Tractatus primusQuus et auditus
Quartum dubium eſt.Utrū aīalibꝰ ꝑfectis oēs qͥnqꝫ ſenſus ſint nccārij. ¶ Etvidet̉ ꝙ nō. qꝛ ſine viſu. auditu. ⁊ maxīe olfactū ſubſiſterepn̄t. ¶ Sol̓o. ſic ꝑ ſe. qꝛ aīalia ꝑfecta q̄ ꝓpter nobilitatemſue ꝯplexiōis nō pn̄t habere cū imꝑfectis nutrimētuꝫ eiscōiunctuꝫ. nccārio mouent̉ motu ꝓgreſſiuo. qꝛ a remotisnutrimētū inqͥrūt ꝯueniēs ſue ꝯplexioni ip̄m ꝓſequēdo.et oppoſitū fugiēdo. A remotis aūt cognoſcunt tribꝰ ſenſibꝰ. ꝑ mediū extrinſecū cognoſcētibꝰ ſua ſenſibilia .ſ. ꝑ viſum. auditū ⁊ olfactū qͥbus nutrimentū diſtās ꝑcipi p̄tvel id qd̓ ē aīalis corruptiuū vl̓ ſaluatiuū ẜm indiuiduūtm̄ vel ẜm ſpēm ¶ Ad rōem dd̓m ꝙ tactꝰ ⁊ guſtꝰ ſtꝭ neceſſarij ſimpl̓r abſoluta nccītate. qꝛ ſine eis aīmal nequitſaluari vt dictū eſt. ſed alij ſenſus ſtꝭ nccārij nccītate finisſiue qͦ ad bn̄ eē. vt ſi debeāt cōueniēter bn̄ ⁊ facilit̓ ꝑ ſe nutrimētū diſtans inqͥrere nccārij ſtꝭ eis alij ſenſus. quibꝰ ineis eſt app̄henſio ſenſibil̓ loci. ⁊ eoꝝ q̄ ſtꝭ in loco. ⁊ ſic aīalibus ſtꝭ cā ſalutis. vt cōueniētia ꝓſequant̉. ⁊ corrūpētia fugiāt. Dicit āt Alb̓. ꝙ dupl̓r d̓r aliqͥd nccāriū. Primo idd̓r nccāriū ſine qͦ res nō eſt id qd̓ ē. ⁊ ꝑ qd̓ id eſt qd̓ eſt. ⁊ ſicſolū tactus ⁊ guſtus vt eſt qͥdā tactꝰ ſtꝭ nccārij Scd̓o d̓rnccāriū id ꝑ qd̓ res nō ꝯſtituit̉ in eē ſed ſine qͦ res non ſaluat̉ in eē. ⁊ ſic oēs ſenſus ſtꝭ nccārij. qꝛ dirigunt ad adiuuātia. ⁊ docent fugere nociua. Preter tn̄ nccītatē ſtꝭ vtiles viſus ⁊ auditus ad diſciplinā. Uerū ꝙ inter aīalia ꝑfecta ⁊ imꝑfecta ſtꝭ q̄daꝫ medio mō ſe hn̄tia. qͥbꝰ nō inſtꝭoēs qͥnqꝫ ſenſus ꝑ ſe. vt pꝫ de talpa q̄ viſu caret. qꝛ aīal terreſtre ⁊ ſubterraneū eſt. ⁊ de apibꝰ qͥ carēt auditu. Licetem̄ materiale ſoni ꝑcipiāt tactu .ſ. motū localē. qꝛ ad pulſum peluis ꝯgregant̉ tn̄ ſonū formalit̓ nō ꝑcipiunt auditu. Et qꝛ virtus vnita fortior eſt ſeip̄a diſꝑſa. iō aīalia aliquo ſenſu carentia naturalit̓. vno ſenſu vel alio viuacioraſunt alijs qͥbuſdā aīalibꝰ. et ita vident̉ ſenſibilia aliqͣ ꝑciꝑequoꝝ ſenſum nō hn̄t. Un̄ talpe ſtꝭ boni auditus. et apesaliqͦ mō boni tactus. qͣpropter vident̉ talpe viſibilia cognoſcere. ⁊ apes ſonos quoꝝ ꝓprios ſenſus non hn̄t. Necvidet̉ ꝓbabile ꝙ ſub pelle oculos habeat talpa. cū fruſtraeos haberet. qꝛ eis nec actu nec aptitudine valeat videre. Un̄ d̓t ph̓s in poſtp̄dicamētis. Uiſus et cecitas pn̄tfieri circa aīal̓ ẜm genus. quia talpa viſu caretQuintum dubium eſtUtrū ſint tm̄ duo ſenſus diſcipline. ¶ Et videt̉ ꝙ nonqꝛ om̄is ſenſus eſt ſenſus diſcipline. qꝛ pͥmo poſterioꝝ d̓r.Deficiēte ſenſu neceſſe eſt deficere ſciam ſenſibilis illiusſenſus. qꝛ oīs doctrina ⁊ diſciplina intellectiua fit ex p̄exiſtēti cognitōe ſenſitiua ¶ Sol̓o ſic. ſcꝫ viſus ⁊ auditꝰ dupliciter. Tū pͥmo. qꝛ pluriū reꝝ drn̄as on̄dunt ceterꝭ ſenſibus. quāto aūt ſenſus vniuerſalioris fuerit obiecti tanto ampliꝰ potētie intellectuali circa vl̓ia negociāti ad diſcipline ⁊ doctrine acqͥſitiōem nō ſolum ſpeculatiue. ſed ⁊practice deſeruit. Tum ſecūdo. quia quāto potentia fuerit ſpūalior tanto ſpūali intellectiue potētie ſimilior. etcōſequens ad diſciplinā inſtrumentaliter vtilior. Hmōiaūt ſunt viſus ⁊ auditus. ergo hi p̄cipue ſunt ſenſus diſcipline. Et ſignū huius eſt. vt d̓t ph̓s pͥmo metaphyſice.Hoꝝ ſenſuū maior dilectio ad finē hmōi. Licet ergo quilibet ſenſus ſit ſenſus diſcipline reſpectu ſui ſenſibil̓. vt tāgit rō ante oppoſitū. Non tn̄ ſimpl̓r vl̓iter ſeu adeo eminenter ſicut hi duo ſenſus. et ergo ꝑ quandā antonoma-
ſiam ſenſus diſcipline dicunt̉. Et hoc in ordine ad exteriores. qꝛ interiores plus intēſiue ad diſciplinā cōferunt vn̄viuaciores interioribꝰ ſenſibꝰ ⁊ quaſi ſtupidi exterioribꝰmaxime ſunt diſciplinabiles ſaltē ſpeculabilibꝰ. ad quoꝝnoticiā nō reqͥritur ſenſuuꝫ experientia. Et tāto interiorſenſus eſt magis vtilis ad diſciplinā quāto fuerit ꝑfectioret intellectui vicinior. cuiuſmodi videt̉ phātaſia ad quaꝫſe nccārio reflectit humanus intellectus. deinde cogitatiua. deinde memoria. deinde imaginatiua. dein̄ ſenſus cōmunis. Om̄es aūt hi ſenſus dicunt̉ differēter ſenſus diſcipline. nō quaſi ſint ſubiectū diſcipline ꝓprie dicte (que eſtintellectualis habitus a doctrina. diuiſe vel indiuiſe. iuxta diuerſum modū accipiendi diſciplinā) vt ſcꝫ gtūs conſtruat̉ in habitudine demōſtratōis eſſentie. ſed cauſat̉ inſtrumentaliter effectiue vt gtūs regat̉ ex vi effectus cauſeinſtrumētalis. Dico diſcipline ꝓprie dicte. qꝛ ſi diſciplinaaccipiat̉ cōiter. ꝓ habitu quodā ex repetitis actibꝰ genito quo ꝓmpte ſic vel ſic ſenſibꝰ vti contingit vtiqꝫ poterunt ſic eſſe diſcipline hmōi ſubiectū ſenſus. Sic em̄ bruta aīalia canes ⁊ equi elephātes ⁊ breuiter omnia aīaliaviſum ⁊ audituꝫ hn̄tia diſciplinant̉ ⁊ diſciplinabilia ſunt.Iſtud etiā intelligendū eſt de potētijs ſenſitiuis ẜm ſe acceptis. qꝛ ẜm ꝙ ꝑ ꝑticipatione rōnis efficiunt̉ rōnabiles.ſunt et eſſe poſſunt habituū ſaltē moraliū ⁊ quodammodo intellectualium ſubiectumSextum dubium eſt.Utrū ſimpl̓r viſus ſit auditu ad diſciplinā vtilior ¶ Etvidet̉ ꝙ ſic. qꝛ oīm rerū drn̄as ꝑ accn̄s on̄dit quas on̄ditauditus. qꝛ ſcripta videri poſſunt. et cū hoc reꝝ pluriumdrn̄as ꝑ ſe on̄dit qͣꝫ auditus. ¶ Scd̓o. qꝛ plus diligimꝰviſum qͣꝫ auditū. gͦ cum ꝓpter cognitōes hos ſenſus duos plus diligimus. videt̉ viſus ſimpl̓r ad diſciplinā vtilior. ¶ Proſolutione nota ẜm Alber. in ꝯmētis. ꝙ dupliciter intellectualis diſciplina ſpeculatiua vel practica fitin nobis .ſ. ꝓpria inuētione inueniendo. vel alterius informatōe addiſcēdo. Quantū ad pͥmū modū viſus ꝑ ſeipſum ſolū ſumptus eſt vtilior auditu. Sed qͣntū ad ſcd̓mmodū ſcꝫ ip̄i addiſcēti ⁊ ꝑ alterius doctrinā diſciplinā capienti ẜm accn̄s melior eſt auditus. Et ita ſe mutuo excedunt diuerſa habitudine ⁊ diuerſimode. vt d̓t ph̓s in textu. Simpl̓r tn̄ auditus eſt ad diſciplinā ⁊ doctrinam vtilior ꝓpter duas canſas. Prima. voces nō ſoluꝫ repn̄tantres ſed ⁊ habitudines reꝝ penes cōuenientiā ⁊ drn̄am q̄diſciplina ⁊ doctrina neceſſario cognoſcunt̉. Hoc aūt nofaciunt colores qͥ viſu cognoſcunt̉. Scd̓a rō ſumit̉ ex infirmitate intellectus noſtri. qꝛ em̄ ꝓpter imꝑfectionē intellectus noſtri plus reꝝ noticias accipimus addiſcendo qͣꝫꝓpria induſtria inueniēdo. iō ſimpl̓r ⁊ vl̓r auditus eſt vtilior ad diſciplinā. ⁊ hoc in ſpeculabilibꝰ potiſſime ⁊ in agibilibꝰ pͣcticis Sꝫ in pͣcticꝭ factibilibꝰ (qͦꝝ forme ſtꝭ de qͣrta ſpē qͣlitatis ⁊ de nūero ſenſibiliū ꝯmuniū q̄ maxīe viſuꝯgnoſcunt̉) aliqͣliter excedit viſus Quapropt̓ lꝫ ceci ſimpliciter ſtꝭ ſurdis plus diſciplinabiles. in certo tn̄ genereſcꝫ factibiliū qūolibet ſtꝭ ſurdi cecis diſciplinabiliores. ethoc ex eo qꝛ viſu artificialia cognoſcunt̉ ꝑ ſe. Etiā qꝛ oꝑaartis nō pn̄t ꝑfici ſine viſu. eo ꝙ fiūt manibꝰ ⁊ alijs inſtrumentis. que in ſuo opere viſu dirigunt̉. ¶ Ad rōnes. Adprimā dd̓m. ꝙ viſus illas oīm reꝝ drn̄as nō oſtendit niſimediante auditu. quia ſcripta non ſignificant niſi ꝑ medium vocū ꝑ quas repn̄tant paſſiones aīe ⁊ ex ꝯn̄ti res.