TitulusDecimuſſextus
tate. Et lex quidē diuina ⁊ naturalis a rōnabili dei volūtate. Lex at̄ hūana a voluntatehoīs ⁊ rōne regl̓ata. Sicut at̄ volūtas hoīset rō maīfeſtat̉ v̓bo ī rebꝰ agendis. ita et facto. hoc em̄ vnuſqͥſqꝫ elige̓ videt̉ vt bonū qd̓oꝑe implet. Manifeſtū eſt at̄. ꝙ lex humanapt̄ inſtitui ⁊ mutari verbo ⁊ exponi. inꝙͣtuꝫiudicat interiorē motū ⁊ ꝯceptū rōnis hūane. vn̄ ⁊ ꝑ actus maxīe multiplicatos. qͥ cōſuetudinē efficiūt. lex pt̄ ⁊ mutari ⁊ exponi.et aliqͥd inde cauſari qd̓ habeat vim legis. īꝙͣtū ꝑ actus hoīm ml̓tiplicatos interior voluntatis motꝰ ⁊ rōnis ꝯceptꝰ efficaciſſime d̓clarat̉. Cū em̄ aliqͥd multotiēs fit. ſic vid̓r exde liberato rōnis iudicio ꝓuenire. Et ẜm hocꝯſuetudo ht̄ vim legis. ⁊ abolet aliqn̄ legē etinterp̄tat̉ legē. Et qꝛ lex diuina ⁊ nat̉alis ꝓcedit a volūtate diuina vt dictū eſt. ſupͣ quānō ſe extēdit pt̄as humana: iō ſic̄ lex hūananō pt̄ tolle̓ legē diuinā vl̓ naturaleꝫ. ita etiānulla cōſuetudo pt̄ tollere legē dei vel nat̉ alem. Un̄ Iſido. ī ſinonimis. Prauū vſū lex .ſ.biuina et rō .ſ. naturalis vincat. di. xj. vſus¶ Sed ꝙ ꝯſuetudo nō poſſꝫ tolle̓ legē humanaꝫ. arguit̉ ſic. Ex multis malis nō pt̄ fierivnū bonū. ſꝫ ille qͥ pͥmo incipit ꝯͣ legem face̓male facit. gͦ multiplicatis ſil̓ibꝰ actibꝰ nonefficiet̉ aliqd̓ bonū. Lex at̄ eſt qd̓dam bonū.qꝛ eſt regulatiua humanoꝝ actuū. gͦ ꝑ ꝯſuetudineꝫ aboleri nō pt̄ lex. vt cōſuetudo habeat vim legis. Ad qd̓ rn̄det Tho. vbi ſupͣ. ꝙleges humane ī aliqͥbꝰ caſibꝰ deficiūt. vn̄ poſſibile eſt aliqn̄ ꝯtͣ legē agere ī caſu ī qͦ deficitlex. et tn̄ actꝰ nō erit malus. Et cū tales caſꝰmultiplicāt̉ ꝓpter aliquā mutatōꝫ hoīm. tūcmanifeſtat̉ ꝑ ꝯſuetudinē. ꝙ lex vlteriꝰ vtilisnō eſt. ſicut etiā maīfeſtaret̉ ſi lex ꝯͣria v̓boꝓmulgaret̉. Si at̄ adhuc remaneat eadē rōqͣre lex pͥma vtilis erat: tūc nō ꝯſuetudo legēſꝫ lex ꝯſuetudinē vincit. Niſi forte ꝓpter hocſolum lex inutilis videat̉. qꝛ nō eſt poſſibilisẜm cōſuetudinē pr̄ie. q̄ eſt vna de ꝯditionibꝰlegis. Difficile eſt em̄ ꝯſuetudineꝫ multitudinis remouere. ¶ Scd̓o arguit̉ ſic ꝙ .ſ. cōſuetudo nō poſſit facere legē ſeu hr̄e vim legis. Facere ſeu ꝯdere legē ꝑtinet ad ꝑſonaspublicas. q̄ hn̄t rege̓ ciuitatē ſeu ꝯn̄itatē. vn̄priuate ꝑſone legē face̓ nō pn̄t: ſꝫ cōſuetudoinualeſcit ꝑ actꝰ priuataꝝ ꝑſonarū. gͦ cōſuetudo nō ht̄ vim legis nec p̄t̄ tolle̓ legē. Ad qd̓rn̄det Tho. vbi ſupͣ. Aultitudo ī qͣ ꝯſuetudoaliqͣ introducit̉ p̄t̄ eſſe duplicis ꝯditōis. ſi eīſit libera multitudo q̄ poſſit ſibi legeꝫ imponere. plꝰ eſt cōſenſus totiꝰ multitudīs ad aliqͥd obẜuādum. qd̓ ꝯſuetudo maīfeſtat ꝙͣ autoritas principis. qͥ nō ht̄ pt̄ateꝫ ꝯdēdi legē:niſi inqͣtū gerit ꝑſonā multitudinis. Un̄ lꝫſingl̓e ꝑſone nō poſſint condere legē. tn̄ totꝰppl̓s legeꝫ condere pt̄. Si v̓o multitudo non
ſit libera. nec habeat pt̄ateꝫ ꝯtēdi legeꝫ. tūcetiā nō ht̄ pt̄ateꝫ remouēdi legem a ſuꝑioripoſitā. Et tūc ip̄a cōſuetudo ī tali multitudine p̄ualēs. nō obtinet vim legis: niſi īꝙͣtūꝑ eos tolerat̉. ad qͦs ꝑtinet legē impone̓ multitudini. Ex hoc ip̄o em̄ ꝙ tolerāt qd̓ fit ꝯͣ legem ſuā. vidēt̉ approbare. qd̓ ꝯſuetudo induxit. hec Tho. q̄ refert. Archi. ī roſario. di. xj.¶ Dicit at̄ Io. ī glo. ſuꝑ. §. leges. di. iiij. ꝙ cōſuetudo nō pt̄ abrogare .i. tollere legeꝫ. niſi ꝑexp̄ſſum ꝯſenſum pape. vt extͣ. de p̄ben. cumiādudum. Licet q̄daꝫ dixerīt ꝙ ſufficit ſolaſcīa pape. Et ſeqͥt̉ ī illa glo. q̄ eſt Bart. brix.Ego credo ꝙ conſuetudo rōnabilis ⁊ p̄ſcpͥtatollat legeꝫ. vt extͣ. de ꝯſue. c. vlt. Etiā ſn̄ ſcīaprincipis: difficile em̄ eſſꝫ ſcire oēs cōſuetudines q̄ ẜuāt̉. Addit Archi. ī roẜ. Alij dicūtꝯtͣ .ſ. ꝙ non ſufficit ſcīa principis ad hoc ꝙconſuetudo tollat legeꝫ. di. xij. ꝯſuetudo. Inpapa certū eſt ꝙ reqͥrit̉ eiꝰ aſſenſus exp̄ſſus.et eſt nccͣiꝰ. cum nō ex trāſlatōne ppl̓i ſꝫ dominica iuſſione. ⁊ ꝯſilioꝝ autoritate ſuā habebat iuriſditōeꝫ. di. xj. ꝯn̄s. Sꝫ ꝓ opinioneglo .ſ. ꝙ ſufficit ſola ſcīa ⁊ tolerātia. facit. ff.de legi. l. de quibꝰ. Cum ideꝫ oꝑet̉ tacitꝰ cōſēſus qd̓ exp̄ſſus. immo plꝰ qn̄qꝫ: vt notari cōſueuit. di. liiij. ſi ſeruꝰ. Si at̄ ſubditi nollentacceptare rōnabileꝫ ꝯſtitutōꝫ. allegātes cōſuetudinē in cōtrariū: conſtituēs pt̄ eos cōpellere. vt factū fuit. xxiij. q. v. Al̓s pt̄as eiꝰeſſet deluſoria. Iuſſa em̄ romane eccl̓ie ẜuare tenemur. et qͥ nō ſeruat: peccat. diſ. lxiiij.Quia. Et cum dr̄ lex tolli ꝑ diſuetudineꝫ intelligēdum eſt ꝑ ꝯͣrium actū ſeu vſum ad idquod mandat lex.Quomodo cōſuetu.§. iij.do ꝑificat̉ legi ī multis. q̄ ponit Archi. di. xj.in his. ſuꝑ eo. ꝙ dixit Aug. ꝙ mos ppl̓i dei. etinſtituta maioꝝ ꝓ lege hn̄da ſūt. Et pͥmo qͥdeꝫ parificat̉ ī nouo iure ꝯſtituēdo. Sic̄ em̄lex de nouo inſtitui pt̄ q̄ priꝰ non erat facta:ita ⁊ cōſuetudo vbi non eſt ſtatutū ius legeꝫobligātē introducit. ff. de legibꝰ. l. diuturni.¶ Scd̓o ī interp̄tatōe. ſicut .n. vna lex aliā īterp̄tat̉. ff. de legi. l. ſi de interp̄tatōne: ita etꝯſuetudo interp̄tat̉ legē. extͣ. de cōſue. cū dilectꝰ. ¶ Tercio ſic̄ ī iure ſcripto ꝓcedit̉ de ſimilibꝰ ad ſil̓ia: ita et ī iure cōſuetudinario.C. q̄ ſit long. ꝯſue. l. j. ¶ Quarto ſicut lex facit aliquē iudicem ordinariū: ita ⁊ ꝯſuetudoextͣ. de fo. ꝯpe. cuꝫ cōtingat. Et de offi. arch̓.dilecto. ¶ Quinto ſicut lex infor̄at iudiceꝫ ⁊iuriſditōeꝫ. ita et ꝯſuetudo. ff. de offi. ꝓcōſul̓.et lega. l. ſolent. §. j. ¶ Sexto ſic̄ lex dat certis ꝑſonis pt̄ateꝫ eligendi: ita et cōſuetudo.extͣ. de poſtu. bone memorie. Et de elec. venerabileꝫ. Et. c. cumana. It̄ ſicut ī electōnibusius ciuile ⁊ canonicū attēdit̉: ita ⁊ ꝯſuetudoextͣ. de exceſ. p̄la. et. c. non ira. immo plꝰ facit