Tractatus primusde natura organorū
lo. ⁊ moueri ſpēm rei viſibilis ad interius oculi vbi in humido cryſtallino eſt vis viſiua. ⁊ vlterius ꝓtendi ꝑ ꝯcauitates nerui obtici in ſpū deferēte vſqꝫ ad locū pͥmi ſenſitiui qd̓ eſt ſenſus cōis. Fuit etiā opinio Areſto. vt dixitCōmentator Auerrōis. lumē qd̓ eſt in oculo aīalis operans. ab exteriori intus ingredi ⁊ non emitti aliqͦ modoPreter has autē opiniones fuit quedā nouella opinio q̄potius inquit Alb̓tus infamia eſt qͣꝫ opinio. Et fuit eorū qui dicebāt nos videre intus ſuſcipiēdo ⁊ extramittendo. qꝛ dicūt nos radios emittere. ⁊ formas ſuſcipere.Sed qꝛ illa dicta ad cauſas non adaptarūt. iō ꝯtēnendaſunt Hec aūt ſtꝭ dicta antiquoꝝ ſapiētū de natura viſusScd̓s diſcurſus Maior Uiſus ſicutceteri ſenſus virtus ē paſſiua Minor Fitpaſſio intus ſuſcipiēdo ab exteriori actiuo Cōcluſio Fit igitur viſus ſuſcipiēdo intus ⁊ nōextramittendo.¶ Prima ꝓpō pꝫ ꝑ ph̓m. ij de aīa dicentē ſenſum eſſe virtute paſſiua. Uerū tn̄ antiqͥ dixerūt int̓ ſenſus exterioresſolū viſum fieri extramittēdo. ⁊ virtutē eſſe actiuā. paſſiuis ceteris formaliorē. ⁊ ꝑ ꝯn̄s digniorē. Et hoc ex eo. qꝛnō videbāt qūo color viſus obiectū deferri poſſꝫ ad viſūcū nō poterāt inuenire actiuū aliqd̓ in colore. deferēs colorē ad viſum ſicut in ſenſibilibꝰ alioꝝ ſenſuū poſuerunt.vt in ſonis deferēs ad auditū eſt motus localis. in odoribus eſt calidū. in ſaporibꝰ aūt ⁊ tangibilibꝰ difficultas nōeſt. qm̄ ipſa materialiter ad organa ſenſuū ſuoꝝ ſentiētiuꝫꝑ mediū ꝯiunctū ꝑueniunt. ¶ Scd̓a ꝓpō ptꝫ. qꝛ paſſiod̓r a patin grece qd̓ idē eſt qd̓ ſuſceptio latine. Un̄ in qͣlibet paſſione. ſiue corruptiua. ſiue ꝑfectiua fit intus a paſſo ſuſceptio. ſcilꝫ forme. ẜm eſſe qͥdem reale vt in paſſionecorruptiua. vel ẜm eſſe intētionale. vt in paſſione ꝑfectiua. ¶ Cōcluſio ſeqͥtur ex p̄miſſis. Amplius tn̄ ſic veritas eius oſtēdi p̄t indirecte. qꝛ viſio nō fit extramittendoſicut dixit Empe. neqꝫ vt dixit Plato. gͦ viſio non fit extramittēdo. ⁊ ꝑ ꝯn̄s intus ſuſcipiēdo. An̄s pꝫ multipl̓r.Primo qꝛ tūc melius viderēt plures ſil̓ vidētes qͣꝫ vnustm̄. qꝛ mediū ꝑ plures ſil̓ videntes ꝑfectius illuminaret̉qͣꝫ ꝑ vnū. ſi ab oculis lumē emicaret ad viſibiliū reuelation. Scd̓o. multi debilē viſum hn̄tes ſil̓ ſtādo videntesꝑfectius viderēt vno ſeorſum limpide vidēte. qd̓ falſumeſt. Tercio. cū Empe. poſuerit lumē eſſe corpus. ⁊ pyramidē radioſam corpus. nō videt̉ poſſibile ꝙ a corpuſculooculi poſſint tot pyramides egredi implētes totū hemiſperiū. ⁊ iō rōnabilius dixit plato ꝙ ad viſionē ꝑficiendārequirat̉. ꝙ lumini egrediēti occurrat lumē extrinſecū vtſic adunata ſil̓ extēdant̉ ꝑ totū hemiſperiū. Quarto. ſi viſio fieret ꝑ emiſſionē lumīs pyramidaliter ab oculo micātis ⁊ ꝓcedētis. vel gͦ lumē ꝑ ſeip̄m facit viſionē. aut ẜmꝙ vnitū eſt diaphano intermedio inter oculū ⁊ rē viſam.Et qͣlitercūqꝫ dicat̉ dubiū eſt. An mediū illud ſiue lumēſolū. ſiue diaphanū illuminatū ꝑficiat viſionē. Ita ꝙ ſit inſtrumentū ſeu organū vidēs ⁊ cū hoc reddēs ſenſibile pͥmo ſenſitiuo. aut ſit ſolū reddēs pͥmo ſenſitiuo tanqͣꝫ mediū deferēs. Si dicat̉ primū quēadmodū dixerūt antiqͥ.tunc ſequeret̉ cū lume illud pyramidaliter egrediat̉ percorꝑa celeſtia vſqꝫ ad aſtra maxime ẜm Empedocleꝫ. etcum ipſe cū platōne dixit lumē corpus. ⁊ radios pyramidales. ꝙ opteret celū eſſe poroſum. vt radij pyramidalesipſum poſſent penetrare qd̓ abſurduꝫ eſt. Oꝑteret ſcd̓o
ꝙ totū lumē pyramidaliter egrediēs implēs totū hemiperiū efficeret̉ ſentiēs qd̓ eſt abſurdius. Oꝑteret terciocum lumē pyramidaliter egrediēs ꝯiungat̉ lumini exteriori ſtellaꝝ ſolis. lune. ꝙ totū lumē oīm lucentiū efficeretur ſentiēs. qd̓ abſurdiſſimū ē. Si āt dicat̉ ꝙ lumen egrediēs nō ſolū ſentiat ſed mediū illuminatuꝫ vel vtrūqꝫ ſil̓.tūc ſeq̄ret̉ ꝙ totū mediū ſcꝫ aer ⁊ etiā celū fieret ſentiēs ⁊ꝙ ꝑ alternatōem emiſſiōis lumīs ſepe aer ⁊ celū mutarētur in virtute ſenſitīa. totiēs ſcꝫ qͦtiens ꝯuertit̉ ⁊ auertit̉intuitus oculoꝝ. Si āt dicat̉ ſcd̓m pͥncipale ꝙ mediū illud inter rē viſam ⁊ videntē ſit diaphanū illuminatū. deferēs tm̄. ⁊ nō ſentiēs. et nō inſtrumentū vidēs. tūc neceſſe eſt illud mediū aliqͥd pati a virtute viſiua oculoꝝ. Sꝫhoc nō. qꝛ illa paſſio vt dcm̄ eſt nō eſt ſenſus viſus ſeu potētia viſiua. qꝛ tūc mediū fieret ſentiēs. Nec p̄t dici ꝙ paſſio ſit lumē. qꝛ iā ꝯceſſū ē ꝙ lumē ſit mediū. gͦ nō ē deferēsNec p̄t dici ꝙ ſit calor vel frigus vel ſil̓is qualitas. qꝛ tūcoppoſitū eius ſentiri nō poſſet. Nec p̄t dici ꝙ ſit qͣlitas innoīata. qꝛ tūc mirū eſſet qūo hec qͣlitas ab auctoribꝰ potuit eſſe ſcita. ⁊ ſi ſcita. gͦ aliqͦ mō ſaltē noīari potuit Et ſidicat̉ ꝙ mediū ſit diaphanū ⁊ ꝙ ꝑ ip̄m lume deferat̉. tūccū lumē patiat̉ a virtute viſiua difficultas erit ſicut pͥusqͥd patiat̉ ⁊ qͣliter virtutē deferat Quinto. ẜm hanc opinionē res alōge viſa nō appareret minoris quantitatis qͣꝫin ſe eſt. qd̓ falſum eē docet exꝑientia. Sequela pꝫ. qꝛ nōvideret̉ ſub acutiori angulo qͣꝫ ſi a ꝓpinquo videat̉. Qd̓nō accidit ſi dicat̉ viſio fieri intus ſuſcipiēdo. Hec ad p̄ſens breuitatis cā ſufficiāt cū dictis ph̓i ad improbandūopiniones Empe. ⁊ Platōnis. Diffuſior aūt ⁊ ꝓfundiorhaꝝ opinionū inualidatio ponit̉ in tribꝰ diſgreſſionibuscirca hūc textus paſſum ab Alberto in cōmento ſuo.Ad rōnes. Nd primamdd̓m ꝙ oculū nō cōprimimus acute volētes videre eo fine vt ab oculis lumē vel virtutē viſiuā expͥmamus ꝑfectius. Sed vt vis viſiua ⁊ cryſtallinus humor adunent̉.et ex ip̄a adunatione cōfortent̉. qꝛ om̄is virtus materialis potētior eſt adunata qͣꝫ ſparſa ⁊ multiplicata. Cōfortat̉ aūt viſus nō ſolū illa cōpreſſione ꝓpter adunationemhumidi cryſtallini. ſed propter adunatōem ſpūs viſiui aneruo obtico ꝓxime ⁊ originaliter a pͥmo ſenſitiuo in oculū decurrētis. Ille em̄ lucidus eſt. ideo diuaricat̉ luce nimia forinſecus oculū occupante ex ſymbolo qd̓ hꝫ cū lumine exteriori. Et ad hmōi diuaricatōem cooꝑatur directio aīe in vigilia. ſpūs a pͥmo ſenſitiuo ad exteriora fundentis. Quapropt̓ natura ordinauit eminētia cilia groſſa ⁊ nigra vt adunent ſpūm viſiuū. ⁊ ꝑ ꝯn̄s viſuꝫ. Undeaīalia melius ⁊ acutius vidētia habēt cilia eminētiora ⁊nigriora quēadmodū herodius. Huius etiā ſignū eſt ꝙcum tenebre ſunt ꝯtra viſum denſe. ita ꝙ lumē abūdanter nō ꝓtendit̉ ad oculos vidētis ꝯtingit videre ſtellasſicut in nocte. ⁊ tꝑe eclipſis ſolis. ⁊ in die ab his qͥſtꝭ in loco ꝓfundo puteali. Hinc etiā eſt ꝙ volens acute videreobumbrat viſum manu vel ſil̓i aliquo ¶ Ad ſcd̓am dicedum. ꝙ color nō agit in viſum niſi ẜm ꝙ eſt in actu per lumen nō emiſſum ab oculo. neqꝫ ꝑ lumē ignis quod quidem vocant imbibitū. ſed ꝑ lumē extrinſecū. Et illo exiſtens in actu dupl̓r agere poteſt in viſum. Uno mō action ꝑfectiua ⁊ ſpūali. Alio mō quaſiʳ materiali ⁊ corruptiua. non in rōne coloris. ſed potius luciditatis. quo mocolor vehemēter albus ſeu lucidus viſum diuaricat ⁊ de