CapitulūTercium

poteſt ſub volūtate et libero arbitrio. Uerbi gratia. Apprehendit quis fornicatōnē nōvt malū. ſꝫ vt bonū delectabile tempore paſſionis. et ſic vult eam Tho. ſuper. ij. ſententiarum Raÿnerius.De volūtario ⁊ inuoluntario.tercium.CapitulumEactu voluntatis videnda ſūt tria. Primo de volūtario et inuoluntario in cōmuni.Secūdo de actibꝰ voluntarijs. qͣiab ip̄a voluntate elicitis. vt immediate ip̄iꝰvoluntatis exiſtētibꝰ. Tercio de actibꝰ volūtarijs. quaſi a volūtate imperatis. que ſuntipſiꝰ voluntatis mediātibꝰ alijs potētijs ca.ſequentibus.Ꝙͣtum ad primum .ſ.de voluntario ⁊ inuoluntario. Sciendum ꝙactuū hūanoꝝ. Aliqui ſūt oīno voluntarij.Alij inuolūtarij. Tercij mixti ex voluntario⁊ inuolūtario. Volūtarij oīo dicūt̉ actꝰ illihūani. qui ſponte fiūt abſqꝫ violentia et igͦrantia et mētu. ¶ Pro horū maiori declaratōne ſcienduꝫ ẜm. b Tho. prima ſcd̓e. q. vj. ꝙque agunt ſeu ſe mouēt in finem cū aliqͣli cōgnitione finis: hoꝝ motus ⁊ actus dicūturvolūtarij. Un̄ volūtarium dicit̉ eſſe (ẜm diffinitōnē Areſto. Damaſ. ⁊ Greg. niceni) nōſolum cuiꝰ principium eſt intra. ſed cū additōne ſciētie. Un̄ cū homo maxime cognoſcatfineꝫ ſui operis. et moueat ſeip̄m in eiꝰ actibus. maxime volūtariū inuenit̉. Sciendumeſt em̄. ꝙ quorundā actuū ſeu motuū principiū eſt ī agente. ſeu ī eo quod mouet̉. Quorundaꝫ v̓o actuū vel motuū principiū ē extra. Cum em̄ lapis mouet̉ ſurſum: puta. cuꝫproijcitur. huiꝰ motionis principiū eſt extralapidē. Sed cū mouet̉ deorſum vt cū cadit.principiū huiꝰ motōnis eſt ī ip̄o lapide. Eorūautem que a principio intrinſeco mouētur.quedā mouēt ſeip̄a. quedā nō. Cum em̄ om̄eagens ſeu motum agat ſeu moueat̉ ꝓpter finem. illa ꝑfecte mouētur a principio intrinſeco. ī quibus eſt aliquod intrinſecū principiū. nōſolū vt moueāt̉. ſed vt moueant̉ ī finē. Ad hoc aūt ꝙ fiat aliquid ꝓpter finē. requirit̉ cognitio finis aliqualis. Quicūqꝫ ſicigit̉ agit vel mouet̉ a principio intrinſeco.qd̓ habet aliquā noticiā finis: habet ī ſeipſoprincipiū ſui actꝰ. nōſolū vt agat. ſꝫ vt agatꝓpter finē. Qd̓ aūt nullā noticiā finis habꝫ.etſi ī eo ſit principiū actiōis vel motus. nontn̄ eius quod eſt agere vl̓ moueri ꝓpter finēeſt principium in ip̄o. ſed ī alio a quo imprimitur ei principium ſui actus vel motionisī finem. Vnde huiuſmodi nō dicūtur mouere ſeip̄a: ſed moueri ab alijs. Que v̓o noticiam habēt finis dicūtur mouere ſeipſa. quia

in eſt principium nonſolum vt agant. ſed vt 9 Cagant propter finem. Utrūqꝫ aūt horum .ſ.et ꝙ ſe moueat. et finem ſui motus vel actōnis cognoſcat. reperit̉ ī actibꝰ humanis. etid̓o ī eis proprie et ꝑfecte volūtarium inuenitur. ¶ Uoluntarium etiam reperitur ali­ Cquo modo in brutis et pueris licꝫ imꝑfecte.Unde et philoſophus dicit ī tercio ethicorū.et Damaſ. ⁊ Grego. nicenus. ꝙ bruta ⁊ pueri volūtario cōicāt. Pro cuius declarationeſciendum ẜm beatum Tho. prima ſcd̓e. q. vj.ꝙ cū ad ratōneꝫ volūtarij requirat̉ ꝙ principiū actus ſit intra agentē. cū aliqua cognitōne finis. ſicut cognitio finis actōnis ⁊ brutis et pueris eſt imꝑfecta: ideo etiaꝫ voluntariū in eis eſt ẜm imꝑfectā rationem. Dicit̉autē cognitio imꝑfecta finis. que ī ſola finisapprehenſione conſiſtit. ſine hoc ꝙ cognoſcatur ratio finis: et proportio actus ad fineꝫ.Et talis cognitio inuenitur ī brutis per ſenſum ⁊ extimatōnem naturalem. Un̄ animalbrutū apprehendens finem. non deliberat. ſedſubito mouetur ī ip̄m. Perfecta autē cognitio finis eſt nōſolum quando apprehēditurres que eſt finis: ſed etiam cum cognoſciturratio finis. et proportio eius quod ordinatur ad ipſū finem. et talis cognitio perfectacompetit ſoli rationali nature. Et ſic etiampolūtariū ẜm ꝑfectam rationem. ꝓut .ſ. app̄henſo fine aliquis pt̄ deliberās de fine et dehis que ſūt ad finem moueri vel nō moueriī ip̄m. ¶ Et nota ꝙ licet voluntarium denomīatiue dicat̉ a volūtate: que nomīat ratōnabilem appetitū. vnde ī brutis nō reꝑitur:tamen volūtariū pt̄ trahi ad ea. ī qͥbꝰ eſt aliqua ꝑticipatio volūtatis. ẜm aliquā ꝯuenientiam ad volūtateꝫ. et hoc modo attribuitur etiaꝫ brutis inꝙͣtum .ſ. ꝑ cognitionē aliquam mouētur in finem. ¶ Iteꝫ nota ꝙ ꝙͣuis deus moueat homineꝫ ad agendum nonſolū ſicut ꝓponēs appetibile ſenſibili vel ſicutimmutās corpꝰ: ſꝫ etiā ſicut mouēs ipſā volūtatē. Unde ip̄e ait Ioh̓. xv. Sine me nihilpoteſtis facere: nō tn̄ hec eſt ꝯͣ rationeꝫ actꝰvolūtarij. Cum em̄ omnis motus tam volūtatis ꝙͣ nature ſit a deo ſicut a pͥmo mouente. ſicut non eſt ꝯtra rationem nature ꝙ motus nature ſit a deo. ſicut a primo mouente.inꝙͣtum natura eſt quoddam inſtrumētumdei mouētis: ita nō eſt ꝯtra rationem actusvoluntarij. ꝙ ſit a deo. inꝙͣtum volūtas mouetur a deo. Eſt tamen de ratione naturaliset volūtarij motus ꝙ ſint a principio intrinſeco. ¶ Item licet de ratione volūtarij ſit ꝙprincipium eius ſit intra. non tamen eſt cōtra rationem voluntarij. ꝙ principiū intrīſecum ſit pͥmum principiū. Sicut in generealterabiliū. pͥmū alterās eſt corpꝰ celeſte. qd̓tn̄ nō eſt primū mouēs ſimpliciter. ſꝫ mouet̉