Capitulum. IIII.
¶ A lege āt naturali lex hūana deriuatur ſic̄ dicit Lullius in ſua rhetorica. Regula .n. hūanoꝝactuū eſt ratio naturalis Nam in tantū in eis iuſtum ſeu regulatū inuenitur in quātū de ratiōeparticipāt. Ex ea .n. hūane operatōes ordinātur⁊ dirigūtur. Lex ergo hūana ſiue ciuilis hūanorum actuū directiua a lege naturalis rōis ortuꝫhꝫ: harū legū precepta deus ppl̓o iudeoꝝ ſeruāda mādauit. Sed differēter ẜm ꝙ vtriqꝫ legi cōgruebat. Nam precepta moralia voluit ab om̄idus et omni tꝑe obſeruari. Unde nō ſolū iudei:ſed etiā cetere natōes ad eoꝝ obſeruātiā obligabātur. Sunt nāqꝫ naturaliter impreſſa humanemēti: ⁊ iō precepta legis nature vocātur: ſicut ꝙparētes ſunt honorādi: ꝙ non eſt occidēdū: nonfurādū: ⁊ ſic de alijs. Hec quideꝫ precepta eadēſunt apud omnes ⁊ immutari nō pn̄t. In cuiusrei ſignū mādauit deus moyſi: ꝙ dolaret duastabulas lapideas in quibus ſcripſit verba .i. precepta decem digito ſuo tamqͣꝫ perpetuo duratura. Et qͣꝫtū ad hoc dicitur Baruch. v. hic ē libermādatoꝝ d̓i ⁊ lex que eſt ineternū. Precepta v̓oiuris poſitiui ab illo ſolo ppl̓o ꝓ tꝑe obſeruādadiſtinxit deus dupl̓r. Nā quedā d̓dit ꝑtinentiaad cultū diuinū q̄ dicūtur ceremonialia. Et iſtalicuit ſeruare vſqꝫ ad xp̄m ſeu xp̄i paſſionē n̄ aūtpoſt. Cōſumata .n. veritate de xp̄o iam īcarnato⁊ paſſo: debuit ceſſare figura ſacrificioꝝ q̄ myſteria incarnationis xp̄i futura ſignificabant. Aliav̓o p̄cepta d̓dit deꝰ ꝑtinētia ad iuſticiā ciuilē: q̄ dicūtur iudicialia. Et iſta etiā ſunt euacuata ꝑ xp̄iaduentū: vn̄ n̄ habēt vim obligādi. Quia tn̄ iſtap̄cepta n̄ erant pͥncipalit̓ inſtituta ad figuranduꝫxp̄i myſteria: ſꝫ ſolū ad diſponendū ciuiliter ſtatu iſtius ppl̓i: iō abſqꝫ pctō poſſit aliꝗs pͥnceps īſuo regno ea tanqͣꝫ ꝓ ſeruandis legibus ſtatuereẜm ꝙ iudicaret ppl̓o expedire. De ceremonialibus v̓o hoc fieri n̄ poſſet abſqꝫ peccato ⁊ fidei p̄iudicō cū hec ſolū ad ſignificādū xp̄i myſteria futura fuerint inſtituta. Obẜuator .n. hoꝝ p̄ceptoꝝip̄o facto diceret xp̄m in carne nōdū veniſſe: ſedventuꝝ eſſe. Et ſic pꝫ dr̄a int̓ legē naturalē q̄ ſꝑē īmobilis: ⁊ legē hūanam que ex diuerſis caismutari pōt. A lege ergo naturali vna īmobili ꝑmanēte: deriuat lex hūana q̄ multipliciter apucdiuerſos v̓ariari pōt ẜm ꝙ ītellectus hoīs alia⁊ alia regendis ppl̓is iudicat expedire. ¶ Sciendū eſt aūt ꝙ a lege naturali aliqd̓ dupl̓r pōt deriuari. Uno moꝑ viam illationis: ſicut ex principijs deriuātur ꝯcluſiōes: vt pꝫ ex hoc ꝓuerbioSi ab equalibus eqͣlia demas: q̄ remanēt ſuntequalia. Elicit geometrīa ꝯcluſionē ſic inferendo. Ergo ſi ab equalibus lineis equales partesauferas q̄ remanēt ſūt equales. Per quem modū ab eo qd̓ dr̄. Nulli malū eſt inferendū: qd̓ ēprimū prīcipiū legis naturalis: deriuat̉ ꝯcluſiotalis ergo non eſt furandū vel nō eſt occidendūalio mō a lege naturali aliꝗd deriuatur ꝑ viam
determinationis: ſicut a forma cōi domus quāartifex in mēte gerit fit quedā determinatō illiꝰforme ad talē figurā puta triangularē vel quadrangularē: ⁊ hoc ſit ꝑ volūtariā applicationeꝫartificis ad debitā materiā: ꝑ quē moduꝫ ab eoqd̓ lex nature abſolute dicit .ſ. ꝙ ille ꝗ peccat puniatur. Deriuat̉ quaſi quedā ꝯtractio ſeu determinatio iuris quā hꝫ ſacere pͥnceps legē ſtatuēsſ. ꝙ tali pena vel mō puniat̉. Hic aūt duplex modus dr̄nter in lege hūana cōtinet̉. Nā ea q̄ ſuntprimi modi videlicet ꝗ a lege naturali deriuant̉vt ꝯcluſiōes: ita in lege hūana ꝯtinēturˡ ꝙ vigorem hn̄t ex lege naturali. Un̄ eius p̄cepta eademmanēt apud oēs: vt parētes eſſe honorādos: pacta eſſe ẜuanda: ſurta n̄ cōmittenda: ⁊ ſic de alijsque ad ius gentiū ꝑtinere noſcunt̉. Eſt eniꝫ iusgētiū ius naturale ſolū in hūana natura reꝑtuꝫUn̄ nō differta iure nature cōiter dicto: niſi ſic̄ſpēs a genere. Ius .n. naturale gn̄aliter ſumptuꝫeſt qd̓ natura animalia oīa docuit. Ea v̓o q̄ ſuntſecūdi mōi: videlicet q̄ a lege naturali deriuant̉vt determīatōnes: ita in lege hūana ꝯtinētur: ꝙſolū ex ea vigorē hn̄t: ſicut ꝙ taliter peccans talipena puniat̉: vel tali morte moriatur. ¶ Eſt vlterius ſciēdū ꝙ licet hūane leges intendāt hoīesinducere ad virtutē iuſticie: ẜm qd̓ eſt bona qͣlitas mētis: ſub eaꝝ tn̄ p̄cepto cadit ſoluꝫ exterioriuſticie obſeruātia: qua extrinſeca hoīs actio adalteꝝ ordinet̉. Non .n. precipit ꝙ ille ꝗ iuſta agitex habitu interioris iuſticie oꝑetur: licet hoc intēdat. Precipit āt ꝙ iuſticie oꝑa faciat .ſ. ꝙ oꝑafortis exerceat: patriā defendat: ꝓximū nō ledatnocumēta extrinſeca n̄ inferēdo qd̓ quis facerepōt carens habitu v̓tutis. Et talis dicet̉ ſeruareiuſticiā legalē. Patet ergo ꝙ lex hūana ſoluꝫ ſeextendit ad exteriora hoīs oꝑa puniēda vel premianda: nō aūt ad interiora cordis occulta regulanda. Ut aūt homo n̄ ſolū in actibus exterioribus: ſꝫ etiā in motibus interioribus rectꝰ exiſteret: neceſſariū fuit ad hoīs ꝑfectionē legē diuinā habere: q̄ nō ſolū manifeſta vicia ſꝫ et occl̓taſoli deo cognita ꝓhiberet: vt ſic hoīes n̄ ſolū adinnicē ꝑ legem hūanam ſꝫ etiā ad deū ordinarētur ꝑ legē diuinā in qua dictū ē. Nō ꝯcupiſces:Et ſic patet ꝙ lex diuina q̄ vſqꝫ ad ꝯſcientie puritatē ſe extēdit: motus vicioſos repellēdo: iuſticiam q̄ eſt bona qͣlitas mētis in hoīe cauſat. Necfiat vis qūo ſumat̉ iuſticia: ſiue ꝑticularis cōdiuiſa alijs tribus v̓tutibus cardīalibus: q̄ tantuꝫhoīem in ordine ad aliū ꝑficit. Siue largius dicatur ꝓ ipſa hoīs iuſtificatione: que hoīem ꝑficittam in ſe qͣꝫ in ordine ad deū. Ad vtrunqꝫ enimiuſticia legalis diſponit..§. II.Principium imperatinum iuſticie: qd̓ ſecūdo loco reſtat declarare: eſtip̄arum legū poſitiuus: vtputa imꝑator vel princeps ex cuiꝰ auctoritate ſubditi ad iuſticiā legis