hunc modū nō dicitur potentia primo et principaliter.¶ Quod aūt obijcit̉ ꝙ cōſcientia in damnatis eſt pena.dicendū ꝙ conſciētia accipit̉ ibi ꝓ afflictōne conſequente. nō ꝓ habitu vel ꝓ potentia. Cū aūt dicit̉. ꝙ cōſciētiadicitur eſſe mūda vel immūda. accipitur ꝓ potētia q̄ dicitur aliqn̄ mūda adueniēte gratia. aliqn̄ immūda adueniente culpa: et ſic patet ſolutio ad omia obiecta ꝑ diſtinctōem cōſcientie ſupradictam.¶ Nembrum ſecundumD ſecūdū qͦ querit̉. vtrū cōſciētia ſit habitus nat̉alis vel acꝗſitꝰ: et videt̉ ꝙ ſit hītꝰIacꝗſitꝰ. qꝛ ꝯſcīa aliqn̄ ē md̓a aliqn̄ īmūdaſꝫ he differētie cōtrarie n̄ inſunt ei a natura. ſꝫ potius ab acꝗſitōne: qꝛ qd̓ naturalit̓ ei ineſt ſemꝑineſt et a prīcipio. cōſcientia aūt non ſemꝑ eſt ſub hmordifferētijs. gͦ nō videt̉ eſſe habitus naturalis ſꝫ potiꝰ acꝗſitus. ¶ Itē nō pt̄ quis habere ꝯſcīam alicuiꝰ rei. quamprius nō habuit. ſicut pꝫ de iudeis: qui an̄ datōeꝫ legisnō habebāt ꝯſcīam de īmūdis. ſꝫ poſt datōem habebantvel habere debuerūt: ꝯſcīa gͦ incipit eē de aliꝗbꝰ de ꝗbnō fuit. ſꝫ habitꝰ naturalis ſemꝑ eſt de his de quibꝰ eſt.gͦ vt prius. ¶ Contra ioh̓. damaſ. dicit ꝯſcīam eſſe legēnr̄i intellectꝰ. ꝓut legi mētis repugnat lex carnis: ſꝫ lexcarnis eſt in homīe ꝙͣcito homo incipit eſſe. ꝙͣcito enimaīa ꝯiūgit̉ carni. habet homo legem carnis: vn̄ qꝛ ex cōiūctione ad carnē habet hō legē carnis. ideo eā hꝫ ꝙͣcitoincipit eſſe: cū gͦ lex mentis inſit aīme a ſua creatōe. ptꝫꝙ multo fortiꝰ debet hr̄e hō legem mētis ꝙͣcito incipit eēgͦ et ꝯſcīaꝫ. cū hec dicat̉ illa: ſꝫ qd̓ ineſt homī a principioet eſt habitus. eſt habitꝰ naturalis. gͦ ꝯſcīa eſt habitꝰ naͣturalis. ¶ Item Ro. ij. cū gentes que legē nō habēt. naturaliter ea q̄ legis ſunt faciūt. ip̄i ſibi ſunt lex. glo. etſigētiles nō habēt legē ſcriptā. hn̄t tn̄ legē naturaleꝫ. quāꝗſqꝫ intelligit ⁊ cōſcius ē. ꝗd ſit bonū et ꝗd malū: ſꝫ hmōilex naturalis habitꝰ ē nat̉alis. gͦ et ip̄a ꝯſcīa. qꝛ ea ꝯſcieſt. ꝗd ſit bonū et quid ſit malū. ¶ Reſpōdendū ſic̄ ſcīaaccipit̉ ẜm actū ⁊ ẜm habitū. Scd̓ꝫ actū qn̄ aliꝗs habſcīam actualit̓ alicuiꝰ ſcibilis. ⁊ actualit̓ ꝯuertit̉ ſuꝑ illud. Scd̓m habitū. qn̄ etſi habeat ſcīam alicuiꝰ ſcibilisnō tn̄ cōuertit̉ actualit̓ ſuꝑ illud. Similit̓ et ꝯſciētia q̄ſe ſcīam includit. pt̄ accipi ẜm actū ⁊ ẜm habitū. Un̄ cōſciētia ē talis habitꝰ. a qͦ pt̄ elici actꝰ ꝗ nō prius fuit elicitus: nihilominꝰ tn̄ habꝫ ſemꝑ aliquē actū ẜm habitūetſi nō ẜm actū. vt poſt videbit̉. ꝓut gͦ accipit̉ ẜm habitū. bene cōcedimꝰ ꝙ eſt habitus naturalis. ſed ꝓut ẜmactū acquiſitus. Un̄ bene cōcedimꝰ. ꝙ hmōi differentiemūdum et immūdū ⁊ ſic de alijs differētijs. nō ſunt diffirentie cōſcīe ꝓut eſt habitꝰ naturalis. ſed dic ꝓut acceptōem iuxta habitū naturalē. et hoc ꝓut ſe tenet ex ꝑteratōnis: et iterū ꝯſcientia de ſe dicit duo. ſcꝫ ſcīam. et ſicpoteſt dicere habitū naturalē vel poteſt dicere aſſociationem rōne eius ꝙ dicit cū. et ſic recipit errorē et poteſtdicere habitum acquiſitum.¶ Nembrum tercium.D terciū quo querit̉. vtrū ſit habitꝰ cogntiuꝰ vel motiuus. et videt̉ ꝙ motiuus. ꝑ hͦſ īmiſſio ꝑnitioſi hoc eſt lex peccati ſuꝑueꝙ dicit damaſ. ꝙ ꝯſcīa eſt lex nr̄i intellectꝰniens mēbris carnis ꝑ eā ſe nobis īmittit. et ſubdit̉. Cōſciētia ꝯgratulat̉ legi dei ſcꝫ mādato. lex aūt peccati ſcꝫimmiſſio ꝑ legē q̄ eſt in mēbris. ſcꝫ ꝑ corꝑis ſurrectōemet motū et irrōnalem ꝑtem aīme. repugnat legi intellectus mei: ex qͦ apparet. ꝙ damaſ. dicit ꝯſcīam eſſe legemmētis. ꝓut eī opponit̉ lex carnis. ſꝫ lex carnis motiua ē.et ſemꝑ inclinat ad maluꝫ. gͦ ꝑ oppoſitū ꝯſcīa que eſt lexmētis in bonū: et ita cōſcīa cū ſit habitꝰ. erit habitꝰ mētis. ¶ Ad idem delectabile ⁊ penale attēdunt̉ penes voluntatē. Un̄ delectabile dicit̉ qd̓ eſt cōſonū volūtati. penale qd̓ non eſt cōſonum: ſꝫ delectabile ⁊ penale attendū
tur circa cōſcīaꝫ. Un̄ ſuꝑ illud. ij. ad Corin. j. Gl̓ia nr̄ahec eſt. teſtimoniū ꝯſciēte nr̄e. glo. ſicut impijs ē magpena cōſciētia. ita pijs gaudium eſt: ergo cōſciētia eſteꝑte voluntatis et cum ſit habitus. erit habitꝰ me¶ Contra. cōſcientia ponit ſciētiam: ſꝫ ſciētia determīhabitū cognitiuū. gͦ et ꝯſciētia. hoc idē arguitur ꝑ ſimiqꝛ cum dicitur iſte homo eſt cōſcius ſecretoꝝ huiꝰ hoīsſenſus eſt. ꝙ ille nouit ſecreta illiꝰ. Unde ꝯſcius dicit inꝓpter aliquā ꝯn̄em noticiā. et ita cōſcius ponit cogninem. gͦ et ꝯſcientia: gͦ eſt habitus cognitiuus. ¶ Item. j.Corin. iiij. Nihil mihi cōſcius ſuꝫ. nō eſt ſenſus nō maueor ad peccatū. ſꝫ potius nō cognoſco me eſſe in peccato. Unde glo. ibidē. in nullo me remordet cōſciētia mea.quare ꝯſcīa nō erit habitꝰ motiuus ſꝫ potius cognitiu¶ Item corrigere cōſiliari et hmōi ad cognitōꝫ ꝑtinentcorrigere em̄ magr̄i eſt. cōſiliari ſapiētis: ſꝫ iſta ad coctōeꝫ ꝑtinent. Unde ī glo. ſuꝑ primuꝫ Ezech̓. vbi loquide cōſcientia dicit̉. ꝙ putāt ip̄am errata corrigentem. eita ad cognitōem ꝑtinet. ¶ Item Eccͣs. vij. ſcit cōſciētua. qꝛ et tu crebro maledixiſti alijs. et ita cōſciētie ē ſcire. et ita vt prius. ¶ Hoc ideꝫ arguit̉ ex hoc. quod dicī glo. qua iudice nemo abſoluit̉ nocens: ex qͦ apparet. ꝙiudicare ad cōſcīam ꝑtinet. ſꝫ iudicare cognoſcentis eſt.et ita vt prius. ¶ Rndendū. Eſt habitꝰ pure cognitiſicut habitus huiꝰ principij: om̄e totum eſt maius ſua ꝑte: et eſt habitus pure motiuus. ſicut eſt habitꝰ virtutioet eſt habitꝰ qui nō ſolum eſt cognitiuꝰ. ſꝫ etiam inclinetiuus in motu. ſicut in ꝓſecutione boni aut fuga mali: ⁊talis habitus eſt cōſciētia. Un̄ nō debemꝰ ponere cōſciētiam ſub vno habitu tm̄ ſꝫ ſub duobꝰ. ẜm ꝙ dicit ph̓s. ꝙpeccant qui ponunt ſub vno genere ea que ſunt ſb̓ diſis. ſicut ē d̓ conſcientia. qꝛ rōne cognitōnis ordinat̉ ſuhabitu cognitiuo. ratione eius ꝙ ordinat ad ꝓſecutboni et fugam mali. ordinat̉ ſub habitu motiuo: et ꝓueſt habitus naturalis nō dicit̉ mala cum eſt de malo. vbona cū eſt de bono: tn̄ ꝓut dicimꝰ acceptōem quanratōnis. recipit aliqͦ modo iſtas differentias. rectū erroneū. ⁊ alias hmōi. ẜm ꝙ dictū fuit ſuꝑiꝰ. ẜm ꝙ ītellectſemꝑ eſt rectus. ratio aūt recta et nō recta: ſic cōſciētiaꝓut ē habitꝰ nat̉alis. ſemꝑ ē recta: ꝓut v̓o dicit acceptionē quādā rōnis. pt̄ dici qn̄ꝫ recta qn̄ꝫ nō recta. ¶ Ad illud qd̓ primo obijcit̉. ꝙ lex carnis ſolū ꝑtinet ad motiuāet nō ad cognitiuā. gͦ ⁊ lex mētis q̄ ei opponit̉: dicēdū ꝙnō ē oīno ſil̓e. qꝛ lex mētis ſemꝑ dirigit ip̄am motiuaꝫ ꝑcognitiuā. ſꝫ lex carnis ſine p̄cedēte cognitōe pt̄ mouereet aliqn̄ p̄cedēte cognitōe: quēadmodū em̄ fomes ē penale inflictū ex primo pct̄o. ſil̓r lex carnis q̄ ip̄m dirigit: etideo ſeip̄a ſine p̄cedēte cognitōe. pt̄ dirigē ip̄aꝫ motiuaꝫin malū. et ideo accidit. ꝙ ip̄am p̄cedit aliqn̄ cognitio: ſꝫeēnalit̓ exigit̉ cognitō ad hͦ: vt lex mētis dirigat inUn̄ prīo reſpicit ꝙ eſt intellectꝰ. poſtmodū mediante hͦꝙ eſt voluntatis. et ideo etiā appellatur lex mentis ab eoꝙ eſt memīſſe q̄ ſunt facienda. ¶ Ad hͦ gͦ qd̓ obijcit̉. ꝙ lexmentis opponit̉ legi carnis: dicimꝰ ꝙ ſolūmō opponiturei ex ꝑte qua ē motiua ī bonū. et nō ex ꝑte qͣ ē cognitiuaUn̄ ex illo nō pt̄ cōcludi. ꝙ nō dicat rōem motiui. ſꝫ nonſolū ꝙ dicat rōem cognitiui. et hoc bn̄ ꝯcedimꝰ. ¶ Ad ſecūdū dicīꝰ. ꝙ cū dr̄ ꝯſcīa ē pena aut gaudiū ꝙ nō dicit̉ ꝑeēntiā. ſꝫ ſolū ex ꝯſequēti. Un̄ ip̄a diſponit ad hͦ vl̓ ad illud. ẜm ꝙ diuerſimode ē in diuerſis. quēadmodū cogntio diſponit ad motū. Un̄ qn̄ꝫ accidit. ꝙ aliꝗs hn̄s ꝯſcīetiā de malo affligit̉. et hn̄s cōſcīam de bono delectat ⁊cͣ¶ Nembrum quartumD quartū quo querit̉. vtrū cōſcīa ſꝑ ſit inactu ſuo. qd̓ videt̉. qꝛ ignis materialis ſꝑeſt ī actu ſuo. Un̄ ꝙͣdiu ē ignis. ſꝑ hꝫ aliquē actū: ſꝫ cōſcīa dicitur eē ignis. xxviij.Ezech. ꝓducam ignem de medio tui: glo. oīa q̄ edificaſti male cōſcientie ignis aſſumet. Un̄ prīo ezech. in edicit̉ ſindereſis ſcintilla ꝯſcīe. gͦ ſicut ignis ita et conentia ſemꝑ erit ī actu ſuo. ¶ Preterea. etſi pōderoſū nō