Citulus
.xvij.
conditōes legis. Sꝫ rn̄ſio ꝙ vtraqꝫ bona eſt⁊ tn̄ iſta ſcd̓a breuior. ꝯtinēs q̄ ſūt nccͣia ligi. Illa aūt magis explicat ꝯditōes ipſiꝰ legis. que tn̄ oēs ꝯtinent̉ īplicite. ſeu reducūtur ad illas tres ꝯditōes poītas ī ſcd̓a deſcriptōe. ¶ Hoc aūt ſic declarat. b. tho. pͥma ſe.cūde. q. xcv. arti. iij. Uniuſcuiuſqꝫ rei q̄ ē ꝓpter aliquē finē. neceſſe ē ꝙ forma det̓mīet̉ẜm ꝓportōꝫ ad finē: ſicut forma ſerre tal̓ dꝫeē qual̓ ꝯueīt ſectōi: vt pꝫ ī. ij. ph̓icoꝝ. Quelibꝫ etiā res recta ⁊ mēſurata. oportꝫ ꝙ hēat formā ꝓportōalē ſeu regl̓e ⁊ mēſure. Lexat̄ hūanā vtrūqꝫ hꝫ. qꝛ ⁊ ē aliqͥd ordīatū adfinē. ⁊ ē q̄dā regl̓a ⁊ mēſura recta. ⁊ mēſurata qͣdam regl̓a ſuꝑiori. Que qͥdē regl̓a ſuꝑior ē duplex .ſ. lex diuīa et lex nature. Finisat̄ hūane legis ē vtilitas hoīm: ſic̄ etiā dic̄iuriſꝑitꝰ. Et iō Iſid̓. ī deſcriptōe ſcd̓a legistria poſuit .ſ. ꝙ religioni cōgruat inqͣtū .ſ.ē ꝓportionata legi nature: ꝙ vtilitati proficiat. inꝙͣtum .ſ. eſt ꝓportōnata vtilitati hūane. Et ad iſta tria omnes alie ꝯditōnes quepoſtea ponunt̉: reducūt̉. Nā ꝙ dicit̉ honeſta. refertur ad hoc ꝙ congruat religioni.Qd̓ aūt ſubdit̉ iuſta. poſſibil̓ ſcd̓m naturaꝫ⁊ conſuetudinē patrie. loco. temꝑiqꝫ ꝯueniens: refert̉ ad hoc ꝙ cōueniat diſciplīe. Attendit̉ em̄ diſciplīa. pͥmo ꝙͣtum ad ordineꝫratōis. qui īportatur i eo ꝙ dicit̉ iuſta. Secundo ꝙͣtum ad facultatē agētiū. debet em̄eſſe diſciplīa conueniēs vnicuiqꝫ ſcd̓m ſuāpoſſibilitatem: ⁊ ideo dicit̉ poſſibil̓. Obſeruata etiaꝫ poſſibilitate nature. et ideo dicitur ſcd̓m naturā. Nō em̄ eadē īponēda ſuntpueris. que imponunt̉ viris ꝑfectis. Et ẜmhumanaꝫ conſuetudinē. Non em̄ poteſt homō ſolus viuere in ſocietate: alijs morē nōgerens. Tercio modo ꝙͣtum ad debitas circumſtantias. ideo dicit. temꝑi. locoqꝫ cōueniēs. ꝙ autem ſubdit̉ neceſſaria. vtil̓ ⁊cͣ. refert̉ ad hoc ꝙ proficiat ſaluti. vt neceſſitasreferat̉ ad remotōnem mali. Vtilitas v̓o adconſecutōem bonoꝝ. Manifeſtatō v̓o ꝑtinetad cauendū nocumentū: quod poſſꝫ prouenire ex ipſa lege: ſi eſſet obſcura. Et (vt dictum ē) lex ordinat̉ ad bonū ꝯmune. Ideo⁊ hoc ponit̉ ī hac deſcriptōe: dū dicit̉. Nullo priuato cōmodo ⁊cͣ. Et ex iſta deſcriptōepoſſet reſponderi. ad ea q̄ obijcerent̉ ī ꝯtrariuꝫ. hec Tho. que refert Archi. ſuꝑ. c. Eritaūt. diſ. iiij. ¶ Gloſa aūt dicti. c. ſic expoītPoneſta debet eſſe lex. qꝛ ī iure nō tam attēdit̉ iuſticia ꝙͣ hōeſtas. vt. xxxv. q. iij. porroAddit archi. hic ī Roſa. Honeſtas dicit̉ qͣſi honoris ſtatū conſeruās. Unde honeſtuꝫē quod ſua vi trahit: ⁊ dignitateꝫ allicit. vtdicit Tullius. Et hec ē virtus contraria turpitudini. ⁊ mater condecētie. Dicit̉ etiā honeſtas aliqn̄ cōpoſitō ⁊ apparatꝰ diuitiaruꝫ
ẜm illud Eccͣi .xj. Pauꝑtas ⁊ hōeſtas adeoſunt iuſta. Al̓r em̄ nō eſſet ius niſi eſſet iuſtum. vt di. j. Ius generale. Et augꝰ dicit. ꝙlex ſi nō eſt iuſta non ē lex poſſibil̓: qꝛ ſi eximpoſſibilitate legis homo eā trāſgrederet̉qꝛ .ſ. ſeruare nō poſſet: tranſgreſſio ei nō imputaret̉. vt. xv. q. j. Non eſt. Et. xxiij. q. iiij.Nabuchodonoſor. Scd̓m naturā .i. ẜm naturalē ratōꝫ: qꝛ ſi cōtraria eſſet ratōi nō eētlex. Uel ẜm naturā .i. cōueniētiā ꝑſonaꝝ q̄bus dat̉. vel ẜm naturā .ſ. negociorū de qͥbꝰagit̉. Scd̓m conſuetudinē. qꝛ ſi ē contra cōſuetudinē īhabitātiū: ꝑ contrariā cōſuetudinē derogat̉. vt di. iiij. §. leges. Itē qꝛ ⁊ cōſuetudo legē īterp̄tat̉. extra. de v̓bo ſig. Abbate. Loco: qꝛ ī aliqͥbus locis aliqͣ ſtatuunt̉que alubi non reciꝑent̉. vt diſ. xxxj. al̓r. vbioſtendit̉ lex continētie impoſita ī ſacris cōſtitutis ī eccleſia occidentali. nō eſſe poſitāī eccleſia orientali: quo ſcꝫ ad vſum matrimonij contracti. Tempori conueniēs. Omnia em̄ debent conuenire temꝑibus ſuis. vtxxiij. q. iiij. Si eccl̓a. Multa em̄ fuerunt ſtatuta rigoroſa temꝑibꝰ antiquis: qn̄ homines deuotiores erant ⁊ fortiores. que modernis temꝑibus ꝑ alia iura vel conſuetudīesſūt immutata. Un̄ dr̄ diſ. xxxiiij. fraternitatis. Defectꝰ noſtri tꝑis. quibꝰ nō ſolū merita ſꝫ ⁊ corpora defecerūt. nō patit̉ diſtīctionis illius mane̓ cēſurā. Neceſſaria: non niſiīſtante neceſſitate ius ſtatui debet. vt. xxix.diſ. regule. Sꝫ ītellige nō d̓ neceſſitate abſoluta: ſꝫ de neceſſitate congruētie. qua .ſ. aliqͥd meliꝰ fit. Manifeſta: ne ī captōe. ne .ſ. aliqͥs vicioſe poſſit eā interp̄tari: vel ne alicuiparet̉ laq̄us ꝑ eā. cū .ſ. nō clare loquit̉. hecIoh̓. Et mouꝫ glo. q̄ſtionē ſuꝑ. c. ī iſtis. di.e. Quid cū papa vult conde̓ canonē ⁊ ep̄i cōtradicūt: dicētes. Iſte canō non ꝯuenit cōſuetudini regionis noſtre. Cuiꝰ ſētētie potius ſtabit̉ pape vl̓ oīm ep̄oꝝ: Uidet̉ ꝙ potiꝰep̄oꝝ. qꝛ orbis maior eſt vrbe. diſ. xciij. legimus: argu. ꝙ ſētentia pape p̄ualꝫ. vt. xxxv.q. ix. veniam. Nā ⁊ error prīcipis ius facit.ff. de ſuppel. lega. l. iij. Io. Intelligendum tamē de tali errore: qui nō ſit contra legē diuinā vel naturalē. Et dicit Archi. ſuper dicto. c. erit ī prīcipio: ꝙ iſte conditōes legis ītelligēde ſūt de legibus coībus. ī quibus hecomnia conſiderāda ſūt. Uel forte hec om̄iaītelligunt̉ negatiue. vt .ſ. leges nō ferāt̉ contra honeſtatē vel iuſticiā et ſic de alijs. Uelintelligit̉ quod h̓ dicit̉. Collectiue .ſ. ī cōdēdis legibꝰ hec ſūt conſiderāda: ſꝫ nō in qualibet eaꝝ. ¶ Itē Archidÿ. ſuꝑ. c. cōſuetudodi .j. exponēdo ſcd̓am deſcriptōꝫ legis ſuprapoſitā. ſic ait. Lex erit .i. pro lege ſeruāduꝫ⁊ vigorē legis habebit om̄e: id ē aliquod deom̄i. vel om̄e nō gene̓ ſubſtātie ſed equiua-