CapitulumVnicum

qn̄ ip̄e primꝰ reue̓ntiaꝫ prebet. diſ. x. In palea. Et dn̄s Ih̓c improperatur eis. qui īponunt alijs onera grauia ⁊ importabilia. etdigito ſuo nolunt ea mouere Mathei. xxiij.Ande ꝙͣtum ad dei iudicium. princeps nō ēſolutus legibus ꝙͣtum ad vim directiuaꝫ eius: ſed debet voluntarius non coactus ſeruare. Eſt etiam princeps ſupra legem. inꝙͣtum cum expediēs fuerit poteſt eam mutare. ⁊ ī eo pro loco ⁊ tempore diſpēſare.Quo vel quando liceat. §. v.ſubditis legi p̄ter verba legis age̓. Ad declaratōꝫ huiꝰ dicit. b. tho. prīa ſcd̓e. q. xcvj. arti. vj. Oīs lex ordinat̉ ad bonū cōe vt dictūē: ⁊ ītātū hꝫ vim ⁊ rōem legis. Scd̓m v̓o ꝙab hoc deficit. nō hēt virtute obligādi. Un̄ ⁊iuriſꝑitꝰ dicit. ꝙ nulla iuris ratō aut eqͥt atis benignitas patit̉. vt que ſalubriter proptilitate hominū ītroducūt̉. ea nos duriori interp̄tatōe contra ip̄oꝝ cōmodū ꝑducamus ad ſeueritatē. Contīgit aūt ꝙ aliqͥd oberuari coī ſaluti ē vtile vt in pluribꝰ: quodn̄ in aliqͥbus caſibus eſt nocumētuꝫ maxinū. Quia igit̉ legiſlator nō pōt om̄s caſusngulares ītueri. proponit legē ẜm ea quet in pluribus accidūt: ferēs intentōem ſuim ad communē vtilitatē. Vnde ſi emergataſus in quo talis obſeruatō legis ſit damioſa non ſalutifera: talis lex non eſt ſeruāa. Sicut ſi in ciuitate obſeſſa ſtatuat̉ lex:porte ſtent clauſe. hoc eſt vtile communialuti. vt in pluribus. Si autem contingataſus ꝙ hoſtes inſequant̉ aliquos ciues. ꝑuos ciuitas conſeruatur: damnoſiſſimuꝫſſꝫ ciuitati ſi porte eis non aꝑirentur. Eteo in tali caſu eſſent eis porte aꝑiende cōra verba legis: vt ſeruaretur vtilitas comnunis quā ītendit legiſlator. Sꝫ tamē hocconſiderandum ꝙ ſi obſeruato legis ſcd̓merba nō habet ſubitū ꝑiculum cui oportet ſtatī occurri: nō ꝑtinet ad quemlibet vtnterpretetur quid ſit vtile. Sꝫ hoc ſolū ꝑinet ad principes. qui ꝓpter hmōi caſus haēt auctoritateꝫ diſpenſandi in legibus. Siꝯ ſit ſubitū ꝑiculum. non patiens tantaꝫoram vt ad ſuꝑiorē poſſit recurſus habe.ip̄a neceſſitas diſpēſatōꝫ hēt annexaꝫ: qꝛeceſſitas nō ſubdit legi. hec Tho. Et tūcabet locū qd̓ ait Gracianꝰ. j. q. j. Remiſſioē. §. Sꝫ notādū. Neceſſitas nō hꝫ legē. ſedīa ſibi facit legeꝫ. Nec obſtat qd̓ ait Augꝰin libro de vera religione. In his temꝑalibꝰegibus ꝙͣuis homines iudicent de ip̄is cuꝫeas īſtituūt: tamē cū fuerint inſtitute ⁊ cōfirmate: nō licebit de ipſis iudicare. ſed ẜmpſas. diſ. iiij. in iſtis. Uidetur em̄ ꝙ ſi quisretermittat verba legis. dicēs ſe intentōeꝫlegis ſeruare. ꝙ iudicet talis de lege. Ad qd̓reſpondet Tho. ꝙ ille qui ī caſu neceſſitatis

agit preter verba legis. nō iudicat d̓ lege: ſꝫde caſu ſingulari. in quo videt verba legis n̄eſſe ſeruāda. Un̄ dicit̉ extra. de reſcrip. cauſam. Verba ī reſcriptis vel legibus poſita.debemꝰ ꝯformare equitati: etiāſi verba nōpaterent̉. ¶ Itē ſi arguat̉ qꝛ eius ē interp̄tari legē: cuius ē cōdere. vt dicit Gracianꝰxj. q. j. Sicut em̄. §. ex his omnibꝰ. Sed ſubditoꝝ legi nō ē condere legē: nec ergo eoꝝ ēinterp̄tari intentōꝫ legiſlatoris. ſꝫ ẜm verba agere. Rn̄det Tho. ꝙ ille qui ſeqͥtur intētōeꝫ legiſlatoris. nō interpretat̉ legē ſimpliciter: ſꝫ ī caſu ī quo manifeſtū eſt ꝑ euidentiam nocumēti. legiſlatorē aliud intendiſſeſi em̄ dubium ſit. debet vel ſcd̓m verba legisage̓. vel ſuꝑiores conſulere. Unde Gregoꝰ dicit. ꝙ humane aures talia verba iudicāt. qͣlia foris ſonāt. Et paulo poſt. Uerba debētdeſeruire intentōi. nō intentō verbis. xxij.q. v. humane. Ubi dicit glo. aꝛ. ꝙ potius eſtcōſideranda mēs alicuius ī loquēdo ꝙͣ verba. Unde ⁊ extra. de ver. ſig. dicit hilariꝰ. Intelligētia doctoꝝ ex cauſis eſt aſſumēda dicendi. qꝛ nō ſermoni res. ſꝫ rei ē ſermo ſubiectus. Sꝫ hoc ē veꝝ dicit glo. cū ꝯſtat de ītellectu legis: al̓s ī dubijs nō ē a verbis recedendū. ff. dele. l. iij. nō aliter. Et ſic cōcor.glo. cū Tho. ¶ Itē ꝙͣuis ſapiētes nouerīt intentōꝫ ſuam verbis explicare: ⁊ conditoreslegū fuerint ſapiētes: tamē nullius ſapientia tanta eſt: vt poſſit omnes caſus excogitare: ⁊ ideo nō pōt ſufficiēter ꝑ verba ſua īlege exprime̓. ea que ꝯueniunt ad finē intētum. Et ſi poſſit legiſlator om̄s caſus cōſiderare: non oporteret ꝙ oēs exprimēt ꝓpterconfuſionē vitandā: ſed legē ferre debꝫ ẜmea que eueniunt vt ī pluribus Tho.De interpretatōe legis. §. vj.nota. ꝙ glo. ſuꝑ. §. Ex his oībꝰ. xj. q. j. Poītqͣdruplicē īterp̄tatōꝫ legis. Nā q̄dā īterp̄tatō ē ꝓbabil̓. ſꝫ nō nccͣia: vt magiſtri ⁊ doctores interp̄tāt̉ leges. 6. de ꝓfeſſis q̄ ī vrbe cōſtātinopolitana. l. vnica. Quedā eſt nccͣia:ſꝫ nō general̓. vt iudicis. ff. delegatis. l. namvt ait. Sꝫ nō pōt interpͥtari ſnīam ſuā. niſiſit preſes ꝓuintie. ff. de appel. l. ab executore.Qn̄qꝫ etiā legatꝰ interp̄tat̉ reſcriptū pape.extra. de ſequeſtra. ad hec. Quedā īterp̄tatōē ꝓbabilis. neceſſaria ⁊ general̓: ſꝫ nō ī ſcriptis redigenda. vt conſuetudīs. ff. de legi. l.Si de interp̄tatōe. ⁊ extra. de ver. ſig. abbate. Quedā ē ꝓbabilis. neceſſaria ⁊ ī ſcriptisredigēda. vt prīcipis. 6. de legi. l. j. ¶ AdditArchi. ad glo. Dicunt qͥdam ⁊ forte n̄ maleꝙ nō licet īferioribꝰ iudicibꝰ īterp̄tari interius ſcriptū ⁊ eqͥtatē: īmo hoc ſol̓ prīcipibuslicet. C. de legi. ⁊ ꝯſtitu. l. vlti. Sciendū ē tn̄ꝙ in cauſis quas corā ſe habent inferioresiudices: bn̄ poſſunt ꝙͣtuꝫ ad ius litigatoris