Tractatus primusLibri oē ieniū et ieniaro
humidū cryſtallinū cryſtallo ſil̓e ꝑſpicuū ⁊ aliqͣliter ſpiſſuꝫꝓpter cās tactas. ⁊ diuidit̉ in duas ꝑtes .ſ. in anteriorē toti oculo cōcentricā q̄ eſt ſemiſpherali maior ⁊ d̓r cryſtallinū ſeu glaciale. ⁊ in poſteriorē minorē. q̄ vitrea d̓r. ⁊ eſt anteriori ꝑte ſubtilior. Et hi duo humores ꝯiuncti tela aranea inuoluunt̉ ne fluāt inordinate. Nō ſolū gͦ pͥncipal̓ oculi ꝑs eſt de natura aq̄. veruꝫ et ꝑtes q̄dā alie. Immo fereoēs. licet nō eodē mō. ſed multipl̓r diuerſimode. Cuiꝰ rōeſt. qꝛ oculus vt inqͥt Alb̓tus naſcit̉ a cerebro. qd̓ aqueūeſt ⁊ frigidū ⁊ humidum. ⁊ iō oculus ⁊ frigidus. ⁊ humidus. īmo frigidior eſt cerebro. Non em̄ cerebrū eſt omnibus mēbris ſimpl̓r frigidius ſꝫ ꝑtibꝰ pͥncipalibꝰ q̄ ſtꝭ corep̄ar. ⁊ teſticuli. Solēt aūt oculi ꝑtes qͣntū ad tres tunicas ⁊ qͦ ad rete ſine diuiſiōe et qͦ ad humores ꝯp̄hendi inhis tribꝰ verſibꝰ. Cōſolidata pͥma poſt cornea. poſtqͣꝫ ſitvua. Hinc albugineꝰ. hinc anterior glacial̓. Uitreus interior. ſed aranea circuit illos. Ex oībꝰ aūt his ꝑtibꝰ conſtitutꝰ oculꝰ virtutē vidēdi nō hꝫ ſeu aīe virtute viſiuaꝫniſi ꝑ neruos fuerit cōtinuatus pͥmo ſenſitiuo a quo tanqͣꝫ a fonte ſpirituū ſenſitiuoꝝ manantes ſpiritus ſenſitiuidiſponunt oculum ad actum videndierctum dubium eliCuiꝰ figure ē oculus. ¶ Sol̓o. Rotūde figure. Et hocꝓpter tres cās. Prima ē facilitas motꝰ ⁊ reuolutiōis ſeuverticatōis quā ſepe fieri opꝫ vt iuxta mutatōem ſagitteviſibilis q̄ eſt linea radioſa recta a re viſibili ad oculū ꝓtenſa res diuerſimode videat̉ determīate. Scd̓a. qꝛ capacitati maiori ꝯgruit qm̄ eſt figura capaciſſima maxīe iſoperimetron .i. figuraꝝ ꝯmēſurabiliū. Tercia ratō. ſi eſſꝫrecte figure nō poſſet vidēs vno aſpectu videre rē ꝑfecteniſi oculis eqͣlē qd̓ falſum eſt. Seq̄la pꝫ. qꝛ viſio fit ꝑ lineas rectas radioſas ꝑpēdiculariter ſuꝑ oculū oriētes. qͣrūcōcurſus eſt in centro oculi. quapropter nō venirent ſuꝑoculū ꝑpendiculares niſi a ſuꝑficie rei viſibilis equali ſuperficiei viſus ſeu oculiQuartum dubtum eſt.Quare nō ꝯtingit ſil̓ videre ſurſum ⁊ deorſum ¶ Sol̓oqꝛ a pͥº ſenſitiuo qd̓ eſt ſenſatōis fons ꝓtendunt̉ duo nerui viſiui ſe interſecātes ad duos oculos ſub fronte. ita ꝙtermīatio oculoꝝ fit ſuꝑ neruoꝝ extremitates. ita ꝙ periſtos neruos vis viſiua ꝑ ſpūm viſiuū ad oculos tāqꝫ adinſtrumēta ſentiēdi deſcēdit. In ſignū cuius p̄ciſis ill̓ neuis circa tꝑa qͥ obtici dicunt̉ fit cecitas. Et ſi nerui reſolident̉. tn̄ ꝓpter duriciē cicatricis oppilant̉ ⁊ obſtruunt̉ pori ꝑ qͦs ſpūs fluit ad cryſtallinū humiduꝫ. iō tenebre manēt ⁊ cecitas. Iſti aūt nerui duo directi ad interiorē ꝑtēfaciei ſe interſecāt. qͦꝝ vnꝰ vadit ad dextrū oculū. aliꝰ adſiniſtrū. Licet qͥdā ꝯtrariū dicāt ponētes neruos illos cōiūgi ſine interſectōe. Ita ꝙ fiat vna ꝯcauitas vtriuſqꝫ qd̓falſum eē cōuincit̉ exꝑimēto qd̓ refert Alb̓. de qͦdā militeqͥ tꝑe ſuo vulneratꝰ in tꝑe ſiniſtro dextrū amiſit oculum.Et rōe hmōi interſectionis res viſa ꝑ duos oculos vnaapparet. Et eadē rōe dū vnus oculus mouet̉ ad aliquē ſitu etiā ſic mouet̉ reliquꝰ. ita ꝙ nō niſi ꝑ abuſuꝫ ⁊ violētiāoculi trahunt̉ ad diuerſos ſitus ſil̓. qd̓ ſi fiat vis viſiua invtroqꝫ debilitatur. ita ꝙ neuter ꝑfectum de viſibilibꝰ indiuerſis ſitibus iudicium ferre poteſtTuintum dubium eſt
Quare vnū apparet aliqn̄ viſui duo ¶ Sol̓o Alb̓. Hoeaccidit dupl̓r. ſcꝫ ex ꝑte vidētis ⁊ ex ꝑte viſibilis Ex ꝑtevidētis accidit qͣttuor de cauſis. Prima ē remotio neruorū obticoꝝ a loco qͦ ſe interſecāt ⁊ ꝯtingūt. Per eā em̄ accidit ſpēs viſibiles a duobꝰ oculis receptas ꝑ ſpūm viſiuū ad ſenſum cōem trāſeūtes nullibi in pūcto aliqͦ ꝯiūgi.Et hͦ ꝯtingit qn̄cūqꝫ ꝯpͥmit̉ vnꝰ oculoꝝ qͣſi ſemicirculusſuppōne digiti. Scd̓a cā eſt. qꝛ ſpūs viſiuꝰ qͥ vehit virtutē viſiuā aīe ad organa ꝓpter aliquā ventoſitate intercluſam in ſpū vel in oculo vel ꝓpter calorē aliquē innaturaleꝫagitantē ip̄m ſpūm mouet̉ extra metas menſure natural̓dextrorſum ⁊ ſiniſtrorſuꝫ in oculo. et iō accipit formaꝫ qͣſimotā a dextro in ſiniſtrū. ⁊ iō cū ad diuiſionē ſpūs penesdextrū ⁊ ſiniſtrū. ſpēs viſibilis rei variat̉ ꝟſus dextrū ⁊ ſiniſtrū. id qd̓ ꝑ hmōi ſpēm apprehendit iudicat duo. ſitibꝰdextri ⁊ ſiniſtri diſtincta. Tercia cā eſt redūdatio ſpūs inoppoſita. ſcꝫ ad intra ꝟſus ſenſum cōem. ⁊ ad extra ꝟſushumidū cryſtallinū oculi vt imbuat̉ ſpē viſibili. tunc em̄ſpūs ſic motꝰ cōtinue reddit ſenſui cōi ⁊ accipit ita ꝙ an̄qꝫ ꝯpleat̉ redditio qͦ ad ſenſum cōem inchoat̉ acceptio are viſibili ꝑ oculū. qͣꝫdiu ſaltē ſenſibile manet p̄ſens. Ettūc videt̉ motu ſpūs in oppoſita vnū duo qͦꝝ vnuꝫ ſtet an̄aliud. Et accidit iſte motus ſpūs aliqn̄ ex multo humore calido ſicut in ebrijs. qꝛ calor mouet ad oppoſita ⁊ humidū multiplicat fluxū. ⁊ ex eodē fundamēto frequenterdecipit̉ viſus circa motū quē videt. Nā cū qͥs nauigat eoꝙ vnā ꝑtē accipit ip̄ius motꝰ ⁊ an̄qͣꝫ ſenſui cōi reddat immutat̉ ab alia. ⁊ an̄qͣꝫ illā reddat īmutat̉ a tercia. ⁊ ſic deinceps Et ſic tādē ex freq̄ntia motꝰ. ſpūs qͥ in motu etiāſeqͥtur motū rei viſibilis vel diſpōem ſenſibilis motꝰ. cōtingit ꝙ videant̉ ſibi oīa moueri. Sil̓r accidit ex eodē fundamēto ſi extremitas virgule flexibil̓ circunducat̉. videt̉deſcribere baſim pyramidis Et hec cā eſt quare gutta eadēs videat̉ linea recta. Hinc etiā accidit ꝙ vētoſitate vl̓ſil̓i aliqͣ cā. vertiginē in anteriori ꝑte capitis cauſante. oīavideant̉ moueri ⁊ cadit hō ad ꝑtē ad quā ſe tenet tāqͣꝫ cadat altera ꝑs ſub ipſo. Quarta cā ē cōpreſſio vel exp̄ſſiotunice ꝑforate q̄ d̓r vuea Cū em̄ ꝯpͥmit̉ intus ⁊ cedit adinteriꝰ oculi tūc coanguſtat̉ foramē ⁊ videt̉ res minor qͣꝫſit in veritate. Aliqn̄ at̄ cedit ad exteriꝰ. ⁊ tūc foramē dilatat̉ ⁊ videt̉ res maior qͣꝫ ſit. Qn̄ ſubito cedit intꝰ ⁊ verſus exterius tūc vna res iā maior vel minor ſe viſa iudicatur due. Ex ꝑte aūt viſibil̓ vnū videt̉ qͣſi duo ꝓpter duoſubiecta in qͥbꝰ eē videt̉. ſcꝫ vnū in qͦhꝫ eē materiale ⁊ alid̓in qͦ videt̉ habere eēſpūale. ſicut in ſpeculo. ſiſaltē ſit in ſpeculo vt in ſubiecto. Et ſi in eo nō ſit (vt ꝓbabilius dicit̉)tūc tn̄ in eo eſſe videt̉ quod ad ꝓpoſitū ſufficitSextum dubium rū.An hn̄s ſolū vnū oculum plus habeat qͣꝫ dimidiū viſus¶ Sol̓o. ſic. Et hͦ eſt ex eo. qꝛ in hn̄te dūtaxat vnū oculūvirtus viſiua ꝑ ſpūm viſiuū (qui decurrit ꝑ duos neruosobticos) retrahit̉ tūc totaliter ad alterū oculū eo ꝙ fugitociū ⁊ inundat ad vnū oculū. cū igit̉ virtus vnita fortiorſit ſeip̄a diſꝑſa. hn̄s tm̄ vnū oculū plus hꝫ qͣꝫ viſus mediūEt ſil̓r dd̓m eſt de oībꝰ potētijs ⁊ virtutibus organicis qͥaliquā hn̄t in ſuis inſtrumētis pluralitatē. vt viſus duorum oculoꝝ. ⁊ auditus duarum aurium. ⁊ ſic de alijsSeptimū dubium eū.