QueſtioXCVII

mali. qd̓ enī ē coactum ⁊ violētum eſt ꝯtrarium volūtativolūtas aūt bonoꝝ conſonat legi a qua maloꝝ voluntasdiſcordat. ⁊ ideo ẜm hoc boni nō ſunt ſub lege. ſꝫ ſolū mali. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ rō illa ꝓcedit d̓ ſubiectiōe que eſtꝑ modū oactiōis. ſic enī iuſto nō ē lex poſita. qꝛ ipſi ſibiſunt lex dū oſtēdunt opus legis ſcriptū in cordibus ſuisſicut Apl̓us ad Roma. ij. dicit. vnde in eos non habet lexvim coactiuā ſicut habet in iniuſtos. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lexſpūſſancti eſt ſuperior omni lege hūanitus poſita. ⁊ ideo.viri ſpūales ẜm hoc ꝙ lege ſpūſſancti ducūtur. nō ſubdūtur legi qͣꝫtum ad ea que repugnant ductioni ſpūſſancti.ſed tn̄ hocip̄m eſt de ductu ſpūſſancti ꝙ hoīes ſpūales legibus humanis ſubdātur. ẜm illud. j. Pet̄. ij. Subiectieſtotē omni hūane creature ꝓpter deū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙprinceps d̓r eſſe ſolutus a lege qͣꝫtum ad vim coactiuā ſegis. nullus enī ꝓprie cogitur a ſeip̄o. lex nō habet vim coactiuam niſi ex principis poteſtate. ſic igitur princeps d̓reſſe ſolutus a lege. qꝛ nullus in ip̄m poteſt iudiciū condēnationis ferre ſi cōtra legem agat. vnde ſuꝑ illud pͣs. Tibi ſoli peccaui ⁊cͣ. dicit glo ꝙ lex non habet hoīeꝫ qui ſuafacta diiudicet. ſed qͣꝫtum ad vim directiuam legis princeps ſubditur legi ꝓpria voluntate. ẜm ꝙ dicitur extra d̓ꝯſtitutionibus. c. Cū oēs. Qd̓ quiſquis iure ī altero ſtatuit. ipſe eodem inre vti debet. ⁊ ſapiētis dicit auctoritasPatere legē quam ipſe tuleris. Improperat̉ etiaꝫ his adn̄o qui dicunt ⁊ nō faciunt. ⁊ qui alijs onera grauia imponunt. et ipſi nec digito volunt ea mouere. vt d̓r Mat.xxiij. Unde qͣꝫtuꝫ ad dei iudiciū princeps non ē ſolutusa lege qͣꝫtum ad vim directiuam eius. ſꝫ debet voluntarius non coactus legem implere. Eſt etiam princeps ſupralegem inqͣꝫtum ſi expediens fuerit pōt legē mutare. et inea diſpenſare ꝓ loco ⁊ tꝑe.Ad ſextuꝫ ſic procediturUidetur ꝙ nō liceat ei qui ſubditur legi p̄ter verba legisagere. Dicit enī Augꝰ in li. de vera religione. In tꝑalibꝰlegibus qͣꝫuis hoīes iudicēt de his que eas inſtituūt. tn̄qn̄ ſunt inſtitute ⁊ infirmate non licebit de ip̄is iudicareſed ẜm ip̄as. ſꝫ ſi aliquis p̄termittat verba legis dicēs ſeintentionē legiſlatoris ſeruare. videtur iudicare de lege.ergo non licet ei qui ſubditur legi vt p̄termittat verba legis vt intentionē legiſlatoris ſeruet. ¶ Pre. ad eū ſolumꝑtinet leges interpretari cuius eſt cōdere leges. ſed oīuꝫſubditoꝝ legi nō ē leges condere. ergo eoꝝ non eſt interp̄tari legiſlatoris intentionē. ſed ſemꝑ ẜm verba legis agere debent. ¶ Pre. oīs ſapiens intentionē ſuā verbis nouit explicare. ſed illi qui leges ꝯdiderunt reputari debentſapiētes. Dicit enī ſapiētia Prouer. viij. Per me regesregnāt ⁊ legū ꝯditores iuſta decernūt. ergo d̓ intētione legiſlatoris non ē iudicandū niſi ꝑ verba legis. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ Hylariꝰ dicit in. iiij. de trini. Intelligentia dictorū ex cauſis ē aſſumēdi dicēdi. qꝛ nō ſermoni res. ſꝫ rei debet eſſe ſermo ſubiectus. ergo magis ē attēdendū ad cauſam q̄ mouit legiſlatorē qͣꝫ ip̄a verba legis. ¶ Rn̄. dd̓mꝙ ſicut ſupra dictū ē. oīs lex ordīat̉ ad cōmunē hoīuꝫ ſalutē. ⁊ in tm̄ obtinet vim ⁊ rōneꝫ legis. ẜm vero ꝙ ab hocdeficit virtutē obligandi nō hꝫ. vnde iuriſperitus dicit ꝙnulla rō iuris aut equitatis benignitas patitur. vt q̄ ſalubriter ꝓ ſalute hoīuꝫ introducūtur. ea nos duriori interp̄tatione cōtra ip̄oꝝ cōmodū ꝑducamus ad ſeueritatemCōtingit aūt multotiēs ꝙ aliquid obſeruari cōmuni ſaluti ē vtile vt ī pluribus. qd̓ tn̄ in aliquibꝰ caſibus ē ma-

xime nociuum. qꝛ igitur legiſlator nō pōt oēs ſingularescaſus intueri. ꝓponit legē ẜm ea q̄ in pluribus accidūt ferens intentione ſuā ad cōmunē vtilitatem. vnde ſi emergat caſus in qͦ obſeruatio talis legis ſit damnoſa cōmuniſaluti nō ē obſeruāda. ſicut ſi in ciuitate obſeſſa ſtatuaturlex ꝙ porte ciuitatis maneāt clauſe. hoc ē vtile cōmuni ſaluti vt in pluribus. Si tn̄ contingat caſus ꝙ hoſtes inſequātur aliquos ciues ꝑ quos ciuitas cōſeruatur. dānoſiſſimū eēt ciuitati niſi eis porte aperirētur. ⁊ ideo in talicaſu eſſent porte aperiende ꝯtra verba legis vt ſeruareturvtilitas cōmunis quā legiſlator intendit. Sed tamē hoceſt cōſiderandum ꝙ ſi obſeruatio legis ẜm verba nō habeat ſubitum periculum cui oporteat ſtatim occurri. nonꝑtinet ad quemlibet vt interp̄tetur quid ſit vtile ciuitati.⁊ quid inutile ciuitati. ſed hoc ſolum ꝑtinet ad principesqui ꝓpter hmōi caſus habent auctoritatē in legibus diſpēſandi. Si vero ſit ſubitum periculū non patiens tantammoram vt ad ſuperiorem recurri poſſit. ip̄a neceſſitas diſpenſationē habet annexam. quia neceſſitas non ſubditurlegi. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ille qui in caſu neceſſitatis agitp̄ter verba legis. non iudicat de ipſa lege. ſed iudicat d̓ caſu ſingulari in quo videt verba legis obſeruāda non eſſe¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ille qui ſequitur intētioneꝫ legiſlatoris.non interp̄tatur legem ſimpliciter. ſed ī caſu in quo manifeſtum eſt ꝑ euidentiam nocumenti legiſlatorē aliudintendiſſe. Si enim dubiuꝫ ſit. debet vel ẜm verba legisagere. vel ſuperiorē cōſulere. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ nulliꝰ hominis ſapiētia tanta ē vt poſſit omnes ſingulares caſusexcogitare. ⁊ ideo non pōt ſufficienter per verba ſua exprimere ea que cōueniunt ad finem intentū. ⁊ ſi poſſet legiſlator omnes caſus cōſiderare. non oporteret vt oēs exprimeret ꝓpter cōfuſionē vitādaꝫ. ſed legē ferre deberet ẜmea que in pluribus accidunt. ¶ Queſtio XCVIIEinde cōſiderandūeſt de mutatione legum. Et circa hoc queruntur quattuor. primo vtrum lex humanaſit mutabilis. ſecūdo vtrum ſemper debeat mutari quando aliquid melius occurrerit. tertio vtrum per conſuetudinem aboleatur. ⁊ vtrum conſuetudo obtineat vim legis. quarto vtrum vſus legis humane ꝑ diſpenſationemrectoꝝ īmutari debeat.Ad primum ſic procedit̉.Uidetur ꝙ lex humana nullo modo debeat mutarij. Lexenim humana deriuatur a lege naturali. vt ſupra dictureſt. ſꝫ lex naturalis īmobilis permanet. ergo ⁊ lex humana debet īmobilis permanere. ¶ Pre. ſicut philoſophusdicit in. v. ethi. Venſura maxime debet eſſe permanens.ſed lex humana eſt menſura humanoruꝫ actuū. vt ſupradictū eſt. ergo debet īmobiliter permanere? ¶ Pretereade ratione legis eſt ꝙ ſit iuſta ⁊ recta. vt ſupra dictum ē.ſed illud quod ſemel eſt rectum ſemper eſt rectum. ergoillud quod eſt ſemel lex ſemper debet eſſe lex ¶ Sed cotra eſt quod Augꝰ dicit in primo d̓ li. arbi. Lex temporalisqͣꝫuis iuſta ſit cōmutari tn̄ ꝑ tꝑa iuſte poteſt. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. lex humana eſt quoddam dictamen rōnis quo diriguntur humani actꝰ. ⁊ ẜmhoc duplex cauſa pōt eſſe ꝙ lex hūana iuſte mutet̉. Unaq̄dē ex ꝑte rōnis. Alia vero ex ꝑte hoīuꝫ qͦꝝ actus lege regulantur. Et ꝑte quidē rōnis. qꝛ hūane rationi naturaleeſſe videtur vt gradatim ab imꝑfecto ad ꝑfectū ꝑueniat