infra capitulo. .xxx. libro. iij. Et infra. ¶ Obmitto ꝙmariꝰ a miſerantibꝫ minturnenſibꝫ ⁊cͣ. de mario quomodo fugit et latuit ī paludibꝫ minturnenſibꝫ et poſtmodum inde extractus ē et ductꝰ ad ciuitate minturnas. et ibi vinculatus dictū eſt ſupra ca. xxij. ¶ Quātum vero ad illud qd̓ hic tangit beatꝰ augꝰ. narrat valeriꝰ libro. ij. ca. v. ꝙ miſſus eſt ad eum occidenduꝫ indomo pͥuata incluſum minturnis publicꝰ ẜuus qͥ fuitnatōne cimber. ¶ Et licet marius ꝯtra cimbros bellaromana ſtrēnue geſſiſſet. et fere totā natōem deleuiſſet. inſuꝑ et mariꝰ iam ſenex eſſet et inermis ⁊ ſqualore oblitus et ẜuus ille ſtrictum gladiū teneret ī manibus tn̄ ip̄m aggredi nō ſuſtinuit id eſt non audebat.imo claritate viri obcecatꝰ ferro abiecto attonitus actremēs fugit. Minturnenſes at̄ maieſtate eiꝰ capti cōpreſſum et ꝯfractū dira fati ncc̄itate incolumē p̄ſtiterunt aſperrimaꝫ ſille victoriā nō timentes. Hec valerius. Tunc igitur ſicut h̓ ſcribit beatus augꝰ. ꝯmendatus eſt lucō marice dee. vt ſcꝫ in luco illo ſaluaret̉.et ꝑ deam ꝓtegeret̉. fuit auteꝫ marica dea ẜm papiāmater latini regis. et cū poete fingebant multas deas quaꝝ quas vocant nimphas et diſtinguant internimphas montium ⁊ camporum et maris et fontiū etnemorum iſta facta eſt ſicut dicit papias dea agreſtisHā gͦ ſpeciali honore habuerūt minturnēſes.Illa certe ip̄e cuius tꝑa ⁊cͣ. In hoc ca. xxiiij. oſtēdit beatus augͥ. quāta cura ⁊ ſollicitudine dij ideſt demones ꝓcurant maloꝝ ꝓſperitatē in vita iſtavt hac ꝓſperitate vtant̉ mali ad ꝯplendū voluntatēdemonum. et hoc on̄dit beatuſ augꝰ. ꝑ quinqꝫ ſignaque circa ſillam peſſimū demones oꝑati ſūt. Deui tam̄ſilla ita fuit malus ꝙ cū ip̄e eſſet rogatus a ſenatū advindicandum et ſaluanduꝫ pr̄iam ꝓpter tirānideꝫ marij. vt ſupradiffuſe narraui ca. xxij. ip̄e peius ſe habuit ꝙͣ marius et plures ciues occidit. Et id̓o dic̄ h̓ augͥ.ꝙ eius tꝑa talia fuerunt vt ſuꝑiora ⁊cͣ. Et infra ¶ Id̓oextaleta immolata. Exta ꝟo inteſtina vocant̉ aīaliumin quibus aruſpices ſolebant inſpicere quedā ſignacum aīalia immolabant̉. Ex quibus dicebant iudiciaꝓſperitatum et de aduerſitate futura illi ꝓ quo fiebat ſacrificium. vn̄ dicunt̉ aruſpices quaſiare inſpectores. Vocabant auteꝫ illa ſigna exta leta in quibusapparebant ſigna leticie. Iſtud ꝟo quod hic recitataugꝰ. dicit liuium ſcripſiſſe. et ita veriſimile ē ꝙ aliaquatuor ſigna q̄ ī hoc ca. ſequunt̉ ſcripſerit ille idemfuit autem iſte liuiꝰ de quo dicit hieronimꝰ ī ꝓlogobiblie ſic. ad titum liuiū lacteo eloquentie fonte manātem ⁊cͣ. fuit etiam maximus hiſtoriographus ferturem̄ ꝙ. xxx. ſcripſit decades id eſt volumīa d̓ hyſtorijsromanoꝝ. quoꝝ quodlibet deceꝫ libros atinebat exquibus tres vidi. videlicet vnam de origine vrbis. etaliaꝫ de ſcd̓o bello punico. et terciaꝫ de bello mace donico. plures nō vidi nec ſcire potui vbi inuenirenturnec credo tn̄ ꝙ tot decādes ſcripſit. qꝛ eius abbreuiator anneus florus tātū abbreuiat. xliiij. libros titi aborigine vrbis vſqꝫ ad mortē druſi p̄uigni ceſaris auguſti. cuius exequijs auguſtus interfuit texendo hyſtoriam. Et infra. ¶ Deinde cum eſſꝫ ī aſia ⁊cͣ. poniturtercium ſignū quod ꝯtigit poſt fugam marij. Cū em̄filla fuiſſet ī aſia ꝯtra mitridatē qui aſiam et achaiaꝫoccupauerat. qd̓ bellum ab ip̄o mitridate voͣtuꝫ ē mitridaticum ī quo ſilla multum ſtrēnue ſe habuit. ſicutpatet ꝑ eutropium libro. v. et oroſiū. nam ſicut diciteutropius. ſillam archelaū ducem mitridatis habēteꝫin aſia. cxx. milia. ſic in primo ꝯflictu vicit. ꝙ ex tantamultitudinē vix decē ſuꝑfuerunt archelao. ip̄e veroſolum. xiij. hoīes ꝑdidit. In ſcd̓o vero ꝯflictū contraeūdē habētē lxxx. milia electoꝝ dimicās xv. milia hoſtium īterfecit et filium archelai. In tercio vero ꝯflictu om̄es copias eius extīxit. et ip̄e archelaus triduonūdus ī paludibus latuit. poſtmodū mitridates pacēquam ſub certis ꝯditōibꝫ petijt eidem ꝯceſſit. Et infra. ¶ Ac poſtmodum ⁊cͣ. h̓ ponit̉ terciū ſignū. Iamem̄ tercio p̄dicitur ſille ꝓſperitas. cum diſponit̉ redire ī vrbē et vindicare iniurias a ꝑte mariana illatasvt ſupra narraui ca. xxij. mittitur em̄ marciꝰ a ioue ſcꝫmiles quidem de. vj. legione quē dicentem ſe eſſe nuncium iouis īterrogauit ſilla ī qua effigie apparuiſſetſibi iupiter. et cum indicaſſꝫ. cognouit ſilla ꝙ ī eademeffigie apparuerat nuncio ab ip̄o priꝰ miſſo. Quia vero dicitur iſte fuiſſe miles. vj. legionis. ſciendū eſt ꝙcuꝫ romani ꝯtinue haberent multas legiones erāt tn̄ſic diſtincte et ordinate vt vnā eſſet pͥma. alia diceret̉ſecunda. quibus aſſcribebant̉ ſic milites. ꝙ vbicunqꝫeſſent ſemꝑ erant. de illa legione. hoc mō quo canonicus abbatie alicuius licꝫ abſens ſit tn̄ dicit̉ eſſe de illaabbatia. nā legio habuit quandā ſimilitudinē collegijmilitum. et q̄ prima ſcripta fuit pͥma vocabat̉. ⁊ queſcd̓o ſecunda et ſic deinceps ẜm ordinem antiquitatisſue. Et infra. ¶ Deinde cum veniſſꝫ tarētū ⁊cͣ. h̓ ponitur qͣrtū ſignū et fiebat qd̓ h̓ narrat̉ dū ſilla reuerte̓t̉de grecia. et ꝑ tarentum trāſiret ꝟſus romam. Et nota ꝙ corona ſignificat claram victoriam. qꝛ ſicut dic̄A. gellius libro. v. corone militares et multe ⁊ varieſūt quaꝝ nobiliſſime ſūt triumphales. obſidionales.ciuice murales caſtrēſes ⁊ nauales. et p̄ter iſtas ē oualis et corona oleagenia. Triumphales corone aureeſūt. que imꝑatoribus ob honore triumphi mittunt̉ illud vulgo dicit̉ auꝝ coronariū. hoc antiquitꝰ ex lauro erat poſtea ex auro fieri cepta eſt. Ceteras etiaꝫ coronas ꝓſequit̉ ibi A. gellius. ſꝫ nulla dabat̉ niſi ꝓpt̓victoriam vel opus ſtrenuū. Et infra. ¶ Poſtea ꝑuointeruallo ⁊cͣ. hic ponit̉ quintum ſignum vbi beatusaugꝰ. detegit fallacias demonū. Et eſt h̓ ſciendum ꝙbellona ē minerua q̄ dicit̉ dea belloꝝ cuiꝰ feſtū apd̓romanos ī ianuario fiebat ſub bellone nomīe. et habebat templuꝫ iuxta circū ſcꝫ vbi fiebant ludi circenſesẜm ouidium libro. vj. de faſtis. ¶ De incendio ꝟo capitolij loquitur ſolmus ca. de ſibillis dicens ꝙ tꝑe ſille liber ſibille quē pontifices vſqꝫ ad illud tꝑs ꝯſulebant cum capitolio igne abſūptus eſt. ¶ Et eſt h̓ ſciēdum ꝙ ſicut dicit frōtinus libro pͥmo ca. xj. ſilla ꝙ paratiorem ad pugnandum haberet exercitu. p̄dici ſibifutura a dijs diſſimulauit. poſtremo ꝟo ī ꝯſpectu exercitus priuſqͣꝫ ī aciem deſcenderet ſignū modice amplitudinis quod de templo apollinis delphici ſuſtulerat orabat. petebatqꝫ ꝙ ꝓmiſſam ab ip̄o ſibi victoriam maturaret vn̄ patꝫ ꝙ de p̄dictis deoꝝ ꝓmiſſionibus nō eſt certū vtꝝ ita fuerat in re vel ip̄e finxeritEodē modo eſt de dictis et faſtis aruſpicuꝫ. Credo tn̄aliqua eſſe vera. Narrat valeriꝰ libro pͥmo ꝙ ī belloſociali cū ī agro nolano an̄ p̄toriū īmolaret. ſubito abvna ꝑte are ꝓlapſam anguē ꝯſpexit. qua viſa poſtūauruſpicis oratu in expeditōneꝫ duxit exercitū. ac fortiſſima ſaumitum caſtra cepit. q̄ victoria future eiusgl̓ie fundamētum extitit.Ilinc vero quis ītelligat ⁊cͣ. In hoc capl̓o. xxv. on̄ditbeatus aug̓. qūo demones aut dij nitunt̉ homines admalum trahere et on̄dit hoc tā ꝑ bella que int̓ ſe geſſerunt. quibꝫ dederunt exempla bellandi. quā per ludos turpiſſimos ab eis potitos. quibꝫ p̄buerunt hominibus auctoritatē turpia faciendi. Et infra ¶ Ntō multo poſt ciuiles acies vocat ciuiles actes. acies ciuiu rōmonaꝝ ꝯtra ſeinuicē. Illud etiā qd̓ h̓ narrat̉ eſtimoꝙ auguſtinꝰ accepit tito liuio ſicut ea que narrauit īprecedenti capl̓o Et infra Iam em̄ inceperāt bellaciuilia ⁊cͣ. nota ꝙ ſicut dicit oroſiꝰ libro. v. bella ciuilia fuerunt inchoata an̄ꝙͣ eſſent ſocialia q̄ pͥus inceperant termīata. Dicebantur at̄ bella ſocialia. bella queromani duxerūt ꝯtra ſocios inſurgentes id ē italicosqui erāt de alijs ciuitatibus italie et īceperāt rebellare. Illud auteꝫ quod augꝰ. h̓ narrat de duobꝫ fratribus vt patet ꝑ oroſiū libro quīto fuit poſtꝙͣ mariusfugit ꝓpter fillam. nam qꝛ marius vt ſupra capl̓o. xxijnarraui diuiſerat exercitum qͣtuor ꝑtes vt vniuerſamrempublicam ſubuertiſſet ideo ſicut narrat oroſius