QueſtioXCVII

vnde videmus in ſciētijs ſpeculatiuis ꝙ qui primo philo ſophā: i ſunt q̄dā imꝑfecta tradiderūt. que poſimodūꝑ poſteriores ſunt tradita magis ꝑfecte. ita etiā ⁊ ī operabilibus. Nā primi qui intenderūt inuenire aliquid vtilecōmunitati hoīuꝫ non volētes oīa ex ſeip̄is cōſidetare. nſtituerūt quedā imꝑfecta ī multis deficientia. q̄ poſteriores mutauerūt inſtituētes aliqua q̄ in paucioribus deficere poſſunt a cōmuni vtilitate. Ex parte vero hoīuꝫ quoꝝactus lege regulātur. ſex recte mutari pōt ꝓpter mutationē ꝯditionū hoīum quibus ẜm diuerſas eoꝝ cōditionesdiuerſa expediūt. ſicut Augꝰ ponit exempluꝫ in primo deli. arbi. ꝙ ſi populus ſit bene moderatus ⁊ grauis. cōmuniſqꝫ vtilitatis diligētiſſimus cuſtos. recte lex fert q̄ talipopulo ficeat creare ſibi magiſiratus. per quos res publica adminiſtretur porro ſi paulatim idem populus deprauatus habeat venale ſuffragiū ⁊ regimen flagitioſis ſceleratiſqꝫ cōmittant. recte adimit̉ a populo talis poteſtasdandi honores. ⁊ ad paucoꝝ bonorum redit arbitrium.Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ naturalis lex ē participatio quedālegis eterne. vt ſupra dictum ē. ⁊ ideo īmobilis ꝑſeuerat.quod habet ex īmobilitate ⁊ ꝑfectione diuine rationis inſtituentis naturam. ſed ratio humana mutabiſis ē et imperfecta. ⁊ ideo eius lex mutabilis eſt. ⁊ p̄terea lex naturalis continet quedam vniuerſalia precepta que ſemꝑ manent. lex vero poſita ab homine continet precepta quedāparticularia ẜm diuerſos caſus qui emergunt. ¶. Ad. ij.dd̓m ꝙ menſura debet eſſe ꝑmanens qͣꝫtum ē poſſibile.ſed ī rebus mutabilibus nō pōt eſſe aliquid omnino immutabiliter ꝑmanēs. ⁊ ideo lex humana non poteſt eſſeomnino īmutabilis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ rectum in rebꝰ corporalibus dicitur abſolute. ⁊ ideo ſemper qͣꝫtum eſt de ſeſemꝑ manet rectum. ſꝫ rectitudo legis dicit̉ in ordine advtilitatē cōmunē cui nō ſemꝑ ꝓportionat̉ vna eadēqꝫ resſicut dictū ē. ⁊ ideo talis rectitudo mutatur.Ad ſecunduꝫ ſic ꝓcediturUidetur ꝙ ſemꝑ lex humana quādo aliquid melius occurrit ſit mutanda. Leges enim humane ſunt adinuenteꝑ rationem humanam. ſicut etiaꝫ alie artes. ſed in alijsartibus mutatur id qd̓ prius tenebatur ſi aliquid meliꝰoccurrit ergo idem eſt etiam facienduꝫ in legibus humanis. ¶ Pre. ex his. que p̄terita ſunt ꝓuidere poſſumusde futuris. ſed niſi leges humane mutate fuiſſent ſuꝑuenientibus melioribus adinuētionibus. multa incōuenientia ſequerentur. eo ꝙ leges antique inueniuntur multas ruditates cōtinere. ergo videtur ꝙ leges ſint mutande quotienſcunqꝫ aliquid melius occurrit ſtatuendum.Pre. leges humane circa actus ſingulares hominumſtatuūtur. in ſingularibus autē ꝑfectam cognitionē adipiſci non poſſumus niſi per experientiam que tempore indiget. vt dicitur in. ij. ethi. ergo videtur ꝙ ꝑ ſucceſſionemtēporis poſſit aliquid melius occurrere ſtatuēdū ¶ Sꝫcontra ē qd̓ dicit̉ in decretis diſ. xij. Ridiculum ē ⁊ ſatisabominabile dedecꝰ vt traditiones quas antiquitus a patribus ſuſcepimus infringi patiamur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt lex humana in tantū recte mutatur inqͣꝫtūꝑ eius mutationē cōmuni vtilitati ꝓuidetur. Habet aūtipſa legis mutatio qͣꝫtum ī ſe eſt detrimentū quoddā cōmunis ſalutis. quia ad obſeruantiā legū pluriū valet cōſuetudo. in tantū ꝙ ea que cōtra cōmunē cōſuetudinemfiunt etiam. ſi ſint leuiora. de ſe grauiora videntur. vndeqn̄ mutat̉ lex diminuit̉ vis ꝯſtrictiua legis inqͣꝫtum tol-

litur ꝯſuetudo. et ideo nunqͣꝫ debet mutari lex humananiſi ex aliqua ꝑte tātum recōpenſetur cōmuni ſaluti qͣꝫtūex iſta ꝑte derogatur. Qd̓ quidē ꝯtingit vel ex hoc ꝙ aliqͣmaxīa ⁊ euidētiſſima vtilitas ex nouo ſtatuto ꝓuenit. velex eo ꝙ ē maxima neceſſitas ex eo ꝙ lex conſuēta aut manifeſtam iniquitatē continet. aut eius obſeruatio ē plurimum nociua. vnde d̓r a iuriſperito. ꝙ in rebus nouis cōſtituendis euidēs debet eſſe vtilitas vt recedatur ab eo iure qd̓ diu equū viſum eſt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ea q̄ ſuntartis habēt efficaciā ex ſola ratiōe. ⁊ ideo vbicūqꝫ melioratio occurrit ē mutandū qd̓ prius tenebat̉. ſed leges habēt maximā virtutē ex ꝯſuetudine. vt phūs dicit in. ij. politice. ⁊ ideo nō ſunt de facili mutāde. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝯcludit ꝙ leges ſunt mutāde. non tn̄ ꝓ quacunqꝫmelioratione. ſed ꝓ magna vtilitate vel neceſſitate. vt dictum ē. Et ſil̓iter dd̓m eſt ad tertium.Ad tertium ſic procediturUidetur ꝙ ꝯſuetudo nō poſſit obtinere vim legis. nec legem amouere. Lex enī humana deriuatur a lege nature⁊ a lege diuina. vt ex ſupra dictis patet. ſed ꝯſuetudo hominū non pōt mutare legem nature. nec legem diuinamergo etiā nec legē humanā īmutare pōt. ¶ Pre. ex multis malis non pōt fieri vnū bonū. ſed ille qui incipit primo ꝯtra legē agere male facit/ ergo multiplicatis ſimilibus actibꝰ nō efficit̉ aliqd̓ bonū. lex autem eſt quoddambonum. cum ſit regula humanoꝝ actuū. ergo per ꝯſuetudinem non pōt remoueri lex vt ipſa ꝯſuetudo vim legisobtineat. ¶ Pre. ferre leges ꝑtinet ad publicas ꝑſouasad quas pertinet regere cōmunitatem. vn̄ priuate perſone legem facere non poſſunt. ſed cōſuetudo inualeſcit peractus priuatarum ꝑſonarum. ergo conſuetudo nō poteſtobtinere vim legis ꝑ quā iex remoueatur. ¶ Sed cōtraeſt qd̓ Augꝰ dicit in epl̓a ad Caſulanū. Mos populi dei⁊ inſtituta maiorum ꝓ lege ſunt tenenda. ⁊ ſicut preuaricatores legū diuinarum. ita ⁊ cōtemptores ꝯſuetudinuꝫeccleſiaſticarum cohercendi ſunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ omnislex ꝓficiſcitur a tatione ⁊ volūtate legiſlatoris. Lex quidēdiuina ⁊ naturalis a rationabili dei voluntate. lex auteꝫhumana a volūtate hominis ratione regulata. Sicut autem ratio ⁊ voluntas hominis manifeſtātur verbo ī rebꝰagēdis. ita etiā manifeſtant̉ facto. hoc enī vnūquiſqꝫ eligere videt̉ vt bonū qd̓ oꝑe implet. manifeſtū ē aūt ꝙ verbo hūano pōt ⁊ mutari lex. ⁊ etiā exponi. inqͣꝫtū manifeſtat īteriorē motū ⁊ ꝯceptū rōnis hūane. vn̄ etiā ⁊ ꝑ actꝰmaxime multiplicatos qui ꝯſuetudinem efficiūt. mutaripōt lex ⁊ exponi. ⁊ etiā aliquid cauſari qd̓ legis virtutumobtineat. inqͣꝫtū .ſ. ꝑ exteriores actꝰ multiplicatos interiorvolūtatis motꝰ ⁊ rōnis ꝯceptꝰ efficaciſſime declarat̉. Cuꝫenī aliqͥd multotiens fit. videt̉ ex deliberato rōnis iudicioꝓuenire. ⁊ ẜm hoc ꝯſuetudo ⁊ hꝫ vim legis. ⁊ legē abolet⁊ ē legū interp̄tatrix. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex naturalis⁊ diuina ꝓcedit a volūtate diuina. vt dictū ē. vn̄ n̄ p̄t mutari ꝑꝯſuetudinē ꝓcedētē a volūtate hoīs. ſꝫ ſolū per auctoritatē diuinā mutari poſſet. ⁊ inde ē ꝙ nll̓a ꝯſuetudovim legis obtinere pōt ꝯͣ legē diuinā vel legē naturalemDicit enim Iſidorꝰ ī ſynonimis. Uſus auctoritati cedatprauū vſū lex ⁊ rō vincat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupͣ dictūē. leges hūane ī aliqͥbꝰ caſibꝰ deficiūt. vn̄ poſſibile ē qn̄qꝫp̄ter legē agere ī caſu .ſ. ī qͦ deficit lex. ⁊ tn̄ actꝰ nō erit malus. ⁊ cū tales caſus multiplicāt̉ ꝓpter aliquā mutationēhoīuꝫ. tunc manifeſtatur ꝑ ꝯſuetudinem ꝙ lex vlteriꝰ nō