Capitulum. II.
quid facere ⁊ nō facit: pctm̄ omiſſiōis incipit eē:et non a cāſua. Item ſciēdū ꝙ cū pctm̄ tanto ſitgrauius qͣnto magis diſtat a virtute. O miſſio atoppōitur v̓tuti iuſtitie negatiue. Irāſgreſſio cōtrarie que eſt maxime diſtatie: iō grauius ē peccato trāſgreſſio qͣꝫ omiſſio ceteris paribus: ſicutinferre cōtumeliaꝫ parētibus qd̓ eſt trāſgreſſio:eſt grauius qͣꝫ non honorare qd̓ ē omiſſio. Et ſumēdo ꝓprie tranſgreſſionē ⁊ omiſſionem .ſ. ꝓutſunt contra p̄cepta: ſic ſunt mortalia: ſed large ꝓhis que ſunt p̄ter precepta non contra: ſic ſūt venialia. Et nota ꝙ omnia p̄cepta decalogi ſūt de.§. II.actibus iuſficie.Deinde vidēdum ē Rde diffinitōne iuſticie: ⁊ qūo ſit neceſſaria ciuitati ⁊ ciuibus de principijs eiꝰ: ⁊ de multiplici mōprincipādi. Ad habendū aūt diffinitionē iuſticievidendū ē quid importet nomē eius. Nā freq̄nter ex ſignificationibus noīm a ꝗbus imponunt̉deuenimꝰ in cognitionē reꝝ: videt̉ auteꝫ iuſticiaẜm nomē quandā īportare equalitatē. Un̄ vulgariter ea q̄ adequant̉ dicūt̉ iuſtari. Eqͣlitas ſꝑē ad alteꝝ: qꝛ nihil ſibimet ē eqͣle. Oꝫ ergo ꝙ inter alteꝝ ⁊ alteꝝ equalitas verſet̉. Erit ergo iuſticia v̓tus adeqͣns vnū cū altero: hͦ aūt ſit dū oꝑationes ⁊ res exteriores q̄ pn̄t in vſū hoīs venire⁊ in ꝗbus hoīes ſibiinuicē cōicant debite ordinant̉. Ex quo pꝫ materia circa quā iuſticia v̓ſat̉ſ. oꝑationes ⁊ res inter hoīes cōicabiles: quarūipſa ē rectificatīa ⁊ ordinatīa: ex hoc pꝫ eiꝰ eminētia ad alias v̓tutes morales: q̄ hoīem tm̄ ꝑficiūtin eis: q̄ ꝯueniūt ei ẜm ſeip̄m. Fortitudo .n. hoīeꝫꝑficit in ſeipſo: dū timores ⁊ audacias rectificattꝑantia ꝯcupīas ⁊ ſic de alijs v̓tutibus: q̄ hn̄t interiores paſſiōes modificare. Iuſticia v̓o hoīemꝑficit in ordīe ad aliū: dū ab vno ꝗ plus iuſto hꝫaccipit ⁊ alteri ꝗ minus iuſto hꝫ: vel qn̄ diuerſadiuerẜ ꝓportōnabilit̉ ẜm merita diſtribuit: ⁊ ſicſemꝑ inter diuerſos eqͣlitatē ꝯſtituit: pꝫ ergo ꝙiuſticia ē diffiniēda ex actu reddēdi ius debituꝫvnicuiqꝫ. Sꝫ ad hoc ꝙ actus iſte ſi v̓tuoſus ncc̄ec ꝙ ꝓcedat ex hītū ⁊ bona diſpōne mentis. Eritergo iuſticia hītus volūtatis ſiue bōa qͣlitas mētis ius ſuū vnicuiqꝫ tribuēs. Et ad hoc ꝯcurritfere intētio oīm diffiniētiū iuſticiā. Dicit .n. iuriſperitus: ꝙ iuſticia ē ꝯſtās ⁊ ꝑpetua volūtas iusſuū vnicuiqꝫ tribuēs: vbi potētiā ꝓ hītu ponit̉.vn̄ iuſticia dr̄ volūtas .i. voluntatis hītus. Et adhoc ꝙ iſte habitus ſit v̓tutꝭ: n̄ dꝫ ꝗs hr̄e ꝓpoſitūad horā .ſ. ad tꝑs oꝑandi iuſticiā: ſꝫ ꝑpetuo: alioqn̄ nō eſſet iuſtus: vn̄ ẜm ph̓m. ij. eth. inter alia q̄reꝗrūtur ad actū virtutis ponit̉ ꝙ oꝑetur īmobiliter: vbi deſignat actꝰ firmitatē: qͣꝫtum ad p̄poitu qd̓ dꝫ hr̄ę oꝑans ꝑ virtutē. Pōt ergo p̄dictadiffinitio iuris ad formā ſic reduci. Iuſticia ē habitus volūtatꝭ ẜm quē aliꝗs firmo ⁊ ꝯſtati ꝓpoſito ius ſuū vnicuiqꝫ tribuit. Ad hac etiā reduci
tur diffinitio quā ponit Macrobiꝰ dicēs: ꝙ iuſticia ē vnicuiqꝫ ſeruare qd̓ ſuū eſt. Iſido. aūt eāſic deſcribit: iuſticia ē ordo ⁊ equalitas qͣ hō cūvnaquaqꝫ re bn̄ ordinat̉. Tul̓. aūt in. i. rheto. ſiceā deſcribit. Iuſticia ē hītus animi cōi vtilitateſeruata: ſuaꝫ vnicuiqꝫ tribuēs dignitatē. Cōplectiue aūt eā diffinit. b. Amb. in li. de offi. dicens.Iuſticia ē que vnicuiqꝫ qd̓ ſuū ē tribuit: alienūnon vendicat: vtilitatem ꝓpriam negligit: vt cōmunem equalitatem cuſtodiat.¶ De duabus ſpēbus iuſticie videlicet cōmutatiua ⁊ diſtributiua. c. ij.Ꝙ ſt aſſignationepartium integraliū iuſticie ⁊ diffinitionū eius. Nūc videndū ē de ꝑtibꝰſubiectiuis .ſ. cōmutatīa ⁊ diſtributīa. Cū igituriuſticia ꝑticularis de qua nūc loꝗmur: reſpiciataliquā priuatā ꝑſonā que comꝑatur ad ꝯmunitate ſicut ꝑs ad totuꝫ: pōt duplex ordo attēdi adaliquā ꝑtem. Unius quidē ꝑtis ad ꝑtem: cui ſimilis ē ordo vnius priuate ad aliā. Et hūc ordinē habet dirigere quedam iuſticia que a ph̓o dr̄cōmutatiua. Conſiſtit .n. in his que ꝑ quādā cōmutationē hn̄t fieri int̓ duas ſingulares ꝑſonasad inuicē: vt pꝫ in emptionibꝰ: venditiōibus: locationibus ⁊ quibuſcūqꝫ alijs pactiōibus interueniētibus īter vnū hoīem ⁊ aliū. Et hec quidēiuſticia ꝯſtituit equalē arithmetricū in qͣꝫtū adequare oꝫ rē rei: vt quanto iſte plus hꝫ qͣꝫ ſuū ſutandūdē reſtituat ei cuius ē minus hn̄ti. Aliusaūt ordo attēditur totius ad ꝑtes: cui ſil̓is ē ordo cōis laicalis vel alicuius pͥncipis vicem cōisgerētis ad ſingulares ꝑſonas. Et hūc ordinē hꝫvirigere quedaꝫ alia iuſticia q̄ dr̄ diſtributiua ꝑquā bōa cōia diſtribuunt̉: vt honores ⁊ alia hivt expedit vnicuiqꝫ ẜm ꝓpriā dignitatē. Et hecquidē iuſticia ꝯſtituit equale geometricū: qd̓ nōeſt accipiendū ẜm eandē quantitatē: ſꝫ ẜm ꝓportionē. Cū .n. bona cōia equalia nō ſint nec ciuesequales eſſe oēs poſſint: ſi pͥnceps vel hī ꝗ rēpublicā regūt de rebus cōibus oībus equalit̓ ꝓuiderēt ꝯfuſio maxīa accideret ⁊ totiꝰ politie ordoperiret: talis .n. equalitas ſūma eſſet ineqͣlitas: ſimerita diuerſoꝝ ẜm ordinē ꝓportionis n̄ attenderētur. Dꝫ ergo ꝗ p̄eſt cōitati diligēter attendere cōditiōes ꝑſonaꝝ: ⁊ bonoꝝ cōium qualitatesQuibus inſpectis ⁊ ad inuicē cōpenſatis: dꝫ eaꝓportionabiliter diſtribuere vt ſicut vna ꝑſonaaliā excedit: ita etiā illud qd̓ vni tribuit̉ dꝫ excedere id qd̓ alteri exhibet̉. Nō .n. eqͣlibus honoribus honorādi ſūt plebei ⁊ optimates: cum iſtimaiorē pͥncipatū teneāt in republica: maxime īhis q̄ ad defenſionē ⁊ gubernationē eiꝰ ꝑtinentEt ſic pꝫ duas eſſe iuſticias. Cōmutatiua ꝑ quaꝫſubditi dirigūtur in his que fiunt ꝑ mutuas cō-