Capitulum. III.

bis que fiunt a natura: qͣꝫ in his que fiunt ab arte. Et iō hominis inchoatio ꝑfectiōis ordinaturin ꝯſumatam ꝑfectionem: que eſt per vltimū finem. Secundo quia vltimus finis hoc modo ſehabet in mouēdo appetitū: ſicut ſe habet in alijsmotionibus primus mouens. Manifeſtum ē autem ꝙ ſecunde cauſe mouētes non mouent niſiẜm ꝙ mouentur a pͥmo mouente. Un̄ ſecūda appetibilia nō mouent appetitū niſi in ordine ad pͥmuꝫ appetibile: qd̓ eſt vltimus finis. Pro tertiopōt induci auctoritas Aug. dicētis. xix. de ci. deiꝙ illud eſt finis boni noſtri: ꝓpter qd̓ amatur cetera: illd̓ aūt ꝓpter ſeip̄m. Ꝙͣuis aūt ſcientie ſpeculatiue ꝓpter ſeip̄as querātur: querūtur tamē⁊ appetūtur vt bonū ſpeculātis: qd̓ comp̄hendit̉ſub bono cōpleto qd̓ ē vltimus finis. Itē ſciendū ꝙ non oꝫ ꝙ aliquis ſemꝑ cogitet de vltimoſine qͥn̄cunqꝫ aliꝗd appetit vel oꝑatur: ſꝫ virtuspͥme intentionis que e reſpectu vltimi finis: manet in quolibet appetitu cuiuſlibet rei: etiā ſi devltimo fine actus n̄ cogitet̉. Sicut qui vadit perviam: non oportet ꝙ in quolibꝫ paſſu cogitet define vie. ¶ Si aūt querat vtꝝ aliā ꝯueniat in vltimo fine cū creatura rōnali. ℟. ẜm. b. tho. ꝙ cūfinis dicatur dupl̓r ẜm ph̓m .ſ. cuius ⁊ quo .i. resin qua rō boni inuenit̉ ⁊ adeptio eius. Sicut finis auari ē pecunia ⁊ adeptio eius. Primo ergomō in fine oīa ꝯueniūt ꝙ talis finis ē deus: ꝗ eſtvltimus finis hoīs ⁊ oīm aliaꝝ reꝝ. Secūdo mōſumēdo finē .ſ. ꝓ adeptione ſeu ꝯſecutione finis.Sic in fine vltimo hoīs non cōicant creature irrationales. Nam hō ⁊ alie creature rōnales ꝯſequūtur vltimū finē cognoſcēdo ⁊ amādo deuꝫqd̓ n̄ competit alijs creaturis: que adipiſcūturvltimū finē: in qͣꝫtum ꝑticipant aliquā ſil̓itudinēdei .ſ. ẜm ꝙ ſunt vel viuūt vel agnoſcūt. Beatitudo aūt noīat adeptionē vltimi finis. ¶ §. III.in omniuꝫ hominū ſit vnꝰ ⁊ idē finis vltimusⁱ Rn̄det. b. Tho. pͥºſcd̓e. q. i. ꝙ de vltimo fine poſſumꝰ loqui dupliciter. Uno mō ẜm rōnem cōem vltimi finis. Et ſicoēs homines ꝯueniunt in appetitu vltimi finis:qꝛ omnes appetunt ſuā ꝑfectionem adimpleri: q̄eſt rō vltimi finis. Alio mō ẜm id in quo cōſiſtirō vltimi finis. Et ſic non oēs ꝯueniunt in appetitu vltimi finis. Nā quidam appetunt diuitiastanqͣꝫ ꝯſumatū bonū: quidam voluptatē: quidāaliquid aliud. Sicut guſtui delectabile ē dulce:ſꝫ quibuſdā maxime ē delectabilis dulcedo vini: ꝗbuſdā dulcedo mellis: ꝗbuſdā aliud. Illudtn̄ oportet eſſe delectabile melius ſimpl̓r: in quomaxime d̓lectat̉ qui hꝫ optimū guſtū. Similiterillud bonū dꝫ eſſe cōpletiſſimū qd̓ tanqͣꝫ vltimūſinē appetit hn̄s affectū bn̄ diſpoſitū. Ꝙ hoī conuenit agere quecunqꝫ agit ꝓpter finē. Rō eſt ẜmb. Tho. pͥma 2º. qꝛ ille ſole actiones q̄ fiūt ab homine ꝓprie dicunt̉ hūane: q̄ ſunt hoīs in qͣꝫtum

eſt hō. Differt aūt hō ab alijs creaturis irrōnabilibus: in hoc ꝙ ē dn̄s actuū ſuoꝝ. Un̄ ille ſole actiones vocātur hūane: quarū homo eſt dn̄s. Eſtaūt homo dn̄s actuum ſuoꝝ ꝑ rationem ⁊ volūtatem. Un̄ liberum arbitrium dr̄ facultas voluntatis ⁊ rōnis. Ille ergo ꝓprie dicūtur actiōes humane: q̄ ex deliberata volūtate ꝓcedūt. Si quealie actiones cōueniant homini: poſſunt dici hominis: ſed non humane ꝓprie. Omnes aūt actiones que ꝓcedunt ab aliqua potentia: cauſantur.ab ea ẜm rōnem ſui ſubiecti. Obiectū aūt voluntatis eſt bonū ⁊ finis. Un̄ oꝫ ꝙ oēs actiones humane ſint ꝓpter finem.C§. IIII.Quod agere propterfinem non ſolū ꝯuenit homini: ſed etiā alijs creaturis. Un̄ ph̓s in. ij. phyſicoꝝ dicit: ꝙ non ſolū intellectus: ſed etiā natura agit ꝓpter ſinem. Sedẜm. b. Tho. vbi ſupra. Aliquid ſua actione vl̓ motu tendit ad finē dupliciter. Uno mō ſicut ſeip̄mmouēs vt hō. Alio mō ſicut ab alio mouente adfinem: ſicut ſagitta tendit ad finē determinatumex eo ꝙ mouetur a ſagittāte qui ſuā intētionē infine dirigit. Illa aūt que rōnem hn̄t: mouēt ſe infinē: qꝛ hn̄t dn̄ium ſuoꝝ actuū ꝑ libeꝝ arbitriuꝫIlla que rōne carent tendūt ad finē ꝑ naturaleꝫinclinatione quaſi ab alio mota: non aūt a ſeip̄iscū non agnoſcant rōnem finis: ⁊ iō nihil in fineꝫordinare pn̄t: ſed ſolū in finem ab alio ordinant.Nam tota natura comꝑatur ad deū ſicut inſtrumentū ad agens pͥncipale. Et iō ꝓprium ē nature rōnalis vt tendat in fine quaſi ſe agēs vel ducens ad fine. Natura v̓o irrōnalis quaſi ab alioacta vel ducta: ſiue in finem apprehenſum ſicutbruta aīalia ſiue in finē non apprehenſū: ſicut eaq̄ carent oīno cognitione: ⁊ ſic oīa agunt̉ ꝓpter finem. Ꝙ aūt hoc ſit veꝝ ⁊ neceſſariū: ꝓbat ſic. b.Tho. Cārum ordinataꝝ ſi prima ſubtrahit̉: neceſſe ē alias ſubtrahi. Prima aūt inter oēs cauſaseſt cā finalis. Cuius rō eſt: quia materia nō ꝯſeꝗꝫtur formā: niſi ẜm ꝙ mouetur ab agente. Nihilenim ſe reducit a potentia in actū. Agens aūt n̄mouet niſi ex intētione finis. Si .n. agens n̄ eſſetdeterminatū ad aliquem effectum: non magis ageret hoc qͣꝫ illud. Ad hoc ergo ꝙ effectuꝫ determinatum ꝓducat: neceſſe eſt ꝙ determinetur adaliquod certum: qd̓ habet rōnem finis. Hec aūtdeterminatio ſicut in creatura rōnali fit ꝑ rōnalem appetitū: qui dicitur volūtas. Ita in alijs fitꝑ inclinationē naturaleꝫ: que dr̄ appetitus naturalis. ¶ Ꝙactus humani in qͣꝫtum morales ſortiūtur ſpecieꝫ a fine ẜm. b. Tho. vbi ſupra. Ratioeſt: quia vnūquodqꝫ ſortitur ſpēm ẜm actū ⁊ nōẜm potentiam. Unde ea que ſūt cōpoſita ex materia ⁊ forma: ꝯſtituūtur in ſuis ſpēbus per proprias formas. Actus aūt humani dicūtur vt dictum eſt in quantum ꝓcedunt a voluntate deliberata. Obiectū autem voluntatis eſt bonum ⁊