CapitulumOnicum
lentie. dummodo contineat quod ſequitur.Ꝙ ratōe .ſ. nō ſcriptura tm̄. Quod r̄ligionihoc ideo dicit. qꝛ ſatis dictae̓t ratō humanaꝙ quis poſſet pecuniā fenebrē exercere. ſedquia hoc cōtrariū ē diſcipline ⁊ ſaluti. ideonō ē ius: nec loco iuris poteſt haberi. Et ēar. contra leges ꝑmittētes vſuras. ſcꝫ ꝙ nōſunt leges. Itē ſatis dictaret humana ratōpoſſe vti azimis iudeoꝝ vel ÿdoloticis. Sedquia hoc ē ꝯtrariū reſigioni: ideo nō poteſtde iure fieri. xxviij. q. j. Om̄es. xxxiij. q. iiij.Sicut ſāctiꝰ. Quod videt̉ ītelligēdū. quanꝑ hoc fieret. vt qꝛ ī lege veteri mādatum qͦd primū: vel ī veneratōeꝫ ÿdoli. quo ad ſeundū exēplū. Ul̓ ita vt ſcādalū ſequereturmuo ad vtrūqꝫ. Itē ſatis ꝑſuaderet ratō humana. ꝙ qͥs poſſet vti ſua vxore ī ſacro ordīe vl̓ ꝙ poſſꝫ ꝯtrahe̓ cū ꝯmr̄e vl̓ affini. Sꝫꝯtrariū ē diſciplīe ⁊ religioni. nō pt̄ fieride iure. Et diffinit Hugo de ſct̄o victore ſiciſciplinā. Diſciplīa ē bona ⁊ honeſta ꝯueratō. cui paꝝ ē nō malū face̓: ſꝫ etiā ſtudꝫ īis q̄ bene agit irrep̄henſibil̓ appare̓. Scd̓miūt Aug. ⁊ Papiaꝫ: diſciplīa dicit̉ qͣrūcūqꝫreꝝ ſcīa. Deriuatur autem a diſcendo.De lege humana ꝙ de. §. iij.riuat̉ a rōne naturali. ⁊ ꝓhibet vicia: ſꝫ nōoīa. Imperat actꝰ v̓tutū ſed nō om̄es. Etpro declaratōne pͥmi dicit. b. Tho. pͥma ſcd̓sq. xcv. arti. ij. ꝙ lex inqͣtū hēt de iuſticia. intātū hēt de v̓tute legis. In rebꝰ aūt humanis dicit̉ aliqͥd eſſe iuſtū ex eo ꝙ ē rectū ẜmregulā ratōnis. Ratōis aūt pͥma regula eſtlex nature: vt ſupra dictū ē. Omnis igit̉ lexhumanitꝰ poīta ītantū hēt de legis ratōe īꝙͣtū a lege nature deriuat̉. Nō tamē deriuatur lex humana a lege naturali. vt concluſiones ex prīcipijs demonſtratīe ꝓducunturhoc em̄ modo deriuant̉ p̄cepta decalogi alege nature: ſicut ex hoc ꝙ dicit lex natural̓nemī fiēda īiuria: ſeq̄tur de neceſſitatę. nōeſſe occidendū. adulterādū. furandū. ⁊ hmōiEt quaſi etiā iſto mō ius gētiū deriuat̉ a lege nature. Sꝫ deriuat̉ lex humana a naturali. ſicut determīatōes ꝑticulares quorundā generaliū: ſicut etiā forme ꝯmūes ī artibus determinant̉ ad aliqͥd ſpēale: ſicut artifex formā ꝯmunē domꝰ. neceſſe ē ꝙ determnet ad hāc vel illā figurā domꝰ. Dictat lenatural̓ malefactorē puniri: ſꝫ poīt lex humana modū determīatum punitōis. ⁊ ſic dealijs. Ande ⁊ Tullius dicit ī ſua rethorica: ꝙres a natura ꝓfectas ⁊ a cōſuetudīe approbatas: legū metus ⁊ religio ſāxit. Dicit aūtiuriſꝑitꝰ. ꝙ non oīm que lege ſtatuta ſunt.poteſt ratō aſſignari: nō qꝛ leges omnes nōprocedāt a ratōe ſi iuſte ſūt. Sed qꝛ nimiseſſet difficile ⁊ ꝓlixū. Sꝫ vt dicit ph̓us ī. .v.Ethi. In talibus oportet attendere exꝑtoꝝ
dei ſeniorum vel prudentiū ī demonſtrabili 9bus enūciatōibꝰ. ⁊ opinionibꝰ nō minꝰ ꝙͣ demōſtratōibus. ¶ Ꝙͣtū ad ſcd̓m ſciēdū ꝙ lexponit̉ in cōi. Ratō huiꝰ ē ſcd̓m. b. Tho. pͥmaſcd̓e. q. xcvj. arti. j. Quia vnūqd̓qꝫ quod ē ꝓpter finē neceſſe ē ꝙ ſit fini ꝓporcionatū. Finis aūt legis ē bonū cōe. Sic eī dicit Iſidorus ſupra ī deſcpͥtōe legis .ſ. ꝙ lex nullo priuato cōmodo: ſꝫ ꝓ ꝯmuni vtilitate ciuiū debet eſſe ꝯſcripta. di. iiij. erit. Un̄ oportet leges hūanas eē ꝓportionatas ad bonū cōmune. bonū aūt cōe ꝯſtat ex multis: ⁊ iō oportet ꝙ lex ad multa reſpiciat. ẜm ꝑſonas. etẜm tempora. ⁊ ẜm negocia. Conſtituit̉ em̄ꝯītas ⁊ ciuitas ex multis ꝑſonis. ⁊ eius bonū ꝑ multiplices actōes ꝓcurat̉. nec ad hocſolū ꝙ modico tꝑe duret. ſꝫ ꝙ om̄i tꝑe ꝑſeueret: ꝑ ciuiū ſucceſſionē. vt Augꝰ dicit ī. ij. deciui. dei. Notādū tn̄ ꝙ ph̓us ī. v. ethi. ponittres ꝑtes iuſticie local̓: quod ē ius poſitiuūSunt em̄ quedā q̄ ſīpl̓r ī cōmuni ponūt̉: ethe ſunt leges cōmunes. Et ꝙͣtum ad hoc dicit ꝙ legale eſt. quod ex prīcipio qͥdem nihildiffert vt ſic ſit vel aliter. quando autē ponitur: differt. puta ꝙ captiui ſtatuto p̄cio r̄dimant̉. Quedā v̓o ſūt ꝙͣtum ad aliqͥd cōmunia. ⁊ ꝙͣtum ad aliqͦd particularia. qͣi legespriuatorū: qꝛ reſpiciunt ſingulares ꝑſonasſed poteſtas earū extendit̉ ad multa negocia. Et ꝙͣtum ad hoc dicit. q̄cūqꝫ ī ſingularibus lege ponūt̉. Dicunt̉ etiā q̄dam legalianon qꝛ ſint leges: ſed ꝓpter applicatōem legūcōmuniū ad ꝑticularia facta aliqͣ. ſicut ſūtſententie que pro iure habētur. ⁊ ꝙͣtum adhoc dicit ph̓us ⁊ ſententialia. ¶ Ꝙͣtū ad tercium. ſcꝫ ꝙ lex humana prohibet vicia ſednon oīa. declarat. b. Tho. prīa ſcd̓e. q. xcvj.arti. ij. ſic. Cum lex ſit q̄dam menſura hūanorum actuū. ⁊ diuerſa diuerſis mēſurēturẜm ꝯueniētiā eoꝝ. oportꝫ ꝙ leges imponātur homībus ẜm eoꝝ conditōem: qꝛ lex ẜmIſidoꝝ debet eſſe poſſibil̓: ⁊ ẜm patrie conſuetudinē. Poteſtas aūt oꝑandi ſeu facultas. ex interiori habitu ⁊ diſpoſitōne procedit. Non em̄ idem eſt poſſibile nō habēti habitum v̓tutis ⁊ v̓tuoſo. Sicut non eſt idempoſſibile puero ⁊ viro ꝑfecto: ⁊ propter hocnon ponitur eabeꝫ lex pueris que ⁊ adultisulta enim ꝑmittuntur in pueris. que inadultis ponūtur in lege vel vituꝑant. Et ſimil̓r multa ſunt ꝑmittenda homībus nonꝑfectis v̓tute: q̄ nō eſſent toleranda ī homībus v̓tuoſis. Lex autem humana imponit̉multitudini hoīm. in qua maior pars ē hominum imꝑfectorum v̓tute. Et ideo lege humana nō ꝓhibēt̉ omnia vicia a quibus virtuoſi abſtinēt. ſꝫ ſolum grauiora. a quibuspoſſibile ē maiorē ꝑteꝫ multitudīs abſtinere: ⁊ p̄cipue que ſunt in nocumentū alioruꝫ