Queſtio
¶ Prima ꝑs ſecunde partis ſumme theologie eximij do ctoris ſancti Thome de Aquino ordinis p̄dicatoꝝ. Queſtio Mla ſicut da maſcenus di cit. Homo factus ad ymagi nem dei d̓r. ẜm ꝙ ꝑ ymaginē ſignificat̉ intellectuale ⁊ arbi trio libeꝝ ⁊ ꝑ ſe poteſtatiuum poſtqͣꝫ p̄dictū eſt de exempla ri ſcilicet de deo ⁊ de his que proceſſerunt ex diuina poteſtate ſecundum eius volunta tem. reſtat vt ꝯſideremus de eius ymagine .i. de homine ſcd̓m ꝙ ⁊ ip̄e eſt ſuoꝝ opeꝝ p̄ncipium quaſi libeꝝ arbitriū hn̄s ⁊ ſuoꝝ opeꝝ ptātem. Ubi primo ꝯſiderandū occur rit de vltimo fine huius vite ⁊ deinde de his ꝑ que homo ad huuc finē ꝑuenire poteſt vel ab eo deuiare. Ex fine .n. oportet acciꝑe rōnes eoꝝ q̄ ordinant̉ in finem ⁊ qꝛ vltimꝰ finis hūane vite ponit̉ eſſe beatitudo. oportet primum ꝯſi derare de vltimo fine in cōi. deinde de beatitudine. Circa primū querunt̉ octo. Primo vtꝝ hoīs ſit agere ꝓpter finē Scd̓o vtꝝ hoc ſit ꝓprium rōnalis nature. Tertio vtꝝ actꝰ hoīs recipiant ſpeciē a fine. Quarto vtꝝ ſit aliquis vltimꝰ finis hūane vite. Quinto vtꝝ vnius hoīs poſſint eſſe plu res vltimi fines. Eexto vtꝝ homo ordinet oīa in vltimū finē. Septimo vtꝝ idem ſit finis vltimus oīm hominum Octauo vtꝝ in illo vltīo fine oīm alie creature ꝯueniāt. Ad primuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ homini nō ꝯueniat agere ꝓpter finē. Cauſa em̄ naturaliter prior ē. ſed finis habet rationē vltimi vt ip̄m nomē ſonat. ergo finis nō habet rōnem cauſe. ſed ꝓpter ī lud agit homo quod eſt cauſa actionis. cū hec p̄poſitio ꝓ pter deſignet habitudinem cauſe. ergo homini nō ꝯuenit agere ꝓpter finem. ¶ Pre. illud quod eſt vltimus finis nō eſt ꝓpter finē ſed in quibuſdā actiones ſunt vltimꝰ. vt pꝫ ꝑ ph̓m .i. ethicoꝝ. gꝰ nō oīa hō agit ꝓpter finē. ¶ Pre. tūc videt̉ homo agere ꝓpter finē qn̄ deliberat. ſꝫ multa: ho mo agit abſqꝫ deliberatione de quibꝰ etiā qn̄qꝫ nihil cogi tat. ſicut cū aliquis mouet pedē vel manum alijs intentus vel fricat barbam. nō ergo homo oīa agit ꝓpter finem. Sed cōtra omnia q̄ ſunt in aliquo genere deriuant̉ a pͥn cipio illius generis. ſed finis eſt principiū in operabilibus ab homine. vt patet ꝑ ph̓m in. ij. phiſicoꝝ. ergo hoī ꝯue nit omnia agere ꝓpter finem ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ actionū que ab homine agunt̉ ille ſole ꝓprie dicunt̉ humane que ſunt ꝓprie hominis inquantū eſt homo. Differt aūt homo ab alijs irrōnalibus creaturis in hoc quod eſt ſuoꝝ actuū do miuus. Un̄ ille ſole actiones vocant̉ ꝓprie hūane quarū homo eſt dn̄s. Eſt aūt homo dn̄s ſuoꝝ actuum ꝑ rōnem ⁊ voluntatē. vn̄ ⁊ libeꝝ arbitriū eſſe d̓r facultas voluntatis ⁊ rationis. A lle ergo actiones ꝓprie humane dicunt̉ que ex voluntate deliberata ꝓcedunt. Si que aūt alie actōnes homini ꝯueniāt pn̄t dici quidem hoīs actiones. ſed nō ꝓ prie hūane cū non ſint hoīs inquantū eſt homo. Manife ſtum eſt aūt ꝙ omnes actiones q̄ ꝓcedunt ab aliqua potē tia cauſant̉ ab ea ẜm rōnem ſui obiecti. Obiectū aūt volū tatis eſt finis ⁊ bonum. vn̄ oportet ꝙ oēs actiones huma ne ꝓpter finem ſint. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ finis ⁊ ſi ſit poſtre mus in executiōe eſt tn̄ primus in intētione agētis ⁊ hoc
mō habet rationē cauſe. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ ſi qua actio huma na ſit vltimus finis oportet eā eſſe voluntariā al̓s nō eſſꝫ hūana vt dictū eſt. Actio aūt aliqua dupliciter d̓r volun taria. Uno mō qꝛ imperat̉ a voluntate. ſicut ambulare vel loqui. Alio mō qꝛ elicit̉ a voluntate ſicut ip̄m velle. Im poſſibile aūt eſt ꝙ ip̄e actus a voluntate elicitus ſit vltimꝰ finis. Nā obiectum voluntatis ē finis ſicut obiectum vi ſus eſt color. Un̄ ſicut impoſſibile ē ꝙ primū viſibile ſit ip̄m videre qꝛ omne videre ē alicuiꝰ obiecti viſibilis. ita eſt impoſſibile ꝙ primū appetibile quod eſt finis ſit ip̄m velle. Un̄ relīquit̉ ꝙ ſi qͣ actio hūana ſit vltimꝰ finis ꝙ ip̄a ſit imꝑata a voluntate ⁊ ita ibi aliqua actio homīs ad mi nus ip̄m velle eſt ꝓpter finem quicquid ergo homo faci at veꝝ eſt dicere ꝙ homo agat propter finē etiam agendo actionē que ē vltimus finis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hmōi actio nes non ſunt proprie hūane qꝛ nō procedūt ex deliberatō ne rationis q̄ eſt propriū principiū humanoꝝ actuū ⁊ ideo hn̄t quaſi finem ymaginatū non aūt per rōnē p̄ſtitutum. Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ agere propter finem ſit propriū rationalis natu re. homo .n. cuius ē agere propter fine nūqͣꝫ agit propter finem ignotū. ſed multa ſunt q̄ non cognoſcūt finem. vel qꝛ omnino carēt cognitione ſicut creature inſenſibiles vel non apprehendūt rationē finis ſicut bruta aīalia. videtur ergo propriū eſſe rōnalis creature agere propter finem I Pre. agere propter finē ē ordinare ſuā actionē ad finem. ſed hoc eſt rationis opus. ergo nō ꝯuenit his q̄ ratioue ca rent. ¶ Pre bonū ⁊ finis eſt obiectū voluntatis ſed volū tas in ratione ē. vt d̓r. iij. de aīa. ergo agere propter finē nō eſt niſi rationalis nature. Sed contra eſt quod ph̓s pro bat in. ij. phiſicoꝝ ꝙ nō ſolū intellectus ſed etiā natura a git propter finē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ omnia agētia neceſſe ē age re propter finem. Cauſaꝝ .n. ad inuicē ordinataꝝ ſi prima ſubtrahat̉ neceſſe eſt alias ſubtrahi. prima aūt inter oēs cauſas eſt cā finalis. cuius rō eſt. qꝛ materia nō ſequit̉ for mam niſi ẜm ꝙ mouet̉ ab agente. nihil .n. reducit ſe de po tentia in actū. Agens aūt nō mouet niſi ex intentione fi nis. ſi .n. agens non eſſet determinatū ad aliquē effectum non magis ageret hoc qͣꝫ illud. ad hoc ergo ꝙ determina tum effectū producat neceſſe eſt ꝙ determinet̉ ad aliquid certū quod habet rationē finis. hec aūt determi natio ſicu in rationali natura ꝑ rationalē fit appetitū qui d̓r volun tas. ita in alijs fit ꝑ inclinationē naturalē que d̓r appeti tus naturalis. Tn̄ ꝯſiderandum ē ꝙ aliquid ſua actione vel motu tendit ad finē dupliciter. Uno mō ſicut ſeip̄um ad finē mouens vt hō. Alio mō ſicut ab alio motū ad finē ſicut ſagitta tendit ad determinatū finē ex hoc ꝙ mouet̉ a ſagittāte qui ſuā actionē dirigit in finē. illa ergo q̄ ratio nem hn̄t ſeip̄a mouent ad fine. qꝛ hn̄t dominium ſuorum actuū ꝑ libeꝝ arbitriū quod eſt facultas voluntatis ⁊ ratō nis. Illa vero q̄ ratione carēt tendunt in finē propter na turalem inclinationē qͣſi ab alio mota non aūt a ſeip̄is cū non cognoſcāt rationē finis. ⁊ ideo nihil in finem ordīa re pn̄t ſed ſolum in finē ab alio ordinant̉. nam tota irratō nalis natura comꝑat̉ ad deum ſicut inſtr̄m ad agens prin cipale vt ſupͣ habitum ē. ⁊ ideo proprium ē nature ratio nalis vt tēdat in finem quaſi ſe agēs vel ducens ad finem Nature vero irrationalis quaſi ab alio acta vel ducta. ſi ue in finem apprehenſum ſicut bruta aīalia. ſiue in finem Ad .i. ergo dd̓. ꝙ qn̄ homo ꝑ ſeip̄m agit propter finē cog/ A non apprehēſum ſicut ea q̄ omnino cognitione carēt. ¶

Queſtio I
noſcit finē. ſed qn̄ ab alio agitur vel ducit̉ puta cū agit ad imperiū alterius vel cū mouetur altero impellente nō eſt neceſſariū ꝙ cognoſcat finē. ⁊ ita ē in creaturis irrationa libus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ordinare in finē eſt eius qd̓ ſeip̄um agit in finē. Eius vero qd̓ ab alio agit̉ in finē eſt ordinari in fine qd̓ pōt eſſe irrōnalis nature ſꝫ ab aliqͦ rationē hn̄te ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ obiectū voluntatis eſt finis ⁊ bonū in vni uerſali. vn̄ nō poteſt eſſe volūtas in his q̄ carent rōne ⁊ in tellectu cū nō poſſint app̄hendere vl̓e. ſꝫ eſt in eis appeti tus natural̓ vel ſenſitiuus determinatꝰ ad aliqd̓ bonū ꝑti culare. Manifeſtū aūt eſt ꝙ ꝑticulares cāe mouent̉ a cā vl̓i. ſicut cū rector ciuitatis qui intendit bonū cōe mouet ſuo imꝑio oīa ſua ꝑticularia officia ciuitatis. ⁊ iō neceſſe eſt ꝙ oīa q̄ carent rōe moueātur in fines ꝑticulares ab ali qua voluntate rationali q̄ ſe extēdit in bonum vniuerſale ſcꝫ a voluntate diuina. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ actus hūani nō recipiāt ſpeciēa fine. finis .n. eſt cā extrinſeca. ſed vnūqd̓qꝫ hꝫ ſpeciē ab aliqͦ principio in trinſeco. ergo actus humani nō recipiūt ſpeciem a fine. Pre. illud qd̓ dat ſpeciē oportet eſſe priꝰ. ſed finis ē poſte rior in eſſe. ergo actꝰ hūanus nō hꝫ ſpecie a fine. ¶ Pre. idem nō pōt eſſe niſi in vna ſpē. ſed eundē nūero actū con uenit ordinari ad diuerſos fines. ergo finis nō dat ſpeciē actibus hūanis. ¶ Dꝫ ꝯͣ eſt qd̓ dicit Augꝰ. in li. de mori bus eccl̓e ⁊ manicheoꝝ ſcd̓m ꝙ finis ē culpabilis vel lauda bilis ẜm hoc ſunt opera nr̄a culpabilia vel laudabilia. Rn̄. dd̓. ꝙ vnūquodqꝫ ſortit̉ ſpēꝫ ẜm actū ⁊ nō ſcd̓m pote tiam. vn̄ ea q̄ ſunt compoſita ex materia ⁊ forma ꝯſtituūt̉ in ſuis ſpeciebꝰ ꝑ ꝓprias formas. ⁊ hoc etiā ꝯſiderandum ē in motibꝰ ꝓprijs. Cū .n. motus qͦdāmodo diſtinguat̉ per actionē ⁊ paſſionē vtrūqꝫ hoꝝ ab actu ſpēꝫ ſortit̉. actio qͥ dem ab actu qui ē p̄ncipiū agēdi. paſſio ab actu qui ē ter minus motus nr̄i. vn̄ calefactio actio nihil aliud ē qͣꝫ mo tio q̄dam a calore ꝓcedēs. calefactio ꝟo paſſio nihil alid̓ eſt qͣꝫ motus ad calorē. Diffinitio aūt manifeſtat rationē ſpeciei. ⁊ vtroqꝫ mō actus hūani ſiue ꝯſiderent̉ ꝑ moduꝫ actionū ſiue ꝑ modū paſſionū ſpēꝫ a fine ſortiunt̉. vtroqꝫ em̄ mō pn̄t ꝯſiderari actus hūani eo ꝙ hō mouet ſeip̄um ⁊ mouet̉ a ſeip̄o. dictū eſt aūt ſupͣ ꝙ actus dicunt̉ hūani inqͣꝫtū ꝓcedūt a volūtate deliberata. obiectū aūt volūtatꝭ eſt bonū ⁊ finis. ⁊ ideo manifeſtū eſt ꝙ pͥncipiū hūanoꝝ actuū inqͣꝫtū ſunt hūani eſt finis ⁊ ſil̓r ē terminus eorun dem. nā id ad qd̓ terminat̉ actus hūanus ē id qd̓ volun tas intēdit tā quā finē. ſicut ⁊ in agētibꝰ naturalibus for ma generati ē ꝯformis forme generātis. ⁊ qꝛ vt Ambro. dicit ſuꝑ Lucā. mores ꝓprie dicunt̉ hūani. actus morales ꝓprie ſpēꝫ ſortiunt̉ ex fine. nā idē ſunt actus morales ⁊ ac tus hūani. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ finis nō eſt oīo aliquid ex trinſecū ab actu. qꝛ ꝯꝑat̉ ad actū vt principiū vel terminꝰ. ⁊ hoc idē ip̄m eſt de rōe actus. vt .ſ. ſit ab aliqͦ quātum ad actionē. ⁊ vt ſit ad aliquid qͣꝫtū ad paſſionē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ finis ẜm ꝙ eſt prior in intētione vt dictū ē. ſcd̓m hoc ꝑ tinet ad voluntate. ⁊ hoc mō dat ſpēꝫ actui humano ſiue morali. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ idē actus nūero ẜm ꝙ ſemel egre dit̉ ab agēte nō ordinat̉ niſi ad vnū finē ꝓximū a qͦ habet ſpēꝫ. ſed pōt ordinari ad plures fines remotos. quoꝝ vnꝰ e finis alterius. poſſibile tn̄ ē ꝙ vnus actus ẜm ſpēm na ture ordinet̉ ad diuerſes fines voluntatis ſicut hocip̄um qd̓ eſt occidere hominem qd̓ ē idem ſcd̓m ſpeciem nature pōt ordinari ſicut in finē ad ꝯieruationem iuſticie ⁊ ad ſa
tiſfaciēdum ire. ⁊ ex hoc erūt diuerſi actus ẜm ſpeciē mo ris. qꝛ vno mō erit actus ꝟtutis. alio mō erit actus vitij. nō .n. motus recipit ſpēꝫ ab eo qd̓ eſt terminus ꝑ accidēs ſed ſolū ab eo qd̓ eſt terminus ꝑ ſe. fines aūt morales acci dunt rei vl̓i. ⁊ econuerſo rō naturalis finis accidit morali ⁊ ideo nihil ꝓhibet actus qui ſunt idem ẜm ſpeciē nature eſſe diuerſos ẜm ſpeciem moris ⁊ econuerſo. Ad quartum ſic ꝓcedit. Uidet̉ ꝙ non ſit aliquis vltimus finis hūane vite. ſed ꝓ cedat̉ in infinitum. Bonū .n. ſcd̓m ſuam rationem ē diffu ſiuum ſui. vt pꝫ per Dionyſium. vij. cap̄. de di. no. ſi ergo quod ꝓcedit ex bono ip̄m etiā eſt bonum. oportet ꝙ illud bonū diffundat aliud bonū. ⁊ ſic ꝓceſſus boni eſt in infi nitum. ſed bonū hꝫ rationem finis. ergo in finibus eſt ꝓ ceſſus in infinitum. Pre. ea que ſunt rationis in infi nitum multiplicari pn̄t. vn̄ ⁊ mathematice quātitates in infinitum augent̉. Species etiam nūeroꝝ ꝓpter hoc ſunt infinite. quia dato quolibet numero alium maiorem ex cogitare poteſt. ſed deſiderium finis ſequit̉ apprehenſionē rationis. ergo videt̉ ꝙ in finibus ꝓcedat̉ in infinitum. Pre. bonum ⁊ finis eſt obiectum voluntatis. ſed volun tas infinities poteſt reflecti ſupͣ ſeip̄m. poſſum .n. velle ali quid ⁊ velle me velle illud ⁊ ſic in infinitum. ergo in fini bus humane voluntatis ꝓceditur in infinitum. ⁊ nō eſt aliquis vlti mus finis humane voluntatis. ¶ Sed con tra eſt quod philoſophus dicit. ij. metaph̓. ꝙ qui infini tum faciunt auferūt naturam boni. ſed bonum eſt quod habet rationem finis. ergo contra rationem finis eſt ꝙ ꝓ cedatur in infinitum. neceſſe eſt ergo ponere vnū vltimū finem. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ per ſe loquendo impoſſibile eſt in fi nibus procedere in infinitum ex quacumqꝫ parte. in om nibus. n̄ que per ſe habent ordinem ad inuicem oportet ꝙ remoto primo remoueant̉ ea que ſunt ad primum. Unde philoſophus probat in. viij. phiſicoꝝ. ꝙ non eſt poſſibile in cauſis mouentibus procedere in infinitum. quia non eſſet primum mouens quo ſubtracto alia mouere nō pn̄t cum non moueant niſi per hoc ꝙ mouentur a primo mo uente. in finibus autem inuenitur duplex ordo .ſ. ordo in tentionis ⁊ ordo executionis. ⁊ in vtroqꝫ ordine oportet eſ ſe aliquid primum. id .n. quod eſt primum in ordine intē tionis eſt quaſi principium mouens appetitum. vn̄ ſub tracto principio appetitus a nullo moueretur. id autē qd̓ eſt principium in executione eſt vnde incipit operatio. vn de iſto principio ſubtracto nullus inciperet aliquid opera ri. principium autem intentionis eſt vltimus finis. prin cipium autem executionis eſt primum eoꝝ que ſunt ad fi nem. ſic ergo ex neutra parte poſſibile eſt in infinitum pro cedere. quia ſi non eſſet vltimus finis nihil appeteretur. nec aliqua actio terminaretur. nec etiam quieſceret inten tio agentis. Si autem non eſſet primum in his que ſunt ad finem nullus inciperet aliquid operari. neqꝫ termina retur conſilium. ſed in infinitum ꝓcederet. ea vero q̄ non habent ordinem per ſe. ſed per accidens ſibiinuicem con iunguntur nihil prohibet infinitatem habere. cauſe .n. ꝑ accidens indetermiuate ſunt. ⁊ hoc etiam modo conuenit eſſe infinitatem per accidēs in finibus ⁊ his que ſunt ad fines. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ de ratiōe boni eſt ꝙ aliquid ab ip̄o effluat. non tamen ꝙ ip̄m ab alio ꝓcedat. ⁊ ideo cum bonum habeat intentionem finis. ⁊ primum bonum ſit vltimus finis. ratio iſta non probat ꝙ non ſit vſtimus fi nis. ſed ꝙ a fine primo ſuppoſito procedatur in infinitum

Queſtio I
inferius ꝟſus ea que ſunt ad finem. ⁊ hoc quidem com peteret ſi cōſideraretur ſola ꝟtus primi boni q̄ eſt infinita ſed qꝛ primum bonū hꝫ diffuſionem ſcd̓m intellectum cu ius eſt ẜm aliquam cām certam ꝓfluere in cauſata. aliqͥs certus modus adhibetur bonoꝝ effluxui a primo bono a quo omnia bona participant ꝟtutem diffuſiuam. ⁊ ideo diffuſio bonoꝝ nō procedit in infinitum. ſed ſicut d̓r. Sap̄ xi. deus omnia diſpoſuit in numero pondere ⁊ mēſura. Ad. ij. dd̓. ꝙ in his que ſunt ꝑ ſe ratio incipit a principijs naturaliter notis ⁊ ad aliquem terminum ꝓgreditur. vn̄ ph̓s probat in .i. poſterio. ꝙ in demōſtrationibus non eſt proceſſus in infinitum. qꝛ in demonſtrationibus attendi tur ordo aliqͦrum per ſe ad inuicem ꝯnexorum ⁊ nō per ac cidens. in his aūt q̄ per accidens ꝯnectūtur nihil ꝓhibet rationem in infinitum ꝓcedere. accidit autem quantitati aut numero p̄exn̄ti inquātum hmōi ꝙ ei addatur quanti tas aut vn itas. vn̄ in hmōi nihil prohibet rationem ꝓce dere in infinitum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illa multiplicatio actu um voluntatis reflexe ſupra ſeip̄am per accidens ſe hꝫ ad ordinem finium. quod patet ex hoc ꝙ circa vnum ⁊ eun dem actum indifferenter ſemel vel pluries ſupra ſeipſam voluntas reflectitur. Ad quintum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ poſſibile ſit voluntatē vnius hominis in plu ra ferri ſimul ſicut in vltimos fines. Dicit. n. Augꝰ. xix. de ciuitate dei. ꝙ quidam vltimum hoīs finem poſuerūt in quattuor .ſ. voluptate. in quiete. in bonis nature ⁊ in vir tute. hec autem manifeſte ſunt plura. ergo vnus homo po teſt ꝯſtituere vltimum finem ſue voluntatis in multis. ¶ Pre. que non opponūtur ad inuicem ſeinuicem nō ex ciudūt. ſed multa inueniuntur in rebus que ſibiinuicem nō opponūtur. ergo ſi vnum ponat̉ vltimus finis volūta tis nō propter hoc alia excludūtur. ¶ Pre. voluntas per hoc ꝙ ꝯſtituit vltimum finem in aliqͦ ſuā liberam poten tiam nō amittit. ſed an̄qͣꝫ ꝯſtitueret vltimum finem ſuuꝫ in illo puta in voluptate poterat ꝯſtituere finem ſuum vl timum in alio puta in diuitijs. ergo etiam poſtqͣꝫ ꝯſtituit aliquis vltimum finem ſue voluntatis in voluptate pōt ſimul ꝯſtituere vltimum finem in diuitijs. ergo poſſibile eſt vnius hoīs voluntatē ſimul ferri in diuerſa ſicut ī vl timos fines. ¶ Sed cōtra illud in qͦ quieſcit aliquis ſi cut in vltimo fine. hoīs affectum dn̄atur. qꝛ ex eo tociꝰ vi te ſue regulas accipit. vn̄ guloſis d̓r Phil̓. iij. quoꝝ deus venter ē. quia .ſ. ꝯſtituunt finem in delitijs ventris. ſed ſi cur d̓r Matth. vij. Nemo pōt duobꝰ dn̄is ſeruire ad inui cem .ſ. nō ordinatꝭ. ergo impoſſibile ē eſſe plures vltimos fines vnius hoīs ad inuicem nō ordinatos. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſibile ē ꝙ voluntas vnius homīs ſimul ſe habeat ad diuerſa ſicut ad vltimos fines. cuius ratio pōt triplex aſſi gnari. Prima ē. quia cum vnumquodqꝫ appetat ſuā per fectione illud appetit aliquis vt vltimū finem quod appe rit vt bonum perfectū ⁊ complementum ſui ip̄ius. Unde Augꝰ. dicit. xix. de ciuitate dei. finem hominum nunc dici mus nō ꝙ ꝯſumitur vt nō ſit. ſed ꝙ ꝑficitur vt plene ſut oportet igitur ꝙ vltimus finis ita impleat totum homīs appetitum ꝙ nihil extra ip̄m appetendum relinquat̉. quod eſſe nō poteſt ſi aliquid extraneum ad ip̄ius perfectionem requiratur. vn̄ non poteſt eſſe ꝙ in duo ſic tendat appetitꝰ ac ſi vtrunqꝫ ſit bonum perfectum ip̄ius. Secunda ratio ē quia ſicut in proceſſu rationis principium ē id quod na turaliter cognoſcit̉. ita in proceſſu ratōnalis appetitus qui
eſt voluntas oportet eſſe principium id quod naturaliter deſideratur. hoc autem oportet eſſe vnum. quia natura non tendit niſi ad vnum. principium autem in proceſ ſu ratōnalis appetitus eſt vltimus finis. vn̄ oportet id in quod tendit voluntas ſub ratione vltimi finis eſſe vnū. Tertia ratio ē. quia cum rationes voluntarie ex fine ſpe ciem ſortiantur ſicut ſupͣ habitum eſt. oportet ꝙ a fine vl timo qui eſt cōmunis ſortiatur rationē generis. ſicut ⁊ na turalia ponuntur in genere ſcd̓m formalem rationem cō munem. cum igitur oīa appetibilia voluptatis inouantū hmōi ſint vnius generis. oportet vltimum finē eſſe vnū. ⁊ p̄cipue quia in quolibet genere eſt vnum primum prin cipium. vltimus autem finis habet rationē primi princi pij vt dictum ē. ſicut autem ſe habet vltimus finis ſimpli citer ad totum humanum genus. ita ſe habet vltimus fi nis huius hominis ad hūc hominem. vn̄ oportet ꝙ ſicut oīm hominū ē naturaliter vnus finis vltimꝰ. ita huiꝰ ho minis voluntas in vltimo fine ſtatuitur: ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ omnia illa plura accipiebantur in rātione vniꝰ bo ni perfecti ex his conſtituti ab his qui in eis vltimum fi nem ponebant ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ ſi plura accipi poſſunt que ad inuicem oppoſitionem non habeāt. tamen bono perfe cto opponitur ꝙ ſit aliquid de perfectione rei extra ip̄m. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ poteſtas voluntatis non habet vt faciat oppoſita eſſe ſimul. quod ꝯtingeret ſi tēderet in plura diſ parata ſicut in vltimo fine. vt ex dictis patet. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ non omnia quecunqꝫ vult homo ꝓpter vltimuꝫ finem velit. ea .n. que ad finem vltimum ordinantur ſe rioſa dicuntur quaſi vtilia. ſed iocoſa a ſerioſis diſtinguū tur. ergo ea que homo iocoſe agit nō ordinat in vltimum finem. ¶ Pre. ph̓s dicit in principio metaphi. ꝙ ſcien tie ſpeculatiue ꝓpter ſeip̄as queruntur. nec tamen pōt di ci ꝙ quelibet earum ſit vltimus finis. ergo non omnia q̄ homo appetit. appetit ꝓpter vltimum finem. ¶ Pre. q̄c quid ordinat aliquid in finem cogitat de illo fine. ſed non ſemper homo cogitat de vltimo fine in omni eo quod ap petit aut facit. nō ergo omnia homo appetit aūt facit ꝓpter vltimum finem. ¶ Sed contra eſt quod dicit Augꝰ. xix. de ciui. dei. illud eſt finis boni noſtri ꝓpter quod amantur cetera. illud autem ꝓpter ſeip̄m. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ omnia que homo appetit appetat ꝓpter finem. ⁊ hoc apparet dupl̓ ci ra tione. Primo quidem. quia quicquid homo appetit appe tit ſub ratione boni. quod quidem ſi non appetitur vt bo num perfectum quod ē vltimus finis. neceſſe ē vt appeta tur tendens in bonum perfectum. quia ſemper inchoatio alicuius ordinatur ad ꝯſummationem ip̄ius. ſicut patet tam in his que fiunt a natura qͣꝫ in his que fiunt ab ar te. ⁊ ita omnis inchoatio perfectionis ordinatur in perfe ctionem ꝯſummatam que eſt ꝓpter vltimum finem. Se cundo. quia vltimus finis hoc modo ſe habet in mouen do appetitum ſicut ſe habet in alijs motionibus primum mouens. Ganifeſtum eſt autem ꝙ cauſe ſecunde mouē tes nō mouent niſi ẜm ꝙ mouentur a primo mouente. vn̄ ſecunda appetibilia nō mouent appetitum niſi in ordi ne ad primum appetibile quod eſt vltimus finis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ actiones luditiue ordinantur ad bonum ip̄i ludentis ꝓut ſunt delectantes vel requiem p̄ſtantes. bo num autem ꝯſummatum hominis eſt vtimus finis eius ¶ Et ſimiliter dd̓. ad. ij. de ſcientia ſpeculatiua que appe titur vt bonum quoddam ſpecnlantis. qd̓ comp̄henditur
A 2

II Queſtio
ſub bono completo ⁊ perfecto qd̓ ē vltimus finis. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ nō oportet ꝙ vt ſꝑ aliquid cogitet de vltimo fi ne qn̄cūqꝫ aliquid apperit vel oꝑat̉. ſed ꝟtus pͥme intētio nis q̄ ē reſpectu vltimi finis manet in quolibet appetitu cu iuſcūqꝫ rei etiā ſi de vltimo fine actu non cogitatur. ſicut nō oportet ꝙ qui vadit per viam in quolibet paſſu cogi tet de fine. Ad ſeptimū ſic procedit. Uidet̉ ꝙ nō oīm hoīm ſit vnus finis vltimus. maxīe .n. videt̉ vltimus finis eſſe hoīs incōmutabile bonū. ſed qui dam auertunt̉ ab incōmutabili bono peccādo. non ergo oīm hoīm vnus ē vltimus finis. ¶ Pre. ſcd̓m vltimum finē totā vita hoīs regulat̉. ſi igit̉ eſſet vnus vltimus finiſ oīm hoīm ſeq̄ret̉ ꝙ in hoībus nō eſſent diuerſa ſtudia vi uendi. qd̓ patet eſſe falſum. MPre. finis ē actionis termi nus. actiones aūt ſunt ſingularium. hoīes aūt ⁊ ſi ꝯueni ant in natura ſpēi. tn̄ dn̄t ẜm ea q̄ ad indiuidua ꝑtinēt. nō ergo oīm hoīm ē vnꝰ vltimus finis. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Augꝰ. dicit. xiij. de trini. ꝙ oēs homines ꝯueniūt in appe tendo vltimum finē qui ē beatitudo. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ de vl timo fine poſſumus loqui dupl̓r. vno mō ẜm rationem vltimi finis. alio mō ẜm id in qͦ finis vltimi ratio inueni tur. qͣꝫtum igit̉ ad rationē vltimi finis oēs ꝯueniūt in ap petitu finis vltimi. qꝛ oēs appetūt ſuā ꝑfectionē. adimple ri q̄ eſt rō vltimi finis. vt dictum eſt. ſed qͣꝫtum ad id in qͦ iſta rō inuenit̉ nō oēs homines ꝯueniūt in vltimo fine. namʸ quidam appetunt diuitias tanqͣꝫ ꝯſummatum bo num. quidam vero voluptatem. quidā vero qd̓cūqꝫ alid̓ ſicut ⁊ omni gu ſtui delectabile ē dulce. ſꝫ quibuſdā maxi me delectabilis ē dulcedo vini. quibuſdā dulcēdo mell̓. aut alicuius talium. illud tn̄ dulce oportet ſimpl̓r eſſe me lius delectabile in quo maxime delectatur qui hꝫ optimū guſtum. ⁊ ſil̓r illud bonū oportet eſſe completiſſimum qd̓ tanqͣꝫ vltimum finem appetit habens affectum bene diſ poſitum. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ illi qui peccant auertūtur ab eo in quo vere inuenitur ratio vltimi finis. non autē ab ip̄a vltimi finis intētione quam q̄rūt falſo in alijs rebus. Ad. ij. dd̓. ꝙ diuerſa ſtudia viuendi contingunt in hoī hus ꝓpter diuerſas res in quibus queritur ratio ſummi boni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſi actiones ſint ſingularium. tamē primum principium agendi in eis ē natura que tendit ad vnum. vt dictum eſt. Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ in vltimo fine hoīs etiam omnia alia conueni ant. finis .n. rn̄det principio. ſed illud quod eſt principiū hominum .ſ. deus eſt etiam principium omnium aliorum ergo in fine hominis omnia alia cōicant. ¶ Pre. Diony ſius dicit in li de di. no. ꝙ deus ꝯuertit omnia ad ſeip̄um tanqͣꝫ ad vltimum finem. ſed ip̄e eſt vltimus finis hoīs. quia ſolo ip̄o ſruendum eſt. ergo in fine vltimo hominis etiam alia conueniunt. ¶ Pre. finis vltimus hominis eſt obiectum voluntatis. ſed bonum voluntatis eſt bo num vniuerſale quod eſt finis omnium. ergo neceſſe ē ꝙ in vltimo fine hominis omnia conueniāt. ¶ Sed contra eſt ꝙ vltimus finis hominum ē beatitudo quam omnes appetunt. vt Augꝰ. dicit. ſed non cadit in aliqͣ alia experiē tia qͣꝫ rōnis vt beata ſint. ſicut Augꝰ. dicit in li. l. xxiij. que ſtionū. nō ergo in vltīo fine hoīs alia ꝯueniūt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ph̓s dicit in. v. metaphi. finis dupl̓r d̓r .ſ. cuius ⁊ qͦ i. ip̄a res in qͣ ratio boni inuenit̉ ⁊ vius ſiue adeptio illius rei. ſicut ſi dicamus ꝙ motus corꝑis grauis finis eſt locus inferior vt res. vel hoc qd̓ ē eſſe in loco inferiori vt vſus. ⁊ finis auari ē vel pecunia vt res. vel poſſeſſio pecu nie vt vſus. ſi ergo loqͣmur de vltīo fine hoīs qͣꝫtū ad ip ſam rē q̄ eſt finis. ſic in vlumo fine hoīs omīa ꝯueniunt qꝛ deus ē vltimus finis hoīs ⁊ oīm aliaꝝ reꝝ. Si autem loqͣmur de vltimo fine hoīs qͣꝫtū ad ꝯſecutionem finis. ſic in hoc fine hoīs nō cōmunicāt creature irrōnales. nam homo ⁊ alie rōnales creature ꝯſequunt̉ vltimū finē cog noſcēdo ⁊ amādo deū qd̓ nō competit alijs creaturis que adipiſcunt̉ vltimū finē inqͣꝫtum ꝑticipāt aliquā ſil̓itudi nem dei ſcd̓m ꝙ ſunt vel viuunt vel etiā cognoſcunt. ⁊ per hoc patet rn̄ſio ad obiecta. nā beatitudo nominat adeptio nem vltimi finis. ¶ Queſtio. II. Einde conſideran dum ē de btītudine. Primo qͥdem in quibꝰ ſit. Scd̓o quid ſit. Tertio qͣliter eā ꝯſequi poſſumus. Circa primū q̄runt̉ octo. Primo viꝝ br̄tudo ꝯſiſtat in diuitijs. Scd̓o vtꝝ in honoribꝰ. Tertio vtrū in fama ſiue in gloria. Quarto vtꝝ in ptāte. Quinto vtꝝ in aliqͦ corꝑis bono. Sexto vtꝝ in voluptate. Septimo vtꝝ in aliqͦ bono aīe. Octauo vtꝝ in aliqͦ bono creature. Ad primum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ btītudo hoīs in diuitijs ꝯſiſtat. cum .n. btītudo ſit vltimus finis hoīs in eo ꝯſiſtit qd̓ maxīe in hoīs affe ctu dn̄at̉. hmōi aūt ſunt ꝓprie diuitie. d̓r .n. Eccl̓aſtes. x. Pecunie obediunt omnia. ergo in diuitijs beatitudo ho minis ꝯſiſtit. ¶ Pre. ſcd̓m Boe. in. iij. de ꝯſola. Beati tudo eſt ſtatus omniū bonoꝝ ꝯgregatione ꝑfectus. ſꝫ in pecunijs omnia poſſideri videntur. qꝛ vt ph̓s dicit in. v. ethico. Ad hoc numus ē inuentus vt ſit quaſi fideiuſſor habendi ꝓ eo quodcūqꝫ homo voluerit. ergo in diuitijs beatitudo ꝯſiſtit. ¶ Pre. deſideriū ſummi boni cū nūqͣꝫ deficiat videt̉ eſſe infinitū. ſed hoc maxime in diuitijs in uenit̉. qꝛ auarus nō implebit̉ pecunia. vt d̓r Eccl̓a. x. ergo in diuitijs beatitudo ꝯſiſtit. ¶ Sed ꝯtra. bonū hominis in retinēdo beatitudinē magis ꝯſiſtit qͣꝫ in emittēdo ip̄aꝫ ſed ſicut Boe. in. iij. de ꝯſolat. dicit. Diuitie effundendo magis qͣꝫ coaceruādo melius nitēt. ſiq̄dē auaritia ſꝑ odio ſos claros facit largitas. ergo in diuitijs beatitudo nō cō ſiſtit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſibile ē beatitudinē hominis in diuitijs cōſiſtere. Sūt .n. duplices diuicſe. vt ph̓us dicit in. i. politico .ſ. naturales ⁊ artificiales. Naturales qͥdē di uitie ſunt quibꝰ homini ſubuenit̉ ad defectus naturales tolſēdos. ſicut cibꝰ ⁊ potus. veſtimēta. vehicula ⁊ habita cula ⁊ alia hmōi. Diuitie artificiales ſunt quibꝰ ẜm ſe n̄ iuuat̉ vt denarij. ſꝫ ars hūana eos adinuenit ꝓpter facul tatē cōmutationis. vt ſint qͣſi mēſura q̄dā reꝝ venalium Manifeſtū eſt aūt ꝙ in diuitijs naturalibꝰ beatitudo ho minis eſſe nō pōt. q̄tunt̉ .n. hmōi diuitie ad ſuſtētādū na turā hominis. ⁊ iō nō pn̄t eſſe vltimꝰ finis. ſꝫ magis ordi nant̉ ad hominem ſicut ad finem. vn̄ in ordine nature om nia hmōi ſunt infra hominem ⁊ ꝓpter hominē facta. ẜm illud pͣs. Omnia ſubieciſti ſub pedibꝰ eius. diuitie autē artificiales nō q̄runt̉ niſi ꝓpter naturales. nō .n. q̄rerētur niſi qꝛ per eas emunt̉ res ad vſum vite neceſſarie. vn̄ ml̓ tominus hn̄t rōnem vltimi finis. impoſſibile ē igit̉ beati tudinē q̄ ē vltimus finis hoīs in diuitijs eſſe. ¶ Ad. j. dd̓ ꝙ oīa corꝑalia obediūt pecunie qͣꝫtū ad multitudinē ſtul toꝝ qͥ ſola corꝑalia bōa cognoſcūt. q̄ pecunia acqͥri pn̄t. iu

Queſtio I
diciū aūt de bonis hūanis nō dꝫ ſumi a ſtultis. ſꝫ a ſapiē tibus. ſicut ⁊ iudiciū de ſaporibꝰ ab his qui hn̄t guſtū bn̄ moderatū. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ pecunia pn̄t haberi oīa venalia. nō aūt ſpūalia q̄ vendi nō poſſunt. vn̄ d̓r ꝓuerbioꝝ. xvij. Quid ꝓdeſt ſtulto diuitias hr̄e cū ſapīaꝫ emere nō pōt? ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ appetitus naturaliū diuitiaꝝ nō ē infini tus. qꝛ ẜm certā mēſurā ſufficiūt nature. ſꝫ appetitus di uitiaꝝ artificialiū ē infinitus. qꝛ deſeruit cōcupiſcētie in ordinate q̄ nō modificat̉. vt pꝫ ꝑ ph̓m in i. politico. aliter tn̄ eſt infinitū deſideriū diuitiaꝝ ⁊ deſideriū ſummi boni nā ſummū bonū qͣꝫto ꝑfectius poſſidet̉ tāto ip̄m magis amat̉ ⁊ alia cōtemnunt̉. qꝛ qͣꝫto magis habet̉ magis cog noſcit̉. ⁊ iō d̓r Eccl̓aſti. xiiij. Qui edūt me adhuc eſuriēt ſꝫ in appetitu diuitiaꝝ ⁊ qͦrumcūqꝫ tꝑaliū bonoꝝ ē econ uerſo. nā qn̄ iā habent̉ ip̄a cōtemnunt̉ ⁊ alia appetūtur. ſcd̓m ꝙ ſignificat̉ Iohan. iiij. cū dn̄s dicit. Qui bibit ex hac aqͣ ꝑ quā tꝑalia ſignificant̉. ſitiet iteꝝ. ⁊ hoc iō. qꝛ eo inſufficiētia magis cognoſcit̉ cū habent̉. ⁊ iō hoc ip̄m on̄ dit eoꝝ imꝑfectionē ⁊ ꝙ in eis ſummū bonū nō cōſiſtit. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ beatitudo hoīs in honoribꝰ cōſiſtat. btītudo .n. ſiue felicitas ē p̄mium ꝟtutis. vt ph̓s dicit in. i. ethico. ſꝫ honor maxīe videt̉ eſſe id qd̓ ē ꝟtutis p̄miū. vt ph̓s dicit in. iiij. ethi. ergo in honore maxime cōſiſtit beatitudo. V Pre. illud qd̓ cōuenit deo ⁊ excellētiſſimis maxīe videt̉ eſſe beatitudo q̄ ē bonū ꝑfectū. ſed hmōi ē honor. vt ph̓s dicit in. viij. ethi. ⁊ i. ad Timoth. dicit apl̓s. Soli d̓o ho nor ⁊ gl̓a. ergo in honore cōſiſtit btītudo. ¶ Pre. illd̓ qd̓ ē magis deſideratū ab hoībus ē beatitudo. ſꝫ nihil videt̉ eſſe magis deſiderabile ab hoībꝰ qͣꝫ honor. qꝛ oēs patiunt̉ iacturā in oībꝰ alijs rebꝰ ne patiant̉ aliqd̓ detrimentuꝫ ſui honoris. ergo in honore beatitudo ꝯſiſtit. ¶ Sed cōtra. be atitudo ē in beato. honor aūt nō eſt in eo qui honorat̉. ſec magis in honorāte qui reuerētiam exhibet honorato. vt ph̓s dicit in .i. ethico. ergo in honore beatitudo nō cōſiſtit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſibile eſt beatitudinē ꝯſiſtere in hono re. honor .n. exbibet̉ alicui ꝓpter aliquam eius excellētiam ⁊ ita eſt ſignum ⁊ teſtimonium quoddam illius excellen tie que ē in honorato. excellentia autem hominis maxime attēditur circa beatitudinem que eſt hoīs bonū ꝑfectuꝫ. ⁊ ſcd̓m partes eius .i. ſcd̓m illa bona cuilibet aliquid beati tudinis ꝑticipatur. ⁊ ideo honor pōt quidem conſequi bē atitudinem. ſed principaliter in eo beatitudo ꝯſiſtere non pōt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ honor non ē p̄mium virtutis pro pter quod virtuoſi operātur. ſed accipiunt honorem ab ho mini bn̄s loco p̄mij quaſi a nō habentibus ad dandū ma gis. verum autem p̄mium virtutis ē ip̄a beatitudo ꝓpter quam ꝟtuoſi operātur. ſi autem ꝓpter honorem operaren tur. iam nō eſſet virtus ſed magis ambitio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ honor debetur deo ⁊ excellentiſſimis in ſignum vel te ſtimonium excellentie p̄exn̄tis. nō ꝙ ip̄e honor faciat eos excellentes. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ex naturali deſiderio beatitu dinis quam conſequitur homo vt dictum ē. cōtingit ꝙ ho mines maxime honorem deſiderant. vnde querunt ho mines maxime honorari a ſapientibus quorū iudicio cre dunt ſe eſſe excellentes vel felices. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ beatitudo hominis ꝯſiſtat in gloria. in eo n. videtur beatitudo conſiſtere quod redditur ſanctis ꝓ tri bulationibus quas in mundo patiuntur. hmōi autem ē
gloria. dicit. n apoſtolus Ro viij. Non ſunt ꝯdigne paſſi ones huius tꝑis ad futuram gloriam que reuelabitur in nobis ergo beatitudo conſiſtit in gloria. ¶ Pre. bonum ē diffuſiuum ſui. vt patet ꝑ Diony. viij. cap̄. de di. no. ſꝫ ꝑ gloriam bonum hominis maxime diffundit̉ in noticiam aliorum. quia gloria vt Ambro. dicit nihil aliud ē qͣꝫ cla ra cum laude noticia. ergo beatitudo hominis conſiſtit in gloria. ¶ Pre. beatitudo ē ſtabiliſſimum bonorum. hoc autem eſſe videtur fama vel gloria. quia per hanc quodā modo homines eternitatem ſortiūtur. Unde Boet. dicit in li. de conſola. Uos immortalitatem nobis ꝓpagare vi demini cum futuri famam tꝑis cogitatur. ergo beatitudo conſiſtit in fama ſeu gloria. ¶ Sed contra. beatitudo ē ve rum bominis bonum. ſed famam ſeu gloriam contingit eſſe falſam. Ut. n. dicit Boe. in li. iiij. de conſola. Plures magnum ſepe nomē falſis vulgi opinionibus attulerūt. quo quid turpius excogitari pōt. nam qui falſo p̄dicātur ſuis ip̄i neceſſe eſt laudibus erubeſcant. non ergo beatitu do hominis conſiſtit in fama ſeu gloria. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ im poſſibile ē beatitudinem hominis in fama ſeu gloria hūa na conſiſtere. nam gloria nihil aliud ē qͣꝫ clara noticia cuꝫ laude. vt Ambro. dicit. res autem ꝯgnita aliter oꝑatur ad cognitionem diuinam ⁊ aliter ad cognitionem humanā. humana .n. cognitio a rebus cegnitis cauſat̉. ſꝫ diuina co gnitio ē cauſa rerum cognitarum. vn̄ perfectio hūani bo ni que beatitudo d̓r non pōt cauſari a noricia humana. ſed magis noticia humana de beatitudine alicuius ꝓcedit. ⁊ quodammodo cauſat̉ ab ip̄a humana beatitudine vel in choata vel perfecta. ⁊ ideo in fama vel in gloria nō pōt con ſiſtere hominis beatitudo. ſed bonum bominis dependet ſicut ex cauſa ex cognitione dei. ⁊ ideo ex gloria que ē apud deum dependet beatitudo hominis ſicut ex cauſa ſua. ẜm illud pͣs. Eripiam eum ⁊ glorificabo eum lōgitudine die rum adimplebo eum ⁊ on̄dam illi ſalutare meū. Eſt etiā aliud conſiderandum ꝙ humana noticia ſepe fallitur ⁊ p̄ cipue in ſingularibꝰ contingentibꝰ cuiuſmodi ſunt actus humani. ⁊ ideo frequenter humana gloria fallax eſt. ſed quia deus falli nō poteſt eius gloria vera eſt. ꝓpter qd̓ d̓r. ij. ad Corinth. x. Ille ꝓbatus eſt quem deus commēdat. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ apoſtolus nō loquitur illud de gloria que eſt ab hominibus. ſed de gloria que eſt a deo corā an gelis eius. vn̄ d̓r in Mar. viij. Filius hominis confitebit̉ eum in gloria patris ſui coram angelis eius. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ bonum alicuius hominis quod per famam vel gloriam ē in cognitione multorum. ſi cognitio quidē vera ſit. opor tet ꝙ deriuetur a bono exiſtente in ip̄o. ⁊ ſic p̄ſupponit per fectam beatitudinem vel inchoatam. Si aūt cognitio fal ſa ſit nō concordat rei. ⁊ ſic bonum non inuenitur in eo cu ius fama celebris habetur. vnde patet ꝙ fama nullo mo do poteſt facere hominem bonum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ fama nō habet ſtabilitatem. imo falſo rumore de facili perditur ⁊ ſi ſtabilis aliquando perſeueret hoc eſt per accidens. ſed beatitudo habet per ſe ſtabilitatem ⁊ ſemꝑ. Ad quartum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ btītudo ꝯſiſtat in ptāte. oīa .n. apperunt aſſimi lare deo tanqͣꝫ vltimo fini ⁊ primo principio. ſed hoīes qͥ in ptātibꝰ ſunt ꝓpter ſil̓itudinem ptātis maxime vidētur eſſe deo ꝯformes. vn̄ in ſcriptura dij vocant̉. vt pꝫ Exodi. xiij. Dijs nō detrahes. ergo in prāte btītudo conſiſtit. V Pre. htītudo ē bonū ꝑfectū. ſed ꝑfectiſſimū ē ꝙ hō etiam aliqͦs congrue poſſit regere. qd̓ ꝯuenit his qͥ in ptātibus
A 3

II Queſtio
ſunt ꝯſtituti. ergo bearitudo ꝯſiſtit in ptāte. ¶ Pre. bea titudo cū ſit maxīe appetibilis opponit̉ ei qd̓ maxime ē fu giēdum. ſed hoīes maxime fugiūt ſeruitutē cui ꝯtraponit̉ ptās ergo in prāte beatitudo ꝯſiſtit ¶ Sꝫ cōtra. beatitu do ē ꝑfectū bonū. ſed ptās eſt maxīe imꝑfecta. vt .n. dicit Boe. ij. de ꝯſola. Ptās hūana ſollicitudinē morſus expel lere. formidinū aculeos vitare nequit. ⁊ poſtea potētē cen ſes cui ſatellites latus ambiūt. qui qͦs terret ip̄e plus me tuit. nō igit̉ br̄tudo cōſiſtit in ptāte. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ īpoſſi bile eſt btīdinē in ptāte conſiſtere ꝓpter duo. Primo qͥ dem qꝛ ptās hꝫ rōnem principij. vt pꝫ in. v. metaph. beati tudo aūt hꝫ rōnem vltimi finis. Scd̓o. qꝛ ptās ſe hꝫ ad bo num ⁊ ad malū. beatitudo aūt eſt ꝓpriū ⁊ ꝑfectū hoīs bo num. vnde magis poſſet conſiſtere beatitudo aliqͣ in bono vſu ptātis qui eſt ꝑ ꝟtutem. qͣꝫ in ip̄a ptāte. pn̄t aūt quat tuor generales cauſas induci ad on̄dendum ꝙ in nullo p̄ miſſorum exterioꝝ bonoꝝ beatitudo ꝯſiſtit. quaꝝ prima e ꝙ cum beatitudo ſit ſummum hoīs bonum nō compatit̉ ſicut aliqd̓ malum. omnia antem p̄dic ta pn̄t inueniri ⁊ in bonis ⁊ in malis. Scd̓a rō eſt. quia cum de rōne beati tudinis ſit ꝙ ſit per ſe ſufficiens. vt patet in. i. ethi. hoc ne ceſſe eſt ꝙ beatitudine adepta nullum bonum neceſſariū hoī deſit. adeptis autem ſingulis p̄miſſoꝝ poſſunt adhuc multa bona hoī neceſſaria deeſſe. puta ſapientia. ſanitas corꝑis ⁊ hūiuſmodi. Tertia. quia cum beatitudo ſit bonū perfectum ex beatitudine nō poteſt aliquod malum alicui ꝓuenire. quod non conuenit p̄miſſis. d̓r Eccl̓iaſtes. v. ꝙ diuitie interdum conſeruant̉ in malum domini ſui. ⁊ ſil̓e patet in alijs tribus. Quarta rō eſt. quia ad beatitudinē homo ordinatur per principia interiora. cum ad ip̄am na turaliter ordinet. p̄miſſa auteꝫ quattuor bona magis ſunt a cauſis exterioribus. ⁊ vt plurimum a fortuna. vn̄ ⁊ bo na fortune dicuntur. vn̄ pꝫ ꝙ in p̄miſſis nullo mō beati tudo conſiſtit. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ diuina ptās eſt ſua bo nitas. vn̄ vti ſua poteſtate nō poteſt niſi bene. ſed hoc in hoī bus nō inuenitur. vn̄ nō ſufficit ad beatitndinē ꝙ hō aſſi milet̉ deo qͣꝫtū ad ptātē niſi aſſil̓et̉ ei qͣꝫtū ad bonitatē. Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut optimū ē ꝙ aliquis vtat̉ bene ptāte in regimine multoꝝ. ita peſſimum eſt ſi male vtatur. ⁊ ita po teſtas ſe hꝫ ⁊ ad bonum ⁊ ad malum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſer uitus ē impedimentū boni vſus ptātis. ⁊ ideo naturaliter hoīes eā fugiūt. ⁊ nō qͣſi in ptāte hoīs ſit ſummū bonum. Ad quintū ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ beatitudo conſiſtat in bonis corꝑis. d̓r .n. Eccl̓a ſtici. xxx. Nō eſt cenſus ſupͣ cēſum ſalutis corꝑis. ſed in eo quod eſt optimum conſiſtit beatitudo. ergo ꝯſiſtit in corpo ris ſalute. ¶ Pre. Dionyſius dicit. v. ca. de di. no. ꝙ eſſe eſt melius qͣꝫ viuere. ⁊ viuere qͣꝫ alia q̄ conſequunt̉. ſꝫ ad eſſe vel viuere hoīs requirit̉ ſalus corꝑis. cum ergo beati tudo ſit ſummum bonum homīs. videtur ꝙ ſalus corꝑis maxime ꝑtineat ad beatitudinem. ¶ Pre. qͣꝫto aliqͥd eſt cōmunius tāto ab altiori principio dependet. quia quāto eſt ſuperius tāto eius ꝟtus ad plura ſe extendit. ſꝫ ſicut cauſalitas cauſe efficientis conſiderat̉ ẜm influētiam. ita cauſalitas finis attendit̉ ẜm appetitum. ergo ſicut prima cauſa efficiens eſt que in omnia influit. ita vltimus finis eſt quod ab oībus deſiderat̉. ſed ip̄m eſſe eſt quod maxīe deſiderat̉ ab oībus. ergo in his q̄ ꝑtinent ad eſſe hoīs ſi cut eſt ſalus corꝑis. maxime conſiſtit btītudo. ¶ Sed cō tia eſt ꝙ ẜm btītudinem homo excellit omnia alia. ſꝫ ẜm bena corꝑis a multis aīalibus ſeꝑatur. ſicut ab elephāte
in diuturnitate. a leone in forritudine. a ceruo in curſu. er go beatitudo nō ꝯſiſtit in bonis corꝑis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ im poſſibile eſt btītudinem hoīs in bonis corꝑis conſtare ꝓ pter duo. Primo quidē. qꝛ impoſſibile eſt ꝙ illius rei qͦ ordinat̉ ad aliud ſicut ad finem vltimus finis ſit eiuſdem ꝯſeruatio in eſſe. vn̄ gubernator nō intendit ſicut vltimū finem conſeruationē nauis ſibi cōmiſſe. eo ꝙ nauis ad a liud ordinatur ſicut in finem .ſ. ad nauigādum. ſicut aūt nauis cōmittit̉ gubernatori ad dirigēdum. ita hō eſt ſue volūtati ⁊ rōni cōmiſſus. ẜm illud qd̓ d̓r Eccl̓. xv. Deus ab initio conſtituit hoīeꝫ ⁊ reliquit eū in manu cōſilij ſui Manifeſtum ē aūt ꝙ homo ordinat̉ ad aliquid ſicut ad finem. nō. n. ē ſummū bonū. vn̄ impoſſibile ē ꝙ vltimus finis rōnis ⁊ volūtatis būane ſit conſeruatio ſui eſſe. Se cundo. qꝛ dato ꝙ finis rōnis ⁊ voluntatis hūane eſſet cō ſeruatio hūani eſſe. nō tn̄ poſſet dici ꝙ finis hoīs eſſet ali quod corꝑis bonum. Eſſe .n. hoīs conſiſtit in aīa ⁊ in cor pore. ⁊ qͣꝫuis eſſe corꝑis dependeat ab anima. eſſe tn̄ hūa ne aīe nō dependet a corꝑe. vt ſupͣ on̄ſum ē. ipſumqꝫ cor pus ē ꝓpter animam ſicut materia ꝓpter formā. ⁊ inſiru mēta ꝓpter motorem vt ꝑ ea ſuas actiones exerceat. vnde omnia bona corꝑis ordinant̉ ad bona anime ſicut ad finē vnde impoſſibile ē ꝙ in bonis corꝑis beatitudo conſiſtat que ē vltimus finis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſicut corpus ordi natur ad animam ſicut ad finem. ita bona exteriora ad ip ſum corpus. ⁊ iō rōnabiliter bonū coꝑis p̄fert̉ bonis ex terioribus q̄ ꝑ cenſum ſignificant̉. ſicut ⁊ bonum anime p̄fert̉ omnibus bonis corꝑis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ eſſe ſimpl̓r acceptum ſcd̓m ꝙ includit in ſe omnem perfectionē eſſen di p̄eminet vite ⁊ omnibus ſubſequentibus. ſic igit̉ ip̄m eſſe p̄habet in ſe omnia bona ſubſequentia. ⁊ hoc modo Dionyſius loquit̉. ſed ſi cōſideret̉ ꝓut participat̉ in hac re vel in illa q̄ nō capiūt totam perfectionem eſſendi. ſꝫ ha bent eſſe imperfectum. ſicut eſt eſſe cuiuſlibet creature. ma ni feſtum ē ꝙ ip̄m eſſe cum ꝑfectōne ſuperaddita ē eminē tius. vnde ⁊ Dionyſius ibidem dicit ꝙ viuētia ſunt me liora exn̄tibus ⁊ intelligentia viuentibus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ finis rn̄det principio. ex illa rōne ꝓbatur ꝙ vltimus fi nis ē primum principium eſſendi in quo ē omnis eſſen di perfectio. cuius ſil̓itudinem appetunt ẜm ſuam perfe ctionem. q̄dam quidem ẜm eſſe tm̄. q̄dam ẜm eſſe viuēs q̄dam ẜm viuēs ⁊ intelligēs ⁊ btm̄. ⁊ hoc paucoꝝ eſt. Ad ſextum ſic proceditur; Uidet̉ ꝙ brītudo hoīs in voluptate conſiſtat. btītudo .n. cū ſit vltimus finis nō appetit̉ ꝓpter aliud. ſed alia ꝓpter ip̄am. ſꝫ hoc maxīe conuenit delectationi. ridiculū eſt .n. ab aliqͦ q̄rere ꝓpter quid velit delectari. vt d̓r in. x. ethi. er go brītudo maxime in voluptate ⁊ delectatione conſiſtit. ¶ Pre. cā prima vehemētius imprimit qͣꝫ ſcd̓a. vt d̓r in li. de cauſis. influētia aūt finis attēdit̉ ſcd̓m eius appeti tū. illud aūt videt̉ habere rationē finis vltimi qd̓ maxīe mouet appetitū. hoc aūt ē voluptas cuius ſignū eſt ꝙ de lectatio intantū abſorbet hoīs voluntatē ⁊ rōnem ꝙ alia bona cōtemnere facit. ergo videt̉ ꝙ vltimus finis hoīs qͥ eſt btītudo maxīe in voluptate cōſiſtat. ¶ Pre. cū appeti tus ſit boni illud qd̓ oīa appetūt videt̉ eſſe bonū optimū. ſꝫ delectationem oīa appetūt ⁊ ſapientes ⁊ inſipientes. ⁊ etiā rōe carentia. ergo delectatio eſt optimū cōſiſtit ergo ī voluptate btītudo q̄ eſt ſummū bonū. ¶ Cōtra eſt quod Boe. dicit in. iij. de cōſola. Triſtes exitus eſſe voluptatū quiſqͥs reminiſci libidinū ſuaꝝ volet intelliget. q̄ ſi btōs

Queſtio II
efficere poſſent nihil eſſet quin pecudes qͦꝫ eſſe btē dicant̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ qꝛ delectationes corꝑales pluribꝰ note ſūt. aſſumpſerūt ſibi nomē voluptatū. vt d̓r. vi. ethi. in qͥbus tn̄ btītudo pͥncipaliter nō ꝯſiſtit. qꝛ in vnaqͣqꝫ re aliud ē qd̓ ꝑtinet ad eſſentiā eius. aliud ē ꝓpriū accn̄s ip̄ius ſic̄ in hoīe. aliud ē qd̓ ē aīal rōnale mortale. aliud qd̓ ē riſibile. Eſt igit̉ ꝯſiderādū ꝙ oīs delectatio ē qͦddā ꝓpriū accn̄s qd̓ ꝯſequit̉ btītudinē vel aliquā btītudīs ꝑtē. ex hoc .n. aliqͥs delectat̉. qꝛ hꝫ bonū aliqd̓ ſibi ꝯueniēs vel in re vel in ſpe. vel ſaltē in mēoria. bonū aūt ꝯſequēs ſi qͥdē ſit perfectū. ē ip̄a hoīs btītudo. ſi aūt ſit imꝑfectū. btītudo ē q̄dā ꝑtici pata vel ꝓpin qͣ vel remota. vel ſaltē apparens. vn̄ manife liū ē ꝙ nec ip̄a delectatio q̄ ſequitur bonū ꝑfectū ē ip̄a eſ ſentia btītudinis. ſꝫ qͦddā ꝯſequens ad ipſam ſic̄ ꝑ accn̄s. voluptas aūt corꝑal̓ nō pōt etiā mō predicto ſeq̄ bonū ꝑ fectū. nā ſeqͥtur bonū qd̓ apprehēdit ſenſus qͥ ē ꝟtus aīe corꝑe vtēs. bonū aūt qd̓ ꝑtinet ad corpus qd̓ apprehendit̉ ẜm ſenſum nō pōt eſſe ꝑfectū hoīs bonū. cū .n. aīa rōalis excedat ꝓportionē materie corꝑalis. ꝑs aīe q̄ ē ab organo corꝑeo abſoluta quādā hꝫ infinitatē reſpectu ipſiꝰ corꝑis ⁊ ꝑtiū aīe corꝑi ꝯcreataꝝ. ſicut inuiſibilia ſunt qͦdāmō ī finita reſpectu materialiū. eo ꝙ forma ꝑ materiā qͦdāmō cōtrahit̉ ⁊ finitur. vn̄ forma a materia abſoluta ē qͦdāmō infinita. ⁊ iō ſenſus qͦ ē vis corꝑal̓ cognoſcit ſingulare qd̓ ē determinatū ꝑ materiā. intellectus ꝟo qͥ ē vis a mate ria abſoluta cognoſcit vl̓e qd̓ ē abſtractū a materia. ⁊ ꝯti net ſub ſe infinita ſingularia. vn̄ pꝫ ꝙ bonū ꝯueniēs cor pori qd̓ ꝑ apprehenſionē ſenſus delectationē corꝑalē cāt. nō ē ꝑfectū bonū hoīs. ſꝫ ē minimū qͥddā in comꝑatōne ad bonū aīe. vn̄ Sap̄. vij. d̓r. ꝙ oē auꝝ in ꝯꝑatōne ſapīe arena ē exigua. ſicut igit̉ neqꝫ voluptas corꝑal̓ ē ip̄a btītu do nec ē ꝑ ſe accn̄s btītudinis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ eiuſdē rōnis ē ꝙ appetat̉ bonū ⁊ ꝙ appetat̉ delectatio. q̄ nihil eſt aliud qͣꝫ quietatio appetitus in bono. ſicut ex eadeꝫ ꝟtute nature ē ꝙ graue ferat̉ deorſum ⁊ ꝙ ibi q̄eſcat. vn̄ ſic̄ bo num ꝑ ſeip̄m appetit̉ ita ⁊ delectatio ꝓpter ſe ⁊ non ꝓpter aliud petit̉. ſi li ꝓpter dicat cāꝫ finalē. ſi ꝟo dicat cām for malē vel potius cāꝫ motiuā. ſic delectatio ē appetibilis ꝓ pter aliud .i. ꝓpter bonū qd̓ eſt delectationis obiectū. ⁊ ꝑ ꝯſequēs ē principiū eius ⁊ dat ei formā. ex hoc .n. delecta tio hꝫ ꝙ appetat. qꝛ eſt qͥes in bono deſiderato. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vehemēs appetitus delectationis ſenſibilis ꝯtingi ex hoc ꝙ oꝑationes ſenſuū. qꝛ ſunt pͥncipia nr̄e cognitōis. ſunt magis ꝑceptibiles vn̄ etiā a pluribꝰ delectatōes ſen ſibiles appetunt̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in eo mō om̄s appetunt delectationes ſicut ⁊ appetūt bonū. ⁊ tn̄ delectationē appe tūt rōe boni ⁊ nō econuerſo vt dictū eſt. vn̄ nō ſequitur ꝙ delectatio ſit maximū ⁊ ꝑ ſe bonū. ſed ꝙ vnaq̄qꝫ delectatō ꝯſequat̉ aliqd̓ bonū. ⁊ ali qͣ delectatio conſequātur id qd̓ ē per ſe ⁊ maximum bonum. Ad ſeptimū ſic procedit. Uidet̉ ꝙ btītudo ꝯſiſtat in aliqͦ bono aīe. beatitudo .n. eſt qͦddā homīs bonū. hoc aūt ꝑ tria d̓r q̄ ſunt. bona exterio a bona corꝑis. ⁊ bona aīe. ſed btītudo non ꝯſiſtit in bonis exterioribꝰ neqꝫ in bonis corꝑis ſicut ſup̄ on̄ſum ē. ergo ꝯſiſtit in bonis aīe. ¶ Pre. illud cui appetimus aliqd̓ bo nū magis amamus qͣꝫ bonū qd̓ ei appetimus. ſicut magꝭ amamus amicū cui appetimus pecuniā qͣꝫ pecuniam. ſed vnuſquiſqꝫ qd̓cūqꝫ bonū ſibi appetit amat. ergo ſeipſum amat magis qͣꝫ oīa alia bona. ſed beatitudo ē qd̓ maxime amat̉. qd̓ pꝫ ex hoc ꝙ ꝓpter ip̄aꝫ oīa amant̉ ⁊ deſiderant̉.
ergo beatitudo ꝯſiſtit in aliqͦ bono ip̄ius homīs. ſed nō in bonis corꝑis. ergo in bonis aīe. ¶ Pre. ꝑfectio eſt aliqͥd eius qd̓ ꝑficit̉. ſed beatitudo ē q̄dā ꝑfectio hoīs ergo beati tudo ē aliqͥd hoīs. ſꝫ nō eſt aliqͥd corꝑis vt on̄ſum ē. ergo beatitudo eſt aliqͥd aīe. ⁊ ita ꝯſiſtit in bonis aīe ¶ Sꝫ cō tra ē ſicut dicit Augꝰ. in li. de doct. xp̄ia. id in qͦ ꝯſtituitur btā vita ꝓpter ſe diligendū eſt. ſed hō nō eſt ꝓpter ſeip̄m diligendus ſꝫ qͥcqͥd eſt in hoīe eſt diligendū ꝓpter deū. er go in nullo bono aīe beatitudo ꝯſiſtit ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictū eſt finis dupl̓r d̓r .ſ. ip̄a res quā adipi ſci deſide ramus ⁊ vſus ſeu adeptio vel poſſeſſio illius rei. ſi ergo lo qͣmur de vltīo fine hoīs qͣꝫtū ad ip̄aꝫ rē quā appetimus ſicut vltimū finē. impoſſibile eſt ꝙ vltimus finis hoīs ſit ip̄a aīa vel aliqͥd ei. ip̄a .n. aīa in ſe ꝯſiderata eſt vt in potē tia exn̄s. fit .n. de potētia ſciēte actu ſciens. ⁊ de potētia ꝟ tuoſa actu ꝟtuoſa. cū aūt potentia ſit ꝓpter actū ſic̄ ꝓpter complementū impoſſibile eſt ꝙ id qd̓ eſt ẜm ſe in poten ria exn̄s habeat rōnem vltimi finis ſuiip̄iꝰ. ſil̓r etiā neqꝫ eius aliquid ſiue ſit potentia ſiue actus ſiue habitus. bo num .n. qd̓ eſt vltimus finis eſt bonū ꝑfectū complens bonum appetitū. appetitus aūt hūanus q̄ eſt volūtas eſt boni vniuerſalis. qd̓libet bonū aūt inherens ip̄i aīe ē bo num ꝑticipatū ⁊ ꝑ ꝯſequens ꝑticulatum. vn̄ impoſſibile eſt ꝙ aliqd̓ eoꝝ ſit vltimus finis boni. Sed ſi loquamur de vitimo fine hoīs qͣꝫtum ad ip̄am adeptionem vel poſ ſeſſionem ſeu quemcūqꝫ vſum ip̄ius rei que appetit̉ vt fi nis. ſic ad vltimum finem ꝑtinet aliquid hoīs ex ꝑte aīe. qꝛ homo ꝑ animam beatitudinem ꝯſequit̉. res ergo ip̄a qͣ appetit̉ vt finis eſt id in quo beatitudo conſiſtit ⁊ qd̓ bea tum facit. ſed hmōi adeptio vocat̉ beatitudo. vn̄ dd̓. eſt ꝙ beatitudo eſt aliquid extra animam. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ẜm ꝙ ſub illa diuiſione comp̄hendūtur omnia bona que omnia ſunt hoī appetibilia. ſicut bonum anime d̓r non ſo lum potentia aut habitus aut actus. ſed ⁊ obiectum qd̓ ē extrinſecum. ⁊ hoc mō nihil prohibet dicere id in quo bea titudo conſiſtit eſſe quoddam bonuꝫ anime. ¶ Ad. ij. dd̓ qͣꝫtum ad ꝓpoſitum ꝑtinet ꝙ beatitudo maxime amat̉ tan qͣꝫ bonum ꝯcupitum. amicus aūt amat̉ tanqͣꝫ id cui cōcu piſcitur bonum. ⁊ ſic homo amat ſeip̄m. vn̄ non eſt eadē ratio amoris vtrobiqꝫ. vtrum aūt amore amicitie aliquid homo ſupͣ ſe amet. erit locus conſiderandi cum de chari tate aget̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ beatitudo ip̄a cum ſit perfectio anime eſt quoddam anime bonum inherens. ſed id in qͦ beatitudo conſiſtit. quod ſcꝫ beatum facit eſt aliquid extra animam. vt dictum eſt. Ad octauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ btītudo hoīs ꝯſiſtat in aliqͦ bono creato. dicit .n. Diony. iiij. ca. de di. no. ꝙ diuina ſapīa ꝯiungit fines p̄ moꝝ pͥncipijs ſcd̓oꝝ. ex qͦ pōt accipi ꝙ ſummū inferioris nature ſit attingere infimū nature ſuꝑioris. ſꝫ ſummum hoīs bonū ē btītudo. cū ergo āgelus nature ordine ſit ſupͣ hoīeꝫ vt in pͥmo habitū ē. videt̉ ꝙ btītudo hoīs ꝯſiſtat in hoc ꝙ aliqͦ mō attingit ad āgelū. ¶ Pre. vltimus finis cuiuſlibet rei ē in ſuo ꝑfecto. vn̄ ꝑs ē ꝓpter totū ſic̄ ꝓpter fi nē. ſꝫ tota vniuerſitas creaturaꝝ q̄ d̓r maior mūdus ꝯꝑat̉ ad hoīeꝫ. q̄ in. iij. phiſi. d̓r minor mūdus. ſicut ꝑfectū ad ī ꝑfectū. ergo brītudo hoīs ꝯſiſtit in tota vniuerſitate crea turaꝝ. ¶ Pre. ꝑ hoc hō efficit̉ btūs ꝙ eiꝰ naturale deſide riū q̄etat̉. ſꝫ deſideriū hoīs nō extendit̉ ad maius bonū qͣꝫ ip̄e caꝑe pōt. cū ergo hō nō ſit capax boni qd̓ excedit limi tes totius creature. videt̉ ꝙ ꝑ aliqd̓ bonū creatū hō btūs
A 4

Que ſtio III
fleri poſſit. ⁊ ita btītudo hoīs in aliqͦ bono creato cōſiſtit. ¶ Sed cōtra ē qḋ Augꝰ. dicit. xix. de ciui. dei. Ut vita car nis aīa eſt. ita btā vita hoīs deus eſt. de qͦ d̓r. btūs ppl̓s cu ius dn̄s deus eius eſt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſibile ē bn̄tu dinem hoīs eſſe in aliqͦ bono creato. beatitudo .n. ē bonuꝫ ꝑfectū qd̓ totaliter qͥetat appetitū. alioquin nō eſſet vlti mus finis ſi adhuc reſtaret aliqͥd appetendū. obiectū aūt volūtatis q̄ eſt appetitus hūanus eſt vl̓e bonū. ſicut obie ctū intellectus eſt vl̓e veꝝ. ex qͦ pꝫ ꝙ nihil pōt quietare vo luntatē hoīs niſi bonū vl̓e. qd̓ nō inuenit̉ in aliqͦ creato. ſed ſolū in deo qꝛ oīs creatura hꝫ bonitatē ꝑticipatā. vn de ſolus deus voluntatē hoīs implere pōt. ẜm ꝙ d̓r in pͣs Qui replet in bonis deſideriū ⁊cͣ. in ſolo igit̉ deo btītu do hoīs ꝯſiſtit. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſuperius hoīs attingit q̄dem infimū angelice̓ nature ꝑ quandā ſil̓itudinē. non tn̄ ibi ſiſtit ſicut in vltimo fine. ſꝫ ꝓcedit vſqꝫ ad ip̄m vl̓eꝫ fontē boni. qui ē vl̓e ſubiectū btītudinis oīm bonoꝝ tan qͣꝫ infinitū ⁊ ꝑfectū bonū exn̄s. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſi totum aliqd̓ nō ſit vltimus finis ꝑtis nō ē ip̄m totū ſꝫ aliqͥd ali ud. vniuerſitas aūt creaturaꝝ ad quā comꝑat̉ hō vt pars ad totū nō eſt vltimus finis. ſed ordinat̉ in deū ſicut in vl timū finē. vn̄ bonū vniuerſi nō ē vltimus finis. ſed ipſe deus. ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ bonū creatū nō ē minus qͣꝫ bonuꝫ cuius ē hō capax vt rri intrinſece ⁊ inherētis. eſt tn̄ minus qͣꝫ bonū cuius ē capax vt obiecti qd̓ ē infinitū. bonū aūt qd̓ ꝑticipat̉ ab angelo ⁊ a toto vniuerſo eſt bonū finitum ⁊ contractum. ¶ Queſtio III Einde conſideran ddum ē qͥd ſit btītudo. ⁊ q̄ requirant̉ ad ip̄am. Circa primū q̄runt̉ octo. Primo vtꝝ btītudo ſit aliqͥd increatū. Scd̓o ſi ē aliqͦd creatū. vtꝝ ſit operatio Tertio vtꝝ ſit oꝑatio ſenſitīe ꝑtis an ītellectie tm̄. Quar to ſi eſt oꝑatio intellectiue ꝑtis. vtꝝ ſit oꝑatio intellectꝰ an volūtatis. Quinto ſi ē oꝑatio ſpeculatiui intellectus aut practici. Sexto ſi ē oꝑatio intellectus ſpeculatiui. viꝝ cō ſiſtat in ſpeculatione ſcīaꝝ ſpeculatiuaꝝ. Septimo vtꝝ cō ſiſtat in ſpeculatione ſubſtātiaꝝ ſeꝑataꝝ .ſ. angeloꝝ. Oc tauo vtꝝ in ſola ſpeculatione dei qͣ ꝑ eſſentiā videtur. Ad primum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ beatitudo ſit aliqͥd increatū. dicit. n. Boe. in. iij. de ꝯſola. deū ip̄am btītudinē neceſſe ꝯfiteri. ¶ Pre. btī tudo ē ſummū bonū ſꝫ eſſe ſummū bonū ꝯuenit deo. cum ergo nō ſint plura ſumma bona. videt̉ ꝙ btītudo ſit ideꝫ qd̓ deus. PPre. btītudo ē vltimus finis in quē natura liter hūana volūtas tanqͣꝫ in finē tēdit. ſꝫ in nullum aliud volūtas tanqͣꝫ in finē tendere dꝫ niſi in deū qͦ ſolo fruēdū. eſt. vt Augꝰ. dicit. ergo btītudo ē idē qd̓ deus. ¶ Sꝫ con tra. nullū factū ē increatū aliqͦd. ſꝫ beatitudo hoīs ē aliqͥd factū. qꝛ ẜm Augꝰ .i. de doct xp̄ia. illis rebꝰ fruēdū ē q̄ nos. btōs faciūt. ergo beatitudo nō ē aliqͥd increatū. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſicut ſupͣ dictū eſt finis d̓r dupl̓r. Uno mō ip̄a res quā cupimus adipiſci. ſicut auaro ē finis pecunia. Alio mō ip̄a adeptio vel poſſeſſio ſeu vſus aut fruitio eius rei q̄ deſide rat̉. ſicut ſi dicat̉ ꝙ poſſeſſio pecunie ē finis auari. ⁊ frui re voluptuoſa ē finis intemꝑati. Primo ergo mō vltimus hoīs finis ē bonū increatū .ſ. deus qͥ ſolus ſua infinita bo nitate pōt voluntatē hoīs ꝑfecte implere. Scd̓o aūt mō vltimus finis hominis ē creatū aliqͥd in ip̄o exn̄s qd̓ ni hil eſt aliud qͣꝫ adeptio vel fixio finis vltimi. vltimus au tem finis vocat̉ beatitudo. ſi ergo beatitudo hoīs ꝯſideret̉
qͣꝫtum ad cāꝫ vel obiectum ſic eſt aliquid increatum. ſi au tem conſideret̉ qͣꝫtū ad ip̄am eſſentiam beatitudinis ſic ē aliquid creatum. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ deus eſt beatitudo ꝑ eſſentiam ſuam. non .n. per adeptionem aūt participatio nem alicuius alterius beatus eſt. ſed per eſſentiam ſuam. Homines autem ſunt beati. ſicut ibidem dicit Boe. per participationem. ſicut ⁊ dij per participationem dicunt̉. ip̄a autem participatio beatitudinis ſecundum quam ho mo d̓r beatus aliquid creatum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ beatitu do d̓r eſſe ſummum hominis bonum quia eſt adeptio vel fruitio ſummi boni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ beatitudo d̓r vltimꝰ finis per modum quo adeptio finis d̓r finis. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ beatitudo non ſit operatio. dicit .n. apoſtolus Roma. vj. Habetis fructum veſtrum in ſanctificatione. finem vero vitam eternam. ſed vita non eſt operatio ſed eſt ipſum eſſe viuentium. ergo vltimus finis qui eſt bea titudo non eſt operatio. ¶ Pre. Boe. dicit in. iij. de con ſola. ꝙ beatitudo eſt ſtatus omnium bonoꝝ congregatio ne perfectus. ſed ſtatus non nominat operationem. ergo beatitudo non eſt operatio. ¶ Pre. beatitudo ſignificat aliquid in bono exiſtens cum ſit vltima ꝑfectio hominis. ſed operatio non ſignificat vt aliquid exiſtens in operan te. ſed magis vt ab ip̄o procedens. ergo beatitudo nō eff opetatio. ¶ Pre. beatitudo permanet in beato. operatio autem non ꝑmanet ſed tranſit. ergo beatitudo nō ē ope ratio. ¶ Pre. operatio vnius hominis eſt vna beatitudo. operationes. autem ſunt multe. ergo beatitudo non ē ope ratio. ¶ Pre. beatitudo ineſt beato abſqꝫ interruptione. ſed operatio humana frequenter interrumpit̉. puta ſom nō vel aliqua alia occupatione vel quiete. ergo beat itudo non eſt operatio. ¶ Sed contra eſt quod ph̓us dicit in. i. ethico. ꝙ felicitas eſt oꝑatio ẜm virtutem perfectam. Rn̄. dd̓. ꝙ beatitudo homīs eſt aliquid creatū in ip̄o exi ſtens. neceſſe eſt dicere ꝙ beatitudo hominis ſit operatio eſt .n. beatitudo vltima hominis perfectio. vnumquodqꝫ em̄ intantum ꝑfectum eſt inquātum eſt actu. nam poten tia ſine actu imperfecta eſt. oportet ergo beatitudinem in vltimo actu hominis conſiſtere. Manifeſtum eſt autem ꝙ operatio eſt vltimus actus operantis. vnde ⁊ actus ſe cundus a philoſopho nominat̉ in. ij. de anima. nam hn̄s formam poteſt eſſe in potentia operans. ſicut ſciens ē in potentia ꝯſiderans. inde eſt ꝙ in alijs rebus res vnaque qꝫ d̓r eſſe propter ſuam operationem. vt d̓r in. ij. de celo. neceſſe eſt ergo beatitudinem hominis operationem eſſe. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ vita d̓r dupliciter. Uno modo ip̄m eſſe viuentis. ⁊ ſic bratitudo non eſt vita. on̄ſum eſt .n. ꝙ eſſe vnius hominis qualecunqꝫ ſit non eſt hominis beati tudo. ſolius .n. dei beatitudo eſt ſuum eſſe. Alio modo d̓r vita ip̄a operatio viuentis ẜm quam principium vite in actum reducitur. ⁊ ſic nominamus vitam actiuam vel cō templatiuam vel voluptuoſaꝫ. ⁊ hoc modo vita eterna d̓r vltimus finis. quod patet per hoc quod dicitur Iohan. xvij. Hec eſt vita eterna vt cognoſcant te deum verum vi uum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ Boe. diffiniendo beatitudinem con ſiderauit ip̄am communem beatitudinis ratōnem. Eſt .n. communis beatitudinis ratio ꝙ ſit bonum commune ꝑ fectum. ⁊ hoc ſignificauit cum dixit ꝙ eſt ſtatus omnium bonorum congregatione perfectus. per quod nihil aliud ſignificatur niſi quod beatus eſt in ſtatu boni ꝑfecti. Sed Areſto. expreſſit ip̄am eſſentiam beatitudinis on̄dens ꝑ

Queſtio III
quid homo ſit in hmōi ſtatu. quia per operationem quan dam. ⁊ ideo in i. ethico. ip̄e etiam oſtendit ꝙ beatitudo eſt bonum perfectum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut dicitur in. ix. metaphi. duplex eſt actio. Una que procedit ab operan te in exteriorem materiam. ſicut vrere ⁊ ſecare. ⁊ tal̓ ope ratio non poteſt eſſe beatitudo. nam talis operatio non eſt actio ⁊ perfectio agentis. ſed magis patientis. vt ibidem dicitur. Alia eſt actio manens in ip̄o agente. vt ſentire in telligere ⁊ velle. ⁊ hmōi actio eſt perfectio ⁊ actus agentis ⁊ talis operatio poteſt eſſe beatitudo. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ cū beatitudo dicat quandam vltimam perfectionem ẜm ꝙ diuerſe res beatitudinis capaces ad diuerſos gradus per fectionis pertingere poſſunt. ẜm hoc neceſſe eſt ꝙ diuer ſimode beatitudo dicatur. nam in deo eſt beatitudo per eſ ſentiam. quia ipſum eſſe eius eſt operatio. quia non frui tur alio. ſed ſeip̄o. in angelis autem beatitudo eſt vltima perfectio ẜm aliquam operationem qua coniungitur bo no increato. ⁊ hec operatio eſt in eis vnica ⁊ ſempiterna. in hominibus autem ẜm ſtatum preſentis vite ē vltima perfectio ẜm operationem qua homo coniungitur deo. ſꝫ hec operatio nec continua poteſt eſſe. ⁊ per ꝯſequens nec vnica eſt. quia operatio interſciſſione multiplicatur. ⁊ ꝓ pter hoc in ſtatu preſentisˡ vite perfecta beatitudo ab ho mine haberi non poteſt. vnde philoſophus in .i. ethico. po nens beatitudinem hominis in hac vita. dicit eam imper fectam poſt multa concludens. Beatos autem dicimus vt homines. ſed promittitur nobis a deo beatitudo perfe cta quando erimus ſicut angeli in celo. ſicut d̓r Marth. xxiij. Quantum ergo ad illam beatitudinem perfectam ceſſat obiectio. quia vera ⁊ continua ⁊ ſempiterna opera tione in illo beatitudinis ſtatu mens hominis deo coniū gitur. ſed in preſenti vita quantum deficimus ab vnita te ⁊ continuitate talis operationis. tantum deficimus a beatitudinis perfectione. eſt tamen aliqua participatio be atitudinis. ⁊ quanto operatio poteſt eſſe magis Itinua ⁊ vna. tanto plus habet rationem beatitudinis. ⁊ ideo in actiua vita que circa multa occupatur eſt minus de ratio ne beatitudinis qͣꝫ in vita contemplatina que verſat̉ cir ca vnum .i. circa veritatis contemplationem. ⁊ ſi aliquā do homo actu nō operetur hmōi operationem. tamē qꝛ in promptu habet eam ſemper poteſt operari. ⁊ quia etiaꝫ ip̄am ceſſationem puta ſomni vel occupationis alicuius naturalis ad operationem p̄dictaꝫ ordinat quaſi videtur oꝑatio ꝯtinua eſſe. ⁊ ꝑ hoc patet ſolutio ad. v. ⁊ ad. vi. 3 Ad tertiū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ btītudo ꝯſiſtat etiam in oꝑatione ſenſus. nulla em̄ oꝑatio inuenit̉ in hoīe nobilior oꝑatione ſenſitiua ni ſi intellectiua. ſed oꝑatio intellectiua depēdet in nobis ab oꝑatione ſenſitiua. qꝛ nō poſſumus intelligere ſine fan taſmate. vt d̓r in. iij. de anima. ergo btītudo conſiſtit etiam in oꝑatione ſenſitiua. ¶ Pre. Boe. dicit in. iij. de ꝯſola. ꝙ btītudo eſt ſtatus oīm bonoꝝ congregatione ꝑfectus. ſꝫ ꝗdam bona ſunt ſenſitiua que attingimus ꝑ ſenſus oꝑa tionem. ergo videt̉ ꝙ oꝑatio ſenſus requirat̉ ad beatitu dinem ¶ Pre. bearitudo ē bonū ꝑfectū. vt ꝓbatur in. i. ethi. quod nō eſſet niſi homo ꝑficeret̉ ꝑ ip̄am ẜm omnes ꝑtes ſuas. ſed per operationes ſenſitiuas q̄dam ꝑtes ani me perficiunt̉. ergo operatio ſenſitiua requirit̉ ad beatitu dinē. ¶ Sed contra. in oꝑatione ſenſitiua cōicant nobis bruta aīalia. nō aūt in beantudine. ergo btītudo nō conſi ſtit in operatione ſenſitiua. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ad btītudinē po
teſt aliquid ꝑtinere tripl̓r. vno mō eſſentialiter. alio mo do an̄cedenter. tertio ꝯſequenter. Eſſentialiter quidē nō pōt ꝑtinere ſenſus ad beatitudinem. nam beatitudo homi nis conſiſtit eſſentialiter in coniunctione ip̄ius ad bonuꝫ increatum quod eſt vltimus finis. vt ſu pͣ on̄ſum eſt. cui homo coniungi non pōt per ſenſus operationem. Simi liter etiam. quia ſicut oſtenſum eſt in corꝑalibus bonis beatitudo hominis non conſiſtit que tamen ſola ꝑ ſenſus operationem attingimus. poſſunt autem operationes ſen ſus pertinere ad beatitudinem an̄cedenter ⁊ conſequen ter. antecedenter quidem ẜm beatitudinem imperfectam qualis in preſenti vita haberi poteſt. nam operatio intelle ctus preexigit operationem ſenſus. conſequenter autem in illa perfecta beatitudine que expectatur in celo. qꝛ poſt reſurrectionem ex ip̄a beatitudine anime. vt Aug. dicit in epiſtola ad Dyoſcoꝝ. fiet quedam refluentia in corpore ⁊ in ſenſus corporeos vt in ſuis operatōnibus ꝑficiantur vt infra magis patebit cum de reſurrectione agatur. non autem tunc operatio qua mens humana deo coniungi tur a ſenſu dependebit. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ obiectio illa probat ꝙ operatio ſenſus requiritur antecedenter ad bea titudinem imperfectam qualis in hac vita haberi poteſt. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ beatitudo perfecta qualem angeli habent habet congregationem omnium bonoꝝ ꝑ coniūctionē ad vl̓em fontem totius boni. non ꝙ indigeat ſingulis ꝑticu laribus bonis. ſed in hac beatitudine imperfecta requirit̉ congregatio bonoꝝ ſufficientium ad perfectiſſimam oꝑa tionem huius vite. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in perfecta beatitudi ne perficitur totus homo. ſꝫ in inferiori parte ꝑ redundā tiam a ſuperiori. in beatitudinē autem imꝑfecta pn̄tis vi te econuerſo a perfectione inferioris partis ꝓceditur ad ꝑ fectionem ſuperioris. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ br̄tudo ꝯſiſtat in actu volūtatis. Dic̄. n. Augꝰ. xix. de ciui. dei. ꝙ brītudo hoīs in pace ꝯſiſtit. vn̄ in pͣs. qͦ poſuit fines tuos pacē. ſꝫ pax ad volūtatē ꝑtinet. ergo brī tudo hoīs in volūtate ꝯſiſtit. ¶ Pre. btītudo ē ſummum bonum. ſed bonum eſt obiectum voluntatis. ergo btītu do in voluntatis oꝑatione conſiſtit. ¶ Pre. pͥmo mouen ti rn̄det vltimus finis. ſicut vltimus finis totius exerci tus ē victoria q̄ ē finis ducis q̄ oēs mouet. ſꝫ p̄mum mo uēs ad oꝑandū ē volūtas. qꝛ mouet alias vires. vt in fra dicet̉. ergo btītudo ad volūtatē ꝑtinet. ¶ Pre. ſi btītudo ē aliqͣ oꝑatio oꝫ ꝙ ſit nobiliſſima oꝑatio hoīs. ſꝫ nobilior ē dei dilectio q̄ ē actꝰ volūtatis qͣꝫ cognitio q̄ ē oꝑatio in tellectus. vt pꝫ per apl̓m. i ad Corinth. xiij. ergo videt̉ ꝙ btitudo ꝯſiſtat in actu volūtatis. ¶ Pre. Augꝰ. dic̄ ī. xiij. de tri. ꝙ btns ē qͥ hꝫ oīa q̄ vult ⁊ nihil vult male. ⁊ pꝰ pau ca ſubdit. ⁊ a ꝓpinqͣt btō qͥ bn̄ vult qd̓cūqꝫ vult. bona .n. btm̄ faciūt qͦꝝ bonoꝝ iā hꝫ ad ip̄aꝫ .ſ. bonā volūtatē. gª btī tudo in actu volūtatꝭ ꝯſiſtit. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ dn̄s dic̄ Ioh. xvij. hec ē vita eterna vt cognoſcāt te deū veꝝ vnū. vita āt eterna ē vltimꝰ finis vt dictū ē. gª btītudo hoīs ī ꝯgnitōe dei ꝯſiſtit q̄ ē actꝰ intellectus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ad btītudinē ſic̄ ſupͣ dictū ē duo reqͥrūt̉. vnū qḋ ē eē btītudīs. alid̓ qd̓ ē qͣi ꝑ ſe accn̄s eiꝰ .ſ. delectatio ei adiūcta. Dico gͦ ꝙ qͣꝫtū ad id qd̓ ē eēntialit̓ ip̄a btītudo. īpoſſibile ē ꝙ ꝯſiſlat. ī ac tu volūtatꝭ. māifeſtū ē .n. ex p̄miſſis ꝙ btītudo ē ꝯſecutō fi nis vltī. ꝯſecutio āt finis n̄ ꝯſiſtit ī ip̄o actu volūtatis. vo lūtas aūt fert̉ in finē ⁊ abn̄tē cū ip̄m deſiderat. ⁊ pn̄tē cū ī ip̄o reqͥeſcēs delectat̉. mani feſtū ē aūt ꝙ ip̄m deſiderium
A

Queſtio. III
finis nō eſt ꝯſecutio finis. ſꝫ eſt motus ad finē. delectatio aūt aduenit volūtati ex hoc ꝙ finis ē pn̄s. nō aūt ecōuer ſo. ex hoc aliqͥd fit pn̄s. qꝛ volūtas delectat̉ in ip̄o. oportet igit̉ aliqͥd aliud eſſe qͣꝫ actū volūtatis ꝑ qd̓ ſit finis ip̄e pn̄s volutati. ⁊ hoc manifeſte apparet circa fines ſenſibiles. ſi em̄ ꝯſeqͥ pecuniā eſſet ꝑ actū voluntatis. ſtatim a pͥncipio cupidus ꝯſecutus eſſet pecuniā qn̄ vult eā habere. lꝫ a prī cipio qͥdem eſt abn̄s ei. ꝯſequit̉ aūt ip̄aꝫ ꝑ hoc ꝙ manu ip ſam app̄hendit vel aliqͦ hmōi. ⁊ tūc iā delectat̉ in pecunia habita. ſic igit̉ ⁊ circa intelligibilē finē ꝯtingit. nā a prin cipio volumus ꝯſeqͥ finē intelligibilē. ꝯſeqͥmur aūt ip̄um ꝑ hoc ꝙ ſit pn̄s nobis ꝑ actum intellectus. ⁊ tūc volūtas delectata conqͥeſcit in fine iā adepto. ſic igit̉ eſſentia beati tudinis in actu intellectus conſiſtit. ſed ad voluntatē per tinet delectatio beatitudinem conſequens. ẜm ꝙ Augꝰ. dicit. x. confeſſ. ꝙ beatitudo eſt gaudiū de veritate. qꝛ .ſ. ip̄m gaudiū eſt conſummatio beatitudinis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ pax ꝑtinet ad vltimū hoīs finem nō qͣſi eſſentialiter ſit ip̄a beatitudo. ſꝫ qꝛ an̄cedenter ⁊ ꝯſequēter hꝫ ſe ad ip̄am. an̄cedēter q̄dem inqͣꝫtum iā ſunt remota omnia ꝑturbā tia ⁊ impedientia ab vltimo fine. conſequenter vero inqͣꝫ tum iam ho mo adeꝑto vltimo fine remanet pacatus de ſiderio quietato. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ primum obiectum volū tatis nō eſt actus eius. ſicut nec primum obiectum viſus eſt viſio ſed viſibile. vn̄ ex hoc ip̄o ꝙ beatitudo ꝑtinet ad voluntatem tanqͣꝫ primum obiectu eius. ſequit̉ ꝙ non ꝑ tineat ad ip̄am tanqͣꝫ actus ip̄ius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ finem primo apphendit intellectus qͣꝫ voluntas tn̄ motus ad fi nem incipit in voluntate. ⁊ ideo voluntati debet̉ id quod vltimo ꝯſequit̉ ꝯſecutionem finis .ſ. delectatio vel fruitio ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ dilectio p̄eminet cognitioni in mouen do. ſꝫ cognitio p̄uia eſt dilectioni in attingendo. non .n. diligit̉ niſi cognitum. vt dicit Augꝰ. in. x. de tri. ⁊ ideo in telligibilem finem primo attingimus ꝑ actionem intelle ctus. ſicut ⁊ finem ſenſibilem primo attingimus ꝑ actio nem ſenſus. ¶ Ad. v. dd̓. ꝙ ille qui habet omnia q̄ vult ex hoc eſt beatus ꝙ habet ea q̄ vult. quod qͥdem ē ꝑ aliud qͣꝫ per actum voluntatis. ſed nihil male velle requirit̉ ad beatitudinem ſicut q̄dam debita diſpoſitio ad ip̄am. vo luntas autem bona ponit̉ in numero bonoꝝ que beatum faciunt prout eſt inclinatio quedam in ip̄a. ſicut motus reducitur ad genus ſui termini. vt alteratio ad quali tatem. Ad quintum ſic ꝓcedit̉: Uidet̉ ꝙ beatitudo conſiſtat in oꝑatione intellectus p̄cti ci. finis aūt vltimus cuiuſlibet creature ꝯſiſtit in aſſil̓atio ne ad deū. ſed homo magis aſſil̓at̉ deo ꝑ intellectū practi cum qui eſt cā reꝝ intellectaꝝ qͣꝫ ꝑ intellectū ſpeculatiuuꝫ cuius ſcīa accipit̉ a rebꝰ. ergo beatitudo hoīs magis conſi ſtit in oꝑatione intellectꝰ pracrici qͣꝫ ſpeculatiui. ¶ Pre. bearitudo eſt ꝑfectum bonum hominis. ſed intellectus p̄ cticus magis ordinat̉ ad bonum qͣꝫ ſpeculatiuus qui ordi nat̉ ad verum. vn̄ ⁊ ſcd̓m ꝑfectionem practici intellectus dicimur boni. non autem ſecundum perfectionem ſpecu latini intellectus ſed ẜm eam dicimur ſcientes vel intelli gentes. ergo bearitudo hominis magis cōſiſtit in actu in tellectus practici qͣꝫ ſpeculatiui. ¶ Pre. beatitudo ē quod dam bonum ip̄ius hominis. ſed ſpeculatiuus intellectus occupatur magis circa ea que ſunt extra hominem. practi cus autem intellectus occupat̉ circa ea q̄ ſunt ip̄ius hoīs ſcꝫ circa oꝑationes ⁊ paſſiones eius. ergo btītudo homīs
magis ꝯſiſtit in oꝑatione intellectus practici qͣꝫ intellectꝰ ſpeculatiui ¶ Sed contra eſt qd̓ Augꝰ. dicit in. i. de tri. ꝙ ꝯtemplatio ꝓmittit̉ nobis actionū oīm finis cū eterna ꝑ fectione gaudioꝝ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ btītudo magis cōſiſtit in oꝑatione ſpeculatiui intellectus qͣꝫ practici. qd̓ patꝫ ex tribꝰ. Primo qͥdem ex hoc ꝙ ſi btītudo hoīs eſt operatio. oportet ꝙ ſit optima oꝑatio hoīs. optima autem operatio hoīs eſt que eſt optime potentie reſpectu optimi obiecti. optima autem potentia ē intellectus cuius obiectum op timum eſt bonum diuinum. qd̓ qͦdem non eſt obiectum practici intellectus ſed ſpeculatiui. vn̄ in tali oꝑatione .ſ. in contemplatione diuinoꝝ maxime conſiſtit beatitudo. ⁊ quia vnuſquiſqꝫ videt̉ eſſe id quod eſt optimum in eo. vt d̓r in. ix. ⁊. x. ethico. ideo talis oꝑatio eſt maxīe ꝓpria hoī ⁊ maxime delectabilis. Secundo apparet idem ex hoc ꝙ contemplatio maxime queritur ꝓpter ſeip̄am. actus autē intellectus practici non queritur ꝓpter ſeip̄m ſed propter actionem. ip̄e autem actiones ordinantur ad aliquem fi nem. vn̄ mani feſtum ē ꝙ vltimus finis non poteſt conſi ſtere in vita actiua que pertinet ad intellectum practicum Tertio idem apparet ex hoc ꝙ in vita contemplatiua ho mo communicat cum ſuꝑiorbus .ſ. cum deo ⁊ angelis qͥ bus per ſi l̓itudinem aſſimilat̉. ſed in his q̄ ꝑtinēt ad vitā actiuum etiam alia animalia cum homine aliqualiter cō municant. lꝫ imperfecte. ⁊ ideo vltima ⁊ perfecta beatitu do que expectat̉ in futura vita tota principaliter conſiſti in contemplatione. ſecundario in operatione practiciʸ in tellectus ordinantis actiones ⁊ paſſiones humanas. vt d̓r in. x. ethi. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſil̓itudo p̄dicta intellectus practici ad deum eſt ſcd̓m ꝓportionalitatem. quia .ſ. hꝫ ſe ad ſuum cognitum ſicut deus ad ſuum. ſed aſſil̓atio intel lectus ſpeculatiui ad deū eſt ſcd̓m vnionem vel informa tionem que eſt multo maior aſſil̓ato. ⁊ tn̄ dici pōt ꝙ re ſpectu principalis cogniti qd̓ eſt ſua eſſentia non habet de us pratticam cognitionem ſed ſpeculariuam tm̄. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ intellectus practicus habet bonū quod eſt extra ip ſum. ſed intellectus ſpeculatiuus habet bonum in ſeipſo. ſcꝫ contemplatione veritatis. ⁊ ſi illud bonum ſit ꝑfectum ex eo totus homo perficit̉ ⁊ ſit bonus. quod quidem intel lectus practicus nō habet. ſed illud ordinat. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcederet ſi ip̄emet homo eſſꝫ vltimus finis. tūc em̄ conſideratio ⁊ ordinatio actuum ⁊ paſſionum eius eſ ſet beatitudo. ſed quia vltimus hominis finis eſt aliud bo num extrinſecum .ſ. deus ad quem per operationem intel lectus ſpeculatiui attingimus. ideo magis beatitudo ho minis in perfectione intellectus ſpeculatiui conſiſtit qͣꝫ in operatione intellectus practici. Ad ſextum ſicproceditur. Uidetur ꝙ beatitudo hominis conſiſtat in conſideratio ne ſcientiarum ſpeculatiuarum. philoſopbus enim dicit in libro ethico. ꝙ felicitas eſt operatio ſecundum perfectā virtutem. ⁊ diſtinguens virtutes non ponit ſpeculatiuas niſi tres. ſcientiam. ſapientiam. ⁊ intellectum. que omnes pertinent ad conſiderationem ſcientiarum ſpeculatiuarū ergo vltima hominis beatitudo in conſideratione ſcienti arum ſpeculatiuarum conſiſtit. ¶ Pre. illud videtur eſſe vltima homīs beatitudo quod naturaliter deſideratur ab omnibus propter ſeipſum. ſed huiuſmodi eſt conſidera tio ſpeculatiuarum ſcientiarum. quia vt dicitur in .i. me taphi. omnes homines natura ſcire deſiderant. ⁊ poſt pau ca ſubdit̉ ꝙ ſpeculatiue ſcīe ꝓpter ſeip̄as q̄runtur. ergo in

Queſtio IIII
conſideratione ſcientiaꝝ ſpeculatiuaꝝ conſiſtit beatitudo. ¶ Pre. beatitudo ē vltima hominis perfectio. vnūqd̓qꝫ autem perficitur ẜm ꝙ reducitur in actum per conſidera tionem ſcientiaꝝ ſpeculatiuarum. ergo videt̉ ꝙ in huiuſ modi conſiderationeᶠ vltima hominis beatitudo conſiſtat. ¶ Sed contra ē quod d̓r Hiere. ix. Non glorietur ſapiēs in ſapientia ſua. ⁊ loquitur de ſcientia ſpeculatiuarum ſci entiarum. nō ergo conſiſtit in harum conſideratione vlti ma hominis beatitudo. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum ē duplex ē hominis beatitudo. vna perfecta ⁊ alia imperfe cta. Oportet autem intelligere perfectam beatitudinem que attingit ad veram beatitudinis rōnem. beatitudinem autem imperfectam que nō attingit. ſed participat quan dam ꝑticularem beatitudinis ſil̓itudinem. ſicut ē perfec ta prudentia in homine apud quem ē rō rerum agibiliū. Imꝑfecta autem prudentia ē in quibuſdam aīalibꝰ bru tis in quibus ſunt qͥdam ꝑticulares inſtinctus ad que dam oꝑa ſimilia oꝑbus prudentie. Perfecta igit̉ beati tudo in conſideratione ſcientiarum ſpeculatiuarum eſſen tialiter conſiſtere non poteſt. Ad cuius euidentiam conſi derandum ē ꝙ conſideratio ſpeculatiue ſcientie non ſe ex tendit vltra veritatem principioꝝ illius ſcientie. quia in principijs ſcientie virtualiter tota ſcientia cōtinetur. Pri ma autem principia ſcientiarum ſpeculatiuarum ſunt ꝑ ſenſum accepta. vt patet ꝑ philoſophum in principio me taphi. ⁊ in fine poſterio. Unde tota conſideratio ſcientiaꝝ ſpeculatiuarum nō poteſt vltra extendi qͣꝫ ſenſibilium co gnitio ducere poteſt. In cognitione autem ſenſibiliū nō poteſt conſiſtere vltima hominis beatitudo. que ē vltima eius perfectio. non .n. aliquid perficitur aliquo inferiori niſi ſecundum ꝙ in inferiori ē aliqua participatio ſuperio ris. Manifeſtum ē autem ꝙ forma lapidis vel cuiuſlibet rei ſenſibilis eſt inferior homine. vnde per formam lapi dis non perficitur intellectus inquantum eſt talis forma. ſed inquantum in ea participatur aliquid ſimile alicui qd̓ eſt ſupra intellectum humanum .ſ. lumē intelligibile vel aliquid huiuſmodi. Omne autem quod eſt per aliud re ducitur ad id quod eſt per ſe. vnde oportet ꝙ vltima per fectio hominis ſit per cognitionem alicuius rei que ſit ſu pra intellectum humanum. Oſtenſum eſt autem ꝙ per ſenſibilia non poteſt deueniri in cognitionem ſubſtantia rum ſeparatarum que ſunt ſupra intellectum humanum vnde relinquitur ꝙ hominis vltima beatitudo non poſ ſit eſſe in conſideratione ſpeculatiuarum ſcientiarum. ſed ſicut in formis ſenſibilibus participatur aliqua ſimilitu do ſubſtantiarum ſuperiorum. ita conſideratio ſcientiarū ſpeculatiuarum eſt quedam participatio vere ⁊ perfecte be atitudinis. ¶ Ad .i. ergo dicendum ꝙ philoſophus lo quitur in libro ethico. de felicitate imperfecta qualiter in hac vita haberi poteſt. vt ſupra dictum eſt. ¶ Ad. ij. dicen dum ꝙ naturaliter deſideratur non ſolum perfecta beati tudo. ſed etiam qualiſcunqꝫ ſimilitudo vel ꝑticipatio ip ſius. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ per conſiderationem ſcientia rum ſpeculatiuarum reducitur intellectus noſter aliquo modo in actum. non autem in vltimū ⁊ completum. Ad ſeptimū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ beatitudo hominis conſiſtat in cognitōe ſub ſtantiarum ſeparatarum .i. angelorum. Dicit. n. Grego. in quadam omelia. nihil prodeſt intereſſe feſtis hominū. ſi non contingat intereſſe feſtis angelorum. per quod fina lem beatitudinem deſignat. ſed feſtis angelorum intereſ
ſe poſſumus per eorum contemplationem. ergo videtur ꝙ in contemplatione angelorum vltima hominis beati tudo conſiſtat. ¶ Pre. vltima perfectio vniuſcuiuſqꝫ rei eſt vt coniungatur ſuo principio. vnde ⁊ circulus dicitur eſſe figura perfecta. quia habet idem principium ⁊ finem ſed principium cognitionis humane eſt ab ip̄is angelis per quos homines illuminantur. vt dicit Dionyſius. iiij capl̓o de celeſti hierarch. ergo perfectio humani intellectꝰ eſt in contemplatione angelorum. ¶ Pre. vnaqueqꝫ na tura perfecta eſt quando coniungitur ſuperiori nature. ſi cut vltima perfectio corporis eſt vt coniūgatur nature ſpi rituali. ſed ſupra intellectum humanum ordine nature ſunt angeli. ergo vltima perfectio humani intellectus eſt vt coniungatur per contemplationem ipſis angelis. ¶ Sed contra eſt quod dicitur Hiere. ix. in hoc glorietur qͥ gloriatur ſcire ⁊ noſſe me. ergo vltima hominis gloria vel beatitudo non conſiſtit niſi in cognitione dei. ¶ Rn̄. di cendum ꝙ ſicut dictum eſt perfecta homīs beatitudo non conſiſtit in eo ꝙ eſt perfectio intellectus ſecundum alicu ius participationem. ſed in eo ꝙ eſt per eſſentiā tale. Ma nifeſtum eſt autem ꝙ vnumquodqꝫ intantum eſt perfec tio alicuius potentie inquantum ad ip̄m pertinet ratio ꝓ prij obiecti illius potentie. ꝓprium autem obiectum intel lectus ē verum. quicquid ergo habet veritatem participa tam contemplatum non facit intellectum perfectum vlti maperfectione. cum autem eadem ſit diſpoſitio rerum in eſſe ſicut in veritate. vt d̓r in. ij. metaphi. quecunqꝫ ſunt entia per participationem ſunt vera per participationem Angeli autem habent eſſe participatum quia ſolius dei ſu um eſſe ē ſua eſſentia. vt in primo on̄ſum ē. vnde relinqui tur ꝙ ſolus deus ſit veritas per eſſentiam ⁊ ꝙ eius ꝯtem platio faciat perfecte beatum. Aliqualem autem beatitu dinem imperfectam nihil prohibet attendi in contempla tione angeloꝝ ⁊ etiam alitiorem qͣꝫ in conſideratione ſcien tiarum ſpeculatiuarum. ¶ Ad. i. dd̓. ꝙ feſtum angeloruꝫ intererimus non ſolum contemplantes angelos. ſed ſiml̓ cum ip̄is deum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ẜm illos qui ponunt ani mas humanas eſſe ab angelis creatas. ſatis conueniēs vi detur ꝙ beatitudo hominis ſit in contemplatione angelo rum quaſi in coniunctione ad ſuum principium. ſed hoc ē erroneum. vt in primo dictum ē. Unde vltima perfec tio intellectus humani ē ꝑ coniunctionem ad deum qui ē principium ⁊ creationis anime ⁊ illuminationis eiꝰ. An gelus autem illuminat tanqͣꝫ miniſter. vt in p̄mo habi tum ē. vnde ſuo miniſterio adiuuat hominem vt ad bea titudinem ꝑueniat. non autem ē humane beatitudīs ob iectum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ attingi ſuperiorem naturam ab inferiori contingit dupl̓r. Uno mō ẜm gradum potentie participantis. ⁊ ſic vltima perfectio hoīs erit in hoc ꝙ ho mo attinget ad contemplandum ſicut angeli contemplā tur. Alio modo ſicut obiectum attingitur a potētia. ⁊ hoc modo vltima perfectio cuiuſſibet potentie ē vt attingat ad id in quo plene inuenitur rō ſui obiecti. Ad octauū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ btītudo hoīs nō fit in viſione ip̄ius diuine eēn tie. Dicit .n. Dionyſius in i. capi. myſtice theologie. ꝙ ꝑ id quod ē ſup̄mum intellectus homo deo cōiungit̉ ſicut oīo ignoto. ſꝫ id qd̓ videt̉ ꝑ eſſentiam nō ē oīo ignotū. er go vltīa ītellectus ꝑfectio ſꝫu btītudo nō ꝯſiſtit ī hͦ ꝙ d̓s ꝑ eēntiā videt̉. ¶ Pre. altiorꝭ nature ꝑfectō altior ē. ſꝫ hec ē ꝑfectio dīni ītellectꝰ ꝓpria vt ſuā eēntiā videat. ergo vlti

Queſtio. IIII
ma perfectio intellectus humani ad hoc non perringit. ſꝫ infra ſuoſiſtit. ¶ Sed contra eſt quod d̓r. i. Iohā. iij. Cū apparuerit ſimiles ei erimus. ⁊ videbimus eū ſicuti ē ip̄e ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ vltima ⁊ ꝑfecta beatitudo nō pōt eſſe niſi in viſione diuine eſſentie. Ad cuius euidētiā duo ꝯſideran da ſunt. Primo qͥdeꝫ ꝙ hō nō ē ꝑfecte btūs qͣꝫdiu reſtat ſibi aliqͥd deſiderandū ⁊ q̄rendū. Scd̓m ē ꝙ vnius cuiꝰ qͣꝫ ꝑfectio attēdit̉ ẜm rōnē ſui obiecti. Obiectū aūt intelle ctus ē qḋ quid ē .i. eſſentia rei. vt d̓r in. iij. de aīa. vn̄ intā tum ꝓcedit ꝑfectio intellectus inqͣꝫtū cognoſcit eſſentiam alicuius rei. Si ergo intellectus aliqͥs cognoſcat eēntiā alicuius effectus ꝑ quā nō poſſit cognoſci eſſentia cāe. vt ſcꝫ ſciat̉ de cā quid eſt. nō d̓r intellectus attingere ad cām ſimpl̓r qͣꝫuis ꝑ effectū cognoſcere poſſit de cā an ſit. ⁊ iō remanet naturaliter hoī deſideriū cū cognoſcit effectum ⁊ ſcit eū habere cām vi etiā ſciat de cā quid ē. ⁊ illud deſide riū ē admirationis ⁊ cauſat inquiſitionē. vt d̓r in pͥncipio mētaphi. puta ſi aliqͥa cognoſces eclypſim ſolis cōſiderat ꝙ ex aliqͣ cā ꝓcedat de qͣ qꝛ neſcit quid ſit. admirat̉ ⁊ ad mirādo inquirit. nec iſta inquiſitio quieſcit qͦuſqꝫ ꝑueni at ad cognoſcēdum eſſentiā cāe. Si igit̉ intellectus hūa nus cognoſcēs eſſent. ā alicuius effectus creati nō cogno ſcat de deo niſi an ē. nondū perfectio eius attingit ſimpl̓r ad cām primā. ſed remanet ei adhuc naturale deſiderium inquirēdi cām. vn̄ nondū ē ꝑfecte btūs. Ad ꝑfectā igitur beatitudinē requirit̉ ꝙ intellectus ꝑtingat ad ip̄aꝫ eſſen tiam prime cāe. ⁊ ſic ꝑfectionē ſuā habebit ꝑ vnionem ad deū ſicut ad obiectū in qͦ ſola beatitudo hoīs conſiſtit. vt ſupͣ dictum ē. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ Dionyſius loquit̉ de cognitione eoꝝ qui ſunt in via tēdentes ad btītudinē. I Ad. ij. dd̓ ꝙ ſicut ſupͣ dictum eſt. finis pōt accipi dupl̓r. Uno mō qͣꝫtum ad rē ip̄am q̄ deſiderat̉. ⁊ hoc mō idem ē finis ⁊ ſuꝑioris ⁊ inferioris nature. imo omniū reꝝ vt ſu pra dictū ē. Alio mō qͣꝫtū ad conſecutionē huius rei. ⁊ ſic diuerſus ē finis ſuꝑioris ⁊ inferioris nature ẜm diuer ſam habitudinē ad rē talem. ſic igit̉ altior ē btītudo dei ſu am eſſentiā intellectu comp̄bendētis qͣꝫ hoīs vel angeli vi dentis ⁊ nō comp̄hendētis. ¶ Queſtio. IIII. Einde cōſiderandū eſt de his q̄ exigunt̉ ad beatitudinē. Et circa hoc q̄runtur octo. Primo vtꝝ delectatio reqͥ rat̉ ad beatitudinē. Scd̓o quid ſit principalius in beati tudine. vtꝝ delectatio vel viſio. Tertio vtꝝ requirat̉ com p̄henſio. Quarto vtꝝ requirat̉ rectitudo voluntatꝭ. Quī to vtꝝ ad btītudinē hoīs requirat̉ corpus. Sexto vtꝝ ꝑ fectio corꝑis. Septimo vtꝝ aliqͣ exteriora bona. Octauo vtꝝ requirat̉ ſocietas amicoꝝ. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ delectatio nō requirat̉ ad bt̄tudinē. Dicit .n. Augꝰ. in. i. de tri. ꝙ viſio ē tota merces fidei. ſed id quod ē p̄miū vel merces ꝟtutis ē beatitudo. vt pꝫ ꝑ ph̓m in. i. ethico. ergo nihil aliud requit̉ ad beatitudinem niſi ſola viſio. ¶ Pre. beatitudo eſt ꝑ ſe ſufficiētiſſimum bonum vi ph̓s dicit in .i. ethico. quod aūt eget aliqͦ alio nō eſt per fecte ſufficiens. cū igit̉ eſſentia beatitudinis in viſione dei conſiſtat vt on̄ſum eſt. videt̉ ꝙ ad beatitudinem nō reqͥ ritur delectatio. ¶ Pre. oꝑationem voluntatis ſeu beati tudinis oportet eſſe nō impeditam. vt d̓r in. x. ethi. ſed dele ctatio impedit actionem intellectus. corrūpit .n. extimatō nem prudentie. vt d̓r in. vi. ethi. ergo delectatio nō requirit̉ ad brītudinem. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ Augꝰ. dicit. x. cō feſſio. ꝙ btītudo ē gaudiū de veritate. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ qua drupl̓r aliquid requirit̉ ad aliud. Uno mō ſicut p̄ambu lum vel p̄ꝑatoriū ad ip̄m. ſicut diſciplina requirit̉ ad ſcīaꝫ Alio mō ſicut ꝑficiens aliquid. ſicut aīa requirit̉ ad vitā corꝑis. Tertio mō ſicut coadiuuās extrinſecus. ſicut aīa requirit̉ ad aliqͥd agendum. Quarto mō ſicut aliqͥd con comitās. vt ſi dicamus ꝙ calor requirit̉ ad ignem. ⁊ hoc mō delectatio requirit̉ ad btītudinē. delectatio .n. cauſat̉ ex hoc ꝙ apperitus requieſcit in bono adepto. vnde cum beatitudo nihil aliud ſit qͣꝫ acceptatio ſummi boni. non pōt eſſe beatitudo ſine deſectatione concomitante. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ex hoc ip̄o ꝙ merces alicui redditur voluntas merentis requieſcit quod eſt delectari. vn̄ in ip̄a ratione mercedis reddite delectatio includitur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ex ip̄a viſione dei cauſatur delectatio. vn̄ ille qui deū videt delectatione indigere nō pōt. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ delectatio cō comitans oꝑationem intellectus nō impedit ip̄aꝫ ſed ma gis eam confortat. vt d̓r in. x. ethic. Ea .n. q̄ delectabiliter facimus attentius ⁊ ꝑſeuerantius oꝑamur. delectatio au tem extranea impedit operationem. qn̄qꝫ quidem ex intē tionis diſtractione. quia ſicut dictum ē. ad ea in quibus delectamur magis intenti ſumus. vt dum vni vehemen ter intendimus neceſſe eſt ꝙ ab alio intentio retrahatur. Qn̄qꝫ autem etiam ex contrarietate. ſicut delectatio ſen ſus cōtraria rōni impedit extimationē ſpeculatiui ītellecri Ad ſecundum ſic proce ditur. Uidetur ꝙ delectatio ſit principalius in beatitudi ne qͣꝫ viſio. delectatio .n. vt d̓r in. x. ethico. eſt ꝑfectio ope ris. ſed perfectio eſt potior perfectibili. ergo delectatio e po tior operatione intellectus que eſt viſio. ¶ Pre. illud ꝓ pter quod aliquid eſt appetibile eſt potius. ſed operatōnes appetuntur propter delectationem ip̄arum. vnde ⁊ natu ra in operationibus neceſſarijs ad conſeruationem indi uidui ⁊ ſpeciei delectationem appoſuit. vt huiuſmōi ope rationes ab animalibus non negligantur. ergo delectatio eſt potior in beatitudine qͣꝫ operatio intellectus que eſt vi ſio. ¶ Pre. viſio reſpondet fidei. delectatio antem ſiue fruitio charitati. ſed charitas eſt maior fide. vt dicit apo ſtolus .i. ad Corinth xiij. ergo delectatio ſiue fruitio eſt po tior viſione. ¶ Sed contra. cauſa eſt potior effectu. ſed vi ſio eſt cauſa delectationis. ergo viſio eſt potior qͣꝫ delecta tio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ iſtam queſtionem mouet philoſophus in. x. ethico. : eam inſolutam dimittit. ſed ſi quis diligen ter conſideret ex neceſſitate oportet ꝙ opetatio intellectuſ que eſt viſio ſit potior delectatione. delectatio enim conſi ſtit in quadam quietatione voluntatis. ꝙ autem volun tas in aliquo quie:tetur. non eſt niſi propter bonitatē eius in quo quietatur. ſi ergo voluntas quietatur in aliqua operatione. ex bonitate operationis procedit quietatio vo luntatis. nec voluntas querit bonum propter quietatio nem. ſic enim ip̄e actus voluntatis eſſet finis. quod eſt contra premiſſa. Sed ideo querit ꝙ quietētur in opera tione. quia operatio eſt bonum eius. Unde manifeſtum eſt ꝙ principalius bonum eſt ip̄a operatio in qua quieta tur voluntas qͣꝫ quietatio voluntatis in ip̄o. ¶ Ad. i. er go dicendum ꝙ ſicut philoſophus ibidem dicit. delecta tio perficit operationem ſicut decor iuuentutem qui ē ad iuuentutem conſequens. vnde delectatio eſt quedam per fectio ꝯcomitās viſionē. nō ſic̄ ꝑfectio faciēs viſionē ī ſua ſpē ꝑfectā eē. Ad. ij dd̓. ꝙ app̄hēſio ſenſitīa n̄ attīgit ad

Queſtio IIII
cōeꝫ rōnē boni. ſꝫ ad aliqd̓ bonū ꝑticulare qd̓ ē delectabi le. ⁊ iō ẜm appetitū ſenſitiuū qͥ ē in aīalibus oꝑatiōes qͣ runt̉ ꝓpter delectationē. ſꝫ intellectus app̄hendit vl̓eꝫ ratō nem boni ad cꝰ ꝯſecutionē ſequit̉ delectatio. vn̄ p̄ncipaliꝰ intēdit bonū qͣꝫ delectationē. ⁊ inde ē ꝙ diuinꝰ intellectus q̄ ē inſtitutor nature delectatōes appoſuit ꝓpter oꝑatiōes nō eſt aūt aliqͥd extimādum ſimpl̓r ẜm ordinem ſenſitiui appetitus. ſed magis ẜm ordinē appetitus intellectiui Ad. iij. dd̓ ꝙ charitas nō q̄rit bonū dilectū ꝓpter delecta tionē ſꝫ hoc ē ei ꝯſequēs vt delectet̉ in bono adepto qd̓ a mat. ⁊ ſic delectatio nō rn̄det ei vt finis. ſed magis viſio ꝑ quam primo finis fit ei pn̄s. Ad tertiū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ad btītudinē nō requirat̉ ꝯp̄henſio. dicit .n. Au guſti. ad Paulinā de vidēdo deū. Attingere mēte deum magna ē btītudo ꝯp̄hendere aūt ē īpoſſibile. ergo ſine cō p̄henſione ē brītudo. ¶ Pre. btītudo ē perfectio hoīs ẜm intellectiuā partē in qͣ nō ſunt alie potētie qͣꝫ intellectus ⁊ volūtas vt in primo dictū ē. ſꝫ intellectus ſufficiēter ꝑfi cit̉ ꝑ viſionē dei. volūtas aūt ꝑ delectationē in ip̄o. ergo nō requi rit̉ comp̄henſio tāqͣꝫ aliqd̓ tertiū. ¶ Pre. btītu do in oꝑatione ꝯſiſtit. oꝑationes determinant̉ ẜm obiecta. obiecta aūt generalia ſunt duo. veꝝ ⁊ bonū. veꝝ corrf̄idet viſioni. ⁊ bonū corrn̄det dilectioni. ergo nō requirit̉ com p̄henſio qͣſi aliqd̓ tertiū. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qḋ apl̓s dicit. .i. ad Corinth. ix. Sic currite vt ꝯp̄hendatis. ſed ſpūal̓ curſus terminat̉ ad btītudinē. vn̄ ip̄e dicit. ij. ad Timoth. vl. Bo nū certamē certaui. curſum ꝯſūmaui. fidē ſeruaui. in reliqͦ repoſita ē mihi corona iuſticie. ergo comp̄henſio requirit̉ ad btītudinē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cū btītudo ꝯſiſtat in ꝯſecutōe vltimi finis ea q̄ reqͥrunt̉ ad btītudine ſunt ꝯſideranda ex ip̄o ordine ad finē. ad finē aūt intelligibilē ordinat̉ hō. partī qͥdē per intellectū. partī aūt ꝑ volūtatē. Per intelle ctū quidē īqͣꝫtū in ītellectu p̄exiſtit aliqͣ cognitio finis im perfecta. Per voluntatē aūt p̄mo quidē ꝑ amorē qui ē p̄ mus motus volūtatis in aliqͥd. ſcd̓o aūt per realē habitu dinem amātis ad amatū. q̄ quidē pōt eſſe triplex. qn̄ꝫ .n. amatū ē pn̄s amāti ⁊ tunciā nō q̄rit̉. qn̄ꝫ aūt nō ē pn̄s ſꝫ impoſſibile ē ip̄m adipiſci. ⁊ tūc etiā nō qͣrit̉. qn̄qꝫ autem poſſibile ē ip̄m adipiſci. ſꝫ ē obleuatū ſupͣ facultatem adi piſcētis ita vt ſtatiꝫ haberi nō poſſit. ⁊ hec ē habitudo ſpe rātis ad ſperatū. q̄ ſola habitudo facit finis inquiſitionem Et iſtis tribus rn̄dent ali qͣ in ip̄a btītudine. nā perfecta cognitio finis rn̄det imperfecte. Pn̄tia ꝟo ip̄ius finis rn̄ det habitudini ſpei. Sꝫ delectatio in pn̄tia ꝯſequit̉ dile ctionē vt ſupͣ dictū ē. ⁊ iō neceſſe eſt ad brītudinē iſta tria ꝯcurrere .ſ. viſionē q̄ ē cognitio perfecta intelligibilis finis comp̄henſionē q̄ importat pn̄tiā finis. delectationem vel fruitionē q̄ importat quietationem rei amātis in amato. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ comp̄henſio d̓r dupl̓r. Uno modo in cluſio comp̄henſi in comp̄hendente. ⁊ ſic oē qd̓ comp̄hen dit̉ a finito ē finitū. vn̄ hoc mō deus comp̄hendi nō pōt ab aliqͦ intellectu creato. Alio mō comp̄henſio nihil alid̓ nō minat qͣꝫ tētionem alicuius rei q̄ iā pn̄tialiter habet̉ ſicut aliquis ꝯſeques aliquē d̓r eū ꝯp̄hendere qn̄ tenet eum. ⁊ hoc mō ꝯp̄henſio requirit̉ ad btītudinē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut ad volūtatem pertinet ſpes ⁊ amor qꝛ eiuſdem ē ama re aliqͥd ⁊ tendere in illud nō habitū. ita etiā ad volūtatem pertinet ꝯp̄henſio ⁊ delectatio. qꝛ eiuſdem eſt hr̄e aliqͥd ⁊ qͥeſcere in illo. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝯp̄henſio nō eſt ali qͣ ope ratio p̄ter virionem. ſed q̄dam habitudo ad finem iā habitum. vn̄ etiam ip̄a viſio vel res viſa que pn̄tialiter ad eſt obiectum comp̄henſionis eſt. Ad quartuꝫ ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ rectitudo voluntatis non requiratur ad beatitu dinem. beatitudo .n. cōſiſtit in operatiōe intellectus vi di ctū eſt. ſed ad perfectam intellectus operationem non re quiritur rectitudo voluntatis per quam homines mun di dicuntur. dicit. n. Aug. in li. retract. Non approbo qd̓ in oratione dixi. deus qui non niſi mundos verum ſcire voluiſti. rn̄deri .n. pōt multos etiam non mundos multa ſcire vera. ergo rectitudo voluntatis non requiritur ad be atitudinem. ¶ Pre. prius non dependet a poſteriori. ſed operatio intellectus ē prior qͣꝫ operatio voluntatis. ergo be atitudo que eſt perfecta operatio intellectus nō dependet a rectitudine voluntatis. ¶ Pre. quod ordinat̉ ad aliqͥd tanqͣꝫ ad finem non ē neceſſarium adepto iam fine. ſicut nauis poſtqͣꝫ peruenitur ad portum. ſed rectitudo volun tatis que eſt per virtutem ordinat̉ ad beatitudinem tan qͣꝫ ad finem. ergo adepta beatitudine nō eſt neceſſaria re ctitudo volūtatis. ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r Matth. v. Be ati mundo corde qm̄ ip̄i deum videbunt. ⁊ Heb̓. vlt. Pa cem ſequimini cum omnibus ⁊ ſanctimoniam ſine qua nemo videbit deum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ rectitudo voluntatis requiritur ad beatitudin em̄ ⁊ an̄cedenter ⁊ ꝯcomitanter. Ancedenter quidem. qꝛ rectitudo voluntatis eſt ꝓpter de bitum ordinem ad finem vltimum. finis autem compara tur ad id quod ordinatur ad finem. ſicut forma ad mate riam. vn̄ ſicut materia nō pōt ꝯſequi formam niſi ſit debi to modo diſpoſita ad ip̄am. ita nihil conſequitur finē niſi ſit debito modo ordinatum ad ip̄m. ⁊ ideo nullus pōt ad beatitudinem ꝑuenire niſi habeat rectitudinem volunta tis. Concomitāter autem quia ſicut dictum eſt. beatitudo vltima ꝯſiſtit in viſiōe diuine eſſentie que eſt ip̄a eſſentia bonitatis. ⁊ ita voluntas vidētis dei eſſentiam ex neceſſi tate amat quicquid amat ſub ordine ad deum ſicut volun tas nō videntis dei eſſentiam ex neceſſitate amat quicqͥd amat ſub cōmuni ratione boni quam nouit. ⁊ hoc ip̄m eſt quod facit voluntatem rectam. vnde manifeſtum ē ꝙ bea titudo nō pōt eſſe ſine recta voluntate. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ Auguſti. loquitur de cognitione veri quod non eſt ip̄a eſſentia bonitatis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ omnis actus volunta tis procedit ab aliquo actu ītellectus. aliquis tamē actus voluntatis eſt prior qͣꝫ aliquis actus intellectus. volun tas .n. tendit in finalem actum intellectus qui eſt beatitu do. ⁊ ideo recta inclinatio voluntatis p̄exigitur ad beatitu dinem. ſicut rectus motus ſagitte ad percuſſionem ſigni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ non omne quod ordinatur ad finem ceſ ſai adueniente fine. ſed id tm̄ quod ſe habet in ratione im perfectionis vt motus. vnde inſtrumēta motus nō ſunt neceſſaria poſtquā peruenitur ad finem. ſed debitus ordo ad finem eſt neceſſarius. Ad quintū ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ ad beatitudinem requiratur corpus. perfec tio enim virtutis ⁊ gratie preſupponit perfectionem na ture. ſed beatitudo eſt perfectio virtutis ⁊ gratie. aīa autē ſine corꝑe nō hꝫ ꝑfectionē nature cū ſit ꝑs naturaliter hu mane nature. oīs aūt ꝑs ē īꝑfecta a ſuo roto ſeꝑata. gꝰ aīa ſine corꝑe nō pōt eſſe beata ¶ Pre. beatitudo eſt operatio q̄dam ꝑfecta vt ſupͣ dictū ē. ſed oꝑatio ꝑfecta ſequit̉ eſſe ꝑfectū. qꝛ nihil oꝑat̉ niſi ẜm ꝙ eſt ens in actu. cum ergo

Queſtio. IIII
anima nō habeat eſſe ꝑfectū qn̄ ē a corꝑe ſeꝑata. ſicut nec ꝑs ſeꝑata a toto. videt̉ ꝙ anima ſine corꝑe nō poſſit eē bra ta. ¶ Pre. beatitudo eſt perfectio hoīs. ſed anima ſine cor pore nō eſt homo. ergo beatitudo nō pōt eſſe in anima ſi ne corpore. ¶ Pre. ſcd̓m ph̓m in. x. ethico. oꝑatio felicita tis in qua ꝯſiſtit beatitudo non eſt impedita. ſed operatio anime ſeꝑate eſt impedita. quia vt dicit Auguſ. xij. ſuper Gen̄. ad lr̄am. Ineſt ei naturalis quidam appetitus cor pus adminiſtrandi. quo appetitu retardatur quodammō ne tota intentione pergat in illud ſummum celum .i. in vi ſionem eſſentie diuine. ergo anima ſine corpore non po teſt eſſe beata. ¶ Pre. beatitudo eſt ſufficiens bonū ⁊ qui etat deſiderium. ſed hoc nō conuenit anime ſeꝑate. quia adhuc appetit corporis vnionem. vt Augꝰ. dicit. ergo ani ma ſeparata a corpore non ē beata. ¶ Pre. homo in beati tudine eſt angelis equalis. ſed anima ſine corpore nō e qͣ tur angelis vt Augꝰ. dicit. ergo anima non eſt beata. ¶ Sed contra eſt quod d̓r Apoca. xiiij. Beati mortui qui in domino moriuntur ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ duplex ē beatitudo. vna imperfecta que habetur in hac vita. ⁊ alia perfecta que in dei viſione conſiſtit. Mani feſtum eſt autem ꝙ ad beati tudinem huius vite de neceſſitate requiritur corpus. Eſt em̄ beatitudo huius vite oꝑatio intellectus vel ſpeculati ui vel practici. oꝑatio autem intellectus in hac vita nō po teſt eſſe ſine fantaſmate. quia non eſt niſi in organo corpo reo vt in primo habitum eſt. ⁊ ſic beatitudo que in hac vi ta haberi pōt dependet quodam modo excorꝑe. Sed cir ca beatitudinem perfectam que in dei viſione conſiſtit ali qui poſuerunt ꝙ nō poteſt anime aduenire ſine corꝑe exn̄ ti. dicentes ꝙ anime ſanctoꝝ a corꝑibus ſeparate ad illā beatitudinem non ꝑueniunt vſqꝫ ad diem iudicij quādo corpora reſument. quod quidem apparet eſſe falſum ⁊ au ctoritate ⁊ ratione. Auctoritate quidem. quia apoſtolus dicit. ij. ad Corinth. v. qͣꝫdiu ſumus in corꝑe peregrina mur a domino. ⁊ que ſit ratio peregrinationis on̄dit ſub dens. Per fidem .n. ambulamus ⁊ non per ſpeciē. ex quo apparet ꝙ quādiu aliquis ambulat per fidem ⁊ mō ꝑ ſpe ciem carens viſione diuiue eſſentie nōdum eſt deo pn̄s. anime autem ſanctoꝝ a corꝑibus ſeꝑate ſunt deo pn̄tes. vn̄ ſubditur. Audemus autem ⁊ voluntatem habemus bonam ꝑegrinari a corpore ⁊ pn̄tes eſſe ad deum. vn̄ ma nifeſtum eſt ꝙ anime ſanctoꝝ ſeꝑate a corporibus ambu lant ꝑ ſpeciem dei eſſentiam videntes in quo eſt dera bea titudo. hoc etiam ꝑ racionem apparet. nam intellectus ad ſuam operationem nō indiget corpore niſi ꝓpter fantaſ mata. in quibus veritatem intelligibilem ꝯtuet̉. vt in pri mo dictum eſt. Manifeſtum ē autem ꝙ diuina eſſentia ꝑ fantaſmata videri nō pōt. vt in primo on̄ſum ē. vnde cum in viſione diuine eſſentie ꝑfecta hoīs beatitudo hꝯſi ſtat. nō dependet beatitudo ꝑfecta hominis a corꝑe. vnde ſine corꝑe pōt anima eſſe beata. Sed ſciēdum ꝙ ad ꝑfe ctionem alicuius rei dupliciter aliquid ꝑtinet. Uno mō ad ꝯſtituēdam eſſentiam rei. ſicut anima requirit̉ ad ꝑfe ctionem hoīs. Alio mō requirit̉ ad ꝑfectione rei. quod per tinet ad bn̄ eſſe eius. ſicut pulchritudo corporis vel veloci tas ingenij ꝑtinet ad ꝑfectionem hoīs. quāuis ergo corpꝰ primo mō ad ꝑfectionem beatitudinis humane non per tineat. ꝑtinet tamē ſcd̓o modo. cum .n. operatio depende at ex natura rei. qͣꝫto anima ꝑfectior erit in ſua natura tan to ꝑfectius habebit ſuam ꝓpriam oꝑationem in qua felici tas ꝯſiſtit. vn̄ Augꝰ. in. xij. uꝑ Gen̄. ad lr̄am. cum queſi uiſſet vtꝝ ſpiritibus defuncioꝝ ſine corꝑibus poſſit ſumma illa btītudo p̄beri. Rn̄dit ꝙ nō ſic pn̄t videre incōmu tabilem ſubſtantiam vt ſancti angeli vident. ſiue alia latē tiore cā. ſiue ideo. qꝛ ē in eis naturalis quidam appetitus corpus adminiſtrādi. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ btītudo ē perfe ctio anime ex ꝑte intellectus ẜm quem anima tranſcēdit corꝑis organa. nō autem ſcd̓m ꝙ eſt forma naturalis cor poris. ⁊ ideo illa naturalis ꝑfectio manet ẜm quam ei bea titudo debetur. lꝫ nō maneat illa nature perfectio ẜm quā eſt corꝑis forma. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ anima aliter ſe habet ad eſſe qͣꝫ alie ꝑtes. nam eſſe totius nō eſt alicuius ſuaꝝ ꝑtiū vn̄ vel ꝑs omnino deſinit eſſe deſtructo toto. ſicut partes animalis deſtructo animali. vel ſi remanent hn̄t aliud eē in actu. ſicut ꝑs linee habet aliud eſſe qͣꝫ tota linea. ſꝫ ani me humane remanet eſſe compoſiti poſt corꝑis deſtructō nem. ⁊ hoc ideo. quia idem eſt eſſe forme ⁊ materie. ⁊ hoc idem eſt eſſe compoſiti. anima autem ſubſiſtit in ſuo eſſe. vt in primo on̄ſum eſt. vn̄ relinquit̉ ꝙ poſt ſeꝑationem a corꝑe ꝑfectum eſſe habeat. vn̄ perfectam operationem ha bere pōt lꝫ nō habeat ꝑfectam naturā. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ btī tudo ē hoīs ſcd̓m intellectum. ⁊ ideo remanente intellec tu pōt ineſſe ei beatitudo. ſicut dentes ethyopis pn̄t eſſe al bi etiam poſt euulſionem ẜm quos ethyops d̓r albus. I Ad. iiij. dd̓. ꝙ dupl̓r aliquid impedit̉ ab alio. Uno mō ꝑmodum ꝯtrarietatis. ſicut frigus impedit actionem ca loris. ⁊ tale impedimētum oꝑationis repugnat felicitati. Alio mō ꝑ modum cuiuſdam defectus. quia .ſ. res impe dita nō hꝫ quicquid ad omnimodā eius ꝑfectionē requi rit̉. ⁊ tale impedimētum oꝑationis nō repugnat felicita ti ſed omnimode ꝑfectioni ip̄ius. ⁊ ſic ſeꝑatio aīe a corpo re d̓r aīaꝫ retardare ne tota intētione tēdat in viſionē diui ne eēntie. apperit .n. aīa ſic frui d̓o ꝙ etiā ip̄a fruitio deri uet̉ ad corpꝰ ꝑ redūdātiā. ſicut ē poſſibile. ⁊ iō qͣꝫdiu ip̄a fruit̉ d̓o ſine corꝑe appetitꝰ eiꝰ ſic q̄eſcit ī eo ꝙ tn̄ adhuc ad ꝑticipationē eiꝰ vellet ſuū corpꝰ ꝑtingere. ¶ Ad. v. dd̓. ꝙ deſideriū aīe ſeꝑate totaliter qͥeſcit ex ꝑte appetibil̓. qꝛ hꝫ id qd̓ ſuo appetitui ſufficit. ſꝫ nō totalit̓ q̄eſcit ex ꝑte appe tētis. qꝛ illud bonū nō poſſidet ẜm oēm modū qͦ poſſidere vellet. ⁊ iō corꝑe reſumpto btītudo creſcit n̄ intēſiue ſꝫ ex tēſiue. ¶ Ad. vi. dd̓. ꝙ id qd̓ ibidē d̓r. ꝙ ſpūs defunctoꝝ nō ſic vidēt deū ſicut angeli. nō ē intelligēdū ẜm ineqͣlita tē qͣꝫtitatis. qꝛ etiā mō aliq̄ aīe btōꝝ ſunt aſſumpte ad ſu periores ordines āgeloꝝ. clar. ꝰ vidētes deū qͣꝫ īferiores an geli. ſꝫ intelligit̉ ẜm ineqͣlitatē ꝓpprtōis. qꝛ āgeli etiā infi mi habent omnem ꝑfectionē beatitudinis quam ſunt ha bituri. nō autem anime ſeꝑate ſanctoꝝ. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ꝑfectio corꝑis n̄ reqͥrat̉ ad btītudinē hoīs ꝑfectā ꝑfectio .n. corꝑis ē qͦddā corꝑale bonū. ſꝫ ſupͣ on̄ſuꝫ ē ꝙ bn̄ tudo n̄ ꝯſiſtit ī corꝑalibꝰ boīs. gꝰ ad btītudinē hoīs n̄ reqͥ rit̉ aliqͣ ꝑfecta diſpoſitio corꝑis. ¶ Pre. brītudo hoīs ꝯſi ſtit ī viſiōe dīne eēntie. vt on̄ſū ē. ſꝫ ad hāc oꝑationē nihil exhibet corpꝰ vt dictū ē. gͦ nll̓a diſpoſitio corꝑis reqͥrit̉ ad btītudinē. ¶ Pre. qͣꝫto ītellectꝰ ē magis abſtractꝰ a corꝑe tāto ꝑfectiꝰ ītelligit. ſꝫ btītudo ꝯſiſtit in ꝑfectiſſima oꝑatō ne ītellectꝰ. gͦ oꝫ oībꝰ modis aīaꝫ eē abſtractā a corꝑe. nul lo gꝰ mō reqͥrit̉ ali qͣ diſpō corꝑis ad btītudinē. ¶ Sꝫ ꝯͣ. p̄ miū ꝟtuiꝭ ē btītudo. vn̄ d̓r Ioh. xiij. Bt̄ eritꝭ ſi fecerius ea. ſꝫ ſcīs reꝓmittit̉ ꝓ pͥmio n̄ ſolū viſio dei ⁊ delectatio. ſꝫ etiā corꝑis bōa diſpoſitio. d̓r .n. Eſa. vlt. Uidebitꝭ ⁊ gau debit cor veſtrum. ⁊ oſſa veſtra quaſi herba germinabunt ergo bona diſpoſitio corꝑis requiritur ad beatitudinē.

Queſtio IIII
2O ¶ Rn̄ dd̓ ꝙ ſi loquamur de beatitudine hoīs qualis in hac vita pōt haberi. manifeſtū ē ꝙ ad eā ex neceſſitate re quirit̉ bona diſpoſitio corꝑis ꝯſiſtit .n. hec btītudo ẜm phi loſophū in oꝑatione ꝟtutis ꝑfecte. mauifeſtū eſt aūt ꝙ ꝑ inualitud inē corꝑis in oī oꝑatione ꝟtutis hō impediri pōt. ſꝫ ſi loquamur de btīdine ꝑfecta. ſic quidā poſuerunt ꝙ non requirit̉ ad btītudinē aliqͣ corꝑis diſpoſitio. imo requirit̉ ad eā vt oīo aīa ſit a corꝑe ſeꝑata. vn̄ Aug. xxij. d̓ ciui. dei introducit ꝟba Porphirij dicentis. ꝙ ad hoc ꝙ ſit beata aīa oē corpus fugiendū ē. ſꝫ hoc eſt incōueniens. cū .n. naturale ſit aīe corꝑi vniri non pōt eſſe ꝙ ꝑfectio anime naturalem eius ꝑfectionē excludat. ⁊ ideo dd̓. eſt ꝙ ad btītudinē oībus modis ꝑfectā requiritur ꝑfecta di ſpoſitio corꝑis ⁊ an̄cedēter ⁊ ꝯſequēter. an̄cedēter quidē quia vt Augꝰ. dicit. xij. ſuꝑ Gen̄. ad litterā. ſi tale ſit cor pus cuius ſit diffici lis ⁊ grauis adminiſtratio. ſicut caro q̄ corrumpit̉ ⁊ aggrauat aīaꝫ auertit̉ mēs ab illa viſione ſummi celi. vn̄ ꝯcludit ꝙ cum hoc corpus iam nō erit a nimale ſed ſpūale tunc angelis adequabitur. ⁊ erit ei ad gloriam quod ſarcine fuit. Conſequenter vero. qꝛ ex bea titudine anime fiet redundantia ad corpus vt ⁊ ip̄m ſua perfectione potiatur. vn̄ Augꝰ. dicit in epl̓a ad Dyoſcoꝝ. Tam potenti natura deus fecit animā vt ex eius pleniſſi ma beatitudine redundet in inferiorem naturam incor ruptionis vigor. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ in corporali bono nō ꝯſiſtit beatitudo ſicut in obiecto beatitudinis. ſed corpora le bonum pōt facere ad aliquem beatitudinis decorē vel perfectionem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ⁊ ſi corpus nihil ꝯferat ad illam operationem intellectus qua dei eſſentia videt̉. tn̄ poſſet ab hac impedire ⁊ ideo requitit̉ perfectio corporis vt non impediat eleuationem mentis. ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ ad perfectam operationē intellectus requiritur quidē abſtra ctio ab hoc corruptibili corpore quod aggrauat animam. non aūt a ſpūali corpore quod erit totaliter ſpūi ſubiectū de quo in tertia parte huius operis dicet̉. Ad ſeptimū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ ad beatitudinē requirātur etiā exteriora bona. quod .n. in p̄mium ſanctis ꝓmittitur ad beatitudinē per tinet. ſed ſanctis repromittunt̉ exteriora boua. ſicut cibus ⁊ potus. diuitie ⁊ regnum. d̓r. n. Lucꝭ. xxij. Ut edatis ⁊ bi batis ſuꝑ menſam meā in regno meo. ⁊ Math̓. vi. The ſaurizate vobis theſauꝝ in celo. ⁊ Math xxv. Uenite bn̄ dicti patris mei poſſ. reg. ergo ad beatitudinē requirūtur exteriora bona. ¶ Pre. ẜm Boetiū in. iij. de ꝯſola. Beati tudo eſt ſtatus omnium bonoꝝ ꝯgregatione ꝑfectus. ſed exteriora ſunt aliqͣ hoīs bona lꝫ minima. vt Augꝰ. dic̄. er go ip̄a etiā requirūtur ad beatitudinē. ¶ Pre. dn̄s Mat thei. v. dicit. Merces vr̄a multa eſt in cel̓. ſꝫ eſſe in cel̓ ſig nificat eſſe in loco. ergo ſaltē locus exterior requirit̉ ad be atitudinem. ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ d̓r in pͣs. Quid .n. mihi eſt in ce. ⁊ a te. qͥd vo. ſuꝑ terrā. q. d. nihil volo niſi hoc qd̓ ſequit̉. mihi adherere deo bonū eſt. ergo nihil aliud extra deū ad br̄tudinē requirit̉. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ad btītudinē im perfectā qual̓ in hac vita pōt haberi requirūtur exteriora bona. nō qͣſi de eſſentia beatitudinis exn̄tia. ſed quaſi in ſtrumētaliter deſeruiētia btītudini q̄ ꝯſiſtat in operatiōe ꝟtutis. vt d̓r in. i. ethicoꝝ. indiget .n. hō in hac vita neceſ ſarijs corꝑis tā. ad operationē ꝟtutis ꝯtemplatiue qͣꝫ eti am ad oꝑationem ꝟtutis actiue. ad quā etiā plura alia requirnnt̉ quibꝰ exerceat oꝑa actiue ꝟtutis Sꝫ ad btī tudinē ꝑfectā q̄ in viſione dei ꝯſiſtit nullo mō hmēi bōrequirunt̉. cuius rō eſt. qꝛ oīa hmōi bona exteriora vel re quirunt̉ ad ſuſtentationē aīalis corꝑis. vel reqͥruntur ad aliqͣs oꝑationes qͣs ꝑ aīale corpus exercemus q̄ hūane vi te ꝯuenin̄t. illa aūt ꝑfecta btītudo q̄ in viſione dei ꝯſiſtit vel erit in aīa ſine corꝑe. vel erit in aīa corꝑi iūcta nō iam aīali ſꝫ ſpūali. ⁊ ideo nullo mō hmōi exteriora bona reqͥ runt̉ ad illam beatitudinē cū ordinent̉ ad vitā aīalē. ⁊ qꝛ in hac vita magis accedit ad ſil̓itudinē illius ꝑfecte btī tudinis ꝯtemplatiua qͣꝫ actīa. vtpote etiā deo ſil̓iorꝰ vt ex dictis pꝫ. iō minus indiget hmoi bonis corꝑis. vt d̓r in x. ethicoꝝ. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ oēs ille corꝑales ꝓmiſſio nes q̄ in ſacra ſcriptura ꝯtinent̉ ſunt metaphorice intelli gēde ẜm ꝙ in ſcripturis ſolēt ſpūalia ꝑ corꝑalia deſigna ri vt ex his q̄ nouimus ad deſiderandū incognita ꝯſurga mus. ſicut Grego. dic̄ in qͣdā omel̓. Sic̄ ꝑ cibū ⁊ potū in telligitur delectatio btītudinis. ꝑ diuitias ſufficiētia qua hoī ſufficiet deus. ꝑ regnū exaltatio hoīs vſqꝫ ad ꝯiunctio nem cū deo. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ bona iſta deſeruientia aīa li vite. nō competūt vite ſpūali in qͣ btītudo ꝑfecta cōſiſtit ⁊ tn̄ erit in illa btītudine oīm bonoꝝ cōgregatio. qꝛ qͥcqͥd bonū inuenitur in iſtis totū habebitur in ſummo fonte bonoꝝ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ẜm Auguſti. in li. de ſer. do. in mō. Merces ſanctoꝝ non d̓r eſſe in corporeis celis. ſꝫ ꝑ celos intelligit̉ altitudo ſpūalium bonoꝝ. nihilominus tn̄ locꝰ corporeus .ſ. celū empyreū aderit beatis. nō ꝓpter neceſſi tatem beatitudinis. ſed ẜm quandā congruentiā ⁊ decorē Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ amici ſint neceſſarij ad btītudinem. futura .n. be atitudo in ſcripturis frequenter noīe gl̓e deſignatur. ſed gl̓a conſiſtit in hoc ꝙ bonū hoīs ad noticiā multoꝝ dedu citur. ergo ad btītudinem requirit̉ ſocietas amicorum Y Pre. Boetius dicit ꝙ nullius boni ſine conſortio iocun da eſt poſſeſſio. ſed ad beatitudinem requiritur delectatio ergo etiam requiritur ſocietas amicorum. ¶ Pre. chari tas in beatitudine perficitur. ſed charitas extedit ſe ad di lectionem dei ⁊ ꝓximi. ergo videtur ꝙ ad beatitudinem requiratur ſocietas amicorum. ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r Sap̄. vij. Uenerunt mihi omnia bona pariter cum illa ſcꝫ cum diuina ſapientia que conſiſtit in contemplatione dei. ⁊ ſic ad beatitudinem nihil aliud requiritur. ¶ An̄. dd̓. ꝙ ſi loqͣmur de felicitate pn̄tis vite ſicut philoſophꝰ dicit in. x. ethicoꝝ. felix indiget amicis. nō quidē ꝓpter vti litatē cū ſit ſibi ſufficiēs. nec ꝓpter delectationē. qꝛ hꝫ in ſe ip̄o delectationē ꝑfectā in oꝑatōe ꝟtutis. ſꝫ ꝓpter bonam oꝑationem. vt .ſ. eis bn̄ faciat. ⁊ vt eos inſpiciēs bn̄ face re delectet̉. ⁊ vt ab eis in bn̄faciēdo iuuet̉. Indiget .n. hō ad bn̄ operādum auxilio amicoꝝ tā in oꝑibus vite actiue qͣꝫ in oꝑibus vite contēplatiue. Sed ſi loqͣmur de ꝑfecta beatitudine que erit in patria. non requiritur ſocietas a micorum de neceſſitate ad beatitudinem. quia homo ha bet totam plenitudinem ſue perfectionis in deo. ſed ad be ne eſſe beatitudinis facit ſocietas amicorum. vn̄ Augꝰ. di cit. viij. ſuper Gen̄. ad litteram. ꝙ creatura ſpiritual̓ ad hoc ꝙ ſit beata non niſi intrinſecus adiuuat̉ eternitate. ve ritate. charitate creatoris. extrinſecus vero ſi adiuuari di cenda eſt. fortaſſe hoc ſolo adiuuat̉ ꝙ inuicem vident ⁊ de ſua ſocietate gaudent. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ gloria que eſt eſſentialis beatitudini eſt quam habet homo non apud ho minem. ſed apud deum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ verbum illud in telligitur qn̄ in eo bono qd̓ habet̉ nō ē plena ſufficiētia qd̓ in ꝓpoſito dici nō pōt. qꝛ oīs bōi ſufficiētiā hꝫ bō in deo.

Queſtio. V
¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝑfectio charitatis eſt eſſentialis beatitudi ni qͣꝫtum ad dilectione dei. nō quantū ad dilectionē pro ximi. vn̄ ſi eſſet vna ſola aīa fruēs deo beata eſſet non hn̄s proximū quē diligeret. ſed ſuppoſito proximo ſequit̉ dile ctio eius ex ꝑfecta dilectione dei. vn̄ quaſi comitāter ſe hꝫ amicitia ad ꝑfectam beatitudinē. ¶ Queſtio. V AEinde conſideran dum ē de ip̄a adeptōe beatitudinis. Et circa pcq̄runt̉ octo. Qrimo peꝫ homo poſſit ꝯfe qui beatitudinē. Scd̓o vtꝝ vnus hō poſſit eſſe alio beati or. Tertio vtꝝ aliquis poſſit eſſe in hac vita beatꝰ. Quar to vtꝝ beatitudo habita poſſit amitti. Quinto vtꝝ homo ꝑ ſua naturalia poſſit acqͥrere beatitudinē. Sexto vtꝝ hō ꝯſequat̉ beatitudinē ꝑ actionē alicuius ſuꝑioris creature. Septimo vtꝝ requirant̉ oꝑa hoīs aliqua ad hoc ꝙ homo beatitudinem ꝯſequatur a deo. Octauo vtrum omnis ho mo appetat beatitudinem. Ad primuꝫ ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ homo bearitudinē adipiſci nō poſſit. ſicut .n. na tura rationalis ē ſupͣſenſibilem. ita natura intellectualis eſt ſupͣ rationalem. vt pꝫ ꝑ dionyſiū in li. de di. no. in mul tis locis. ſꝫ bruta anīalia q̄ hn̄t naturā ſenſibilem tm̄ non pn̄t ꝑuenire ad finē rōnalis nature. ergo nec hō qui ē ra tionalis nature poteſt ꝑuenire ad finē intellectualis natu re qui ē beatitudo. ¶ Pre. beatitudo ꝟa ꝯſiſtit in viſione dei q̄ eſt veritas pura. ſꝫ hoī eſt connaturale vt veritatē in tueat in rebus materialibus. vn̄ ſpēs intelligibiles ī fan taſmatibus intelligit. vt d̓r in. iij. de aīa. ergo nō pōt ad be atitudinē ꝑuenire. ¶ Pre. beatitudo ꝯſiſtit in adeptione ſummi boni ſed aliqͥs nō pōt ꝑuenire ad ſummū niſi trā ſcēdat media. cū igit̉ inter deū ⁊ naturā hūanā media ſit natura angelica quā homo trāſcēdere nō pōt videt̉ ꝙ non poſſit beatitudine adipiſci. Sed contra eſt quod d̓r in pͣs. Beatus hō quē tu erudieris dn̄e. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ beatitudo noīat adeptionē ꝑfecti boni. quicunqꝫ ergo ē capax ꝑfecti boni poteſt ad beatitudinē ꝑuenire. ꝙ aūt homo boni ꝑfe cti ſit capax. ex hoc apparet ꝙ eius intellectus poteſt com p̄hendere vniuerſale ⁊ ꝑfectū bonum. ⁊ eius volūtas ap petere illud ⁊ ideo hō pōt beatitudinē adipiſci. apꝑet etiā idē ex hoc ꝙ hō eſt capax viſionis diuine eſſentie. ſicut in primo habitū eſt. in qͣ quidē viſione ꝑfectā hoīs btītud i nem conſiſtere diximus. ¶ Ad. i. dd̓. ꝙ aliter ergo ex ce dit narura rōnalis ſenſitiuā ⁊ aliter intellectual̓ rōnalem. natura .n. rōnalisⁱ excedit ſenſitiuā qͣꝫtū ad cognitōnis ob iectū. qꝛ ſenſus nullo mō pōt cognoſcere vl̓e cuius rō ē co gnoſcitiua. ſed intellectual̓ natura excedit rōnalē qͣꝫtū ad modū ꝯgnoſcēdi ītelligibilē veritatē. nā intellectual̓ natu ra ſtatim app̄hendit deritatē ad quā rōnalis natura ꝑ inqͥ ſitionem rōnis ꝑtingit. vt pꝫ ex his q̄ in pͥmo dicta ſunt. ⁊ iō ad id qd̓ intellectus app̄hendit rō ꝑ quendā motū ꝑ tingit. vn̄ rōnalis natura conſeq̄ pōt beatitudinē q̄ eſt per fectio intellectual̓ nature. tn̄ alio mō qͣꝫ angeli. nā angeli conſecuti ſunt eā ſtatim poſt principiū ſue cognitionis. hoīes aūt ꝑ tp̄s ꝑueniunt. ſed natura ſenſitiua ad hūc fi nem nullo mō ꝑtingere pōt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ hoī ẜm ſtatū pn̄tis vite eſt connatural̓ modus cognoſcēdi veritatē ītel ligibilē ꝑ fantaſmata. ſed poſt huius vite ſtatū hꝫ alium connaturalē. vt in primo dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ homo non pōt tranſcendere angelos gradu nature. vt ſcꝫ natu raliter ſit eis ſuꝑior. pōt tn̄ eos trāſcendere ꝑ oꝑationem
intellectus dū intelligit aliquid ſuꝑ angelos eſſe qd̓ ho mines beatificat. quod cum perfecte conſequetur perfecte beatus erit. Ad ſecundum ſic ꝓcedi tur. Uidet̉ ꝙ vnus hō alio nō poſſit eſſe beatior. beatitudo em̄ eſt p̄miū ꝟtutis. vt ph̓s dicit in .i. ethico. ſꝫ ꝓ oꝑibus ꝟtutū oībus eqͣlis merces reddit̉. d̓r. n. Matth. xx. ꝙ oēs qui oꝑati ſunt in vinea acceperūt ſingulos denarios. qꝛ vt dicit Grego. equalē eterne vite retributionē ſortiti ſunt. ergo vnus nō erit beatior alio. ¶ Pre. beatitudo eſt ſum mum bonū ſed ſummo nō pōt eſſe aliqͥd maius. ergo btī tudine vniꝰ hoīs nō pōt eſſe alia maior btītudo. ¶ Pre. btītudo cū ſit ꝑfectū ⁊ ſufficiēs bonū deſideriū hoīs qͥetat̉ ſꝫ nō qͥetat̉ deſideriū ſi aliqd̓ bonū deeſt qd̓ ſuppleri poſſit ſi āt nihil deeſt qd̓ ſuppleri poſſit. nō poterit eē aliqͥd alid̓ maiꝰ bonū. gͦ vel hō nō ē beaiꝰ. vel ſi ē beatus nō pōt alia maior beatitudo eſſe ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ d̓r Ioh. xiiij. In domo patris mei manſiones multe ſunt. ꝑ qͣs vt Augꝰ. dicit diuerſe meritoꝝ dignitates intelligunt̉ in vita eter na. dignitas aūt vite eterne q̄ ꝓ merito dat̉ eſt ip̄a beatitu do. ergo ſunt diuerſi gradus beatitudinis. ⁊ non oīum eſt equalis beatitudo. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictum ē in rō ne beatitudinis duo includunt .ſ. ip̄e finis vltimus q̄ eſt ſummū bonū ⁊ adeptio vel fruitio ip̄ius boni. qͣꝫtū igitur ad ip̄m bonū qd̓ eſt beatitudinis obiectū ⁊ cā non pōt eſſe vna beatitudo alia maior. qꝛ nō eſt niſi vnū ſummū bonū ſ. deus cuius fruitione hoīes ſunt btī. ſed qͣꝫtū ad adeptio nem hmōi boni vel fruitionē pōt aliquis alio eſſe beatior. qꝛ qͣꝫto magis hoc bono fruit̉ tanto beatior eſt. ꝯtingit aūt aliquē ꝑfectius frui deo qͣꝫ alium ex eo ꝙ eſt melius diſpo ſitus vel ordinatus ad eius fruitionē. ⁊ ẜm hoc pōt aliqͥs alio beatior eſſe. ¶¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ vnitas denarij ſignifi cat vnitatem beatitudinis ex parte obiecti. ſed diuerſitas manſionum ſignificat diuerſitatem beatitudinis ẜm di uerſum gradum fruitionis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ beatitudo d̓r eſſe ſummū bonum inquantū eſt ſummi boni ꝑfecta poſ ſeſſio ſiue fruitio. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nulli beato deeſt aliqd̓ bonum deſiderandum cum habeat ip̄m bonum infinitū quod eſt bonū omnis boni. vt Auguſti. dicit. ſed dicit̉ ali quis alio beatior ex diuerſa eius boni participatione. ad ditio aūt alioꝝ bonorum non auget beatitudinem. vnde Auguſti. dicit in. v. confe. Qui te ⁊ alia nouit nō propter illa beatior. ſed propter te ſolum beatus. Ad tertiū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ beatitudo poſſit in hac vita haberi. d̓r .n. in pͣs. Beati immaculati in via. qui ambulant in lege domini. hoc aūt in hac vita contingit. ergo aliquis in hac vita pōt eſſe beatus. ¶ Pre. imperfecta participatio ſummi boni non adimit rationē beatitudinis. alioquin vnus nō eſſet beatior alio. ſed in hac vita homines pn̄t participare ſum mum bonum cognoſcēdo ⁊ amando deum licet imperfe cte. ergo homo in hac vita poteſt eſſe beatus. ¶ Pre. qd̓ ab oībus d̓r nō pōt totaliter falſum eſſe. videt̉ .n. natura le qd̓ in pluribus ē. natura aūt nō totaliter deficit ſed plu res ponūt beatitudinē in hac vita. vt pꝫ ꝑ illud pͣs. Bea tum dixerūt ppl̓m cui hec ſunt .ſ. pn̄tis vite bona. ergo ali quis in hac vita pōt eſſe beatus. ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ d̓r Ioh. xiiij. Hō natus de muliere breui viuēs tꝑe repletur multis miſerijs. ſꝫ beatitudo excludit miſeriā ergo hō in hac vita nō pōt eſſe beatꝰ ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ aliqual̓ btītudīs

V Queſtio
ꝑticipatio in hac vita haberi pōt. ꝑfecta aūt ⁊ verā btītu do nō pōt haberi in hac vita. ⁊ hoc quidem pōt ꝯſiderari dupl̓r. Primo quidē x hac ip̄a cōi btītudinis rōne. nam btītudo cū ſit ꝑfectū ⁊ ſuffici ēs bonū. oē malū excludit. ⁊ oē deſideriū implet. in hac aūt vita nō pōt oē malū exclu di. multis .n. mal̓ pn̄s vita ſu biacet q̄ vitari nō pn̄t. ⁊ ig norātie ex te intellectus. ⁊ in ordinate affectōi ex ꝑte ap petitus. ⁊ multiplicibus pena litatibꝰ ex ꝑte corꝑis. vt Au guſt. diligēter ꝓſequit̉. rix. de ciui. dei. ſil̓r etiā boni deſide riū in hac vita ſatiari nō pōt. naturaliter .n. hō deſiderat ꝑmanētiā eius boni qd̓ hꝫ. bona aūt pn̄tis vite trāſitoria ſunt. cū ⁊ ip̄a vita trāſeat quā naturaliter deſideramus ⁊ eā ꝑpetuo ꝑmanere vellemus. qꝛ naturaliter hō refugit mortē. vn̄ impoſſibile ē ꝙ in hac vita vera btītudo habea tur. Scd̓o ſi ꝯſideret̉ id in qͦ ſpāliter btītudo ꝯſiſtit .ſ. vi ſio diuine eſſentie q̄ nō pōt hoī ꝓuenire in hac vita. vt in primo on̄ſum ē. ex quibꝰ manifeſte apparet ꝙ nō pōt ali quis in hac vita verā ⁊ ꝑfectā btītudinē adipiſci. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ beati dicunt̉ aliq̄ in hac vita. vel ꝓpter ſpem btītudinis adipiſcendi in futura vita. ẜm illud Ro. viij. Spe ſalui facti ſumus. vl̓ ꝓpter aliquā ꝑtici patōeꝫ btītu dinis ẜm aliqͣlem ſummi boni fruitionē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝑticipatio btītudinis pōt eſſe imꝑfecta dupl̓r. Uno mo ex ꝑte ip̄ius obiecti btītudinis. qd̓ quidē ẜm ſui eſſentiā nō videt̉. ⁊ tal̓ imꝑfectio tollit rōnē vere btītudinis. Alio mō pōt eſſe imꝑfecta ex ꝑte ip̄ius ꝑticipātis. qui quidem ad ip̄m obiectū btītudinis ẜm ſei p̄m attingit .ſ. deū. ſꝫ im ꝑfecte ꝑ reſpectū ad madū qͦ deus ſeip̄o fruit̉. ⁊ tal̓ imꝑ fectio nō tollit verā rōnē btītudinis. qꝛ cū btītudo ſit oꝑa tio q̄dā vt dictū ē. vera rō btītudinis ꝯſiderat̉ ex obiecto qd̓ dat ſpēꝫ actui. nō aūt ex ſubiecto. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hoīes reputāt in hac vita eſſe aliquā btītudinē ꝓpter aliquā ſil̓i tudinē vere btītudinis. ⁊ ſic non ex toto in ſua eſti matio ne deficiunt. Ad quartū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ btītudo poſſit a mitti. btītudo .n. ē ꝑfectio q̄dā ſed oīs ꝑfectio ineſt p̄fectibili ẜm modū ip̄ius. cū igitur hō ẜꝫ naturā ſuā ſit mutabil̓: videt̉ ꝙ btītudo ab hoīe mu tabiliter ꝑticipet̉: ⁊ ita videt̉ ꝙ hō btītudinē poſſit amit tere. ¶ Pre. btītudo ꝯſiſtit in actōe intellectus q̄ ſubia cet volūtati. ſꝫ volūtas ſe hꝫ ad oppoſita. ergo videt ꝙ poſ ſit deſiſtere ab oꝑatione qͣ hō btīficat̉. ⁊ ita hō deſinet eē btūs. ¶ Pre. principio rn̄det finis. ſꝫ btītudo hꝫ princi piū. qꝛ hō nō ſꝑ fuit btūs. ergo videt̉ ꝙ habeat finem. Sed ꝯͣ eſt qd̓ d̓r Matth. xxv. de iuſtis. ꝙ ibūt in vitā eter nam. q̄ vt dictū ē. eſt btītudo ſcōꝝ. qd̓ autē eternū nō defi cit. ergo btītudo nō pōt amitti. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi loqͣmur de btītudine imꝑfecta qͣlis in hac vita pōt haberi. ſic pōt amitti. ⁊ hoc pꝫ in felicitate ꝯtēplatiua. q̄ amittit̉ vl̓ ꝑ ob liuionē. puta cū corrūpt̉i ſciētia ex aliqͣ egritudine. vel ꝑ aliqͣs occupatōes qͥbꝰ totaliter abſtrahat̉ aliqͥs a ꝯtēpla tione. Pꝫ etiā idē in felicitate actina. volūtas .n. hoīs trāſ mutari pōt. vt videlꝫ degeneret a ꝟtute in cꝰ actu princi paliter ꝯſiſtit felicitas. ſi aūt ꝟtus remaneat integra exte riores trāſmutatōes pn̄t q̄dē bn̄tudinē talē p̄turbare in qͣꝫtū impediūt multas oꝑatōes ꝟtutū. nō tn̄ pn̄t eā tota liter auferre. qꝛ adhuc remanet oꝑatio ꝟ̓tutis dum ip̄as aduerſitates hō laudabiliter ſuſtinet. ⁊ qꝛ btītudo hꝰ vite amitti pōt qd̓ videt̉ eſſe cōtra rōnē btītudinis. iō ph̓s di cit in. i. eth. aliqͦs eſſe in hac vita btōs non ſimpl̓r. ſꝫ ſicut hoīes qͦꝝ natura mutationi ſubiecta ē. Si ꝟo loqͣmur de
beatitudine ꝑfecta q̄ expectat̉ poſt hāc vitā. Sciēdum ꝙ Origenes poſuit qͦrundā platonicoꝝ errorem ſequēs ꝙ poſt vltimā beatitudinē hō pōt fieri miſer. ſꝫ hoc manite ſte apparet eſſe falſum dupl̓r. Primo qͥdē ex ip̄a cōi rōe beatitudinis. cū .n. ip̄a beatitudo ſit ꝑfectū bonū ⁊ ſuffici ens. oportet ꝙ deſideriū hoīs qͥeter. ⁊ oē malum excludat naturaliter aūt hō deſiderat retinere bonū qd̓ hꝫ. ⁊ ꝙ eius retinēdi ſecuritatē obtineat. alioqͥn neceſſe ē ꝙ timore a mittēdi vel dolore de certitudine amiſſiōis afiligat̉. Req̄ rit̉ igit̉ ad verā beatitudinē ꝙ hō certā habeat opinionē bonū qd̓ hꝫ nūqͣꝫ ſe amiſſuꝝ q̄. q̄dē opinio ſi vera ſit. ꝯn̄s eſt ꝙ beatitudine nunqͣꝫ amittet. ſi aut falſa ſit. hoc ip̄m ē quoddā malū falſam opinionē hr̄e. nā falſum ē malū in tellectus ſicut veꝝ ē bonū ip̄ius. vt d̓r in. vj. ethi. nō igit̉ iā vere erit btūs ſi aliqd̓ malū ei ineſt. Scd̓o idē apparet ſi ꝯſideret̉ rō btītudinis in ſpāli on̄ſum ē .n. ſupͣ ꝙ ꝑ fec ta beatitudo hoīs in viſione diuine eſſentie ꝯſiſtit. ē aūt im poſſibile ꝙ aliqͥs vidēs diuinā eſſentiā velit eā nō videre qꝛ oē bonū habitū qͦ aliqͥs carere vult. aut ē inſufficiēs. ⁊ q̄rit̉ aliqͥd ſufficiētius loco eius. aut hꝫ aliqd̓ in cōmodū annexū ꝓpter qd̓ in faſtidiū venit. viſio aūt diuine eēntie replet aīaꝫ omnibꝰ bonis. cū ꝯiūgat fonti totiꝰ bonitatis: vn̄ d̓r in pͣs. Satia bor cū apparuerit gl̓a tua. ⁊ Sap̄. vij. d̓r. Venerūt mihi omnia bona ꝑiter cū illa .ſ. cū ꝯtēplatō ne ſapīe. ſil̓r etiā nō hꝫ aliqd̓ incōmodū adiunctū. qꝛ de ptēplatōe ſapīe. d̓r Sap̄. viij. Nō hꝫ amaritudinē ꝯuer ſatio illiꝰ. nec tediū cōuictus eius. ſic gͦ pꝫ ꝙ ꝓpria volū ta te btūs nō pōt beatitudinē deſerere. ſil̓r etiā nō pōt eā ꝑ dere deo ſubtrahente. qꝛ cū ſubtratio beatitudinis ſit q̄dā pena. nō pōt talis ſubtractio a deo iuſto iudice ꝓuenire ni ſi ꝓ aqͣ culpa in quā cadere nō pōt q̄ dei eſſentiā videt. cū ad hāc viſionē ex neceſſitate ſeqͣt̉ rectitudo voluūtatis vt ſupͣ on̄ſum ē. ſil̓r etiā nec aliqd̓ aliud agēs pōt eā ſubtra here. qꝛ mēs deo ꝯiūcta ſuꝑ oīa alia eleuat̉. ⁊ ſic ab hmōi coniūctōe nullū aliud agēs pōt ip̄am excludere. vn̄ incō ueniēs videt̉ ꝙ ꝑ qͣſdā alternationes tēpoꝝ trāfeat hō de beatitudine ad miſeriā ⁊ ecōuerſo. qꝛ hmōi tꝑales alter natōes eſſe nō pn̄t niſi circa ea q̄ ſubiacēt tꝑi ⁊ motui. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ beatitudo ē ꝑfectio cōſummata q̄ oēꝫ de fectū excludit a btō ⁊ iō abſqꝫ mutabilitate aduenit eā hn̄ ti faciēte hoc ꝟtute diuina q̄ boīeꝫ ſubleuat in ꝑticipatio nē eternitatis trāſcēdētis oēꝫ mutatōem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ voluntas ad oppoſita ſe hꝫ in his q̄ ad finem ordinātur. ſed ad vltimum finem naturali neceſſitate ordinant̉. qd̓ pꝫex hoc ꝙ homo non pōt non velle eſſe beatus. ¶ Ad. iij dd̓. ꝙ beatitudo habet principium ex conditōe ꝑticipātis. ſed caret fine ꝓpter conditionem boni cuius participatio facit beatum. vnde ab alio eſt initium beatitudinis. ⁊ ab alio eſt ꝙ caret fineʳ: Ad quintū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō ꝑ ſua naturalia poſſit beatitudinem conſeqͥ natura .n. non deficit in neceſſarijs. ſed nihil eſt homī tam neceſſarium qͣꝫ id quod ꝑ finem vltimum conſequit̉. er hoc nature humane non deeſt. pōt igit̉ homo ꝑ ſua natu ralia beatitudinem conſequi. ¶ Pre. homo cum ſit nobi lior irrōnalibus creaturis videt̉ eſſe ſufficientior. ſed irrō nales creature ꝑ ſua naturalia pn̄t conſequi ſuos fines. er go multo magis homo ꝑ ſua naturalia pōt beatidinē con ſequi. ¶ Pre. beatitudo eſt oꝑatio ꝑfecta ẜm ph̓m. eiuſ dem aūt ē inciꝑe rē ⁊ ꝑficere ip̄aꝫ. cū igit̉ oꝑatio imꝑfecta q̄ eſt q̄i principiū in oꝑationibꝰ hūanis ſubdat̉ naturali
ES

V Queſtio.
hoīs ptāti qͣ ſuoꝝ actuū ē dn̄s. videt̉ ꝙ ꝑ naturalē pofen tiā poſſit ꝑtingere ad oꝑatōeꝫ ꝑfectā q̇ eſt beatitudo. ¶ Sed contra. homo eſt principium naturaliter actuū ſuo rum ꝑ intellectum ⁊ voluntatem. ſed vltima beatitudo ſā ctis preparata excedit intellectum ⁊ voluntatem. dicit .n. Apoſtolus i. ad Corinthi. ij. Oculus non vidit. ⁊ auris non audiuit. ⁊ in cor hominis non aſcendit. que prepara uit deus di. ſe. ergo homo per ſua naturalia non poteſt bea titudinem conſequi. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ beatitudo imperfecta que in hac vita haberi poteſt. poteſt ab homine acquiri ꝑ ſua naturalia eo modo quo ⁊ virtus in cuius operatione conſiſtit. de quo infra dicetur. ſed beatitudo hominis per fecta ſicut ſupra dictum eſt. conſiſtit in viſione diuine eſ ſentie. videre autem deum per eſſentiam eſt ſupra natu ram non ſolum hominis. ſed omnis creature. vt in primo oſtenſum eſt. naturalis enim cognitio cuiuſlibet creature eſt ẜm modum ſubſtantie eius. ſicut de intelligentia dici tur in li. de cauſis ꝙ cognoſcit ea que ſunt ſupra ſe. ⁊ ea que ſunt infra ſe ẜm modum ſubſtantie ſue. omnis autē cognitio que eſt ẜm modum ſubſtantie create deficit a vi ſione diuine eſſentie que in infinitum excedit omnē ſub ſtantiam creatam. vnde nec homo nec aliqua creatura po teſt conſequi beatitudinem vltimam ꝑ ſua naturalia. Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſicut natura non defecit homini in neceſ ſarijs quamuis non dederit ſibi arma ⁊ tegumenta ſicut alijs animalibus. quia dedit ei rationem ⁊ manus qui bus poſſet hec ſibi acquirere. ita nec defecit homini in ne ceſſarijs quamuis nō daret ſibi aliquod principium quo poſſet beatitudinem conſequi. hoc enim erat impoſſibile ſed dedit ei liberum arbitrium quo poſſit conuerti ad deū qui eum facerer beatum. que enim per amicos poſſumus per nos aliqualiter poſſumus. vt dicitur in. iij. ethi. Ad. ij. dicendum ꝙ nobilioris cōditionis eſt natura que poteſt conſequi perfectum bonum. licet indigeat exteriori auxilio ad hoc conſequendum qͣꝫ natura que non poteſt conſequi perfectum bonum. ſed conſequitur quoddam bo num imperfectum. licet ad conſecutionem eius non indi geat exteriori auxilio. vt philoſophus dicit in. ij. de celo. ſicut melius eſt diſpoſitus ad ſanitatem qui poteſt conſe qui perfectam ſanitatem. licet hoc ſit per auxilium medici ne. qͣꝫ qui ſolum poteſt conſequi quandam imper fectam ſanitatem ſine medicine auxilio. ⁊ ideo creatura rationa lis que poteſt conſequi perfectum beatitudinis bonum in digens ad hoc diuino auxilio eſt perfectior qͣꝫ creatura ir rationalis que huiuſmōi boni non eſt capax. ſed quoddā bonum imperfectum conſequitur virtute ſue nature. Ad. iij. dd̓. ꝙ quando imperfectum ⁊ perfectum ſunt eiuſ dem ſpeciei ab eadem virtute cauſari poſſunt. non autem hoc eſt neceſſe ſi ſunt alterius ſpeciei. non enim quicquid poteſt cauſare diſpoſitionem materie poteſt vltimam per fectionem conferre. Imperfecta autem operatio que ſub iacet naturali hominis poteſtati non eſt eiuſdem ſpecieꝫ cum operatione illa perfecta que eſt homīs beatitudo. cuꝫ operationis ſpecies dependeat ex obiecto. vnde ratio non ſequitur. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō poſſit fieri beatus ꝑ actionē alicuius ſuꝑio ris creatute .ſ. angeli. cum .n. duplex ordo inueniat̉ in re bus. vnus ꝑtium vniuerſi ad inuicē. alius totiꝰ vniuerſi ad bonū qd̓ ē extra vniuerſum. primus ordo ordinat̉ ad ſcd̓m ſicut ad finē. vt d̓r in. xij. metaph. ſicut ordo ꝑtiū ex
ercitus ad inuicem ē ꝓpter ordinē totius exercitus ad du cem. ſed ordo ꝑtiū vniuerſi ad inuicē attendit̉ ẜm ꝙ ſuꝑio res creature agunt in inferiores. vt in primo dictum eſt. beatitudo autem conſiſtit in ordine hominis ad bonum quod eſt extra vniuerſum. quod ē deus. ergo per actioneꝫ ſuꝑioris creature .ſ. angeli in hominem. homo beatus effi citur. ¶ Pre. quod ē in potentia tale poteſt reduci in ac tum per id quod eſt actuale. ſicut quod eſt potentia cali dum fit actu calidum. ſed homo ē in potentia beatus. er go poteſt fieri actu beatus per angelum qui ē actu beatus ¶ Pre. bearitudo conſiſtit in operatione intellectus. vt ſupra dictum ē. ſed angelus pōt illuminare intellectum hominis. vt in primo habitum eſt. ergo angelus pōt face re hominem beatum. ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r in pͣs. Gra tiam ⁊ gloriam dabit. dn̄s. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cum omnis crea tura nature legibus ſit ſubiecta. vtpote hn̄s limitatā vir tutem ⁊ actionem. illud quod excedit naturam creatā nō pōt fieri virtute alicuius creature. ⁊ ideo ſi quid fieri opor teat qd̓ ſit ſupra naturā hoc fit īmediate a deo. ſic̄ ſuſcitatō mortui. illuminatio ceci. ⁊ cetera hmōi. on̄ſum eſt autē ꝙ bea:itudo ē quoddā bonū excedēs naturā creatā. vn̄ īponi biᵐ ē ꝙ ꝑ actionē alicuius creature ꝯferat̉. ſed hō beatus fit ſolo deo agēte. ſi loqͣmur de beatitudine ꝑfecta. ſi vero loc iur de beatitudine imperfecta. ſic eadem ratio eſt de ip ſa de virtute in cuius actu conſiſtit. ¶ Ad. i. dd̓. ꝙ plerū qꝫ contingit in potentijs actiuis ordinatis ꝙ perducere ad vltimum finem pertinet ad ſup̄mam potentiam. infe riores vero potentie coadiuuant ad conſecutionem illius vltimi ſinis diſponendo. ſicut ad artem gubernatiuam que p̄eſt nauifactiue pertinet vſus nauis ꝓpter quem na uis ip̄a fit. ſic igit̉ in ordine vniuerſi homo quidem adiu uatur ab angelis ad conſequendum vltimum finem ẜm aliqua precedentia quibus diſponitur ad eius conſecu tionem. ſed ip̄m vltimum finem conſequitur per ipſum primum agentem qui eſt deus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ quādo ali qua forma actu exiſtit in aliquo ẜm eſſe ꝑfectu ⁊ naturale pōt eſſe principium actionis in alterum. ſicut calidum ꝑ calorem calefacit. ſed ſi forma exiſtit in aliquo imperfecte ⁊ non ẜm eſſe naturale. nō pōt eſſe principium cōmunica tionis ſui ad alterum. ſicut intentio coloris qui eſt in pu pilla non pōt facere album. neqꝫ etiā oīa q̄ ſunt illumīata aut calefacta pn̄t alia calefacere ⁊ illuminare. ſic .n. illu minatio ⁊ calefactio eſſent vſqꝫ ad infinitū. lumē aūt gl̓e ꝑ quod deus videt̉. in deo quidem eſt ꝑfecte ẜm eſſe na turale. in qualibet autem creatura eſt imꝑfecte ⁊ ẜm eſſe ſimilitudinarium vel ꝑticipatum. vn̄ nulla creatura bea ta pōt communicare ſuam beatitudinem alteri. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ angelus beatus illuminat intellectum hominis vel etiam inferioris angeli qͣꝫtum ad aliquas rationes diui norum operum. non autem quantum ad viſionem diui ne eſſentie. vt in primo dictum eſt. ad eam .n. videndam omnes immediate illuminant̉ a deo. Ad ſeptimuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ non requirantur aliqua opera hominis ad hoc vt bearitudinem conſequatur a deo. Deus enim cum ſit agens infinite virtutis non preexigit in agendo materi am aut diſpoſitionem materie. ſed ſtatim poteſt totum producere. ſed opera hominis cum non requirantur ad beatitudinem eius ſicut cā efficiēs. vt dictū ē. nō pn̄t reqͦ ri ad eā uiſi ſicut diſpōnes. ergo deus qui diſpōnēs nō p̄ exigit in agendo. beatitudinē ſine p̄cedētibꝰ oꝑbꝰ ꝯfert.

Queſtio VI
¶ Pre ſicut deus ē actor brītudinis īmed iate. ita ⁊ natu ra im nediate ꝯſtituit. ſꝫ in prima inſtitutione nature pro duxit creaturas nulla diſpōe p̄cedēte vel actōe creature. ſꝫ ſtatim fecit vnūqd̓qꝫ ꝑfectū in ſua ſpē. ergo videt̉ ꝙ btī tudinē ꝯferat hoī ſine aliqͥbꝰ oꝑationibꝰ p̄cedentibus. Pre. apl̓s dicit Ro. iiij. Btītudinē hoīs eſſe cui deus con fert iuſticiā ſine oꝑbꝰ. nō ergo reqͥrunt̉ aliqͣ oꝑa hoīs ad btītudinē ꝯſequendā. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ d̓r Iohā. 13. Si hec ſcitis btī eritis ſi feceritis ea. ergo ꝑ actionē ad btītudi nē ꝑuenimus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ rectitudo volūtatis vt ſup̄ di ctū ē requirit̉ ad btītudinē. cū nihil aliud ſit qͣꝫ debitus ordo volūtatis ad vltimū finē. q̄ ita exigit̉ ad ꝯſecutioneꝫ vltimi finis ſicut debita diſpō materie ad ꝯſecutionē for me. ſed ex hoc nō on̄dit̉ ꝙ ali qͣ oꝑatio hoīs debeat p̄cede re eius btītudinē. poſſet .n. deus ſimul facere voluntatem recte tendentē in finē ⁊ finē ꝯſequentē. ſicut qn̄ꝫ ſil̓ mate riā diſponit ⁊ induetiforma. ſed ordo diuine ſapīe exi git ne hoc fiat. vt .n. d̓r in. ij. de celo. Eoꝝ q̄ nata ſunt ha bere bonū ꝑfectū aliqͥd hꝫ ip̄m ſine motu. aliqͥd vno mo tu. aliqͥd pluribus. habere aūt ꝑfectū bonū ſine motu con uenit ei qd̓ naturaliter hꝫ illud. habere aūt btītudinē na turaliter ē ſolius dei. vn̄ ſolius dei ꝓprium ē ꝙ ad br̄ iu dinem nō moueat̉ ꝑ aliquam oꝑationem p̄cedentē. cū au tem btītudo excedat omnem naturam creatam. nulla ꝯu ra creatura ꝯueniēter btītudinē cōſequit̉ abſqꝫ motu pe rationis ꝑ quam tendit in ip̄am. ſed angelus qui ē ſupe rior ordine nature qͣꝫ homo conſecutus ē eam exordine di uine ſapīe vno motu oꝑationis meritorie. vt in primo ex poſitum ē. hoīes aūt conſequunt̉ ip̄aꝫ ml̓tis motibꝰ oꝑa tionum qui merita dicunt̉. vn̄ etiam ẜm ph̓m btītudo ē p̄mium virtuoſaꝝ oꝑationum. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ oꝑa tio hoīs nō p̄exigit̉ ad ꝯſecutione btītudinis ꝓpter inſuffi cientiā diuine ꝟtutis btīficātis. ſꝫ vt ſeruet̉ ordo in rebꝰ. Ad. ij. dd̓. ꝙ primas creaturas ſtatim deus ꝑfectas ꝓ duxit abſqꝫ ali qͣ diſpōe vel oꝑatione creature p̄cedente. qꝛ ſic inſtituit prima indiuidua ſpē⁊ vt ꝑ ea natura ꝓpa garet̉ ad poſteros. ⁊ ſil̓r qꝛ ꝑ xp̄m qui ē deus ⁊ hō btītudo erat ad alios deriuanda. ẜm illud apl̓i ad Heb̓. ij. Qui multos filios in gl̓am adduxerat ſtatim a pͥncipio ſue cō ceptionis abſqꝫ aliqͣ oꝑatione meritoria p̄cedēte aīa eiꝰ fuit btā. ſed hoc ē ſingulare in ip̄o. nā pueris baptizatis ſubuenit meritū xp̄i ad btītudinē ꝯſequendā. lꝫ deſint eis merita ꝓpria. eo ꝙ ꝑ baptiſmū ſunt xp̄i mēbra effecti. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ apis loquit̉ de btītudine ſpei q̄ habet̉ ꝑ gra tiā iuſtificāte. q̄ quidē nō dat̉ ꝓpter oꝑa p̄cedētia. nō. .n. hꝫ rōnē termini motus vt btītudo. ſed magis eſt principi um motus quo ad beatitudinem tendit̉. Adoctauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nō oēs appetāt btītudinē. nullus .n. pōt appete re qd̓ ignorat. cū bonū app̄henſum ſit obiectū appetitus. vt d̓r in. iij. de aīa. ſed multi neſciūt qͦd ſit btītudo. quod ſicut Augꝰ. dicit. xiij. de tri. pꝫ ex hoc ꝙ quidā poſuerunt beatitudinē in voluptatibꝰ corꝑis. qͥdā in ꝟtute aīe. qͦdam in alijs rebꝰ. nō ergo oēs btītudinē appetūt. ¶ Pre. eēn tia btītudinis ē viſio eſſentie diuine vt dictū ē. ſꝫ aliqͦ opi nant̉ hoc eſſe impoſſibile ꝙ deus ꝑ eſſentiā ab hoīe videat̉ vn̄ hoc nō appetūt. ergo nō oēs hoīes appetūt btītudinem Pre. Augꝰ. dicit in. xiij. de tri. ꝙ btus ē qui hꝫ oīa que vult. ⁊ nihil male vult. ſꝫ nō oēs hoc volūt. qͥdam .n. male aliqͣ volūt ⁊ tn̄ volūt illa ſe velle. nō ergo oēs volūt beatitu dine. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ Augꝰ. dic̄ in. xiij. de tri. Si vnus
dixiſſet oēs beati eſſe vultis miſeri eſſe nō vultis. dixiſſet aliqͥd qḋ nullus in ſua nō cognoſceret volūtate. qͥlibet er go vult eſſe btūs. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ btītudo dupl̓r pōt ꝯſide rari. Uno mō ẜm cōeꝫ rōnē btītudinis. ⁊ ſic neceſſe ē ꝙ oīs hō beatitudinē velit. rō autē beatitudinis cōis ē vt ſit bonū ꝑfectū ſicut dictū ē. cū aūt bonū ſit obiectū volunta tis ꝑfectū bonū ē alicꝰ ꝙ totaliter eius volūtati ſatis facit. vn̄ appetere btītudinē nihil aliud ē qͣꝫ appetere vt volūtas ſatiet̉. qd̓ quilibet vult. Alio mō poſſumus loqͥ de btītudi ne ẜm ſpālem rōnē qͣꝫtū ad id in qͦ beatitudo ꝯſiſtit. ⁊ ſic nō oēs cognoſcūt beatitudinē. qꝛ neſciūt cui rei cōis rō be atitudinis ꝯueniat. ⁊ ꝑ ꝯſequēs qͣꝫtū ad hoc nō oēs eā vo lūt. vn̄ pꝫ rn̄ſio ad primū. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cū volūtas ſeqͣt̉ apprehenſionē intellectus ſeu rōis. ſicut ꝯtingit ꝙ aliqͥd ē idē ẜm rē. qd̓ tn̄ ē diuerſum ẜmrōis ꝯſiderationē. ita con tingit ꝙ aliqͥd ē idē ẜm rē ⁊ tn̄ vno mō appetit̉ alio mō nō appetit̉. btītudo ergo pōt ꝯſiderari ſub rōe finalis boni ⁊ ꝑfecti q̄ eſt cōis rō beatitudinis. ⁊ ſic naturaliter ⁊ ex neceſ ſitate volūtas in illud tēdit. vt dictum eſt. Pōt etiā ꝯſide rari ẜm alias ſpāles ꝯſiderationes vel ex ꝑte ip̄ius oꝑatio nis. vel ex ꝑte potētie oꝑatiue. vel ex ꝑte obiecti. ⁊ ſic nō ex neceſſitate volūtas tēdit in ip̄am. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ iſta dif finitio beatitudinis quā qͥdā poſuerūt. Deatus eſt qui hꝫ oīa q̄ vult. vel cui oīa optata ſuccedūt. qͦdā mō intellecta ē bona ⁊ ſufficiēs alio ꝟo mō ē imꝑfecta. Si .n. intelliga tur ſimpl̓r de oībꝰ q̄ vult hō naturali appetitu. ſic veꝝ ē ꝙ qui hꝫ oīa q̄ vult eſt beatus. nihil .n. ſatiat naturalē ho minis appetitū niſi bonū ꝑfectū qd̓ eſt beatitudo. Si ꝟo intelligat̉ de his q̄ hō vult ẜm apprehenſionē rōis ſic habe re q̄dam q̄ hō vult nō ꝑtinet ad beatitudinē. ſed magis ad miſeriā. inqͣꝫtū hmōi habita impediūt hoīeꝫ ne habeat q̄ cūqꝫ vult naturaliter. ſicut etiā rō accipit vt vera interdū q̄ impediūt a cognitione veritatis. ⁊ ẜm hāc ꝯſiderationē Augꝰ. addit ad ꝑfectionē beatitudinis ꝙ nihil mali velit. qͣꝫuis primū poſſet ſufficere ſi recte intelligeret̉ .ſ. beatus ē qui habet omnia que vult. ¶ Queſtio. VI. Via igitur ad bea Fitudinem ꝑ actus aliquos neceſſe ē ꝑuenire oportet conſequenter de humanis actibꝰ con ſiderare vt ſciamus quibus actibus ꝑueniatur ad beatitu dinem vel impediat̉ beatitudinis via. ſed quia operatōes ⁊ actus circa ſingularia ſunt. ideo omnis oꝑatiua ſcīa in ꝑ ticulari cōſideratōe ꝑficitur. moralis igit̉ conſideratio qꝛ eſt humanoꝝ actuum. primo quidem tradenda eſt in vni uerſali. ſcd̓o vero in particulari. Circa vniuerſalem auteꝫ conſiderationem humanoꝝ actuum primo quidem con ſiderandum occurrit de ip̄is actibus humanis. ſecūdo de principijs eoꝝ. Humanoꝝ autem actuum quidam ſunt hominis ꝓprij. quidam ſunt homini ⁊ alijs animalibꝰ cō munes. ⁊ quia beatitudo eſt ꝓprium hominis bonum. ꝓ pinquius ſe habent ad beatitudinem actus qui ſunt pro prij humani qͣꝫ actus qui ſunt homini alijſqꝫ animalibus communes. Primo ergo ꝯſiderandum ē de actibus qui ſunt ꝓprij hoīs. Secundo de actibus qui ſunt hoī alijſqꝫ animalibus cōmunes. qui dicunt̉ aīe paſſiones. Circa pri mum duo conſiderāda occurrūt. Primo de conditōe hu manoꝝ actuū. Secundo de diſtinctione eoꝝ actuū. cū au tem actus humani ꝓprie dicunt̉ qui ſunt voluntarij eo ꝙ voluntas ē rōnalis appetitus qui ē ꝓprius hominis. opor tet ꝯſiderare de actibus inqͣꝫtum ſunt voluntarij. Primo ergo ꝯſiderandū ē de volūtario ⁊ in volūtario in cōmuni

Que ſtio VIII
Ecd̓o de actibus qui ſunt voluntarij. qͣſi ab ip̄a volūtate eliciti vt immediate voluntatis exn̄tes Tertio d̓ actibus qͥ ſunt voluntarij qͣſi a volūtate imꝑati. qui ſunt ip̄ius vo luntatis mediātibus alijs porētijs. Et qꝛ actus volunta rij hn̄t qͣſdam circūſtātias ẜm qͣs diiudicant̉. Primo ꝯſi derādum ē de voluntario ⁊ inuoluntario. ⁊ ꝯſequēter de circumſtātijs ip̄oꝝ actuū in quibus voluntariū ⁊ inuo luntariū inuenit̉. Circa primum q̄runt̉ octo. Primo vtꝝ in hūanis actibꝰ inueniat̉ voluntariū. Scd̓o vtꝝ inueni atur in aīalibus brutis. Tertio viꝝ voluntariū poſſit eſſe abſqꝫ omni actu. Quarto vtꝝ violētia voluntati poſſit in ferri. Quinto vtꝝ violentia cauſet inuoluntariū. Sexto vtꝝ metus cauſet inuoluntariū. Septimo vtꝝ ꝯcupiſcē tia inuoluntarium cauſet. Octauo vtꝝ ignorātia. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ in hūanis actibus nō inueniat̉ voluntariū. vo luntariū .n. ē cuius principiū eſt in ip̄o vt pꝫ ꝑ Grego. ni cenū ⁊ Damaſ. ⁊ Areſto. ſed pͥncipiū hūanoꝝ actuū non ē in ip̄o ſed ē extra. nā appetitus hoīs mouet̉ ad agendum ab appetibili qd̓ eſt extra. qd̓ eſt ſicut mouēs nō motum. vt d̓r in. iij. de aīa. ergo in hūanis actibus nō inuenit̉ vo luntarium. ¶ Pre. ph̓s in. viij. phiẜ. ꝓbat ꝙ nō inuenit̉ in aīalibus aliquis actus nouus qui nō p̄ueniat̉ ab alio motu exteriori. ſed oēs actus hoīs ſunt noui. nullus .n. ac tus hoīs eternus ē. ergo principium omnium humanoꝝ actuū ē ab extra. non igit̉ in eis inuenit̉ voluntarium. Pre. qui voluntarie agit ꝑ ſe agere pōt. ſed hoc homī nō ꝯuenit. d̓r. n. Ioh. xv. Sine me nihil poteſtis facere. ergo voluntarium in humanis actibus nō inuenit̉. ¶ Sꝫ cō tra eſt qd̓ dicit Damaſ. in. ij. li. ꝙ voluntariū eſt actus qͦ eſt oꝑatio rōnalis. tales autē ſunt actus hūani. ergo in ac tibus humanis inuenit̉ voluntariū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ opor tet in actibus hūanis voluntariū eſſe. ad cuius euidētiā cōſiderādum eſt ꝙ quorundā actuū pͥncipium ē in agen te ſeu in eo qd̓ mouet̉. qͦrundam autē motuū vel actuum pͥncipium ē extra. cum .n. lapis mouet̉ ſurſum. pͥncipium huius motionis ē extra lapidē. ſed cum mouet̉ deorſum. principiū huius motionis ē in ip̄o lapide. Eoꝝ autē q̄ a principio intrinſeco mouent̉ q̄dam mouēt ſeip̄a. q̄dam autē nō. cum .n. omne agens ſeu motum agat ſeu moueat̉ ꝓpter finē. vt ſupͣ habitū ē. illa ꝑfecte mouent̉ a principio intrinſeco in quibꝰ ē aliqd̓ intrinſecū p̄ncipiū. nō ſolū v moueant̉ ſed vt moueant̉ in finē. ad hoc autē ꝙ fiat aliqͥd ꝓpter finē requiritur cognitio finis aliqͣlis. qd̓cūqꝫ igitur ſic agit vel mouet̉ a p̄ncipio intrinſeco qd̓ hꝫ aliquā noti ciā finis. hꝫ in ſeip̄o principiū ſui actus nō ſolū vt agat ſꝫ etiā vt agat ꝓpter fine. qd̓ autē nullā noticiā finis hꝫ ⁊ ſi f eo ſit principiū actionis vel motus. nō tn̄ eius qd̓ ē agere vel moueri ꝓpter finē ē principiū in ip̄o. ſꝫ in alio a qͦ ei im primit̉ principium ſue motionis in fine. vn̄ hmōi nō di cunt̉ mouere ſeip̄a. ſꝫ ab alijs moueri. Que ꝟo hn̄t noti ciā finis dicunt̉ ſeip̄a mouere. qꝛ in eis ē principiū nō ſo lum vt agāt. ſꝫ etiā vt agāt ꝓpter finē. ⁊ iō cum vtrunqꝫ ſit ab intrinſeco principio .ſ. ꝙ agunt ⁊ ꝙ ꝓpter finē agūt. ho rum motus ⁊ actus dicunt̉ voluntarij. hoc autē importat nomē voluntarij ꝙ motꝰ ⁊ actus ſit a ꝓpria inclinatōe. ⁊ inde ē ꝙ voluntarium d̓r eſſe ẜm diffinitionē Aꝝ. ⁊ Gre go. niceni. ⁊ Damaſ. nō ſolum cꝰ principium ē intra. ſed cum additione ſcīe. vn̄ cum hō maxīe cognoſcat finē ſui oꝑis ⁊ moueat ſe ip̄m in eius actibꝰ maxīe voluntariū in uenit̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ nō oē principium ē principiū
primum. lꝫ ergo de rōe voluntarij ſit ꝙ principium eius ſit intra. nō tn̄ ē cōtra rōnē voluntarij ꝙ principium in trinſecum cauſet̉ vel moueat̉ ab exteriori principio qꝛ nō ē de rōe voluntarij ꝙ principium intrīſecum ſit principiū primū. Sꝫ tn̄ ſciēdū ꝙ ꝯtingit aliqd̓ principiū motꝰ eſſe primū in genere qd̓ tn̄ nō ē primū ſimpl̓r. ſicut in genere alterabiliū primū alterās ē corpus celeſte. qd̓ tn̄ nō ē pri mum moues ſimpl̓r. ſꝫ mouet̉ motu locali a ſuꝑiori mo uēte. ſic igit̉ principiū intrinſecū volūtarij actus qd̓ ē vis cognoſcitiua ⁊ appetitīa ē principiuꝫ in genere appetitiui motus qͣꝫuis moueat̉ ab aliqͦ exteriori ẜm alias ſpēs mo tus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ motus aīalis nouus p̄uenit̉ qͥdē ab aliqͦ exteriori motu qͣꝫtū ad duo. Uno mō inqͣꝫtū ꝑmo tum exteriorē pn̄tatur ſenſui aīal̓ aliqd̓ ſenſibile. qd̓ appre henſum mouet appetitū. ſicut leo vidēs ceruū ꝑ eius mo tum appropinquātē incipit moueri ad ipſum. Alio mō in qͣꝫtum ꝑ exteriorē motū incipit aliqͣliter īmutari naturali immutatione corpus aīalis. puta ꝑ frigus vel calorē. cor pore autē immutato ꝑ motū exterioris corꝑis. immutat̉ etiā ꝑ accidēs appetitus ſenſitiuus qͦ ē ꝟtus organi corpo rei ſic ut cum ex aliqͣ alteratione corꝑis ꝯmouet̉ appetitꝰ ad ꝯcupiſcentiā alicꝰ rei. ſed hoc non ē contra rōnē volun tarij vt dictū eſt. hmōi .n. motiones ab exteriori principio ſunt alterius generis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ d̓s mouet hoīeꝫ ad agēdum. non ſolum ſicut ꝓponēs ſenſui appetibile vel ſi cut immutās corpus. ſed etiā ſicut mouēs ipſam volun tatē. qꝛ omnis motus tā voluntatis qͣꝫ nature ab eo ꝓce dit ſicutia primo mouente. ⁊ ſicut non ē contra rationē na ture ꝙ motus nature ſit a deo ſicut a primo mouēte inqͣꝫ tum natura eſt quoddam inſtrumētum dei mouētis. ita non eſt contra rationem actus voluntarij ꝙ ſit a deo inqͣꝫ tum voluntas a deo mouetur. eſt tn̄ communit̉ de ratione naturalis ⁊ voluntarij motus ꝙ ſint a prīcipio intrīſeco. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ voluntarium non ſit in brutis aīalibꝰ. volunta rium .n. a voluntate d̓r. voluntas autē cum ſit in ratione. vt d̓r in. iij. de aīa. non poteſt eſſe in brutis aīmalibꝰ. ergo neqꝫ voluntarium eius inuenit̉. ¶ Pre. ẜm hoc ꝙ actꝰ humani ſunt voluntarij homo d̓r eſſe dn̄s ſuoꝝ actuum. ſed bruta aīalia non hn̄t dn̄ium ſui actus. non .n. agunt ſꝫ magis aguntur. vt Damaſc. dicit. ergo in brutis aīalibꝰ non ē voluntarium. ¶ Pre. Damaſ. dicit ꝙ actus volū tarios ſeqͥtur laus vel vituperium. ſed actibus brutorum animalium non debetur neqꝫ laus neqꝫ vituperium. ergo in eis non ē voluntarium ¶ Sed contra eſt qd̓ dic̄ ph̓s in iij. ethi. ꝙ pueri ⁊ bruta animalia communicāt volunta rio. ⁊ ide dicunt Grego. nicenus ⁊ Damaſc. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. ad rationē voluntarij reqͥritur ꝙ prin cipium actus ſit intra cum aliqͣ cognitione finis. Eſt au tem duplex ꝯgnitio finis. ꝑfecta .ſ. ⁊ imꝑfecta. Perfecta qͥ dem finis cognitio eſt qn̄ nō ſolum apprehenditur res q̄ ē finis. ſed etiam cognoſcitur ratio finis ⁊ ꝓportio eius qd̓ ordinatur ad finē ip̄m. ⁊ tal̓ cognitio finis competit ſoli rō nali nature. Imperfecta autem cognitio finis ē q̄ in ſola finis apprehenſione conſiſtit ſine hoc ꝙ cognoſcatur ratio finis ⁊ ꝓportio actus ad finem. ⁊ talis cognitio finis reꝑi tur in brutis animalibus per ſenſum ⁊ eſtimationē natu ralem. ꝑfectā igitur cognitionē finis ſeqͥtur voluntarium ẜm rōnē ꝑfectā. ꝓut .ſ. apprehēſo fine aliqͥs pōt deliberans de fine ⁊ de his q̄ ſunt ad finē moueri in fine vel nō moue ri. imꝑfectā autē rationē finis ſeqͥtur voluntariū ẜm rōnē

Queſtio VI
imꝑfectā. ꝓut .ſ. apprehendēs finē nō deliberat. ſed ſubito mouet̉ in ip̄m. vn̄ ſoli rōnali creature ꝯpetit voluntariuꝫ ẜm rōnē ꝑfectā. ſꝫ ẜm rōnē imꝑfectā ꝯpetit etiā brutis. Ad i. dd̓. ꝙ voluntas noīat rōnalē appetitū. ⁊ iō nō pōt eſ ſe in his q̄ rōe carēt. volūtarium autē denoīatiue d̓r a vo iuntate. ⁊ pōt trahi ad ea in qͥbus ē aliqͣ ꝑticipatio volū tatis ẜm aliquā ꝯueniētiā ad volūtatē. ⁊ hoc mō volūta rium attribuit̉ aīalibus brutis inqͣꝫtum .ſ. ꝑ cognitionem aliquā mouent̉ in fineꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ex hoc ꝯtingit ꝙ hō eſt dn̄s ſui actus ꝙ hꝫ deliberationē de ſuis actibꝰ. ex hoc .n. ꝙ rō deliberās ſe hꝫ ad oppoſita volūtas in vtroqꝫ pōt. ſꝫ ẜm hoc voluntarium nō ē in brutis aīalibus vt di ctum ē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ laus ⁊ vituperiū ꝯſequūt̉ actum voluntarium ẜm perfectam voluntarij rationem. qua lis non inuenitur in brutis. Ad tertiū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ volūtarium nō poſſit eſſe ſine actu. voluntariū em̄ d̓r qd̓ ē a volūtate. ſꝫ nihil pōt eſſe a volūtate niſi ꝑ ali quē actū ad minus ip̄ius volūtatis. ergo voluntariū non pōt eſſe ſine actu. ¶ Pre. ſicut ꝑ actū volūtatis d̓r aliqͥs velle. ita ceſſante actu volūtatis d̓r nō velle. ſꝫ nō velle in uoluntariū cauſat qd̓ opponit̉ volūtario. ergo voluntariū nō pōt eſſe actu voluntatis ceſſante. ¶ Pre. de rōe volū tarij ē cognitio. vt dictum ē ſꝫ cognitio ē ꝑ aliquē actum. ergo voluntariū nō pōt eſſe abſqꝫ aliqͦ actu. ¶ Sꝫ contra illud cuius dn̄i ſumus d̓r eſſe voluntariū. ſꝫ nos dn̄i ſu mus eius qd̓ ē agere ⁊ nō agere. velle ⁊ nō velle. ergo ſic̄ agere ⁊ velle ē voluntariū. ita ⁊ nō agere ⁊ non velle. Rn̄. dd̓. ꝙ voluntariū d̓r qd̓ ē a voluntate. ab aliqͦ auteꝫ d̓r eſſe aliqͥd dupl̓r. Uno mō directe. qd̓ .ſ. ꝓcedit ab aliqͦ inqͣꝫtum ē agēs. ſic̄ calefactio a calore. Alio mō indirecte ex hoc ip̄o ꝙ nō agit. ſicut ſubmerſio nauis d̓r eſſe a guber natore inqͣꝫtum deſiſtit a gubernādo. Sꝫ ſciēdum ꝙ non ſꝑ id qd̓ ſequit̉ ad defectū actionis reducit̉ ſicut in cām in agēs ex eo ꝙ nō agit. ſꝫ ſolum tunc cum pōt ⁊ dꝫ agere. ſi em̄ gubernator nō poſſit nauē dirigere vel nō eſſet ei com miſſa gubernatio nauis nō imputaret̉ ei nauis ſubmerſio q̄ ꝑ abn̄tiā gubernatoris ꝯtingeret. qꝛ igit̉ voluntas volen do ⁊ agēdo pōt impedire hoc qd̓ ē nō velle ⁊ non agere. ⁊ aliqn̄ dꝫ hoc qḋ ē nō velle ⁊ non agere. imputatur ei qua ſi ab ip̄a exn̄s. ⁊ ſic voluntariū pōt eſſe abſqꝫ actu. qn̄ꝫ qui dem abſqꝫ actu exteriori cū actu interiori. ſic̄ cū vult non agere. aliqn̄ autē ⁊ abſqꝫ actu interiori. ſicut cum nō vult ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ voluntariū d̓r nō ſolum qd̓ ꝓcedit a voluntate directe ſicut ab agente. ſꝫ etiā qd̓ ē ab ea indire cte ſicut a non agēte. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ non velle d̓r dupl̓r. Uno modo ꝓut ſumitur in vi vniꝰ dictionis ẜm ꝙ ē infi nitum hꝰ ꝟbi nolo. vn̄ ſic̄ cum dico. nolo legere. ſenſus eſt volo non legere. ita hoc qd̓ ē nō velle legere ſignificat vel le non legere. ⁊ ſic non velle erat inuoluntarium. Alio mō ſumitur in vi or̄onis. ⁊ tunc nō affirmatur actus volunta tis. ⁊ hmōi non velle nō cāt in uoluntarium. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ eo mō reqͥritur ad voluntarium actꝰ cognitionis ſicut ⁊ actus volūtatis vt .ſ. ſit ī ptāte alicꝰ ꝯſiderare ⁊ velle ⁊ agere. ⁊ tunc ſic̄ non velle ⁊ non agere cum tp̄us fuerit eſt voluntarium. ita etiā non conſiderare. Ad quartū ſic proceditur. Uidetur ꝙ voluntati poſſit violētia inferri. vnumqd̓qꝫ n poteſt cogi a potētiori. ſꝫ aliqͥd ē humane voluntati poten tius .ſ. de us. ergo ſaltē ab eo cogi pōt. ¶ Pre. oē paſſiuū
cogitur a ſuo actiuo qn̄ īmutatur ab eo. ſꝫ voluntas eſt vis paſſiua. ē .n. mouēs motū. vt d̓r in. iij. de aīa. cū ergo aliqn̄ moueatur a ſuo actiuo videtur ꝙ aliqn̄ cogatur. Pre. motus violētus ē qͥ ē contra naturā. ſꝫ motus volū tatis aliqn̄ ē ꝯͣ naturā. vt pꝫ d̓ motu volūtatis ad peccādū qui ē contra naturam. vt Damaſ. dicit. ergo motus volū tatis pōt eſſe coactus. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ Augꝰ. dicit in. v. de ci. dei. ꝙ ſi aliqͥd ſit voluntarie nō ſit ex neceſſitate om ne aūt coactū fit ex neceſſitate. ergo qd̓ fit ex volūtate nō pōt eſſe coactū. ergo volūtas non pōt cogi ad agēdum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ duplex ē actus voluntatis. Unus qͥdem qͥ eſt eius īmediate velut ab ip̄a elicitus .ſ. velle. Alius qui eſt actus volūtatis a volūtate imꝑatus ⁊ mediāte alia poten tia exercitus vt ambulare ⁊ loqͥ. qui a volūtates imꝑantur mediāte potētia motiua. qͣꝫtum igitur ad actus a volūta te imꝑatos voluntas violentiā pati poteſt inqͣꝫtum ꝑ vio lentia exteriora mēbra impediri pn̄t ne imꝑium volunta tis exeqͣntur. ſꝫ qͣꝫtum ad ip̄m ꝓprium actuꝫ voluntatis nō pōt ei violētia inferri. ⁊ hꝰ eſt rō. qꝛ actus voluntatis nihil ē aliud qͣꝫ inclinatio q̄dā ꝓcedēs ab interiori princi pio cognoſcēte. ſic̄ appetitus natural̓ ē q̄dā inclinatio ab ī teriori principio ⁊ ſine cognitione. qd̓ aūt ē coactū vel vio lentū ē ab exteriori principio. vn̄ contra rōnē iōius actus voluntatis ē ꝙ ſit coactus vel violētus. ſicut etiā ē ꝯͣ rōne naturalis inclinationis vel motus lapidis ꝙ ferat̉ ſurſuꝫ pōt .n. lapis ꝑ violētiā ferri ſurſum. ſꝫ ꝙ iſte motus viole tus ſit ex eius naturali inclinatione eſſe nō pōt. ſil̓r etiam pōt homo ꝑ violētiā trahi. ſꝫ ꝙ hoc ſit ex eius voluntate re pugnat rōi violētie. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ d̓s qͦ ēpotētior qͣꝫ voluntas hūana. pōt voluntatē mouere ẜm id ꝓuerbium pͥuerb̓. xxi. Cor regum in manu dei ē. ⁊ qͦcumqꝫ voluerit vertet illud. ſꝫ ſi hoc eſſet ꝑ violētiā. iā non eſſet cum actu voluntatis. nec ip̄a voluntas moueret̉. ſꝫ aliqͥd ꝯͣ volun tatē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ non ſꝑ ē motus violētus qn̄ paſſiuū immutat̉ a ſuo actiuo. ſꝫ qn̄ hoc ſit contra interiorē incli nationē paſſiui. alioquin om̄s alterationes ⁊ generatōes ſimpliciū corpoꝝ eſſent innaturales ⁊ violēte. ſunt āt na turales ꝓpter naturalē aptitudinē interiorem materie vel ſubiecti ad talē diſpōeꝫ. ⁊ ſil̓r qn̄ voluntas mouet̉ ab ap petibili ẜm ꝓpriā inclinationē non ē motꝰ violentus ſꝫ vo luntarius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ id in qd̓ voluntas tēdit peccan do ⁊ ſi ſit malum ⁊ ꝯtra rōnalem naturā ẜm rei veritatē. apprehendit̉ tn̄ vt bonum conueniens hoī ẜm aliquā de lectationē ſenſus vel ẜm aliquē habitum corruptum. Ad quintū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ violentia non cauſet inuoluntarium. volunta rium .n. ⁊ tnuoluntariū ẜm voluntatem dn̄i. ſꝫ volunta ti violentia inferri non pōt vt on̄ſum ē. ergo vioiētia inuo luntarium cāre non pōt. ¶ Pre. id qd̓ ē inuoluntariū ē cum triſticia. vt Damaſ. ⁊ ph̓s dſcunt. ſꝫ aliqn̄ patitur ali quis violentiam nec tn̄ indetriſtat̉. ergo violentia nō cāt inuoluntarium. ¶ Pre. id qd̓ eſt a voluntate non pōt eē inuoluntarium. ſꝫ aliqͣ violenta ſunt a voluntate. ſic̄ cum aliquis cum corꝑe graui ſurſum aſcendit. ⁊ ſic̄ cum aliqͥs inflectit mēbra contra naturalē eoꝝ flexibilitatē. ergo vio lentia non cāt inuoluntariū ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ ph̓s ⁊ Da maſ. dicunt. ꝙ aliquid ē īuoluntariū ꝑ violētiā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ violētia directe opponit̉ volūtario ſic̄ etiā ⁊ natura li. cōe ē .n. volūtario ⁊ naturali ꝙ vtrūqꝫ ſit a prīcipio in trinſeco. violentū āt ē a principio extrinſeco. ⁊ ꝓpter hoc ſic̄ in rebꝰ q̄ cognitōe carēt violētia aliquid facit ꝯͣ naturam.
V 3

Queſtio VI
ita in rebꝰ cognoſcētibꝰ facit aliquid eſſe cōtra voluntatē qd̓ aūt ē contra naturā d̓r eſſe innaturale. ⁊ ſil̓r qd̓ ēˡ con tra voluntatē d̓r eſſe inuoluntariū. vn̄ violētia inuolun tariū cāt ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ inuoluntariū voluntario op ponit̉. dictū eſt aūt ſupra ꝙ voluntariū d̓r nō ſolū actus qͥ ē immediate i p̄ius voluntatis. ſꝫ etiā actus a volūtate imꝑatus. qͣꝫtum igit̉ ad actū qui e īmediate ip̄ius volū tatis vt ſupra dictū ē. violētia inferri nō pōt vn̄ talē actū violentia inuoluntariū facere nō pōt. ſꝫ qͣꝫtum ad actum imꝑatū voluntas pōt pati violentiā. ⁊ qͣꝫtum ad hūc ac tum violentia inuoluntariū facit. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut na turale d̓r qd̓ eſt ẜm inclinationē nature. ita voluntarium d̓r qd̓ eſt ẜm inclinationē voluntatis. d̓r aūt aliqͥd natu rale dupl̓r. Uno mō qꝛ eſt a natura ſicut a principio actīo ſicut cale facere eſt naturale igni. Alio mō ẜm principium paſſiuū qꝛ .ſ. eſt innata inclinatio ad recipiendū actioneꝫ a principio extrinſeco. ſicut motus celi d̓r eſſe naturalis ꝓ pter aptitudinē naturalē celeſtis corꝑis ad talem motū. lꝫ mouens ſit voluntariū. Et ſil̓r volūtarium pōt aliqͥd di ci dupl̓r. Uno mō ſcd̓m actionē. puta cū aliqͥs aliqͥd vult agere. Alio mō ſcd̓m paſſionē .ſ. cum aliquis vult pati ab alio. vn̄ cum actio infert̉ ab aliqͦ exteriori manēte in eo qͥ patit̉ volūtate patiendi. nō eſt ſimpl̓r violentū. qꝛ lꝫ ille qui patit̉ nō ꝯferat agēdo ꝯfert tn̄ volēdo pati. vn̄ nō pōt dici inuoluntatiū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut ph̓s dicit in. viij phi. motus aīal̓ qͦ int̓dum mouet̉ aīal contra naturaiē in clinationē corꝑis. ⁊ ſi n̄ ſit natural̓ corꝑi. eſt tn̄ qͦdāmō na turalis aīali cui naturale eſt ꝙ ſcd̓m appetitū moueat̉. ⁊ iō hoc n̄ eſt violētum ſimpl̓r ſꝫ ſcd̓m qͥd. ⁊ ſil̓r eſt dd̓. ꝙ cū aliqͥs inflectit mēbra contra naturalē diſpōeꝫ. hoc .n. eſt violētum ſcd̓m quid .ſ. qͣꝫtum ad membrum ꝑticulare. n̄ tn̄ ſimpl̓r qͣꝫtum ad ipſum hoīem. Ad ſextum ſic procedit. Uidet̉ ꝙ metus cauſet inuoluntariū ſimpl̓r. ſicut .n. vio lētia eſt reſpectus eius qd̓ ꝯtrariat̉ pn̄tialit̓ volūtati. ita metus ē reſpectu futuri mali qd̓ repugnat volūtati. ſꝫ vi olent iacāt inuoluntariū ſimpl̓r. ergo ⁊ metus inuolunta rium ſimpl̓r cāt. ¶ Pre. qd̓ ē ſcd̓m ſe tale quolibet addi to remanet tale. ſicut qd̓ ſcd̓m ſe eſt calidū. cuicūqꝫ ꝯiūga tur nihilominus ē calidū ip̄o manēte. ſꝫ illud qd̓ ꝑ metū agit̉ ẜm ſe eſt inuoluntariū. ergo etiā adueniēte metu eſt inuoluntariū. ¶ Pre. qd̓ ſub ꝯditōe eſt tale ſcd̓m qͥd eſt tale. qd̓ aūt abſqꝫ ꝯditōe ē tale ſimpl̓r ē tale. ſicut qd̓ ē ne ceſſariū ex ꝯditōe eſt neceſſariū ſcd̓m qͥd. qd̓ aūt ē neceſſa rium abſolute ē neceſſariū ſimpl̓r. ſꝫ id qd̓ ꝑ mētū agit̉ ē inuoluntariū abſolute. n̄ eſt āt voluntariū niſi ſub ꝯditio ne .ſ. vt vitet̉ malū qd̓ timet̉. ergo id quod ꝑ mētum agit̉ eſt ſimpl̓r inuoluntariū. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Greg. nicenus dicit ⁊ etiā ph̓s. ꝙ hmōi q̄ ꝑ metuꝫ agunt̉ ſunt magis vo luntaria qͣꝫ īuoluntaria. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ph̓s dicit ī. iij. ethi. ⁊ idē dicit Greg. nicenus in li. ſuo de hoīe. hmōi q̄ ꝑ metū agunt̉ mixta ſunt ex voluntario ⁊ inuoluntario. id em̄ qd̓ ꝑ metum agit̉ in ſe ꝯſideratū n̄ eſt voluntariū. ſed ſit voluntariū in caſu .ſ. ad vitādum maluꝫ qd̓ timet̉. ſed ſi qͥs recte ꝯſideret magis ſunt hmōi voluntaria qͣꝫ inuo luntaria. ſunt .n. voluntaria ſimpl̓r. inuoluntaria āt ẜm qͥd. vnumqd̓qꝫ n. ſimpl̓r eſſe d̓r ſcd̓m ꝙ eſt in actu. ſcd̓m āt ꝙ eſt in ſola apprehenſione n̄ eſt ſimpl̓r ſꝫ ſcd̓m qͥd. hoc āt qd̓ ꝑ mētū agit̉. ẜm hoc eſt in actu ſcd̓m ꝙ fit. cū .n. ac tus in ſingularibꝰ ſint. ſingulare āt inqͣꝫtum hmōi eſt hic ⁊ nunc. ſcd̓m hoc id qd̓ fit ē in actu. ẜm ꝙ hic ē ⁊ nunc ⁊
ſub alijs ꝯditōibꝰ indiuidualibꝰ. ſic āt hoc qd̓ fit ꝑ metuꝫ eſt voluntariū. inqͣꝫtum .ſ. eſt hic ⁊ nūc. ꝓut .ſ. in hoc cāu ē impeditiuū maioris mali qd̓ timebat̉. ſicut ꝓiectio mer tium in mare fit voluntariū tꝑe tēpeſtatis ꝓpt̓ timorē ꝑi culi. vn̄ manifeſtum ē ꝙ ſimpl̓r voluntariū eſt. vn̄ ⁊ ꝯpe tit ei rō voluntarij. qꝛ principium eius ē intra. ſꝫ ꝙ accipi atur id qd̓ ꝑ mētū fit. vt extra hūc caſum ern̄s ꝓut repu gnat voluntati. hoc n̄ eſt niſi ſcd̓m rōnē tm̄. ⁊ iō eſt inuolū tarium ſcd̓m q̄d i. ꝓut ꝯſiderat̉ extra hūc caſum exn̄s. ⁊ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ea q̄ agunt̉ ꝑ metū ⁊ ꝑ vim n̄ ſolū drn̄t ẜm pn̄s ⁊ futuꝝ lꝫ etiā ẜm hoc ꝙ in eo qd̓ agit̉ ꝑ vim vo luntas n̄ ꝯſentit. ſꝫ oīo eſt contra motū volūtatis. ſꝫ id qd̓ ꝑ metū agit̉ fit voluntariū. iō qꝛ motus volūtatis fert̉ in id lꝫ n̄ ꝓpter ſeip̄m. ſed ꝓpter aliud .ſ. ad repellēdum malū qd̓ timet̉. ſufficit .n. ad rōnem voluntarij ꝙ ſit ꝓpter aliud voluntarium. volūtarium .n. eſt nō ſolum qd̓ ꝓpter ſeip̄m volumus vt finem. ſed etiam qd̓ ꝓpter aliud volumus vt ꝓpter finem. pꝫ ergo ꝙ in eo qd̓ ꝑ vim agit̉ voluntas in terior nihil agit. ⁊ iō vt Greg. nicenus dicit. ad excluden dum ea q̄ ꝑ metum agunt̉ in diffinitōe violenti. n̄ ſolum d̓r violētum eſt cꝰ printipium eſt extra. ſed addit̉ nil con ferente vim paſſo. qꝛ ad id qd̓ agit̉ ꝑ metum voluntas ti mentis aliqͥd confert. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ea q̄ abſolute dicūt̉ quolibet addito remanent talia. ſicut calidum ⁊ album. ſꝫ ea q̄ relatiue dicunt̉ variant̉ ẜm oꝑationē ad diuerſa. qd̓ em̄ eſt magnū comꝑatum huic eſt ꝑuū comꝑatum alteri Uoluntarium āt d̓r aliquid n̄ ſolum ꝓpter ſe qͣi abſolu te. ſed etiā ꝓpter aliud qͣi relatiue. ⁊ iō nihil ꝓhibet aliqͥd qd̓ de ſe nō eſſet voluntariū alteri comꝑatū fieri volun tariū ꝑ comꝑatōeꝫ ad aliud. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illud quod ꝑ mētū agit̉ abſqꝫ conditōe eſt voluntarium .i. ẜm ꝙ actu agit̉. ſed inuoluntariū eſt ſub conditōe .i. ſi tal̓ metus non immineret. vn̄ ẜm illam rationem magis poteſt concludi oppoſitum. Ad ſeptimuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ concupiſcentia cauſet inuoluntariū. ſicut .n. me tus eſt q̄dam paſſio. ita ⁊ concupiſcētia. ſꝫ metus cāt qͦdā mō inuoluntariū. ergo etiā concupiſcentia. ¶ Pre. ſicut ꝑ timorē rimidus agit ꝯͣ id qd̓ ꝓponebat. ita īcontinēs ꝓ pter concupīaꝫ. ſꝫ timor aliquo mō cāt inuoluntariū. er go ⁊ concupīa. ¶ Pre. ad voluntariū requirit̉ cognitio. ſed concupīa corrūpit cognitionē. dicit. n̄ ph̓s in. vi. ethi. ꝙ delectatio ſiue concupīa delectatōis corrūpit eſtimatō nem prudentie. ergo concupīa cāt inuoluntariū. ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ Damaſ. dicit. Inuoluntarium eſt miſericor dia vel indulgentia dignum ⁊ cū triſticia agit̉. ſed neutꝝ hoꝝ competit ei qd̓ ꝑ concupīaꝫ agit̉. ergo cōcupīa nō cāt inuoluntariū ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝯcupīa nō cāt inuoluntarium ſed magis facit aliquid voluntariū. d̓r .n. aliqͥd volunta rium ex eo ꝙ voluntas in id fert̉. ꝑ ꝯcupīaꝫ āt voluntas inclinat̉ ad volendum id qd̓ ꝯcupiſcit. ⁊ iō ꝯcupīa magis facit ad hoc ꝙ aliqͥd ſit voluntarium qͣꝫ ꝙ ſit inuolūtariū ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ timor eſt de malo. ꝯcupīa āt reſpicit bonum. malum āt ẜm ſe ꝯͣriat̉ voluntati. ſed bonū eſt vo luntati ꝯſonum. vn̄ magis ſe hꝫ timor ad cauſandum īuo luntarium qͣꝫ ꝯcupīa. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in eo qui ꝑ metuꝫ aliquid agit manet repugnātia voluntatis ad id qd̓ agit̉ ẜm ꝙ in ſe conſiderat̉. ſed in eo qui agit aliqͥd ꝑ ꝯcupīam ſic̄ eſt incontinēs. non manet prior voluntas qͥ repudia bat illud quod concupiſcit̉ ſed mutat̉ ad volēdum id qd̓ prius repudiabat. ⁊ iō qd̓ ꝑ mētū agit̉ qͦdāmō eſt inuolū

Queſtio VII
tarium. ſed qd̓ ꝑ ꝯcupīaꝫ agit̉ nullo mō. nā in cōtinēs con cupiſcētie agit contra id qd̓ prius ꝓponebat non āt cōtra id qd̓ nūc vl̓t. ſꝫ timidus agit ꝯͣ id qd̓ etiā nūc ẜm ſe vult ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ſi ꝯcupīa totalit̓ cognitionē auferret. ſic̄ ꝯtingit in illis qui ꝓpter ꝯcupīaꝫ fiūt amentes. ſeq̄ret̉ ꝙ ꝯcupīa voluntariū tolleret. nec tn̄ ꝓprie eſſet ibi inuolun tariū. qꝛ in his q̄ vſum rōis nō hn̄t. neqꝫ volūtariū ē neqꝫ inuolūtariū. ſed qn̄qꝫ in his q̄ ꝑ ꝯcupīaꝫ agunt̉ nō tota liter tollit̉ cognitio. qꝛ nō tollit̉ ptās cognoſcendi. ſed ſolū conſideratio actual̓ in ꝑticulari agibili. ⁊ tn̄ hocip̄m ē vo luntariū ẜm ꝙ voluntarium d̓r quod eſt in ptāte volen tis. vt nō agere ⁊ nō velle. ſil̓r aūt ⁊ nō ꝯſiderare. pōt .n. voluntas paſſioni reſiſtere. vt infra dicet̉. Adoctauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ignorātia nō cauſet inuoluntariū. inuoluntariū em̄ veniam meret̉. vt Damaſ. dic̄. ſed interdum quod ꝑ ignorantiam agit̉ veniam nō meret̉. ẜm illud. i. ad Corin thi. xiiij. Si quis ignorat ignorabit̉. ergo ignorantia non cauſat inuoluntarium. ¶ Pre. omne pctm̄ eſt cum igno rantia. ẜm illud Prouerbio. xiiij. Erāt qui oꝑant̉ malū. ſi igit̉ ignorantia inuoluntarium cauſet. ſequeret̉ ꝙ omne pctm̄ eſſet inuoluntarium. quod eſt contra Aug. dicentē ꝙ omne pctm̄ eſt voluntarium. ¶ Pre. inuoluntariū cū triſticia eſt. vt Damaſ. dicit. ſed quedam ignorāter agū tur ⁊ ſine triſticia. puta ſi aliqnis occidit hoſtem quem q̄ rit occidere putans occidere ceruum. ergo ignorantia nō cauſat inuoluntarium. ¶ Sed contra eſt quod Damaſ. ⁊ ph̓s dicūt. ꝙ inuoluntarium qͦddā eſt ꝑ ignorantiam. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ignorātia habet cauſare inuoluntariū ea rō ne. qꝛ priuat cognitionem que p̄exigit̉ ad voluntarium. vt ſupra dictum eſt. non tn̄ q̄libet ignorātia hmōi cogni tionem priuat. ⁊ ideo ſciendū ꝙ ignorātia tripl̓r ſe hꝫ ad actum voluntatis. vno mō ꝯcomitanter. alio mō ꝯſequē ter. tertio mō an̄cedenter. Concomitāter quidē qn̄ igno rātia eſt de eo qḋ agit̉. tn̄ etiā ſi ſciret̉ nihilominus ageret̉ tūc .n. ignorātia nō inducit ad volendū vt hoc fiat. ſed ac cidit ſil̓ eſſe aliqͥd factū ⁊ ignoratū. ſic̄ in exēplo poſito .ſ. cū aliquis vellet qͥd ē occidere hoſtē. ſed ignorans occidit eū putās occidere ceruū. ⁊ talis ignorātia nō fac̄ in uolun tariū. vt ph̓s dic̄. qꝛ nō cāt aliquid qd̓ ſit repugnās volū tati. ſed fac̄ nō voluntariū. qꝛ nō pōt eſſe actu volitū qd̓ ig noratū ē Conſequēter āt ſe hꝫ ignorātia ad voluntatē in qͣꝫtū ip̄a ignorātia eſt volūtaria. ⁊ hoc ꝯtīgit dupl̓r ſcd̓m duos modos volūtarij ſupra poſitos. Uno mō. qꝛ actus volūtatis fert̉ in ignorantiā. ſic̄ cū aliqͥs ignorare vult vel vt excuſatōeꝫ pctī habeat vel vt nō retrahat̉ a peccādo. ẜm illud Iob. xxij. Scīam viaꝝ tuaꝝ nolumus. ⁊ hec d̓r igno rantia affectata. Alio mō d̓r ignorātia voluntaria eius qd̓ quis pōt ſcire ⁊ dꝫ. ſic .n. nō agere ⁊ nō velle voluntarium d̓r. vt ſupra dictū eſt. hoc igit̉ mō d̓r ignorātia ſiue cū ali quis actu nō ꝯſiderat qd̓ ꝯſiderare pōt ⁊ dꝫ. que ē ignorā tia male electionis vel ex paſſione vel ex hītu ꝓueniēs. ſi ue cū aliquis noticiā quā dr̄ hr̄e nō curat acquirere. ⁊ ẜm hunc modū ignorātia vl̓ium iuris q̄ qͥs ſcire tenet̉ volū taria d̓r. qͣi ꝑ negligētiā ꝓueniēs. cū aūt ip̄a ignorātia ſit voluntaria aliqͦ iſtoꝝ moꝝ non pōt cāte ſimpl̓r inuolun tariū. cauſat tn̄ ſcd̓m qͥd inuoluntariū inqͣꝫtū p̄cedit mo tum volūtatis ad aliquid agendū qui non eſſet ſcīa pn̄te Ancedēter aūt ſe hꝫ ad voluntatē ignorātia qn̄ non ē vo luntaria ⁊ tn̄ ē cā volendi qḋ non vellet alias. ſic̄ cū aliqͥs hō ignorat aliquā circunſtātiā actus quā nō tenebat̉ ſcire. ⁊ ex hoc aliquid agit qḋ nō faceret ſi ſc ret. puta cū ali quis diligētia adhibita neſciēs aliquē trāſire ꝑ viā ꝓij cit ſagittā q̄ interficit trāſeuntē. ⁊ tal̓ ignorātia cāt inuo lūtariū ſimpl̓r. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. nā prima rō ꝓcedit de ignorātia eoꝝ qͣ quis tenet̉ ſcire. ſcd̓a āt de igno rantia electōis. q̄ quodāmō eſt volūtaria. vt dictum ē. ter tia ꝟo de ignorātia q̄ ꝯcomitāter ſe habet ad voluntatem ¶ Queſtio. VII. Einde conſideran dum eſt de circūſtātijs hūanoꝝ actuū. Et cir ca hoc q̄runt̉ qͣtuor. Primo quid ſit circūſtā tia. Scd̓o vtꝝ circunſtātie ſint circa hūanos actus atten dende a theologo. Tertio quot ſunt circunſtantie. Quar to q̄ ſunt in eis. principaliores. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ circūſtātia non ſit accn̄s actus hūani. Dic̄. .n. Tullius in rhetoricis ꝙ circunſtātia ē ꝑ quā argumenta tioni auctoritatē ⁊ firmamentū adiungit orō. ſed or̄o dat firmamentū argumētationi p̄cipue ab his q̄ ſunt de ſub ſtātia rei. vt diffinitio. genus ⁊ ſpēs. ⁊ alia hmōi. a quibꝰ etiā Tullius oratorē argumētari docet. ergo circunſtātia non eſt accn̄s hūani actus. ¶ Pre. accn̄tis ꝓpriū ē ineſſe quod aūt circumſtat nō ineſt. ſed magis ē extra. ergo circū ſtātie non ſunt accn̄tia hūanoꝝ actuū. ¶ Pre. accn̄tis nō eſt accn̄s. ſed ip̄i hūani actus ſunt q̄dā accn̄tia. non ergo circumſtātie ſunt accn̄tia actuū. ¶ Sed contra. ꝑticula res ꝯditōes cuiuſtibet rei ſingularis dicunt̉ accn̄tia indi uiduātia ip̄m. ſed ph̓s in. iij. ethi. circūſtātias noīat ꝑticu laria .i. ꝑticl̓ares ſinguloꝝ actuū ꝯditōes. gꝰ circumſtātie ſunt accn̄tia īdiuiduātia hūanoꝝ actuū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ qꝛ noīa ẜm ph̓m ſunt ſigna intellectuū. neceſſe eſt ꝙ ẜm ꝓ ceſſum intellectiue cognitōis ſit etiā noīationis ꝓceſſus. ꝓcedit aūt nr̄a cognitio intellectualis a notioribꝰ ad minꝰ nota. ⁊iō apud nos a notioribꝰ noīa trāſferunt̉ ad ſignifi cādum res minus notas. ⁊ inde ē ꝙ ſicut d̓r in. x. meta phi. ab his q̄ ſunt ſcd̓m locū ꝓceſſit nomē diſtātie ad oīa ꝯͣria. ⁊ ſil̓r noībꝰ ꝑtinentibꝰ ad motū localem vtimur ad ſignificādum alios motus. eo ꝙ corꝑa q̄ loco circumſcri bunt̉ ſunt maxime nobis nota. ⁊ inde ē ꝙ nomē circum ſtantie ab his q̄ in loco ſunt deriuat̉ ad actus humanos. d̓r aūt in localibꝰ aliquid circumſtare qd̓ eſt quidē extrin ſecum a re. tn̄ attingit ip̄am vel appropinquat ei ſcd̓m lo cum. ⁊ iō q̄cunqꝫ ꝯditōes ſunt extra ſubſtātiā actus ⁊ tn̄ attingūt aliqͦ mō actum humanū circumſtātie dicunt̉. qd̓ aūt eſt extra ſubſtantiam rei ad rē ip̄am ꝑtinens accn̄s eiꝰ d̓r. vn̄ circumſtātie actuū humanoꝝ accn̄tia eoꝝ dicenda ſunt. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ or̄o quid ē dat firmamentū argu mentationi. primo ex ſubſtātia actus. ſcd̓ario ꝟo ex his q̄ circumſtāt actum. ſicut primo accuſabilis reddit̉ aliqͣs ex hoc ꝙ homicidium fecit. ſcd̓ario vero ex hoc ꝙ dolo fecut vel ꝓpter lucꝝ vel in tꝑe vel in loco ſacro. aut aliqͥd hmōi. ⁊ ideo ſignāter dicit ꝙ ꝑ circumſtantiā or̄o argumenta tioni firmamentū adiugit qͣi ſcd̓ario. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ali quid d̓r accn̄s alicuius dupl̓r. Uno mō qꝛ ineſt ei. ſic̄ al bum d̓r accn̄s ſortis. Alio mō. qꝛ eſt ſimul cū eo in eodē ſubiecto. ſicut d̓r ꝙ album accidit muſico inqͣꝫtum conue niūt ⁊ quodāmō ſe conringūt in vno ſubiecto. ⁊ ꝑ hunc modū dicunt̉ circūſtātie accidentia actuū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut dictū eſt accn̄s d̓r accn̄ti accidere ꝓpter ꝯueniētiā in ſubiecto. ſꝫ boc cōtingit dupl̓r. Uno mō ẜm ꝙ duo acci
B 3

Que ſtio VIII
dentia ꝯꝑant̉ ad vnū ſubiectū abſqꝫ aliqͦ ordine. ſicut al bū ⁊ muſi cū ad ſorrē. Alio mō cū aliqͦ ordine. puta qꝛ ſub iectū recipit vnū accn̄s alio mediāte. ſicut corpus recipit colorē mediāte ſuꝑficie. ⁊ ſic vnū accn̄s d̓r etiā alteri in eſſe. dicimus .n. colorē eē in ſuꝑficie. vtroqꝫ aūt mō circū ſtātie ſe hn̄t ad actus. nā aliq̄ circūſtātie ordinate ad actuꝫ ꝑtinēt ad agentē nō mediāte actu. puta locus ⁊ ꝯditio ꝑ ſone. aliq̄ ꝟo mediāte ip̄o actu ſicut modus agēdi. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ circumſtātie hūanoꝝ actuū nō ſint ꝯſiderande a theologo. nō .n. ꝯſiderant̉ a theologo actꝰ hūani niſi ẜm ꝙ ſunt aliqͣles. .i. boni vel mali. ſꝫ circūſtātie nō vidēt̉ poſ ſe facere actus aliqͣles. qꝛ nihil qͣlificat̉ formalit̉ loquen do ah eo qḋ ē extra ip̄m. ſꝫ ab eo qd̓ in ip̄o ē. ergo circūſtā tie actuū nō ſunt a theologo ꝯſiderāde. ¶ Pre. circūſtan tie ſunt accn̄tia actuū. ſꝫ vni infinita accidūt. ⁊ iō vt d̓r in vi. metaph. nulia ars vel ſcīa ē circa ens ꝑ accn̄s niſi ſola ſophiſtica. ergo theologus non hꝫ ꝯſiderare circūſtantias hūa noꝝ actuū. ¶ Pre. circumſtātiaꝝ ꝯſideratio ꝑtīet ad rhetore. rhxtorica aūt nō ē ꝑs theologie. ergo ꝯſideratio cir cunſtātiaꝝ nō ꝑtinet ad theologū. ¶ Sꝫ ꝯͣ. ignorātia cir cunſtātiaꝝ cāt inuoluntariū. vt Damaſ. ⁊ Grego. nicenꝰ dicunt. ſed inuoluntariū excuſat a culpa. cui ꝯſideratio ꝑ tinet ad theologū gͦ ⁊ conſideratio circūſtātiaꝝ ad theolo gū ꝑtinet. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ circumſtātie ꝑtinent ad conſide rationē theologi triplici rōe. Primo quidē. qꝛ theologus conſiderat actus hūanos ſcd̓m ꝙ ꝑ eos hō ad beatitudinē ordinat̉. oē aūt quod ordinat̉ ad finem oportet eſſe ꝓpor tionatū fini. actus aūt ꝓportionant̉ fini ſcd̓m cōmenſura tionē quādam q̄ fit ꝑ debitas circumſtātias. vn̄ conſide ratio circumſtātiaꝝ ad theologū ꝑtinet. Scd̓o. qꝛ theolo gus conſiderat actus hūanos ſcd̓m ꝙ in eis inuenit̉ bonū ⁊ malū. melius ⁊ peius. ⁊ hoc diuerſificat̉ ſcd̓m circūſt ā tias. vt in fra patebit. Tertio. qꝛ theologus cōſiderat actus hūanos ſcd̓m ꝙ ſunt meritorij vel demeritorij qd̓ conue nit actibꝰ hūanis. ad quod requirit̉ ꝙ ſint voluntarij. actꝰ aūt hūanus iudicat̉ voluntarius vel inuoluntarius ẜm cognitōeꝫ vel ignorātiam circumſtātiaꝝ vt dictum ē. ⁊ iō conſideratio circumſtātiaꝝ ꝑtinet ad theologū. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ bꝰnum ordinatū ad finē d̓r vtile quod impor tat relationem quandam. vn̄ ph̓s dicit in .i. ethi. ꝙ ad ali quid bonum eſt vtile. in his aūt que ad aliquid dicuntur denominat̉ aliquid non ſolum ab eo quod ineſt. ſed etiā ab eo quod extrinſecus adiacet. vt pꝫ in dextro ⁊ ſiniſtro. equali ⁊ inequali ⁊ ſil̓ibus. ⁊ ideo cum bonitas actuū ſit inqͣꝫtum ſunt vtiles ad finem. nihil ꝓhibet eos bonos vel malos dici ẜm ꝓportionem ad aliqua que exterius adia cent. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ accidentia que omnino ꝑ accidēs ſe hn̄t relinquunt̉ ab omni arte ꝓpter eoꝝ incertitudinem ⁊ infinitatē. ſed talia accidentia nō hn̄t rōnem circumſtātie qꝛ vt dictū ē. ſic circumſtātie ſunt extra actū ꝙ tn̄ actum aliqͦ mō contingūt ordinare ad ip̄m. accidētia aūt ꝑ ſe ca dūt ſub arte. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cōſideratio circumſtātiaꝝ: tinet ad moralē ⁊ politicū ⁊ ad rhetorē. Ad moralē quidē ꝓut ẜm eas inuenit̉ vel p̄termittit̉ mediū ꝟtutis in hūa nis actibꝰ ⁊ paſſionibꝰ. Ad politicū aūt ⁊ rhetorē ẜm ꝙ ex circumſtātijs actus reddunt̉ laudabiles vel vituꝑabiles excuſabiles vel accuſabiles. diuerſimode tn̄. nā quod the ior ꝑſuadet politicus ditudicat. ad theologum aūt cui oēs alie artes deſeruiūt ꝑtinēt oībꝰ modis p̄dictis. Nā ip̄e hꝫ ꝯſideratōes de actibus ꝟtuoſis ⁊ vitioſis cū morali. ⁊ cō
ſderat actus ẜm ꝙ merent̉ penā vel p̄mium cum rheto re ⁊ politico. Ad tertiū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ incōueniēter circumſtātie nūerent̉. in. iij. ethi. circūſtātia .n. actus d̓r quod exterius ſe hꝫ ad actu. hmōi aūt ſunt tp̄s ⁊ locus ergo ſole due ſunt circumſtātie .ſ. qn̄ ⁊ vbi. ¶ Pre. ex circumſtātijs accipit̉ quid bene vel male fiat. ſed hoc ꝑtinet ad modū actus. gͦ oēs circūſtātie inclu dunt̉ ſub vna q̄ ē modus agēdi. ¶ Pre. circumſtātie nō ſunt de ſubſtātia actus. ſꝫ ad ſubſtātiā actus ꝑtinere vidē tur cauſe ip̄ius actus. ergo nulla circumſtātia dꝫ ſumi ex ſubſtātia ip̄ius actus. ſic ergo neqꝫ quis. neqꝫ ꝓpter quid neqꝫ circa q̄d ſunt circumſtātie. nā quis ꝑtinet ad cāꝫ effi cientē. ꝓpter quid ad finalē. circa quid ad materialem ¶ Sꝫ cōtra ē auctoritas ph̓i in. x. ethi. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ Tulliꝰ in ſua rhetorica aſſignat ſeptē circūſtātias q̄ hoc ꝟſu con tinent̉. Quis quid. vbi. quibꝰ auxilijs. cur. quō. qn̄. Cō ſiderādum ē .n. in actibus qͥs fecit. quibus auxilijs vel in ſtrumētis fecerit. qͥd fecerit. vbi fecerit. cur fecerit. quō fe cerit. ⁊ qn̄ fecerit. ſꝫ Areſt. in. iij. ethi. addit aliā .ſ. circa qͥd q̄ a Tullio ꝯp̄hendit̉ ſub qͥd. ⁊ rō hꝰ annūeratōis ſic acci pi pōt. nā circūſiātia d̓r qͣi extra ſubſtātiā actus exn̄s. ita tn̄ ꝙ aliqͦ mō attingit ip̄m. ꝯtīgit aūt hoc fieri tripl̓r. Uno mō inqͣꝫtū attingit ip̄m actū. Alio mō inqͣꝫtū attīgit cām actus. Tertio mō inqͣꝫtū attingit effectū. ip̄m aūt actū at tingit. vel ꝑ modū meſure ſicut tp̄s ⁊ locus. vel ꝑ moduꝫ qͣlitatis actus ſic̄ modus agēdi. ex ꝑte aūt effectus. vt cum ꝯſiderat̉ quid aliquis fecerit. ex ꝑte ꝟo cāe actus qͣꝫtū ad cāꝫ finalē accipit̉ ꝓpt̓ quid. ex ꝑte aūt cāe materialis ſiue obiecti accipit̉ circa quid. ex ꝑte ꝟo cāe agētis principal̓ accipit̉ quis egerit. ex ꝑte ꝟo cāe agētis inſtr̄alis. accipit̉ quibus auxilijs. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ tp̄s ⁊ locus circum ſtāt actū ꝑ modū mēſure. ſꝫ alia circūſtāt actū inqͣꝫtū atūī ūt ip̄m qͦcūqꝫ alio mō extra ſubſtantiā eius exn̄tes. Ad. ij. dd̓. ꝙ iſte modus qͥ ē bn̄ vel male nō ponit̉ circum ſtātia. ſꝫ conſequēs ad oēs circūſtātias. ſꝫ ſpālis circum ſtātia ponit̉ modus qui ꝑtinet ad qͣlitate actus. puta ꝙ aliquis ambulet velocit̉ vel tarde. ⁊ ꝙ aliquis ꝑcutit for titer vel remiſſe. ⁊ ſic de alijs. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illa conditō cāe ex qͣ ſubſtātia actus dependet nō d̓r circumſtātia ſꝫ ali qͣ cōditio adiuncta. ſicut in obiecto nō d̓r circūſtātia furti ꝙ ſit alienū. hoc .n. p̄tinet ad ſubſtātiā furti. ſꝫ ꝙ ſit mag nū vel ꝑuū. ⁊ ſil̓r ē de alijs circumſtātijs q̄ accipiunt̉ ex ꝑ te aliaꝝ cāꝝ nō .n. finis qui dat ſpēm actus ē circūſtātia. ſed aliquis finis adiūctus. ſicut ꝙ fortis fortiter agat ꝓ ter bonum fortitudinis nō eſt circumſtantia. ſed ſi forti ter agat ꝓpter liberationem ciuitatis vel populi xp̄iani vl̓ aliquid hmōi. intelligit̉ etiam ex ꝑte eius quod eſt quid. nam ꝙ aliquis ꝑfundens aliquem aqua abluat ip̄m nō eſt circumſtantia ablutionis. ſed ꝙ abluendo infrigidet vel calefaciat ⁊ ſanet vel noceat. hec ē circumſtātia. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ non ſint principales circumſtantie ꝓpter quid ⁊ ea in quibus eſt operatio. vt d̓r in. iij. ethi. ea .n. in qui bus eſt operatio vident̉ eſſe locus ⁊ tempus. que non vi dent̉ eſſe principalia inter circumſtantias. cum ſint maxi me extrinſeca ab actu. ea ergo in quibus eſt operatio non ſunt principaliſſime circumſtātiaꝝ. ¶ Pre. finis ē extrin ſecus rei. nō ergo videt̉ eſſe principaliſſima circūſtātiaꝝ. ¶ Pre. principaliſſimū in vnoqͦqꝫ ē cā eius ⁊ forma. ſed

Queſtio VIII
cā ip̄ius actus ē ꝑſona agēs. forma aūt actus ē modus ip ſius. ergo iſte due circūſtātie vident̉ eſſe principaliſſime ¶ Cōtra ē qd̓ Greg. nicenus dicit ꝙ principaliſſime cir cumſtātie ſunt cuius gr̄a agit̉. ⁊ quid ē qd̓ agit̉ ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ actus ꝓprie dicunt̉ hūani. ſicut ſupͣ dictum ē. ꝓut ſunt voluntarij. volūtatis aūt motiuū ⁊ obiectū ē finis. ⁊ id̓o principaliſſima ē omniū circumſtātiaꝝ illa q̄ attingit actū ex ꝑte finis .ſ. cuius gr̄a. ſcd̓ario ꝟo q̄ attingit ip̄am ſub ſtantiā actus .i. quid fecit. alie ꝟo circumſtātie ſunt ma gis vel minus prīcipales. ẜm ꝙ magis vel minus ad has appropinquāt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ꝑ ea in quibus ē oꝑa tio ph̓s nō intelligit tp̄s ⁊ locū. ſed ea q̄ adiungunt̉ ip̄i ac tui. vn̄ Gre. nicenus qͣſi exponēs dictū ph̓i. loco eius qd̓ ph̓s dixit. in quibus ē oꝑatio. dicit quid agit̉ ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ finis ⁊ ſi nō ſit de ſubſtātia actus ē tn̄ cā actus princi paſiſſima inqͣꝫtū mouet agentē ad agendū. vn̄ ⁊ maxīe ac tus moralis ſpēꝫ hꝫ ex fine. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝑſona a gens cā ē actus ẜm ꝙ mouet̉ a fine. ⁊ ẜm hoc principalit̓. ordi nat̉ ad actū. alie ꝟo ꝯditōes ꝑſone nō ita principalit̓ ordi nant̉ ad actū. modus etiā nō ē ſubſtantialis forma actus. hic .n. attēdit̉ in actu ẜm obiectū vel finē ⁊ terminū. ſed ē qͣſi q̄dā qͣlitas accidētalis. ¶ Queſtio. VIII. Einde conſideran dum ē de ip̄is actibus voluntarijs in ſpāli. ⁊ primo de actibus qͥ ſunt īmediate ip̄ius volū tatis velut a volūtate eliciti. ſcd̓o de actibꝰ imꝑatis a vo luntate. volūtas aūt mouet̉ ⁊ in finē. ⁊ in ea q̄ ſunt ad fi nē. Primo igit̉ ꝯſiderādum ē de actibus volūtatis qͥbuſ mouet̉ in finē. ⁊ deinde de actibꝰ eius qͥbꝰ mouet̉ in ea q̄ ſunt ad finē. actus aūt volūtatis in fine vident̉ eſſe tres. ſ. velle. frui. ⁊ intēdere. Primo ergo ꝯſiderabimus d̓ vo lūtate. Scd̓o de fruitōe. Tertio de intētōne. Circa primū ꝯſiderāda ſunt tria. Primo qͥdē qͦꝝ volūtas ſit. Scd̓o a qͦ moueat̉. Tertio quō moueat̉. Circa primū q̄runtur tria. Primo vtꝝ volūtas ſit tm̄ boni. Scd̓o vtꝝ ſit tm̄ finis. an etiā eoꝝ q̄ ſunt ad finē. Tertio ſi ē aliqͦ mō eoꝝ q̄ ſunt ad finem. vtrum vno motu moueatur in finem. ⁊ in ea q̄ ſunt ad finem. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ voluntas nō ſit tm̄ boni. eadē .n. eſt potētia op poſitoꝝ. ſicut viſus albi ⁊ nigri. ſed bonū ⁊ malū ſunt op poſita. ergo volūtas nō ſolū ē boni ſed etiā mali. ¶ Pre. potētie rōnales ſe hn̄t ad oppoſita ꝓſequēda ẜm ph̓m. ſꝫ voluntas ē potentia rōnalis. ē .n. in rōne vt dicit̉ in. iij. de aīa. ergo voluntas ſe habet ad oppoſita. nō ergo tātuꝫ ad volendū bonū. ſed etiā ad volendū malū. ¶ Pre. bo num ⁊ ens cōuertunt̉. ſed voluntas nō ſolū ē entiuꝫ. ſed etiā nō entiū. volumus .n. qn̄qꝫ nō ambulare ⁊ non loqͥ volumus etiā interdū quedā futura que nō ſunt entia ī actu. ergo voluntas nō tm̄ ē boni. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ Dionyſius dicit. iiij. ca. de di. no. ꝙ malū ē p̄ter volūta tem. ⁊ ꝙ omnia bonum appetunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ volū tas ē appetitus quidā rōnalis. omnis autē appetitꝰ non eſt niſi boni cuius rō eſt. quia appetitusⁱ nihil aliud ē qͣꝫ quedam inclinatio appetentiſ in aliquid. nihil autē in clinatur niſi in aliquid ſimile ⁊ conueniēs. cum igit̉ oīs res inquātū ē ens ⁊ ſubſtantia ſit quoddā bonū. neceſſe eſt vt oīs inclinatio ſit in bonū. ⁊ inde ē ꝙ phūs dicit in i. ethi. ꝙ bonū eſt qd̓ oīa appetunt. Sed cōſiderandum eſt ꝙ cum omnis inclinatio conſequatur aliquā formā
appetitus naturalis cōſequit̉ formā in natura exiſten tem. appetitus autem ſenſitiuus vel etiam intellectiuus ſeu rōnalis que dicitur voluntas. ſequitur formā appre henſam. ſicut igit̉ id in quo tendit appetitus naturalis ē bonum exiſtens in re. ita id in quo tendit appetitus ani malis vel voluntarius ē bonū apprehenſuꝫ. Ad hoc igi tur ꝙ voluntas in aliquid tendat nō requirit̉ ꝙ ſit bonū in rei veritate. ſed ꝙ apprehendatur in ratione boni et ꝓ pter hoc phūs dicit in. ij. phiſicoꝝ ꝙ finis ē bonū vel ap parens bonum. ¶ Ad .i. ergo dd̓m. ꝙ eadē potentia eſt oppoſitoꝝ. ſed nō eodem modo ſe habet ad vtrunqꝫ. vo luntas igit̉ ſe habet ⁊ ad bonū ⁊ ad malū. ſed ad bonum appetendo ipſum. ad malū vero fugiendo illud. Ip̄e igi tur actualis appetitus boni vocat̉ voluūtas ẜm ꝙ noīat actum voluntatis. ſic enim nunc loquimur de voluntate fuga aūt mali magis dicit̉ voluntas. vnde ſicut volun tas eſt boni. ita voluntas eſt mali. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ potē tia rōnalis nōſe habet ad quelibet oppoſita ꝓſequenda. ſed ad ea que ſub ſuo obiecto cōuenienti continent̉. nam nulla potentia proſequit̉ niſi ſuū cōueniens obiectum. obiectū aūt voluntatis ē bonū. vnde ad illa oppoſita pro ſequenda ſe habet voluntas que ſub bono cōp̄bendunt̉. ſicut moueri ⁊ quieſcere. loqui ⁊ tacere. ⁊ alia hui uſmodi in vtroqꝫ euī horum fert̉ voluntas ſub rōne boni. ¶ Ad iij. dd̓ ꝙ illud qd̓ nō ē ens in rerum natura. accipitur vt eus in rōne. vnde negationes ⁊ priuationes entia dicū tur rōnis. per quē etiā modū futura prout apprehendun tur ſunt entia. inquantum igit̉ ſunt hmōi entiaā apprehen dunt̉ ſub rōne boni. ⁊ ſic voluntas in ea tendit. vnde phi loſophus dicit in. v. ethi. ꝙ carere malo habet rōem boni Ad ſecūdū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ voluntas nō ſit eoꝝ que ſunt ad finem. ſed tan tum finis. dicit enī phūs in. iij. ethi. ꝙ volūtas eſt finis. electio autem eoꝝ que ſunt ad finem. ¶ Pre. ad ea q̄ ſūt diuerſo genere. diuerſe potentie anime ordinantur. vt di citur in. vi. ethi. ſed finis ⁊ ea que ſunt ad finem ſunt in diuerſo genere boni. nam finis qui eſt bonū honeſtuꝫ vel delectabile eſt in genere qualitatis vel actionis aut paſſio nis. Bonum autem qd̓ dicitur vtile quod eſt ad finem. e in ad aliquid. vt dicitur in i. ethi. ergo ſi voluntas eſt fi nis. nō erit eorum que ſunt ad finem. ¶ Pre. Habitus proportionant̉ potentijs cum ſint eaꝝ perfectiones. ſed ī habitibus qui dicunt̉ artes operatiue ad aliud pertinet finis ⁊ ad aliud quod eſt ad finem. ſicut ad gubernatorē. pertinet vſus nauis. qui eſt finis eius. ad naui factiuā ve ro cōſtructio nauis. que eſt propter finem. ergo cum vo luntas ſit finis. non erit eorum que ſunt ad finem. ¶ Sꝫ contra eſt. quia in rebus naturalibus per eandem poten tiam aliquid pertranſit media ⁊ pertingit ad terminū. ſed ea que ſunt ad finem ſunt quedam media per que perue nitur ad finem ſicut ad terminum. ergo ſi voluntas ē fi nis. ipſa etiā eſt eorum que ſunt ad finem. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ voluntas qn̄qꝫ dicit̉ ipſa potentia qua volumus. qn̄qꝫ autē ipſe voluntatis actus. ſi ergo loquamur de volunta te ẜm ꝙ nominat potentiam. ſic ſe extendit ⁊ ad finem. ⁊ ad ea que ſunt ad finem. ad ea .n. ſe extendit vnaqueqͣꝫ po tentia in quibus inueniri poteſt quocunqꝫ modo ratio ſui obiecti. ſicut viſus ſe extendit ad omnia quecunqꝫ per ticipant quocunqꝫ modo colorem. ratio auteꝫ boni quod eſt obiectum potentie voluntatis inuenitur non ſoluꝫ in fine. ſed etiam in his que ſunt ad fineꝫ. Si autē loqͣmur
B 4

I X Queſtio.
de voluntate ẜm ꝙ nominat ꝓprie actū. ſic ꝓprie loquē do eſt finis tm̄. oīs .n. actus denomīatus a potentia nomi nat ſimplicē actuꝫ illius potentie ſicut intelligere nomi nat ſimplicem actum intellectus. Simpliciter aūt actus potētie ē in id qd̓ eſt ẜm ſe obiectuꝫ potentie. id aūt qd̓ ē ꝓpter ſe bonū ⁊ volitū eſt finis. vnde voluntas ꝓprie ē ip ſius finis. Ea vero que ſūt ad finē nō ſunt bona vel volita ꝓpter ſeip̄a. ſꝫ ex ordine ad finem. vn̄ volūtas in ea nō fer tur niſi quatenꝰ fert̉ ī fineꝫ vn̄ hoc ip̄m qd̓ in eis vult ē fi nis ſic̄ et intelligere ꝓprie eſt eoꝝ que ẜm ſe cognoſcūtur ſcilicꝫ prīcipioꝝ. eoꝝ aūt que cognoſcūt̉ ꝑ principia nō di citur eē intelligentia. niſi inqͣꝫtū in eis ip̄a principia cōſi derantur. Sic .n. ſe habet finis in appetitibilibꝰ. ſicut ſe habet principiū in intelligibilibꝰ. vt dicit̉ in v. ethi. ¶ Ad i. gͦ dd̓. ꝙ ph̓us loquitur de voluntate ẜm ꝙ ꝓprie noīat ſimplicem actū voluntatis nō aūt ẜm ꝙ nominat potenti am. ¶ Ad ſecūdū. dd̓. ꝙ ad ea que ſunt diuerſa genere ex equo ſe habentia ordinātur diuerſe potētie. ſic̄ ſonus ⁊ co lor ſunt diuerſa genera ſenſibiliū ad que ordinantur audi tus ⁊ viſus. Sed vtile ⁊ honeſtū nō ex equo ſe habēt. ſed ſicut qd̓ eſt ẜm ſe ⁊ ẜm alteꝝ. hmōi auteꝫ ſemꝑ referunt̉ ad eandē potentiam. ſicut ꝑ potentiaꝫ viſiuā ſentit̉ ⁊ co lor ⁊ lux ꝑ quam color videt̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nō quicqͥd diuerſificat habitū diuerſificat potētiam: habitus .n. ſunt q̄dam determinationes potentiaꝝ ad aliqͦs ſpāles actus et tn̄ quelibet ars oꝑatiua ꝯſiderat finē. ⁊ id qd̓ ē ad finē ars gubernatiua ꝯſiderat quedam finem vt quem oꝑatur id autem qd̓ ē ad finem. nō vt qd̓ imperat. ecōuerſo vero naui factiua conſiderat id qd̓ eſt ad finem vt qd̓ oꝑat̉. id vero qd̓ eſt finis vt ad qd̓ ordinat id qd̓ oꝑat̉. ⁊ iteruꝫ in vnaquaqꝫ arte oꝑatiua ē ⁊ aliquiſ finis ꝓprius ⁊ aliquid quod eſt ad finem quod ꝓprie ad illam artem ꝑtinet. Ad tertiū ſic proceditur Uidetur ꝙ eodem actu voluntas feratur in fineꝫ ⁊ in id qd̓ eſt ad fineꝫ. quia ẜm ph̓m: vbi ē vnū ꝓpter alteꝝ ibi ē vnū tm̄. ſed voluntas nō vult id qd̓ eſt ad fineꝫ niſi ꝓpter finem. gͦ eodeꝫ actu mouetur in vtrūqꝫ. ¶ Pre. finis ē rō volendi ea que ſunt ad finem. ſic̄ lumē eſt ratio viſionis coloꝝ. ſꝫ eodem actu videt̉ lumen ⁊ color. gͦ idem eſt motꝰ volūtatis quo vult finem ⁊ ea q̄ ſunt ad finē. ¶ Pre. idē numero motus naturalis ē qui ꝑ media tēdit ad vltimū ſed ea que ſunt ad finem ꝯꝑantur ad finē ſicut media ad vltimū. gͦ idem motꝰ voluntatis eſt quo voluntas fertur in finem ⁊ in ea que ſunt ad finem. ¶ Sꝫ ꝯtra. actus di uerſificant̉ ẜm ob̓a. ſꝫ diuerſe ſpēs boni ſūt finis ⁊ id qd̓ eſt ad finem qd̓ dicitur vtile. gͦ nō eodem actu volūtas fer tur in vtrumqꝫ. ¶ Re. dd̓. ꝙ cum finis ſit ẜm ſe volitus id autem qd̓ eſt ad finem in quantum hmōi non ſit vo litum niſi ꝓpter finem. manifeſtum eſt ꝙ voluntas pōt ferri in finem inquantum hmōi. ſine hoc ꝙ feratur in ea que ſunt ad finem. ſed in ea que ſunt ad finem inquan tum hmōi non pōt ferri niſi ferat̉ in ip̄m fi neꝫ. ſic. ergo vo luntas in ip̄m finem dupliciter fert̉. vno modo abſolute ẜm ſe. alio mō ſic̄ in ratione volendi ea que ſunt ad fineꝫ Manifeſtum ē ergo ꝙ vnus ⁊ idē motꝰ volūtatis ē quo fertur in finem ẜm ꝙ eſt ratio volendi ea quee ſunt ad finē et in ip̄a que ſunt ad finem. Sꝫ alius actus eſt quo fert̉ ī ip̄m finem abſolute. ⁊ qn̄qꝫ precedit tempor ſſicut cuꝫ ali quis primo vult ſanitatem. ⁊ poſtea deliberans quō poſ ſit ſanari vult cōducere medicum vt ſanetur ſic etiā et cir ca intellectum accidit. nam primo aliquis intelligit ipſa
principia ẜm ſe poſtmodū aūt intelligit ea in ipſis cōclu ſionibus. ẜm ꝙ aſſentit concluſionibꝰ ꝓpter principia. 7 Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ratio illa ꝓcedit ẜm ꝙ voluntas fert̉ in fi nē. vt eſt rō volendi ea que ſunt ad finem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ qn̄cūqꝫ videt̉ color eodē actu videt̉ lumē. pōt tn̄ videri lu mē ſine hoc ꝙ videat̉ color. ⁊ ſil̓iter qn̄cūqꝫ quis vult ea q̄ ſūt ad finē vult eodē actu finē. nō tn̄ ecōuerſo. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ in executiōe oꝑis ea que ſunt ad finē habent ſe vt media. ⁊ finis vt terminus. vn̄ ſicut motꝰ naturalis inter dū ſiſtit in medio ⁊ nō ꝑtingit ad terminū. ita qn̄qꝫ oꝑat̉ aliqͥs id qd̓ eſt ad finē. ⁊ tn̄ nō ꝯſequit̉ finē. ſꝫ in volēdo ē econuerſo. nā voluntas ꝑ finē deuenit ad volendū ea que ſunt ad finē ſicut ⁊ intellectꝰ deuenit ī cōcluſiōes ꝑ prin cipia que media dicunt̉. vn̄ ītellectus aliqn̄ intelligit me diū ⁊ ex eo procedit ad ꝯcluſionē. ⁊ ſimiliter voluntas ali quādo vult finē ⁊ tn̄ nō ꝓcedit ad volendū id qd̓ ē ad fi neꝫ. ¶ Ad illud vero qd̓ īcōtrariū obijcit̉ pꝫ ſolutō ꝑ ea q̄ ſupra dicta ſūt. nā vtile ⁊ honeſtū n̄ ſūt ſpes boni ex equo diui ſe. ſꝫ ſe habēt ſicut ꝓpter ſe ⁊ ꝓpter alteꝝ. vn̄ actꝰ volū tatis ī vnū pōt ferri ſine hoc ꝙ ferat̉ ī alteꝝ ſꝫ n̄ cōuerſo ¶ Queſtio nona. Einde conſideran dumeſt de motiuo voluntatis. Et circa hoc querūtur ſex. primo. vtꝝ voluntas moueatur ab ītellectu. ij. vtꝝ moueat̉ ab appetitu ſenſitiuo. iij. vtruꝫ volūtas moueat ſeip̄am. nij. vtꝝ moueat̉ ab aliqͦ exterio ri principio. v. vtrū moueat̉ a corꝑe celeſti vi. vrꝝ volun tas moueatur a ſolo deo ſic̄ ab exteriori principio. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ voluntas non moueatur ab intellectu. dicit .n. Augu. ſuꝑ illud. pͣs. Concupiuit anima mea deſiderare iuſtificationes tuas p̄uolat intellectus ſequit̉ tardus aut nullus affectꝰ ſcimꝰ bonū. nec delectat agere. hoc aūt non eēt ſi voluntas ab intellectu moueret̉. qꝛ motꝰ mobilis ſe quit̉ motionē mouentis. gͦ ītellectꝰ n̄ mouet volūtatem. Pre. intellectus ſe habꝫ ad voluntatē vt demonſtrāſ ap petibile. ſicut imaginatio demōſtrat appetibile appetitu ſenſitiuo. ſꝫ imaginatio demōſtrans appetibile nō mouet appetitum ſenſetiuū. imo qn̄qꝫ ita nos hēmꝰ ad ea q̄ ima ginamur. ſic̄ ad ea que ī pictura nobis on̄dūtur. ex quibꝰ n̄ mouemur vt dicit̉ in li. de aīa. gͦ neqꝫ etiā ītellectus mo uet voluntatē. ¶ Pre. idem reſpectu eiuſdē nō ē mouēs ⁊ motū. ſꝫ voluntas mouer intellectū. intelligimus eniꝫ qn̄ volumꝰ. gͦ intellectus non mouet voluntatē ¶ Sed ꝯtra ē qḋ ph̓us dicit in. iij. de aīa. ꝙ appetibile intellecti uū ē moues n̄ motū. volūtas aūt ē mouēs motū. ¶ Re. dd̓. ꝙ intantū aliqͥd īdiget moueri ab aliquo inquantuꝫ eſt in potentia ad plura. oportet .n. vt id qd̓ ē in potētia re ducatur ī actū ꝑ aliqͥd qd̓ ē actu ⁊ hoc eſt mouere. dupl̓r aūt aliqua vis aīe īuenitur eē in potētia ad diuerſa. vno modo qͣꝫtū ad agere vel nō agere. Alio modo qͣꝫtum ad agere hoc vel illud. ſic̄ viſus qn̄qꝫ videt actu. ⁊ qn̄qꝫ non videt. ⁊ qn̄qꝫ videt albū. ⁊ qn̄qꝫ videt nigrū. Indiget igit̉ mouēte quātū ad duo .ſ. quantū ad exercitiū vel vſuꝫ ac tus. et quantū ad determinatiōeꝫ actꝰ qͦrū primū ē ex ꝑte ſubiecti. qd̓ qn̄qꝫ inuenit̉ agēs. qn̄qꝫ nō agēs aliud aut ē ex ꝑte ob̓i ẜm ꝙ ſpecificat̉ actꝰ. motio aūt ipſius ſubiecti ē ex agēte aliquo. et cum oē agens agat ꝓpter fineꝫ vt ſupͣ on̄ſuꝫ ē. prīcipiū huiꝰ motionis eſt ex fine. et inde ē ꝙ ars ad quam ꝑtīet finis mouet ſuo imꝑio artē ad quā ꝑtinet

Queſtio VIII
id ꝙ eſt ad finē. ſicut gubernatoria ars imꝑat nauifactiue. vt in. ij. ph̓icorū dicit̉ bonū aūt ī cōi qd̓ hꝫ ratiōeꝫ finis ē obiectuꝫ volūtatis. ⁊ ideo ex hac ꝑte volūtas mouet alias potētias aīe ad ſuos actus. vtimur .n. alijs potētijs cū vo lumꝰ. nā fines et ꝑ fectiones oīuꝫ aliaꝝ potētiaꝝ ꝯprehē dunt̉ ſub obiecto volūtatis ſicut quēdā ꝑticularia bona ſemꝑ aūt ars vel potentia ad quam ꝑtinet finis vl̓is. mo uet ad agendū artem vel potētiā ad quā ꝑtinet finis ꝑti cularis ſub illo vl̓i ꝯprehenſus. ſicut dux exercitus qui in tendit bonū cōe .ſ. ordinē tociuſ exercitꝰ. mouet ſuo imꝑio aliquē ex tribunis qui intenditordinē vniꝰ aciei. ſꝫ obiec tū mouet determinando actū ad modū prīcipij formalis a quo in rebꝰ naturalibꝰ actō ſpecificat̉. ſic̄ calefactio a ca lore. Primū aūt principiū formale eſt ens ⁊ verū vl̓e. qd̓ ē obiectū intellectꝰ. ⁊ id̓o iſto mō motionis ītellectꝰ mo uet voluntateꝫ ſicut p̄ſentās ei obiectū ſuū. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ex illa auctoritate nō habet̉ ꝙ intellectus non mo ueat ſed ꝙ nō moueat ex neceſſitate. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ ſicut imaginatio forme ſine extimatiōe ꝯuenientis vl̓ nociui n̄ mouet appetitū ſēſitiuū. ita nec apprehēſio veri ſine rōne boni nec apperibilis. vn̄ ītellectus ſpeculatiuns non mo uet. ſed intellectus practicus. vt dicitur. in iij. de anima ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ voluntas mouet intellectum quantum ad exercitiū actus. qꝛ ⁊ ip̄m verū qḋ ē ꝑfectō intellectꝰ cō tinet̉ ſub vl̓ i. bono vt quoddā bonū ꝑticulare. ſed qͣꝫtū ad determinatiōeꝫ actus q̄ eſt ex ꝑte obiecti. intellectus mo uet voluntatē. qꝛ ⁊ ip̄m bonū apprehēditur ẜm quandaꝫ ſpālem rationeꝫ comp̄henſaꝫ ſub vl̓i rōne veri. ⁊ ſic patet ꝙ non eſt idem mouens ⁊ motū ſecundum idem. Ad ſecūdum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ voluntas appetitu ſenſitiuo moueri nō poſ ſit. mouens .n. ⁊ agens eſt p̄ſtantius patiente. vt Augꝰ. dicit. xij. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄am. ſed appetitus ſenſitiuꝰ eſt in ferior voluntate. q̄ eſt appetitus intellectiuꝰ. ſicut ſēſus ē inferior intellectu. gͦ appetitus ſenſitiuꝰ nō mouet intel lectum. ¶ Pre. nulla virtus ꝑticularis pōt facere effec tū vl̓eꝫ. ſꝫ appetitus ſenſitiuꝰ ē virtꝰ ꝑticularis. ꝯſequitur n. ꝑticularē ſenſus apprehēſinneꝫ. ergo nō pōt cauſare mo tum volūtatis qui ē vl̓is. velut ꝯſequens apprehēſioneꝫ vl̓eꝫ ītellectꝰ. ¶ Pre. vt ꝓbatur in. viij. ph̓icoꝝ. mouēs n̄ mouetur ab eo qd̓ mouet vt ſit motio reciproca. ſꝫ volun tas mouet appetituꝫ ſenſitiuū in quantum appetitus ſen ſitiuus obedit rōni. ergo appetitus ſenſitiuꝰ nō mouet vo luntatem. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ dicit̉ Iacobi. iij. Unuſquiſqꝫ temptat̉ a ꝯcupiſcentia ſua abſtractus ⁊ illectus non aut abſtraheret̉ quis a ꝯcupiſcētia niſi voluntas eius moue ret̉ ab appetitu ſenſitiuo. in quo appetitu eſt ꝯcupiſcēti a ergo appetitꝰ ſenſitiuꝰ mouet voluntatē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſuꝑͣ dictū ē. id qd̓ apprehēditur ſub rōe boni ⁊ ꝯuenientꝭ mouet volūtate ꝑ modū ob̓i. ꝙ aūt aliqͥd videat̉ bonū ⁊ ꝯueniēs ex duobꝰ ꝯtīgit .ſ. ex ꝯditōe eius qd̓ ꝓponit̉. ⁊ eiꝰ cui ꝓponit̉. vn̄ ꝯueniēs .n. ẜꝫ relationē dicit̉ ex vtroqꝫ ex tremoꝝ depēdet et inde ē ꝙ iuſtus diuerſimode diſpoſitꝰ nō eodē mō accipit aliqͦd vi ꝯueniēs. ⁊ vt n̄ ꝯueniēs. vn̄ vt ph̓us dicit in iij. ethicoꝝ Qualis vnuſqͥſqꝫ eſt. talis fi nis videt̉ ei. Manifeſtū ē aūt ꝙ ẜm paſſionem appetituſ ſenſitiui īmutat̉ hō ad aliquā diſpoſitionē. vn̄ ẜm ꝙ hō eſt in paſſione aliqua videt̉ ſibi aliqͥd ꝯueniens qd̓ nō vi det̉ extra paſſionē exn̄ti. ſic̄ irato videt̉ bonū qḋ nō videt̉ quieto. ⁊ ꝑ hunc modū ex ꝑte obiecti appetitus ſenſitiuꝰ mouet voluntateꝫ. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ nihil prohibet id
quod ē ſimpliciter ⁊ ẜm ſe p̄ſtātius quo ad aliqͥd eē debi lius. voluntas igit̉ ſimpliciter p̄ſtātior ē qͣꝫ appetitꝰ ſenſi tiuꝰ. ſꝫ quo ad iſtū in quo paſſio dn̄at̉. inqͣꝫtum ſubiacet paſſioni p̄eminet appetitus ſenſitiuꝰ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ actuſ ⁊ electiones hoīuꝫ ſūt circa ſingularia. vn̄ ex hocip̄o ꝙ ap petitus ſenſitiuꝰ ē virtꝰ ꝑticu laris. hꝫ magnaꝫ virtutē ad hoc ꝙ ꝑ ip̄m ſic diſponat̉ hō. vt ei aliquid videatur ſic vl̓ aliter circa ſingularia. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ſicut ph̓us dic̄ in i. politicoꝝ. Rō in qua eſt volūtas mouet ſuo imꝑio iraſ cibilē ⁊ ꝯcupiſcibile. nō qͥdē de ſpotico principatu ſic̄ mo uet̉ ſeruꝰ a dn̄o. ſed principatu regali ſeu politico. ſic̄ libe ri hoīes regunt̉ a gubernāte. qͥ tamē pn̄t contramouere vn̄ ⁊ iraſcibilis ⁊ cōcupiſcibilis pn̄t ī cōtrariū mouere ad volūtatē. ⁊ ſic nihil ꝓhibet volūtatē aliqn̄ ab eis moueri. Ad tertiuꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ volūtas nō moueat ſeipſaꝫ. omne enī mouēs in quantum huiuſmōi eſt in actu. qd̓ autem mouetur eſt in potentia. nam motus eſt aciꝰ exiſtentis īpotētia in qͣn tum huiuſmodi. ſed nō ē idem inpotentia ⁊ in actu reſpec tu eiuſdem. gͦ nihil mouet ſeip̄m. neqꝫ ergo voluntas ſe ip̄am mouere pōt. ¶ Pre. mobile mouetur ad pn̄tiaꝫ mo uentis. ſed voluntas ſemper ſibi ē pn̄s. ſi ergo ſeip̄am mo ueret. ſemꝑ moueretur. qd̓ patet eē falſū. ¶Pre. volun tas mouetur ab ī tellectu. vt dictū eſt. ſi igit volūtas mo uet ſeip̄am ſequitur ꝙ idem ſimul moueatur a duobus motoribus immediate. qd̓ videtur in conueniens. nō er go voluntas mouet ſe ip̄am. ¶ Sed ꝯtra eſt. quia volun tas dn̄a eſt ſui actus. et in ipſa eſt velle ⁊ nō velle. qd̓ nō eſſet ſi non haberet in poteſtate mouere ſeipſam ad volen dū. ergo ipſa mouet ſeipſaꝫ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dic tum eſt. ad voluntatem ꝑtinet mouere alias potentias ex rōne finis qui eſt voluntatis obiectum. ſed ſicut dictū ē hoc modo ſe habet finis in appetibilibus ſicut principiū intelligibilibꝰ. Manifeſtum eſt autem ꝙ intellectus per hoc ꝙ cognoſcit principium reducit ſe ipſum de potentia in actum quantum ad cognitionem concluſionum. ⁊ hoc modo mouet ſeipſum. ⁊ ſimiliter volūtas per hoc ꝙ vult finem mouet ſeipſam ad volendum ea que ſunt ad finem Ad primum ergo dīcendum ꝙ voluntas non ſecun dum idem mouet ⁊ mouetur. vnde nec ſecundum idem eſt in actu ⁊ in potentia. ſed in quantum actu vult finem reducit ſe de potentia in actum reſpectu eorum que ſunt ad finem. vt ſcilicet actu ea velit. ¶ Ad ſecundum dicen dum. ꝙ potentia voluntatis ſemper actu eſt ſibi preſenſ ſed actus voluntatis quo vult finem. aliquando non ſem per eſt in ipſa voluntate. per hunc autem modum mo uet ſeipſam vnde non ſequitur ꝙ ſemper ſe ipſam mo ueat. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nō eodē mō volūtas mouet̉ ab ītel lectu ⁊ a ſeip̄a. ſꝫ ab ītellectu qͥdē mouet̉ ẜm rōnē obiecti a ſeipſa ꝟo qͣꝫtū ad exercitiū actus ẜm rōnem finis. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ voluntas non moueatur ab aliquo exteriori motus enim voluntatis ē voluntariꝰ. ſꝫ de ratione volū tarij ē ꝙ ſit a principio intrinſeco. ſicut ē de ratione natu ralis. non ergo motus voluntatis eſt ab aliquo extrinſe co. ¶ Preterea voluntas violentiam pati non poteſt. vt ſupra oſtenſū eſt. ſꝫ violentū eſt cuius principiū eſt extra ergo volūtas nō pōt ab aliqͦ exieriori moueri. ¶ Pre. ꝙ ſufficiēt̉ mouet̉ ab vno motore n̄ īdiget moueri ab alio ſꝫ. volūtas ſufficiēt̉ mouet ſe ip̄aꝫ. n̄ gͦ mouet̉ ab aliqͦ ext̄iori

IX Queſtio
¶ Sed conira. voluntas mouetur ab obiecto. vt dictum ſt. ſed obiectum voluntatis poteſt eē aliqua exterioris cenſui propoſita. ergo voluntas pōt ab aliqͦ exteriori mo ſueri. ¶ Rn̄. dicendū ꝙ ẜm ꝙ voluntas mouet̉ ab obie cto. manifeſtum eſt ꝙ moueri poteſt ab aliquo exteriori. ſed eo modo quo mouetur quantū ad exercitium actꝰ. ad huc neceſſe eſt ponere voluntatem ab aliquo prīcipio ex teriori moueri. oē enī ꝙ quādoqꝫ ē agens in actu. ⁊ qn̄qꝫ in potentia indiget moueri ab aliquo mouente. Mani feſtum eſt autē ꝙ voluntas incipit velle aliquid cuꝫ hoc prius non vellet. neceſſe eſt ergo ꝙ ab aliquo moueat̉ ad volendū. ⁊ quidem ſicut dictum eſt. ipſa mouet ſeipſam in quantū per hoc ꝙ vult finē reducit ſeipſam ad volēdū ea que ſunt ad finem. hoc aūt nō poteſt facere niſi conſilio mediante. cum enī aliquis vult ſanari incipit cogitare qͦ modo hoc cōſequi poſſit. ⁊ per talē cogitationē peruenit ad hoc ꝙ pōt ſanari per medicum. et hoc vult. ſed qꝛ non ſemper ſanitatē actu voluit. neceſſe eſt ꝙ inciperet velle ſa nari ab aliquo mouente. et ſi quidē ip̄a moueret ſeip̄m ad volendū. oportuiſſet ꝙ mediante ꝯſilio hoc ageret ex aliqͣ voluntate p̄ſuppoſita hoc aūt n̄ eſt ꝓcedere ī infinitū vn̄ neceſſe ē ponere ꝙ ī primū motū volūtatis. voluntas ꝓdeat ex īſtinctu alicuiꝰ exterioris mouētis. vt Aꝝ. ꝯclu dit ī quodā. ca. ethice. endimice. ¶ Ad primū ergo. dd̓. ꝙ de rōe volūtarij eſt ꝙ principiū eiꝰ ſit intra. ſꝫ nō oportet ꝙ hoc principiū ītrinſecū ſit primū prīcipiū nō motū ab alio. vn̄ motꝰ voluntariꝰ et ſi hēat principiū ꝓximū intrī ſecū. tn̄ principiū primū eſt ab extra ſic̄ ⁊ primū principiū motꝰ naturalis ē ab extra. qd̓ .ſ. mouet naturā. ¶ Ad ſecū dū dd̓. ꝙ hoc nō ſufficit ad rōneꝫ violenti ꝙ principiū ſit extra. ſed oportet addere ꝙ nullaꝫ conferrat vim patiens qd̓ non cōtingit dum voluntas ab exteriori mouetur. nā ipſa eſt que vult. ab alio tn̄ mota Eſſet aūt motꝰ iſte vio lentꝰ ſi eſſet cōtrariꝰ motui voluntatis. qd̓ ī propoſito eſſe non poteſt. quia ſic idem vellet ⁊ non vellet. ¶ Ad tertiū dd̓. qd̓ voluntas qͣꝫtum ad aliquid ſufficienter ſe mouet ⁊ in ſuo ordine .ſ. ſicut agens ꝓximuꝫ. ſed nō poteſt ſeip̄aꝫ mouere qͣꝫtum ad omnia. vt oſtenſum eſt. vnde indiget mouere ab alio ſicut a primo mouente. Ad quintū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ voluntas humana a corpore celeſti moueatur omnes enim motus varij et multiformes reducuntur ſicut in cām in motum vniformem. qui eſt motus celi. vt ꝓbatur ī. viij. ph̓icoꝝ. ſꝫ motꝰ hūani ſūt varij ⁊ multifor mes. īcipientes poſtqͣꝫ priꝰ nō fuerāt. ergo reducūt̉ ī mo tūceli ſic̄ in cāꝫ q̄ eſt vniformis ẜm naturā. Pre. ẜm Au guſtinū in. iij. de tri. corꝑa īferiora mouent̉ ꝑ corꝑa ſuꝑio ra. ſꝫ motꝰ hūani corꝑis qui cauſat̉ a voluntate n̄ poſſꝫ re duci in motū celi ſic̄ in cām niſi etiā volūtas a celo moue ret̉. ergo celū mouet volūtatē hūanaꝫ. ¶ Pre. ꝑ obſerua tionē celeſtiū corpoꝝ aſtrologi q̄dā vera p̄nūciāt de hūa nis actibꝰ futuris qͦ ſūt a volūtate. qd̓ non eēt ſi corpora celeſtia volūtatē hoīs mouere nō poſſēt. mouet̉ gͦ volūtas hūana a celeſti corpore. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Damaſ. dicit in ij. li. ꝙ corꝑa celeſtia nō ſūt cāe noſtroꝝ actuū. eēt aūt ſi volūtas q̄ ē hūanoꝝ actuum pͥncipiū a corꝑibꝰ celeſtibꝰ moueretur. non ergo mouet̉ volūtas a corporibꝰ celeſtibꝰ ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ eo modo qͦ volūtas mouet̉ ab exteriori obiecto. manifeſtū ē ꝙ volūtas pōt moueri a corꝑibꝰ cele ſtibꝰ ī qͣꝫtū .ſ. corꝑa exteriora q̄ ſenſui ꝓpoſita mouēt volū tatē ⁊ etiā ip̄a organa potētiaꝝ ſēſitīaꝝ ſubiacēt motibus
celeſtiū corpoꝝ. Sꝫ co mō qͦ volūtas mouet̉ qͣꝫtū adexer citiū actꝰ ab aliqͦ exteriori agēte. ad huc q̇dā poſuerūt cor pora celeſtia directe īprimere ī volūtatē hūanā. ſꝫ hͦ ē im poſſibile. volūtas .n. vt dicit̉ ī. iij. de aīa ē ī rōne. Rō aūt eſt potētia aīe n̄ allegata organo corꝑali. vnde relinqͥt̉ ꝙ volūtas ſit potētia oīo īmater alis ⁊ ī corporea. Māifeſtū ē aūt ꝙ nullū corpꝰ agere pōt ī rē īcorpor eā ſꝫ potiꝰ econ uerſo. eo ꝙ res īcorporee ⁊ immateriales ſūt formalioris ⁊ vl̓ioris ꝟtutꝭ qͣꝫ q̄cūqꝫ res corꝑales. vn̄ īpoſſibile eſt ꝙ corpꝰ celeſte impͥmat directe ī intellectū aut volūtatē. et ꝓpter hoc Aꝝ. in li. de aīa recitās opinionē dicētiū. ꝙ talis ē volūtas ī hoībꝰ qͣleꝫ in die īducit pater deoꝝ viroꝝqꝫ .ſ. Iupiter. ꝑ quē totū celū ītelligūt. attribuit eis qͥ pōebāt ītellectū nō differre a ſenſu. oēs .n. vires ſenſitīe cum ſint actꝰ organoꝝ corporaliū. ꝑ accn̄s moueri pn̄t a celeſtibuſ corꝑalibꝰ motis .ſ. corꝑibꝰ quoꝝ ſunt actꝰ. ſꝫ qꝛ dictū ē ꝙ appetitꝰ ītellectiuꝰ qͦdāmō mouet̉ ab apperitu ſenſitīo. in directe reddat motꝰ celeſtiū corpoꝝ ī volūtatē. īqͣꝫtū .ſ. ꝑ paſſiōes appetitꝰ ſēſitiui volūtatē moueri ꝯtīgit. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ multiformes motꝰ volūtatis hūane reducūt̉ in aliqua cāꝫ vniformē. que eſt ī intellectu ⁊ volūtate ſupe rioꝝ. qd̓ nō pōt dici de aliqͦ corꝑe. ſꝫ de aliqͣ ſuꝑiori ſub̓a inmateriali. vn̄ nō oportet ꝙ motꝰ volūtatis ī motū celi reducat̉ ſic̄ ī cāꝫ. ¶ Ad ſecūdū dd̓. ꝙ motꝰ corꝑales hūa ni reducūt̉ ī motū celeſtis corꝑis ſicut ī cāꝫ inqͣꝫtū ip̄a diſ poſitō organoꝝ ꝯgrua ē ad motū aliqualiter ex imp̄ſſiōe celeſtiū corpoꝝ ⁊ in qͣꝫtuꝫ etiā appetitus ſenſitiuꝰ ꝯmo uetur ex imp̄ſſione celeſtiū corpoꝝ. ⁊ vlteriꝰ inqͣꝫtū corꝑa exteriora mouētur ẜm motū celeſtiū corꝑm. ex qͦꝝ ꝯcurſu volūtas īcipit aliqͥd vel le et nō velle. ſic̄ adueniēte frigore incipit aliquis velle facere ignē. ſꝫ iſta motio voluntatis ē ex ꝑte ob̓i exteriꝰ pn̄tati. non ex ꝑte interioris inſtinctus. ¶ Ad tertiū dd̓. ꝙ ſic̄ dcm̄ ē. appetitꝰ ſenſitiuꝰ eſt actꝰ or gani corporalis. vn̄ nihil prohibet ex imp̄ſſiōe corpoꝝ ce leſtiū aliquis eē habilis ad iraſcendū vl̓ ꝯcupiſcendum vel aliquā huiꝰ mōi paſſionē. ſic̄ ⁊ ex ꝯplexione naturali plures hoīuꝫ ſequūt̉ paſſiōes quibꝰ ſoli ſapientes reſiſtūt et iō vt ī pluribꝰ verificāt̉ q̄ ꝓnunciant̉ de actibꝰ hoīuꝫ ẜꝫ ꝯſide rationē celeſtiū corpoꝝ. Sꝫ tn̄ vt. Ptholo. dic̄ īceti logio. Sapiēs dn̄at̉ aſtris .ſ. qꝛ reſiſtēs paſſiōibꝰ īpedit ꝑ volūtatē liberaꝫ. ⁊ nequaqͣꝫ motui celeſti ſubiectā hmōi celeſtiū corpoꝝ effectꝰ vl̓ vt Aug. dic̄ ij. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄am Fatēdum ē qn̄ ab aſtrologis vera dicūtur inſtinctu quo dā occultiſſimo dici. quaꝫ neſciētes hūane mētes patiūt̉ qd̓ tn̄ ad decipiēdū hoīes ſpirituū īmundoꝝ ⁊ ſeductoꝝ ē operatio. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ voluntas non a ſolo deo moueatur ſicut ab exteriori principio. inferius .n. natum eſt moueri a ſuo ſu periori. ſicut corpora inferiora a corporibus celeſtibus. ſꝫ voluntas hominis habet aliquid ſuperiꝰ poſt deuꝫ ſcilicꝫ angelum. ergo voluntas poteſt moueri ſicut ab exteriori principio etiam ab angelo. ¶ Preterea. actus volunta tis ſequitur actum intellectus. ſed intellectus hominis reducitur in ſuum actum non ſolum a deo. ſed etiam ab angelo per illumīationes. vt Dionyſius dicit. ergo eadē ratione ⁊ voluntas. ¶ Preterea deus nō eſt cauſa niſi bo norum ẜm illud. Gen̄. primo vidit deus cuncta que fe cerat et erant valde bona. ſi ergo a ſolo deo voluntas ho minis moueretur. nunqͣꝫ moueretur ad malum eum ta men volūtas ſit qua peccat̉ et recte viuitur. vt Augꝰ dic̄

Queſtio X
¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ apl̓s dic̄ ad Phil̓. ij. Deus ē qͥ oꝑat̉ in no bis velle ⁊ ꝑficere. ¶ Rn̄ dd̓. ꝙ motus volūtans ē ab ī trinſeco ſic̄ ⁊ motꝰ natural̓. qͣꝫuis āt rē naturalē poſſit ali qͦd mouere qd̓ nō ē cā nature rei mote. tn̄ motū natura lē cāre n̄ pōt niſi qd̓ ē aliqͣliter cā nature. Mouet̄ .n. lapis ſurſum ab hoīe qͥ naturā lapidis n̄ cāt. ſꝫ hic motꝰ n̄ ē la pidi natural̓. natural̓ āt motus eiꝰ nō cāt̉ niſi ab eo quod dat cāꝫ naturā. vn̄ d̓r in. viij. phi. ꝙ generās mouet ẜm locū grauia ⁊ leuia. ſic ergo hoīeꝫ voluntatē hn̄tē ꝯtingit moueri ab aliqͦ qͥ nō ē cā eius. ſꝫ ꝙ motus volūtariꝰ eius ſit ab aliqͦ principio extrinſeco qd̓ n̄ ē cā voluntatis. ē im poſſibile. volūtatis āt cā nihil aliud eē pōt qͣꝫ d̓s. ⁊ hoc pr dupl̓r. primo qͥdē ex hoc qd̓ volūtas ē potētia aīe rōnal̓. q̄ a ſolo deo cāt̉ ꝑ creationē. vt in p̄mo dictū ē. Scd̓o ꝟo ex hoc pꝫ ꝙ volūtas hꝫ ordinē ad vl̓e bonū. vn̄ nihil aliud pōt eſſe volūtatis cā niſi ip̄e d̓s q̄ ē vl̓e bonū. oē āt aliud bonū ꝑ ꝑticipatōeꝫ d̓r. ⁊ ē qͦddā ꝑticulare bonū. ꝑticular āt cā nō dat inclinatōeꝫ vl̓eꝫ. vn̄ nec materia prima q̄ ē in potētia ad oēs formas pōt cāri ab aliqͦ ꝑticulari agēte. Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ angelus nō ſic ē ſupͣ hoīeꝫ ꝙ ſit cā volūta tis eius. ſicut corꝑa celeſtia ſunt cā formaꝝ naturaliū. ad qͣs conſequūt̉ naturales motus corpoꝝ naturaliū. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ intellectꝰ hoīs mouet̉ ab āgelo ex ꝑte obiecti qd̓ fi bi ꝓponit̉ ꝟtute āgelici lumīs ad cognoſcēdū. ⁊ ſic etiā vo lūtas ab exteriori creatura pōt moueri vt dictū ē ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ deus mouet voluntatē homīs ſic̄ vl̓is motor ad vl̓e obiectū voluntatis qd̓ ē bonū. ⁊ ſine hac vl̓i motōe hō nō pōt aliqͥd vell e. ſꝫ hō ꝑ rōeꝫ determinat ſe ad volēdū hoc vel illud. qd̓ ē vere bonū vel apparēs bonū. ſꝫ tn̄ interdum ſpālit̉ d̓s mouet aliqͦs ad aliqͥd det̄minate volēdū qd̓ eſt bonum. ſicut in his quos mouet ꝑ gratiam. vt infra dice Queſtio. X. tur. Einde ꝯſiderādum ē de mō qͦ volūtas mouet̉. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ volūtas ad aliqͥd natura liter moueat̉. Scd̓o vtꝝ de neceſſitate moueat̉ a ſuo obie cto. Tertio vtꝝ de neceſſitate moueat̉ ab appetitu īferiori Quarto vtꝝ de neceſſitate moueatur ab exteriori motiuo quod eſt deus. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ volūtas nō moueat̉ ad aliqͦd naturaliter. agēs em̄ naturale diuidit̉ ꝯͣ agēs volūtariū. vt pꝫ in principio ij. phi. nō gͦ volūtas ad aliqͥd naturalit̓ mouet̉. ¶ Pre. id qd̓ ē naturale īeſt alicui ſꝑ ſic̄ igni eē calidū. ſꝫ nulius motꝰ īeſt volūtati ſꝑ. ergo nullus motꝰ ē natural̓ volūta ti. ¶ Pre. natura ē det̓minata ad vnū. ſꝫ voluntas ſe hꝫ ad oppoſita. ergo volūtas nihil naturalit̓ vult. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ motꝰ volūtatis ſeqͥt̉ actū intellectꝰ. ſꝫ intellectꝰ aliqͣ in telligit naturalit̓. ergo ⁊ volūtas vl̓ t naturalit̉. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſic̄ Boe. dic̄ ī li. de duabꝰ naturis. ⁊ ph̓s ī. v. metaphi. natura d̓r multipl̓r. qn̄ꝫ .n. d̓r pͥncipiū intrīſecū ī rebꝰ mo bilibꝰ. ⁊ tal̓ natura ē vel materia vel forma material̓. vt pꝫ ī. ij. phi. Alio mō d̓r naͣ q̄libet ſubſtātia vel qd̓libet ens. ⁊ ẜm hoc illud d̓r eē naͣle rei qd̓ conueīt ei ẜm ſuā ſubſtātia ⁊ hoc ē qd̓ ꝑ ſe īeſt rei. ī oībꝰ āt ea q̄ n̄ ꝑ ſe inſūt reducūt̉ in aliqͥd qd̓ ꝑ ſe īeſt ſic̄ ī primū. ⁊ iō neceſſe ē ꝙ hoc mō acci piēdo naͣꝫ ſꝑ principiū ī his q̄ cōueniūt rei ſit naturale. ⁊ hoc māi feſte apꝑet ī ītellectu. nā prīcipia ītellectual̓ cogni tionis ſunt naturalit̓ nota. ſil̓r etiā prīcipiū motiuū volū tarioꝝ oꝫ eſſe aliqͥd naturalit̉ volitū. hͦ āt ē bonū ī cōi ī qd̓
volūtas naturaliter tēdit. ſic̄ etiā q̄libet potētia ī ſuū obie ctū. ⁊ etiā ip̄e finis vltimꝰ qͥ hoc mō ſe hꝫ in eppetibilibꝰ ſic̄ prima prīcipia demr̄ationū ī ītelligibilibꝰ. ⁊ vl̓r oīa il la q̄ cōueniūt volēti ẜm ſuā naturā. n̄ .n. ꝑ volūtatē appe timꝰ ſolū ea q̄ ꝑtinēt ad potētiā volūtatis. ſꝫ etiā ea q̄ ꝑti nēt ad ſingulas potētias ⁊ ad totū hoīeꝫ. vn̄ naturalit̉ hō vult n̄ ſolū obiectū volūtatis. ſꝫ etiā alia q̄ cōueniūt alijs potētijs. vt cognitōeꝫ veri q̄ cōneīt ītellectui. ⁊ eē ⁊ viue re. ⁊ hmōi alia q̄ reſpiciūt cōſiſtētiā naturalē. q̄ oīa ꝯp̄hē dūt̉ ſub ob̓o volūtatis ſic̄ q̄dā ꝑticl̓aria bōa ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ volūtas diuidi t̉ ꝯͣ naturā. ſic̄ vna cā ꝯͣ aliā. q̄dā .n. fiūt naturaliter. ⁊ q̄dā fiūt volūtarie. Eſt āt aliꝰ modꝰ candi ꝓpriꝰ volūtati q̄ ē dn̄a ſui actꝰ p̄ter modū qͥ ꝯueīt nature q̄ ē determīata ad vnū. ſꝫ qꝛ volūtas ī aliqͣ natura fundat̉. ncc̄e ē ꝙ modꝰ. ꝓpriꝰ nature qͣꝫtū ad aliqͥd ꝑticipet̉ a volū tate. ſic̄ qd̓ ē priorꝭ cāe ꝑticipat̉ a poſteriori. ē .n. priꝰ ī vna qͦqꝫ re ip̄m eē qd̓ ē ꝑ naturā. qͣꝫ velle qd̓ ē ꝑ volūtatē. ⁊ ī deē ꝙ volūtas naturalit̓ aliquid vult. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in rebꝰ naturalibꝰ id qd̓ ē naturale qͣi ꝯn̄s formā tm̄. ſꝑ actu īeſt. ſic̄ calidū igni. Qd̓ āt ē naturale ſic̄ ꝯn̄s materiā n̄ ſꝑ actu īeſt. ſꝫ qn̄ꝫ ẜm potētiā tm̄. nā forma ē actus. materia ꝟo potētia. motꝰ ē actꝰ exn̄tis ī potētia. ⁊ iō illa q̄ ꝑtinēt ad motū vel q̄ ſequūt̉ motū in rebꝰ naturalibꝰ. n̄ ſꝑ īſunt ſic̄ ignis n̄ ſꝑ mouet̉ ſurſum. ſꝫ qn̄ ē extra locū ſuū. ⁊ ſil̓r n̄ oꝫ ꝙ volūtas q̄ de potētia ī actū reducit̉ dū aliqͥd vult. ſꝑ actu velit. ſꝫ ſolū qn̄ ē in aliqͣ diſpōe determīata. volū tas āt dei qui ē actꝰ purus ſꝑ ē in actu volendi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſꝑ nature rn̄det vnū ꝓportionatū nature. nature n ī genere rn̄det aliquid vnū in genere. ⁊ nature ī ſpē accep te rn̄det vnū in ſpē. nature āt īdiuiduate rn̄det aliqd̓ vnū indiuiduale. cū igit̉ volūtas ſit q̄dā vis īmaterial̓ ſic̄ ⁊ in tellectꝰ rn̄det ſibi naturalit̓ aliqd̓ vnū cōe .ſ. bonū. ſic̄ etiā intellectui aliqd̓ bonū cōe .ſ. veꝝ vel ens. vel qͥcqͥd ē hmōi Sub bono autem communi multa ꝑticularia bona con tinentur. ad qͦꝝ nullum volūtas determinatur. Ad ſecundū ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ volūtas de ncc̄itate moueat̉ a ſuo obiecto. ob iectū .n. volūtatis ꝯꝑat̉ ad ip̄aꝫ ſic̄ motiuū ad mobile. vt pꝫ ī. iij. de aīa. ſꝫ motiuū ſi ſit ſufficiēs ex ncc̄itate mouet mobile. ergo volūtas ex ncc̄itate pōt moueri a ſuo obiecto ¶ Pre. ſic̄ volūtas ē vis īmaterial̓ ita ⁊ ītellectꝰ. ⁊ vtraqꝫ potētia ad obiectū vl̓e ordinat̉ vt dictū ē. ſꝫ ītellectus ex ncc̄itate mouet̉ a ſuo obiecto. gͦ ⁊ volūtas a ſuo. ¶ Pre. oē qd̓ q̄s vult. aut ē finis aūt aliqͥd ordinatū ad finē. ſꝫ fi nē aliqͥs ex ncc̄itate vult. vt vt̄. qꝛ ē ſic̄ prīcipiū in ſpecula tiuis. cui ex neceſſitate aſſentimꝰ. finis āt ē rō volēdi ea q̄ ſunt ad finē. ⁊ ſic vr̄ etiā ꝙ ea q̄ ſunt ad finē ex neceſſitate velimꝰ. volūtas gͦ ex neceſſitate mouet̉ a ſuo obiecto. Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ potētie rōnales ẜm ph̓m ſunt ad oppoſita. ſꝫ volun tas ē potētia rōnal̓. ē .n. ī rōe. vt d̓r ī. iij. de aīa. gͦ volūtas ſe hꝫ ad oppoſita. n̄ gͦ ex ncc̄itate mouet̉ ad alteꝝ oppoſito rū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ volūtas mouet̉ dupl̓r. vno mō qͣꝫtū ad exercitium actus. Alio mō qͣꝫtum ad ſpecificationē actus que eſt ex obiecto. primo ergo mō voluntas a nullo obie cto ex neceſſitate mouetur. pōt .n. aliquis de quocūqꝫ obie cto non cogitare. ⁊ ꝑ conſequens nec actu velle illud. Sꝫ qͣꝫtum ad ſecundū morōis modū volūtas ab aliqͦ obiecto ex neceſſitate mouet̉. ab aliqͦ aūt nō. in motu .n. cuiuſlibet potentie a ſuo obiecto conſiderāda eſt rō ꝑ quā obiectum mouet potētiā. viſibile .n. mouet viſuꝫ ſubrōe coloris ac tu viſibil̓. vn̄ ſi color ꝓpōat̉ viſui. ex ncc̄itate mouꝫ ip̄ꝫ. niſi

Queſtio. XI
aliqͥs viſum auertat. qd̓ ꝑtinet ad exercitiū actꝰ ſi āt ꝓpo neret̉ aliqͥd viſui qd̓ nō oībꝰ mōis eēt color in actu ſꝫ ẜm aliqͥd eſſet tale ẜm aūt aliqͥd nō tale. nō ex neceſſitate viſ tale ob̓m videret. poſſet .n. intēdere in ip̄m ex ea ꝑte qͣ nō ē coloratū in actu. ⁊ ſic ip̄m nō videret. ſic̄ aūt coloratū in actu ē ob̓m viſus ita bonū ē ob̓m volūtatis. vn̄ ſi ꝓponat̉ aliqd̓ ob̓m volūtati qd̓ ſit vl̓r bonū ⁊ ẜm oēꝫ ꝯſideratōem ex neceſſitate volūtas in id tēdit ſi aliqͥd velit. nō .n. pote rit velle oppoſitū. Si aūt ꝓponat̉ ſibi aliqd̓ obiectū quod nō ẜm quā libet ꝯſideratōeꝫ ſit bonū. nō ex neceſſitatē volū tas fert̉ in illud. ⁊ qꝛ defectus cꝰcūqꝫ boni hꝫ rōeꝫ nō boni iō illud ſolū bonū qd̓ ē ꝑfectū ⁊ cui nihil deficit. ē tale bo nū qd̓ volūtas nō pōt nō velle. qd̓ ē btītudo. alia aūt q̄li bet ꝑticularia bona inqͣꝫtū deficiūt ab aliqͦ bono. pn̄t acci pi vt nō bona ⁊ ẜm hāc ꝯſideratōeꝫ pn̄t repudiari vel ap ꝓbari a volūtate. q̄ pōt in idē ferri ẜm diuerſas ꝯſideratō nes. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ ſufficiēs motiuū alicꝰ potētie nō niſi obiectū qḋ totalit̓ hꝫ rōnē motiui. ſi aūt in aliqͦ defici at. nō ex neceſſitate mouebit. vt dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in tellectus ex neceſſitate mouet̉ a tali obiecto qd̓ ē ſꝑ ⁊ ex ne ceſſitate veꝝ. nō aūt ab eo qd̓ pōt eſſe veꝝ ⁊ falſuꝫ .ſ. a ꝯtin gēti. ſic̄ ⁊ de bono dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ finis vltimus ex neceſſitate mouet volūtatē. qꝛ ē bonū ꝑfectū. ⁊ ſil̓r illa q̄ ordinant̉ ad hūc finē. ſine quibꝰ finis haberi nō pōt. ſic̄ eſſe ⁊ viuere ⁊ hmōi. alia ꝟo ſine quibꝰ finis haberi pōt. nō ex neceſſitate vult qͥ vult finē. ſic̄ ꝯcluſiones. ſine qͥbus pͥncipia poſſunt eſſe vera. non ex neceſſitate credit qͥ prin cipia credit. Ad tertiū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ volūtas ex neceſſitate moueat̉ a paſſione appeti tus inferioris. dic̄ .n. apl̓s Ro. vij. Nō .n. qd̓ volo bonuꝫ hoc ago. ſꝫ qd̓ odi malū illud facio. qd̓ d̓r ꝓpt̓ ꝯcupīam q̄ ē paſſio q̄dā. ergo volūtas ex neceſſitate mouet̉ a paſſiōe. ¶ Pre. ſic̄ d̓r in. iij. ethi. qͣlis vnuſqͥſqꝫ ē tal̓ finis videt̉ ei ſꝫ nō ē in ptātē volūtatis ꝙ ſtatī paſſionē abijciat. ergo n̄ ē in ptāte volūtatis ꝙ nō velit illud ad qd̓ paſſio ſe incli nat. ¶ Pre. cā vl̓is nō applicat̉ ad effectū ꝑticularem ni ſi mediāte cā ꝑticulari. vn̄ ⁊ rō vl̓is nō mouet niſi mediā te eſtimatōe ꝑticulari. vt d̓r in. iij. de aīa. ſꝫ ſic̄ ſe hꝫ rō vl̓is ad eſtimatōeꝫ ꝑticularē. ita ſe hꝫ volūtas ad appetitū ſenſi tiuū. ergo ad aliqd̓ ꝑticulare volendū nō mouet̉ volūtas niſi mediāte appetitu ſenſitiuo. ſi ergo appetitus ſenſitiuꝰ ſit ꝑ aliquā paſſionē ad aliq̄d diſpoſitus. volūtas nō pote rit in ꝯͣriū moueri. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ d̓r Gen̄. iiij. Subter te erit appetitus tuus. ⁊ tu dn̄aberis illius. nō ergo volūtas hoīs ex neceſſitate mouet̉ ab appetitu inferiori. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē paſſio appetitus ſenſitiui mouet volūta te ex ea ꝑte qͣ volūtas mouet̉ ab ob̓o. inqͣꝫtū .ſ. hō aliqͣlit̓ diſpoſitus ꝑ paſſionē iudicat aliqͥd eē ꝯueniēs ⁊ bonū qd̓ extra paſſione exn̄s nō iudicaret. hmōi āt immutatio hoīs ꝑ paſſionē duobo modis ꝯtīgit. vno mō ſic ꝙ totalit̓ rō li gat̉. ita ꝙ hō vſum rōis nō hꝫ. ſic̄ ꝯtingit in his q̄ ꝓpt̓ ve hemētē irā vel ꝯcupīaꝫ furioſi vel amētes fiūt. ſic̄ ⁊ ꝓpt̓ ali quā aliā ꝑturbatōeꝫ corꝑalē. hmōi .n. paſſiones non ſine cor ꝑali trāſmutatōe accidūt. ⁊ de talibꝰ eadē ē rō ſicut ⁊ de aīalibꝰ brutis. q̄ ex neceſſitate ſequunt̉ īpetū paſſionis. in his .n. nō ē aliqͥs rōis motus. ⁊ ꝑ ꝯn̄s nec volūtatis. aliqn̄ aūt rō nō totalit̓ abſorbet̉ a paſſione. ſꝫ remanet qͣꝫtū ad ali qͥd iudiciū rōis libeꝝ. ⁊ ẜm hoc remanet aliqͥd de motu vo lūtatis. inqͣꝫtū ergo rō manet libera ⁊ paſſioni nō ſubiecta intm̄ volūtatis motꝰ qͥ manet nō ex neceſſitate tendit ad
hoc ad qd̓ paſſio inclinat. ⁊ ſic aut motꝰ volūtatis nō ē in hoīe. ſꝫ ſola paſſio dn̄ at̄. aūt ſi motꝰ volūtatis ſit. nō ex ne ceſſitate ſeqͥt̉ paſſionē. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ⁊ ſi volūtas nō poſſit facere quī motꝰ ꝯcupīe inſurgat. de qͦ apl̓s dic̄. qd̓ odi malū. illud facio .i. ꝯcupiſco. tn̄ pōt volūtas nō velle ꝯcupiſcere aūt ꝯcupīe n̄ ꝯſentire. ⁊ ſic n̄ ex ncc̄itate ſeqͥtur ꝯcupīe motū. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cū in hoīe ſunt due nature. ītellectual̓ .ſ. ⁊ ſenſitīa. qn̄ꝫ qͥdē ē hō aliqͣl̓ vniformit̉ ẜꝫ to tā aīaꝫ. qꝛ .ſ. vel ꝑs ſenſitīa totalit̉ ſubijcit̉ rōi. ſic̄ ꝯtīgit in ꝟtuoſis. vel ecōuerſo rō totalit̉ abſorbet̉ a paſſionē ſic̄ acci dit in amētibꝰ. ſꝫ aliqn̄ ⁊ ſi tō obnubilet̉ a paſſione rema net tū aliqͥd rōis libeꝝ. ⁊ ẜm hoc pōt aliqͥs vel totalit̉ paſſi onē repellere. vel ſaltē ſe tenere ne paſſionē ſeqͣt̉. in tali. n diſpōe. qꝛ hō ẜm diuerſas ꝑtes aīe diuerſimode diſponit̉ aliud ei videt̉ ẜm rōnē. ⁊ aliud ẜm paſſionē. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ volūtas nō ſolū mouet̉ a bono vl̓ i apprehenſo ꝑ rōnē ſꝫ etiā a bono app̄hēſoꝑ ſenſum. ⁊ iō pōt moueri ad aliqd̓ ꝑticulare bonū abſqꝫ paſſione appetitꝰ ſenſitiui. multa .n. volumus ⁊ oꝑamur abſqꝫ paſſione ꝑ ſolā appetitꝰ electō nem. vt pꝫ in his in quibus rō renitit̉ paſſioni. Ad quartū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ volūtas ex neceſſitate moueat̉ a d̓o. oē .n. agēs cui reſiſti n̄ pōt ex ncc̄itate mouer. ſꝫ deo cū ſit īfinite ꝟtu tis. reſiſti n̄ pōt. vn̄ d̓r Ro. ix. Uolūtati eiꝰ qͥs reſiſtit. er go dn̄s ex neceſſitate mouet volūtatē. ¶ Pre. voluntas ex neceſſitate mouet̉ in illa q̄ naturalit̉̓ vult. vt dictū ē. .ſꝫ hoc ē vnicuiqꝫ rei naturale qd̓ d̓s ī eo oꝑat̉. vt aug. dic̄. xx v. ꝯͣ Fauſtū. ergo volūtas ex ncc̄itate vult oē illud ad qd̓ a d̓o mouet̉. ¶ Pre. poſſibile ē qͦ poſito n̄ ſeqͥt̉ īpoſſibile ſeqͥt̉ āt īpoſſibile ſi ponat̉ ꝙ volūtas nō velit hoc ad qd̓ d̓s eā mouet. qꝛ ẜm hoc oꝑatio dei eēt īefficax. nō ergo eſt poſſibile volūtatē n̄ velle hoc ad qḋ d̓s eā mouet. ergo ne ceſſe ē eā hoc velle. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ d̓r Eccl̓. xv. Deꝰ ab ini tio ꝯſtituit hoīeꝫ. ⁊ reliqͥt eū in māu ꝯſilij ſui. n̄ ergo ex ne ceſſitate mouet volūtatē eiꝰ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ Diony. dic̄ iiij. ca. de di. no. ad ꝓuidētiā diuinā nō ꝑtinet naturā reꝝ corrūꝑe ſꝫ ẜuare. vn̄ oīa mouet ẜm eoꝝ ꝯditōeꝫ. ita ꝙ ex cāis neceſſarijs ꝑ motionē diuiuā ꝯſeqͥt̉ effectus ex neceſ ſitate. ex cais āt ꝯtingētibꝰ ſequūt̉ effectꝰ ꝯtingētis. qꝛ igit̉ volūtas ē actiuū principiū nō determinatū ad vnū. ſꝫ in different̉ ſe hn̄s ad multa. ſic d̓s ip̄aꝫ mouet ꝙ nō ex ne ceſſitate ad vnū determinat. ſꝫ remanet motꝰ eiꝰ cōtingēs ⁊ nō neceſſariꝰ. niſi in his ad q̄ naturalit̓ mouet̉. ¶Ad. i. ergo dd̓. ꝙ volūtas dīna n̄ ſolū ſe extēdit vt al iqͥd fiat ꝑ rē quā mouet. ſꝫ vt etiā eo mō fiat qͦ cōgruit nature ip̄iꝰ. ⁊ iō magis repugnaret dīne motōi ſi volūtas ex neceſſi tate moueret̉. qd̓ ſue nature n̄ cōpetit. qͣꝫ ſi moueret̉ libere ꝓut cōpetit ſue nature. ¶Ad. ij. dd̓. ꝙ naturale ē vnicui qꝫ qd̓ d̓s oꝑat̉ in ip̄o vt ſit ei naturale. ſic .n. vnicuiqꝫ con ueīt aliqͥd ẜm ꝙ ds vult ꝙ ei cōueīat. nō āt vult ꝙ qͥcqͥd oꝑat̉ ī rebꝰ ſit eis naturale. puta ꝙ mortui reſurgāt ſꝫ hoc vuit vnicuiqꝫ eē naͣle ꝙ ptāti dīne ſubdat̉ ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſi d̓s mouet volūtatē ad aliqͥd. īpoſſibile ē huic poſitōi ꝙ volūtas ad illd̓ n̄ mouet̉. n̄ tn̄ ē īpoſſibile ſimpl̓r. vn̄ n̄ ſeq̄ tur ꝙ volūtas a deo ex ncc̄itate moueat̉. ¶ Queſtio. XI Einde ꝯſiderādum. eſt de fruitione. Et circa hoc queruntur quat tuor. Primo vtrum frui ſit actus appetitiue potentie. Secundo vtrum ſoli rationaſi creature conue niat. an̄ etiam ani malibꝰ brutis. Tertio viꝝ fruitio ſit tm̄

Queſtio XI
O vltimi finis. Quarto vtꝝ ſit ſolū finis habiti. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ frui n̄ ſit ſolū appetitīe potētie. frui .n. nihil alid̓ eſſe videt̉ qͣꝫ fructū caꝑe. ſed fructū hūane vite q̄ eſt btītu do accipit intellectus. in cꝰ actu btītudo conſiſtit. vt ſupͣ on̄ſum ē. ergo frui n̄ ē appetitīe potētie. ſed intellectus ¶ Pre. q̄libet potētia hꝫ ꝓpriū fine q̄ ē ꝑfectio eiꝰ. ſic̄ vi ſus finis ē cognoſcere viſibile. auditus ꝑcipe ſonos. ⁊ ſic de alijs. lꝫ finis rei eſt fructus eius. ergo frui ē potētie cu iuſſibet ⁊ non ſolum appetitiue. ¶ Pre. fruitio delectatō nem quādā importat. ſed delectatio ſenſibil̓ ꝑtinet ad ſen ſum qui delectat̉ in ſuo obiecto. ⁊ eadē rōe delectatio ītel lectual̓ ad intellectū. ergo fruitio ꝑtinet ad apprehenſiuaꝫ potentiā ⁊ n̄ ad appetitiuā. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ Aug. dicit in i. de doc. xp̄ia. ⁊ in. x. de trini. Frui ē amore inherere alicui rei ꝓpter ſeip̄am. ſed amor ꝑtinet ad appetitiuā potentiā. ergo ⁊ frui ē actus appetitīe potētie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ fruitio ⁊ fructus ad idē ꝑtinere vident̉ ⁊ vnū ex altero deriuari. qͣꝫ tum āt ad hoc nihil ad ꝓpoſitū refert. niſi ꝙ hoc ꝓbabi le videt̉ ꝙ id qd̓ magis ē manifeſtū pn̄s etiā fuerit noīatū Sūt āt nobis p̄mo manifeſta q̄ ſunt ſenſibilia magis vn̄ a ſenſibilibꝰ fructibꝰ nomē fruitionis deriuatū videt̉. Ftu ctus āt ſenſibil̓ ē id qḋ vltimū ex arbore expectat̉. ⁊ cum qͣ dam ſuauitate ꝑcipit̉. vn̄ fruitio ꝑtinere videt̉ ad amorē vel delectationē quā aliqͦs hꝫ de vltīo expectato qd̓ ē finis finis aūt ⁊ bonū ē obiectū appetitiue potētie. vn̄ manife ſtū ē ꝙ fruitio ē actus appenitīe potētie. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet vnū ⁊ idē ẜm diuerſas rōnes ad diuerſas potētias ꝑtinere. ip̄a igit̉ viſio dei inqͣꝫtum eſt viſio eſt ac tus intellectus. inqͣꝫtum āt ē bonū ⁊ finis ē volūtatis ob iectū. ⁊ hoc mō ē eius fruitio. ⁊ finē hunc intellectus con ſequit̉ tāqͣꝫ potētia agēs. voluntas āt tāqͣꝫ potētia mouēs ad finē. ⁊ fruēs fine iā adepto. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝑfectio. ⁊ fi nis cuiuſlibet alterius potetie continet̉ ſub obiecto appeti tiue ſic̄ ꝓpriū ſub cōi. vt dictū ē ſupͣ. vn̄ ꝑfectio ⁊ finis cu iuſſibei potētie inqͣꝫtū ē qͦddā bonū ꝑtinet ad appetitiuam ꝓpter qd̓ appetitīa potentia mouet alias ad ſuos fines. ⁊ ip ſa conſequit̉ finē qn̄ q̄libet aliaꝝ ꝑtingit ad finē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in delectatōe duo ſunt .ſ. ꝑceptio conueniētis q̄ ꝑti net ad apprehenſiuā potētiā. ⁊ complacentia eiꝰ qd̓ offert̉ vt conueniēs. ⁊ hoc ꝑtinet ad appetiuam potentiam. in qͦ rō delectationis completur. Ad ſecundū ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ frui ſolūmō ſit hoīm. dicit. n. Auguſ. ī. i. de doc. xp̄ia. ꝙ nos hoīes ſumus qͥ fruimur ⁊ vtimur. n̄ ergo alia aīalia frui pn̄t. ¶ Pre. frui ē vltī finis. ſed ad vltimū fi nē n̄ pn̄t ꝑtīgere bruta aīalia. ergo eoꝝ n̄ eſt frui. ¶ Pre. ſicut appetitus ſenſitiuus ē ſub intellectiuo. ita appetitus natural̓ ē ſub ſenſitiuo. ſi igit̉ frui ꝑtinet ad appetitn ſeu ſitiuū. videt̉ ꝙ pari rōe poſſit ad naturalē ꝑtīere. qd̓ pꝫ eē̄ falſum. qꝛ eius n̄ ē delectari. ergo appetitus ſenſitiui non ē frui. ⁊ ita nō cōuenit brutis aīalibꝰ. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ dicit in li. lxxxiij. q. Frui qͥdē cibo ⁊ qͣlibet corꝑali volup tate n̄ abſurde eſtimant̉ ⁊ beſtie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ex pͥ dictis habet̉. frui n̄ ē actus potētie ꝑueniētis ad finē ſicut exequētis. ſꝫ potētie oꝑantis executionē. dictū ē .n. ꝙ ē ap petitiue potētie. In rebꝰ āt cognitōe carētibꝰ inuenit̉ q̄ dam potētia ꝑtingēs ad finē ꝑ modū exequētis. ſicut gra ue tēdit deorſum. ⁊ leue ſurſum. Sꝫ potētia ad quā ꝑti net finis ꝑ modū imꝑantis n̄ inuenit in eis. ſꝫ in aliqͣ ſu periori natura q̄ ſic mouet totā naturā ꝑ imꝑium. ſicut in
hn̄tibꝰ cognitōeꝫ appetitus mouet alias potētias ad ſu os actus. vn̄ manifeſtū ē ꝙ in his q̄ cognitōe carēt qͣꝫuis ꝑtingāt ad finē. nō inuenit̉ fruitio finis. ſed ſolū in his q̄ cognitōeꝫ hn̄t. ſed cognitio finis ē duplex. ꝑfecta ⁊ imper fecta. Perfecta q̄dē qͣ n̄ ſolū cognoſcit̉ id qd̓ ē finis ⁊ bo nū. ſed rō vl̓is finis ⁊ boni. ⁊ tal̓ cognitio ē ſolius rōal̓ na ture. Imꝑfecta āt cognitio ē qͣ cognoſcit̉ ꝑticularit̓ finis ⁊ bonū. ⁊ tal̓ cognitio eſt in brutis aīalibꝰ. qͦꝝ ⁊ ꝟ̓tutes ap petitiue n̄ ſunt imꝑātes libere. ſed ẜm naturalē inſtinctū ad ea q̄ apprehendūt mouēt̉. vn̄ rōali nature cōuenit frui tio ẜm rōnem ꝑſectā. brutis āt aīalibꝰ ẜm rōnem imꝑfe ctā. alijs āt creaturis nullo mō. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ Aug. loquit̉ de fruitōe ꝑfecta. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ n̄ oportet ꝙ frui tio ſit vltī finis ſimpl̓r. ſed eius qd̓ habet̉ ab vnoqͦqꝫ ꝓ vl timo fine. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ appetitus ſenſitiuus conſeqͥt̉ aliquā cognitōeꝫ. n̄ āt appetitus naturalis. p̄cipue ꝓut ē ī his q̄ cognitōe carēt. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ Aug. ibi loquit̉ d̓ fruitōe īꝑfecta. qd̓ ex ip̄o mō loq̄ndi apꝑet. dic̄ .n. ꝙ frui n̄ adeo abſutd̓ exiſtimāt̉ ⁊ beſtie .ſ. ſic̄ vti abſurdiſſime dicerēt̉ Ad tertiū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ frui n̄ ſit tm̄ vltī finis. dicit .n. apl̓s ad philemo nē frēꝫ. Itaqꝫ frat̓ ego te fruar ī dn̄o. ſꝫ māifeſtū ē ꝙ pau lus n̄ poſuerat vltimū finē ſuū ī hoīe. gͦ frui n̄ tm̄ ē vltī finis. ¶ Pre. fructꝰ ē qͦ aliqͥs fruit̉. ſꝫ apl̓s dic̄ ad Gal v Fructus ſpūs ē charitas gaudiū ꝓax ⁊ hmōi. q̄ n̄ hn̄t rō nē vltī finis. n̄ ergo fruitio ē tm̄ vltī finis. ¶ Pre. actus volūtatis ſupra ſeip̄os reflectunt̉. volo .n. me velle ⁊ amo me amare. ſed frui ē actus volūtatis. volūtas .n. ē ꝑ quā fruim̄. vt Aug. dic̄. x. de tri. ergo aliqͥs fruit̉ ſua fruitōe ſꝫ fruitio n̄ ē vltimus finis hoīs. ſꝫ ſolū bonū īcreatū qd̓ eſt d̓s. n̄ ergo fruitio ē ſolū vltī finis. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Aug. dic̄ x. de tri. ꝙ n̄ fruit̉ ſi q̄s id qd̓ ī facultatē volūtatis aſſumit ꝓpt̓ aliud appetit. ſꝫ ſolū vltimꝰ finis ē qͦ n̄ ꝓpt̓ alid̓ appe tit̉. ergo ſoliꝰ vltī finis ē fruitio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū ē ad rōeꝫ fructꝰ duo ꝑtinēt .ſ. ꝙ ſit vltimū ⁊ ꝙ appetitū qͥe tet qͣdā dulcedīe vl̓ delectatōe. vltimū āt ē ſimpl̓r. ⁊ ẜꝫ qͥd ſimpl̓r qͥdē qd̓ ad alid̓ n̄ refert̉. ſꝫ ẜm qͥd ꝙ ē aliqͦꝝ vltimū qd̓ ergo ē ſimpl̓r vltimū ī qͦ aliqͥd delectat̉. ſic̄ ī vltīo fine. hͦ qͥppe ꝓpͥe d̓r fructꝰ. ⁊ eo ꝓprie d̓r aliqͦs frui. qd̓ āt ī ſei p̄o n̄ ē delectabile. ſꝫ tm̄ appetit̉ ī ordīe ad alid̓. ſic̄ potio ama ra ad ſanitatē. nullo mō fructꝰ dici pōt. qd̓ āt ī ſe hꝫ quan dā delectatōeꝫ ad quā q̄dā p̄cedētia referūt̉ pōt qͥdē aliqͦ mō dici fructꝰ. ſꝫ n̄ ꝓprie ⁊ ẜm ꝯpletā rōeꝫ fructꝰ eo dicim̄ frui. vn̄ Aug. ī. x. d̓ tri. dic̄. ꝙ fruim̄ cognitis ī qͥbꝰ volūtas delectata ꝯqͥeſcit. n̄ āt qͥeſcit ſimpl̓r niſi in vltīo. qꝛ qͣꝫdiu aliqͥd expectat̉ motꝰ volūtatꝭ r̄manet ī ſuſpēſo. lꝫ iā ad ali qͥd ꝑuenerit. ſic̄ ī motu locali. lꝫ illud qd̓ ē mediū ī mag nitudīe ſit pͥncipiū ⁊ finis. n̄ tn̄ accipit̉ vt finis ī actu niſi qn̄ ī eo q̄eſcit̉. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ ſic̄ Augu. dic̄ ī. i. de doc. xp̄ia. Si dixiſſet te fruar. ⁊ n̄ addidiſſet ī dn̄o. videret̉ finē delectatōis ī eo poſuiſſe. ſꝫ qꝛ addidit ī dn̄o. ī dn̄o ſe poſuiſ ſe finē atꝫ ī eo ſe frui ſignificauit. vt ſic frē ſe frui dixerit n̄ tāqͣꝫ termīo. ſꝫ tāqͣꝫ medio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ fructꝰ alit̓ cō parat̉ ad arbore ꝓducētē. ⁊ alit̓ ad hoīeꝫ fruetē. ad arborē qͦdē ꝓducētē ꝯꝑat̉ vt effeciꝰ ad cāꝫ. ad fruētē āt ſic̄ vltimū expectatū ⁊ delectās. dicūt̉ igit̉ ea q̄ enūerat ibi apl̓s fruc tus. qꝛ ſunt effectꝰ qͦdā ſpūſſcī ī nob̓. vn̄ ⁊ fructꝰ ſpūs di cūt̉. n̄ āt ita ꝙ eis fruam̄ tāqͣꝫ vltīo fine. Uel alit̓ dd̓. ꝙ di cūt̉ fructꝰ ẜm Ambro. qꝛ ꝓpt̓ ſe petēda ſunt n̄ qͥdē ita ꝙ ad btītudinē n̄ referant̉. ſed qꝛ in ſeip̄is hn̄t vn̄ nob̓ placere debeant. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupra dictū ē finis d̓r dupl̓r vno mō ip̄a res. alio mō adeptio rei. q̄ quidem non ſun

Queſtio. XIII
duo fines. ſꝫ vnus finis in ſe ꝯſideratus ⁊ alteri applicatꝰ d̓s igi t̉ ē vltimus finis ſicut res q̄ vltīo q̄rit̉. fruitio autē ſicut adeptio hꝰ vltī finis. ſicut igit̉ nō ē aliud finis d̓s ⁊ fruitio dei. ita eadē rō fruitionis ē qͣ fruimur deo. ⁊ qͣ frui mur diuina fruitione. ⁊ eadē rō ē de beatitudine creata. q̄ in fruitione conſiſtit. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ fruitio nō ſit niſi finis hīti. dicit. ln. Augꝰ. x. de tri. ꝙ frui ē cū gaudio vti nō adhuc ſpei. ſꝫ iā rei. ſꝫ qͣꝫdiu nō habet̉ nō ē gaudiū rei. ſꝫ ſpei. gꝰ fruitio nō ē niſi finis habiti. ¶ Pre. ſicut dictū ē. fruitio nō ē ꝓprie niſi vltī fi nis. qꝛ ſolus vltimus finis quietat appetitū. ſꝫ appetitꝰ nō quietat̉ niſi in fine iā hīto. gͦ fruitio ꝓprie loquēdo nō eſt niſi finis hīti. ¶ Pre. frui ē caꝑe fructū. ſꝫ nō capit̉ fruc tus niſi qn̄ iā finis habetur. gͦ fruitio nō ē niſi finis hīti. ¶ Sꝫ ꝯtra. frui ē amore inherere alicui rei ꝓpter ſeip̄am vt Augꝰ. dicit. ſꝫ hoc pōt fieri etiā de re nō hīta. gͦ frui po teſt eſſe etiā finis nō hīti. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ frui importat ꝯꝑa tionē quādā voluntatis ad vltimū finē. ẜm ꝙ voluntas hꝫ aliquid ꝓſvltīo fine. Habetur āt vltimus finis dupl̓r. vno mō ꝑfecte. ⁊ alio mō imꝑfecte. Perfecte quidem qn̄ habetur n̄ ſolū in intētione. ſꝫ etiā inſre. Imꝑfecte aūt qn̄ habetur in intētione tm̄. Eſt gͦ ꝑfecta fruitio iā hīti finis realit̓. ſꝫ imꝑfecta ē etiā finis n̄ hīti realit̓ ſꝫ ī ītētione tm̄. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ Augꝰ. loquitur de fruitione ꝑfecta Ad. ij. dd̓. ꝙ quies voluntatis dupl̓r īpeditur. Uno mō ex ꝑte obiecti. qꝛ .ſ. n̄ ē vltimus finis. ſꝫ ad aliud ordinatur Alio mō ex ꝑte appetētis finē q̄ nondū adipiſcitur. obiec tum āt ē qd̓ dat ſpēꝫ actui. ſꝫ ab agēte dependet rodꝰ agē di. vt ſit ꝑfectus vel imꝑfectꝰ ẜm ꝯditionē agentis. ⁊ id̓o eiꝰ qd̓ n̄ eſt vltimus finis fruitio eſt imꝓpria. qͣſi deficiēs a ſpefruitionis. Finis āt vltī non hīti eſt fruitio ꝓpria qͥ dem ſꝫ imꝑfecta ꝓpt̓ imꝑfectū modū hn̄di vltimū finem ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ finem acciꝑe vel hr̄e d̓r aliquis n̄ ſolū ẜm rem. ſꝫ etiā ẜm intentioneꝫ. vt dictū eſt. ¶ Queſtio. XII Einde conſideran dū eſt de intentione. Et circa hͦ q̄rūtur qͥnqͣꝫ. Primo vtꝝ intentio ſit actꝰ intellectꝰ. Scd̓o vtꝝ ſit tm̄ finis vltī. Tertio viꝝ aliqͥs poſſit ſil̓ duo inten dere. Quarto vtꝝ intētio finis ſit idē actus cū voluntate eiꝰ qd̓ ē ad finē. Quīto viꝝ intētio ꝯueīat brutis aīalibꝰ Ad primum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ intētio ſit actꝰ intellectꝰ ⁊ n̄ voluntatis. d̓r .n. Math. vi. Si oculus tuus fuerit ſimplex. totū corpꝰ tuū lucidū erit. vbi poculū ſignificatur intētio. vt dicit Aug. in li. de ſer. do. in mō. ſꝫ oculus cū ſit inſtr̄m viſus ſignifi cat apprehenſiuā potentiā. ergo intētio n̄ eſt actus appeti tiue potētie. ſꝫ app̄henſiue. ¶ Pre. ibidē Aug. dicit ꝙ in tentio lumē vocatur a dn̄o. vbi dicit. ſi lumē qd̓ in te ē te nebre ſunt ⁊cͣ. ſꝫ lumen ad cognitionē ꝑtinet. gͦ intentio. Pre. ītentio deſignat ordinationē quādā in finē. ſꝫ or dinare ē rōis. gꝰ intentio n̄ ꝑtinet ad voluntatē. ſꝫ ad rō nem. ¶ Pre. actus voluntatis nō eſt niſi finis vel eoꝝ q̄ ſunt ad finem. ſꝫ actusⁱ voluntatis reſpectu finis vocatur voluntas ſeu fruitio. reſpectu āt eoꝝ q̄ ſunt ad finē eſt ele ctio. a qͥbꝰ differt intentio. gͦ intētio n̄ eſt actus volūtatis ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Aug. dicit ī. x. de tri. ꝙ voluntatis intē tio copulat corpꝰ viſum viſui. ⁊ ſil̓r ſpēꝫ in mēoria exn̄tē ad aciem aī interius cogitātis. eſt igitur ītentio actus voluntatis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ītentio ſicut ip̄m nomen ſonat. ſi gnificat ī aliud tendere. in aliqͥd āt tendit ⁊ actio mouen tis ⁊ motus mobil̓. ſꝫ hoc ꝙ motus mobil̓ in aliqͥd tēdit ab actōe mouentis ꝓcedit. vn̄ intentio primo ⁊ prīcipalit̓ ꝑtinet ad id qd̓ mouet ad finem. vn̄ dicimus architecto rem ⁊ oēꝫ p̄cipientem mouere ſuo imꝑio alios ad id ad qd̓ ip̄e tendit. voluntas āt mouet om̄s alias vires aīe ad finem. vt ſupra hītum eſt. vn̄ manifeſtum eſt ꝙ intentio ꝓprie eſt actus voluntatis. ¶ Ad. i ergo dd̓. ꝙ intētio no minatur oculus metaphorice. nō qꝛ ad cognitionē ꝑtinet ſꝫ qꝛ cognitōe p̄ſupponit. ꝑ quā ꝓponitur voluntati finis ad quem mouet. ſicut oculo p̄uidemus qͦ tendere corꝑa lit̓ debeamus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ intentio d̓r lumen. qꝛ maīfe ſta eſt intendenti. vn̄ ⁊ oꝑa dicuntur tenehre. qꝛ hō ſcit qͦd intendit. ſꝫ neſcit quid ex oꝑe ſeqͣtur. ſicut Aug. ibidē ex ponit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ voluntas quidē non ordinat ſꝫ tn̄ in aliquid tendit ẜm ordinem rōis. vn̄ hoc nomen inten tio noīat actū voluntatis p̄ſuppoſita ordinatōe rōis ordi nātis aliquid in finem. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ intentio ē actus voluntatis reſpectu finis. ſꝫ voluntas reſpicit finē tripl̓r. Uno mō abſolute. ⁊ ſic d̓r voluntas ꝓut abſolute volu mus vel ſanitatem. vel ſi quid aliud eſt hmōi. Alio modo conſideratur finis ẜm ꝙ in eo quieſcitur. ⁊ hoc mō frui tio reſpicit finem. Tertio mō ꝯſideratur finis ẜm ꝙ ē ter minus alicuius qd̓ in ip̄m ordinatur. ⁊ ſic intentio reſpi cit finem. non .n. ſolum ex hoc intendere dicimur ſanitatē qꝛ volumus. ſed qꝛ volumus ad eam ꝑ aliquid aliud per uenire. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ intentio ſit tm̄ vltī finis. d̓r .n. ī li. ſnīaꝝ ꝓſperi. Clamor ad deū eſt intentio cordis. ſꝫ deus eſt vltimus fi nis hūani cordis. gꝰ intentio ſꝑ reſpicit vltimū finem. Pre. intentio reſpicit finem ẜm ꝙ eſt terminus. vt dictū eſt. ſꝫ terminus hꝫ rōnem vltimi finis. ergo intentio ſꝑ re ſpicit vltimū finem. ¶ Pre. ſicut intentio reſpicit finem. ita ⁊ fruitio. ſꝫ fruitio ſꝑ ē vltimi finis. ergo ⁊ intētio. ¶ Sꝫ ꝯtra. vltimus finis hūanoꝝ voluntatum ē vnus ſcꝫ btītudo. vt ſupra dictum ē. ſi igit̉ intentio eſſet tm̄ vltī fi nis. non eſſent diuerſe hoīm intentiones. qd̓ pꝫ eſſe falſuꝫ ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. intentio reſpicit/ finem ẜm ꝙ eſt terminus motus reſpectu voluntatis. in motu autē pōt accipi terminus dupl̓r. Uno mō ip̄e terminus vlti mus in qͦ quieſcit̉. qui eſt terminus totius motus. Alio mō aliqd̓ medium qd̓ eſt principium vnius ꝑtis motus ⁊ finis vel terminus alterius. ſicut in motu qͦ it̉ de. a. in. c ꝑ. b. c. eſt terminus vltimus. b. autem terminus. ſꝫ nō vl timus. ⁊ vtriuſqꝫ poteſt eſſe intentio. vn̄ ⁊ ſi ſꝑ ſit finis. non tn̄ oporter ꝙ ſꝑ ſit vltī finis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ intē tio cordis d̓r clamor ad deum. non ꝙ deus ſit obiectum ī tentionis ſꝑ. ſed qꝛ eſt intentionis cognitor. vel qꝛ cum oramus intentionem noſtram ad deum dirigimus q̄ qui dem inientio vim clamoris hꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ terminꝰ habet rationem vltī finis. ſed non ſꝑ vltī reſpectu totius. ſed qn̄qꝫ reſpectu alicuius ꝑtis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ fruitio im portat quidem quietem q̄ ē in fine. qd̓ ꝑtinet ſolum ad vl timum finem. ſed intentio importat motum in finem. nō autem in quietem. vn̄ non eſt ſimilis ratio. Ad tertiū ſic proceditur: Uidet̉ ꝙ non poſſit aliquis ſiml̓ intendere plura. dicit .n. Augꝰ. in li. de ſer. do. ī mō. ꝙ nō poteſt hō ſil̓ intēdere deū

Queſtio XIII
⁊ commodum corꝑale. ergo pari tōe neqꝫ aliqͣ alia duo. ¶ Pre. intētio noīat motu voluntatis ad terminū. ſꝫ vni us motus nō pn̄t eſſe plures termini ex vna ꝑte. ergo vo luntas nō pōt ſil̓ multa intēdere. ¶ Pre. intētio p̄ſuppo nit actū rōis ſiue intellectus. ſꝫ nō ꝯtingit ſil̓ plura intel ligere ẜm ph̓m. ergo etiā neqꝫ ꝯtingit ſi l̓ plura intendere ¶ Sꝫ ꝯtra. ars imitat̉ naturā. ſꝫ natura ex vno inſtī̄o intē dit duas vtilitates. ſicut lingua ordinat̉ ad guſtū ⁊ ad lo cutionē. vt d̓r in. iij. de aīa. ergo pari rōe ars vel rō pōt ſil̓ aliqͥd vnū ad duos fines ordi nare. ⁊ ita pōt aliqͥs ſil̓ plu ra intēdere. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ali qͣ duo pn̄t accipi dupl̓r. vel ordinata ad inuicē vel nō ordinata. ⁊ ſiqͥdē ad inuicē fue rint ordinato. manifeſtū ē ex p̄miſſis ꝙ hō pōt ſil̓ multa intēdere. Eſt .n. intētio nō ſolum finis vltī. vt dictum eſt. ſꝫ etiā finis medij. ſil̓ aūt intēdit aliqͥs ⁊ finē ꝓximū ⁊ vl timū. ſic̄ ꝯfectionē medicine ⁊ ſanitatē. Si autē accipiā tur duo ad inuicē nō ordinata. ſic etiā ſil̓ hō pōt plura in tēdere. qd̓ pꝫ ex hoc ꝙ hō vnū alteri p̄eligit. qꝛ melius eſt altero. Inter alias autē ꝯditiones qͥbꝰ aliqͥd ē melius al tero. vna ē ꝙ ad plura valꝫ. vn̄ pōt aliqͥd p̄eligi alteri ex hoc ꝙ ad plura valet. ⁊ ſic manifeſte hō ſil̓ plura intēdit. ¶ Ad i. ergo dd̓ ꝙ Augꝰ. intelligit hoīeꝫ nō poſſe ſil̓ deū ⁊ commodum tꝑale intēdere ſicut vltimos fines. qꝛ vt ſupͣ on̄ſum ē nō pn̄t eſſe plures fines vltimi vnius hoīs. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vnius motus pn̄t ex vna ꝑte eſſe plures termini. ſi vnus ad alium ordinet̉. ſꝫ duo termini ad inui cem non ordinati ex vna ꝑte vnius motus eſſe non pn̄t. Sꝫ tn̄ ꝯſiderādum ē ꝙ id qd̓ non ē vnum ẜm rē pōt ac cipi vt vnum ẜm rationē. Intētio autē ē motus volunta tis in aliqͥd p̄ordinatum in rōe. ſicut dictum ē. ⁊ ideo ea q̄ ſunt plura ẜm rē pn̄t accipi vt vnus terminus intētio nis ꝓut ſunt vnum ẜm rōnē. vel qꝛ aliqͣ duo ꝯcurrūt ad ī tegrādum aliqͥd vnū. ſic̄ ad ſanitatēˡ ꝯcurrūt calor ⁊ frigus ꝯmēſurata. vel qꝛ aliqͣ duo ſub vno cōi ꝯtinētur qd̓ pōt eſ ſe intētum. puto acqͥſitio vini ⁊ veſtis ꝯtinet̉ ſub lucro ſic̄ ſub qͦdā cōi. vn̄ nihil ꝓhibet quin ille qͥ intēdit lucꝝ ſimul hec duo intēdat. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſic̄ in primo dictū ē. ꝯtin git ſil̓ plura intelligere inqͣꝫtū ſunt aliqͦ mō vnum. Ad quartū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ nō ſit vnꝰ ⁊ idē motus intētio finis ⁊ volun tas eiꝰ qd̓ ē ad finē. dicit. n. Augꝰ. in. x. de tri. ꝙ voluntas videndi feneſtrā finē hꝫ feneſtre viſionē. ⁊ altera ē volun tas ꝑ feneſtrā videndi trāſeuntes. ſꝫ hoc ꝑtinet ad intētio nem ꝙ velim videre trāſeuntes ꝑ feneſtrā. hꝫ aūt ad volū tatem eius qd̓ ē ad finē ꝙ velim videre feneſtrā. ergo aliꝰ ē motus voluntatis intentio. ⁊ alius voluntas eiꝰ qd̓ ē ad finē. ¶ Pre. actus diſtinguitur ẜm obiecta. ſꝫ finis ⁊ id qd̓ ē ad finē ſunt diuerſa obiecta. ergo alius motus volū tatis ē intētio finis ⁊ volūtas eius qd̓ ē ad finē. ¶ Pre. volūtas eius qd̓ ē ad finē d̓r electio. ſꝫ nō ē id ē electio ⁊ intētio. ergo non ē idē motus intētio finis cum volūtate eius qd̓ ē ad finē. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ id qd̓ ē ad finē ſe hꝫ ad finē vt medium ad terminū. ſꝫ idē motus ē qͥ ꝑ mediuꝫ trāſit ad terminū in rebꝰ naturalibꝰ. ergo ⁊ in rebꝰ volū tarijs idē motus ē intētio finis ⁊ volūtas eius qd̓ ē ad fi nē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ motus voluntatis in finē ⁊ in id qd̓ eſt ad finē pōt ꝯſiderari dupl̓r. Uno mō ẜm ꝙ voluntas in vtrunqꝫ fertur abſolute ⁊ ẜm ſe. ⁊ ſic ſunt ſimpl̓r duo mo tus voluntatis in vtrumqꝫ. Alio mō pōt ꝯſiderari ẜm ꝙ voluntas fertur in id quod eſt ad finem ꝓpt̓ finem. ⁊ ſu vnus ⁊ idē ſubiecto motus voluntatis ē tendēs ad finē.
⁊ in id qd̓ ē ad finē. Cum .n. dico. volo medicinā ꝓpt̓ ſani tatem. non deſigno niſi vnum motum voluntatis cuius ratio eſt. qꝛ finis ratio eſt volendi ea que ſunt ad finem. idem autem actus cadit ſuꝑ obiectum ⁊ ſuꝑ rationē obie cti. ſicut eadem viſio eſt coloris ⁊ luminis. vt ſupͣ dictum eſt. ⁊ eſt ſimile de intellectu qui ſi abſolute principium ⁊ concluſionem deſideret. diuerſa eſt conſideratio vtriuſqꝫ in hoc autem ꝙ concluſioni ꝓpter principia aſſentit ē vnꝰ actus intellectus tm̄. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ Augꝰ. loquitur de viſione feneſtre. ⁊ viſione tranſeuntium ꝑ feneſtram ẜm ꝙ voluntas in vtrumqꝫ abſolute fertur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ finis inqͣꝫtum eſt res quedam eſt aliud voluntatis ob iectum qͣꝫ id quod eſt ad finem. ſed inqͣꝫtum eſt ratio vo lendi id quod ē ad finem eſt vnum ⁊ idem obiectum Ad. iij. dd̓. ꝙ motus qui eſt vnus ſubiecto poteſt ratione differre ẜm principium ⁊ finem vt aſcenſio ⁊ deſcenſio. ſi cut d̓c in. iij. phi. ſic igitur inquantum motus volūtatis fertur in id quod eſt ad finem ꝓut ordinatur ad finem. eſt electio. motus autem voluntatis qui fertur in finē ẜm ꝙ acquiritur per ea que ſunt ad finem. vocatur intentio. cuius ſignum eſt ꝙ intentio finis eſſe poteſt etiam non dum determinatis his q̄ ſunt ad finē. qͦꝝ eſt electio. Ad quintū ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ bruta animalia intendant finem. natura .n. in his que cognitione carent magis diſtat a rationali na tura qͣꝫ natura ſenſitiua q̄ eſt in animalibꝰ brutis. ſꝫ na tura intēdit finem etiam in his que cognitione carēt. vt ꝓbatur in. ij. phi. ergo multo magis bruta animalia intē dunt finem. ¶ Pre. ſicut intentio eſt finis ita ⁊ fruitio. ſed fruitio conuenit brutis animalibꝰ vt dictum eſt. ergo ⁊ intentio. ¶ Pre. eius eſt intendere finem cuius ē age re ꝓpter finem. cum intēdere nihil ſit niſi; in aliud tendere ſed bruta animalia agunt ꝓpter finem. mouetur .n. aīal vl̓ ad cibum q̄rēdum. vel ad aliquid hmōi. ergo bruta aīa lia intendunt in finem. ¶ Sꝫ contra. intētio finis impor tat ordinationem alicuius in finem quod eſt rōis. cū igit̉ bruta aīalia non habeāt rōnē. videt̉ ꝙ non intēdāt finē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictum ē. intēdere ē in aliud tēde re. qd̓ qͥdē eſt ⁊ mouētis ⁊ moti. ẜm qͥdem igit̉ ꝙ d̓r intē dere finē id qd̓ mouetur ad finē ab alio. ſic natura d̓r in tēdere finē qͣſi mota ad ſuū finē a deo. ſicut ſagitta a ſagit tāte. ⁊ hoc mō etiā bruta aīalia intēdunt finē inqͣꝫtū mo uent̉ inſtinctu naturali ad aliqͥd. Alio mō intēdere finem eſt mouentis. ꝓut ſcꝫ ordinat motum alicuius: vel ſui vel alterius in finem. quod eſt rationis tm̄. vn̄ per hunc mo dū bruta non intendunt finē. qd̓ eſt ꝓprie ⁊ principalit̓ ī tendere. vt dictū ē. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ratio illa ꝓcedit ſe cundum ꝙ intendere eſt eius quod mouetur ad finem Ad. ij. dd̓. ꝙ fruitio non importat ordinationem alicuius in aliquid ſicut intentio. ſed abſolutam quietem in fine. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ bruta animalia mouentur ad finem non quaſi conſiderantia ꝙ per motum ſuum poſſunt conſeqͥ finem quod eſt ꝓprie intendentis. ſed quaſi concupiſcen tes finem naturali inſtinctu mouentur ad finem quaſi ab alio mota. ſicut ⁊ cetera que mouentur naturaliter. ¶ Queſtīo. XIII. Onſequenter conſi derandum eſt de actibus voluntatis qui ſunt in comꝑatione ad ea q̄ ſunt ad finem. ⁊ ſunt tres. eligere. conſentire. ⁊ vti. electionē aūt p̄cedit ꝯſiliij.

Queſtio. XIII
Drimo ergo ꝯſiderandū ē de electione. Ecd̓o de conſilio Tertio de ſenſu. Quarto de vſu. Circa electionē q̄rūtur ſex. Primo cuius potētie ſit actus. vtꝝ volūtatis vel rōis. Scd̓o vtꝝ electio ꝯueniat brutis aīalibꝰ. Tertio vtꝝ ele ctio ſit ſolū eoꝝ q̄ ſunt ad finē vel etiā qn̄ꝫ finis. Quarto vtꝝ electio ſit tm̄ eoꝝ q̄ ꝑ nos agunt̉. Quinto vtꝝ electio ſit ſolū poſſibiliū. Sexto. vtꝝ homo ex neceſſitate eligat vel libere. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ electio nō ſit actus volūtatis ſed rōis. electio .n. collationē quandā importat ꝗͣ vnū alteri p̄fert̉. ſꝫ ꝯferre ē rōis. ergo electio ē rōis ¶ Pre. eiuſdē ē ſyllogizare ⁊ ꝯclu dere. ſyllogizare aūt ī oꝑabilibꝰ ē rōis. cū igit̉ electio ſit qͣ ſi ꝯcluſio in oꝑabilibꝰ vt d̓r in. vij. ethi. videt̉ ꝙ ſit actus rōis. ¶ Pre. ignorātia nō ꝑtinet ad volūtatē. ſꝫ ad vim cognitiua. ē aūt q̄dam ignorātia electōis. vt d̓r in. iij. ethi. ergo videt̉ ꝙ electio nō ꝑtineat ad voluntatē ſed ad rōnē ¶ Sed cōtra ē qd̓ ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ electio ē deſide riū eoꝝ q̄ ſunt in nobis deſideriū aūt ē actus voluntatis. ergo ⁊ electio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in noīe electionis importatur aliquid ꝑtinēs ad rōnē ſiue ad intellectū. ⁊ aliquid perti nēs ad voluntatē. dicit .n. ph̓s in. vi. ethi. ꝙ electio ē ap petitiuus intellectus. vel apperitus intellectiuus. qn̄cūqꝫ aūt duo cōcurrūt ad aliqͥd vnū conſtituendū. vnū eoꝝ eſt vt formale reſpectu alterius. vn̄ Gregor. nicenus dicit ꝙ electioˣ neqꝫ ē appetitus ẜm ſeip̄am neqꝫ conſilium ſolū. ſed ex his aliqd̓ compoſitū. ſicut .n. dicimus aīal ex aīa ⁊ ex corꝑe compoſitū eſſe. neqꝫ ꝟo corpus eſſe ẜm ſeip̄um. neqꝫ aīaꝫ ſolā ſed vtrūqꝫ. ita ⁊ electionē. Eſt aūt conſide randū in actibꝰ aīe ꝙ actus qui ē eſſentialiter vnius potē tie vel habitus. recipit formā ⁊ ſpēꝫ a ſuꝑiori potētia vel habitu ẜm ꝙ ordinat̉ inferius a ſuꝑiori. ſi .n. aliqͥs actuꝫ fortitudinis exerceat ꝓpt̓ dei amore. actus qͥdē ille mate rialiter ē fortitudinis. formaliter ꝟo charitatis. Mani fe ſtum ē aūt ꝙ rō qͦdāmō voluntatē p̄cedit ⁊ ordinat actū eius inqͣꝫtū .ſ. volūtas in ſuū obiectū tēdit ẜm ordinē rō nis. eo ꝙ vis apprehenſiua appetitiue ſuū obiectū repn̄tat ſic igit̉ ille actus qͦ volūtas tēdit in aliquid qd̓ ꝓponit̉ vt bonū. ex eo ꝙ ꝑ rōnem ē ordinatū ad finē. materialiter qͥ dem ē volūtatis. formaliter aūt rōis. in hmōi aūt ſubſtan tia actus materialiter ſe hꝫ ad ordinē qui imponit̉ a ſuꝑio ri potētia. ⁊ ideo electio ſubſtātialiter nō ē actus rōis. ſed volūtatis. ꝑficit̉ .n. electio in motu qͦdā aīe ad bonū quod eligit̉. vn̄ manifeſte actus eſt appetitiue potētie. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ electio importat collationē quandā p̄cedentē. nō ꝙ eſſentialiter ſit ip̄a collatio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cōcluſio ſyllogiſmi q̄ fit in oꝑabilibꝰ ad rōnem ꝑtinet. ⁊ d̓r ſenten tia vel iudiciū quā ſequit̉ electio. ⁊ ob hoc ip̄a concluſio ꝑ tinere videt̉ ad electionē tanqͣꝫ ad conſequēs. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ignorātia d̓r eſſe electionis. nō ꝙ ip̄a electio ſit ſcīa. ſed qꝛ ignoratur quid ſit eligendum. Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet ꝙ electio brutis aīalibꝰ cōueniat. electio .n. ē appe titus aliquoꝝ ꝓpter finē. vt d̓r in. iij. ethi. ſed bruta aīalia appetūt aliquid ꝓpter fine. agūt .n. ꝓpter finē ⁊ appetitum ergo in brutis aīalibꝰ eſt electio. ¶ Pre. ip̄m nomē ele ctionis ſignificare videt̉ ꝙ aliqͥd p̄ alijs accipiat̉. ſed bru ta aīalia accipiunt aliqͥd pͦ alijs ſicut manifeſte apparet ꝙ ouis vnā herbā comedit aliā refutat. ergo in brutis aīali bus ē electio. ¶ Pre. vt d̓r in. vi. ethi. ad prudentiā ꝑtinet ꝙ aʳ iquis bn̄ eligat ea q̄ ſunt ad finē. ſed prudētia cō uenit brutis aīalibꝰ. vn̄ d̓r in principio metaph. ꝙ prudē tia ſunt ſine diſciplina q̄cūqꝫ ſonos audire nō poſſibilia ſunt vt apes. ⁊ hoc etiā ſenſui manifeſtū videt̉. apparēt .n. mirabiles ſagacitates in oꝑbꝰ animaliū vt apū ⁊ aranca rum ⁊ canū. canis .n. inſequēs ceruū ſi ad triuiū venerit. odoratu qͥdē explorat an ceruus primā vel ſcd̓am viā trā ſiuerit. ꝙ ſi inuenerit nō trāſiſſe iā ſecurus ꝑ tertiā viā in cedit. vt explorādo qͣſi vtēs ſyllogiſmo diuiſiuo. qͦ conclu di poſſet ceruū ꝑ illā viā incedere exqͦ non incedit ꝑ alias duas cum nō ſint iplures. ergo videt̉ ꝙ electio brutis aīa libꝰ conueniat. ¶ Sed contra ē ꝙ Grego. nicenus dicit ꝙ pueri ⁊ irrōnalia volūtarie qͥdem faciunt. nō tn̄ eligē tia. ergo in brutis aīalibꝰ non ē electio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cum electio ſit p̄acceptio vnius reſpectu alterius neceſſe eſt ꝙ electio ſit reſpectu pluriū q̄ eligi pn̄t. ⁊ ideo in his q̄ ſunt penitus determinata ad vnū electio locū nō hꝫ. Eſt auteꝫ differētia int̓ appetitū ſenſitiuū ⁊ voluntatē. qꝛ vt ex p̄di ctis pꝫ. appetitus ſenſitiuus ē determinatus ad vnū aliqͥd ꝑticulare ẜm ordinē nature. voluntas aūt eſt ẜm nature ordinem determinata ad vnum cōe qd̓ eſt bonum. ſed in determinate ſe habet reſpectu ꝑticularium bonoꝝ. ⁊ ideo ꝓprie voluntatis eſt eligere. nō autem appetitus ſenſitiui qui ſolus ē in brutis aīalibꝰ. ⁊ ꝓpter hoc brutis aīalibus electio non conuenit. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ nō omnis appe titus alicuius ꝓpter finem vocat̉ electio. ſed cum qͣdam di ſcretione vnius ab altero. que locum habere non pōt niſi vbi appetitus pōt ferri ad plura. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ brutum animal accipit vnum p̄ alio. quia appetitus eius ē natu raliter determinatus ad ip̄m. vn̄ ſtatim qn̄ ꝑ ſenſum vel ꝑ imaginationē repn̄tat̉ ſibi aliquid ad qḋ naturaliter in clinat̉ eius appetitus abſqꝫ electione mouet̉ ad ipſum. ſi cut etiā abſqꝫ electione ignis mouet̉ ſurſum ⁊ nō deorſuꝫ ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut d̓r in. iij. phiſi. Motus ē actus mo bilis a mouēte. ⁊ ideo ꝟtus mouētis apparet in motu mo bilis. ⁊ ꝓpter hoc in omnibꝰ q̄ mouent̉ a rōe apparet ordo rōis mouentis. lꝫ ip̄a q̄ a rōe mouent̉ rationem non ha beant. ſic .n. ſagitta directe tēdit ad ſignum ex motione ſa gittantis. ac ſi ip̄a rōnem haberet dirigentem. ⁊ idē appa ret in motibus horologioꝝ ⁊ omnium ingenioꝝ humano rum q̄ arte fiunt. Sicut autem comꝑant artificialia ad ar tem humanam. ita comꝑant omnia naturalia ad artē di uinam. ⁊ ideo ordo apparet in his que mouent̉ ẜm natu ram. ſicut ⁊ in his q̄ mouent̉ ẜm artem. vt d̓r in. ij. phi. ⁊ ex hoc contingit ꝙ in oꝑibus brutoꝝ animalium apparēt q̄dam ſagacitates inqͣꝫtum habent inclinationem natura lem ad quoſdaꝫ ordinatiſſimos ꝓceſſus. vtpote a ſumma arte ordinatos. ⁊ ꝓpter hoc etiam q̄dam aīalia dicunt̉ pru dentia vel ſagacia. nō ꝙ in eis ſit aliqͣ rō vel electio. qd̓ ex hoc apparet ꝙ oīa q̄ ſunt vnius nature ſil̓r oꝑant̉. Ad tertiū ſic proceditur: Uidet̉ ꝙ electio nō ſit tm̄ eoꝝ q̄ ſunt ad finē. dic̄ .n. ph̓s in. vi. ethi. ꝙ electionem rectam facit virtus. q̄cūqꝫ autē illius gr̄a nata ſunt fieri nō ſunt virtutis ſed alterius po tentie. illud aūt cuius gratia fit aliquid eſt finis. ergo ele ctio eſt finis. ¶ Pre. electio importat p̄acceptionē vnius reſpectu alterius. ſed ſicut eoꝝ q̄ ſunt ad finem vnū pōt p̄accipi alteri. ita etiam diuerſoꝝ finium. ergo electio pōt eſſe finis ſicut ⁊ illoꝝ que ſunt ad finem. ¶ Sed contra ē qd̓ ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ voluntas eſt finis. electio autē eoꝝ q̄ ſunt ad finem. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic ut iaꝫ dictū ē electio

Queſtio XIII
conſequit̉ ſententiā vel iudiciū qd̓ eſt ſicut ꝯcluſio ſyllo giſmi oꝑatiui. vn̄ illud cadit ſub electōe qd̓ ſe hꝫ vt ꝯclu ſio in ſyllogiſmo oꝑabiliū. finis aūt in oꝑabilibꝰ ſe hꝫ vt principiū ⁊ nō vt ꝯcluſio. vt ph̓s dicit in. ij. phi. vn̄ finis inqͣꝫtū eſt hmōi nō cadit ſub electōe. ſꝫ ſicut in ſpeculatīs nihil ꝓhibet id qd̓ eſt vnius demōſtratōis vel ſcīe princi piū. eſſe ꝯcluſionē alterius demōſtrationis vel ſcīe. pͥmū tn̄ pͥncipiū indemōſtrabile nō pōt eſſe ꝯcluſio alicꝰ demō ſtrationis vel ſcīe. ita etiā ꝯtingit id qd̓ eſt in vna oꝑatōe vt finis ordinari ad aliquid vt ad finē. ⁊ hoc mō ſub ele ctione cadit ſicut in oꝑatōe medici ſanitas ſe hꝫ vt finis. vn̄ hoc nō cadit ſub electōe medici. ſꝫ hoc ſupponit tanqͣꝫ principiū. ſꝫ ſanitas corꝑis ordinat̉ ad bonū aīe. vn̄ apud eū qui hꝫ curā de aīe ſalutē pōt ſub electōe cadere eſſe ſa num vel eſſe infirmū. nā apl̓s dicit. ij. ad Corinth. xij. Cū aūt infirmor tūc fortior ſum ⁊ potēs. ſꝫ vltimꝰ finis nul lo mō ſub electōe cadit. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ fines ꝓprij ꝟ tutū ordinant̉ ad btītudinē ſicut ad vltimum fine. ⁊ hoc mō pōt eſſe eoꝝ electio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ habituꝫ ē vltimus finis ē vnus tm̄. vn̄ vbicūqꝫ occurrūt plures fi nes inter eos pōt eē electio ẜm ꝙ ordināt̉ ad vltimū finē. Ad quartum ſic procedi? tur Uidet̉ ꝙ electio nō ſit ſolū reſpectu hūanoꝝ actuum electio .n. ē eoꝝ q̄ ſunt ad finē. ſed ea q̄ ſunt ad finē nō ſo lū ſunt actus ſꝫ etiā organa. vt d̓r in. ij. phi. ergo electiōes nō ſunt tm̄ hūauoꝝ actuū. ¶ Pre. actio a ꝯtēplatōe diſtī guit̉. ſꝫ electio etiā in ꝯtēplatōe locū hꝫ ꝓut .ſ. vna opinio alteri peligit̉. ergo electio nō eſt ſolū hūanoꝝ actuum. Y Pre. eligunt̉ hoīes ad aliqͣ officia vel ſecularia vel eccl̓ia ſtica ab his qͥ nihil erga eos agūt. ergo electio nō ſolum ē hūanoꝝ actuū. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓us dicit in. iij. ethi. ꝙ nullus eligit niſi ea q̄ eſtimat fieri ꝑ ip̄m. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi intētio eſt finis. ita electio ē eoꝝ q̄ ſunt ad finē. finis autē vel ē actio vel res aliqͣ. ⁊ cū res aliqͣ fuerit finis. neceſſe ē ꝙ aliqͣ hūana actio interueniat. vel inqͣꝫtū hō facit rē illā q̄ eſt finis. ſic̄ medicus facit ſanitatē q̄ eſt finis eius. vn̄ ⁊ facere ſanitatē d̓r finis medici. vel inqͣꝫtū hō aliqͦ mō vtit̉ vel fruit̉ re q̄ eſt finis. ſic̄ auaro ē finis pecunia vel poſſeſ ſio pecunie. ⁊ eodē mō dd̓. ē de eo qd̓ ē ad finē. qꝛ neceſſe ē vt id qḋ eſt ad finē vel ſit actio vel res aliqͣ interueniēte ali qͣ actōe ꝑ qnā facit id qd̓ ē ad finē vel vtit̉ eo. ⁊ ꝑ hunc modū electio ſꝑ ē hūanoꝝ actuū. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ or gana ordinant̉ ad finē inqͣꝫtū hō vtit̉ eis ꝓpter finem. ⁊ Ad. ij. dd̓ ꝙ in ip̄a ꝯtēplatōe eſt aliqͥs actus intellectꝰ aſ fentiētis huic opinioni vel illi. actio ꝟo exterior ē q̄ ꝯͣ con templationē diuidit̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hō q̄ eligit ep̄m vel principē ciuitatis eligit noīare ip̄m in talē dignitatē. ali oquin ſi nulla eēt eiꝰ actio ad ꝯſtitutōeꝫ ep̄i vel pͥncipis. nō cōpeteret ei electio. Et ſil̓r dd̓. ē ꝙ qͥn̄cūqꝫ d̓r aliqͣ res peligi alteri adiungit̉ ibi aliqͣ oꝑatio eligentis Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ electio nō ſit ſolū poſſibiliū. electio .n. ē actꝰ vo lūtatis vt dictū ē. ſꝫ volūtas ē poſſibiliū ⁊ impoſſibilium vt d̓r in. iij. ethi. ergo ⁊ electio. ¶ Pre. electio ē eoꝝ q̄ per nos agunt̉ ſic̄ dictū ē. nihil ergo refert qͣꝫtū ad electionem vr eligat̉ id qḋ ē impoſſibile ſimpl̓r. vel id qd̓ ē impoſſibi le eligēti. ſed frequēter ea q̄ eligimus ꝑficere nō poſſumꝰ ⁊ ſic ſunt impoſſibilia nobis. ergo electio ē impoſſibilium ¶ Pre. nihil hō tēptat agere niſi eligēdo. ſed beatus bn̄ dictus dicit ꝙ ſi p̄latus aliqͥd impoſſibile p̄ceꝑit tēptandum ē. ergo electio pōt eſſe impoſſibiliū. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ electio nō eſt impoſſibiliū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū eſt electōes nr̄e referunt̉ ſꝑ ad nr̄as actio nes. ea .n. q̄ ꝑ nos agunt̉ ſunt nobis poſſibilia. vn̄ neceſſe ē dicere ꝙ electio nō ſit niſi poſſibiliū. Sil̓r etiā rō e ligē di aliquid ē vt ex hoc poſſimus ꝯſequi finem. vel ex hoc ꝙ ducit ad finē. ꝑ id aūt qd̓ ē impoſſibile nō pōt aliqͥs ꝯſeq̄ finē. cuius ſignū ē. qꝛ cū in ꝯſiliādo ꝑueniūt hoīes ad id qd̓ ē eis impoſſibile. diſcedūt qͣſi nō valētes vlterius ꝓ cedere. apparet etiā hoc manifeſte ex ꝓceſſu rōis p̄cedente. ſic .n. ſe hꝫ id qd̓ ē ad finē de qͦ electio eſt ad finē ſic̄ ꝯclu ſio ad pͥncipiū. Manifeſtū ē aūt ꝙ ꝯcluſio impoſſibil̓ non ſequit̉ ex principio poſſibili. vn̄ nō pōt eſſe ꝙ finis ſit poſ ſibil̓. niſi id qd̓ ē ad finē fuerit poſſibile. ad id aūt qd̓ ē ī poſſibile nullus mouer̄. vn̄ aullus tēderet in finē niſi per hoc qd̓ apparet id qḋ ē ad finē eſſe poſſibile. vn̄ id quod ē impoſſibile ſub electōe nō cadit. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ volū tas media ē inter intellectū ⁊ exteriorē oꝑatōeꝫ. nā intelle ctus ꝓponit volūtati ſuū ob̓m. ⁊ ip̄a volūtas cāt exteriorē actionē. ſic igit̉ principiū motus volūtatis ꝯſiderat̉ ex ꝑ te intellectus qui apprehendit aliquid vt bonū in vl̓i. ſed terminatio ſeu ꝑfectio actus volūtatis attendit̉ ẜm ordi nem ad oꝑatōeꝫ ꝑ quā aliquis tendit ad conſecutionem rei. nā motus voluntatis ē ab aīa ad rē. ⁊ ideo ꝑfectio ac tus voluntatis attēdit̉ ẜm hoc ꝙ ē aliquid bonum alicui ad agēdum. hoc aūt eſt poſſibile. ⁊ ideo volūtas completa nō ē niſi de poſſibili qd̓ ē bonum volenti. ſed volūtas incō pleta eſt de impoſſibili q̄ ẜm qͦſdam velleitas d̓r. qꝛ .ſ. ali quis vellet illud ſi eſſet poſſibi le. Electio aūt noīat actum voluntatis iam determinatum ad id quod ē huic agendū ⁊ ideo nullo mō eſt niſi poſſibilium. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ cum obiectum voluntatis ſit donum apprehenſum. hoc mō iu dicādum ē de obiecto voluntatis ẜm ꝙ cadit ſub apprehē ſione. ⁊ ideo ſic ut qn̄qꝫ voluntas eſt alicuius quod appre hendit̉ vt bonum. ⁊ tn̄ non eſt vere bonum. ita qn̄qꝫ ē ele ctio eius quod apprehendit̉ vt poſſibile eligenti. quod tn̄ non eſt ei poſſibile. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hoc ideo d̓r. quia an aliquid ſit poſſibile ſubditus non debet ſuo iudicio diffini re. ſed in vnoquoqꝫ iudicio ſuꝑioris ſtare. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ homo ex neceſſitate eligat. ſic .n. ſe habet finis ad eligibilia vt principia ad ea que ex principijs conſequun tur. vt pꝫ in. iij. ethi. ſed ex principijs ex neceſſitate dedu cunt̉ concluſiones. ergo ex fine de neceſſitate mouetur ali quis ad eligēdum. ¶ Pre. ſicut dictum ē. electio conſeq̄ tur iudicium rationis de agendis. ſed ratio ex neceſſitate iudicat de aliquibus ꝓpter neceſſitatem p̄miſſoꝝ. ergo vi detur ꝙ etiam electio ex neceſſitate ſequatur. ¶ Pre. ſi aliqua duo ſunt penitus equalia. non magis mouetur ho mo ad vnum qͣꝫ ad aliud. ſicut famelicus ſi habet cibum equaliter appetibilem in diuerſis ꝑtibus. ⁊ ẜm equalem diſtantiam non magis mouet̉ ad vnum qͣꝫ ad alterum. vt Plato dixit aſſignans rationem quietis terre in me dio. ſicut d̓r in. iij. de celo. ſed multo minus pōt eligi qd̓ accipit̉ vt minus qͣꝫ quod accipit̉ vt equale. ergo ſi ꝓpo nant̉ duo vel tria vel plura inter que vnum magis appe tat. impoſſibile eſt aliquod alioꝝ eligere. ergo ex neceſſita te eligit̉ illud quod eminentius apparet. ſed oīs electio ē de omni eo quod videt̉ aliqͦ mō melius. ergo omnis ele ctio ē ex neceſſitate. ¶ Sed cōtra ē ꝙ electio ē actus potē tie rōnal̓ q̄ ſe hꝫ ad oppoſita ſcd̓m ph̓m. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ hō

Queſtio. XIIII
nō ex neceſſitate eligit. ⁊ hoc ideo. qꝛ qd̓ poſſibile ē nō eſſe nō neceſſe ē eſſe. ꝙ aūt poſſibile ſit nō eligere vel eligere. buius rō ex duplici hoīs ptāte accipi pōt. Pōt .n. hō vel le ⁊ nō velle. agere ⁊ nō agere. pōt etiā velle hoc aūt illud. cuius rō ex ip̄a ꝟtute rōnis accipit̉. qͥcqͥd .n. rō pōt appre hendere vt bonū in hoc volūtas tēdere pōt. pōt aūt rō ap p̄hendere vt bonū nō ſolū hoc qd̓ ē velle aūt agere. ſꝫ hoc etiā qd̓ eſt nō velle ⁊ nō agere. ⁊ rurſum in oībꝰ ꝑticulari bus bonis pōt ꝯſiderare rōnē boni alicꝰ. ⁊ defectū alicuiꝰ boni qd̓ hꝫ rationē mali. ⁊ ẜm hoc pōt vnūqd̓qꝫ hmōi bo noꝝ apprehendere vt eligibile vel fugibile. Solū aūt ꝑfe ctū bonū qd̓ ē btītudo nō pōt rō apprehendere ſubratōe mali aut alicuius defectus. ⁊ iō ex neceſſitate beatitudinē hō vult. nec pōt velle nō eſſe btūs aūt miſer. electio aūt cū nō ſit de fine. ſꝫ de his q̄ ſunt ad finē. vt iā dictū ē. nō elt ꝑfecti boni qd̓ eſt beatitudo. ſed alioꝝ ꝑticulariū bonoꝝ. ⁊ iō hō nō ex neceſſitate ſꝫ libere eligit ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ nō ſꝑ ex principijs ex neceſſitate ꝓcedit ꝯcluſio. ſed tūc ſo lum qn̄ pͥncipia non pn̄t eſſe vera ſi ꝯcluſio nō ſit vera. ⁊ ſil̓r nō oportet ꝙ ſꝑ ex fine inſit hoī neceſſitas ad eligendū ea q̄ ſunt ad fine. qꝛ nō oē qd̓ eſt ad finē tale eſt ꝙ ſine eo finis haberi nō poſſit. aut ſi tale ſit nō ſꝑ ſub tali rōe ꝯſide rat̉. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ ſnīa ſiue iudiciū rōnis de rebꝰ agendis ē circa ꝯtingētiat q̄ a nobis fieri nō pn̄t. in quibꝰ ꝯcluſiōes nō ex neceſſitate ſequunt̉ ex principijs neceſſarijs abſolu ta neceſſitate: ſed neceſſarijs ſolū ex ꝯditōe. vt ſi currit mo uet̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet ſi ali qͣ duo eqͣlia ꝓpo nant̉ ẜm vnā ꝯſideratōneꝫ. quin circa alteꝝ ꝯſideret aliqͣ ꝯditio ꝑ quam emineat. ⁊ magis flectat̉ voluntas in ip ſum qͣꝫ in aliud. ¶ Queſtio. XIIII. Einde conſideran Idum ē de ꝯſilio. Et circa hoc q̄runt̉ ſex. Primo vtꝝ ꝯſiliū ſit inqͥſitio. Scd̓o vtꝝ ꝯſilium ſit de fine. vel ſolū de his q̄ ſunt ad finē. Tertio vtꝝ ꝯſi liū ſit ſolū de his q̄ a nobis agunt̉. Quarto viꝝ ꝯſiliū ſit de oībꝰ q̄ a nobis agunt̉. Quinto vtꝝ ꝯſiliū ꝓcedat ordi ne reſolutorio. Sexto vtꝝ ꝯſiliū ꝓcedat in infinitum. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ꝯſiliū nō ſit inqͦ ſitio. dic̄. n. Damaſ. ꝙ ꝯſiliū eſt appetitus. ſꝫ ad appetitū nō ꝑtinet inqͥrere. ergo ꝯſiliū nō ē inquiſitio. ¶ Pre. inquirere intellectus diſcurretis eſt ⁊ ſic deo nō ꝯuenit cꝰ cognitio nō ē diſcurſiua. vt in pri mo habitū ē. ſed ꝯſilium deo attribuit̉. d̓r .n. ad Eph̓. i. ꝙ oꝑat̉ oīa ẜm ꝯſiliū volūtatis ſue. gͦ ꝯſiliū nō ē inqͥſitio. Pre. inquiſitio ē de rebꝰ dubijs. ſꝫ ꝯſilium dat̉ de his qͥ ſunt circa bona certa. ẜm illud apl̓i. i. ad Corinth. vij. De ꝟginibꝰ aūt p̄ceptū dn̄i nō habeo. ꝯſiliū aūt do. gͦ ꝯſilium nō ē inquiſitio. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ Grego. nicenus dic̄. Oē quidē ꝯſiliū q̄ſtio eſt. nō aūt oīs queſtio ꝯſiliū ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ electio ſicut dictū eſt ꝯſequit̉ iudiciū rōis de rebꝰ agen dis. in rebꝰ aūt agēdis multa incertitudo inuenit̉. qꝛ acti ones ſunt circa ſingularia ꝯtingētia. q̄ ꝓpter ſui variabi litatē incerta ſunt. in rebus aūt dubijs ⁊ incertis rō nō ꝓ fert iudiciū abſqꝫ inqͥſitōe p̄cedēte. ⁊ iō neceſſaria ē in qͥ ſitio rōis an̄ iudiciū de eligēdis. ⁊ hec inquiſitio ꝯſiliū vo cat̉. ꝓpter qd̓ ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ electio ē appetitus p̄ conſiliati. ¶Ad .i. ergo dd̓. ꝙ qn̄ actus duaꝝ potentiarū ad inuicem ordinant̉. in vtroqꝫ ē aliquid quod eſt alteriꝰ potētie. ⁊ ideo vterqꝫ actus ab vtraqꝫ potentia denomina ri pōt. Uanifeſtū eſt aūt ꝙ actus rōnis dirigētis in his
que ſunt ad finē. ⁊ actus voluntatis ẜm regimē rōnis in ea tendentis ad ſe inuicē ordinant̉. vn̄ ⁊ in actu volunta tis q̄ ē electio apparet aliquid rōnis .ſ. ordo. ⁊ in ꝯſilio qd̓ ē actus rōis apparet aliquid voluntatis ſicut materia. qꝛ ꝯſiliū eſt de his q̄ bō vult facere. ⁊ eſt ſicut motiuū. qꝛ ex hoc ꝙ homo vult finē mouet̉ ad ꝯſiliādum de his q̄ ſunt ad finē. ⁊ ideo ph̓s dicit in. vi. ethi. ꝙ electio ē intellectus appetitiuus. vt ad electionem vtrumqꝫ cōcurrere on̄dat. ita Damaſ. dicit. ꝙ conſilium ē appetitus inquiſitiuus. vt conſilium aliquo mō ꝑtinere on̄dat ⁊ ad voluntatem circa quam ⁊ ex qua fit inquiſitio. ⁊ ad rōnem inquiren tem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ea que dicunt̉ de deo accipienda ſunt abſqꝫ omni defectu qui inuenit̉ in nobis. ſicut in nobis ſcīa eſt concluſionum ꝑ diſcurſum a cauſis in effectꝰ. Sꝫ ſcientia dicta de deo ſignificat certitudinem de omnibus effectibus in prima cauſa abſqꝫ omni diſcurſu. Et ſimi liter ꝯſilium attribuit̉ deo qͣꝫtum ad certitudinem ſenten tie vel iudicij que in nobis ꝓuenit ex inquiſitione conſilij ſed hmōi inquiſitio in deo locum non habet. ⁊ ideo conſi lium ẜm hoc deo non attribuit̉. ⁊ ẜm hoc Damaſce. dicit ꝙ deus non conſiliat̉. ignorantis .n. eſt conſiliari. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet aliqua eſſe certiſſima bona ẜm ſen tentiam ſapientum ⁊ ſpūalium viroꝝ que tn̄ nō ſunt cer ta bona ẜm ſententiam plurium vel carnalium hoīum. ⁊ ideo de talibus conſilia dant̉. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ conſilium nō ſolum ſit de his q̄ ſunt ad finē. ſed etiā de fine. quecunqꝫ .n. dubitationē habent de his pōt inquiri. ſed circa oꝑabilia humana contingit eſſe dubita tionem de fine. ⁊ non ſolum de his que ſunt ad finem. cū igitur inquiſitio circa operabilia ſit conſilium. videtur ꝙ conſilium poſſit eſſe de fine. ¶ Pre. materia conſilij ſunt oꝑationes humane. ſed quedam oꝑatiōes humane ſunt fines. vt d̓r in. i. ethic. ergo conſilium poſſit eſſe de fine. ¶ Sed contra eſt quod Grego. nicenus dicit ꝙ non de fine ſed de his que ſunt ad finem eſt conſilium. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ finis in oꝑabilibus habet rationem principij. eo ꝙ rōnes eoꝝ que ſunt ad finem ex fine ſumunt̉. principium autē non cadit ſub queſtione. ſed principia oportet ſupponere in omni inquiſitione. vn̄ cum conſilium ſit queſtio. de fi ne non eſt conſilium. ſed ſolum de his que ſunt ad finem. tn̄ ꝯtingit id quod eſt finis reſpectu quorundā ordinari ad alium finē. ſicut etiam id quod eſt principium vnius de monſtratōis eſt concluſio alterius. ⁊ ideo id quod accipiū vt finis in vna inquiſitionē. pōt accipi vt ad finem in alia inquiſitōe. ⁊ ſic de eo erit conſilium. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ id quod accipit̉ vt finis ē iam determinatū. vn̄ qͣꝫdiu habet̉ vt dubium non habet̉ vt finis. ⁊ ideoſi de eo conſiliū ha beat̉ non erit conſilium de fine. ſed de eo quod eſt ad finē. Ad. ij. dd̓. ꝙ de oꝑationibus ē conſilium inqͣꝫtum or dinant̉ ad aliquē fine. vn̄ ſi aliqͣ oꝑatio hūana ſit finis. d̓ ea inqͣꝫtum hmōi nō eſt conſilium. Ad tertium ſic proc edit̉ Uidet̉ ꝙ conſiliū nō ſit ſolū de his q̄ agunt̉ a nobis. con ſilium .n. collationē quandam importat. ſed collatio inter multos pōt fieri etiā de rebus immobilibus q̄ nō fiunt a nobis. puta de naturis reꝝ. ergo conſiliū nō ſolū ē de his q̄ agunt̉ a nobis. ¶ Pre. hoīes interdumʳ cōſilia q̄rūt de his q̄ ſunt lege ſtatuta. vn̄ ⁊ iuriſcōſulti dicunt̉. ⁊ tn̄ eoꝝ qui q̄rūt hmōi ꝯſiliū nō ē leges facere gͦ ꝯſiliū nō ſolū ele

Queſtio XIIII
de his q̄ a nobis ⁊ gunt̉. ¶ Pre. dicunt̉ etiā quidā ꝯſulta tiones facēre de ſuturis euētibus qui tn̄ nō ſunt in ptāte nr̄a. ergo ꝯſiliū nō ſolū eſt de his qͥ a nobis fiūt. ¶ Pre. ſi ꝯſiliū eſſet ſolū de his q̄ a nobis fiunt. nullus ꝯſiliaret̉ de his q̄ ſunt ꝑ aliū agēda. ſed hoc pꝫ eſſe falſum. ergo ꝯſiliū nō ſolū eſt de his q̇ a nobis fiūt. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Greg. nicenus dicit. Cōſiliamur de his q̄ fiūt in nobis ⁊ ꝑ nos fieri pn̄t. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝯſiliū ꝓprie importat collationē in ter plures habitā qd̓ ⁊ ip̄m nomē deſignat. d̓r .n. ꝯſilium/ qͣſi ꝯſidiū. eo ꝙ multi ꝯſidēt ad ſil̓ ꝯferēdum. Eſt aūt ꝯſi deradum ꝙ in ꝑticularibus ꝯtingētibus ad hoc ꝙ aliqͥd certū cognoſcat̉. plures ꝯditōes ſeu circūſtātias ꝯſidera re oportet. qͣs ab vno nō facile ē ꝯſiderare. ſꝫ a pluribus certius ꝑcipiunt̉. dū qd̓ vnus conſiderat alij nō occurrit. In neceſſarijs aūt ⁊ vl̓ibus ē abſolutior ⁊ ſimplitior con ſideratio. ita ꝙ magis ad hmōi ꝯſiderationē vnus per ſe ſufficere pōt. ⁊ ideo inquiſitio ꝯſilij ꝓprie ꝑtinet ad ꝯtingē tia ſingularia. cognitio aūt veritatis in talibus nō hꝫ ali quid magnū vt ꝑ ſe ſit appetibilis. ſicut cognitio vl̓ ium ⁊ neceſſarioꝝ. ſed appetit̉ ẜm ꝙ ē vtilis ad oꝑationē. qꝛ ac tiones ſunt circa ꝯtingētia ſingularia. Et ideo dd̓. ē ꝙ ꝓ prīe ꝯſiliū ē circa ea q̄ agunt̉ a nobis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ conſiliū importat collationē nō quācunqꝫ. ſed collationē de rebus agēdis rōe iā dicta. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ id qd̓ ē lege poſitū qͣꝫuis nō ſit ex oꝑatōe q̄rentis cōſilium. tn̄ eſt dire ctiuum eius ad oꝑandum. qꝛ iſta ē vna rō aliquod oꝑan di mandatum legis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cōſilium nō ſolū ē de his q̄ agunt̉. ſed de his q̄ ordinant̉ ad oꝑatōes. ⁊ ꝓpter hoc cōſultatio d̓r fieri de futuris euētibus inqͣꝫtum homo ꝑ futuros euētus cognitos dirigit̉ ad aliquid faciendum vel vitādum. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ de alioꝝ factis cōſilium q̄ rimus inqͣꝫtum ſunt quodāmō vnum nobiſcū. vel ꝑ vni onem affectus. ſicut amicus ſolicitus ē de his q̄ ad ami cum ſpectant ſicut de ſuis. vel ꝑ modū inſtrumenti. nam agēs principale ⁊ inſtrumētale ſunt quaſi vna cauſa. cum vnum agat ꝑ alteꝝ. ⁊ ſic dn̄s conſiliat̉ de his que ſunt agē da ꝑ ſeruum. Ad quartum ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ ꝯſiliū ſit de omnibꝰ q̄ ſunt ꝑ nos agēda. ele ctio .n. eſt appetitus p̄conſiliati. vt dictum eſt. ſed electio ē de omnibus que ꝑ nos agunt̉. ergo ⁊ cōſilium. ¶ Pre. conſilium importat inquiſitionē rōnis. ſed in omnibus qͥ non per impetum paſſionis agimus ꝓcedimus ex inquiſi tione rōnis. ergo de omnibus que agunt̉ a nobis eſt con ſiliū. ¶ Pre. ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ ſi ꝑ plura aliqͥd fie ri pōt conſilio inquirit̉ ꝑ quod facilimum ⁊ optime fiat. ſi aut ꝑ vnum. qͣliter ꝑ illud fiat. ſed omne qd̓ fit. ſit ꝑ vnū vel ꝑ multa. ergo de omnibus que fiunt a nobis ē conſi lium. ¶ Sed contra eſt quod Grego. nicenus dicit ꝙ d̓ his que ẜm diſciplinam vel artem ſunt oꝑibus non ē cō ſilium. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cōſilium eſt inquiſitio q̄dam. vt di ctum eſt. de illis aūt inquirere ſolemus q̄ in dubiū veniūt vn̄ ⁊ rō inquiſitiua que d̓r argumētum. eſt rei dubie fa ciens fidem. ꝙ aūt aliquid in oꝑabilibus hūanis non ſit dubitabile ex duobus contingit. Uno mō. qꝛ ꝑ determīa tas vias ꝓcedit̉ ad determinatos fines. ſicut contingit in artibus que hn̄t eertas vias oꝑandi. ſicut ſcriptor non cō ſiliat̉ quo dꝫ trahere litteras. hoc .n. determinatum ē ꝑ ar tem. Alio mō. qꝛ nō multuꝫ refert vtꝝ ſic vel ſic fiat. ⁊ iſta ſunt minima q̄ paꝝ adiuuāt vel impediūt reſpectu finis conſequendi. qd̓ aūt paꝝ ē quaſi nihil accipit ro. ⁊ ideo de
duobus nō conſiliamur qͣꝫuis ordinent̉ ad finem. vt ph̓s dicit .ſ. de rebꝰ ꝑuis ⁊ de his q̄ ſunt determinata qͣliter fie ri debent. ſicut ē in oꝑationibus artium p̄ter qͣſdam con iecturales. vt Greg. nicenus dicit. vtputa medicinal̓ ne gociatiua. ⁊ hmōi. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ electio p̄ſupponit conſiliū rōne iudicij vel ſentētie. vn̄ qn̄ iudicium vel ſnīa manifeſta eſt abſqꝫ inquiſitione. nō requirit̉ conſilij inqͥ ſitio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō in rebus manifeſtis non inquirit ſed ſtatim iudicat. ⁊ ideo nō oportet in omnibus que rōne agunt̉ eſſe inquiſitionem conſilij. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ qn̄ ali quid ꝑ vnū pōt fieri. ſed diuerſis modis. pōt dubitatio nem habere ſicut ⁊ qn̄ ſit ꝑ plura. ⁊ ideo opus ē conſilio. ſed qn̄ determinatur non ſolum res. ſed modus. tūc non eſt opus conſilio. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ꝯſiliū non ꝓcedat mō reſolutorio. cōſiliū .n. eſt de his q̄ a nobis agunt̉. ſed oꝑationes noſtre nō ꝓcedunt mō reſolutorio. ſed magis mō compoſitiuo .ſ. de ſimplici bus ad cōpoſita. ergo cōpoſiti ꝯſilium nō ſꝑ ꝓcedit mō re ſolutorio. ¶ Pre. ꝯſiliū ē inqͥſitio rōis. ſꝫ rō a prioribꝰ in cipit. ⁊ ad poſteriora deuenit ẜm ꝯueniētiorē ordinē. cum igit̉ p̄terita ſint priora pn̄tibus. ⁊ pn̄tia priora futuris. in conſiliādo videt̉ eſſe ꝓcedendum a pn̄tibus ⁊ p̄teritis in futura. quod non ꝑtinet ad ordinem reſolutorium. ergo in conſilijs non ſeruat̉ ordo reſolutorius. ¶ Pre. conſiliuꝫ nō ē niſi de his q̄ ſunt nobis poſſibilia. vt dr̄ in. iij. ethi. ſꝫ an ſit nobis aliquid poſſibile ꝑpendit̉ ex eo ꝙ poſſumꝰ fa cere. vel nō poſſumus facere vt ꝑueniamus in illud. ergo in inquiſitione conſilij a pn̄tibus inciꝑe oportet. ¶ Sed contra eſt quod ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ ille qui conſiliat̉ vi detur querere ⁊ reſoluere. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in omni inquiſitō ne oportet inciꝑe ab aliquo principio. quod quidē ſi ſicut eſt prius in cognitione. ita etiā ſit prius in eſſe. nō eſt pro ceſſus reſolutorius ſꝫ magis cōpoſitiuus. Procedere .n. a cauſis in effectus ē ꝓceſſus compoſitiuus. nā cauſe ſunt ſimpliciores effectibus. ſi aūt id quod ē prius in cognitio ne ſit poſterius in eſſe. eſt ꝓceſſus reſolutorius. vtpote cū de effectibus manifeſtis iudicamus reſoluendo in cauſas ſimplices. principiū aūt in inquiſitione conſilij eſt finis. qui quidē eſt prior in intentione. poſterior tn̄ in eſſe. ⁊ ẜꝫ hoc oportet ꝙ inquiſitio conſilij ſit reſolutiua. incipiendo ſcꝫ ab eo quod in futuro intendit̉ quouſqꝫ ꝑueniat̉ ad id quod ſtatim agendum eſt. ¶ Ad i. ergo ad̓. ꝙ cōſilium ē de oꝑibus. ſed ratio oꝑationum accipit̉ ex fine. ⁊ ideo or do ratiocinādi de oꝑationibus eſt contrarius ordini oꝑan di. ¶¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō incipit ab eo quod eſt prius ẜm rō nem. nō autem ſꝑ ab eo quod eſt prius tꝑe. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ de eo quod eſt agēdum ꝓpter finem nō quereremꝰ ſci re an ſit poſſibile ſi nō eſſet congruū fini. ⁊ ideo prius opor tet inquirere an conueniat ad ducendum in finem qͣꝫ con ſideret̉ an ſit poſſibile. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ inqͥſitio ꝯſilij ꝓcedat in infinitū. ꝯſiliū .n. inqͥſi tio ē de ꝑticularibꝰ in quibus ē oꝑatio. ſꝫ ſingularia ſunt infinita. ergo inqͥſitio cōſilij ē infinita. ¶ Pre. ſub inqͥſi tione cōſilij cadit cōſiderare nō ſolū qͥd agēdum ſit. ſꝫ eti am quō impedimēta tollant̉. ſꝫ q̄libet hūana actio pōt im pediri. ⁊ impedimētum tolli pōt ꝑ aliquā rōnē hūanā. ex go in infinitū remanet q̄rere de impedimētis tollēdis. y Pre. inqͥſitio ſcīe demoſtratiue nō ꝓcedit in infinitū. qꝛ
C 2

Queſtio. IV
eſt deuenire in aliqͣ principia ꝑ ſe nota q̄ oīmodā certitu dinē hn̄t. ſed talis certitudo nō pōt inueniri in ſingulari bus ꝯtingētibus q̄ ſunt variabilia ⁊ incerta. ergo inqͣſitō conſilij ꝓcedit in infinitū. ¶ Sꝫ cōtra. nullus mouet̉ ad id ad qd̓ impoſſibile ē ꝙ ꝑueniat. vt d̓r. in. i. de celo. ſꝫ in finitū impoſſibile ē trāſire. ſiligit̉ inquiſitio ꝯſilij ſit infini ta. nullus ꝯſiliari inciꝑet. qd̓ pꝫ eſſe falſum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ inquiſitio ꝯſilij ē finita in actu ex duplici ꝑte .ſ. ex ꝑte pͥn cipij. ⁊ ex ꝑte termini. accipit̉ .n. in inqͥſitōe ꝯſilij duplex pͥncipiū. vnū ꝓpriū ex ip̄o genere oꝑabiliū. ⁊ hoc ē finis d̓ qͦ nō eſt conſiliū. ſꝫ ſupponit̉ in conſilio vt principiū. vt di ctum ē. Aliud qͣi ex alio genere aſſumptū. ſicut ⁊ in ſcien tijs demōſtratiuis vna ſcīa ſupponit aliqͣ ab alia de qͥbus nō inqͥrit. hmōi aūt principia q̄ in inqͥſitōne ꝯſilij ſuppo nunt̉ ſunt q̄cūqꝫ ſunt ꝑ ſenſum accepta. vtpote ꝙ hoc ſit panis vel ferꝝ. ⁊ q̄cunqꝫ ſunt ꝑ aliquā ſcīaꝫ ſpeculatinaꝫ vel pͣcticā in vl̓i cognita. ſicut ꝙ mechari ē a deo ꝓhibitū ⁊ ꝙ hō nō pōt viuere niſi nutriat̉ nutrimēto ꝯuenienti. ⁊ de iſtis nō inqͥrit conſiliator. Terminus aūt inqͥſitōis eſt id ꝙ ſtatim ē in ptāte nr̄a vt faciamus. Sic̄. n. finis hꝫ rō nem principij. ita id qd̓ agit̉ ꝓpter finē hꝫ rōnem conclu ſionis. vn̄ id qd̓ primo agēdum occurrit hꝫ rōnē vltime concluſionis ad quā inqͥſitio terminat̉. nihil aūt ꝓhibet conſiliū potētia infinitū eſſe ẜm ꝙ in infinitū pn̄t aliqͣ oc currere ꝯſilio in qͣrēda. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſingularia nō ſunt infinita actu. ſꝫ in potētia. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ lꝫ hūana actio poſſit impediri. nō tn̄ ſꝑ hꝫ impedimentū ꝑatum. ⁊ iō nō ſꝑ oportet ꝯſiliari de impedimento tollendo. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ in ſingularibus contingētibus pōt aliqͥd accipi certum. ⁊ ſi non ſimpl̓r tn̄ vt nunc. ꝓut aſſumit̉ in oꝑatōe Sortē .n. ſedere nō eſt neceſſarium. ſꝫ eū ſedere dum ſedei eſt neceſſarium. ⁊ hoc per certitudinem accipi poteſt. Queſtio. XV. Einde ꝯſiderandū eſt de ꝯſenſu. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. Pri mo vtꝝ conſenſus ſit actus appetitiue vel ap p̄henſiue ꝟtutis. Scd̓o viꝝ conueniat brutis aīalibus. Tertio vtꝝ ſit de fine vel de his q̄ ſunt ad ffinē. Quarto vtꝝ ꝯſenſus in actū ꝑtineat ſolū ad ſuꝑiorē aīe ꝑtem. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ conſentire ꝑtineat ſolū ad ꝑtē aīe apprehēſiuā. Augꝰ .n. xij. de tri. conſenſum attribuit ſuꝑiori rōi. ſed rō noīat apprehenſiuā ꝟtutē. ergo ꝯſentire ꝑtinet ad appre henſiuā ꝟtutē. ¶ Pre. conſentire ē ſil̓ ſentire. ſꝫ ſentire ē apprehenſiue potētie. ergo ⁊ ꝯſentire. ¶ Pre. ſic̄ aſſentire dicit applicatōeꝫ intellectus ad aliqͥd. ita ⁊ ꝯſentire. ſꝫ aſ ſentire ꝑtinet ad intellectū qui ē vis apprehenſina. ergo ⁊ conſentire ad vim apprehenſiuā ꝑtinet. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Damaſ. dicit in. ij. li. ꝙ ſi aliqͥs iudicet ⁊ nō diligat. nō ē ſentētia .i. conſenſus. ſꝫ diligere ad appetitiuam ꝟtutem ꝑtinet: ergo ⁊ conſenſus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ conſentire impor tat applicationem ſenſus ad aliquid. Eſt autem ꝓprium ſenſus ꝙ cognoſcitiuꝰ eſt reꝝ pn̄tium. vis .n. imaginati ua eſt apprehenſiua ſil̓itudinum corꝑalium. etiam rebus abn̄tibus quarum ſunt ſil̓itudines. intellectus autem aꝑ prehenſiuus eſt vniuerſaliū rōnum quas pōt apprehen dere indifferenter. ⁊ pn̄tibus ⁊ abn̄tibus ſingularibus. ⁊ quia actus appetitiue ꝟtutis eſt quedam inclinatio ad rē ip̄am ẜm quādam ſimilitudinem. hinc eſt ꝙ ip̄a applica tio appetitiue ꝟtutis ad rem ẜm quam ei inheret accipit
nomen ſenſus. quaſi exꝑiētiam quādam ſumēs de re cui inheret. inqͣꝫtum complacet ſibi in ea. vn̄ Sap̄. i. d̓r. Sen tite de domīo in bonitate. ⁊ ẜm hoc conſentire eſt actus ap peritiue ꝟtutis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſicut d̓r in. iij. de ani ma. voluntas in rōe conſiſtit. vn̄ cum Auguſt. attribuit conſenſum rationi. accipit rōnem ẜm ꝙ in ea concludit̉ voluntas. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſentire ꝓprie dictum ad appre henſiuam potētiam ꝑtinet. ſed ẜm ſimilitudinē cuiuſdā exꝑientie ꝑtinet ad appetitiuam. vt dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ aſſentire eſt quaſi ad aliud ſentire. ⁊ ſic importat quādam diſtantiā ad id cui aſſentit̉. Sꝫ cōſentire eſt ſil̓ ſentire. ⁊ ſic importat quandā ꝯiūctōeꝫ ad id cui ꝯſentit̉. ⁊ ideo volūtas cuius ē tēdere ad ip̄am rem. magis ꝓprie d̓r conſentixe. Intellectus aūt cuius oꝑatio nō ē ẜm motuꝫ ad rem. ſed potius econuerſo. vt in primo dictum eſt. mā gis ꝓprie d̓r aſſentire. qͣꝫuis vnum ꝓ alio poni ſoleat. Po teſt etiam dici ꝙ intellectus aſſentit inquantum a volun tate mouetur. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ꝯſenſus cōueniat brutis aīalibꝰ. ꝯſenſus .n. im portat determinatōeꝫ appetitus ad vnū. ſꝫ appetitus bru toꝝ vīaliū ſunt determinati ad vnū. ergo ꝯſenſus in bru tis aīalibꝰ inuenit̉. ¶ Pre. remoto priori remouet̉ po ſterius. ſꝫ cōſenſus p̄cedit oꝑis executōeꝫ. ſi ergo in brutiſ nō eſſet ꝯſenſus nō eſſet in eis oꝑis executio. qd̓ pꝫ eē fal ſum. ¶ Pre. hoīes interdum ꝯſentire dicūtur in aliquid agēdum ex aliqua paſſione. puta concupiſcētia vel ira. ſꝫ bruta aīalia ex paſſione agūt. ergo in eis ē conſenſus. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Damaſ. dicit. ꝙ poſt iudiciū hō diſponit ⁊ amat qd̓ ex conſilio iudicatum eſt. quod vocat̉ ſentētia .i. conſenſus. ſed conſilium nō eſt in brutis aīalibꝰ. ergo nec conſenſus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ conſenſus ꝓprie loquendo non ē in brutis aīalibꝰ. cuius rō eſt. quia conſenſus importat applicationem appetitiui motus ad aliqͥd agēdum. Eius autiē applicare appetitiuum motū ad aliqͥd agendum. in cuius ptāte ē appetitiuus motus. ſic tāgere lapidem con uenit qͥdem baculo. ſed applicare baculum ad tactum la pidis eſt eius qui hꝫ in ptāte mouere baculum. bruta aūt aīalia nō hn̄t in ſui poteſtate appetitiuum motum. ſꝫ tal̓ motus in eis eſt ex inſtinctu nature. vn̄ brutum animal appenit quidē. ſꝫ nō applicat appetitiuū motū ad aliquid. ⁊ ꝓpter hoc non ꝓprie dr conſentire. ſed ſolum rōnalis na tura que habet in poteſtate ſua appetitiuum motum. ⁊ po teſt ip̄m applicare vel non applicare ad hoc vel ad illud Ad i. ergo dd̓. ꝙ in brutis aīalibꝰ inuenit̉ determinatio appetitus in aliquid paſſiue tm̄. conſenſus vero importat determinatōeꝫ appetitus. nō ſolum paſſiuā ſꝫ magis acti uā. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ remoto priori remouet̉ poſterius qd̓ ꝓ prie ex eo tm̄ ſequit̉. ſi aūt aliqͥd ex pluribꝰ ſequi poſſit. nō ꝓpter hoc poſterius remouet̉ vno prioꝝ remoto. ſic̄ ſi indu ratio poſſit fieri ⁊ a calido ⁊ a frigido. nam lateres indurā tur ab igne ⁊ aqua congelata indurat̉ ex frigore. nō opor tet ꝙ remoto calore remoueat̉ induratio. executio autem oꝑis nō ſolū ſequit̉ ex cōſenſu. ſꝫ etiā ex impetuoſo appeti tu. qͣlis ē in brutis aīalibꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hoīes qͥ ex paſ ſione agūt. pn̄t paſſionem nō ſequi. nō aut bruta anima lia. vn̄ non eſt ſil̓is ratio. Ad tertium ſic proc edit̉ Uidet̉ ꝙ ꝯſenſus ſit de fine. qꝛ ꝓpter qd̓ vnūqd̓qꝫ ⁊ illud magis. ſꝫ his q̄ ſunt ad finē ꝯſentimꝰ ꝓpter finē. ergo fini

Queſtio XVI
conſentimus magis. ¶ Pre. actio intꝑati ē finis eiꝰ. ſic̄ ⁊ actio ꝟtuoſi ē finis eiꝰ. ſꝫ intꝑatus ꝯſentit in ꝓpriū actū ergo ꝯſenſus pōt eſſe de fine. ¶ Pre. appetitus eoꝝ q̄ ſunt ad finē ē electio. vt ſupͣ dictū ē. ſi igit̉ ꝯſenſus eſſet ſolum de his q̄ ſunt ad finē. in nullo ab electōe differre videret̉. qd̓ pꝫ eſſe falſum ꝑ Damaſ. qͥ dic̄. ꝙ poſt diſputationeꝫ quā vocauerat ſnīaꝫ ſit electio. nō ergo ꝯſenſus ē ſolū de his q̄ ſunt ad finē. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ Damaſ. ibidē dic̄ ꝙ cō ſenſus ſiue ſnīa eſt. qn̄ hō diſponit ⁊ amat qd̓ ex conſilio iudicatū ē. ſꝫ ꝯſiliū nō eſt niſi de his q̄ ſunt ad finem. ergo nec ꝯſenſus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝯſenſus noīat applicatōeꝫ ap petitiui motus ad aliqͥd p̄exn̄s in ptāte applicātis. In or dine aūt agibiliū primo qͥdē oportet ſumere apprehenſio nē finis. deinde appetitū finis. deinde ꝯſiliū de his q̄ ſunt ad finē. deinde appetitū eoꝝ q̄ ſunt ad finē. appetitus autē in vltimū finē tēdit naturaliter. vn̄ ⁊ applicatio motꝰ ap petitiui in finē apprehenſum nō hꝫ rōne ꝯſenſus. ſꝫ ſimpli cis volūtatis. de his aūt q̄ ſunt poſt vltimū finē. inqͣꝫtum ſunt ad finē ſub cōſilio cadūt. ⁊ ſic pōt eē de eis ꝯſenſus inqͣꝫtū motus appetitiuus applicat̉ ad id qd̓ ex cōſilio iu dicatū ē. motus ꝟo appetitiuus in finē nō applicat̉ conſi lio. ſꝫ magis conſiliū ip̄i. qꝛ conſiliū p̄ſupponit appetitū fi nis. ſꝫ appetitus eoꝝ q̄ ſunt ad finē p̄ſupponit determina tionē conſilij Et iō applicatio appetitiui motus ad deter minatōeꝫ cōſilij ꝓprie ē cōſenſus. vn̄ cū cōſiliū nō ſit niſi de his q̄ ſunt ad finē. cōſenſus ꝓprie loquēdo nō ē niſi de his q̄ ſunt ad finē. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſic̄ concluſiones ſcimus ꝑ principia. hoꝝ tn̄ nō ē ſcīa. ſꝫ qd̓ maius ē .ſ. intel lectus. ita cōſentimus his q̄ ſunt ad finē ꝓpter finē. cuiuſ tn̄ nō eſt cōſenſus. ſꝫ qd̓ maius ē .ſ. volūtas. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ intꝑatus hꝫ ꝓ fine delectatōeꝫ oꝑis ꝓpter quā conſen tit in opus magis qͣꝫ in ip̄aꝫ oꝑatōeꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ele ctio addit ſupͣ cōſenſum quādam relationē reſpectu eius cui aliqͥd p̄eligit̉. ⁊ ideo poſt cōſenſum adhuc remanet ele ctio. pōt .n. cōtingere ꝙ ꝑ conſiliū inueniant̉ plura ducen tia ad finē. qͦꝝ dū qd̓libet placet. in qd̓libet eoꝝ conſentit̉. ſꝫ ex multis q̄ placēt p̄accipimus vnū eligēdo. ſꝫ ſi inue niat̉ vnū ſolū qd̓ placeat. nō differūt re cōſenſus ⁊ electio ſed rōe tm̄. vt cōſenſus dicat̉ ẜm ꝙ placet ad agēdum. ele ctio aūt ẜm ꝙ p̄fert̉ his que non placent. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ cōſenſus ad agēdū nō ſꝑ ꝑtineat ad ſuꝑiorē rō nem. delectatio .n. cōſequit̉ oꝑatōeꝫ ⁊ ꝑficit eā ſic̄ decor iu uentutē. ſicut d̓r in. x. ethi. ſꝫ cōſenſus in delectatōeꝫ ꝑti net ad inferiorē rōnē. vt dic̄ Augꝰ. in. xij. de tri. ergo con ſenſus in actū nō ꝑtinet ad ſolā ſuꝑiorē rōnē. ¶ Pre. ac tio in quā conſentimus d̓r eſſe volūtaria. ſꝫ multaꝝ poten tiaꝝ ē ꝓducere actōes volūtarias. ergo nō ſola ſuꝑior rō cōſentit in actū. ¶ ¶ Pre. ſuꝑior rō intēdit eternis inſpiciē dis ⁊ cōſulēdis. vt Aug. dicit in. xij. de tri. ſꝫ multotiēs hō cōſentit in actū nō ꝓpter rōes eternas. ſꝫ ꝓpter aliqͣs rōnes tꝑales. vel etiā ꝓpter aliqͣs aīe paſſiones. nō ergo cōſenti re in actū ꝑtinet ad ſolā ſuꝑiorē rōnē. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Aug. dicit. xij. de tri. Nō pōt pctm̄ efficaciter ꝑpetrādū mente di ſcerni. niſi illa mētis intētio penes quā ſumma ptās mem bra in opus mouēdi. vel ab oꝑe cohibēdi male actioni ce dat ⁊ ẜuiat. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ final̓ ſnīa ſꝑ ꝑtinet ad eū q̄ ſupe rior ē. ad quē ꝑtinet de alijs iudicare. qͣꝫdiu .n. iudicādum reſtat qd̓ ꝓponit̉. nondū dat̉ final̓ ſnīa. Manifeſtū ē autē ꝙ ſuꝑior rō ē q̄ hꝫ de oībꝰ iudicare. qꝛ de ſenſibilibꝰ ꝑ rō nem iudicamus. de his ꝟo q̄ ad rōnes hūanas ꝑtinēt iudicamus ẜm rōnes diuinas q̄ ꝑtinēt ad rōnem ſuꝑiorem ⁊ iō qͣꝫdiu incertū ē an ẜm rōnes diuinas reſiſtat̉ vel non. nullū iudiciū rōis hꝫ rōnem final̓ ſnīe. Final̓ aūt ſnīa de agēdis ē conſenſus in actum. ⁊ iō cōſenſus in actū ꝑtinet ad rōnem ſuꝑiorē. ẜm tn̄ ꝙ in rōe volūtatis includit̉. ſicut ſupͣ dictū eſt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ cōſenſus in delectationē oꝑis ꝑtinet ad ſuꝑiorē rōnem. ſic̄ ⁊ cōſenſus in opus. ſed cōſenſus in delectatōeꝫ cogitatōis ꝑtinet ad rōne inferio rē. ſicut ad ip̄aꝫ ꝑtinet cogitare. ⁊ tn̄ de hocip̄o qd̓ eſt cogi tare vel nō cogitare. inqͣꝫtū conſiderat̉ vt actio q̄dam. hꝫ iudiciū ſuꝑior rō ⁊ ſil̓r de delectatōe conſequēte. ſꝫ inqͣꝫtū accipit̉ vt ad actionē aliā ordinatū. ſic ꝑtinet ad in feriorē rationē. qd̓ .n. ad aliud ordinat̉. ad inferiorē artem vel po tētiā ꝑtinet qͣꝫ finis ad quē ordinat̉. vn̄ ars q̄ ē de fine ar chitectonica ſeu principal̓ vocat̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ qꝛ actio nes dicunt̉ volūtarie ex hoc ꝙ eis cōſentimus. nō oportet ꝙ cōſenſus ſit cuiuſlibet potentie. ſꝫ voluntatis a qͣ d̓r vo luntariū q̄ eſt in rōe. ſicut dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rō ſu perior d̓r conſentire nō ſolū qꝛ ẜm rōnes eternas ſꝑ mo ueat ad agēdum. ſed etiam quia ẜm rationes eternas nō diſſentit. ¶ Queſtio. XVI. Einde ꝯſiderādum eſt de vſu. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ vti ſit actus volūtatis. Scd̓o vtꝝ conue niat brutis aīalibꝰ. Tertio vtꝝ ſit tm̄ eoꝝ q̄ ſunt ad finē. vel etiā finis. Quarto de ordine vſus ad electionem. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ vti nō ſit actus volūtatis. dic̄. n. Augu. in. i. de doc. xp̄ia. ꝙ vti ē id qd̓ in vſum venit ad aliud obtinendū referre. ſꝫ referre aliqͥd ad aliud ē rōnis cuius ē conferre ⁊ ordinare. ergo vti ē actus rōnis. nō ergo voluntatis. I Pre. Damaſ. dicit ꝙ homo impetum facit ad oꝑationeꝫ ⁊ d̓r impetus. deinde vtit̉ ⁊ d̓r vſus. ſed oꝑatio ꝑtinet ad potētiam executiuam. actus aūt voluntatis non ſequitur actum executiue potentie. ſed executio eſt vltimum. ergo vſus nō ē actus volūtatis. ¶ Pre. Augꝰ. dicit in li. lxxxiij q. Qīa q̄ facta ſunt. in vſum hoīs facta ſunt. qꝛ oībꝰ vtit̉ rō iudicādo ea que hoībꝰ data ſunt. ſed iudicare de rebꝰ a deo creatis ꝑtinet ad rōnem ſpeculatiuā que oīoſeꝑata videt̉ a voluntate que eſt principium hūanoꝝ actuum. ergo vti nō eſt actus voluntatis. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ. di cit in. x. de tri. Uti ē aſſumere aliquid in facultatē volūta tis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ vſus rei alicuius importat applicatōnē rei illius ad aliquā oꝑationē. vn̄ ⁊ oꝑatio ad quā appli camus rem aliquam d̓r vſus eius. ſicut equitare eſt vſus equi. ⁊ ꝑcutere eſt vſus baculi. ad oꝑatōeꝫ aūt applicamꝰ ⁊ principia interiora agendi .ſ. ip̄as potētias aīe. vel mem bra corꝑis vt intellectum ad intelligēdum. ⁊ oculum ad vidēdum. ⁊ res exteriores. ſicut baculum ad ꝑcutiendum ſed manifeſtū eſt ꝙ res exteriores non applicamus ad ali quā oꝑatōeꝫ niſi ꝑ principia intrinſeca q̄ ſunt potētie aīe aut habitus potētiaꝝ. aut organa q̄ ſunt corꝑis membra. On̄ſum ē aūt .ſ. ꝙ volūtas ē que mouet potentias aīe ad ſuos actus. ⁊ hoc ē applicare eas ad oꝑatōem. vn̄ manife ſtum ē ꝙ vti primo ⁊ principaliter ē volūtatis tanqͣꝫ pri mi mouētis. rōis aūt tanqͣꝫ dirigētis. ſed aliaꝝ potētiaꝝ tanqͣꝫ exequētium que comꝑant̉ ad voluntatem a qua ap plicant̉ ad agēdum. ſicut inſtrumenta ad principale ages actio aūt ꝓprie nō attribuit̉ inſtr̄o ſed principali agēti. ſic̄ edificatio edificatori. nō aūt inſtr̄is. vn̄ manifeſtū ē ꝙ vti
C 3

Queſtio. XVI
ꝓprie eſt actus volūtatis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ rō quidē in aliud refert. ſꝫ volūtas tendit in id qd̓ eſt in aliud relatuꝫ ꝑ rōnem. ⁊ ẜm hoc d̓r ꝙ vti eſt referri aliquid in alteꝝ. I Ad. ij. dd̓. ꝙ Damaſ. loquit̉ de vſu ẜm ꝙ ꝑtinet ad execu tiuas potentias. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ etiam ip̄a ratio ſpecula tiua applicat̉ ad opus intelligendi vel iudicandi a volun tate. ⁊ ideo intellectus ſpeculatiuus vti d̓r tanqͣꝫ a volun tate motus. ſicut alie executiue potentie. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ vti conueniat brutis aīalibus. frui .n. ē nobiliꝰ qͣꝫ vti. qꝛ vt Augꝰ. dicit in. x. de tri. Utimur eis q̄ ad alid̓ referimus qͦ fruēdum eſt. ſed frui conuenit brutis aīali bus. vt ſupͣ dictum eſt. ergo multomagis cōuenit eis vti. Pre. applicare membra ad agēdum eſt vti membris. ſed bruta animalia applicant mēbra ad aliquid agendum ſicut pedes ad ambulādum. cornua ad ꝑcutiēdum. ergo brutis aīalibus conuenit vti ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Augꝰ dicit in li. lxxxiij. q. Utī aliquid nō pōt niſi aīal quod rōnis eſt ꝑticeps. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. vti ē applicare aliqd̓ principium actionis ad actionē. ſicut ꝯſentire ē applicare motum appetitiuū ad aliquid appetēdum. vt dictum eſt. applicare aūt aliquid ad alteꝝ nō eſt niſi eius qd̓ hꝫ ſuꝑ il lud arbitrium. qd̓ nō eſt niſi eius qui ſcit referre aliqͥd in alteꝝ. qd̓ ad rōnem ꝑtinet. ⁊ ideo ſolum aīal rōnale ⁊ cō ſentit ⁊ vtit̉ ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ frui importat abſolutum motū appetitus in appetibile. ſꝫ vti importat motū appeti tus ad aliquid in ordine ad alteꝝ. Si ergo competit̉ vti ⁊ frui qͣꝫtum ad obiecta. ſic frui eſt nobilius qͣꝫ vti. qꝛ id quod eſt abſolute appetibile eſt melius quam id quod eſt appetibile ſolum in ordine ad aliud. ſed ſi competi tur qͣꝫtum ad vim apprehenſiuam p̄cedentē maior nobili tas requirit̉ ex ꝑte vſus. qꝛ ordinare aliquid in alteꝝ ē rō nis. abſolute aūt aliquid apprehendere pōt etiā eſſe ſenſus ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ aīalia ꝑ ſua membra aliquid agūt inſtin ctu nature. nō ꝑ hoc ꝙ cognoſcāt ordinem mēbroꝝ ad il las oꝑationes. vn̄ nō dicuntur ꝓprie applicare mēbra ad agendum. nec vti membris. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ vſus poſſit eſſe etiā vltī finis. dic̄. n. Augꝰ. in. x. de tri. Omnis qui fruit̉ vtit̉. ſed vltimo fine fruit̉ aliqͦs ergo vltīo fine aliquis vtit̉. ¶ Pre. vti ē aſſumere aliqͥd in facultatē voluntatis. vt ibidem d̓r. ſꝫ nihil magis aſſu mit̉ a voluntate qͣꝫ vltimus finis. ergo vſus pōt eſſe vlti mi finis. ¶ Pre. Hylarius dicit in. ij. de tri. ꝙ eternitas ē in patre. ſpes in imagine .i. in filio. vſus in munere .i. in ſpūſancto. ſed ſpūſſanctus cū ſit deus ē vltimus finis. ¶ Sed ꝯͣ eſt qḋ dicit Aug. in li. lxxxiij. q. Deo nullus recte vtit̉ ſed fruit̉. ſed ſolus deus ē vltimus finis. ergo vltimo fine nō ē vtēdum. ¶ Rn̄. dd̓. eſt ꝙ vti ſicut dictum ē. im portat applicationem alicuius ad aliquid quod aūt appli cat̉ ad aliud ſe hꝫ in rōe eius quod ē ad finem. ⁊ ideo vti ſꝑ ē eius quod ē ad finem. ꝓpter quod ⁊ ea que ſunt ad fi nem accommodata vtilia dicunt̉. ⁊ ip̄a vtilitas interduꝫ vſus nominat̉. Sed ꝯſiderandum ē ꝙ vltimus finis d̓r dupl̓r. vno mō ſimpl̓r. ⁊ alio mō quo ad aliquē. cum .n. finis vt ſupͣ dictum eſt. dicat̉ qn̄qꝫ quidem res. qn̄qꝫ autē adeptio rei vel poſſeſſio eius. ſicut auaro finis eſt. vel pecu nia vel poſſeſſio pecunie. manifeſtū eſt ꝙ ſimpl̓r loquen do vltimus finis eſt ip̄a res. nō .n. poſſeſſio pecunie eſt bo na niſi ꝓpter bonū pecunie. ſed quo ad hunc adeptio pecu
nie ē vltimus finis. nō .n. quereret pecuniam auatus ni ſi vt haberet eam. ergo ſimpl̓r loquēdo ⁊ ꝓprie pecunia ho mo aliquis fruit̉. quia in ea vltimū finē ꝯſtituit. ſed inqͣꝫ tum refert eā ad poſſeſſionem. d̓r vti ea. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ Augꝰ. loquit̉ de vſu communiter ẜm ꝙ importat ordi nem finis ad ip̄aꝫ fruitionem quā aliquis querit de fine. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ finis aſſumit̉ in facultatem volūtatis. vt voluntas in illo quieſcat. vn̄ ip̄a requies in fine que frui tio eſt. d̓r hoc modo vſus finis. ſed id quod eſt ad finē aſſu mit̉ in facultatem voluntatis. non ſolū in ordine ad vſuꝫ eius quod eſt ad finem. ſed in ordine ad aliam rem in qͣ voluntas quieſcit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vſus accipit̉ in ꝟbis Hylarij ꝓ quiete in vltimo fine. eo mō quo aliquis cō muniter loquendo d̓r vti fine ad obtinendum ip̄m. ſicut dictum eſt. vn̄ Augꝰ. in. vi. de tri. dicit ꝙ illa delectatio fe licitas vel beatitudo vſus ab eo appellat. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ vſus p̄cedat electionem. poſt electionem .n. ni hil ſequit̉ niſi executio. ſed vſus cum ꝑtineat ad volun tatem p̄cedit executionem. ergo p̄cedit etiam electionem. Pre. abſolutum eſt ante relatum. ergo minus relatuꝫ eſt ante magis relatum. ſed electio importat duas relatio nes. vnam eius quod eligitur ad finem. aliam vero ad id cui p̄eligitur. vſus autem importat ſolam relationem ad finem. ergo vſus eſt prior electione ¶ Pre. volūtas vtit̉ alijs potentijs inqͣꝫtum mouet eas. ſed voluntas mouet etiam ſeip̄am. vt dictum eſt. ergo etiam vtit̉ ſeip̄a appli cando ſe ad agendum. ſed hoc facit cū ꝯſentit. ergo in ip̄o conſenſu eſt vſus. ſed conſenſus p̄cedit electionem. vt di ctum eſt. ergo ⁊ vſus. ¶ Sed contra eſt quod Damaſc. dicit. ꝙ poſt electionem impetum facit ad oꝑationem. ⁊ poſtea vtit̉. ergo vſus ſequit̉ electionem ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ vo luntas duplicem habitudinem habet ad volitum. vna q̄ bem ẜm ꝙ eſt quodam modo in volente ꝑ quandam ꝓ ortionem vel ordinem ad volitum. vn̄ ⁊ res que natura liter ſunt ꝓportionate ad aliquem finem dicunt̉ appetere illum naturaliter. ſed ſic habere finem eſt imꝑfecte habe re ip̄m. omne autem imꝑfectum tendit in ꝑfectionem. ⁊ Ideo tam appetitus naturalis qͣꝫ volūtarius tendit vt ha beat ip̄m finem realiter. quod eſt ꝑfecte habere ip̄m. ⁊ hec eſt ſecunda habitudo voluntatis ad volitum. volitum au tem non ſolum eſt finis. ſed id quod eſt ad finem. vltimū autem quod ꝑtinet ad primam habitudinem volunta tis reſpectu eius quod eſt ad finem. eſt electio. ibi .n. com pletur ꝓportio voluntatis vt complete velit id quod ē ad finem. ſed vſus iam pertinet ad ſecundam habitudinem voluntatis qua tendit ad conſequendam rem volitā. vn de manifeſtum eſt ꝙ vſus ſequitur electionem. ſi tamen accipiatur vſus ẜm ꝙ voluntas vtitur executiua potētia mouendo ip̄am. ſed quia voluntas etiam quodammodo rationem mouet ⁊ vtitur ea. poteſt intelligi vſus eius qd̓ eſt ad finem ẜm ꝙ eſt in conſideratione rationis referen tis ip̄m in finem. ⁊ hoc modo vſus p̄cedit electionem. I Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ip̄am executionem operis p̄cedit motio qua voluntas mouet ad exequendum. ſequitur autē ele ctionem. ⁊ ſic cum vſum pertineat ad p̄dictam motioneꝫ voluntatis. medium eſt inter electionem ⁊ executionem. Ad. ij. dd̓. ꝙ id quod eſt ꝑ eſſentiam ſuam relatum po ſterius ē abſoluto. ſꝫ id cui attribuunt̉ relationes nō opor tet ꝙ ſit poſterius. īmo qͣꝫto cā eſt prior tāto hꝫ relatiōes ad plures effectus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ electio p̄cedit vſum ſꝫ

Queſtio XVII
referant̉ ad idem. nihil aūt ꝓhibet ꝙ vſus vnius p̄cedat electionē alterius. ⁊ qꝛ actus volūtatis reffectunt̉ ſu p̄ ſe ip̄os. in qͦlibet actu volūtatis pōt accipi ꝯſenſus ⁊ electio ⁊ vſus. vt ſi dicat̉ ꝙ volūtas ꝯſentit ſe eligere. ⁊ ꝯſentit ſe ꝯſentire. ⁊ vtit̉ ſe ad ꝯſentiēdum ⁊ eligēdum. ⁊ ſꝑiſti actꝰ ordinati ad id qd̓ ē priꝰ ſunt pͥores. ¶ Queſtio. XVII. Einde ꝯſiderandū eſt de actibꝰ imꝑatis a volūtare. Et circa hoc q̄runt̉ nonē. Primo vtꝝ imꝑare ſic actus vo luntatis vel rōis. Scd̓o vtꝝ imꝑare ꝑtineat ad bruta aīa lia. Tertio de ordine imꝑij ad vſum. Quarto vtꝝ imꝑiū ⁊ actus imꝑatus ſint vnus actus vel diuerſi. Quīto vtꝝ actus volūtatis imꝑet̉. Sexto vtꝝ actus rōis. Septimo vtꝝ actus appetitus ſenſitiui. Octauo vtꝝ actus aīe vege tabil̓. Nono vtꝝ actus exterioꝝ membroꝝ. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ imꝑare nō ſit actus rōis. ſꝫ volūtatis. imꝑare em̄ ē mouere qͦd̓dā. dic̄. n. Auicē. ꝙ qͣdruplex ē mouēs .ſ. ꝑficiēs. diſponēs imꝑans. ⁊ ꝯſiliās. ſꝫ ad voluntatē ꝑti net mouere oēs alias vires aīe. vt dictū eſt ſupͣ. gͦ imꝑare ē actus volūtatis. ¶ Pre. ſicut imꝑari ꝑtinet ad id quod ē ſubiectū. ita imꝑare ꝑtinere videt̉ ad id qd̓ eſt maxime libeꝝ. ſꝫ radix libertatis eſt maxime in volūtate. ergo volū tatis eſt imꝑare. ¶ Pre. ad imꝑiū ſtatim ſequit̉ actus. ſꝫ ad actū rōis nō ſtatim ſequit̉ actus. nō .n. qui iudicat ali quid eſſe faciendū ſtatim illud oꝑat̉. ergo imꝑare non eſt actus rōis ſꝫ volūtatis. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ Grego. nicenus dic̄. ⁊ etiā ph̓s. ꝙ appetitus obedit rōi. ergo rōis ē imꝑare ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ imꝑare ē actus rōis p̄ſuppoſito tn̄ actu vo luntatis. Ad cuius euidentiā ꝯſiderādū ē ꝙ qꝛ actus vo luntatis ⁊ rōis ſupͣ ſe inuicē pn̄t ferri. ꝓut .ſ. rō rōcinat̉ de volendo. ⁊ volūtas vult rōcinari ꝯtingit actū volūtatis p̄ ueniri ab actu rōis. ⁊ ecōuerſo. ⁊ qꝛ ꝟtus prioris actus re manet in actu ſequēti ꝯtingit qn̄ꝫ ꝙ ē aliquis actus vo luntatis ẜm ꝙ manet ꝟtute in ip̄o aliquid de actu rōnis vt dictū eſt de vſu ⁊ de electōe. ⁊ ecōuerſo aliqͥs ē actꝰ rō nis ẜm ꝙ ꝟtute manet in ip̄o aliquid de actu volūtatis. Imꝑare aūt qͥdē eſſentialiter actu rōis. imꝑans .n. ordi nat eū cui imꝑat ad aliquid agendū intimādo vel denun ciādo. ſic aūt ordinare ꝑ modū cuiuſdā intimatōis ē rōis ſed rō pōt aliqͥd intimare vel denunciare dupl̓r. Uno mō abſolute. q̄ quidē intimatio exprimit̉ ꝑ ꝟbum indicatiui modi. ſicut ſi aliquis alicui dicat. hoc ē tibi faciendū. Ali qn̄ aūt rō intimat aliqͥd alicui mouēdo ip̄m ad hoc. ⁊ talis intimatio exprimit̉ ꝑ ꝟ̓bū imꝑatiui modi. puta cū alicui d̓r. ſac hoc. primū aūt mouēs in viribꝰ aīe ad exercitiū ac tus ē volūtas. vt ſupͣ dictū ē. cū ergo ſcd̓m mouēs nō mo ueat niſi in ꝟtute primi mouētis. ſequit̉ ꝙ hocip̄m quod rō mouet imꝑando ſit ei ex ꝟtute volūtatis. vn̄ relinquit̉ ꝙ imꝑare ſit actus rōis p̄ſuppoſito actu volūtatis. in cu ius ꝟtute rō mouet ꝑ imperiū ad excrcitiū actꝰ. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ imꝑare nō ē mouere qͦcūqꝫ mō. ſꝫ cū qͣdā inti matione denūciatiua ad alteꝝ qd̓ eſt rōis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ radix libertatis ē volūtas ſicut ſubiectū. ſꝫ ſicut cā eſt rō. ex hoc .n. volūtas libere pōt ad diuerſa ferri. qꝛ rō pōt ha beri diuerſas exceptōes boni. ⁊ ideo philoſophi diffiniunt libeꝝ arbitriū. qd̓ ē libeꝝ de rōe iudiciū. ſqͣſi rō ſit cā liber tatis. Ad tertium dicendum. ꝙ ratio illa concludit ꝙ imperium non ſit actus rationis abſolutē. ſed cum qͣdam motione. vt dictum eſt.
Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ imꝑare conueniat brutis aīalibꝰ. qꝛ ẜm Auicē. Uirtus imꝑans motū ē appetitiua. ⁊ ꝟtus exequēs mo tū ē in muſcul̓ ⁊ in neruis. ſꝫ vtraqꝫ ꝟtus ē inbrutis aīa libꝰ. ergo imꝑiū inuenit̉ in brutis aīalibꝰ. ¶ Pre. de rōe ſerui ē ꝙ ei imꝑet̉. ſꝫ corpus ꝯꝑat̉ ad aīaꝫ ſic̄ ẜuꝰ ad dn̄m ſicut dic̄ ph̓s in i. politi. ergo corꝑi imꝑat̉ ab aīa etiā ī bru tis qͥ ſunt ꝯpoſita ex aīa ⁊ corꝑe. ¶ Pre. ꝑ imperiū hō fa cit impetū ad opus. ſꝫ impetus in opus inuenit̉ in brutis aīalibꝰ. vt Damaſ. dic̄. ergo in brutis aīalibꝰ inuenit̉ im periū. ¶ Sꝫ ꝯͣ. imperiū ē actus rōis. vt dictū ē. ſꝫ in bru tis nō ē rō. ergo neqꝫ imperiū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ imꝑare nihil aliud ē qͣꝫ ordinare aliquē ad aliquid agēdum cū qͣdā in timatiua motōe. ordinare aūt ē ꝓprius actus rōis. vn̄ im poſſibile ē ꝙ in brutis aīalibꝰ in quibꝰ nō ē rō. ſit aliquo mō imperiū. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ vis appetitiua d̓r impera re motū inqͣꝫtū mouet rōnē imꝑantē. ſꝫ hoc ē folū in hoī bus. in brutis aūt aīalibꝰ ꝟtus appetitiua nō ē ꝓprie im paratiua. niſi imꝑatiuū ſumat̉ large ꝓ motiuo. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in brutis aīalibꝰ corpus quidē hꝫ vn̄ obediat. ſꝫ aīa nō hꝫ vn̄ imꝑet. qꝛ nō hꝫ vn̄ ordinet. ⁊ ideo nō ē ibi rō im parāt is ⁊ imꝑani. ſꝫ ſolū mouētis ⁊ moti. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ aliter inuenit̉ impetus ad opꝰ in brutis aīalibꝰ. ⁊ aliter ī hoībꝰ. hoīes .n. faciūt impetu ad opus ꝑ ordinationē rōis. vn̄ hꝫ in eis impetus rōnē imperij. in brutis aūt ſit impe tus ad opus ꝑ inſtinctū nature. qꝛ .ſ. appetitus eoꝝ ſtatim apprehenſo conueniēti vel inconueniēti. naturaliter moue tur ad ꝓſecutionē vel fugā. vn̄ ordinat̉ ab alio ad agēdū. nō aūt ip̄a ſeip̄aꝫ ordinat ad actioneꝫ. ⁊ in eis eſt impetus ſed non imperium. Ad tertiuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ vſus precedat imperiū. imperiū .n. ē. actꝰ rōnis p̄ſupponēs actū voluntatis. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ vſus ē actus voluntatis. vt ſupͣ dictum ē. ergo vſus p̄cedit imperium Pre. imperium ē aliquid eoꝝ q̄ ad finē ordi nant̉. eoꝝ aūt q̄ ſunt ad finē eſt vſus. ergo videt̉ ꝙ vſus ſit priꝰ qͣꝫ imperium. ¶ Pre. omīs actus potētie mote a voluntate vſus d̓r. qꝛ voluntas vtit̉ alijs potentijs. vt ſupͣ dictum eſt. ſed imperium eſt actus rōnis ꝓut mota ē a voluntate ſicut dictum eſt. ergo imperium eſt quidam vſus. cōe aūt eſt prius ꝓprio. ergo vſus eſt prius qͣꝫ imperium. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ Damaſce. dicit. ꝙ impetus ad operationē prece dit vſum. ſed impetus ad operationē fit ꝑ imperium. er go imperium precedit vſum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ vſus eius qd̓ eſt ad finem ẜm ꝙ eſt in rōe referente ip̄m in finem. pre cedit electionem. vt ſupͣ dictum eſt. vn̄ multomagis prece dit imperium. ſed vſus eius quod eſt ad finē ẜm ꝙ ſub dit̉ potentie executiue ſequit̉ imperium. eo ꝙ vſus vtētis coniunctus eſt cum actu eius qͦ quis vtit̉. nō .n. vtit̉ ali quis baculo an̄qͣꝫ aliqͦ mō ꝑ baculū oꝑet̉. imperiū aūt nō eſt ſimul cū actu eius cui imꝑat̉. ſꝫ naturaliter prius ē im periū qͣꝫ imperio obediat̉. ⁊ aliqn̄ etiā ē prius tꝑe. vn̄ ma nifeſtum fit ꝙ imperiū ē prius qͣꝫ vſus. ¶ Ad .i. ergo. dd̓. ꝙ nō oīs actus volūtatis p̄cedit hunc actū rōis qͥ ē impe rium. ſꝫ aliqͥs precedit .ſ. electio. ⁊ aliqͥs ſequit̉ .ſ. vſus. qꝛ poſt determinatōeꝫ ꝯſilij q̄ ē iudiciū rōis. volūtas eⁱ igit ⁊ poſt electōeꝫ rō imꝑat ei ꝑ qd̓ agēdū ē qd̓ eligit̉. ⁊ tūc de mū volūtas alicꝰ incipit vti exequēdo imperiū rōis. qn̄qꝫ qͥdē volūtas alteriꝰ cū aliqͥs imꝑat alteri. qn̄ꝫ āt volūtas ip̄iꝰ imꝑantis cū aliqͣs imꝑat ſibiip̄i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſic̄
C 4

Queſtio. XVII
actus ſunt preuij potētijs. ita obiecta actibus. obiectū aūt vſus eſt id quod eſt ad finem. ex hoc ergo ꝙ ip̄m imperi um eſt ad finem. magis pōt concludi ꝙ imperium ſit pri us vſu qͣꝫ ꝙ ſit poſterius: ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſic̄ actus volū tatis vtētis rōe ad imꝑandū p̄cedit ip̄m imperiū. ita etiā pōt dici ꝙ ⁊ ip̄m vſum volūtatis p̄cedit aliqd̓ imperium rōis. eo ꝙ actus haꝝ potētiaꝝ ſupͣ ſeip̄os inuicē reflectūt̉. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ actus imꝑatus nō ſit vnus actus cū imꝑio. di uerſaꝝ .n. potētiaꝝ diuerſi ſunt actus. ſꝫ alterius potentie ē actus imꝑatus. ⁊ alterius ip̄m imperiū. qꝛ alia ē poten tia q̄ imꝑat. ⁊ alia cui imꝑat̉. ergo nō ē idem actꝰ imꝑatꝰ cum imꝑio. ¶ Pre. q̄cunqꝫ pn̄t ab inuicē ſeꝑari ſunt di uerſa. nihil .n. ſeꝑat̉ a ſeip̄o. ſꝫ aliqn̄ actꝰ imꝑatus ſeparat̉ ab imꝑio. p̄cedit .n. qn̄ꝫ imperiū. ⁊ nō ſequit̉ actus imꝑa tus. ergo alius actꝰ eſt imperiū ab actu imꝑato. ¶ Pre. qͣ cunqꝫ ſe hn̄t ẜm prius ⁊ poſterius ſunt diuerſa. ſꝫ imꝑiū naturaliter p̄cedit actū imꝑatū. ergo ſunt diuerſa. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dic̄. ꝙ vbi ē vnū ꝓpter alteꝝ ibi ē vnū tm̄. ſꝫ actꝰ imꝑatꝰ nō ē niſi ꝑ imperiū. ergo ſunt vnū ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ nihil ꝓhibet aliqͣ eſſe ẜm quid multa. ⁊ ẜm quid vnū. quinimo oīa multa ſunt ẜm aliqͥd vnū. vt Diony. dic̄ vl. ca. de di. no. Eſt tn̄ differētia attēdenda in hoc ꝙ q̄dā ſunt ſimpl̓r multa ⁊ ẜm quid vnū. q̄dā ꝟo ecōuerſo. vnū aūt hoc mō d̓r ſic̄ ⁊ ens. ens aūt ſimpl̓r ē ſubſtātia. ſꝫ ens ẜm quid eſt accn̄s vel etiā ens rōis. ⁊ ideo q̄cūqꝫ ſunt vnum ẜm ſubſtātiā. ſunt vnū ſimpl̓r. ⁊ multa ẜm quid ſic̄ totū in genere ſubſtātie compoſitum ex ſuis ꝑtibꝰ vel integra libus vel eſſentialibus eſt vnum ſimpl̓r. nam totū ē ens ⁊ ſubſtātia ſimpl̓r. ꝑtes vero ſunt entia ⁊ ſubſtantie in to to. que vero ſunt diuerſa ẜm ſubſtantiam ⁊ vnum ẜm ac cidens. ſunt diuerſa ſimpl̓r. ⁊ vnum ẜm quid. ſicut mul ti hoīes ſunt vnus ppl̓s. ⁊ multi lapides ſunt vnus acer uus. que eſt vnitas compoſitionis aut ordinis. Sil̓r etiā multa indiuidua que ſunt vnum genere vel ſpecie. ſunt fimpl̓r multa. ⁊ ẜm quid vnum. nā eſſe vnum genere vel ſpecie eſt eſſe vuum ẜm rōnem. ſicut autem in genere reꝝ naturalium aliqd̓ totum componit̉ ex materia ⁊ forma. vt homo ex anima ⁊ corꝑe. qui eſt vnum ens naturale. li cet habeat multitudinem ꝑtium. ita etiā in actibus hūa nis actus inferioris potētie materialiter ſe hꝫ ad actū ſu perioris inqͣꝫtum inferior potentia agit in ꝟtute ſuperio ris mouentis ip̄am. ſic .n. ⁊ actus mouentis primi forma liter ſe hꝫ ad actum inſtr̄i. vn̄ pꝫ ꝙ imperium ⁊ actus im peratus ſunt vnus actus humanus ſicut quoddam totū. ſed eſt ẜm ꝑtes multa. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſi eſſent poten tie diuerſe ad inuicem non ordinate. actus eaꝝ eſſent ſim pliciter diuerſi. ſed qn̄ vna potentia eſt mouens alteram. tunc actus eaꝝ ſunt qͦdammō vnus. nam idem eſt actus mouentis ⁊ moti. vt dr̄ in. iij. phi. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ex hoc ꝙ imperium ⁊ actus imꝑatus pn̄t ab inuicem ſeꝑari. habet̉ ꝙ ſunt multa ꝑtibꝰ. nā ꝑtes hoīs pn̄t ab inuicem ſeꝑari. q̄ tn̄ ſunt vnum toto. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet in his qͥ ſunt multa ꝑtibꝰ ⁊ vnum toto. vnū eſſe prius alio. ſic̄ aīa qͦdāmō ē prius corꝑe. ⁊ cor ē prius alijs mēbris Ad quintum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ actus volūtatis nō ſit imꝑatus. dic̄. n. Aug. in viij. ꝯfeſſ. Imꝑat animus vt velit animꝰ. nec tn̄ fac̄. velle aūt ē actus volūtatis. ergo actꝰ volūtatis nō imꝑatur. Pre. ei ꝯuenit imꝑari cui ꝯuenit imperium intelligere.
ſꝫ voluntatis nō eſt intelligere imperium. differt .n. volun tas ab intellectu eius cuius ē intelligere. ergo actus volun tatis nō imꝑat̉. ¶ Pre. ſi aliqͥs actu voluntatis imꝑat̉. pari rōe oēs imꝑant̉. ſꝫ ſi oēs actus volūtatis imꝑant̉. ne ceſſe ē in infinitū ꝓcedere. qꝛ actus voluntatis p̄cedit ac tum imꝑantis rōis. vt dictum eſt. qui voluntatis actus ſi iteꝝ imꝑat̉. illud iteꝝ imperiū p̄cedet aliquis rōis actus. ⁊ ſic in infinitum. hoc autē ē inconueniēs ꝙ ꝓcedat̉ in in finitum. nō ergo actus voluntatis imꝑat̉. ¶ Sed ꝯͣ. om ne qd̓ eſt in ptāte noſtra ſubiacet imperio noſtro. ſed actuſ voluntatis ſunt maxīe in ptāte noſtra. nā oēs actus noſtri intātum dicunt̉ in prāte noſtra eſſe. inqͣꝫtum voluntarij ſunt. ergo actus volūtatis imꝑant̉ a nobis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. imperium nihil aliud eſt qͣꝫ actus rōnis ordinantis cum quadam motione ad aliquid agendum. Manifeſtum eſt autem ꝙ ratio pōt ordinari de actu volū tatis. ſicut .n. poteſt iudicare ꝙ bonuꝫ ſit aliquid velle. ita pōt ordinare imꝑando ꝙ homo velit. ex quo patet ꝙ actꝰ voluntatis poteſt eſſe imparatus. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſic̄ Augꝰ. ibidē dicit. animus qn̄ ꝑfecte imꝑat ſibi vt velit. tunc iam vult. ſed ꝙ aliqn̄ imparet ⁊ non velit. hoc cōtin git ex hoc ꝙ non ꝑfecte imparat. Imꝑfectum autem im perium contingit ex hoc ꝙ rō ex diuerſis ꝑtibus mouet̉ ad imparandum vel non ad imparandum. vn̄ fluctuat in ter duo ⁊ non ꝑfecte imꝑat. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut in mem bris corporalibus quodlibet membrum operatur non ſibi ſoli. ſed toti corpori vt oculus videt toti corpori. ita etiam eſt in potentijs anime. nam intellectus intelligit non ſolū ſibi. ſed omnibus potentijs. ⁊ voluntas vult non ſolū ſi bi. ſed omnibus potentijs. ⁊ ideo homo imꝑat ſibiip̄i ac tum voluntatis inqͣꝫtum eſt intelligens ⁊ volens. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ cum imperium ſit actus rōnis. ille actus impara tur qui rōni ſubdit̉. primus autem voluntatis actus ex rō nis ordinatōe n̄ eſt. ſed ex inſtinctu nature aut ſuperioris cāe. vt ſupͣ dictū eſt. ⁊ iō nō oportet ꝙ in infinitū ꝓcedat̉. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ actus rōis nō poſſit eſſe imꝑatus. incōueniens em̄ videt̉ ꝙ aliqͥd imꝑet ſibi ip̄i. ſꝫ rō eſt q̄ imꝑat. vt ſupra dictum eſt. ergo rōnis actus nō imꝑat̉. ¶ Pre. id quod eſt ꝑ eſſentiā diuerſum ē ab eo qḋ ē ꝑ ꝑtici pationem. ſed potentia cuius actus imꝑatur a ratione. eſt rō per ꝑticipa tionem. vt d̓r in. i. ethi. ergo illius potentie actus non im parat̉ que eſt rō per eſſentiam. ¶ Pre. ille actus impara tur qui eſt in poteſtate noſtra. ſed cognoſcere ⁊ iudicare ve rum. quod eſt actus rōis. non eſt ſemper in poteſtate no ſtra. non ergo actus rōnis pōt eſſe imparatus. ¶ Sed cō tra. id quod libero arbitrio agimus noſtro imperio agi po teſt. ſed actus rōnis exercent̉ per liberum arbitrium. dicit em̄ Damaſ. ꝙ libero arbitrio homo exquirit ⁊ ſcrutat̉ ⁊⁊ iu dicat ⁊ diſponit. ergo actus rōnis pn̄t eſſe imꝑati ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ quia rō ſup̄ ſeip̄aꝫ reflectit̉. ſicut ordinat de actibuſ aliaꝝ potentiarum. ita etiā poteſt ordinari de ſuo actu. vn̄ etiā actus ſuus pōt eſſe imꝑatus. Sꝫ attendendum eſt ꝙ actus rōis pōt ꝯſiderari dupl̓r. Uno mō qͣꝫtum ad exer citiū actus. ⁊ ſic actus rōis ſꝑ imꝑari pōt. ſicut cum indi cit̉ alicui ꝙ attēdat ⁊ rōne vtat̉. Alio mō qͣꝫtum ad obie ctū reſpectu cꝰ duo actus rōnis attendunt̉. Primo qͥdeꝫ vt veritatē circa aliquid apprehendat. ⁊ hoc nō eſt in ptāte noſtra. hoc. .n. contingit ꝑ ꝟtutem alicꝰ luminis vel natu ralis vel ſupernatural̓. ⁊ ideo qͣꝫtum ad hoc actus rōnis non eſt in ptāte noſtra. nec imꝑari pōt. Alius aūt actus rō

Queſtio XVII
nis eſt dum his que apprehendit aſſentit. ſi igit̉ fuerīt ta lia apprehenſa quibus natutaliter intellectus aſſentiat. ſicut prima principia. aſſenſus talium vel diſſenſus non eſt in ptāte noſtra. ſed in ordīe nature. ⁊ ideo ꝓprie loquē do nature imperio ſubiacet. Sunt auteꝫ q̄dam apprehen ſa que non adeo conuincunt intellectum quin poſſit aſſen tire vel diſſentire. vel ſaltem aſſenſum vel diſſenſum ſuſ pendere ꝓpter aliquam cām. ⁊ in talibus aſſenſus ip̄e vl̓ diſſenſus in ptāte noſtra eſt. ⁊ ſub imperio cadit. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ rō hoc mō imparat ſibiip̄i ſicut ⁊ voluntas mo uet ſeip̄am. vt ſupͣ dictum eſt. inqͣꝫtum .ſ. vtraqꝫ potentia reflectit̉ ſupͣ ſuum actum. ⁊ ex vno in aliud tendit. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ ꝓpter diuerſitatem obiectorum que actui rōnis ſubdunt nihil ꝓhibet rationem ſei p̄am participare. ſicut in cognitione concluſionum ꝑticipat̉ cognitio principioꝝ ¶ Ad. iij. pꝫ rn̄ſio ex dictis. Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ actus ſenſitiui appetitus non ſit imparatus. dicit .n. apl̓s Ro. vij. Non .n. quod volo bonum hoc ago. ⁊ glo. exponit. quod homo vult non vult cōcupiſcere ⁊ tn̄ concupiſcit. ſed concupiſcere eſt actus appetitus ſenſitiui. ergo actus appetitus ſenſitiui non ſubditur imperio no ſtro. ¶ Pre. materia corporalis ſoli deo obedit qͣꝫtum ad tranſmutationem formalem. vt in primo habitum eſt. ſꝫ actus appetitus ſenſitiui habet quandam formalem trāſ mutationem corporis ſcꝫ calorem vel frigus. ergo actꝰ ap petitus ſenſitiui non ſubdunt̉ imperio humano. ¶ Pre. ꝓprium motiuum appetitus ſenſitiui eſt apprehenſuꝫ ẜm ſenſum vel imaginationem. ſed non eſt in poteſtate noſtra ſemper ꝙ aliquid apprehendamus ſenſu vel imaginatio ne. ergo actus apperitus ſenſitiui nō ſubiacet imꝑio nr̄o. ¶ Sed ꝯͣ eſt quod Greg. nicenus dicit. ꝙ obediēs rōni diuidit̉ in duo. in deſideratiuū ⁊ iraſcitiuū. q̄ ꝑtinent ad appetitum ſenſitiuum. ergo actus appetitus ſenſitiui ſub iacet imperio rōnis. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ẜm hoc aliquis actus ī perio noſtio ſubiacet. ꝓut ē in ptāte nr̄a. vt ſupͣ dictum ē ⁊ ideo ad intelligēdum qualiter actus appetitus ſenſitiui ſubdat̉ imperio rōnis. oportet conſiderare qualiter ſit in ptāte noſtra. Eſt autem ſciendum ꝙ appetitus ſenſitiuꝰ in hoc differt ab appetitu intellectiuo qui d̓r voluntas. ꝙ appetitus ſenſitiuus eſt virtus organi corporaſis. nō au tem voluntas. omnis autem actus ꝟtutis vtentis orga no corporali dependet non ſolum ex potentia anime. ſed etiam ex corporalis organi diſpoſitione. ſicut viſio ex potē tia viſiua ⁊ qualitate oculi per quam iuuat̉ vel impeditur vn̄ ⁊ actus appetitus ſenſitiui non ſolum dependet ex vi appetitiua. ſed etiam ex diſpoſitione corporis. illud autem quod eſt ex ꝑte potentie anime ſequitur apprehenſionem. apprehenſio autem imaginationis cum ſit ꝑticularis. re gulat̉ ab apprehenſione rōnis que eſt vl̓is. ſicut virtus ac tiua ꝑticularis a virtute actiua vl̓i. ⁊ ideo ex iſta ꝑte actꝰ appetitus ſenſitiui ſubiacet imperio rōnis. qualitas autē ⁊ diſpoſitio corporis non ſubiacet imperio rationis. ⁊ iō ex hac ꝑte impeditur quin motus ſenſitiui appetitꝰ totali ter ſubdat̉ imperio rōnis. Contingit autem etiam qnꝫ ꝙ motus appetitus ſenſitiui ſubito concitat̉ ad apprehenſio nem imaginationis vel ſenſus. ⁊ tunc ille motus eſt pret imperium rōuis qͣꝫuis potuiſſet impediri a rōne ſi preui diſſet. vn̄ ph̓s dicit in. i. politico. ꝙ ratō preeſt iraſcibili ⁊ concupi ſcibili. non principatū deſporico qui eſt dn̄i ad ẜ uum. ſed principatū politico aut regali. qui eſt ad liberos
qui non totaliter ſubdunt̉ imperio. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ hoc quod homo vult non concupiſcere ⁊ tamen concupi ſcit contingit ex diſpoſitione corporis ꝑ quam imped itur appetitus ſenſitiuus ne totaliter ſequat̉ imperium rōnis. vn̄ ⁊ apl̓us ibidem ſubdit. Uideo aliam legem in mem bris meis repugnantem legi mentis mee. hoc etiam con tingit ꝓpter ſubitum motum concupiſcentie. vt dictū eſt. Ad. ij. dd̓. ꝙ qͣlitas corꝑal̓ dupl̓r ſe hꝫ ad actū appetitꝰ ſenſitī. Uno mō vt p̄cedēs. ꝓut ali qͥs ē aliqͣlit̓ diſpoſitus ẜm corpꝰ ad hāc vel illā paſſionē. Alio mō vt ꝯn̄s. ſic̄ cuꝫ ex ira aliqͦs incaleſcit. qͣlitas igit̉ p̄cedēs nō ſubiacet im perio rōis. qꝛ vel ē ex natura. vel ex aliqͣ p̄cedēti motiōe q̄ nō ſtatim qͥeſcere pōt. ſꝫ qͣlitas ꝯn̄s ſequit̉ imperiū rōnis. qꝛ ſequit̉ motū localē cordis qd̓ diuerſimode mouet̉ ẜm di uerſos actus ſenſitiui appetitus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ qꝛ ad apprehenſionē ſenſus requirit̉ ſenſibile exterius. nō ē in ptāte noſtra apprehendere aliquid ſenſu niſi ſenſibili pn̄ te. cuius pn̄tia non ſemper eſt in poteſtate noſtra. tūc .n. homo poteſt vti ſenſu cum voluerit niſi ſit impedimentū ex parte organi. Apprehenſio autem imaginationis ſub iacet ordinationi rationis ẜm modum ꝟtutis vel debili tatis imaginatiue potentie. ꝙ em̄ homo non poſſit ima ginari que ratio conſiderat. contingit vel ex hoc ꝙ nō ſunt imaginabilia ſicut incorporalia. vel ꝓpter debilitatem vir tutis imaginatiue. que eſt ex aliqua diſpoſitione organi. Ad octauum ſic procedit Uidetur ꝙ actus vegetabilis anime imperio rationis ſubdantur. vires enim ſenſitiue nobiliores ſunt viribus anime vegetabilis. ſed vires anime ſenſitiue ſubduntur imperio rationis. ergo multo magis vires anime vegeta bilis. ¶ Pre. homo dicitur minor mundus. quia ſic eſt animaⁱ in corpore. ſicut deus in mundo. ſed deus ſic eſt in mundo. ꝙ omnia que ſunt in mundo obediunt eius im perio. ergo ⁊ omnia que ſunt in homine obediunt impe rio rationis. etiam vires vegetabilis anime. ¶ Pre. laus ⁊ vituperium non contingit niſi in actibus qui ſubdun tur imperiorationis. ſed in actibus nutritiue ⁊ generati ue potentie contingit eſſe laudem ⁊ vituperium. ⁊ virtu tem ⁊ vitium. ſicut patet in gula ⁊ luxuria ⁊ virtutibus oppoſitis. ergo actus harum potentiarum ſubduntur im perio rationis. ¶ Sed contra eſt quod Grego. nicenus dicit. ꝙ id quod non perſuadetur a ratione eſt nutritiuum ⁊ generatiuum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ actuum quidam procedūt ex appetitu naturali. quidam autem ex appetitu animali vel intellectuali. omne .n. agens aliquo modo appetit finē appetitus autem naturalis non conſequitur aliquam ap prehenſionem ſicut ſequitur appetitus animalis ⁊ intel lectual̓. rō autem imꝑat per modum apprehenſiue virtu tis. ⁊ ideo actus illi qui ꝓcedunt ab appetitu intellecti uo vel aīali pn̄ta rōe imꝑari. non aūt actus illi qui ꝓcedunt ex appetitu naturali. hmōi .n. actus ſunt vegetabil̓ aīe. vn̄ vt Greg. nicenus dicit. ꝙ vocat̉ naturale. qd̓ generatiuū ⁊ nutritiuū. ⁊ ꝓpter hoc actus vegetabil̓ aīe nō ſubdunt̉ imꝑio rōnis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ qͣꝫto aliquis actus ē im materialior. tāto ē nobilior ⁊ magis ſubditus imꝑio rōis vn̄ ex hocip̄o ꝙ vires anime vegetabil̓ non obrdiunt ratio ni. apparet has vires infimas eſſe. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſimili tudo attenditur quantum ad aliquid. quia ſcilicet ſicut deus mouet mundum. ita anima mouet corpus. non au tem quantum ad omnia. non .n. aīa creauit corpꝰ ex nihi lo ſic̄ deus mundū. ꝓpter qd̓ totalit̓ ſubdit̉ eius imꝑio.
E 5

Queſtio XVIII
¶Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝟtus ⁊ vitiū. laus ⁊ vituperiū nō deben tur ip̄is actibꝰ nutritiue vel generatiue potētie q̄ ſunt di geſtio ⁊ formatio corꝑis hūani. ſꝫ actibꝰ ſenſitiue ꝑtis or diuatis ad actus generatiue vel nutritiue. puta in conci piſcendo delectationem cibi ⁊ venereoꝝ. ⁊ vtendo ẜm ꝙ oportet. vel non ẜm ꝙ oportet. Ad nonum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ mēbra corꝑis nō obediāt rōi qͣꝫtū ad actꝰ ſuos. ꝯſtat .n. ꝙ mēbra corꝑis magis diſtāt a rōne qͣꝫ vires aīe vegetabil̓. ſꝫ vires aīe vegetabil̓ nō obediūt rōi vt dictū ē ergo multominus mēbra corꝑis. ¶ Pre. cor ē pͥncipiuꝫ motus aīal̓. ſꝫ motus cordis nō ſubdit̉ imperio rōis. dicit em̄ Greg. nicenus. ꝙ pulſatiuū nō ē ꝑſuaſibile rōe. gͦ mo tus mēbroꝝ corꝑaliū nō ſubiacet imperio rōnis. ¶ Pre. Augꝰ. dic̄ xiiij. de ciui. dei. ꝙ motꝰ mēbroꝝ genitaliū ali qn̄ importunꝰ ē nullo poſcēte. aliqn̄ autē deſtituit inhian tē. ⁊ cū in anīo ꝯcupīa ferueat friget in corꝑe. gͦ motꝰ mē broꝝ nō obediūt rōi. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ. dic̄. viij. ꝯfeſſi. Imꝑat animus vt moueat̉ manꝰ. ⁊ tāta ē facultas vt vix a ſeruitio diſcernat̉ imperiū. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ mēbra corpo ris ſunt organa q̄dā potētiaꝝ aīe. vn̄ eo mō qͦ potētie aīe ſe hn̄t ad hoc ꝙ obediāt rōi. hoc mō ſe hn̄t etiā corꝑis mem bra. qꝛ igit̉ vires ſenſitiue ſubdunt̉ imꝑio rōis. nō aūt vi res naturales. ideo oēs motꝰ mēbroꝝ q̄ mouent̉ a poten tijs ſenſitiuis ſubdunt̉ imꝑio rōis. motꝰ autē mēbroꝝe ꝯſequunt̉ vires naturales nō ſubdunt̉ imperio rōnis. Ad .i. ergo dd̓ ꝙ mēbra n̄ mouēt ſe ip̄a. ſꝫ mouent̉ ꝑ potē tias aīe. qͦꝝ q̄dā ſunt rōi viciniores qͣꝫ vires aīe vegetabi lis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in his que ad intellectum ⁊ voluntatē pertinent primum inuenit̉ id qd̓ eſt ẜm naturā ex qͦ alia deriuant̉. vt a cognitione principioꝝ naturaliter notoruꝫ notat̉ cognitio concluſionum. ⁊ a voluntate finis natura liter deſiderati deriuat̉ electio eoꝝ que ſunt ad finē. ita eti am in corꝑalibꝰ motibꝰ principium ē ẜm naturā. princi pium autem corꝑal̓ motus ē a motu cordis. vn̄ motus cordis ẜm natura eſt ⁊ nō ẜm volūtatē ꝯſequit̉ .n. ſicut ꝑ ſe accidens vitam. que eſt ex vnione corꝑis ⁊ aīe. ſicut mo tus grauium ⁊ leuium ꝯſequit̉ formā ſubſtātialem ip̄oꝝ. vn̄ ⁊ a generāte moueri dicunt̉ ẜm ph̓m in. viij. phi. ⁊ ꝓ pter hoc motus iſte vital̓ d̓r. vn̄ Greg. nicenus dicit. ꝙ ſic̄ generatiuum ⁊ nutritiuum non obedit rōi. ita nec pulſati uum quod eſt vitale. pulſatiuum autē appellat motū cor dis. qui manifeſtat̉ per venas pulſatiles. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut Augꝰ. dicit in. xiiij. de ci. dei. hoc ꝙ motus genitaliū membroꝝ rōi non obedit eſt ex pena peccati. vt .ſ. aīa ſue ī obediētie ad deū in illo precipue mēbro penā inobediētie patiat̉. per qd̓ pctm̄ originale ad poſteros traducit̉. ſed qꝛ per pctm̄ primi parentis. vt infra dicet̉. natura eſt ſibi re licta ſubtracto ſuꝑnaturali dono qd̓ homini diuinitꝰ erat collatum. ideo ꝯſiderāda eſt rō natural̓. qͣre motus hmōi mēbroꝝ ſpāliter rōi non obedit. cuius cāꝫ aſſignat Areſt. in li. de cauſis motus aīaliū. dicēs inuoluntarios eſſe mo tus cordis ⁊ mēbri pudēdi. ſ qꝛ ex ali qͣ apprehenſiōe hmōi mēbra commouent̉. inqͣꝫtū .ſ. intellectus ⁊ fantaſia repn̄ tāt aliqͣ ex quibꝰ ꝯſequunt̉ paſſiones aīe. ad qͣs conſequi tur motus hoꝝ membroꝝ. non tn̄ mouet̉ ẜm iuſſum rōis aut intellectus. qꝛ .ſ. ad motū hoꝝ mēbroꝝ requirit̉ aliqͣ al teratio natural̓ .ſ. caliditatis ⁊ frigiditatis. q̄ qͥdē alteratio nō ſubiacet imꝑio rōis. ſpāliter autem hoc accidit in his duobꝰ mēbris. qꝛ vtrunqꝫ iſtoꝝ mēbroꝝ eſt qͣi qd̓dā ani mal ſeꝑatū inqͣꝫtū eſt principiū vite. principiū autē eſt ꝟtute totū. cor n. principium eſt ſenſuū. ⁊ ex mēbro genita li ꝟtus erit ſeminal̓. q̄ eſt ꝟtute totū aīal. ⁊ ideo hn̄t pro prios motus naturaliter. qꝛ principia oportet eſſe natura lia. vt dictum eſt. Queſtio. XVIII. Oſt hoc ꝯſiderāduꝫ eſt de bonitate ⁊ malicia hūanoꝝ actuum. Et primo quō actio hūana ſit bona vel mala. Se cundo de his qͥ ꝯſequunt̉ ad bonitatē vel maliciā hūanoꝝ actuū. puta meritū vel demeritū. pctm̄ ⁊ culpa. Circa pri mū occurrit triplex ꝯſideratio. Prima ē de bonitate ⁊ ma licia hūanoꝝ actuū in generali. Scd̓a de bonitate ⁊ mali cia interioꝝ actuū. Tertia de bonitate ⁊ malicia exteriorū actuū. Circa primū q̄runt̉. xi. Primo vtꝝ oīs actio ſit ac tio bona. vel aliqͣ ſit mala. Scd̓o vtꝝ actio hoīs habeat ꝙ ſit bona vel mala ex obiecto. Tertio viꝝ hoc habeat ex circu ſtātia. Quarto vtꝝ hoc habeat ex fine. Quinto vtꝝ aliqͣ actio hoīs ſit bona vel mala in ſua ſpē. Sexto vtꝝ actꝰ ha beat ſpēꝫ boni vel mali ex fine. Septīo vtꝝ ſpēs qͥ eſt ex fi ne ꝯtineat̉ ſub ſpē q̄ ē ex obiecto ſic̄ ſub genere. aut ecōuer ſo. Octauo viꝝ ſit aliqͥs actus indifferēs ẜm ſuā ſpeciem Nono vrꝝ aliqͥs actꝰ ſit indifferēs ẜm indiuiduū. Decīo vtꝝ aliqͣ circūſtātia ꝯſtituat actū moralē in ſpē boni vl̓ ma li. Undecimo vꝝ oīs circumſtātia augēs bonitatē vl̓ ma liciā ꝯſtituat actu moralē in ſpē boni vel mali. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ oīs actio hoīs ſit bona ⁊ nulla ſit mala. dicit em̄ Diony. iiij. ca. de di. no. ꝙ malū nō agit niſi ꝟtute boni. ſꝫ ꝟtute boni n̄ ſit malū. ergo nulla actio ē mala. ¶ Pre. nihil agit niſi ẜm ꝙ ē actu. nō ē autē aliqͥd malū ẜm ꝙ eff actu. ſed ẜm ꝙ potētia priuat̉ actu. inqͣꝫtū autē potētia ꝑ ficit̉ ꝑ actum eſt bonum. vt d̓r in. ix. metaphi. nihil gͦ agit inqͣꝫtum ē malum. ſꝫ ſolū inqͣꝫtū ē bonū. oīs ergo actio ē bona ⁊ nulla mala. ¶ Pre. malū nō pōt eſſe cā niſi ꝑ ac cidēs. vt pꝫ ꝑ Diony. iiij. ca. de di. no. ſꝫ oīs actōnis ē ali qͥs ꝑ ſe effectus. nulla ergo actio ē mala. ſꝫ oīs actio eſt bo na. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ dn̄s dic̄ Iohā. iij. Oīs qui male agit odit lucem. eſt ergo aliqͣ actio hoīs mala. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ de bono ⁊ malo in actionibus oportet loqui ſicut de bono ⁊ malo in rebus. eo ꝙ vnaqueqꝫ res talem actionem ꝓduc̄ qualis eſt ip̄a. In rebus autem vnumquodqꝫ tātum ha bet de bono. qͣꝫtum habet de eſſe. bonum .n. ⁊ ens conuer tunt̉. vt in primo dictum eſt. ſolus autem deus habet to tam plenitudinem ſui eſſe ẜm aliqͥd vnuꝫ ⁊ ſimplex. vna queqꝫ res vero hꝫ plenitudinem eſſendi ſibi ꝯuenientem ẜm diuerſa. Un̄ in aliquibus contingit ꝙ qͣꝫtum ad ali quid hn̄t eſſe. ⁊ tn̄ eis aliquid deficit ad plenitudinē eſſen di eis debitā. ſic̄ ad plenitudinē eſſe humani requiritur ꝙ ſit qd̓dam compoſitum ex aīa ⁊ corpore. hn̄s oēs potētias ⁊ inſtrumenta cognitionis ⁊ motus. vn̄ ſi aliqͥd hoꝝ defi ciat alicui hoī deficit ei aliquid de plenitudine ſui eſſe qͣꝫ tum igit̉ hꝫ de eſſe. tātum hꝫ de bonitate. inqͣꝫtum ꝟo ali quid ei deficit de plenitudine eſſendi. intātum deficit a bo nitate. ⁊ d̓r malum. ſicut homo cecus habet de bonitate ꝙ viuit. ⁊ malum eſt ei ꝙ caret viſu. ſi vero nihil haberet de entitate vel bonitate. neqꝫ malum neqꝫ honum dici poſ ſet. ſed quia de ratione boni eſt ipſa plenitudo eſſendi. ſi qͥdem alicui aliquid defuerit de debita eſſendi plenitudi ne n̄ dicet̉ ſimpl̓r bonū. ſed ẜm qͥd. inqͣꝫtū eſt ens. poterit tn̄ dici ſimpliciter ens. ⁊ ẜm qͥd nō ens. vt ī pͥmo dictū ē.

Queſtio XVIII
Sic igit̉ dd̓. ē ꝙ oīs actio inqͣꝫtū hꝫ ali q̄d de eſſe. intantū hꝫ de bonitate. inqͣꝫtū vero defic̄ ei aliqͥd de plenitudine eſ ſendi q̄ debet̉ actōi būane. intātū defic̄ a bonitate. ⁊ ſic d̓r mala. puta ſi deficiat ei. vel determinata qͣꝫtitas ẜm rōnē. vel debitus locꝰ vel aliqͥd hmōi. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ma lū agit in virtute boni deficiētis. ſi .n. nihil eēt ibi de bono neqꝫ eſſet ens. neqꝫ agere poſſet. ſi aūt nō eſſet deficiēs nō eſſet malū. vn̄ ⁊ actio cāta ē qͦddā bonū deficiēs. qꝛ ẜm qͦd eſt bonū. ſimpl̓r aūt malum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet aliquid eſſe ẜm qͥd in actu vn̄ agere poſſit. ⁊ ẜm aliud pri uari actu vn̄ cauſet deficientē actionē. ſic̄ hō cecus actu hꝫ ꝟtutē greſſiuā ꝑ quā ambulare pōt. ſꝫ inqͣꝫtū caret viſū qui dirigit in ambulādo. patit̉ defectū in ambulādo dum ambulat ceſpitādo. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ actio mala pōt habe re aliquē effectū ꝑ ſe ẜm id qḋ hꝫ de bonitate ⁊ entitate. ſic̄ adulteriū ē cā generatōis hūane inqͣꝫtū hꝫ cōmixtionem maris ⁊ feīe. nō aūt inqͣꝫtū caret ordine rōnis. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ actio nō habeat bonitatē vel maliciā ex obiecto. ob̓m .n. actōis ē res. in rebꝰ aūt nō ē malū. ſꝫ in vſu peccā tiū. vt Augꝰ. dicit in li. iij. de doc. xp̄ia. gͦ actio hūana non hꝫ bonitate vel maliciā ex ob̓o. ¶ Pre. obiectū comꝑatur ad actionē vt materia. bonitas aut rei nō eſt ex materia. ſꝫ magis ex forma q̄ eſt actus. ergo bonū ⁊ malū nō ē in acti bus ex obiecto. ¶ Pre. obiectum potentie actiue comꝑa tur ad actionem ſicut effectus ad cāꝫ. ſed bonitas cāe non dependet ex effectu. ſed magis econuerſo. ergo actio hūa na non hꝫ bonitatem vel maliciam ex obiecto. ¶ Sꝫ con tra eſt qd̓ d̓r Oſee. ix. Facti ſunt abominabiles ſicut ea q̄ dilex erunt. ſit autem homo deo abhomninabilis propter maliciam ſue oꝑationis. ergo malicia oꝑationis eſt ſcd̓m obiecta mala que homo diligit. ⁊ eadem ratio eſt de boni tate actionis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. bonū ⁊ ma lum actionis ſicut ⁊ ceteraꝝ reꝝ attendit̉ ex plenitudine eſſendi. vel defectu ip̄ius. primum autem quod ad pleni tudinem eſſendi ꝑtinere videt̉. eſt id quod dat rei ſpeciē ſicut autem res naturalis hꝫ ſpēm ex ſua forma. ita actio habet ſpeciem ex obiecto. ſicut ⁊ motus ex termino. ⁊ ideo ſicut prima bonitas rei naturalis attendit̉ ex ſua forma q̄ dat ſpeciem ei. ita ⁊ prima bonitas actus moralis attendi tur ex obiecto conuenienti. vnde ⁊ a quibuſdam vocatur bonum ex genere. puta vti re ſua. ⁊ ſicut in rebus natura libus primum malum eſt ſi res generata nō conſequitur formam ſpecificam. puta. ſi nō generet̉ homo. ſed aliquid loco hominis. ita primum malum in actionibus morali bus eſt quod eſt ex obiecto. ſicut acciꝑe aliena. ⁊ d̓r malū ex genere. genere ꝓ ſpecie accepto. eo modo loquēdi quo dicimus humanuꝫ genus totam humanam ſpeciem. I Ad .i. ergo dd̓. ꝙ licet res exteriores ſint in ſeip̄is bone. ta men non ſemper habent debitam ꝓportionem ad hāc vel illam actionem. ⁊ ideo inqͣꝫtum conſiderant̉ vt obiecta ta lium actionū. nō hn̄t rōnem boni. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ obie ctū nō eſt materia ex qͣ. ſꝫ materia circa quā. ⁊ hꝫ quodam mō rationem forme inqͣꝫtum dat ſpeciem. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nō ſꝑ obiectū actionis hūane ē obiectū actiue potētie. nā appetitiua potētia ē quodāmō paſſiua inqͣꝫtuꝫ mouet̉ ab appetibili. ⁊ tn̄ eſt principiū hūanoꝝ actuū. neqꝫ etiā potē tiaꝝ actiuaꝝ obiecta ſꝑ hn̄t rōnem effectus. ſꝫ qn̄ iā ſunt trāſmutata. ſicut alimentum trāſmutatum ē effectus nu tritiue potētie. ſꝫ alimentū nondū tranſmutatū comꝑat̉ ad potentiā nutritiuā ſic̄ materia circa quā oꝑat̉. ex hoc au
tem ꝙ obiectū eſt aliqͦ mō effectus potētie actiue. ſequit̉ ꝙ ſit terminus actōis eius. ⁊ ꝑ ꝯn̄s ꝙ det ei formā ⁊ ſpe cie. motus .n. hꝫ ſpēꝫ a terminis. ⁊ qͣꝫuis etiā bonitas acti onis nō cauſet̉ ex bonitate effectus. tn̄ ex hoc d̓r actio bo na ꝙ bonū effectū inducere pōt. ⁊ ita ip̄a ꝓportio actōnis ad effectū eſt rō bonitatis ip̄ius. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ iactio nō ſit bona vel mala ex circūſtātia. circūſtā tie .n. circūſtāt actū ſic̄ extra ip̄m exn̄tes vt dictū ē. ſed bo nū ⁊ malū ſunt in ip̄is rebꝰ. vt d̓r in. vi. metaphi ergo ac tio nō hꝫ bonitatē vel maliciā ex circūſtātia. ¶ Pre. bo nitas vel malicia actus maxīe ꝯſiderat̉ in doctrina moꝝ. ſꝫ circū ſtātie cū ſint q̄dā accn̄tia actuū vident̉ eſſe p̄ter ꝯſide ratōeꝫ artis. qꝛ nulla ars ꝯſiderat id qd̓ ē ꝑ accn̄s. vt d̓r ī vi. metaphi. ergo bonitas vel malicia actōis nō ē ex circū ſtātia. ¶ Pre. id qd̓ ꝯuenit a licui ẜm ſuā ſubſtātiā non attribuit̉ ei ꝑ aliqd̓ accn̄s. ſꝫ bonū ⁊ malū ꝯuenit actōi ẜꝫ ſuā ſubſtātiā. qꝛ actio ex ſuo genere pōt eſſe bōa vel mala vt dictū ē. gͦ nō ꝯuenit actōi ex circūſtātia ꝙ ſit bōa vl̓ ma la. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dicit in li. ethi. ꝙ ꝟtuoſus oꝑat̉ ẜm ꝙ oportet ⁊ qn̄ oportet. ⁊ ẜm alias circumſtantias er go ex contrario vitioſis ẜm vnumqd̓qꝫ vitium operat̉ qn̄ non oportet. vbi nō oportet. ⁊ ſic de alijs circumſtantijs. ergo actōes humane ẜm circumſtantias ſunt bone vl̓ ma le. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in rebus naturalibus non inuenitur to ta plenitudo ꝑfectōis que debet̉ ei ex forma ſubſtantiali. que dat ſpeciem. ſed multum ſuꝑadditur ex ſuꝑuenienti bus accidentibus. ſicut in homine ex figura. ex colore. ⁊ ſic de alijs. quorum ſi aliquod deſit ad decentem beatitudi nem conſequit̉ malum. ita etiam eſt in actōe. nam pleni tudo bonitatis eius non tota conſiſtit in ſua ſpecie. ſꝫ ali quid additur ex his que adueniunt tanqͣꝫ accidentia que dam. ⁊ hmōi ſunt circumſtantie debite. vn̄ ſi aliquid de ſit qd̓ requiratur ad debitas circumſtantias erit actio ma la. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ circumſtantie ſunt extra actionem inqͣꝫtum non ſunt de eſſentia actionis. ſunt tamen in ip̄a actione velut quedam accidentia eius. ſicut ⁊ accidentia q̄ ſunt in ſubſtantijs naturalibus ſunt extra eſſentias eaꝝ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ non omnia accidentia ꝑ accidens ſe hn̄t ad ſuam ſubſtantiam. ſed quedam ſunt ꝑ ſe accidentia q̄ in vnaquaqꝫ arte conſiderant̉. ⁊ ꝑ hunc modum conſide rantur circumſtantie actuū in doctrina morali. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cum bonum conuertat̉ cum ente. ſicut ens d̓r ẜm ſubſtantiam ⁊ ẜm accidens. ita ⁊ bonum attribuitur ali cui ⁊ ẜm eſſe ſuum eſſentiale. ⁊ ẜm eſſe accidentale. tā in rebus naturalibus. qͣꝫ in actionibus moralibus. Ad quartum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ bonum ⁊ malum in actibus humanis nō ſint ex fine. dicit em̄ Diony. iiij. cap̄. de di. no. ꝙ nihil reſpici ens ad malum operatur. ſi igitur ex fine deriuaretur opera tio bona vel mala. nulla actio eſſet mala. quod patet eſſe falſum. ¶ Pre. bonitas actus eſt aliquid in ip̄o exiſtens finis autem eſt cauſa extrinſeca. non ergo ſecundum finē dicitur actio bona vel mala. ¶ Pre. contingit aliquam bonam operationem ad malum finem ordinari. ſicut cuꝫ aliquis dat elemoſynam propter inanem gloriam. ⁊ econ uerſo aliquā malā oꝑatōeꝫ ordinari ad bonū finē. ſic̄ cuꝫ qͥs furat̉ vt det pauꝑi. nō ergo ē ex fine actio bōa vl̓ mala. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Boe. dic̄ in topicis. ꝙ cꝰ finis bonus ē. ip̄m qͦꝫ bonum ē. ⁊ cuius finis malū ē. ip̄m qͦꝫ malum eſt.

Queſtio XVIII
¶ Rn̄. dd̓. ē ꝙ eadē ē diſpō reꝝ in bonitate ⁊ ineſſe. Sūt em̄ quedā qͦꝝ eſſe ex alio nō dependet. ⁊ in his ſufficit con ſiderare ip̄m eoꝝ eſſe abſolute. Quedā ꝟo ſunt qͦꝝ eſſe de pendet ab alio. vn̄ oportet ꝙ ꝯſideret̉ ꝑ ꝯſideratōeꝫ ad cāꝫ a qͣ dependet. ſicut aūt eſſe rei dependet ab agente ⁊ forma ſic bonitas rei dependet a fine. vn̄ in ꝑſonis diuinis que nō hn̄t bonitatē dependentē ab alio nō conſiderat̉ aliqͣ rō bo nitatis ex fine. actiones aūt hūane ⁊ alia qͦꝝ bonitas de pendet ab alio. hn̄t rōnem bonitatis ex fine a qͦ dependent p̄ter bonitatē abſolutā q̄ in eis exiſtit. Sic igit̉ in actōne hūana bonitasᶻ qͣdruplex ꝯſiderari pōt. Una quideꝫ ẜm genus. ꝓut .ſ. ē actio. qꝛ qͣꝫtū hꝫ de actōe ⁊ entitate tatum hꝫ de bonitate vt dictū ē. Alia vero ẜm ſpēꝫ. q̄ accipit̉ ẜm obiectū cōueniēs. Tertia ẜm circūſtātias qͣſi ẜm accn̄tia q̄dā. Quarta aūt ẜm finē qͣi ẜm habitudinē ad bonitatis cām. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ bonū aliqd̓ ad qd̓ aliquis reſpi ciēs oꝑat̉. nō ſꝑ e veꝝ bonū. ſꝫ qn̄ꝫ veꝝ bonū ⁊ qn̄qꝫ appa rēs. ⁊ ẜm hoc ex fine ſequit̉ actio mala. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝙͣꝫ uis finis ſit cā extrinſeca tn̄ debita ꝓportio ad finē. ⁊ rela tio in ip̄m inheret actioni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet ac tioni hn̄ti vnā p̄dictaꝝ bonitatū deeſſe aliā. ⁊ ẜm hoc ꝯtin git actionē q̄ eſt bona ẜm ſpēꝫ ſuā vel ẜm circūſtātias or dinari ad finē malū vel ecōuerſo. nō tn̄ ē actio bōa ſimpl̓r niſi oēs bonitates concurrāt. qꝛ quilibet ſingularis defec tus cauſat malū. bonum autem cauſatur ex integra cauſa vt Diony. dicit. iiij. ca. de di. no. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ actus morales nō differāt ſpē ẜm bonū ⁊ malū bonū .n. ⁊ malū in actibꝰ inuenit̉ ꝯformiter rebꝰ. vt dictū ē. ſed in rebus bonū ⁊ malū nō diuerfificāt ſpēꝫ. idem em̄ ſpē eſt hō bonus ⁊ malus. ergo neqꝫ etiā bonū ⁊ malū in actibus diuerſificāt ſpēꝫ. ¶ Pre. malū cū ſit priuatio eſt qͦddā nō ens. ſꝫ nō ens nō pōt eſſe differētia. ẜm ph̓m in iij. metaphi. cū ergo differētia ꝯſtituat ſpēꝫ. videt̉ ꝙ ali quis actus ex hoc ꝙ eſt malus non conſtituat̉ in aliqͣ ſpē. ⁊ ita bonum ⁊ malum non diuerſificāt ſpeciem humano rum actuum. ¶ Pre. diuerſoꝝ actuum ẜm ſpeciē diuerſi ſunt effectus. ſed idem ſpecie effectus pōt conſequi ex actu bono ⁊ malo. ſicut homo generat̉ ex adulterio ⁊ ex matri moniali concubitu. ergo actus bonus ⁊ malus nō differūt ſpē. ¶ Pre. bonum ⁊ malum d̓r in actibus qn̄qꝫ ẜm cir cumſtātiam vt dictū eſt. ſed circumſtātia cum ſit accidēs nō dat ſpēm actu i. ergo actus hūani nō differunt ſpē ꝓ pter bonitatem ⁊ maliciam. ¶ Sꝫ ꝯͣ ẜm ph̓m in. ij. ethi. Sil̓es habitus bonꝰ ⁊ malus differūt ſpē. vt liberalitas ⁊ ꝓdigalitas. ergo ⁊ actus bonus ⁊ malus differunt ſpē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ omnis actus ſpēꝫ hꝫ ex ſuo obiecto. ſic̄ di ctū ē. vn̄ oportet ꝙ aliqͣ differētia obiecti faciat diuerſita tē ſpēi in actibus. Eſt aūt conſiderādū ꝙ aliqͣ dr̄ia obie cti facit dr̄iaꝫ ſpēi in actibus ẜm ꝙ referunt̉ ad vnū prin cipiū actiuū. qd̓ nō facit dr̄iaꝫ in actibꝰ ẜm ꝙ referunt̉ ad aliud principiū actiuū. qꝛ nihil qd̓ ē ꝑ accn̄s ꝯſtituit ſpēꝫ. ſꝫ ſolū qd̓ ē ꝑ ſe. pōt aūt aliqͣ dr̄ia obiecti eſſe ꝑ ſe in com paratōe ad vnū principiū. ⁊ ꝑ accn̄s in ꝯꝑatōe ad aliud. ſic̄ cognoſcere colorē ⁊ ſonū ꝑ ſe differūt ꝑ ꝯꝑationem ad ſenſum. nō aūt ꝑ ꝯꝑatōeꝫ ad intellectū. In actibꝰ aūt bo num ⁊ malūᶠ d̓r ꝑ ꝯꝑatōeꝫ ad rōnē. qꝛ vt Diony dic̄. iiij. ca. de di. no. Bonū hoīs ē ẜm rōnē eſſe. malū aūt qd̓ ē p̄ ter rōnē. vnicuiqꝫ .n. rei ē bonū qd̓ ꝯuenit ei ẜm ſuā for māͣ. ⁊ malū qd̓ ē ei p̄ter ordinē ſue forme. pꝫ ergo ꝙ dr̄ia boni ⁊ mali circa obiectū ꝯſiderata ꝯꝑant̉ ꝑ ſe ad rōnē .ſ.
ẜm ꝙ obiectū eſt ei conueniēs vel nō conueniēs. dicunt̉ aūt aliqui actus hūani vel morales ẜm ꝙ ſunt a rōe. vn̄ manifeſtū ē ꝙ bonū ⁊ malū diuerſificāt ſpēꝫ in actibꝰ mo ralibus. dr̄ie .n. ꝑ ſe diuerſificāt ſpēꝫ. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ etiā in rebꝰ naturalibus bonū ⁊ malū qd̓ ē ẜm naturā ⁊ ꝯͣ naturā diuerſificāt ſpēꝫ nature. corpus .n. mortuū ⁊ cor pus viuū nō ſunt eiuſdē ſpēi. ⁊ ſil̓r bonū inqͣꝫtū ē ẜm rō nem. ⁊ malū inqͣꝫtū ē p̄ter rōnē diuerſificāt ſpēm moris. Ad. ij. dd̓. ꝙ malū importat priuationē nō abſolutā. ſꝫ conſequentē talem potētiā. d̓r .n. malus ẜm ſuā ſpēꝫ. non ex eo ꝙ nullū habeat obiectū. ſꝫ qꝛ hꝫ obiectū non ꝯueni ens rōi. ſicut tollere aliena. vn̄ inqͣꝫtū obiectū ē aliqͥd po ſitiue. pōt ꝯſtituere ſpēꝫ mali actus. ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ actꝰ coniugalis ⁊ adulteriū ẜm ꝙ ꝯꝑant̉ ad rōnē differūt ſpē ⁊ hn̄t effectus ſpē differētes. qꝛ vnū eoꝝ meret̉ laudem ⁊ p̄miū. aliud vituperiū ⁊ penā. ſꝫ ẜm ꝙ ꝯꝑant̉ ad potentiā generatiuā nō differūt ſpē. ⁊ ſic hn̄t vnū effectū ẜm ſpēm ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ circumſtātia qn̄ꝫ ſumit̉ vt dr̄ia eſſentia l̓ obiecti ẜm ꝙ ad rōnem comꝑat̉. ⁊ tūc pōt dare ſpēꝫ actui morali. ⁊ hoc oportet eſſe qn̄cunqꝫ circumſtantia trāſmu tat actum de bonitate in maliciam. non .n. circumſtantia faceret actū malū niſi ꝑ hoc ꝙ rōi repugnat. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ bonum ⁊ malū qd̓ ē ex fine nō diuerſificēt ſpēꝫ in actibꝰ. actus .n. hn̄t ſpeciem ex obiecto. ſed finis ē p̄ter rōnē obiecti. ergo bonum ⁊ malum quod eſt ex fine nō di uerſificant ſpeciem actus. ¶ Pre. id qd̓ ē ꝑ accn̄s nō con ſtituit ſpeciem vt dictum eſt. ſed accidit alicui actui ꝙ or dinetur ad aliquem finem. ſicut ꝙ aliquis det elemoſy nam ꝓpter inanem gloriam. ergo ẜm bonum ⁊ malū qd̓ eſt ex fine non diuerſificātur actus ẜm ſpeciem. ¶ Pre. diuerſi actus ẜm ſpeciem ad vnum finem ordinari pn̄t. ſi cut ad finem inanis glorie ordinari pn̄t actus diuerſarū virtutum ⁊ diuerſoꝝ vitioꝝ. non ergo bonum ⁊ malum quod accipit̉ ẜm finem diuerſificat ſpeciem actuum. Sed contra eſt quod ſupͣ on̄ſum eſt. ꝙ actus humani ha bent ſpeciem a fine. ergo bonum ⁊ malumº quod accipit̉ ẜm finem diuerſificat ſpeciem actuum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ali qui actus dicunt̉ humani inqͣꝫtum ſunt voluntarij. ſicut ſupͣ dictū ē. in actu aūt voluntario inuentt̉ duplex actꝰ .ſ. actus interior voluntatis. ⁊ actus exterior. ⁊ vterqꝫ horuꝫ actuum habet ſuum obiectum. finis aūt ꝓprie eſt obiectu interioris actus voluntarij. id autem circa quod eſt actio exterior eſt obiectum eius. ſicut igit̉ actus exterior accipit ſpeciem ab obiecto circa quod eſt. ita actus interior volun tatis accipit ſpeciem a fine ſicut a ꝓprio obiecto. id autem quod eſt ex ꝑte voluntatis ſe habet vt formale ad id quod eſt ex ꝑte exterioris actus. qꝛ voluntas vtit̉ membris ad agendum ſicut inſtrumentis. neqꝫ actus exteriores habēt rationem moralitatis niſi inquantum ſunt voluntarij. ⁊ ideo actus humani ſpecies formaliter conſiderantur ẜm finem. naturaliter autem ẜm obiectum exterioris actus. vn̄ ph̓s dicit in. v. ethi. ꝙ ille qui furat̉ vt committat ad ulterium. eſt ꝑ ſe loquendo magis adulter qͣꝫ fur. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ finis habet rōnem obiecti. vt dictum eſt. Ad. ij. dd̓. ꝙ ordinari ad talem finem ⁊ ſi accidat exterio ri actui. non tamen accidit actui interiori voluntatis. qui comparatur ad exteriorem ſicut formale ad materiale. I Ad. iij. dd̓. ꝙ quādo multi actus ſpē differentes ordinā tur ad vnū finē. eſt quidē diuerſitas ſpēi ex ꝑte exterioꝝ actuū. ſed vnitas ſpei ex ꝑte actus interioris.

Queſtio XIX
Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ſpēs bonitatis q̄ ē ex fine ꝯtineat̉ ſubſpē boīta tis q̄ ē ex obiecto ſic̄ ſpēs ſub genere. puta cū aliqͥs vult fu rari vt det elemo ſynā. actꝰ .n. hꝫ ſpēꝫ ex obiecto. vt dictū ē ſꝫ impoſſibile ē ꝙ aliqͥd ꝯtineat̉ in aliqͣ alia ſpē qd̓ ſub ꝓ pria ſpē nō ꝯtinet̉. qꝛ idē nō pōt eē in diuerſis ſpēbꝰ non ſubalternis. gͦ ſpēs q̇ ē ex fine ꝯtinet̉ ſub ſpē q̄ ē ex obiec to. ¶ Pre. ſꝑ vltīa dr̄ia conſtituit ſpēꝫ ſpāliſſimā. ſꝫ dr̄ia q̄ ē ex fine videt̉ eſſe poſterior qͣꝫ dr̄ia q̄ ē ex obiecto. qꝛ fi nis hꝫ rōeꝫ vltimi. gͦ ſpēs q̄ ē ex fine continet̉ ſub ſpe q̄ ē ex obiecto. ſic̄ ſpēs ſpāliſſima. ¶ Pre. qͣꝫto aliqͣ dr̄ia eſt magis formal̓ tāto magis ē ſpāl̓. qꝛ dr̄ia cōꝑat̉ ad genus. vt forma ad materiā. ſꝫ ſpēs q̄ ē ex fine ē formalior ea q̄ ē ex obiecto. vt dictū ē. ergo ſpēs q̄ ē ex fine cōtinet̉ ſub ſpē q̄ ē ex obietto. ſic̄ ſpēs ſpāliſſima ſub genere ſubalterno. ¶ Sꝫ ꝯͣ. cuiuſlibet generis ſunt determīate dr̄ie. ſꝫ actus eiuſdē ſpēi ex ꝑte obiecti pōt ad infinitos fines ordinari. puta furtū ad infinita bona vel mala. ergo ſpēs q̄ ē ex fine nō continet̉ ſub ſpē q̄ ē ex obiecto ſic̄ ſub genere. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ obiectū exterioris actus dupl̓r ſe pōt habere ad fi nē volūtatis. Uno mō ſic̄ ꝑ ſe ordinatū ad ip̄m. ſic̄ bn̄ pu gnare ꝑ ſe ordinat̉ ad victoriā. Alio mō ꝑ accn̄s. ſic̄ acciꝑe rē alienā ꝑ accn̄s ordinat̉ ad dādam elemoſynā. Oportꝫ aūt vt ph̓s dicit in. vij. metaphi. ꝙ dr̄ie diuidētes aliqd̓ genus. ⁊ ꝯſtituētes ſpēꝫ illius generis ꝑ ſe diuidāt illud ſi aūt ꝑ accn̄s. nō recte ꝓcedit diuiſio. puta ſi quis dicat: aīaliū aliud rōale. aliud irrōnale. ⁊ aīaliū irrōnaliū aliud alatū. aliud nō alatum. alatum .n. ⁊ nō alatum non ſunt ꝑ ſe determinatiua eius quod eſt irrōnale. Oportet auteꝫ ſic diuidere. animalium aliud hn̄s pedes. aliud non hn̄s pedes. ⁊ habentium pedes aliud habet duos. aliud quar tuor. aliud multos. hec em̄ ꝑ ſe determinant priorem diffe reutiam. Sic igitur qn̄ obiectum non eſt ꝑ ſe ordinatum ad finem. differentia ſpecifica que eſt ex obiecto non eſt ꝑ ſe determinatiua eius quod eſt ex fine nec ecōuerſo. vndi vna iſtaꝝ ſpēꝝ nō eſt ſub alia. ſed tūc actus moralis ē ſub duabus ſpeciebus quaſi diſperatis. vn̄ dicimus ꝙ ille q̄ furat̉ vt mechet̉ committit duas malicias in vno actu. Si vero obiectum ꝑ ſe ordinet̉ ad finem. vna dictaꝝ dif Xferentiarum eſt ꝑ ſe determinatina alterius. vn̄ vna iſtaꝝ ſpecieꝝ continebit̉ ſub altera. Conſiderādum autē reſtat que ſub qͣ. Ad cuius euidentiam primo conſiderādum ē ꝙ qͣꝫto aliqͣ differētia ſumit̉ a forma magis ꝑticulari. tan to magis ē ſpecifica. Scd̓o ꝙ qͣꝫto agēs ē magis vl̓e. tāto ex eo ē forma magis vl̓is. Tertio ꝙ qͣꝫto aliqͥs finis ēipo ſterior. tāto rn̄det agēti vniuerſaliori. ſic̄ victoria q̄ ē vlti mus finis erercitus. ē finis intētus a ſummo duce. ordīa tio aūt hꝰ aciei vel illius. ē finis intētus ab aliqͦ īferioꝝ du cū. ⁊ ex iſtis ſequit̉ ꝙ dr̄ia ſpecifica q̄ ē ex fine. ē magis ge neral̓. ⁊ dr̄ia q̄ ē ex obiecto ꝑ ſe ad talē finē ordinato ē ſpe cifica reſpectu eius. volūtas .n. cꝰ ꝓpriū ꝯbiectū ē finis eſt vl̓e motiuū reſpectu omniū potētiaꝝ aīe. qͦꝝ ꝓpria obiec ta ſunt obiecta ꝑticulariū actuū. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ẜm ſubſtātiā ſuā nō pōt aliqͥd eſſe in duabꝰ ſpēbꝰ qͦꝝ vna ſub altera nō ordinet̉. ſꝫ ẜm ea q̄ rei adueniūt pōt aliqͥd ſub di uerſis ſpēbꝰ ꝯtineri. ſic̄ hoc pomū ẜm colorē continet̉ ſub hac ſpē .ſ. albi. ⁊ ẜm odorē ſub ſpē bn̄ redolētis. ⁊ ſil̓r actꝰ qui ẜm ſubſtātiā ſuā ē in vna ſpē nature. ẜm conditōnes morales ſuꝑueniētes ad duas ſpēs referri pōt. vt ſup̄ di ctum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ dr̄ia comꝑat̉ ad genus vt for ma ad materiā inqͣꝫtū fac̄ eſſe genus in actu. ſꝫ etiam genus ꝯſiderat̉ vt formalius ſpē ẜm ꝙ differētia comꝑatur ad genus vt forma ad materiā inqͣꝫtū fac̄ eſſe abſolutius ⁊ minus ꝯͣctū. vn̄ ⁊ ꝑtes diffinitōis reducunt̉ ad genꝰ cāe formal̓. vt d̓r in li. phi. ⁊ ẜm hoc genus ē cā formal̓ ſpēi. ⁊ tāto erit formalius qͣꝫto cōmunius ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ finis ē poſtremū in executiōe. ſꝫ ē primū in intētōe rōis. ẜm quā accipiunt̉ moraliū actuū ſpecies. Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ nō ſit aliqͥs actꝰ indifferēs ẜm ſuā ſpēꝫ. malum em̄ ē priuatio boni ẜm Aug. ſꝫ priuatio ⁊ habitꝰ ſunt op poſita īmediata ẜm ph̓m. gͦ nō ē aliqͦs actꝰ q̄ ẜm ſpēꝫ ſuā ſit indifferēs qͣi mediū exn̄s inter bonū ⁊ malū. ¶ Pre. actus hūani hn̄t ſpēꝫ a fine vel ob̓o. vt dictū ē. ſꝫ oē ob̓m ⁊ oīs finis hꝫ rōnem boni vel mali. ergo oīs actus hūanꝰ ẜm ſuā ſpēꝫ ē bonus vel malus. nullus ergo ē indifferens ẜm ſpēꝫ. ¶ Pre. ſic̄ dictū ē. actus d̓r bonus q̄ hꝫ debitā ꝑ fectionem bonitatis. malus cui aliqͥd de hoc defic̄. ſed ne ceſſe ē ꝙ oīs actus vel habeat totā plenitudinem ſue boni taris vl̓ aliqͥd ei deficiat. ergo neceſſe ē ꝙ oīs actus ẜm ſpēꝫ ſuā ſit bonus vl̓ malus ⁊ nullus indifferens. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ Augꝰ. dic̄ in lib. de ſer. do. in mō. ꝙ ſunt q̄dā facta me dia q̄ pn̄t bono vl̓ malo aīo fieri. de qͥbꝰ eſt temerariū iu dicare. ſunt ergo aliqui actus ẜm ſpeciem ſuā indifferen tes. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū eſt. actus oīs hꝫ ſpēꝫ ab ob̓o. ⁊ actus hūanus qui d̓r moral̓. hꝫ ſpeciem ab obiecto relato ad principium actiuum humanum. quod eſt ratio. vnde ſi obiectum actus includat aliquid quod conueniat ordi ni rationis erit actus bonus ẜm ſuam ſpeciem. ſicut dare elemoſynam indigenti. Si autem includat aliquid qd̓ repugnet ordini rōnis erit malus actus ẜm ſpeciem. ſicut furari quod eſt tollere aliena. contingit autem ꝙ obiectū actus non includit aliquid ꝑtines ad ordinem rationis. ſi cut leuari feſtucam de terra. ire ad campum. ⁊ hmōi. ⁊ ta les actus ẜm ſpeciem ſuam ſunt indifferentes. ¶ Ad. i. er go. dd̓. ꝙ duplex eſt priuatio. quedam que conſiſtit in pri uato eſſe. ⁊ hec nihil relinquit. ſed totum aufert. vt ceci tas totaliter aufert viſum. ⁊ tenebra lucem. ⁊ mors vitā. ⁊ inter hanc priuationem ⁊ habitum oppoſitum non po teſt eſſe aliquod medium circa proprium ſuſceptibile. Eſt autem alia priuatio que conſiſtit in priuari ſicut egri tudo eſt priuatio ſanitatis. non ꝙ tota ſanitas ſit ſublata. ſed ꝙ eſt quaſi quedam via ad totalem ablationem ſani tatis que ſit per morteꝫ. ⁊ ideo talis priuatio cum aliquid relinquat non ſemper eſt immediata cum oppoſito habi tu. ⁊ hoc modo malum eſt priuatio boni. vt Simplicius dicit in commento ſuper libro predicamētorum. quia nō totum bonum aufert. ſed aliquid relinquit. vnde poteſt eſſe aliquod medium inter bonum ⁊ malum. ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ omne obiectum vel finis habet aliquam bo nitatem vel maliciam. ſaltem naturalem. non tamen ſem per importat bonitatem vel malitiam moralem. que con ſideratur per operationem ad rationem. vt dictum eſt. ⁊ de hac non agitur. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ non quicquid habet actus pertinet ad ſpeciem eius. Unde ⁊ ſi in ratione ſue ſpeciei non contineatur quicquid pertinet ad plenitudi nem bonitatis ip̄ius. non propter hoc eſt ex ſpecie ſua ma lus. nec etiam bonus. ſicut homo ẜm ſuam ſpeciem neqꝫ virtuoſus neqꝫ vitioſus eſt. Ad nonum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ aliquis actus ẜm indiuiduum ſit indifferens.

Queſtio XVIII
nulla .n. ſpēs eſt q̄ ſub ſe nō cōtineat vel cōtinere poſſit ali qd̓ indiuiduū. ſꝫ aliqͥs actus ē indifferēs ẜm ſuā ſpēm. vt dictū ē gͦ videt̉ ꝙ aliqͥs actus indiuidual̓ pōt eē indifferēs ¶ Pre. ex indiuidualibus accibus cauſant̉ habitꝰ cōfor mes ip̄is. vt d̓r in. iij. ethi. ſꝫ aliqͥs habitus ē indifferens dic̄ .n. ph̓s in. iiij. ethi. de quibuſdā. ſic̄ de placidis ⁊ ꝓdi gis ꝙ nō ſunt mali. ⁊ tn̄ cōſtat ꝙ nō ſunt boni. cū recedāt a ꝟtute. ⁊ ſic ſunt indifferētes ẜm habitū gͦ aliq̄ actus in diuiduales ſunt indifferētes. ¶ Pre. bonū morale perti net ad ꝟtutē. male aūt morale ꝑtinet ad vitiū. ſꝫ cōtingit qn̄ꝫ ꝙ hō actū qui ex ſpecie ſua ē indifferēs nō ordinat ad alique finē vitij vel ꝟtutis. gͦ cōtingit aliquē actū indiui dualem eē indifferentē ¶ Sꝫ cōtra ē qḋ Greg. dicit in qͣ dam omel̓. Ocioſum v̓bū ē qd̓ vtilitate rectitudinis. aucͣ rōe iuſte neceſſitatis. aut pie vtilitatis caret. ſꝫ ꝟbū ocio ſum ē malū. qꝛ de eo reddent hoīes rōnē in die iudicij. vt d̓r Matth. xij ſi aūt nō caret rōe iuſte neceſſitatis aut pie vtilitatis. ē bonū aut malū. pari ergo rōe ⁊ qͥlibet alius ac tus vel ē bonus vel malus. nullus ergo indiuidual̓ actus ē indifferēs. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ cōtingit qn̄ꝫ aliquē actū eſſe in differentē ẜm ſpēꝫ qui tn̄ ē bonus vel malus in indiuidui cōſideratus. ⁊ hoc iō. qꝛ actus moral̓ ſic̄ dictū ē. nō ſolum hꝫ bonitatē ex obiecto a qͦ hꝫ ſpēꝫ. ſed etiā ex circūſtātijs q̄ ſunt qͣſi q̄dā accn̄tia ſicut aliquid cōuenit indiuiduo hoīs ẜm accn̄tia indiuidualia qd̓ nō cōuenit hoī ẜm rōnē ſpē ⁊ oportet ꝙ quilibet indiuidual̓ actus habeat aliquā circū ſtantiā ꝑ quā trahat̉ ad bonū vel malū ad minus ex ꝑte in tētionis finis. cū .n. rōis ſit ordinare. actus a rōe delibera tiua ꝓcedēs ſi nō ſit ad debitū finē ordinatus. ex hocip̄o re pugnat rōi ⁊ hꝫ rōnē mali. Si ꝟo ordinet̉ ad debitū finē cōuenit cū ordine rōis vn̄ hꝫ rōnē boni neceſſe ē aūt ꝙ vl̓ ordinet̉ vel nō ordinet̉ ad debitū finē. vn̄ neceſſe ē omnē actū hoīs a deliberatiua rōe ꝓcedentē in indiuiduo conſi deratū. bonū eſſe vel malū. ſi aūt nō ꝓcedit a rōe delibera tiua. ſꝫ ex qͣdā imaginatōe. ſicut cū aliquis fricat barbam vel mouet manū aūt lapidē. talis actus nō ē ꝓprie loquē do moral̓ vel hūanus cū hoc habeat actus a rōe. ⁊ ſic erit indifferēs qͣſi extra genus moraliū actuū exn̄s. ¶ Ad. i. er go dd̓. ꝙ aliquē actū eſſe indifferentē ẜm ſuā ſpēꝫ pōt eē multipl̓r. Uno mō ſic ꝙ ex ſua ſpē debeat̉ ei ꝙ ſit indiffe rens. ⁊ ſic ꝓcedit rō. ſed tn̄ iſto mō nullus actus ex ſua ſpē eſt indifferēs. nō .n. ē aliquod obiectū hūani actus qd̓ nō poſſit ordinari vel ad malum vel ad bonū ꝑ finē vel circū ſtātiam. Alio mō pōt dici indifferens ex ſua ſpē. quia non habet ex ſua ſpecie ꝙ ſit bonus vel malus. vn̄ ꝑ aliqd̓ alid̓ pōt fieri bonus vel malus ſicut homo non habet ex ſua ſpe cie ꝙ ſit albus vel niger. nec tn̄ habet ex ſua ſpecie ꝙ non ſit albus aut niger. pōt .n. albedo vel nigredo ſuperuenire homini aliunde qͣꝫ a prīcipijs ſpeciei. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ph̓s dicit illum eſſe malum ꝓprie qui ē alijs hominibus noci uus. ⁊ ẜm hoc dicit ꝓdigum non malum. quia nulli alte ri nocet niſi ſibiip̄i. ⁊ ſimiliter de omnibus alijs qui non ſunt ꝓximis nociui. Nos autem hoc dicimus malū com muniter omne quod eſt rationi recte repugnās. ⁊ ẜm hoc omnis indiuidualis actus eſt bonus vel malus. vt dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ omnis finis a ratione deliberatiua in tentus ꝑtinet ad bonum alicuius ꝟtutis. vel ad malum alicuius vitij. nam hocip̄m quod aliquis agit ordinate ac ſuſtētatōnē vel quietē ſui corꝑis. ad bonū ꝟtutis ordinat̉ in eo ꝙ corpꝰ ſuū ordinat ad bonū ꝟtutis. ⁊ idē pꝫ ī alijs Ad decimum ſic ꝓcedit̉.
Uidet̉ ꝙ circumſtantia non poſſit conſtituere aliquā ſpe ciem boni vel mali actus. ſpecies .n. actus eſt ex obiecto. ſꝫ circumſtantie differunt ab obiecto. ergo circūſtantie non dant ſpeciem actus. ¶ Pre. circūſtantie comꝑant̉ ad ac tum moralem ſicut accn̄tia eius. vt dictū ē. ſꝫ accn̄s nō cō ſtituit ſpēꝫ. ergo circūſtātia nō ꝯſtituit aliquam ſpēꝫ boni vel mali. ¶ Pre. vnius rei nō ſunt plures ſpēs. vniꝰ aūt actus ſunt plures circūſtātie. ergo circū ſtātia nō ꝯſtituit actū moralē in aliqͣ ſpē boni vel mali. ¶ Sed ꝯͣ locus eſt circūſtātia q̄dā. ſꝫ locus conſtituit actū moralē in qͣdā ſpē mali. furari .n. aliquid de loco ſacro ē ſacrilegium. ergo cir cumſtātia conſtituit actū moralē in aliqͣ ſpē boni vl̓ ma li. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſpēs reꝝ naturaliū conſtituūt̉ ex na turalibus formis ita ſpēs moralium actuum conſtiruun tur ex formis ꝓut ſunt a rōe concepte. ſicut ex ſupͣdictis pꝫ. qꝛ vero natura determinata ē ad vnum. nec pōt eē ꝓ ceſſus nature in infinitum. neceſſe ē ꝑuenire ad aliquam vltimā formam ex qͣ ſumat̉ differentia ſpecifica. poſt quā alia differentia ſpecifica eē nō poſſit. ⁊ inde ē ꝙ in rebꝰ na turalibꝰ id qd̓ ē accn̄s alicui rei. nō pōt accipi vt differen tia conſtituens ſpēꝫ. ſꝫ ꝓceſſus rōis non ē determinatus ad aliqd̓ vnū ſꝫ qͦlibet dato pōt vlterius ꝓcedere. ⁊ iō qd̓ in actu vno accipit̉ vt circumſtātia ſuꝑaddita obiecto qd̓ determinat ſpēꝫ actus. pōt iteꝝ accipi a rōe ordīate vt prī cipal̓ conditio obiecti determinantis ſpēꝫ actus. ſicut to lere alienum hꝫ ſpeciem ex rōe alieni. ex hoc .n. conſtituitur in ſpē furti. ⁊ ſi conſideret̉ ſuꝑ hoc rō loci vel tꝑis. ſe habe bit in rōe circumſtātie. ſꝫ qꝛ rō etiā de loco vel tꝑe ⁊ de a lijs hmōi ordinare poteſt. contīgit conditionem loci circa obiectū accipi vt cōtrariā ordini rōis. puta ꝙ rō ordinat iniuriā nō eſſe faciendā in loco ſacro. vn̄ tollere aliqͥd alie num de loco ſacro addit ſpālem repugnātiam ad ordineꝫ rōnis. ⁊ ideo locus qui prius conſiderabat̉ vt circumſtā tia nūc conſiderat̉ vt principal̓ conditio obiecti rōi repu gnās. ⁊ ꝑ hunc modum qn̄cunqꝫ aliqua circumſtātia re ſpicit ſpālem ordinem rōis vel ꝓ vel contra. oportet ꝙ cir cumſtātia der ſpeciem actui morali vel bono vel malo. Ad i. ergo dd̓. ꝙ circumſtantia ẜm ꝙ dat ſpeciem actui conſiderat̉ vt quedam conditio obiecti. ſicut dictum eſt: ⁊ quaſi q̄dam ſpecifica differentia eius. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cir cumſtantia manens in ratione circumſtātie cum habeat rationem accidentis non dat ſpeciem. ſed inqͣꝫtum mutat̉ in principalem conditionem obiecti. ẜm hoc dat ſpēm. Ad. iij. dd̓. ꝙ non omnis circumſtantia conſtituit actū mo ralem in aliqua ſpecie boni vel mali cum non quelibet cir cumſtantia importet aliquam conſonātiam vel diſſonan tiam ad rōnem. vn̄ non oportet licet ſint multe circūſtan tie vnius actus. ꝙ vnus actus ſit in pluribꝰ ſpeciebus. lꝫ etiam non ſit inconueniens ꝙ vnus actus moralis ſit in pluribus ſpeciebus moris etiam diſperatis. vt dictum eſt. Ad vndecimuꝫ ſic ꝓcedi tur. Uidet̉ ꝙ omnis circumſtantia ꝑtinens ad bonitateꝫ vel maliciam det ſpec em̄ actui. bonum .n. ⁊ malumſunt differentie ſpecifice moraliū actuū. qd̓ ergo fac̄ dr̄iam in boītate vel malicia moral̓ actꝰ fac̄ differre ẜm dr̄iaꝫ ſpecifi cā. qd̓ ē differre ẜꝫ ſpēꝫ. ſꝫ id qd̓ addit ī boītate vl̓ malicia actꝰ fac̄ differre ẜm boītatē ⁊ maliciā. ergo fac̄ differre ẜm ſpēꝫ. gͦ oīs circūſtātia addēs ī boītate vl̓ malicia actꝰ cōſti tuit ſpēꝫ ¶ Pre. aut circūſtātia adueniēs hꝫ ī ſe aliqͣꝫ rōeꝫ boītatis vl̓ malicie. aūt n̄. ſi nō. nō pōt addere in bonuate

Queſtio XIX
vel malicia actus. qꝛ qd̓ nō ē bonū nō pōt facere maiꝰ bo nū. ⁊ qd̓ nō ē malū nō pōt facere maius malū. Si aūt hꝫ in ſe rōnē bonitatis vel malicie ex hocip̄o hꝫ quandā ſpeꝫ boni vel mali. ergo oīs circūſtātia augēs bonitatē vel ma liciā ꝯſtituit nouā ſpēꝫ bōi vel mali. ¶ Pre. ẜm Diony. iiij. ca. de di. no. malū cauſat̉ ex ſingularibꝰ defectibꝰ. q̄li bet aūt circūſlātia aggrauās mali ciā hꝫ ſpālē defectū. er go q̄libet circūſtātia hꝫ nouā ſpēꝫ peccati. ⁊ eadē rōe q̄libet augēs bonitatē videt̉ addere nouā ſpēꝫ boni. ſic̄ q̄libet v nitas addita nūero facit nouā ſꝑēm nūeri. bonū .n. ꝯſiſit in nūero. pondere ⁊ mēſura. ¶ Sed ꝯͣ magis ⁊ minꝰ nō diuerſificāt ſpēꝫ. ſed magis ⁊ minus ē circūſtātia addēs in bonitate vel malicia. ergo nō oīs circūſtātia addens in bonitate vel malicia ꝯſtituit actū moralē in ſpē boni vel mali. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. circūſtātia dat ſpēꝫ boni vel mali actui morali. inqͣꝫtū reſpicit ſpālē ordinē rōnis. ꝯtingit aūt qn̄ꝫ ꝙ circūſtātia nō reſpicit ordinē rōis in bo nō vel malo niſi p̄ſuppoſita alia circūſtātia a qͣ actus mo ralis hꝫ ſpeciē boni vel mali. ſic̄ tollere aliquid in magna qͣꝫtitate vel ꝑua nō reſpicit ordinē rōis in bono vel malo niſi p̄ſuppoſita aliqͣ alia ꝯditōe ꝑ quā actus habeat mali ciā vel conitatē. puta hoc qd̓ ē eſſe alienū. qd̓ repugnat rō ni. vn̄ tollere alienū in magna vel ꝑua qͣꝫtitate nō diuer ſificat ſpēꝫ pctī. tn̄ pōt aggrauare vel diminuere pctm̄. ⁊ ſil̓r ē in alijs malis vel bonis. vn̄ nō oīs circūſtātia addēs in bonitate vel malicia variat ſpēꝫ moralis actus. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ in his q̄ intendunt̉ ⁊ remittunt̉ differentia intēſionis ⁊ remiſſionis nō diuerſificat ſpēꝫ. ſic̄ qd̓ differt in albedine ẜm magis ⁊ minus. nō differt ẜm ſpem colo ris. ⁊ ſil̓r quod facit diuerſitatem in bono vel malo ẜm ī tenſionem ⁊ remiſſionem. nō facit differentiam moralis actus ẜm ſpeciem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ circūſtantia aggrauās peccatum vel augens bonitatem actus. qn̄qꝫ nō habet bo nitatem vel maliciam ẜm ſe. ſed ꝑ ordinem ad aliam cō ditionem actus. vt dictum eſt. ⁊ ideo non dat nouā ſpe ciem. ſed auget bonitatem vel maliciam que eſt ex aliaicō ditione actus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ non quelibet circumſtan tia inducit ſingularem defectum ẜm ſeip̄am. ſed ſolū ẜm ordinem ad aliquid aliud. ⁊ ſil̓r non ſemper addit nouaꝫ perfectionem niſi ꝑ comꝑationem ad aliqͥd aliud. ⁊ ꝓ tan to licet augeat bonitatem vel maliciam. non tn̄ ſꝑ vari at ſpeciē boni vel mali ¶ Queſtio. XIX Einde ꝯſiderandu eſt de bonitate actus interioris voluntatis. Et circa hoc qͥrunt̉ decem. Primo vtꝝ bonitas voluntatis dependeat ex obiecto. Scd̓o vtꝝ ex ſolo obiecto dependeat. Tertio vtꝝ dependeat ex rōne. Quarto vtruꝫ dependeat ex lege eterna. Quinto vtrum ratio errans ob liget. Sexto vtrum voluntas contra legē dei ſequēs rōe errantem ſit mala. Septimo vtꝝ bonitas voluntatis in his q̄ ſunt ad finem dependeat ex intentione finis. Octa uo viꝝ qͣꝫtitas bonitatis vel malicie in voluntate ſequat̉ qͣꝫtitatem boni vel mali in intentione. Nono vtꝝ volun tatis bonitas dependeat ex conformitate ad voluntatē di uinam. Decimo vtꝝ neceſſe ſit voluntatē hūanā ꝯforma ri diuine volūtati in volito ad hoc ꝙ ſit bona. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis nō dependeat ex obiecto. vo luntas .n. nō pōt eſſe niſi boni. qꝛ malū ē p̄ter volūtatē. vt Diony. dic̄. iiij. ca. de di. no. ſic igit̉ bonitas volūtatis iu
dicaret̉ ex obiecto. ſeq̄ret̉ ꝙ oīs volūtas eſſet bona ⁊ nulla eſſet mala. ¶ Pre. bonū ꝑ prius inuenit̉ in fine. vn̄ boni tas finis inqͣꝫtum hmōi nō dependet ab aliqͦ alio. ſed ẜm ph̓m in. vi. ethi. bona actio ē finis l factio nunqͣꝫ ſit finis ordinat̉ .n. ſꝑ ſicut ad finem ad aliquid factum. ergo boni tas actus volūtatis nō dependet ex aliqͦ obiecto. ¶ Pre. vnūquodqꝫ quale eſt tale alterum facit. ſed obiectum vo luntatis eſt bonum bonitate nature. non ergo pōt preſta re voluntati bonitatem moralem. moralis ergo bonitas voluntatis non dependet ex obiecto. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ ph̓s dicit in. v. ethi. ꝙ iuſticia eſt ẜm quam aliqui volūt iuſta. ⁊ eadem ratione ꝟtus eſt ẜm quam aliqui volūt bo na. ſed bona voluntas eſt que eſt ẜm virtutem. ergo boni tas voluntatis eſt ex hoc ꝙ aliquis vult bonum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ bonum ⁊ malum ſunt per ſe differentie actus vo luntatis. nam bonum ⁊ malum ꝑ ſe ad voluntatem per tinent. ſicut verum ⁊ falſum ad rationem cuius actus ꝑ ſe diſtinguit̉ differētia veri ⁊ falſi. put dicimus opinionē eſſe verā vel falſam. vn̄ volūtas bona ⁊ niala ſunt actus differentes ẜm ſpēm. differētia aūt ſpeciei in actibꝰ ē ẜm obiecta. vt dictum eſt. ⁊ ideo bonum ⁊ malum in actibus voluntatis ꝓprie attendit̉ ẜm obiecta. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ volūtas nō ſꝑ ē veri boni. ſꝫ qn̄ꝫ eſt apparētis boni. qd̓ quidem hꝫ rōnē aliquā boni. nō tn̄ ſimpl̓r ꝯueniētis ad appetendū. ⁊ ꝓpter hoc actus volūtatis nō ē bonus ſꝑ. ſꝫ aliqn̄ malus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ qͣꝫuis aliquis actus poſſit eē vltimus finis hoīs ẜm aliquē modum. nō tn̄ talis actus ē actus volūtatis. vt ſupͣ dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ bonum ꝑ rōnem repn̄tat̉ voluntati vt obiectum. ⁊ inqͣꝫtum ca dit ſub ordine rationis ꝑtinet ad genus moris. ⁊ cauſar bonitatem moralem in actu voluntatis. rō. .n. pͥncipiū eſt humanoꝝ ⁊ moralium actuū. vt ſupͣ dictum eſt. Ad ſecūdum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis nō dependeat ſolū ex obiecio finis .n. affinior ē volūtati qͣꝫ alteri potētie. ſꝫ actus aliaꝝ potētiaꝝ recipiūt honitatē nō ſolum ex obiecto. ſed etiam ex fine vt ex ſupradictis pꝫ. ergo etiam actus voluntatis re cipit bonitatem nō ſolum ex obiecto ſed etiam ex fine. Pre. bonitas actus non ſolum eſt ex obiecto. ſed etiam ex circumſtātijs. vt ſupͣ dictum ē. ſed ẜm diuerſitatē circum ſtantiaꝝ ꝯtingit eſſe diuerſitatē bonitatis ⁊ malicie in ac tu voluntatis. puta ꝙ aliquis velit qn̄ dꝫ. ⁊ vbi dꝫ. ⁊ quā tum debet. ⁊ quomō debet. vel ꝓut dꝫ. ergo bonitas vo luntatis nō ſolum dependet ex obiecto. ſed etiā ex circum ſtantijs. ¶ Pre. ignorantia circumſtantiarū excuſat ma liciam voluntatis. vt ſupra habitum eſt. ſed hoc non eſſet niſi bonitas ⁊ malicia voluntatis a circumſtantijs depen deret. ergo bonitas ⁊ malicia voluntatis dependet ex cir cumſtantijs ⁊ non a ſolo obiecto. ¶ Sed contra. ex circū ſtantijs inquantum hmōi actus non habet ſpeciem. vt ſu pra dictum ē. ſed bonum ⁊ malum ſunt ſpecifice differen tie actus volūtatis. vt dictū ē. ergo bonitas ⁊ malicia vo luntatis non dependet ex circūſtantijs. ſꝫ ex ſolo obiecto. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in quolibet genere quanto aliquid eſt priꝰ tanto eſt ſimpliciue. ⁊ in paucioribus conſiſtens. ſicut p. i ma corpora ſunt ſimplicia. ⁊ ideo inuenimus ꝙ ea que ſunt prima in quolibet genere ſunt aliquo modo ſimpli cia. ⁊ in vno conſiſtunt. principiū aūt bonitatis ⁊ malicie hūanoꝝ actuū ē ex actu voluntatis. ⁊ iō bonitas ⁊ mali cia volūtatis ẜm aliqͥd vnū attēdit̉. alioꝝ ꝟo actuū boni tas ⁊ malicia pōt ẜꝫ diuerſa attēdi. ilid̓ āt vnū qḋ ē prin

Queſtio XIX
cipiū in qͦlibet genere nō eſt ꝑ accidēs. ſꝫ ꝑ ſe. qꝛ oē qd̓ eſt ꝑ accūs reducit̉ ad id qḋ ē ꝑ ſe ſic̄ ad pͥncipiū. ⁊ iō bonitas volūtatis ex ſolo vno illo dependet qd̓ ꝑ ſe facit bonitatem in actu .ſ. ex ꝯbiecto ⁊ nō ex circūſtātijs q̄ ſunt q̄dā accidē tia actus. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ finis ē ob̓m volūtatis. non aūt aliaꝝ viriū. vn̄ qͣꝫtū ad actū volūtatis nō differt boni tas q̄ ē ex obiecto a bonitate q̄ ē ex fine. ſicut in actibꝰ alia rum virium. niſi forte ꝑ accn̄s ꝓut finis dependet ex fine. ⁊ voluntas ex voluntate. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſuppoſito ꝙ vo luntas ſit boni nulla circūſtantia pōt eam facere malam. Quod ergo d̓r ꝙ aliquis vult aliqd̓ bonū qn̄ non debet. pōt intelligi dupl̓r. Uno mō ita ꝙ iſta circūſtantia referat̉ ad volitū. ⁊ ſic voluntas non ē boni. qꝛ velle facere aliqͥd qn̄ nō dꝫ fieri. nō ē velle bonū. Alio mō ita ꝙ referatur ad actū volendi. ⁊ ſic impoſſibile eſt ꝙ aliquis velit bonū qn̄ non dꝫ. qꝛ ſꝑ homo debet velle bonum. niſi forte ꝑ accn̄s ī qͣꝫtū aliquis volendo hoc bonū impedit̉. ne tunc velit ali quod bonum debitum. ⁊ tunc nō intēdit malum ex eo ꝙ aliquis vult illud bonum. ſed ex eo ꝙ nō vult aliud bonū Et ſil̓r dd̓. ē de aīijs circūſtantijs. d. iij. dd̓. ꝙ circun ſtantiaꝝ ignorātia excuſat maliciam voluntatis ẜm ꝙ cir cumſtantie ſe tenent ex ꝑte voliti. inqͣꝫtum .ſ. ignorat cir cumſtantias actus quem vult. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis nō dependeat a rōne. pͥus .n. nō dependet a poſteriori. ſed bonū ꝑ pͥus ꝑtinet ad volūta tē qͣꝫ ad rōnē. vt ex ſupͣdictis pꝫ. ergo bonū volūtatis non dependet a rōe. ¶ Pre. ph̓s dic̄ in. vj. ethi. ꝙ bonitas in tellectus pͣctici ē veꝝ ꝯforme appetitui recto. appetitꝰ autē rectus ē volūtas bona. ergo bonitas rōis pͣctice magis de pendet a bonitate volūtatis qͣꝫ ecōuerſo. ¶ Pre. mouens nō dependet ab eo qd̓ mouet̉ ſꝫ ecōuerſo volūtas aūt mo uet ronē ⁊ alias vires. vt ſupͣ dictū ē. ergo bonitas volū tatis nō dependet a rōe. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Hylarius dicit in x. de tri. Immoderata ē oīs ſuſceptaꝝ voluntatū ꝑtina cia vbi nō rōni volūtas ſubijcit̉. ſed bonitas volūtatis cō ſiſtit in hoc ꝙ nō ſit īmoderata. ergo bonitas volūtatis d̓ pendet ex hoc ꝙ ſit ſubiecta rōni. ¶ Rn̄. d̓d̓. ꝙ ſicut dictū eſt. bonitas voluntatis ꝓprie ex obiecto dependet. obiectū aūt volūtatis ꝓponit̉ ei ꝑ rōnē. nā bonū intellectū eſt ob iectū volūtatis ꝓportionatū ei. bonū aūt ſenſibile vel ima ginariū nō eſt ꝓportionatū volūtati. ſed appetitui ſenſiti uo. qꝛ volūtas pōt tēdere in bonū vl̓e qd̓ rō apprebendit. appetitus aūt ſenſitiuus nō tēdit niſi in bonū ꝑticulare. quod apprehendit vis ſenfitiua. ⁊ ideo bonitas volūtatis dependet a rōe eo mō qͦ dependet ab obiecto. ¶ Ad. i. cr go dd̓. ꝙ bonum ſub rōe boni .i. appetibilis. ꝑ pus ꝑtinet ad voluntatē qͣꝫ ad rōnē. ſed tn̄ ꝑ prius ꝑtinet ad rōnem ſubrōe veri qͣꝫ ad voluntatē ſub rōe appetibilis. qꝛ appeti tus voluntatis nō pōt eſſe de bono niſi prius a rōe appre hendat̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ph̓s ibi loquit̉ de intellectu pͣcti co ẜm ꝙ ē ꝯſiliatiuus ⁊ rōcinatiuus eoꝝ qͥ ſunt ad finem ſic .n. ꝑficit̉ ꝑ prudētiam. In his aūt q̄ ſunt ad finem re ctitudo rōis ꝯſiſtit in ꝯformitate ad appetitū finis debiti. ſed tn̄ ⁊ ip̄e appetitus finis debiti p̄ſupponit rectā appre henſionē de fine q̄ ē ꝑ rōnē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ volūtas qͦdā mō mouet rōnē. ⁊ rō alio mō mouet voluntatē ex ꝑte .ſ. obiecti vt ſupra dictum eſt. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis hūane nō depēdeat a lege et
A na. vnius .n. vna ē regula ⁊ mēſura. ſꝫ regula hūane vo luntatis ex qͣ eius bonitas dependet ē rō recta. ergo nō de pendet bonitas volūtatis a lege eterna. ¶ Pre. mēſura ē omogenea mēſurato. vt d̓r. x. metaph. ſed lex eterna nō eſt omogenea voluntati hūane. ergo lex eterna nō pōt eē mē ſura voluntatis hūane vt ab eo bonitas eius dependeat. ¶ Pre. menſura debet eſſe certiſſima. ſed lex eterna ē no bis ignota. ergo nō pōt eſſe noſtre voluntatis menſura. vt ab ea bonitas voluntatis noſtre dependeat. ¶ Sꝫ cō tra eſt quod Augꝰ. dicit. xxij. li. contra Fauſtum. ꝙ pecca tum eſt factum vel concupitū aliquid cōtra eternam legē ſed malicia voluntatis eſt radix peccati. ergo cum malicia bonitati opponat̉. bonitas voluntatis dependet a lege et̄ na. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in omnibꝰ cauſis ordinatis effectꝰ plus dependet a cauſa prima qͣꝫ a cauſa ſecunda. quia cauſa ſe cunda nō agit niſi in ꝟtute prime cauſe. ꝙ autem rō hūa na ſit regula voluntatis hūane ex qua eius bonitas men ſuret̉. habet ex lege eterna que eſt ratio diuina. vn̄ in pͣs. d̓r. Multi dicunt quis oſtendit nobis bona. ſignatum ē ſuꝑ nos lu. vul. tui domine. quaſi diceret. lumen rationis quod in nobis eſt. intantū poteſt nobis on̄dere bona ⁊ no ſtram volūtatem regulare. inqͣꝫtum ē lumē vultus tui. i. a vultū tuo deriuatum. vnde manifeſtū eſt ꝙ multoma gis dependet bonitas voluntatis humane a lege eterna qͣꝫ a rōne humana. ⁊ vbi deficit humana ratio. oportet ad ra tionē eternam recurrere. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ vnius rei n̄ ſunt plures menſure ꝓxime. poſſunt tamen eſſe plures menſure quaꝝ vna ſub alia ordinet̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ mē ſura ꝓxima eſt omogenea menſurato. non autē menſura remota. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ licet lex eterna ſit nobis ignota ẜm ꝙ eſt in mente diuina. innoteſcit tamen nobis aliqua liter. vel ꝑ rationem naturalem que ab ea deriuat̉ vt pro pria eius imago. vel per aliqualem reuelationem ſuperad ditam. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ voluntas diſcordans aratione errante non ſit mala. ratio .n. eſt regula voluntatis humane inquantum deriuat̉ a lege eterna. vt dictum eſt. ſed ratio errans non deriuat̉ a lege eterna. ergo rō errās nō eſt regula volunta tis humane. nō eſt ergo voluntas mala ſi diſtordat a rō ne errante. ¶ Pre. ẜm Augꝰ. inferioris poteſtatis p̄cep tum nō obligat ſi contrariet̉ p̄cepto poteſtatis ſuperioris. ſicut ſi ꝓcōſul iubeat aliquid quod imꝑator ꝓhibet. ſed rō errās qn̄qꝫ ꝓponit aliquid quod eſt cōtra p̄ceptum ſuꝑio ris .ſ. dei cuius eſt ſumma poteſtas. ergo dictamē rōnis errantis nō obligat. nō eſt ergo voluntas mala ſi diſcor det a rōe errāte. ¶ Pre. oīs volūtas maſa reducit̉ ad ali quā ſpeciē malicie. ſed voluntas diſcordās a ratione errā te non pōt reduci ad aliquam ſpeciē malicie. puta ſi ratio errans errat in hoc ꝙ dicat eſſe fornicādum. volūtas eius qui fornicari nō vult ad nullā maliciā reduci poteſt. er go voluntas diſcordans a ratione errante nō eſt mala. ¶ Sed cōtra ſicut in primo dictum eſt. ꝯſcīa nihil aliud eſt qͣꝫ applicatio ſcīe ad aliquem actum. ſcīa autem in ratio ne eſt voluntas. ergo diſcordans a ratione errante eſt con tra conſcientiam. ſed omnis talis voluntas eſt mala. d̓r em̄ Ro. xiiij. Omne quod nō eſt ex fide peccatū eſt .i. om ne quod eſt contra conſcīam. ergo voluntas diſcordans a rōe errante eſt mala. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cum conſciētia ſit qͦ dammō dictamē rōnis. eſt .n. q̄dam applicatio ſcientie ad actū. vt in primo dictum ē. idem eſt qͥrere vtꝝ voluntas

Queſtio XIX
diſcordās a rōe errāte ſit mala quod querere vtꝝ ꝯſcīa er rās obliget. Circa qd̓ aliqui diſtinxerūt tria genera actuū quidā .n. ſunt boni ex genere. quidā ſunt indifferētes. qui dā ſunt mali ex genere. Dicūt ergo ꝙ ſi rō vel ꝯſcīa dicat aliqͥd eſſe faciendū qd̓ ſit bonū ex ſuo genere. non ē ibi er ror. ſil̓r ſi dicat aliqͥd nō eſſe faciendū qd̓ eſt malū ex ſuo genere. eadē .n. rōe p̄cipiunt̉ bona qͣ ꝓhibent̉ mala. ſed ſi rō vel ꝯſcīa dicat alicui ꝙ illa q̄ ſunt ẜm ſe mala hō tenea tur facere ex p̄cepto. vel ꝙ illa q̄ ſunt ẜm ſe bona ſunt pro hibita. erit rō vel ꝯſcīa errās. ⁊ ſil̓r ſi rō vel ꝯſcīa dicat ali cui ꝙ id qd̓ eſt ẜm ſe indifferēs. vt leuare fe ſtucā de terra ſit ꝓhibitū vel p̄ceptū. erit xō vel ꝯſcīa errās. Dicūt ergo ꝙ rō vel ꝯſcīa errās circa indifferētia ſiue p̄cipiēdo ſiue ꝓ hibendo obligat. ita ꝙ volūtas diſcordās a tali rōe erran te erit mala ⁊ pctm̄. ſꝫ rō vel ꝯſcīa errās p̄cipiēdo ea q̄ ſunt ꝑſe mala. vel ꝓhibendo ea q̄ ſunt ꝑ ſe bona ⁊ neceſſaria ad ſalutē nō obligat. vn̄ in talibꝰ volūtas diſcordās a rōe vl̓ ꝯſcīa errāte nō eſt mala. Sꝫ hoc irrōnabiliter d̓r. in indif ferētibꝰ .n. volūtas diſcordās a rōe vel ꝯſcīa errāte eſt ma la aliqͦ mō ꝓpter obiectū a qͦ bonitas vel malicia volunta tis dependet. nō autē ꝓpter obiectū ẜm ſui naturā. ſed ẜm ꝙ ꝑ accn̄s a rōe apprehendit̉ vt malū ad faciēdum vel ad vitādum. ⁊ qꝛ obiectū voluntatis ē id qd̓ ꝓponit̉ a rōe. vt dictū eſt. exqͦ aliquid ꝓponit̉ a rōe vt malū. volūtas dū in illud fert̉ accipit rationē mali. hoc aūt ꝯtingit nō ſolū ī in differentibꝰ. ſꝫ etiā in ꝑ ſe bonis vel malis. nō ſolum .n. id qd̓ eſt indifferēs pōt acciꝑe rationē boni vel mali ꝑ accn̄s ſꝫ etiā id quod eſt bonū pōt acciꝑe rōnē mali. vel illud qd̓ eſt malū rōnē boni ꝓpter apprehenſionē rōis. puta abſtine re a fornicatōe bonū qd̓dā eſt. tn̄ in hoc bonū nō fert̉ volū tas niſi ẜm ꝙ a rōe ꝓponit̉. ſi ergo ꝓponat̉ vt malū a rōne errāte. fert̉ in hoc ſub rōe mali. vn̄ volūtas erit mala quia vult malū. nō quidē id qd̓ eſt malū ꝑ ſe. ſed id qd̓ ē malū ꝑ accn̄s ꝓpter apprehenſionē rōis. ⁊ ſil̓r credere in xp̄m eſt ꝑ ſe bonū ⁊ neceſſariū ad ſalutē. ſed volūtas nō fertur in hoc niſi ẜm ꝙta rōe ꝓponit̉. vn̄ ſi a rōe ꝓponat̉ vt malū vo luntas feret̉ in hoc vt malū. nō qꝛ illud ſit malū ẜm ſe. ſꝫ qꝛ eſt malū ꝑ accn̄s ex apprehenſione rōis. ⁊ ideo ph̓us di cit in vij. ethi. ꝙ ꝑ ſe loquēdo incontinēs ē qui nō ſequit̉ rationē rectā ꝑ accn̄s aūt qui nō ſequit̉ etiā rōnē falſam. Un̄ dd̓. ꝙ ſimpl̓r oīs volūtas diſcordās a rōe ſiue recta ſiue errāte. ſꝑ mala eſt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ iudiciū rōis er rātis. lꝫ nō deriuat̉ a deo tn̄ rō errās iudiciū ſuum ꝓponit vt veꝝ. ⁊ ꝑ ꝯn̄s vt a deo deriuatū a qͦ eſt omīs veritas. Ad. ij. dd̓. ꝙ v̓bū Augꝰ. hꝫ locū qn̄ cognoſcit̉ ꝙ inferior ptās p̄cipit aliqͥd ꝯͣ p̄ceptū ſuꝑioris prātis. Sed ſi aliqͦs crederet ꝙ p̄ceptū ꝓcōſul̓ eſſet p̄ceptū imꝑatoris. ꝯtem nendo p̄ceptū ꝓcōſul̓ ꝯtēneret p̄ceptū imꝑatoris. Et ſil̓r ſi aliqͥs hō cognoſceret ꝙ rō hūana dictaret aliquid ꝯͣ p̄ ceptū dei. nō teneret̉ rōnē ſequi. ſꝫ tūc rō nō totaliter eſſet errās. ſꝫ qn̄ rō errās ꝓponit aliquid vt p̄ceptū dei. tūc ideꝫ eſt ꝯtēnere dictamē rōis ⁊ dei p̄ceptū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ r. qn̄ apprehendit aliqͥd vt malum ſꝑ apprehendit illud ſub aliqͣ rōe mali. puta qꝛ ꝯͣriat̉ diuino p̄cepto. vel qꝛ eſt ſcan dalum. vel ꝓpter aliqd̓ hmōi. ⁊ tunc ad talem ſpēm mali cie reducit̉ tal̓ mala voluntas. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ volūtas ꝯcordās rōi errāti ſit bona. Sic̄ n. vo lūtas diſcordās a rōe tēdit in id qd̓ rō iudicat malum. ita volūtas ꝯcordās rōi tēdit in id qd̓ rō iudicat bonū. ſꝫ vo luntas diſcordās a rōe etiā errāte eſt mala. ergo volūtas
concordās rōi etiā errāti eſt bona. ¶ Pre. volūtas cōcor dās p̄cepto dei ⁊ legi eterne ſꝑ ē bona. ſꝫ lex eterna ⁊ p̄cep tū dei ꝓponit̉ nobis ꝑ apprehenſionē rōis etiā errātis. er go volūtas ꝯcordās etiā rōi errāu eſt bona. ¶ Pre. volū tas diſcordās a rōe errāte eſt mala. ſi ergo volūtas concor dās rōi errāti ſit etiā mala. videt̉ ꝙ oīs volūtas hn̄tis rō nē errātem ſit mala. ⁊ ſic talis hō erit ꝑplexus ⁊ ex neceſſi tate peccabit. qd̓ eſt inconueniēs. ergo volūtas ꝯcordās rō ni errāti eſt bona. ¶ Sꝫ ꝯͣ volūtas occidentiū apl̓os erat mala. ſꝫ tn̄ ꝯcordabat rōni errāti ip̄oꝝ. ẜm illud Ioh̓. xvi Uenit hora vt oīs qui interficit vos arbitret̉ obſequium ſe p̄ſtare deo. ergo volūtas ꝯcordās rōi errāti pōt eſſe ma la ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſicut p̄miſſa q̄ſtio eadem ē cum q̄ſtione qͣ q̄rit̉ vtꝝ ꝯſcīa erronea liget. ita iſta q̄ſtio eadem ē cū il la qͣ q̄rit̉ vtꝝ ꝯſcīa erronea excuſet. Hec aūt qō dependet ab eo qd̓ ſuꝑ de ignorātia dictum ē. dictum ē .n. ſuꝑͣ ꝙ ig norātia qn̄ꝫ cāt inuoluntarium. qn̄ꝫ aūt nō. Et qꝛ bonum ⁊ malū morale ꝯſiſtit in actu inqͣꝫtum ē voluntarius. vt ex p̄miſſis pr. manifeſtum ē ꝙ illa ignorātia q̄ cāt inuo luntariū tollit rōnem boni ⁊ mali moral̓. nō aūt illa q̄ in uoluntariū non cāt. Dictum ē etiā ſupͣ ꝙ ignorātia q̄ eſt aliqͦ mō volita ſiue directe ſiue indirecte. nō cāt inuolnn tariū. ⁊ ſic dico ignorātiam directe voluntariā in quā ac tus voluntatis fett̉. Indirecte aūt ꝓpter negligentiam ex eo ꝙ aliquis nō vult illud ſcire qd̓ ſcire tenet̉. vt ſupͣ di ctum ē. Si igit̉ rō vel ꝯſcīa erret errore voluntario vl̓ di recte vel ꝓpter negligentiā. qꝛ eſt error circaº id qd̓ qͥs ſci re tenet̉. tūc tal̓ error rōis vel ꝯſcīe non excuſat. quin volū tas concordās rōi vel ꝯſcīe ſic errāti ſit mala. Si autem ſit errorqui cāt inuoluntarium ꝓueniens ex ignorantia alicuius circumſtātie abſqꝫ omni negligētia. tūc tal̓ error rōnis vel ꝯſcīe excuſat vt volūtas ꝯcordās rōi errāti non ſit mala. puta ſi rō errās dicat ꝙ homo teneat̉ ad vxorem alterius accedere. vol untas ꝯcordās huic rōi errāti ē ma la eo ꝙ error iſte ꝓuenit ex ignorātia legis dei quam ſcire tenet̉. Si aūt rō erret in hoc ꝙ credat aliquam mulierem ſubmiſſam eſſe ſuā vxorē. ⁊ ea petente debitum velit eam cognoſcere. excuſat̉ voluntas eius vt non ſit mala. qꝛ er ror iſte ex ignorātia circum ſtantie ꝓuenit. q̄ excuſat ⁊ in uoluntariū cāt. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſicut Diony. dic̄. iiij. ca. de di. no. bonum cauſat̉ ex integra cā. malū aūt ex ſingu laribus defectibꝰ. ⁊ ideo ad hoc ꝙ dicat̉ malū id in qͦ fert̉ voluntas. ſufficit ſiue ꝙ ẜm ſuā naturā ſit malum. ſiue ꝙ apprehendat̉ vt malum. ſed ad hoc ꝙ ſit bonū requirit̉ ꝙ vtroqꝫ mō ſit bonū. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ lex eterna errare non pōt ſꝫ rō humana pōt errare. ⁊ ideo voluntas concordās rōi hūane nō eſt ſꝑ recta. nec ſꝑ eſt concordās legi eterne. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut in ſyllogiſticis vno inconuenienti dato neceſſe eſt alia ſequi. ita in moralibus vno inconue nienti poſito ex neceſſitate alia ſequunt̉. ſicut ſuppoſito ꝙ aliquis querat inanem gloriā. ſiue ꝓpter inanem gloriam faciat quod facere tenet̉. ſiue dimittat ſiue faciat peccabit nec tn̄ eſt ꝑplexus. qꝛ pōt intentionem malam dimittere. ⁊ ſil̓r ſſuppoſito errore rōnis vel ꝯſcīe qui ꝓcedit ex ignorā tia nō excuſante. neceſſe eſt ꝙ ſequat̉ malum in volunta te. nec tn̄ eſt homo ꝑplexus. qꝛ pōt ab errore recedere. cuꝫ ignorātia ſit vincibil̓ ⁊ voluntaria. Ad ſeptimū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis nō dependeat ex intentōne fi nis. Dictū ē .n. ſu pͣ ꝙ nitas volūtatis dependet ex ſolo ob̓o. ſꝫ in his q̄ ſunt ad finē aliud ē ob̓m volūtatis ⁊ alid̓
D

Queſtio. XIX
finis intētus. ergo in talibus bonitas volūtatis nō depe det ab intētione finis. ¶ Pre. velle ẜuare mandatum dei ꝑtinet ad voluntatē bonā. ſꝫ hoc pōt referri ad malū finē. ſ. ad finē inanis gl̓e vel cupiditatis dū aliqͥs vult obedi re deo ꝓpter tꝑalia ꝯſequēda. ergo bonitas volūtatis non dependet ab iniētōe finis. ¶ Pre. bonū ⁊ malū ſic̄ diuer ſificāt volūtatē. ita diuerſificat finē. ſꝫ malicia volūtatis nō dependet a malicia finis intēti. qui .n. vl̓t furari vt de el̓yaꝫ hꝫ voluntatē malā lꝫ intēdat finē bonū. ergo etiā bo nitas voluntatis nō dependet a bonitate finis intenti. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Augꝰ. dicit. ix. ꝯfeſſio. ꝙ intētio remunerat̉ a deo: ſꝫ ex eo aliquid remunerat̉ a deo qꝛ eſt bonū. ergo bo nitas volūtatis ex intētione finis dependet. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ intētio dupl̓r ſe pōt habere ad voluntatē. vno mō vt p̄ce dens. alio mō vt ꝯcomitās. Precedit quidē cauſaliter in tentio voluntatē qn̄ aliqͦd volumus ꝓpter intentionē ali cuius finis. ⁊ tūc ordo ad finē ꝯſiderat̉ vt rō q̄dam bonita tis ip̄ius voliti. puta cū aliquis vult ieiunare ꝓpter deū. hꝫ .n. ieiuniū rōnē boni ex hocip̄o ꝙ ſit ꝓpter deū. vn̄ cum bonitas volūtatis dependeat a bonitate voliti. vt ſupͣ di ctum ē. neceſſe ē ꝙ dependeat ex intētōe finis. ꝯſequit̉ aūt intētio voluntate qn̄ accedit voluntati p̄exn̄ti. puta ſi ali quis velit aliquid facere. ⁊ poſtea referat illud in deū. tūc prime voluntatis bonitas nō dependet ex intentōe ſequē ti. niſi qͣtenus reiterat̉ actus volūtatis cum ſequenti intē tione. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ qn̄ intentio eſt cā volendi ordo ad fine accipit̉ vt q̄dā rō bonitatis in obiecto. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ voluntas nō pōt dici bona ſi ſit inten tio mala cā volendi. qui .n. vult dare elemoſynā ꝓpter in anem gl̓am conſequendā. vult id qd̓ de ſe eſt bonū ſub rō ne mali. ⁊ ideo ꝓut eſt volitū ab ip̄o ē malum. vn̄ volun tas eius ē mala. ſed ſi intētio ſit ꝯn̄s. tunc volūtas potuit eſſe bona. ⁊ ꝑ intentionem ſequentem non deprauat̉ ille actus voluntatis qui p̄ceſſit. ſed actus voluntatis qͥ itera tur. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut iam dictum eſt. malum ꝯtingit ex ſingularibus defectibus. bonum autem ex tota ⁊ inte gra cā. vn̄ ſiue voluntas ſit eius quod eſt ẜm ſe malū etiā ſub rōe boni. ſiue ſit boni ſub rōe mali. ſꝑ volūtas erit ma la. ſꝫ ad hoc ꝙ ſit voluntas bona. requirit̉ ꝙ ſit boni ſub rōe boni .i. ꝙ velit bonum ⁊ ꝓpter bonum. AL Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ qͣꝫtitas bonitatis in volūtate dependeat ex qͣꝫti tate bonitatis in intētōe. qꝛ ſuꝑ illud Matth. xij. bonꝰ hō de theſauro bono cordis ſui ꝓfert bona. dicit glo. tantum boni quis facit qͣꝫtū intēdit. ſꝫ intētio nō ſolū dat boniia tem actui exteriori. ſꝫ etiā voluntati. vt dictū eſt. ergo tan tum aliquis hꝫ bonā voluntatē qͣꝫtum intendit. Pre augmentata cā augmentat̉ effectus. ſed intētionis boni tas eſt cā bone volūtatis. ergo qͣꝫtum quis intendit de bo no. tantum voluntas eſt bona. ¶ Pre. in malis qͣꝫtū ali quis intendit. tātum peccat. ſi .n. aliquis ꝓijciens lapidē intenderet facere homicidiū. reus homicidij eſſet. ergo pa ri rōe in bonis tātum eſt bona voluntas qͣꝫtum aliqͥs bo num intendit. ¶ Sed contra. pōt eſſe intentio bona ⁊ vo luntas mala. ergo pari rōe pōt eſſe intentio magis bona ⁊ voluntas minus bona. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ circa actū ⁊ intentio nem finis duplex qͣꝫtitas pōt ꝯſiderari. Una ex ꝑte obie cti. qꝛ vult maius bonū vel agit. Alia ex intentiōe actꝰ. qꝛ intenſe vult vel agit qd̓ eſt maius ex ꝑte agētis. Si igitur loqͣmur de qͣꝫtitate vtriuſqꝫ qͣꝫtum ad obiectum. manife ſtum ē ꝙ qͣꝫtitas actus nō ſequit̉ qͣꝫtitatē intentōis. qd̓ qͦ
dem ex ꝑte actus exterioris ꝯtingere pōt dupl̓r. Uno mō. qꝛ obiectū qd̓ ordinat̉ ad finem intentum nō eſt ꝓportio natum fini illi. ſicut ſi quis daret decē libras nō poſſet cō ſequi ſuā intentionem ſi intenderet emere rem valentem centum libras. Alio mō ꝓpter impedimēta que ſuꝑueni re pn̄t circa exteriorē actu q̄ nō eſt in ptāte noſtra remoue re. puta aliquis intēdit ire vſqꝫ ad romā. ⁊ occurrūt ei im pedimēta ꝙ nō pōt hoc facere. ſꝫ ex ꝑte interioris actus vo luntatis nō eſt niſi vno mō. qꝛ interiores actus volunta tis ſunt in ptāte noſtra. nō aūt exteriores actus. ſꝫ volun tas pōt velle aliqd̓ obiectū nō ꝓportionatū fini intento. ⁊ ſic voluntas q̄ fert̉ in id obiectū abſolutē ꝯſideratū nō ē tātum bona qͣꝫtum ē intentio. ſed qꝛ etiā ip̄a intentio qͦ dammō ꝑtinet ad actum voluntatis inqͣꝫtum .ſ. ē tō eius ꝓpter hoc redūdat qͣꝫtitas bone intētōis in voluntatē. in qͣꝫtum .ſ. voluntas vult aliqd̓ bonū magnū vt finem. lꝫ il lud ꝑ qd̓ vult conſequi tantū bonum non ſit dignum il lo bono. Si ꝟo ꝯſideret̉ qͣꝫtitas intētōis ⁊ actus ẜm in tentionē vtriuſqꝫ. ſic intēuo intētōis redūdat in actū inte riorē ⁊ exteriorē voluntatis. qꝛ ip̄a in tentio qͦdāmō ſe hꝫ formaliter ad vtrūqꝫ. vt ex ſupͣdictis pꝫ. lꝫ materialiter in tentōe recta exn̄te intenſa poſſit eſſe actus interior vel exte rior nō ita intenſus materialiter loquendo. puta cum ali quis non ita intenſe vult medicinam ſumere. ſicut vult ſanitatem. tn̄ hocip̄m quod eſt intenſe intendere ſanitatē redūdat formaliter in hoc quod eſt intenſe velle medicari. Sed tn̄ hoc ē ꝯſiderādum ꝙ intenſio actus interioris vl̓ exterioris pōt referri ad intentionem vt obiectum. puta cum aliquis intendit intenſe velle vel aliquid intēſe oꝑa ri. ⁊ tn̄ nō ꝓpter hoc intenſe vult vel oꝑat̉. qꝛ qͣꝫtitatem in tenti boni nō ſequit̉ bonitas actus interioris vel exterio ris vt dictum eſt. Et inde eſt ꝙ nō qͣꝫtum aliquis inten dit mereri meret̉. qꝛ qͣꝫtitas meriti conſiſtit in intenſione actus. vt infra dicet̉. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ glo. illa loquit̉ qͣꝫtum ad repn̄tationem dei qui p̄cipue ꝯſiderat intentio nem finis. Un̄ alia glo. dicit ibidem ꝙ iheſauris cordis ī tentio ex qͣ deus iudicat oꝑa. bonitas .n. intentionis vt di ctum eſt redūdat quodāmō in bonitatem voluntatis. qͥ facit etiam exteriorem actum apud deum meritorium. Ad. ij. dd̓. ꝙ ſola bonitas intētionis nō eſt tota cā bōe vo luntatis. vn̄ rō non ſequit̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſola malicia ī tentionis ſufficit ad maliciā volūtaus. ⁊ ideo etiā qͣꝫtuꝫ mala eſt intentio. tantum etiā mala eſt volūtas. ſed non eſt eadē rō de bonitate. vt dictum eſt. Ad nonum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ bonitas volūtatis hūane nō dependeat ex ꝯfor mitate volūtatis diuine. Impoſſibile eſt .n. volūtatē hoīs ꝯformari volūtati diuiue. vt pꝫ ꝑ id qd̓ d̓r Eſa. lv. Sicut exaltant̉ ceſi a terra. ita exaltate ſunt vie mee a vijs vr̄is. ⁊ cogitatōes mee a cogitatōibꝰ vr̄is. ſi ergo ad bonitatem volūtatis requireret̉ ꝯformitas ad diuinā volūtatē. ſeque ret̉ ꝙ impoſſibile eſſet hoīs voluntatē eſſe bonā. qd̓ eſt in conueniēs. ¶ Pre. ſicut volūtas nr̄a deriuat̉ a voluntate diuina. ita ſcīa nr̄a deriuat̉ a ſcīa diuina. ſed nō reqͥrit̉ ad ſcīaꝫ nr̄aꝫ ꝙ ſit ꝯformis ſcīe diuine. multa .n. deus ſcit que nos ignoramus. ergo nō requirit̉ ꝙ volūtas nr̄a ſit ꝯfor mis voluntati diuine. ¶ Pre. volūtas ē actōis principi um. ſꝫ actio nr̄a nō pōt ꝯformari actōi diuine gͦ nec volū tas. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ d̓r Matth. xxvi. Nō ſicut ego volo. ſꝫ ſicut tu vis. qd̓ dicit. qꝛ rectū vult eſſe hoīeꝫ ⁊ ad deū di rigi. vt Augꝰ. dic̄ in ench̓. rectitudo āt volūtatis ē bonitas

Queſtio XX
eius. ergo bonitas volūtatis dependet ex cōformitate ad voluntatē diuinā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū ē. bonitas volū tatis depēdet ex intentōe finis. finis aūt vltimus volūta tis hūane eſt ſummū bonū qd̓ eſt deus. vt ſupͣ dictū eſt. Requirit̉ ergo ad bonitatē hūane volūtatis ꝙ ordinet̉ ad ſummū bonū. hoc autē bonū primo qͥdē. ⁊ ꝑ ſe comꝑat̉ ad voluntatē diuinā vt obiectū ꝓpriū eius. illud autē qd̓ eſt primū in qͦlibet genere ē mēſura ⁊ rō oīm q̄ ſunt illius generis. vnūqd̓qꝫ aūt rectū ⁊ bonū eſt inqͣꝫtū attingit ad ꝓ pria menſurā. ergo ad hoc ꝙ volūtas hoīs ſit bona. reqͣtit̉ ꝙ conformet̉ volūtati diuine. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ volun tas hoīs nō pōt conformari volūtati diuine ꝑ equiꝑantiā ſꝫ ꝑ imitationē. ⁊ ſil̓r conformat̉ ſcīa hoīs ſcīe diuine inqͣꝫ tu cognoſcit veꝝ. ⁊ actio hoīs actioni diuine inqͣꝫtū ē age ti cōueniēs. ⁊ hoc ꝑ imitatōeꝫ. nō aūt ꝑ equiꝑantiā Un̄ pꝫ ſolutio ad. ij. ⁊ ad. iij. argumentum. Ad decīmuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ volūtas hoīs nō debeat ſꝑ ꝯformari diuine vo lūtati. In volito .n. nō poſſumꝰ velle qd̓ ignoramꝰ. bonū em̄ apprehenſū ē obiectū volūtatꝭ. ſꝫ qͦd d̓s velit ignoramꝰ in plurimis. ergo nō pōt hūana volūtas diuine volūtati cōformari in volito. ¶ Pre. deus vult dānare aliquem quē p̄ſcit in mortali pctō morituꝝ. ſi ergo hō teneret̉ ꝯfor mare voluntatē ſuā diuine volūtati in volito. ſeq̄ret̉ ꝙ hō teneret̉ velle ſuā dānatōeꝫ. qd̓ ē incōueniēs. ¶ Pre. nul lus tenet̉ velle aliquid qd̓ ē cōtra pietatē. ſꝫ ſi hō vellet il lud qd̓ deus vult. hoc eſſet qn̄ꝫ cōtra pietatē. puta cū deus vult mori patrē alicꝰ. ſi filius hoc idē vellet ꝯͣ pietatē eſſet ergo nō tenet̉ ꝯformare voluntatē ſuā volūtati diuine in volito ¶ Sꝫ ꝯͣ ē. qꝛ ſuꝑ illud pͣs. Rectos decet collauda tio. dicit glo. rectū cor hꝫ qui vult qd̓ deus vult. ſꝫ qͥ libet tenet̉ habere rectum cor. ergo quilibet tenet̉ velle qd̓ deus vult. ¶ Pre. forma voluntatis eſt ex obiecto ſicut ⁊ cuiuſ libet actus. ſi ergo tenet̉ hō ꝯformare voluntatē ſuā volū tati diuine. requirit̉ ꝙ teneat̉ ꝯſormare in volito ¶ Pre. repugnātia voluntatum conſiſtit in hoc ꝙ hoīes diuerſa volunt. ſed quicunqꝫ hꝫ voluntatē repugnantem diuine voluntati hꝫ malā voluntatem. ergo quicūqꝫ nō ꝯformat voluntatem ſuam voluntati diuine in volito hꝫ malā vo luntatem. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ex p̄dictis pꝫ voluntas fert̉ in ſuum obiectum ẜm ꝙ a rōne ꝓponit̉. contingit aūt ali quid a rōe cōſiderari diuerſimode. ita ꝙ ſub vna rōne eſt bonum. ⁊ ẜm aliā rōnem nō bonū. ⁊ ideo volūtas alicuiꝰ ſi velit illud eſſe ẜm ꝙ hꝫ rōnem boni eſt bona. ⁊ volūtas alterius ſi velit illud idem nō eē ẜm ꝙ hꝫ rōnem mali erit voluntas etiā bona. ſicut iudex hꝫ bonā voluntatē dum vult occiſionē latronis. qꝛ iuſtaⁱ ē. voluntas aūt alteriꝰ pu ta vx oris vel filij qui vult nō occidi ip̄m inqͣꝫtum ē ẜm na turam mala. occiſio eſt etiā bona. cū aūt voluntas ſequat̉ apprehenſionis rōnis vel intellectus. ẜm ꝙ rō boni appre henſi fuerit cōmunior ẜm hoc ⁊ voluntas fert̉ in bonum cōmunius. ſicut pꝫ in exemplo ꝓpoſito. nā iudex hꝫ curaꝫ boni cōis qd̓ eſt iuſticia. ⁊ ideo vult occiſionem latronis q̄ hꝫ rōnē boni ẜm relationē ad ſtatū cōeꝫ. vxor aūt latroniſ ꝯſiderare hꝫ bonū priuatū familie. ⁊ ẜm hoc vult marituꝫ latronē nō occidi. bonū aūt totius vniuerſi ē id qd̓ eſt ap p̄henſum a deo qui ē vniuerſi factor ⁊ gubernator. vnde qͥcqͥd vult. vult ſub rōe boni cōis qd̓ ē ſua bonitas q̄ eſt bo nū totius vniuerſi. Apprehenſio aūt creature ẜm ſuā natu rā ē alicꝰ boni ꝑticularis ꝓportionati ſue nature. cōtingit aūt aliqͥd eē bonū ẜm rōne ꝑticularē qd̓ nō ē bonū ẜm rōnem vl̓eꝫ. aut ecōuerſo vt dictū eſt. Et ideo ꝯtingit ꝙ ali qͣ volūtas ē bona volēs aliqͥd ẜm rōnē ꝑticularē ꝯſidera tu. qd̓ tn̄ d̓s nō vult ẜm rōnē vl̓eꝫ. aut ecōuerſo. Et inde ē etiā ꝙ pn̄t diuerſe volūtates diuerſoꝝ hoīm circa oppo ſita eē bone. ꝓut ſub diuerſis rōnibꝰ ꝑticularibꝰ volunt hoc eē vel nō eē. nō eſt aūt recta voluntas alicꝰ hoīs volen tis aliqd̓ bonū ꝑticulare. niſi referat illud in bonū cōe ſic̄ in finē. cū etiā natural̓ appetitus cuiuſlibet ꝑtis ordi net̉ in bonū cōe totius. ex fine aūt ſumit̉ qͣi formal̓ rō volendi illud qd̓ ad finē ordinat̉. vn̄ ad hoc ꝙ aliqͥs recta volūta te velit aliqd̓ ꝑticulare bonum. oportet ꝙ illud ꝑticu lare bonū ſit volitū materialit̓. bonū aūt cōe ſit volitū forma liter. volūtas igit̉ hūana tenet̉ ꝯformari diuine volūtati in volito formaliter. tenet̉ .n. velle bonū diuinū ⁊ cōe. ſed nō materialiter rōe iā dicta. Sꝫ tn̄ qͣꝫtū ad vtrūqꝫ. mō ali qͦ voluntas hūana ꝯformat̉ volūtati diuine. qꝛ ẜm ꝙ con format̉ voluntati diuine in cōi rōe voliti. ꝯformat̉ ei ī fi ne vltimo. ẜm aūt ꝙ nō ꝯformat̉ ei in volito materia liter ꝯformat̉ ei ẜm rōnem cāe efficiētis. qꝛ hāc ꝓpriā inclina tionē conſequentē naturā vel apprehenſionē ꝑticulare hꝰ rei hꝫ res a deo ſicut a cā effectiua. vn̄ ꝯſueuit dici ꝙ ꝯfor mat̉ qͣꝫtum ad hoc voluntas hoīs voluntati diuine. quia vult hoc quod deus vult eum velle. Eſt ⁊ alius modus conformitatis ẜm rōneꝫ cāe formal̓. vt .ſ. hō velit aliqͥd ex charitate ſicut d̓s vult. ⁊ iſta etiā conformitas reducit̉ ad conformitatē formalē q̄ attendit̉ ex ordine ad vltimū finē qd̓ ē ꝓpriū obiectū charitatis. ¶ Ad i. ergo. dd̓. ꝙ volituꝫ diuinū ẜm rōnem cōeꝫ qͣle ſit ſcire poſſumus. Scimꝰ .n. ꝙ d̓s quicquid vult. vult ſub rōe boni. ⁊ ideo qͥcūqꝫ vult aliquid ſub qͣcunqꝫ rōe boni hꝫ voluntatē ꝯformē volū tati diuiue qͣꝫtū ad rōnem voliti. ſꝫ in ꝑticulari neſcimus quid deus velit. ⁊ qͣꝫtū ad hoc nō tenemur ꝯformare volū tatem noſtrā diuine voluntati. in ſtatu tn̄ gl̓e om̄s vide bunt in ſingul̓ q̄ volent ordinem eoꝝ ad id qd̓ deus circa hoc vult. ⁊ ideo nō ſolū formaliter ſꝫ materialiter in om nibus ſuā voluntatem deo conformabūt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ deus nō vult damnationem alicuius ſub rōe damnatōis nec mortem alicuius inqͣꝫtū eſt mors. qꝛ ip̄e vult oēs ho mines ſaluos fieri. ſed vult iſta rōe iuſticie. vn̄ ſufficit cir ca talia ꝙ homo velit iuſticiam dei ⁊ ordinem nature ſer uari. vn̄ pꝫ ſolutio ad. iij. ¶ Ad. i. ꝟo quod in contrariuꝫ obijciebat̉ dd̓. ꝙ magis vult quod deus vult qui confor mat voluntatē ſuā voluntati diuine qͣꝫtum ad rōnē voli ti. qͣꝫ qui ꝯformat qͣꝫtum ad ip̄am rem volitam. qꝛ volun tas principalius fert̉ in finem qͣꝫ id qd̓ eſt ad finē. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ ſpēs ⁊ forma actus magis attendit̉ ẜm rōne obie cti qͣꝫ ẜm id qd̓ eſt naturale in obiecto. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ n̄ ē repugnātia voluntatū qn̄ aliqui diuerſa volūt nō ẜm eandem rōnem. ſꝫ ſi ſub vna rōe eēt aliquid ab vno voli tū qd̓ alius nollet. hoc īduceret repugnatiā volūtatū. qd̓ tn̄ nō eſt in ꝓpoſito. ¶ Queſtio. XX. Einde ꝯſiderandū eſt de bonitate ⁊ malicia qͣꝫtū ad exteriores ac tus. Et circa hoc q̄runt̉ ſex. Primo vtꝝ boni tas ⁊ malicia ꝑ prius ſit in actu volūtatis vel in actu ex teriori. Scd̓o vtꝝ tota bonitas vel malicia actꝰ exterioris dependeat ex bonitate volūtatis. Tertio vtꝝ ſit eadē boni tas ⁊ malicia interioris ⁊ exterioris actus. Quarto vtruꝫ actus exterior addat de bonitate vel malicia ſupͣ actū inte riorē. Quinto viꝝ euentus ſequēs aliquid addat de boni tate vel malicia ad actum exteriorē. Sexto vtꝝ idē actus
D 2

Queſtio. XX
exterior poſſit eſſe bonus ⁊ malus. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ bonū ⁊ malū ꝑ prius ꝯſiſtat in actu exteriori qͣꝫ in actu volūtatis. Uolūtas .n. hꝫ bonitatē ex ob̓o. vt ſuꝑ dictū ē. ſꝫ actus exterior ē ob̓m interioris actꝰ voluntatis dicimur .n. velle furtū vel velle dare el̓yaꝫ. ergo malum ⁊ bonū ꝑ prius ē in actu exteriori qͣꝫ in actu voluntatis. Pre. bonū ꝑ prius ꝯuenit fini. qꝛ ea q̄ ſunt ad finē habēt rōnē boni ex ordine ad finē. actus aūt volūtatis nō pōt eē finis. vt ſupͣ dictum ē. actus aūt alterius potētie pōt eē fi nis. ergo ꝑ prius ꝯſiſtit bonū in actu potētie alteriꝰ qͣꝫ in actu voluntatis. ¶ Pre. actus volūtatis formaliter ſe hꝫ ad actū exteriorē. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ id qd̓ eſt formale ē po ſterius. nā forma aduenit materie. ergo ꝑ prius ē bonū ⁊ malū in actu exteriori qͣꝫ in actu volūtatis. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ. dicit in li. retractionū. ꝙ voluntas eſt ex qͣ peccat̉ ⁊ recte viuit̉. ergo bonū ⁊ malū morale ꝑprius conſiſtit in voluntate. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ aliqui actus exteriores pn̄t dici boni vel mali dupl̓r. Uno mō ẜm genus ſuū ⁊ ẜm circū ſtantias in ip̄is conſideratas. ſicut dare el̓ yaꝫ ſeruatis de bitis circunſtantijs d̓r eſſe bonum. Alio mō d̓r aliquid eē bonum vel malum ex ordine ad finem. ſicut dare el̓yaꝫ ꝓ pter inanem gl̓am d̓r eſſe malum. cum autem finis ſit ꝓ prium obiectum voluntatis. manifeſtum eſt ꝙ iſta rō bo ni vel mali quā hꝫ actus exterior ex ordine ad finem ꝑ pri us inuenit̉ in actu voluniatis. ⁊ ex eo deriuat̉ ad actum exteriorem. bonitas aūt vel malicia quā hꝫ actus exterior ẜm ſe ꝓpter debitam materiam ⁊ debitas circumſtantias nō deriuat̉ a voluntate. ſꝫ magis a rōe. vn̄ ſi conſideretur bonitas exteriorisⁱ actus ſcd̓m ꝙ eſt in ordinatione ⁊ appre henſione rōnis prior eſt qͣꝫ honitas actus voluntatis. ſed ſi conſideret̉ ẜm ꝙ eſt in executione oꝑis ſequit̉ bonitatē voluntatis q̄ eſt principiū eius. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ actus exterior ē obiectum voluntatis inqͣꝫtum ꝓponit̉ volunta ti a rōe vt qͦddam bonum apprehenſum ⁊ ordinatum per rōnem. ⁊ ſic eſt ꝑ prius qͣꝫ bonum actus voluntatis. inqͣꝫ tum ꝟo ꝯſiſtit in executōe oꝑis eſt effectus volūtatis ⁊ ſi quit̉ voluntatē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ finis ē prior in intention. ſꝫ eſt poſterior in executōe. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ forma ẜm ꝙ ē recepta in materia eſt poſterior via generatōnis qͣꝫ mate ria. ſed ſit prior natura. ſed ẜm ꝙ eſt in cā agente eſt omni bus modis prior. voluntas aūt comꝑat̉ ad actum exterio rem. ſicut cā efficiēs. vn̄ bonitas actus volūtatis ē forma exterioris actus ſic̄ in cā agēte exn̄s. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ tota bonitas ⁊ malicia actus exterioris depende at ex volūtate. d̓r .n. Matth. vij. Nō pōt arbor bona ma los fructus facere. nec arbor mala facere fructus bonos. ꝑ arborem aūt intelligit̉ voluntas. ⁊ ꝑ fructus opus ẜm glo. ergo nō pōi eſſe ꝙ voluntas interior ſit bona. ⁊ actus exterior ſit malus. aut econuerſo. ¶ Pre. Auguſ. dicit in li. retractationū. ꝙ nō niſi voluntate peccat̉. ſi ergo non ſit pctm̄ in voluntate. nō erit peccatum in interiori actu. ⁊ iō tota bonitas vel malicia exterioris actus ex voluntate de pendet. ¶ Pre. bonum ⁊ malum d̓ qͦ nūc loquimur ſunt differentie moralis actus. differentie aūt ꝑ ſe diuidūt ge nus. ẜm ph̓m in. viij. metaphi. cum igit̉ actus ſit moral̓ exeo ꝙ eſt voluntarius videt̉ ꝙ bonum ⁊ malum accipit̉ in actu ſolum ex ꝑte volūtatis. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ Augꝰ. dicit in libro cōtra mēdacium. ꝙ q̄dam ſunt qͣ nullo quaſi
bono fine aut bona voluntate pn̄t bn̄ fieri. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam dictū eſt in interiori actu pōt ꝯſiderari duplex bonitas vel malicia. vna ẜm debitam materiam ⁊ circun ſtantias. alia ẜm ordinem ad finem. Et illa quidē q̄ ē ẜm ordinem ad finem tora dependeat ex voluntate. Illa autē que eſt ex debita materia vel circūſtantijs dependet ex rōe ⁊ ex hac dependet bonitas voluntatis ẜm ꝙ in ip̄am fert̉ Eſt aūt ꝯſiderādum ꝙ ſicut ſup̄ dictum eſt ad hoc ꝙ ali quid ſit malū ſufficit vnus ſingularis defectus. ad hoc āt ꝙ ſit ſimpl̓r bonum nō ſufficit vnum ſingulare bonū. ſed requirit̉ integritas bonitatis. ſi igit̉ voluntas ſit bona ⁊ ex obiecto ꝓprio ⁊ ex fine ꝯn̄s eſt actum exteriorem eē bo num. ſed nō ſufficit ad hoc ꝙ actus exterior ſit bonus. bo nitas voluntatis que eſt ex intentione. ſed ſi voluntas ſit mala ſiue ex intentione finis ſiue ex actu volito. ꝯn̓s ē ac tum exteriorem eē malum. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ voluntas bona ꝓut ſignificat̉ ꝑ arborem bonā eſt accipienda ẜm ꝙ hꝫ bonitatem ex actu volito ⁊ ex fine intento. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ nō ſolum aliquis voluntate peccat qn̄ vult malum finē ſed etiā qn̄ vult malum actum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ volūta rium d̓r nō ſolum actus volnntatis. ſed etiam actus exte rioris. ꝓut a volūtate ꝓcedunt ⁊ rōe. ⁊ ideo circa vtroſqꝫ actus pōt eē differentia boni ⁊ mali. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō eadē ſit bonitas vel malicia actus interioris volūtatis ⁊ exterioris actus. Actus .n. interioris principiū ē vis aīe interior apprehenſiua vel appetitiua. actus aūt ex terioris principiū eſt potētia exequēs motū. vbi aūt ſunt diuerſa principia actōis. ibi ſunt diuerſi actus. actus aūt eſt ſubiectum bonitatis vel malicie. non pōt aūt eſſe idem accidens in diuerſis ſubiectis. ergo non pōt eſſe eadē bo uitas interioris ⁊ exterioris actus. ¶ Pre. virtus eſt que bonum facit hn̄tem ⁊ opus eius bonum reddit. vt d̓r in ij. ethi. ſed alia eſt ꝟtus intellectualis in potentia imperan te. ⁊ alia ꝟtus moralis in potentia imꝑata. vt pꝫ in prin cipio ethico. ergo alia eſt bonitas actus interioris que eſt potentie imꝑantis. ⁊ alia eſt bonitas actus exterioris que eſt potentie imꝑate. ¶ Pre. cā ⁊ effectus idē eſſe nō pn̄t. nihil .n. eſt cā ſuūjp̄ius. ſed bonitas actus interioris eſt cā bonitatis actus exterioris. aut ecōuerſo vt dictum eſt. er go non pōt eſſe eadem bonitas vtriuſqꝫ. ¶ Sed cōtta ē qd̓ ſupͣ on̄ſum eſt ꝙ actus volūtatis ſe hꝫ vt formale ad actū exteriorem. ex formali aūt ⁊ materiali fit vnum. ergo eſt vna conitas actus interioris ⁊ exterioris. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſu pͣ dictū ē. actus interior volūtatis ⁊ actus exteri or ꝓut ꝯſiderant̉ in genere moris ſunt vnus actus. ꝯtīgit aūt qn̄ꝫ actū qui ē vnus ſubiecto habere plures rōnes bo nitatis vel malicie. ⁊ qn̄ꝫ vnā tm̄. Sic ergo dd̓. ꝙ qn̄ꝫ eſt eadē bonitas vel malicia interioris actus ⁊ exterioris. qn̄ꝫ alia ⁊ alia. Sic̄ .n. dictum ē p̄dicte due bonitates vel ma licie .ſ. interiores ⁊ exteriores actus ad inuicē ordinantur ꝯtingit aūt in his q̄ ad aliud ordinant̉ ꝙ aliquid eſt bonū ex hoc ſolū ꝙ ad aliud ordinat̉. ſic̄ potio amara. ex hoc ſolo ē bona ꝙ ē ſanatiua. vn̄ nō eſt alia bonitas ſanitatꝭ ⁊ po tionis. ſꝫ vna ⁊ eadē. Qn̄qꝫ ꝟo illud qḋ ad aliud ordina tur hꝫ in ſe aliquā rōnem boni etiā p̄ter ordinē ad aliud bonū. ſic̄ medicina ſaporoſa hꝫ rōnem boni delectabilis p̄ ter hoc ꝙ ē ſanatiua. Sic ergo dd̓. ꝙ qn̄ actus exterior eit bonus vel maius ſolū ex ordine ad finē. tūc eſt oīo eadem bonitas ⁊ malicia actus volūtatis q̄ ꝑ ſe reſpicit finem. ⁊ actus exterioris q̄ reſpicit finē mediāte actu volūtatiˢ. qn̄

Queſtio XX
aūt actꝰ exterior hꝫ bonitatē vel maliciā ẜm ſe .ſ. ẜm mate riā vel circum ſtātiā. tūc bonitas exterioris actus ē vna. ⁊ bonitas volūtatis q̄ ē ex fine eſt alia. ita tn̄ ꝙ bonitas fi nis ex volūtate redūdat in actū exteriorē. ⁊ bonitas mali cie ⁊ circumſtantiaꝝ redundat in actū volūtatis. ſic̄ iā di ctum ē. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ rō illa ꝓbat ꝙ actꝰ interior ⁊ exterior ſunt diuerſi ſcd̓m genꝰ nature. ſed tn̄ ex eis ſic di uerſis ꝯſtituit̉ vnū in genere moris. vt ſupͣ dictū eſt. 7 Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut d̓r in. vi. ethi. v̓tutes morales ordinan tur ad ip̄os actus ꝟtutū q̄ ſunt qͣi fines. prudētia aūt q̄ eſt in rōe ad ea q̄ ſunt ad finē. ⁊ ꝓpter hoc requirunt̉ diuer ſe ꝟtutes. ſed rō recta de ip̄o fine ꝟtutū nō hꝫ aliā boni tate qͣꝫ bonitatē ꝟtutis ẜm ꝙ bonitas rōis ꝑticipat̉ in qͣ libet ꝟtute. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ qn̄ aliqͥd ex vno deriuat̉ in al teꝝ ſic̄ ex cā agēte vniuoca. tūc aliud ē quod ē in vtroqꝫ. ſic̄ cū calidū calefacit. alius nūero ē calor calefaciētis ⁊ calor calefacti. lꝫ idem ſpē. Sꝫ qn̄ aliquid deriuat̉ ab vno in al teꝝ ẜm analogiā vel ꝓportōeꝫ tūc eſt tm̄ vnū nūero. ſicut a lano quod eſt in corꝑe aīal̓ deriuat̉ ſanum ad medicinā ⁊ vrinā. nec alia ſanitas ē medicine ⁊ vrine qͣꝫ ſanitas aīa lis qͣꝫ medicina facit ⁊ vrina ſignificat. ⁊ hoc mō a bonita te voluntatis deriuat̉ bonitas actus exterioris ⁊ econuer ſo .ſ. ẜm ordinem vnius ad alterum. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ exterior actus nō addat in bonitate vel malicia. ſuꝑ actu interiorē. Dic̄. n. Chryſo. ſuꝑ Matth. volūtas ē q̄ aut remunerat̉ ꝓ bono. aut ꝯdemnat̉ ꝓ malo. oꝑa autē teſtimonia ſunt voluntatis. nō ergo q̄rit deus oꝑa ꝓpter ſe vt ſciat quō iudicet. ſꝫ ꝓpter alios. vt omēs intelligāt qꝛ iuſtus ē deus. ſed malum vel bonum magis eſt extiman dum ẜm iudicium dei qͣꝫ ẜm iudiciū hoīm. ergo actus ex terior nihil addit ad bonitatem vel maliciā ſuꝑ actum in teriorē. ¶ Pre. vna ⁊ eadē eſt bonitas interioris ⁊ exterio ris actus. vt dictū eſt. ſed augmentū fit ꝑ additōeꝫ vnius ad alteꝝ. ergo actus exterior nō addit in bonitate vel ma licia ſuꝑ actū interiorem. ¶ Pre. tota bonitas creature nihil addit ſupͣ bonitatem diuinā. qꝛ tota deriuat̉ a boni tate diuina. ſed bonitas actus exterioris qn̄ꝫ tota deriuat̉ ex bonitate actus interioris. qn̄ꝫ aūt ecōuerſo. vt dictum eſt. nō ergo vnū eoꝝ addit in bonitate vel malicia ſuꝑ al terum. ¶ Sed contra. omne agēs intendit ꝯſequi bonuꝫ ⁊ vitare malū. ſi ergo ꝑ actū exteriorē nihil addit̉ de boni tate vel malicia. fruſtra qui hꝫ bonā voluntatē vel malaꝫ facit opus bonū aut deſiſtit a malo oꝑe. quod eſt inconue niens. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi loqͣmur de bonitate exterioris ac tus quā hꝫ ex bonitate finis. tūc actus exterior nihil addit ad bonitatem. niſi ꝯtingat ip̄am voluntatē ẜm ſe fieri me liorem in bonis. vel peior ē in malis qd̓ qͥdē videt̉ poſſe cō tingere tripl̓r. Uno mō ẜm nūeꝝ. puta cū aliquis vultꝭa liquid facere bono fine vel malo. ⁊ tūc quidē nō facit poſt modū aut vult ⁊ facit. duplicat̉ actus voluntatis. ⁊ ſic fit duplex bonū vel duplex malū. Alio mō qͣꝫtū ad extenſio nē. puta cū aliquis vult facere aliqͥd bono fine vel malo. ⁊ ꝓpter aliqd̓ impedimentū deſiſtit. alius aūt ꝯtinuat mo tū voluntatis qͦuſqꝫ oꝑe ꝑficiat. manifeſtum eſt ꝙ hmōi voluntas ē diuturnior in bono vel malo. ⁊ ẜm hoc ē peior vel melior. Tertio ẜm intenſionē. ſunt .n. quidā actus ex teriores qui inqͣꝫtū ſunt delectabiles vel penoſi nati ſunt ī tendere voluntatē vel remittere. ꝯſtat aūt ꝙ qͣꝫto volun tas intēſius tendit in bonū vel malum. tāto ē melior vel peior. Si aūt loqͣmur de bonitate actus exterioris quā hꝫ
ẜm materiā ⁊ debitas circūſtātias. ſic comꝑat̉ ad volū ta tē vt terminus ⁊ finis. ⁊ hoc mō addit ad bonitatem vel maliciā volūtatis. qꝛ omīs inclinatio vel motus ꝑficit̉ in hoc ꝙ ꝯſequit̉ finē vel attingit terminū. vn̄ nō ē ꝑfecta vo luntas niſi ſit talis q̄ oportunitate data oꝑet̉. Si ꝟo poſ ſibilitas deſit volūtate exn̄te ꝑfecta vt oꝑaret̉ ſi poſſet. de fectus ꝑfectōis q̄ ē ex actu exteriori ē ſimpl̓r inuoluntariū Inuoluntariū autē ſicut nō meret̉ penā vel p̄miū in ope rando bonū aūt malū. ita nō tollit aliqͥd de p̄mio vel de pe na ſi hō in uolūtarie ſimpl̓r deficiat ad faciendū bonū vel malū. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ Chryſo. loquit̉ qn̄ volūtas hoīs ē ꝯſummata ⁊ nō ceſſat ab actu niſi ꝓpter impotentiā faci endi. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de bonitate actus exte rioris quā hꝫ a bonitate finis. ſed bonitas actus exterioris quā hꝫ ex materia ⁊ circūſtātijs ē alia a bonitate volunta tis q̄ ē ex fine. nō aūt alia a bonitate voluntatis quā hꝫ ex ip̄o actu volito. ſꝫ comꝑat̉ ad ip̄a vt rō ⁊ cā eius. ſic ut ſup̄ dictū ē. Et ꝑ hoc etiā pꝫ ſolutio ad. iij. Ad quiutum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ euētus ſequēs addat bonitatē vel maliciā actus Effectus .n. ꝟtute p̄exiſtit in cā. ſꝫ euētus ꝯſequunt̉ actꝰ ſicut effectꝰ cauſas. ergo v̓tute p̄exiſtūt in actibꝰ. ſꝫ vnum qd̓qꝫ ſcd̓m ſuā ꝟtutē iudicat̉ bonū vel malū. nā ꝟtus ē q̄ bonū facit hn̄tē. vt d̓r in. ij. ethi. ergo euētus addūt ad bo nitatē vel maliciā actus. ¶ Pre. bona q̄ faciūt auditores ſunt effectus qͥdā ꝯſequētes ex p̄dicatōe doctoris. ſꝫ hmōi bo na redundant ad meritum p̄dicatoris. vt pꝫ ꝑ id qd̓ d̓r Phil̓. iiij. Frēs mei chariſſimi ⁊ deſiderātiſſimi gaudiū meū ⁊ corona mea. ergo euētus ſequēs addit ad bonitatē vel maliciā actus. ¶ Pre. pena nō addit̉ niſi creſcēte cul pa. vn̄ d̓r Deutro. xxv. Pro mēſura pctī erit ⁊ plagaꝝ mo dus ſꝫ exeuētu ſequēte. addit̉ ad penā. d̓r. n. Exo. xxi. ꝙ ſi bos fuerit cornupeta ab heri ⁊ nudiuſtertiꝰ ⁊ ꝯteſtati ſunt dn̄m eius. nec recluſit eū. occideritqꝫ viꝝ aūt mulierem ⁊ bos lapidibꝰ obruet̉ ⁊ dūm illius occidāt. nō aūt occidere tur ſi bos nō occidiſſet hoīeꝫ etiā nō recluſus. ergo euētus ſequēs addit ad bonitatē vel maliciā actꝰ. ¶ Pre. ſi aliqͦs ingerat cāꝫ mortis ꝑcutiēdo vel ſnīaꝫ dādo ⁊ mors nō ſe quat̉. nō ꝯͣhit̉ irregularitas cōtraheret̉ aūt ſi mors ſeq̄re tur. ergo euētus ſequēs addit ad bonitatē vel maliciā actꝰ ¶ Sꝫ ꝯͣ. aduētus ſequēs nō facit actū malū qͦ erat bonus nec bonū qͥ erat malus. puta ſi aliqͥs det el̓yaꝫ pauꝑi qͣ il le abutat̉ ad pctm̄. nihil deperit ei qͥ el̓yaꝫ facit. ⁊ ſil̓r ſi ali quis patiēter ferat iniuriā ſibi factā. nō ꝓpter hoc excuſat̉ lle qͥ fecit. ergo euētus ſequēs nō addit ad bonitatē vel maliciā actus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ euētus ſequēs aūt ē p̄cogita tus. aut nō. Si ē p̄cogitatus. manifeſtū ē ꝙ addit ad bo nitatē vel maliciā. cū .n. aliquis cogitās ꝙ ex oꝑe ſuo mul ta mala pn̄t ſequi. nec ꝓpt̓ hoc dimittit. ex hoc apparet vo lūtas eius eſſe magis inordinata. Si aūt euētus ſequēs nō ſit p̄cogitatus. tūc diſtinguēdum ē. qꝛ ſi ꝑ ſe ſequit̉ ex tali actu ⁊ vt in pluribꝰ. ẜm hoc euētus ſequēs addit ad bonitatē vel maliciā actus. manifeſtū ē .n. meliorē actum eē ex ſuo genere ex quo pn̄t plura bona ſequi. ⁊ peioreꝫ ex quo nata ſunt plura mala ſequi. Si vero per accn̄s ⁊ vt in paucioribꝰ. tunc euētus ſequēs nō addit ad bonitatē vel ad maliciā actus. nō .n. dat̉ iudiciū dere aliqͣ ẜm illud qd̓ ē ꝑ accn̄s. ſꝫ ſolū ẜm illud qd̓ ē ꝑ ſe. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ꝟtus cāe exiſtimat̉ ẜm effectus ꝑ ſe. nō aūt ẜm effectus ꝑ accn̄s. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ bona q̄ auditores faciūt ꝯſequunt̉ ex p̄dicatōe doctoris ſicut effectus ꝑ ſe. vn̄ redūdāt ad pre 3
D 3

Queſtio. XXI
mium p̄dicatoris. ⁊ p̄cipue qn̄ ſunt p̄intēta. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ euētus ille ꝓ qͦ illi pena infligēda mandat̉ ⁊ ꝑ ſe ſequit̉ ex tali cā. ⁊ iteꝝ ponit̉ vt p̄cogitatꝰ. ⁊ ideo imputat̉ ad pe nā. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ rō illa p̄cederet ſi irregularitas ſeq̄re tur culpā. nō aūt ſequit̉ culpā ſed factum ꝓpter aliquem defectum ſacramenti. Ad ſextum ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ vnus actus poſſit eſſe bonꝰ ⁊ malus. Motꝰ .n. ē vnus qui ē ꝯtinuus. vt d̓r in. v. phi. ſꝫ vnus motꝰ ꝯtinuꝰ pōt eē bonus ⁊ malus. puta ſi aliqͥs ꝯtinue ad eccl̓aꝫ va dens primo quidē intēdat inanē glam. poſtea intēdat deo ſeruire. ergo vnus actus pōt eē bonus ⁊ malus. ¶ Pre. ẜm ph̓m in iij. phi. actio ⁊ paſſio ſunt vnus actus. ſꝫ pōt eē paſſio bona ſic̄ xp̄i. ⁊ actio mala ſicut iudeoꝝ. ergo vnꝰ actus pōt eē bonus ⁊ malus. ¶ Pre. cū ſeruus ſit qͣi in ſtrumentū dn̄i actio ſerui ē actio dn̄i. ſicut actio iuſtr̄i eſt actio artificis. ſꝫ pōt ꝯtingere ꝙ actio ẜui ꝓcedat ex bona volūtate dn̄i. ⁊ ſic ſit bona. ⁊ ex volūtate mala ẜui. ⁊ ſit ma la. ergo idē actus pōt eē bonus ⁊ malus. ¶ Sꝫ ꝯͣ. ꝯͣria nō pn̄t eē in eodem. ſꝫ bonū ⁊ malū ſunt ꝯͣria. ergo vnus ac tus nō pōt eē bonus ⁊ malus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet aliquid eē vnum ẜm ꝙ eſt in vno genere. ⁊ eē multiplex ẜm ꝙ refert̉ ad aliud genus. ſicut ſuꝑficies ꝯtinua ē vna ẜm ꝙ ꝯſiderat̉ in genere qͣꝫtitatis. tn̄ ē multiplex ẜm ꝙ re fert̉ ad genus coloris ſi ꝑtim ſit alba ⁊ ꝑtim nigra. ⁊ ẜm hoc nihil ꝓhibet aliquē actū eē vnum ẜm ꝙ refert̉ ad ge nus nature. qui tn̄ nō eſt vnus ẜm ꝙ refert̉ ad genus mo ris. ſicut ⁊ ecōuerſo. vt dictū eſt. Ambulatio .n. ꝯtinua eſt vnus actus ẜm genus nature. pōt tn̄ ꝯtingere ꝙ ſint plu tes ẜm genus moris ſi mutet̉ ambulātis volūtas qui eſt principiū actuū moraliū. Si ergo accipiat̉ vnus actꝰ ꝓ ut eſt in genere moris impoſſibile ē ꝙ ſit bonus ⁊ malus bonitate ⁊ malicia morali. ſi tn̄ ſit vnus vnitate nature ⁊ nō vnitate moris. pōt eē bonus ⁊ malus. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ille motus ꝯtinnus qui ꝓcedit ex diuerſa intentōne. lꝫ ſit vnus vnitate nature. nō eſt tn̄ vnus vnitate moris. Ad. ij. dd̓. ꝙ actio ⁊ paſſio ꝑtinent ad genus moris inqͣꝫ tum hn̄t rōnem voluntarij. ⁊ ideo ẜm ꝙ diuerſa volunta te dicunt̉ voluntaria ẜm hoc ſunt duo moraliter. ⁊ pōt ex vna ꝑte ineſſe bonum ⁊ ex alia malum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ac tus ſerui inqͣꝫtum ꝓcedit ex voluntate ſerui nō eſt actꝰ do mini. ſꝫ ſolū inqͣꝫtum ꝓcedit ex mādato dn̄i. vn̄ ſic nō fa cit ip̄m malū mala voluntas ſerui. ¶ Queſtio. XXL Einde ꝯſideranduꝫ eſt de his q̄ ꝯſequunt̉ actus hūanos rōe boni tatis vel malicie. Et circa hoc q̄rūt̉ quattuor Primo vtꝝ actus hūanus inqͣꝫtum ē bonus vel malus habeat rōnem rectitudinis vel peccati. Scd̓o viꝝ habeat rōnem laudabilis vel culpabilis. Tertio vtꝝ habeat rōnē meriti vel demeriti. Quarto vtꝝ habeat rōnem meriti vel demeriti apud deum. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ actus hūanus inqͣꝫtum eſt bonus vel malus nō habeat rōnem rectitudinis vel peccati. Pctā .n. ſunt mon ſtra in natura. vt d̓r in. ij. phi. Mon ſtra aūt nō ſunt aciꝰ ſed ſunt q̄dam res generate p̄ter ordinem nature. ea autē q̄ ſunt ẜmlartem ⁊ rōnem imitant̉ ea q̄ ſunt ẜm naturam vt ibidem d̓r. ergo actus ex hoc ꝙ eſt inordinatus ⁊ malꝰ non hꝫ rōnem peccati. ¶ Pre. peccatū vt d̓r in. ij. phi. ac.
cidit in natura ⁊ arte. cum nō ꝑuenit̉ ad finem intentum a natura vel arte. ſed bonitas vel malicia actus humani maxime conſiſtit in intentione finis ⁊ eius ꝓſecutōe ergo videt̉ ꝙ malicia actus nō inducat rōnem peccati. ¶ Pre. ſi malicia actus induceret rōnem peccati ſequeret̉ ꝙ vbi cunqꝫ eſſet malum ibi eēt peccatum. hoc autē eſt falſum. nā pena lꝫ habeat rōnem mali. nō tn̄ hꝫ rōnem peccatinō. ergo ex hoc ꝙ aliquis actus eſt malus hꝫ rōnem peccati ¶ Sed ꝯͣ. bonitas actus hūani. vt ſupͣ on̄ſum eſt. principa liter dependet a lege eterna. ⁊ ꝑ ꝯn̄s malicia eius in hoc cō ſiſtit ꝙ diſcordat a lege eterna. ſed hoc facit rōnem pecca ti. Dicit. n. Augꝰ. xxij. ꝯͣ Fauſtū. ꝙ peccatum eſt dictū vel factum vel ꝯcupitū ꝯͣ legē eternā gͦ actus hūanus ex hoc ꝙ eſt malus hꝫ rōnem peccati. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ malū in plꝰ eſt qͣꝫ peccatum. ſicut ⁊ bonū in plus ē qͣꝫ rectum. q̄libet .n. priuatio boni in qͦcunqꝫ ꝯſtituit rōnem mali. ſed peccatuꝫ ꝓprie ꝯſiſtit in actu qͥ agit̉ ꝓpter finē aliquē. cū n̄ habeat de bitū ordinē ad finē illū. debitꝰ āt ordo ad finē ẜm aliquā regulā mēſurat̉. q̄ qͥdē regula in his q̄ ẜm naturā agunt ē ip̄a ꝟtus nature que inclinat in talē finē. qn̄ gͦ actus ꝓce dit a ꝟtute naturali ẜm naturalem inclinationē in finem tunc ſeruat̉ rectitudo in actu. qꝛ medium nō exit ab extre mis .ſ. actus ab ordine actiui principij ad finē. qn̄ aūt a re ctitudine tali actus aliquis recedit. tūc incidit rō pctī. In his ꝟo q̄ agunt̉ ꝑ voluntatem. regula ꝓxima eſt rō hūa na. regula aūt ſup̄ma eſt lex eterna. qn̄ gͦ actus homīs ꝓce dit in finem ẜm ordinem rōis ⁊ legis eterne. tūc actus ē rectus. qn̄ autem ab hac rectitudine obliquat̉. tūc d̓r pec catum. Manifeſtū ē aūt ex p̄miſſis. ꝙ oīs actus volūta rius eſt malus ꝑ hoc ꝙ recedit ab ordine rōnis ⁊ legis et̓ ne. ⁊ oīs actus bonus ꝯcordat rōi ⁊ legi eterne. vn̄ ſequit̉ ꝙ actus hūanus ex hoc ꝙ eſt bonus vel malus habeat rō nem rectitudinis vel peccati. ¶Ad .i. ergo dd̓. ꝙ monſtra dicunt̉ eē peccata inqͣꝫtum ꝓducta ſunt ex pctō in actu na ture exn̄te. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ duplex eſt finis .ſ. vltimꝰ ⁊ pro pinquus. In pctō aūt nature deficit quidem actus a fine vltimo qui ē ꝑfectio generati. nō aūt deficit a quocūqꝫ fi ne ꝓximo. oꝑat̉ .n. natura aliquid formā do. ſil̓r in pecca to voluntatis ſꝑ eſt defectus ab vltimo fine intēto. quia nullus actus voluntatis malus eſt ordinabil̓ ad beatitu dinem q̄ eſt vltimus finis. lꝫ nō deficiat ab aliquo fine ꝓ ximo que voluntas intēdit ⁊ ꝯſequit̉. vn̄ etiā cum ip̄a in tentio huius finis ordinet̉ ad finē vltimum. in ip̄a inten tione hmōi finis pōt inueniri rō rectitudinis ⁊ peccati. Y Ad. iij. dd̓. ꝙ vnūquodqꝫ ordinat̉ ad finē ꝑ actū ſuum. ⁊ ideo rō peccati q̄ ꝯſiſtit in deuiatione ab ordine ad finem ꝓprie conſiſtit in actu. ſed pena reſpicit ꝑſonam peccātem vt in primo dictum eſt. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ actus hūanus ex hoc ꝙ ē bonus vel malus nō hꝫ rōnem laudabilis vel culpabil̓ pctm̄ .n. ꝯtingit in his q̄ agunt̉ a natura. vt d̓r in. ij. phi. ſed tn̄ ea q̄ ſunt natura lia nō ſunt laudabilia nec culpabilia. vt d̓r ī. iij. ethi. ergo actus hūanus ex hoc ꝙ eſti malus vel peccatum. nō hꝫ rō nem culpe. ⁊ ꝑ ꝯn̄s nec ex hoc ꝙ eſt bonus hꝫ rōnem lau dabilis. ¶ Pre. ſicut ꝯtingit peccatum in actibꝰ morali bus. ita ⁊ in actibꝰ artis. qꝛ vt d̓r in. ij. phi. Peccat grāma ticus nō recte ſcribens. ⁊ medicus nō recte dās potionem ſed nō culpat̉ artifex ex hoc ꝙ aliquid malum facit. qꝛ ad ī duſtriam artificis ꝑtinet ꝙ poſſit ⁊ bonum opus facere ⁊ malum cū voluerit. ergo videt̉ ꝙ etiā actusⁱ moralis ex hoc

Queſtio XXI
ꝙ ē malus nō habeat rōeꝫ culprbil̓. ¶ Pre. Diony. dicit iiij. c. de di. no. ꝙ malū ē infirmū ⁊ impotēs. ſꝫ infirmitas vel impotētia vel tollit vel diminuit rōnē culpe. nō ergo actus hūanus ē culpabil̓ ex hoc ꝙ ē malus. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ ph̓s dicit. ꝙ laudabilia ſunt ꝟtutū oꝑa. vituꝑ abilia aūt vel culpabilia oꝑa contraria. ſꝫ actus boni ſunt actꝰ ꝟ tutis. qꝛ ꝟtus eſt q̄ bonū facit hn̄tē. ⁊ opus eius bonum reddit. vt d̓r in. ij. ethi. vn̄ actus oppoſiti ſunt actus mali gͦ actus hūanus ex hoc ꝙ eſt bonus vel malus hꝫ rōnem laudabilis vel culpabilis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut malum ē in plus qͣꝫ pctm̄. ita pctm̄ eſt in plus qͣꝫ culpa. ex hoc .n. d̓r ac tus culpabil̓ vel laudabil̓ ꝙ imputat̉ agēti. nihil .n. ē ali ud laudari vel culpari qͣꝫ imputari alicui maliciā vel bo nitatē ſui actus. tūc .n. actus imputat̉ agēti. qn̄ eſt in ptā te ip̄ius ita ꝙ habeat dn̄ium ſui actus. hoc aūt eſt in om nibus actibus voluntatis. qꝛ ꝑ voluntatē hō dn̄iuꝫ ſui ac tus hꝫ. vt ex ſupͣdictis pꝫ. vn̄ relinquit̉ ꝙ bonū vel maluꝫ in ſolis actibus voluntarijs ꝯſtituit rōnem laudis vl̓ cul pe. in qͥbus ē idem malū. pctm̄ ⁊ culpa. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ actus naturales nō ſunt in ptāte naturalis agentis. cum natura ſit determinata ad vnū. ⁊ ideo lꝫ in actibus natu ralibus ſit pctm̄. nō tn̄ eſt ibi culpa. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō ali ter ſe hꝫ in artificialibus. ⁊ aliter in moralibus. In artifi cialibus .n. rō ordinat̉ ad finem ꝑticularem. quod eſt ali quid ꝑ rōnem excogitatum. In moralibus an̄t ordinatur ad finem cōe totius hūane vite. finis aūt ꝑticularis ordi nat̉ ad finem cōmunem. Cum .n. pctm̄ ſit ꝑ deuiationem ab ordine ad finem. vt dictum eſt. in actu artis contingit dupl̓r eē peccatum. Uno mō ꝑ deuiationē a fine ꝑticula ri intento ab artifice. ⁊ hoc peccatū erit ꝓprium arti. puta ſi artifex intendēs facere bonum opus. faciat malum. vel in tendens malum faciat bonum. Alio mō ꝑ deuiationem a fine cōi humane vite. ⁊ hoc mō dicet̉ peccare. etiā ſi inten dat facere malum opus. ⁊ faciat ꝑ hoc vt alius decipiatur ſed hoc peccatū nō eſt ꝓprium artificis inqͣꝫtum arti fex. ſꝫ inqͣꝫtum homo eſt. vn̄ ex primo peccato culpat̉ artifex in qͣꝫtum artifex. ſed ex ſcd̓o culpat̉ hō inqͣꝫtum homo ē. Sꝫ in moralibus vbi attendit̉ ordo rōnis ad finem cōmunē humane vite. ſꝑ pctm̄ ⁊ malum attendit̉ ꝑ deuiationem ab ordineᵉ rōis ad finē cōmunem humane vite. ⁊ ideo cul pat̉ ex tali peccato hō. ⁊ inqͣꝫtum eſt homo. ⁊ inqͣꝫtum mo ralis eſt. vn̄ ph̓s dicit in .vi. ethi. ꝙ in arte volens peccans ē eligibilior. circa prudentiā aūt minus. ſicut ⁊ in ꝟtuti bus moralibus quaꝝ prudentia eſt directiua. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illa infirmitas que eſt in malis voluntarijs ſubia cet ptāti homīs. ⁊ ideo nec tollit nec diminuit rationem culpe. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ actus hūanus nō habeat rōnem meriti ⁊ deme riti ꝓpter ſuā bonitatē vel maliciā. meritū .n. ⁊ demeritum d̓r ꝑ ordinē ad retributōeꝫ q̄ locū ſolū hꝫ in his q̄ ad alte rum ſunt. ſed nō oēs actus hūani boni vel mali ſunt ad al teꝝ. ſed quidā ſunt ad ſeip̄m. gͦ nō oīs actus hūanus bonꝰ vel malus hꝫ rōnem meriti vel demeriti. ¶ Pre. nullus meret̉ penam vel p̄mium ex hoc ꝙ diſponit. vel vult de eo cuius eſt dn̄s. ſicut ſi homo deſtruat rem ſuam nō punit̉. ſicut ſi deſtrueret rem alterius. ſed homo eſt dn̄s ſuoꝝ ac tuum. ergo ex hoc ꝙ bn̄ vel male diſponit de ſuo actu nō meret̉ penam vel p̄mium. ¶ Pre. ex hoc ꝙ aliquis ſibiip ſi acquirit bonū. nō meret̉ vt ei bn̄ fiat ab alio. ⁊ eadē rō ē de malis. ſed ip̄e actus bonus eſt quoddam bonum ⁊ ꝑfe
ctio agentis. actus autem inordinatus eſt quoddam ma lum ip̄ius. non ergo ex hoc ꝙ homo facit malum actū vel bonum meretur vel demeret̉. ¶ Sed contra eſt quod di citur Eſa iij. Dicite iuſto quoniam bene. quoniam fructū adinuentionum ſuaꝝ comedet. ve impio in malum. retri butio .n. manuum eius fier ei. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ meritum ⁊ de meritum dicunt̉ in ordine ad retributionem que fit ẜm iu ſticiam. retributio auteꝫ ẜm iuſticiā fit alicui ex eo ꝙ agit in ꝓfectum vel nocumentum alterius. Eſt autem ꝯſide randum ꝙ vnuſquiſqꝫ in aliqua ſocietate viuens eſt aliqͦ mō ꝑs ⁊ membrum totius ſocietatis. quicunqꝫ ergo agit̉ aliquid in bonum vel malum alicuius in ſocietate exn̄tis hoc redundat in totam ſocietatem. ſicut qui ledit manuꝫ ꝑꝯn̄s ledit hominem. Cum ergo aliquis agat in bonum vel malum alterius ſingularis ꝑſone. cadit ibi dupl̓r ratō meriti vel demeriti. Umo mō ẜm ꝙ debet̉ ei retributio a ſingulari ꝑſona quam iuuat vel offendit. Alio mō ẜm ꝙ debet̉ ei retributio a toto collegio. Qn̄ vero aliquis ordi nat actum ſuum directe in bonum vel malum totius col legij. debet̉ ei retributio primo quidem ⁊ principaliter a to to collegio. ſecundario vero ab omnibus collegij partibus cum vero aliquis agit quod in bonum ꝓprium vel malū vergit. etiam debet̉ ei retributio inqͣꝫtum etiaꝫ hoc vergit in cōmune ẜm ꝙ ip̄e eſt ꝑs collegij. k non debeat̉ ei retri butio inqͣꝫtum eſt bonum vel malum ſingularis ꝑſone que eſt eadem agenti. niſi forte a ſeip̄o ẜm quandam ſil̓i tudinem. ꝓut eſt iuſticia hominis ad ſeip̄m. Sic igit̉ pꝫ ꝙ actus bonus vel malus hꝫ rōnem laudabilis vel cul pabilis ẜm ꝙ eſt in poteſtate voluntatis. rōnem vero re critudinis ⁊ peccati ẜm ordinem ad finem. rōnē vero me riti ⁊ demeriti ẜm retributionem iuſticie ad alterum. Ad i. ergo dd̓. ꝙ qn̄qꝫ actus hominis boni vel mali ⁊ ſi non ordinet̉ ad bonum vel malum alterius ſingularis ꝑ ſone. tn̄ ordinat̉ ad bonum vel ad malum alterius. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ homo qui hꝫ dominium ſui actus. ip̄e etiam in qͣꝫtum eſt alterius .ſ. cōmunitatis cuius eſt ꝑs. meret̉ ali quid vel demeret̉ inqͣꝫtum actus ſuos bene vel male diſ ponit. ſicut etiam ſi alia ſua de quibus cōmunitati ſerui re debet. bene vel male diſpenſat. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hocip̄m bonum vel malum quod aliquis ſibi facit ꝑſuum actum redū dat in cōmunitatem. vt dictum eſt. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ actus hominis bonus vel malus non habeat rationem meriti vel demetiti ꝑ comꝑationem ad deum. quia vt dictum eſt. meritum ⁊ demeritum importat ordi nem ad recompenſationem ꝓfectus vel damni ad alterū illati. ſed bonus actus hominis vl̓ malus non cedit in ali quem profectum vel damnum ip̄ius dei. d̓r. n. Iob. xxxv Si peccaueris quid ei nocebis: porro ſi iuſte egeris quid donabis eiꝫ ergo actꝰ hoīs bonus vel malus non hꝫ ratio nem meriti vel demeriti apud deum. ¶ Pre. inſtrumen tum nihil meret̉ vel de neret̉ apud eum qui vtit̉ inſtru mento. quia tota actio inſtrumenti eſt vtentis ip̄o. ſed ho mo in agendo eſt inſtrumentum diuine ꝟtutis principa liter ip̄m mouentis. vn̄ d̓r Eſa. x. Nunquid gloriabi:tur ſecuris contra eum qui ſecat in ea: aut exaltabitur ſerra cō tra eum a quo trahitur? vbi manifeſte homineꝫ agentem comꝑat inſtrumento. ergo homo bene agēdo vel male nō meret̉ vel demeret̉ apud deum. ¶ Pre. actus humanus hr rōnem meriti vel demeriti inqͣꝫtum ordinat̉ ad alteꝝ. ſed non omnis actus humanus ordinat̉ ad deum. gͦ non
D 4

Queſtio. XXII
omēs actus boni vel mali hn̄t rōnem meriti vel demeriti apud deum. ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r Eccl̓. vlt. Cuncta q̄ fiūt adducet deus in iudicium ſiue bonū ſit ſiue malū. ſed iudicium importat retributionem reſpectu cuius meritū vel demeritum d̓r. ergo omnis actus hoīs bonus vel ma lus hꝫ rōnem meriti vel demeriti adud deum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. actus alicuius hoīs hꝫ rōnem meriti vel demeriti ẜm ꝙ ordinat̉ ad alteꝝ. vel rōne eius. vel rōe cōis. vtroqꝫ autem mō actus noſtri boni vel mali hūt rō nem meriti vel demeriti apud deum. rōne qͥdem ip̄ius in qͣꝫtum eſt vltimus hoīs finis. eſt autem debitum vt ad fi nem vltimū oēs actus referant̉. vt ſupͣ habitum eſt. vnde qui facit actum malum nō referibilem in deum. non ſer uat honorem dei qui vltimo fini debet̉. Ex ꝑte vero totius cōmunitatis vniuerſi. qꝛ in qualibet cōmunicatione ille qui regit cōmunitatem p̄cipue hꝫ curam boni cōmunis. vn̄ ad eum ꝑtinet retribuere ꝓ his que bene vel male fi unt in cōmunitate. Eſt auteꝫ deus gubernator ⁊ rector to tius vniuerſi. ſicut in primo habitum eſt. ⁊ ſpecialiter ra tionalium creaturarum. Unde manifeſtum eſt ꝙ actus humani habent rationem meriti vel demeriti per compa rationem ad ipſum. alioquin ſequeretur ꝙ deus non ha beret curam de actibus humanis. ¶ Ad primum er go dicendum ꝙ per actum hominis deo ſecundum ſe ni hil poteſt accreſcere vel deperire. ſed tamen homo quan tum in ſe eſt aliquid ſubtrahit deo. vel ei exhibet. cum ſer uat vel non ſeruat ordinem quem dens inſtituit. 7 Ad ſecundum dicendum. ꝙ homo ſic mouetur a deo vt inſtrumentum. quod tamen non excludit quin moueat ſeipſum per liberum arbitrium. vt ex ſupradictis patet. ⁊ ideo per ſuum actum meretur vel demeretur apud deum. Ad tertium dicendum. ꝙ homo non ordinatur ad cō munitatem politicam ſecundum ſe totum ⁊ ſecundum omnia ſua. ⁊ ideo non oportet ꝙ quilibet actus eius ſit me ritorius vel demeritorius per ordinem ad communitatem politicam. ſed totum quod homo eſt. ⁊ quod poteſt ⁊ ha bet. ordinandum eſt ad deum. ⁊ ideo omnis actus homi nis bonus vel malus habet rationem meriti vel demeriti apud deum quantum eſt ex ip̄a ratione actus. Queſtio. XXLI. Oſt hoc conſideꝰ randum eſt de paſſionibus anime. ¶ Et primo in generali. Secundo in ſpeciali. In generali autem quattuor occurrunt A circa eas conſideranda. Primo quidem de ſubiecto earum. Secundo de differentia earum. Ter tio de comparatione earum ad inuicem. Quarto de ma licia ⁊ bonitate ipſarum. ¶ Circa primum queruntur tria. Primo vtrum aliqua paſſio ſit in anima. Secun do vtrum magis in parte appetitiua qͣꝫ in apprehenſiua. Tertio vtrum magis ſit in appetitu ſenſitiuo qͣꝫ intelle ctiuo. qui dicitur voluntas. Ad primum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ nulla paſſio ſit in anima. pati enim eſt pro prium materie. ſed anima non eſt compoſita ex materia ⁊ forma. vt in primo habitum eſt. ergo nulla paſſio eſt in anima. ¶ Preterea. Paſſio eſt motus. vt dicitur in tertio phiſicorum. ſed anima nouetur. vt probatur in pri mo de anima. ergo paſſio non eſt in anima. ¶ Prete rea. Paſſio eſt via in corruptionem. Nam omnis paſſio
magis facta abijcit a ſubſtantia. vt dicitur in libro topi corum. ſed anima eſt incorruptibilis. ergo nulla paſſio ē in anima. ¶ Sed contra eſt quod Apoſtolus dicit ad Romanos ſeptimo. Cum eſſemus in carne paſſiones pec catorum que per legem erant operabātur in membris no ſtris. vt fructificarent morti. Nunc autem ſoluti ſumus a lege mortis in qua detinebamur. ita vt ſeruiamus in no uitate ſpiritus ⁊ non in vetuſtate littere. Quid ergo di cemus? Lex peccatum eſt. Abſit. Sed peccatum non cog noui niſi per legem. Nam concupiſcentiam neſciebam. ni ſi lex diceret. Non concupiſces. Occaſione autem accep ta. peccatum ꝑ mandatum oꝑatum eſt in me omnem con cupiſcentiam. Sine lege enim peccatum mortuum erat. Ego autem viuebam ſine lege aliquando. Sed cum ve niſſet mandatum. peccatum reuixit. Ego autem mortuus ſum. ⁊ innentum eſt mihi mandatum quod erat ad vitā hoc eſſe ad mortem. Nam peccatum occaſione accepta per mandatum ſeduxit me ⁊ per illud occidit. Itaqꝫ lex qui dem ſancta ⁊ mandatum ſanctum ⁊ iuſtum ⁊ bonum. Quod ergo bonum eſt. mihi factū eſt mors. Abſit. Sꝫ pctm̄. ⁊cͣ. peccata aūt ſunt proprie in anima. ergo ⁊ paſſio nes que dicuntur peccatorum ſunt in anima. ¶ Re ſpondeo dicendum. ꝙ pati dicitur tripliciter. Uno mo do communiter ſecundum ꝙ omne recipere eſt pati etiaꝫ ſi nihil abijciatur a re. ſicut ſi dicatur aerem pati quan do illuminatur. hoc autem magis eſt perfici qͣꝫ pati. Alio modo dicitur proprie pati quando aliquid recipitur cuꝫ alterius abiectione. ſed hoc contingit dupliciter. Quan doqꝫ enim obijcitur id quod non eſt conueniens rei. ſicut cum corpus animalis ſanatur dicitur pati. quia recipit ſa nitatem egritudine abiecta. Alio modo quando econuer ſo contingit. ſicut egrotare dicitur pati. quia recipitur in firmitas ſanitate abiecta. ⁊ hic eſt proprijſſimus modus paſſionis. nam pati dicitur ex eo ꝙ aliquid trahitur ad agentem. quod autem recedit ab eo quod eſt ſibi conue niens. maxime videtur ad aliud trahi. ⁊ ſimiliter in pri mo de generatione dicitur. ꝙ quando eſt ex ignobiliori generatur nobilius. eſt generatio ſimpliciter. ⁊ corruptio ſecundum quid. econuerſo autem quando ex nobiliori ig nobilius generatur. ⁊ his tribus modis contingit eſſe in anima paſſionem. nam ſecundum receptionem tantum dicitur ꝙ ſentire ⁊ intelligere eſt quoddam pati. paſſio autem cum abiectione non eſt niſi ſecundum tranſmuta tionem corporalem. vnde paſſio proprie dicta non poteſt competere anime niſi per accidens. inquantum ſcilicet cō poſitum patitur. ſed in hoc eſt diuerſitas. Nam quando huiuſmodi tranſmutatio fit in deterius. magis ꝓprie ha bet rationem paſſionis qͣꝫ quando fit in melius. vnde tri ſticia magis proprie eſt paſſio qͣꝫ leticia. ¶ Ad primū igitur dicendum. ꝙ pati ſecundum ꝙ eſt cum abiectio ne ⁊ tranſmutatione proprium eſt materie. vnde non in uenitur niſi in compoſitis ex materia ⁊ forma. ſed pati pro ut importat receptionem ſolam. non eſt neceſſarium ꝙ ſit materie. ſed poteſt eſſe cuiuſcunqꝫ exiſtentis in poten tia. Anima autem ⁊ ſi non ſit compoſita ex materia ⁊ for ma. habet tamen aliquid potentialitatis ſecundum quaꝫ conuenit ſibi recipere ⁊ pati. ſecundum ꝙ intelligere pa ti eſt. vt dicitur in tertio de anima. ¶ Ad ſecundum di cendum. ꝙ pati ⁊ moueri ⁊ ſi non conueniat anime per ſe conuenit tamen ei per accidens. vt in primo deanima di citur. ¶ Ad terrtium dicendum. ꝙ ratio illa procedit de paſſione que eſt cum tranſmutatione ad deterius. ⁊ hu

Queſtio XXII
iuſmodi pauio anime conuenire non poteſt niſi per acci dens. per ſe autem conuenit compoſito quod eſt corrupti bile. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidetur ꝙ paſſio magis ſit in parte anime apprehenſiua qͣꝫ in parte appetitiua. Quod enim eſt primum in quoli bet genere. videtur eſſe maximum illorum que ſunt in ge nere illo. ⁊ cauſa aliorum. vt dicitur in ſecundo metaphi ſice. ſed paſſio prius inuenitur in parte apprehenſiua qͣꝫ in parte appetitiua. non enim patitur pars appetitiua ni ſi paſſione precedente in parte apprehenſiua. ergo paſſio eſt magis in parte apprehenſiua qͣꝫ in parte appetitiua. ¶ Preterea. quod eſt magis actiuum videtur eſſe mi nus paſſiuum. actio enim paſſioni opponitur. ſed pars appetitiua eſt magis actiua qͣꝫ pars apprehenſiua. ergo vi detur ꝙ in parte apprehenſiua magis ſit paſſio. ¶ Pre terea. Sicut appetitus ſeuſitinus eſt virtus in organo cor porali. ita ⁊ vis apprehenſiua ſenſitiua. ſed paſſio anime ſit proprie loquendo ſecundum tranſmutationem corpo ralem. ergo non magis eſt paſſio in parte appetitiua ſen ſitiua qͣꝫ in apprehenſiua ſenſitiua. ¶ Sed contra eſt quod Auguſtinus dicit in. ix. de ciuita. dei. ꝙ motus ani mi. quos greci pati. noſtri autem ſicut Cicero perturbatio nes. quidam affectiones vel affectus. quidam vero. ſicut in greco habetur. expreſſius paſſiones vocant. ex quo pa tet ꝙ paſſiones anime ſunt idem quod affectiones. ſed af fectiones manifeſte pertinent ad partem appetitiuam ⁊ non ad apprehenſiuam. ergo ⁊ paſſiones magis ſunt in ap petitiua qͣꝫ in apprehenſiua. ¶ Reſpondeo. dicendum ꝙ ſicut iam dictum eſt. in nomine paſſionis importatur quod patiens trahatur ad id quod eſt agentis. Magis autem trahitur anima ad rem per vim appetitiuam qͣꝫ ꝑ vim apprehenſiuam. nam per vim appetiuam anima ha bet ordinem ad ipſas res prout in ſeip̄is ſunt. Unde phi ſoſophus dicit in ſeptimo metaphiſice. ꝙ bonum ⁊ ma lum que ſunt obiecta appetitiue potentie. ſunt in ip̄is re bus. vis autem apprehenſiua non trahitur ad rem ſecun dum ꝙ in ſeip̄a eſt. ſed cognoſcit eam ſecundum inten tionem rei quam in ſe habet vel recipit ſecundum propri um modum. vnde ⁊ ibidem dicitur. ꝙ verum ⁊ falſum que ad cognitionem pertinent non ſunt in rebus. ſed in mente. vnde patet ꝙ ratio paſſionis magis inuenitur in parte appetitiua qͣꝫ in parte apprehenſiua. ¶ Ad pri mum ergo dicendum. ꝙ econuerſo ſe habet in his que ꝑ tinent ad perfectionem. ⁊ in his que pertinēt ad defectum nam in his que ad perfectionem pertinent attenditur in tenſio per acceſſum ad vnū p̄mū principium. cui qͣꝫto eſt aliquid propinquius tanto eſt magis intenſum. ſicut in tenſio lucidi attenditur per acceſſum ad aliquid ſumme lucidum. cui quanto aliquid magis appropinquat. tanto eſt magis lucidum. iſed in his que ad defectum pertinent attenditur intenſio non per acceſſum ad aliquod ſummū ſed per receſſum a perfecto. quia in hoc ratio prinationis ⁊ defectus conſiſtit. ⁊ ideo quanto minus recedit a primo tanto eſt minus intenſum. ⁊ propter hoc in principio ſem per īuenitur paruus defectus. qui poſtea procedendo ma gis multiplicatur. Paſſio autem ad defectum pertinet. quia eſt alicuius ſecundum ꝙ eſt in potentia. vnde in his que appropinquant primo perfecto ſcilicet deo. inuenitur parum de ratione potentie ⁊ paſſionis. in alijs autem con ſequenter plus. ⁊ ſic et iam in priori vi anime ſcilicet apprehenſiua. inuenitur minus de ratione paſſionis. Ad ſecundum dicendum. ꝙ vis appetitiua dicitur eſſe magis actiua quia eſt magis principium exterioris actuſ ⁊ hoc habet ex hocip̄o ex quo habet ꝙ ſit magis paſſiua. ſci licet ex hoc ꝙ habet ordinem ad rem prout eſt in ſeipſa. per actionem enim exteriorem venimus ad conſequen das res. ¶ Ad tertium dicendum. ꝙ ſicut in primo di ctum eſt. dupliciter organum anime poteſt tranſmutari. Uno modo tranſmutatione ſpirituali ſecundum ꝙ re cipit intentionem rei. ⁊ hoc per ſe inuenitur in actu appre henſiue virtutis ſenſitiue. ſicut oculus immutatur a viſi bili. non ita ꝙ coloretur. ſed ita ꝙ recipiat intentionem co loris. Eſt autem ⁊ alia naturalis tranſmutatio organi. ꝓ ut organum tranſmutatur quantum ad ſuam naturaleꝫ diſpoſitionem. puta ꝙ caleſit aut infrigidatur. vel alio modo ſimili tranſmutatur. ⁊ huiuſmodi tranſmutatio ꝑ accidens ſe habet ad actum apprehenſiue virtutis ſenſiti ue. puta cum oculus fatigatur ex forti intuitu. vel diſſol uitur ex vehementia viſibilis. ſed ad actum appetitus ſen ſitiui per ſe ordinatur huiuſmodi tranſmutatio. vnde in diffinitione motuum appetitiue partis materialiter po nitur aliqua naturalis tranſmutatio organi. ſicut dicitur ꝙ ira eſt accenſio ſanguinis circa cor. vnde patet ꝙ ratio paſſionis magis inuenitur in actu ſenſitiue appetitiue qͣꝫ in actu ſenſitiue virtutis apprehenſiue. licet vtraqꝫ ſit actꝰ organi corporalis. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ paſſio non magis ſit in appetitu ſenſitiuo qͣꝫ in appetitu intellectiuo. Dicit enim Dionyſius ſecun do capitulo de diui. nomi. ꝙ Ierotheus ex quadam eſt do ctus diuiniore inſpiratione non ſolum diſcens. ſed etiam patiens diuina. ſed paſſio diuinorum non poteſt pertine re ad appetitum ſenſitiuum. cuius obiectum eſt bonum ſenſibile. ergo paſſio eſt in appetitu intellectiuo ſicuter in appetitu ſenſitiuo. ¶ Preterea. Quanto actiuum eſt potentius tanto paſſio eſt fortior. ſed obiectum appe titus intellectiui quod eſt bonum vniuerſale. eſt pote n tius actiuum qͣꝫ obiectum appetitus ſenſitiui quod eſt ꝑ ticulare bonum. ergo ratio paſſionis magis inuenitur in appetitu intellectiuo qͣꝫ in appetitu ſenſitiuo. ¶ Pre terea. Gaudium ⁊ amor ⁊ paſſiones quedam eſſe dicun tur. ſed hec inueniuntur in appetitu intellectiuo. ⁊ non ſo lum in ſenſitiuo. alioquin non attribuerentur in ſcriptu ris deo ⁊ angelis. ergo paſſiones non magis ſunt in appe titu ſenſitiuo qͣꝫ in intellectiuo. ¶ Sed contra ē quod dicit Damaſcenus in ſecundo libro deſcribens animales paſſiones. Paſſio eſt motus appetitiue virtutis ſenſibi lis in imaginatiōe boni vel mali. Et aliter. Paſſio eſt mo tus irrationalis anime per ſuſceptionem boni vel mali. ¶ Reſpondeo dicendum ſicut iam dictum eſt. paſſio proprie inuenitur vbi eſt tranſmutatio corporalis. que q̄ dem inuenitur in actibus appetitus ſenſitiui ⁊ non ſolum ſpiritualis. ſicut eſt in apprehenſione ſenſitiua. ſed etiam naturalis. In actu autem appetitus intellectiui non re quiritur aliqua tranſmutatio corporalis. quia huiuſmo di appetitus non eſt virtus alicuius organi. Unde patet ratio paſſionis magis proprie inuenitur in actu appeti tus ſenſitiui qͣꝫ intellectiui. vt etiam patet per diffinitio nes Damaſceni inductas. ¶ Ad primum ergo dicen dum. ꝙ paſſio diuinorum ibi d̓r affectio ad diuiua ⁊ con iunctio ad ip̄a ꝑ amorē qd̓ tn̄ fit ſine trāſmutatōe corꝑali.
D 5

Queſtio XXIII.
Ad. ij. dd̓. ꝙ magnitudo paſſiōis n̄ ſolū dependꝫ ex ꝟtute agētis. ſꝫ etiā ex paſſibilitate patiētis qꝛ q̄ ſunt bn̄ paſſilia multū patiunt̉ etiā a ꝑuis actīs. Lꝫ obiecū appetitꝰ īteⁿ e ctiui ſit magis actiuū qͣꝫ obiectū appetitus ſenſitī. tn̄ ap peritus ſenſitiuus ē magis paſſiuꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ amor ⁊ gaudiū ⁊ alia hmōi cū attribuunt̉ deo vel angel̓ aūt hoī bus ẜm appetitū intellectiuū ſignificāt ſimplice actū volū tatis cū ſil̓itudine affectus abſqꝫ paſſione. Un̄ dic̄ Augꝰ. ix. de ci. dei. Sācti angeli ⁊ ſine ira puniūt. ⁊ ſine miſerie ꝯpaſſione ſubueniūt. ⁊ tn̄ iſtaꝝ noīa paſſionū ꝯſuetudine locutōis hūane etiā in eos vſutpant̉ ꝓpter quandā oꝑa tionis ſil̓itudinē. nō ꝓpter affectionum infirmitatem. Queſtio. XXIII. Einde ꝯſiderandū eſt de paſſionū dr̄ia ad inuicē. Et circa hoc q̄ runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ paſſiones q̄ ſunt in ꝯcupiſcibili ſint diuerſe ab his q̄ ſunt in iraſcibili. Scd̓o vtꝝ ꝯtrarietates paſſionū iraſcibil̓ ſint ẜm ꝯͣrietatē boni ⁊ mali. Tertio vtꝝ ſit aliqͣ paſſio nō hn̄s ꝯtrariū. Quar to vtꝝ ſint aliq̄ paſſiones differentes ſpecie in eadem po tentia nō contrarie ad inuicem. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ paſſiones eedē ſint in iraſcibili ⁊ in ꝯcupiſcibili Dic̄ .n. ph̓s in. ij. ethi. ꝙ paſſiones aīe ſunt qͣs ſeqͥt̉ gau diū ⁊ triſticia. ſꝫ gaudiū ⁊ triſticia ſunt in ꝯcupiſcibili. gͣ oēs paſſiones ſunt in ꝯcupiſcibili. nō gͦ ſunt alie in iraſci bili. ⁊ alie in ꝯcupiſcibili. ¶ Pre. Matth. xiij. ſuꝑ illud. Sil̓e ē regnū celoꝝ fermēto ⁊cͣ. dic̄ glo. Hiero. In rōne poſſideamus prudentiā. in iraſcibili odiū vitioꝝ. in ꝯcu piſcibili deſiderium ꝟtutum. Sed odium eſt in ꝯcupiſci bili. ſicut ⁊ amor cui contrariat̉. vt d̓r in. ij. topic. gͦ eadem paſſio eſt in ꝯcupiſcibili ⁊ iraſcibili. ¶ Pre. paſſiones ⁊ actus differunt ſpē ẜm obiecta. ſed paſſionum iraſcibilis ⁊ ꝯcupiſcibilis eadem obiecta ſunt .ſ. bonum ⁊ malum. gͦ eedem paſſiones ſunt iraſcibilis ⁊ ꝯcupiſcibilis. ¶ Sed contra. diuerſaꝝ potentiaꝝ actus ſunt ſpecie diuerſi. ſicut videre ⁊ audire. ſed iraſcibilis ⁊ ꝯcupiſcibilis ſunt due po tentie diuidentes appetitum ſenſitiuum. vt in primo di ctum eſt. ergo cum paſſiones ſint motus appetitus ſenſi tiui. vt ſupͣ dictum eſt. paſſiōes que ſunt in iraſcibili erūt alie ẜm ſpeciem apaſſionibus que ſunt in concupiſcibili. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſiones que ſunt in iraſcibili ⁊ concupiſci bili differunt ſpecie. Cum .n. diuerſe potentie habeant di uerſa obiecta. vt in primo dictum eſt. neceſſe eſt ꝙ paſſio nes diuerſaꝝ potentiaꝝ ad diuerſa obiecta referant̉. vn̄ multo magis paſſiones diuerſaꝝ potentiaꝝ ſpecie diffe runt. Maior .n. differentia obiecti requirit̉ ad diuerſificā dum ſpeciem potentiarum qͣꝫ ad diuerſificandum ſpeciē paſſionum vel actuum. Sicut .n. in naturalibus diuer ſitas generis ꝯſequit̉ diuerſitatē potentie materie. diuer ſitas autem ſpeciei diuerſitatem forme in eadem materia ita in actibus anime actus ad diuerſas potētias ꝑtinen tes ſunt nō ſolū ſpecie. ſed etiam genere diuerſi. actus aūt vel paſſiones reſpiciētes diuerſa obiecta ſpālia ꝯprehenſa ſub vno cōi obiecto vnius potētie. differūt ſicut ſpēs illiꝰ generis. ad cognoſcēdum gͦ q̄ paſſiones ſunt in iraſcibili ⁊ q̄ in ꝯcupiſcibili oportet aſſumere obiectū vtriuſqꝫ po tentie. dictū eſt aūt in primo ꝙ obiectū potētie ꝯcupiſci bilis eſt bonū vl̓ malū. ſenſibile ſimpl̓r acceptū qd̓ ē dele ctabile vel doloroſum. ſꝫ qꝛ neceſſe ē ꝙ interdū aīa difficultatē vel pugnā patiat̉ in adipiſcēdo aliqd̓ hmōi bonū vel fugiēdo aliqd̓ hmōi malū. inqͣꝫtū hoc eſt qͦdāmō ele uatū ſup̄ facilem ptātē aīalis. ideo ip̄m bonū vel malū ẜꝫ ꝙ hꝫ rōnem ardui vel difficil̓ eſt obiectū iraſcibil̓. Que cunqꝫ gͦ paſſiones reſpiciūt abſolute bonū vel malū perti nēt ad ꝯcupiſcibilē. vt gaudiū. triſticia. amor. odiū ⁊ ſil̓ia. Quecūqꝫ ꝟo paſſiones reſpiciūt bonū vel malū ſub rōe ardui. ꝓut ē aliqͥd adipiſcibile vel fugibile cū aliqͣ difficul tate ꝑtinēt ad iraſcibilē. vt audacia. ⁊ timor. ſpes ⁊ hmōi. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſicut in primo dictū eſt. ad hoc vis iraſci bilis data eſt aīalibus vt tollant̉ impedimēta qͥbus con cupiſcibil̓ in ſuū obiectum tendere ꝓhiberet̉. vel ꝓpt̓ diffi cultatem boni adipiſcendi. vel ꝓpter difficultatē mali ſu perandi. ⁊ ideo paſſiones iraſcibilis omnes terminantur ad paſſiones ꝯcupiſcibil̓. ⁊ ẜm hoc etiam paſſiones q̇ ſunt in iraſcibili ꝯſequit̉ gaudium ⁊ triſticia q̄ ſunt in ꝯcupi ſcibili. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ odium vitioꝝ attribuit Hiero. ira ſcibili. non ꝓpter rōnem odij que ꝓprie competit concupi ſcibili. ſed ꝓpter impugnationem que ꝑtinet ad iraſcibilē Ad. iij. dd̓. ꝙ bonū inqͣꝫtū ē delectabile mouet ꝯcupi ſcibilē. ſꝫ ſi bonū habeat quādā difficultatē ad adipiſcen dū. ex hocip̄o hꝫ aliqͥd repugnās ꝯcupiſcibili. ⁊ iō neceſſa riū fuit eē aliā potētiā q̄ in id tēderet. ⁊ rō ē eadē de mal̓. ⁊ hec potētia ē iraſcibil̓. vn̄ ex ꝯn̄ti ſpecies ꝯcupiſcibilis ⁊ iraſcibilis ſpecie differunt. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ꝯͣrietas paſſionū iraſcibil̓ nō ſit niſi ẜm ꝯtrarie tatē boni ⁊ mali. Paſſiones .n. iraſcibil̓ ordinant̉ ad paſſi ones ꝯcupiſcibilis vt dictū eſt. ſed paſſiones ꝯcupiſcibil̓ nō contrariant̉ niſi ẜm ꝯtrarietatē boni ⁊ mali. ſic̄ amor ⁊ odium. gaudium ⁊ triſticia. ergo nec paſſiones raſcibilis ¶ Pre. paſſiones differūt ẜm obiecta. ſicut ⁊ motus ẜm terminos. ſed contrarietas nō eſt in motibus niſi ẜm con trarietatem terminoꝝ. vt pꝫ in. v. phi. ergo neqꝫ in paſſio nibus eſt contrarietas paſſionum niſi ẜm contrarietateꝫ obiectoꝝ obiectum autem appetitus eſt bonum vel ma lum. ergo nulla potentia appetitiua poteſt eē contrarietas paſſionum niſi ẜm contrarietatem boni ⁊ mali. ¶ Pre. omnis paſſio anime attendit̉ ẜm acceſſum ⁊ receſſum. vt Auicen. dicit in. vi. de naturalibus. ſed acceſſus cauſat̉ ex rōe boni. receſſus autem ex rōne mali. quia ſicut bonum eſt quod oīa appetunt. vt d̓r in. i. ethi. ita malum eſt quod omnia fugiunt: ergo contrarietas in paſſionibus aīe nō poteſt eē niſi ẜm bonum ⁊ malum. ¶ Sed contra. timor ⁊ audacia ſunt contraria. vt pꝫ in. iij. eihi. ſed timor ⁊ au dacia non differunt ẜm bonum ⁊ malum. quia vtrunqꝫ eſt reſpectu aliquoꝝ maloꝝ. ergo non omnis contrarietas aſſionum iraſcibilis eſt ẜm contrarietatem boni ⁊ mali. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſio quidem motus eſt. vt d̓r in. iij. phi. Unde oportet contrarietatem paſſionum accipere ẜm cō trarietatem motuum vel mutationum. Eſt autem du plex contrarietas in mutationibus ⁊ motibus. vt d̓r ī. vi. phi. Una quidem ẜm acceſſum ⁊ receſſum ab eodem ter mino. que quidem contrarietas eſt proprie mutationum id eſt. generationis que eſt mutatio ad eē. ⁊ corruptionis que eſt mutatio ab eē. Alia autem ẜm contrarietatem ter minorum qui proprie eſt contrarietas motuum. ſic ut de albatio que eſt motus a nigro in album opponitur deni grationi que eſt motus ab albo in nigrum. ¶ Sic igi tur in paſſionibus anime duplex contrarietas inuenitur. Una qͥdem ẜm contrarietatem obiectoꝝ .ſ. boni ⁊ mali.

Queſtio XXVIII
Alia ꝟo ẜm acceſſum ⁊ receſſum ab eodē termīo. In paſ ſionibꝰ quidē ꝯcupiſcibil̓ inuenit̉ prima ꝯͣrietas tm̄ q̄ .ſ. ē ẜm obiecta. In paſſionibꝰ aūt iraſcibil̓ inuenit̉ vtraqꝫ. cꝰ rō eſt. qꝛ obiectū ꝯcupiſcibil̓. vt ſup̄ dictū eſt. ē bonū vel malū ſenſibile abſolute. Bonū aūt inqͣꝫtum bonū nō po teſt eē terminus vt a qͦ. ſꝫ ſolū vt ad quem. qꝛ nihil refugit bonum inqͣꝫtum bonum. ſꝫ oīa appetūt ip̄m. Sil̓r nihil appetit malum inqͣꝫtum hmōi. ſed omnia fugiunt ip̄m. ⁊ ꝓpter hoc malum non hꝫ rōnem termini ad quem. ſed ſo lum termini a quo. Sic igit̉ omnis paſſio concupiſcibilis reſpectu boni eſt vt in ip̄m. ſicut amor. deſiderium. ⁊ gau dium. Omnis vero paſſio reſpectu mali eſt vt ab ip̄a. ſicut odium. fuga. ſeu aboīatio ⁊ triſticia. Un̄ in paſſionibꝰ cō cupiſcibilis non pōt eē ꝯͣrietas ẜm acceſſum ⁊ receſſum ab eodem obiecto. ſed obiectum iraſcibilis eſt ſenſibile bo num vel malum. nō quidem abſolute ſed ſub rōe difficul tatis vel arduitatis. vt ſupͣ dictum eſt. Bonum autē ar duum ſiue difficile hꝫ rōnem vt in ip̄m tendat̉ inqͣꝫtum ē bonum. quod ꝑtinet ad paſſionem ſpei. ⁊ vt ab ip̄o rece dat̉ inqͣꝫtum eſt arduum ⁊ difficile. quod ꝑtinet ad paſſi onem deſperationis. Sil̓r malum arduum hꝫ rōnem vt vitet̉ inqͣꝫtum eſt malum. ⁊ hoc ꝑtinet ad paſſionem ti moris. hꝫ etiā rōnem vt in ip̄m tendat̉. ſicut in quoddaꝫ arduum. ꝑ quod .ſ. aliquid euadit ſubiectionem mali. ⁊ ſic tendit in ip̄m audacia. Inuenit̉ ergo in paſſionibus ira ſcibilis contrarietas ẜm ꝯͣrietatem boni vel mali. ſicut in ter ſpem ⁊ timorem. Et iterum ẜm acceſſum ⁊ receſſum ab eodem termino. ſicut inter audaciā ⁊ timorem. Et per hoc pꝫ reſponſio ad obiecta. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ omnis paſſio aīe habeat aliquid ꝯͣriū. Omīs .n. paſſio aīe vel eſt in iraſcibili vel in concupiſcibili. ſicut ſupͣ dictū ē. ſed vtreqꝫ paſſiones hn̄t ꝯͣrietatem ſuo mō. gͦ oīs paſſio aīe hꝫ ꝯͣriū. ¶ Pre. oīs paſſio aīe hꝫ bonū vel ma lū ꝓ obiecto. q̄ ſunt obiecta vl̓r appetitiue ꝑtis. ſꝫ paſſio ni cuius obiectū eſt bonū opponit̉ paſſio cꝰ obiectu ē ma lum. ergo omnis paſſio hꝫ contrarium. ¶ Pre. omīs paſ ſio aīe eſt ẜm acceſſum vel ẜm receſſum. vt dictum eſt. ſed cui libet acceſſui contrariat̉ receſſus ⁊ econuerſo. ergo om nis paſſio anime hꝫ contrarium. ¶ Sed contra. ira eſt q̄ dam paſſio aīe. ſed nulla paſſio ꝯͣria ponit̉ ire. vt pꝫ ī. iiij. ethi gͦ nō omnis paſſio hꝫ contrarium. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſin gulare eſt in paſſione ire ꝙ nō pōt habere ꝯͣriū. neqꝫ ẜm acceſſum. neqꝫ etiā ẜm receſſum. neqꝫ ẜm ꝯͣrietatem bo ni vel mali. Cauſat̉ .n. ira ex malo difficili iam iniacente. ad cꝰ pn̄tiam neceſſe eſt ꝙ aut appetitus ſuccumbat. ⁊ ſic nō exit terminos triſticie que eſt paſſio cōcupiſcibilis. aut hꝫ motum ad inuadēdum malum leſiuum. quod ꝑtinet ad iram. motum autem ad fugiendum habere nō pōt. qꝛ iā malum ponit̉ pn̄s vel p̄teritū. ⁊ ſic motui ire nō ꝯͣriat̉ aliqͣ paſſio ẜm ꝯͣrietatem acceſſus vel receſſus. Sil̓r nec ẜm ꝯͣrietatem boni ⁊ mali. qꝛ malo iam iniacenti opponi tur bonum iā adeptum qd̓ iam nō pōt habere rōnem ar dui vel difficilis. nec poſt adeptōeꝫ boni remanet aliꝰ mo tus. niſi quietatio appetitus in bono adepto. q̄ ꝑtinet ad gaudiū qd̓ ē paſſio ꝯcupiſcibil̓. Un̄ motꝰ ire nō pōt hr̄e aliquē motū aīe ꝯͣriū. ſꝫ ſolūmō opponit̉ ei ceſſatio a mo tu. ſicut philoſophus dicit in ſua rhetorica ꝙ miteſcere op ponitur ei quod eſt iraſci. quod non eſt oppoſitum contra rie. ſed negatiue vel priuatiue. Et per hoc patet reſponſio ad obiecta.
Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō poſſint in aliqͣ potētia eē paſſiōes ſpē differē tes ⁊ nō ꝯͣrie ad inuicē. paſſiones .n. aīe differūt ẜm obie cta. obiecta āt paſſionū aīe ſunt bonū ⁊ malū. ẜm qͦꝝ dr̄iaꝫ paſſiones hn̄t ꝯͣrietatē. gͦ nulle paſſiones eiuſdē potentie nō hn̄tes ꝯͣrietatē ad inuicē differūt ſpē. ¶ Pre. dr̄ia ſpc̄i ē dr̄ia ẜm formā. ſꝫ oīs dr̄ia ẜm formā ē ẜm aliquā ꝯͣ rie tatē. vt d̓r in. x. metaphi. gͦ paſſiones eiuſdē potētie q̄ nō ſunt ꝯͣrie n̄ differūt ſpē. ¶ Pre. cū oīs paſſio aīe ꝯſiſtat in acceſſu vel receſſu ad bonū vel ad malum. neceſſe videt̉ ꝙ oīs dr̄ia paſſionū aīe ſit vel ẜm dr̄iaꝫ boni vel mali. vl̓ ẜm dr̄iaꝫ acceſſus vel receſſus. vel ẜm maiorē vel minorē ac ceſſum vel receſſum. ſꝫ prime due dr̄ie inducūt ꝯͣrietatē ī paſſionibꝰ aīe vt dictū ē. tertia āt dr̄ia n̄ diuerſificat ſpēꝫ qꝛ ſic eēt infinite ſpēs paſſionū aīe. gͦ nō pōt eē ꝙ paſſio nes eiuſdē potētie aīe differūt ſpē. ⁊ nō ſint contrarie. ¶ Sꝫ cōtra. amor ⁊ gaudiū differūt ſpē ⁊ ſunt in ꝯcupiſci bili. nec tn̄ contrariant̉ ad inuicē quin potius vnū ē cā al terius. gͦ ſunt aliq̄ paſſiones eiuſdē potētie q̄ n̄ differunt ſpē. nec ſunt contrarie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſiones differūt ẜꝫ actiua q̄ ſunt obiecta paſſionū aīe. Differētia āt actiuoꝝ pōt attēdi dupl̓r. Uno mō ẜm ſpēꝫ vel naturā ip̄oꝝ acti noꝝ. ſic̄ ignis differt ab aqͣ. Alio mō ẜm diuerſam ꝟtutē actiuā. diuerſitas āt actiui vel motiui qͣꝫtū ad v̓tutē mo uēdi pōt accipi in paſſionibꝰ aīe ẜm ſil̓itudinē agētium naturaliū. Oē .n. mouēs trahit qͦdāmō ad ſe patiēs. vel a ſe repellit. Trahendo qͥdē ad ſe tria facit in ip̄o. Nā pri mo qͥdē dat ei inclinatōeꝫ vel aptitudinē vt in ip̄m tēdat ſic̄ cū corpus leue qd̓ ē ſurſum dat leuitatē corꝑi genera to ꝑ quā hꝫ inclinatōeꝫ vel aptitudinē ad hoc ꝙ ſit ſurſuꝫ Scd̓o ſi corpꝰ generatū ē extra locū ꝓpriū dat ei moueri ad locū. Tertio dat ei qͥeſcere in locū cū ꝑuenerit. qꝛ ex ea dē cā aliqͦd q̄eſcit in loco ꝑ quā mouebat̉ ad locū. ⁊ ſil̓r in telligēdū ē de cā repulſionis. In motibꝰ āt appetitiue ꝑ tis bonū hꝫ qͣi ꝟtutē attractiuā. malū aūt ꝟtutē repuliſ uā. Bonū ergo primo mō in potentia appetiua cāt quan dā inclinationem ſeu aptitudinem ſeu connaturalitatem ad bonum quod ꝑtinet ad paſſionem amoris. cui ꝑ ꝯtra rium rn̄det odium ex ꝑte mali. Scd̓o ſi bonum ſit non dum habitum dat ei motum ad aſſequēdum bonū ama tum. ⁊ hoc ꝑtinet ad paſſionem deſiderij vel concupiſcen tie. ⁊ ex oppoſito ex ꝑte mali eſt fuga vel abominatio. Ter tio cum adeptum fuerit bouum dat appetitui quietatio nem quandam in ip̄o bono adepto. ⁊ hoc ꝑtinet ad dele ctationem vel gaudium. cui opponit̉ ex ꝑte mali dolor vel triſticia. In paſſionibus autem iraſcibilis preſupponi tur quidem aptitudo vel inclinatio ad proſequendum bo num vel fugiendum malum ex concupiſcibili que abſolu te reſpicit bonum vel malum. ⁊ reſpectu boni nondum ad epti eſt ſpes ⁊ deſperatio. reſpectu autem mali nondum in iacentis eſt timor ⁊ audacia. reſpectu autem boni adepti non eſt aliqua paſſio in iraſcibili. quia iam non habet ra tionem ardui. vt ſupra dictum eſt. ſed ex malo iam iniacen ti ſequitur paſſio ire. SSic igitur patet ꝙ in concupiſcibi li ſunt tres coniugationes paſſionum .ſ. amor. ⁊ odium. deſiderium ⁊ fuga. gaudium ⁊ triſticia. Similiter in ira ſcibili ſunt tres. ſcilicet ſpes ⁊ deſperatio. timor ⁊ audacia ⁊ ira cui nulla paſſio opponitur. Sunt ergo omnes paſ ſiones ſpecie differentes vndecim. ſex quidem in concu piſcibili. ⁊ quinqꝫ in iraſcibili. ſub quibus omnes aīe paſ ſiones ꝯtinent̉. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta.

Queſtio XXIIII
¶ Queſtio. XXIIII. Einde ꝯſiderandū eſt de bono ⁊ malo circa paſſiones aīe. Et cir ca hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ bonū ⁊ ma lū morale poſſit in paſſiōibus aīe īuenire. Scd̓o vtꝝ oīs paſſio aīe ſit mala moraliter. Tertio vtꝝ oīs paſſio addat vel diminuat ad bonitatem vel maliciam actus. Quarto viꝝ aliqͣ paſſio ſit bona vel mala ex ſua ſpē. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nulla paſſio aīe ſit bona vel mala moralit̓. Bo nū .n. ⁊ malū morale eſt ꝓpriū hoīs. mores. n ꝓprie dicunt̉ hūani. vt Ambro. dic̄ ſuꝑ Lu. ſꝫ paſſiones nō ſunt ꝓprie hoīum. ſꝫ ſunt etiā alijs aīalibus cōes. ergo nulla paſſio aīe eſt bona vel mala moraliter. ¶ Pre. bonū vel maluꝫ hoīs eſt ẜm rōnem eē. vel p̄ter rōnem eē. vt Diony. dicit iiij. c. de di. no. ſꝫ paſſiones aīe nō ſunt in rōe ſed in appeti tu ſenſitiuo. vt ſupͣ dictum eſt. ergo nō ꝑtinet ad bonum vel malum hoīs quod eſt bonum morale. ¶ Pre. ph̓s di cit in. ij. ethi. ꝙ paſſionibus neqꝫ laudamur neqꝫ vituꝑa mur. ſed ẜm bona ⁊ mala moralia laudamur vel vituꝑa mur. ergo paſſiones nō ſunt bone vel male moraliter. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. dicit in. xiiij. de ci. dei. de paſ ſionibus aīe loquēs. Mala ſunt iſta ſi malus eſt amor. bo na ſi bonus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſiones aīe dupl̓r pn̄t ꝯſide rari. vno mō ẜm ſe. alio mō ẜm ꝙ ſubiacent imꝑio rōnis ⁊ voluntatis. Si igitur ẜm ſe cōſiderent̉. ꝓut .ſ. ſunt mo tus quidam irrationalis appetitus. ſic non eſt in eis bonū vel malū morale qd̓ dependet a rōe. vt ſupͣ dictū eſt. Si aūt ꝯſiderent̉ ẜm ꝙ ſubiacēt imꝑio rōis ⁊ voluntatis ſic eſt in eis bonū vel malū morale. ꝓpinquior .n. ē appetitus ſenſitiuus ip̄i rōi ⁊ voluntati qͣꝫ membra exieriora. qͦꝝ tn̄ motus ⁊ actus. ſunt boni vel mali moralit̓ ẜm ꝙ ſunt vo luntarij. vn̄ multo magis ⁊ ip̄e paſſiones ẜm ꝙ ſunt vo luntarie pn̄t dici bone vel male moraliter. Dicunt̉ aūt vo luntarie vel ex eo ꝙ a voluntate imꝑant̉. vel ex eo ꝙ a vo luntate nō ꝓhibent̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ iſte paſſiōes ẜm ſe ꝯſiderate ſunt cōes hoībus ⁊ aīalibus alijs. ſed ẜm ꝙ a rōe imꝑant̉ ſunt ꝓprie hoībus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ eriā inferio res vires appetitiue dicunt̉ rōnales ẜm ꝙ ꝑticipāt aliqͣli ter rōnem. vt d̓r in i. ethi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ pb̓s dicit ꝙ nō laudamur aut vituꝑamur ẜm paſſiones abſolute ꝯſide ratas. ſꝫ nō remouet quin poſſint fieri laudabiles vel vi tuꝑabiles ẜm ꝙ a tōe ordinant̉. Un̄ ſubdit. Non .n. lau dat̉ aut vituꝑat qui timet aut iraſcit̉. ſed qui aliqualiter i. ẜm rōnem vel p̄ter rōnem. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ oēs paſſiones aīe ſint male moralit̓. Dic̄. n. Au guſt. ix. de ci. dei. ꝙ paſſiones aīe qͥdā vocāt morbos vel ꝑ turbatōes aīe. ſꝫ oīs morbꝰ vel ꝑturbatio aīe ē aliqͥd ma lū moralit̓. ergo oīs paſſio aīe moraliter mala ē. ¶ Pre. Damaſ. dic̄ ꝙ oꝑatio qͥdē q̄ ẜm naturā motꝰ ē. paſſio ꝟo q̄ p̄ter naturā. ſꝫ qd̓ ē p̄ter naturā in motibꝰ aīe hꝫ rōnem pctī ⁊ mali moral̓. vn̄ ip̄e alibi dic̄ ꝙ dyabolꝰ ꝟſus eſt ex eo qd̓ ē ẜm naturā in id qḋ ē p̄ter naturā. gͦ hmōi paſſio nes ſunt male moralit̉. ¶ Pre. oē qd̓ induc̄ ad pctm̄ hꝫ rōnē mali. ſꝫ hmōi paſſiones inducunt ad pctm̄. vn̄ Ro. viij. dicunt̉ paſſiones pctōꝝ. gꝰ videt̉ ꝙ ſint male morali ter. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ. dic̄ in. xiiij. de tri. ꝙ rectus amor oēs iſtas affectōes rectas hꝫ. metuūt .n. peccare. cupiūt ꝑſeuerare. dolēt in pctīs. gaudēt in oꝑibꝰ bonis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ circa hāc qōnē diuerſa fuit ſnīa ſtoicoꝝ ⁊ ꝑipateticoꝝ. Nā ſtoici dixerūt oēs paſſiones eē malas. ꝑipatētici ꝟo dixer̄t paſſiōes moderatas eē bonas. q̄ qͥdē dr̄ia lꝫ magna videat̉ ẜm vocē. tn̄ ẜm rē vel nulla ē vel ꝑua ſi qͥs vtrorūqꝫ intētōes ꝯſideret. Stoici .n. n̄ diſcernebāt int̓ ſenſum ⁊ in tellectū. ⁊ ꝑ ꝯn̄s nec int̓ intellectū appetitiuū ⁊ ſenſitiuū. vn̄ nec diſcernebāt paſſiōes aīe a mōtibꝰ volūtatꝭ ẜm hoc ꝙ paſſiones aīe ſunt in appetitu ſenſitīo. ſimplices āt mo tus volūtatꝭ ſunt in intellectīo. ſꝫ oēꝫ rōnabilē motū appe titiue ꝑtis vocabāt volūtatē. paſſiōes āt dicebāt motū ꝓ grediētē extra limites rōis. Et iō eoꝝ ſnīaꝫ ſequēs Tulliꝰ in. iij. li. d̓ tuſculanis qōnibꝰ. oēs paſſiones vocat aīe mor bos. ex qͦ argumētat̉ ꝙ q̄ morboſi ſunt ſani n̄ ſunt. ⁊ qͥ ſa ni nō ſunt inſipiētes ſunt. vn̄ ⁊ īſipiētes īſanos dicimus. Peripatetici ꝟo oēs motꝰ appetitꝰ ſenſiti paſſiōes vocāt vn̄ eas bonos eſtimāt cū ſunt a rōe moderate. malas aūt cū ſint p̄ter moderatōeꝫ rōis. ex qͦ pꝫ ꝙ Tulliꝰ in eodē li. ꝑipateti coꝝ ſnīaꝫ qͦ approbabāt mediocritatē paſſionū ī cōueniēter īprobat. dicēs ꝙ oē malū etiā mediocre vitan dū ē. nā ſic̄ corpꝰ etiā mediocrit̉ egꝝ ſanū nō ē. ſic iſta me diocritas morboꝝ vl̓ paſſionū aīe ſana nō ē. Nō .n. paſſio nes dicunt̉ morbi vl̓ ꝑturbatōes aīe. niſi cū carēt mode ratōe rōis. Un̄ pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in oī paſſiōe aīe addit̉ aliqͥd vl̓ diminuit̉ a naturali motu cordis inqͣꝫ tū cor intēſiꝰ vel remiſſiꝰ mouet̉. ẜm ſyſtolē aut dyaſtolē. ⁊ ẜm hoc hꝫ paſſionis rōnē. tn̄ nō oportet ꝙ paſſio ſꝑ de clinet ab ordine natural̓ rōnis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ paſſiones aīe inqͣꝫtū ſunt p̄ter ordinē rōis inclināt ad pctm̄. inqͣꝫtuꝫ aūt ſunt ordinate a rōe ꝑtinēt ad ꝟtutem. Ad tertium ſic proc edit̉ Uidet̉ ꝙ paſſio q̄cunqꝫ ſꝑ diminuat de bonitate actꝰ mo ralis. Omne .n. quod impedit iudicium rationis ex qͦ de pendet bonitas actus moralis diminuit per conſequens bonitatem actus moralis. ſed omnis paſſio impedit iudi cium ratōnis. Dicit .n. Saluſtius in cathelinario. Om nes homines qui de rebus dubijs conſultant ab odio. ira ⁊ amicitia atqꝫ miſericordia vacuos eſſe decet. ergo om nis paſſio diminuit bonitatem moralis actus. ¶ Pre. actus hominis quantum eſt deo ſimilior tantum eſt me lior. vnde dicit apoſtolus Ephe. v. Eſtote imitatores dei ſicut filij chariſſimi. ſed deus ⁊ ſancti angeli puniunt ſine ira. ſine miſerie compaſſione ſubueniunt. vt Auguſti. di cit in. ix. de ciui. dei. ergo eſt melius huiuſmodi opera age re ſine paſſione anime qͣꝫ cum paſſionē. ¶ Pre. ſicut malum morale attenditur per ordinem ad rationem. ita ⁊ bonum morale ſed malum morale diminuitur per paſſio nem. minus enim peccat qui peccat ex paſſione qͣꝫ qui pec cat ex induſtria. ergo minus bonum operatur qui opera tur ſine paſſione qͣꝫ qui operatur cum paſſione. ¶ Sed contra eſt quod Auguſti. dicit. ix. deciui dei. ꝙ paſſio mi ſericordie rationi deſeruit quādo ita prebet̉ miſericordia vt iuſticia conſeruetur. ſiue cum indigenti tribuitur. ſiue cum ignoſcitur penitenti. ſed nihil quod deſeruit rationi diminuit bonum morale. ergo paſſio anime non diminu it bonum moris. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſtoici ſicut pone bant omnem paſſionem anime eſſe malam. ita ponebant conſequenter omnem paſſionem anime diminuere actus bonitatem. omne .n. bonum ex ꝑmixtione mali vl̓ totalit̓ tollit̉. vl̓ fit minꝰ bonū. ⁊ hoc qͥdē veꝝ ē ſi dicamꝰ paſſionē aīe ſolū inordinatos motꝰ ſenſitiui appetitꝰ ꝓut ſunt per

Queſtio XXV
turbationes ſiue egritudines. ſed ſi paſſiones ſimpliciter noīemus oēs motꝰ appetitꝰ ſenſiū. ſic ad ꝑfectōeꝫ hūani honi ꝑtinet ꝙ etiam ip̄e paſſiones ſint moderate ꝑ rōneꝫ cum .n. bonū hoīs ꝯſiſtat in rōe ſic̄ in radice. tāto iſtud bo nū erit ꝑfectius qͣꝫto ad plura q̄ hoī ꝯueniūt deriuari pōt vn̄ nullus dubitat quin ad ꝑfectōeꝫ moral̓ boī ꝑtineat ꝙ actus exterioꝝ mēbroꝝ ꝑ rōis regulā dirigant̉. vn̄ cū ap petitus ſenſitiuus poſſit obedire rōi. vt ſupͣ dictū ē. ad ꝑ fectionē moral̓ ſiue hūani boni ꝑtinet ꝙ etiā ip̄e paſſiōes aīe ſint regulate ꝑ rōnē. Sic̄ igit̉ melius ē ꝙ hō ⁊ velit bonū ⁊ faciat exteriori actu. ita etiā ad ꝑfectionē boni mo ralis ꝑtinet ꝙ hō ad bonū moueat̉. nō ſolū ẜm volunta te ſꝫ etiā ẜm appetitū ſenſitiuū. ẜm illd̓ qd̓ in pͣs. d̓r. Cor meū ⁊ caro mea exultauerūt in deū viuū. vt cor accipiamꝰ ꝓ appetitu intellectiuo. carnē aūt ꝓ appetitu ſenſiti uo. Ad .ī. ergo dd̓. ꝙ paſſiones aīe dupl̓r ſe pn̄t hr̄e ad iudici um rōis. Uno mō an̄cedenter. ⁊ ſic cū obnubilēt iudiciū rōis ex qͦ dependet bonitas moralis actus. diminuūt actꝰ bonitatē. laudabilius .n. ē ꝙ ex iudicio rōis aliquis faciat opus charitatis qͣꝫ ex ſola paſſione miſericordie. Alio mō ſe hn̄t ꝯn̄ter. ⁊ hoc dupl̓r. Uno mō ꝑ modū redūdātie. qꝛ ſ. cū ſuꝑior ꝑs aīe intēſe mouet̉ in aliqͥd. ſequit̉ motū ei etiā ꝑs iuferior. ⁊ ſic paſſio exn̄s ꝯn̄ter in appetitu ſenſiti uo eſt ſignū intēſionis volūtatis. ⁊ ſic indicat bonitatem moralē maiorē. Alio mō ꝑ modū electōis. qn̄ .ſ. hō ex iu dicio rōis eligit affici aliqͣ paſſione vt ꝓmptius oꝑet̉ coo perāte appetitu ſenſitiuo. ⁊ ſic paſſio aīe addit ad bonitatē actionis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in deo ⁊ in angel̓ nō eſt appetitus ſenſitiuus neqꝫ etiā mēbra corꝑea ⁊ ideo bonū in eis nō attendit̉ ẜm ordinationē paſſionū aut corporeoꝝ actuū ſic̄ in nobis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ paſſio tendēs in malū p̄cedens iudiciū rōis diminuit pctm̄. ſed ꝯn̄s aliqͦ p̄dictoꝝ modoꝝ auget ip̄m vel ſignat augmentū eius. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nulla paſſio aīe ẜm ſpēm ſuā ſit bona vel mala moraliter. Bonū .n. ⁊ malū morale attēdit̉ ẜm rōneꝫ. ſed paſſiones ſunt in appetitu ſenſitiuo. ⁊ ita id qd̓ ē ẜm rōeꝫ accidit eis. cū ergo nihil ē qd̓ ꝑ accidēs ꝑtineat ad ſpecieꝫ rei. videt̉ ꝙ nulla paſſio ẜm ſuā ſpēꝫ ſit bona vel mala. Pre. actus ⁊ paſſiones hn̄t ſpēm ex obiecto. ſi ergo aliqͣ paſſio ẜm aliquā ſuā ſpēꝫ eēt bona vel mala. oporteret ꝙ paſſioues quaꝝ obiectum eſt bonum. bone eſſent ẜm ſu am ſpeciem. vt amor. deſiderium ⁊ gaudium. ⁊ paſſiones qͣꝝ obiectū eſt malum eſſent male ẜm ſuā ſpēꝫ. vt odiū. ti mor. ⁊ triſticia. ſꝫ hoc pꝫ eſſe falſum. non ergo aliqͣ paſſiolē bona vel mala ex ſua ſpē. ¶ Pre. nulla ſpēs paſſionū eſt q̄ nō inueniat̉ in alijs aīalibus. ſꝫ bonū morale nō iuue nit̉ niſi in hoīe. ergo nll̓a paſſio aīe bona ē vel mala ex ſua ſpē ¶ Sed cōtra eſt qḋ Augꝰ. dicit. ix. de ci. dei. ꝙ miſeri cordia ꝑtinet ad ꝟtutē. Ph̓s etiā dic̄ in. ij. ethi. ꝙ verecū dia ē paſſio laudabil̓. ergo aliq̄ paſſiones ſunt bone vl̓ ma le ẜm ſuā ſpēꝫ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ de actibꝰ dictū ē. ita ⁊ de paſſionibꝰ dd̓. videt̉. ꝙ .ſ. ſpēs actꝰ vel paſſionis dupl̓r ꝯſi derari pōt. Uno mō ẜm ꝙ ē in genere nature. ⁊ ſic bonū vel malū morale nō ꝑtinet ad ſpēꝫ actꝰ vel paſſiōis. Alio mō ẜm ꝙ ꝑtinēt ad genus moris. ꝓut .ſ. ꝑticipāt aliqͥd de volūtario ⁊ iudicio rōis. ⁊ hoc mō bonū ⁊ maluꝫ morale pn̄t ꝑtinere ad ſpēꝫ paſſionis. ẜm ꝙ accipiunt̉ vt obiectū paſſionis. qn̄ .ſ. importāt aliqͦd de ſe ꝯueniēs rōi vel diſſo nū a rōe. ſic̄ pꝫ de verecūdia q̄ eſt tīor turpis. ⁊ de innidia q̄ eſt triſticia de bono alterius. ſic .n. ꝑtinēt ad ſpēꝫ exterio
ris actus. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de paſſionibꝰ ẜm ꝙ ꝑtinent ad ſpēꝫ nature. ꝓut .ſ. appetitus ſenſitiuus in ſe ꝯſiderat̉. ẜm ꝟo ꝙ appetitus ſenſitiuus obedit rōni iā bonū ⁊ malū rōis nō eſt expaſſionibꝰ eius ꝑ accn̄s ſed ꝑſe. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ paſſiones q̄ in bonū tendūt ſi ſit verū bonū ſunt bone. ⁊ ſil̓r q̄ a ꝟo malo recedūt. ecōuerſo vero paſſiones q̄ ſunt ꝑ receſſum a bono ⁊ ꝑ acceſſum ad ma lū ſunt male. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in brutis aīalibꝰ appetitus ſenſitiuus nō obedit rōi. ⁊ tn̄ inqͣꝫtum ducit̉ qͣdā eſtimati ua naturali q̄ ſubijcit̉ rōi ſuꝑiori .ſ. diuīe eſt ī ęis q̄dā ſil̓i tudo moral̓ boni qͣꝫtū ad aīe paſſiones. ¶ Qō. XXV. Einde ꝯſiderādum eſt de ordine paſſionum ad inuicem. Et cir ca hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo de ordine paſſio nū iraſcibil̓ ad paſſiones ꝯcupiſcibil̓. Scd̓o de ordīe paſ ſionū ꝯcupiſcibil̓ ad inuicem. Tertio de ordine paſſionuꝫ iraſcibilis ad inuicem. Quarto de quattuor principalibꝰ paſſionibus. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ paſſiones iraſcibil̓ ſint priores paſſionibꝰ ꝯcu piſcibil̓. Oꝛdo .n. paſſionū eſt ẜm ordinem obiectoꝝ. ſed obiectum iraſcibil̓ eſt bonum arduū. qd̓ videt̉ eſſe ſupre mum inter alia bona. ergo paſſiones iraſcibil̓ vident̉ p̄eſ ſe paſſionibꝰ ꝯcupiſcibil̓. ¶ Pre. mouens eſt priꝰ moto. ſꝫ iraſcibilis comꝑat̉ ad ꝯcupiſcibilem ſic̄ mouens ad mo tum. ad hoc .n. dat̉ aīalibꝰ vt tollant̉ impedimenta quibꝰ concupiſcibilis ꝓhibet̉ frui ſuo obiecto. vt ſupͣ dictū eſt. Remouens aūt ꝓhibens bꝫ rōnem mouentis. vt d̓r ſi. viij phi. ergo paſſiones iraſcibilis ſunt priores paſſionibꝰ cō cupiſcibilis. ¶ Pre. gaudium ⁊ triſticia ſunt paſſiones concupiſcibilis. ſed gaudium ⁊ triſticia conſequuntur ad paſſiones iraſcibilis. Dicit n. ph̓us in. iiij. ethi. ꝙ puni tio quietat imperium ire delectationem loco triſticie faci ens. ergo paſſiones concupiſcibilis ſunt poſteriores paſ ſionibus iraſcibilis. ¶ Sed contra. paſſiones concupiſci bilis reſpiciunt bonum abſolutum. paſſiones iraſcibilis reſpiciunt bonum contractum .ſ. arduum. cum igitur bo num ſimpliciter ſit prius qͣꝫ bonum contractum. vide tur ꝙ paſſiones concupiſcibilis ad plura ſe habent qͣꝫ paſ ſiones iraſcibilis. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ paſſiones concu piſcibilis ad plura ſe habent qͣꝫ paſſiones iraſcibilis. Nā in paſſionibus concupiſcibilis inuenitur aliquid perti nens ad motum. ſicut deſiderium. ⁊ aliquid pertinens ad quietem. ſicut gaudium ⁊ triſticia. ſed in paſſionibus ira ſcibilis non inuenitur aliquid pertinens ad quietem. ſed ſolum pertinens ad motum. cuius ratio ē. quia id in quo iam quieſcitur non habet rationem difficilis ſeu ardui. quod eſt obiectum iraſcibilis. quies autem cum ſit finis motus eſt prior in intentione. ſed poſterior in executione. Si ergo comparentur paſſiones iraſcibilis ad paſſiones concupiſcibilis que ſignificant quietem in bono. manife ſte paſſiones iraſcibilis precedunt ordine executionis hu iuſmodi paſſiones concupiſcibilis. ſicut ſpes p̄cedit gau dium. vnde cauſat ipſum. ẜm illud Apoſtoli Roma. xij. Spe gaudentes. Sed paſſio concupiſcibilis importans quietem in malo ſcilicet triſticia. media eſt inter duas paſ ſiones iraſcibilis. ſequitur enim timorem. cum enim oc currerit malum quod timebatur cauſatur triſticia. prece dit autem motum ire. quia cū ex triſticia p̄cedēte aliqͦs in ſurgit in vīdictā. hoc ꝑtīet ad motuꝫ ire. Et qꝛ rependere

Que ſtio XXV
vicē mal̓ comp̄hendit̉ vt bonū. cū iratus hoc ꝯſecutꝰ fue rit gaudet̉. ⁊ ſic manifeſtū ē ꝙ oīs paſſio iraſcibil̓ termīa tur ad paſſionē ꝯcupiſcibil̓ ꝑtinentē ad qͣetē .ſ. vel ad gau diū. vel ad triſticiā. ſꝫ ſi ꝯꝑent̉ paſſiones iraſcibil̓ ad paſſi ones ꝯcupiſcibil̓ q̄ importāt motū. ſic manifeſte paſſiōes ꝯcupiſcibil̓ ſunt priores. eo ꝙ paſſiones iraſcibil̓ addunt ſupͣ paſſiones ꝯcupiſcibil̓. ſic̄ ⁊ ob̓m iraſcibil̓ addit ſup̄ obiectū concupiſcibil̓ arduitatē ſiue difficultatē. ſpes .n. ſupͣ deſideriū addit quendā conatū ⁊ quandā eleuatōneꝫ aī ad ꝯſequēdū bonū arduū. ⁊ ſi l̓r tīor addit ſupͣ fugā ſeu aboīatōeꝫ quandā de p̄ſſionē aī ꝓpter difficultatem mali. Sic ergo paſſiones iraſcibil̓ medie ſunt inter paſſiones concupiſcibil̓ q̄ important motū in bonū vel in malum. ⁊ inter paſſiones concupiſcibil̓ q̄ importāt quietē in bono vel malo. Et ſic pꝫ ꝙ paſſiones iraſcibil̓ ⁊ principiū hn̄t a paſſionibꝰ concupiſcibil̓. ⁊ in paſſionibꝰ concupiſcibil̓ ter minant̉. ¶Ad .i. ergo dd̓. ꝙ rō illa ꝓcederet ſi de rōe obie cti cōcupiſcibilis eſſet aliquid oppoſitū arduo. ſic̄ de rōne obiecti iraſcibil̓ ē ꝙ ſit arduū. ſꝫ qꝛ obiectū concupiſcibil̓ eſt bonū abſolute. prius naturaliter ē qͣꝫ obiectū iraſcibil̓ ſic̄ cōe ꝓprio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ remouēs ꝓhibens nō eſt mo uēs ꝑ ſe. ſꝫ ꝑ accn̄s. nūc aūt loquimur de ordine paſſionū ꝑ ſe. Et p̄terea iraſcibil̓ remouet ꝓhibens quietē concupi ſcibil̓ in ſuo obiecto. vn̄ ex hoc nō ſequit̉ niſi ꝙ paſſiones iraſcibilis p̄cedūt paſſiones concupiſcibilis ad quietē ꝑti nētes de quibus etiā tertia rō ꝓcedit. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ amor nō ſit prima paſſionum cōcupiſcihil̓. Uis em̄ concupiſcibilis a ꝯcupīa denoīat̉. q̄ ē eadem paſſio cuꝫ deſiderio. ſed denoīatio fit a potiori. vt d̓r in. ij. de aīa. ergo ꝯcupīa ē potior amore. ¶ Pre amor vnionē quādam im portat. eſt .n. vis vnitiua ⁊ concretiua. vt Diony. dic̄. iiij. c. de di. no. ſꝫ ꝯcu pīa vel deſideriū ē motus ad vnionē rei cō cupite vel deſiderate. gͦ ꝯcupīa ē prior amore. ¶ Pre. cā ē prior effectu. ſꝫ delectatio eſt qn̄ꝫ cā amoris. qͥdam .n. ꝓpt̉ delectationē amāt. vt d̓r in viij. ethi. ergo delectatio ē pri or amore. nō ergo prima inter paſſiones concupiſcibilis ē amor. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ Aug. dic̄ in. xiiij. de ci. dei. ꝙ oēs paſ ſiones ex amore cauſant̉. amor .n. inhiās hr̄e qd̓ amat̉ cu piditas ē. id aūt hn̄s. eoqꝫ fruēs leticia ē. amor ergo ē pri ma paſſionū concupiſcibilis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ obiecta concu piſcibilis ſunt bonū ⁊ malū. naturaliter aūt ē prius bo uū malo eo ꝙ malū ē priuatio boni. vn̄ ⁊ oēs paſſiones qͣ rum obiectū ē bonū natura liter ſunt priores paſſionibus quaꝝ obiectū eſt malū vnaq̄qꝫ .ſ. ſua paſſione oppoſita. qꝛ em̄ bonū q̄rit̉ ideo refutat̉ oppoſitū malū. bonū aūt hꝫ rō nem finis. qui qͥdem ē prior in intentōe. ſꝫ ē poſterior ī exe cutione. Pōt ergo ordo paſſionū concupiſcibil̓ attendi vel ẜm intentionē. vel ẜm conſecutōeꝫ. ẜm qͥdem conſecutio nem illud ē prius qd̓ primo fit in eo qd̓ tēdit ad finē. ma nifeſtū eſt aūt ꝙ oē qd̓ tēdit ad finē aliquē. primo qͥdē h aptitudinē ſeu ꝓportionē ad finē. nihil .n. tēdit in finē nō ꝓportionatū ſcd̓o mō ad finē. tertio quieſcit in fine pꝰ eiꝰ conſecutōeꝫ ip̄a aūt aptitudo ſiue ꝓportio appetitus ad bo nū ē amor. qui nihil aliud eſt qͣꝫ complacētia boni. motus aūt ad bonū eſt deſideriū vel ꝯcu pīa. quies aūt in bono ē gaudiū vel delectatio. ⁊ iō ẜm hūc ordinē amor p̄cedit deſi deriū. ⁊ deſideriū p̄cedit delectatōeꝫ. ſꝫ ẜm ordinē intētio nis ē ecōuerſo. nā delectatio intēta cat deſideriū ⁊ amorē. delectatio .n. ē fruitio boni. q̄ qͦdāmō ē finis ſic̄ ⁊ ip̄m bo nū. vt ſupͣ dictū ē. ¶ Ad i. gͦ dd̓. ꝙ hoc mō noīat̉ aliquid
ẜm ꝙ nobis innote ſcit. voces .n. ſunt ſigna intellectuum ẜm ph̓m. nos aūt vt plurimū ꝑ effectū cognoſcimꝰ cām. effectus aūt amoris qn̄ qͥdē habet̉ ip̄m amatū. ē delectatio qn̄ ꝟo nō habet̉. ē deſideriū vel ꝯcupīa. vt aūt Augꝰ. dic̄ in x. de tri. Amor magis ſentit̉ cū eū ꝓdit indigētia. Un̄ int̓ oēs paſſiones concupiſcibil̓ magis ē ſenſibil̓ concupīa. ⁊ ꝓpter hoc ab ea denoīat̉. potētia. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ duplex eſt vnio amati ad amātem. Una qͥdē realis ẜm coniunctōeꝫ ad rem ip̄am. ⁊ talis vnio ꝑtinet ad gaudium vel delecta tionem que ſequit̉ deſiderium. Alia aūt eſt vnio affectiua ẜm .ſ. ꝙ aliquid hꝫ aptitudinem vel ꝓportionem. ꝓut .ſ. ex hoc ꝙ aliquid hꝫ aptitudi nem ad alterum ⁊ inclinatio nem iam ꝑticipat aliquid eius. ⁊ ſic amor vnionem impor tat. que quidem vnio p̄cedit motum deſiderij. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ delectatio cāt amorē ẜm ꝙ ē prior in intentione Ad tertium ſic procedit̉ Uidetur ꝙ ſpes non ſit prima inter paſſiones iraſcibilis. Uis enim iraſcibilis ab ira denominatur. cum ergo de nominatio fiat a potiori videtur ꝙ ira ſit potior ⁊ prior qͣꝫ ſpes. ¶ Pre. arduum eſt obiectū iraſcibilis. ſꝫ magis vi det̉ eſſe arduum ꝙ aliquis conet̉ ſuꝑare malu ꝯͣriū qd̓ ī minet vt futuꝝ qd̓ ꝑtinet ad audaciā. vel qd̓ iniacet iā vt pn̄s qd̓ ꝑtinet ad irā. qͣꝫ ꝙ conet̉ acqͥrere ſimpl̓r aliqd̓ bo nū. ⁊ ſil̓r magis videt̉ eſſe arduū qd̓ conet̉ vincere maluꝫ pn̄s qͣꝫ malū futuꝝ. ergo ira videt̉ eē potior paſſio qͣꝫ auda cia. ⁊ audacia qͣꝫ ſpes. ⁊ ſic ſpes nō videt̉ eē prior. ¶ Pre. prius occurrit in motu ad finē receſſus a termīo qͣꝫ acceſ ſus ad terminū. ſꝫ tīor ⁊ deſperatio important receſſuꝫ ab aliqͦ audacia aūt ⁊ ſpes importāt acceſſum ad aliqͥd. ergo tīor ⁊ deſperatio ꝓcedūt ſpem ⁊ audaciā. ¶ Sꝫ ꝯͣ. qͣꝫto ali quid ē ꝓpinquiꝰ primo tāto ē priꝰ. ſꝫ ſpes ē ꝓpinq̇or amo ri qui eſt prima paſſionum. ergo ſpes eſt prior inter omēs paſſiones iraſcibilis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam dictum eſtt oēs paſſiones iraſcibilis importāt motum in aliquid. mo tus aūt in aliquid iraſcibili pōt cāri ex duobꝰ. Uno mō ex ſola aptitudine ſeu ꝓportōe ad finē. q̄ ꝑtinet ad amorem. vel odium. Alio mō ex pn̄tia ip̄ius. boni vel mali. q̄ ꝑti net ad triſticiam vel gaudium. ⁊ qͥdem ex pn̄tia boni nō cauſat̉ aliqͣ paſſio in iraſcibili vt dictū ē. ſꝫ ex pn̄tia mali cā tur paſſio ire. qꝛ igit̉ in via generatōis ſeu conſecutōnis ꝓ portio vel aptitudo ad finē p̄cedit cōſecutionē finis. inde ē ꝙ ira inter oēs paſſiones iraſcibil̓ ē vltīa ordine genera tionis. inter alias aūt paſſiones iraſcibilis que important motum conſequētem amorem vel odium boni vel mali. oportet ꝙ paſſiones quaꝝ obiectum eſt bonum .ſ. ſpes ⁊ deſperatio. ſint naturaliter priores paſſionibus qͣꝝ obiec tum eſt malū .ſ. audacia ⁊ tīore. ita tn̄ ꝙ ſpes eſt prior de ſperatōe. qꝛ ſpes eſt motus in bonū ẜm rōnē boni quod d̓ ſua rōe eſt abſtractū. ⁊ iō eſt motus in bonū ꝑ ſe. deſpera tio autem eſt receſſus a bono qui non competit bono ẜm ꝙ eſt bonum. ſed ẜm aliquid aliud. vnde eſt quaſi per ac cidens. ⁊ eadem ratione timor cum ſit receſſus a malo eſt prior qͣꝫ audacia. ꝙ autem ſpes ⁊ deſperatio ſint naturali ter priores qͣꝫ timor ⁊ audacia. ex hoc manifeſtum eſt. ꝙ ſi cut appetitus boni eſt ratio quare vitetur malum. ita eti am ſpes ⁊ deſperatio ſunt ratio timoris ⁊ audacie. Nam audacia conſequitur ſpem victorie. ⁊ timor conſequitur deſperationem vincendi. ira autem conſequitur audaci am. nullus enim iraſcitur vindictam appetens niſi aude at vindicare. ẜm ꝙ Auicē. dic̄ in. vi. de naturalibꝰ. Sicer go pꝫ ꝙ ſpes eſt prima inter omnes paſſiones iraſcibilis.

Queſtio XXVI
⁊ ſi ordinē omniū paſſionū ẜm viā generatōnis ſcire veli mus pͥmo occurrunt amor ⁊ odiū. ſcd̓o deſideriū ⁊ fuga. tertio ſpes ⁊ deſꝑatio. qͣrto tīor ⁊ audatia. quinto ira. ſexto ⁊ vltīo gaudiū ⁊ triſticia. q̄ ꝯſequunt̉ ad oēs paſſiōes. vt d̓r in. ij. ethi. ita tn̄ ꝙ amor ē prior odio. ⁊ deſideriū fuga. ⁊ ſpes deſꝑatōe. ⁊ tīor audacia. ⁊ gaudiū qͣꝫ triſticia. vt ex p̄ dictis colligi pōt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ qꝛ ira cauſat̉ ex alijs paſſionibꝰ ſic̄ effectus a cauſis p̄cedētibꝰ. iō ab eo tanqͣꝫ a manifeſtiori denoīat̉ potētia. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ arduū nō ē ro accedēdi vel appetēdi. ſꝫ potius bonū. ⁊ iō ſpes q̄ dire ctius reſpicit bonū ē prior. qͣꝫuis audacia aliqn̄ ſit in ma gis arduū vel etiā ira. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ appetitus pͥmo ⁊ ꝑ ſe mouet̉ in bonū ſicut in ꝓpriū ob̓m. ⁊ ex hoc cāt̉ ꝙ rece bat a malo. ꝓportionat̉ .n. motus appetitiue ꝑtis. non qui dem motui naturali ſꝫ intētōi nature. q̄ ꝑ priꝰ intēdit finē qͣꝫ remotōeꝫ ꝯͣrij. q̄ nō q̄rit̉ niſi ꝓpter adeptionē finis. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō ſint iſte qͣttuor p̄ncipales paſſiones. gaudiū ⁊ triſticia. ſpes ⁊ tīor. Aug.n. xiiij. de ci. dei. nō ponit ſpem ſꝫ cupiditatē loco eiꝰ. ¶ Pre. in paſſionibꝰ aīe ē duplex or do .ſ. intētōis ⁊ ꝯſecutōis ſeu generatōis. aut gͦ prīcipales paſſiones accipiunt̉ ẜm ordinē intētōis. ⁊ ſic tm̄ gaudiuꝫ ⁊ triſticia q̄ ſunt finales erūt principales paſſiones. aut ẜꝫ ordine ꝯſecutōis ſeu generatōis. ⁊ ſic erit amor principal̓ paſſio. nullo gͦ mō dn̄t dici qͣttuor paſſiones iſte principa les. gaudiū ⁊ triſticia. ſpes ⁊ tīor. ¶ Pre. ſic̄ audacia cāt̉ ex ſpe. ita tīor ex deſꝑatōe. aut ergo ſpes ⁊ deſꝑatio dn̄t po ni principales paſſiones tanqͣꝫ cāe. aut ſpes ⁊ audacia tan qͣꝫ ſibij p̄is affines. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē illud qd̓ Boe. in li. de ꝯſo. enuerās qͣttuor principales paſſiones dic̄. Gaudia pelle pelle timorē. ſpemqꝫ fugato. nec dolor adſit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ he qͣttuor paſſiones cōiter principales eſſe dicunt̉. quarū due .ſ. gaudiū ⁊ triſticia principales dicunt̉. qꝛ ſunt ꝯple tiue ⁊ finales ſimpl̓r reſpectu oīm paſſionū. vn̄ ad omnes paſſiones ꝯſequunt̉. vt d̓r in. ij. ethi. Ti mor autem ⁊ ſpes ſunt principales. nō qͥdem qͣi completiue ſimpl̓r. ſed qꝛ ſunt cōpletiue in genere motus appetitiui ad aliquid. nā re pectu boni incipit motus in amore. ⁊ ꝓcedit in deſideri um ⁊ terminat̉ in ſpe. reſpectu ꝟo mali incipit in odio. ⁊ ꝓcedit ad fugā. ⁊ terminat̉ in tīore. ⁊ iō ſolet haꝝ quattu or paſſionū nūerus accipi ẜm dr̄iaꝫ pn̄tis ⁊ futuri. motuſ em̄ reſpicit futuꝝ. ſꝫ quies eſt in aliqͦ pn̄ti. De bono igit̉ pn̄ti ē gaudiū. de malo pn̄ti ē triſticia. de bono futuro eſt ſpes. de malo futuro ē timor. om̄s aūt alie paſſiones que ſunt de bono vel malo pn̄ti vel futuro. ad has completiue reducunt̉. Un̄ etiā a qͥbuſdā dicunt̉ principales he p̄dic te qͣttuor paſſiones. qꝛ ſunt generales. qd̓ quidē veꝝ eſt ſi ſpes ⁊ tior deſignāt motū appetitus cōiter tendentē in ali quid appetēdum vel fugiēdum ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ Aug. ponit deſideriū vel cupiditatē loco ſpei inqͣꝫtū ad idē ꝑti nere vident̉ .i. ad bonū futuꝝ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ paſſiones iſie dicunt̉ principales ẜm ordinē intētōis ⁊ cōplemēti. ⁊ qͣꝫuis tīor ⁊ ſpes nō ſint vltime paſſiones ſimpl̓r. tamē ſunt vltīe in genere paſſionū tendentium in aliud quaſi in futuꝝ. nec pōt eſſe inſtātia niſi de ira. q̄ tn̄ nō pōt poni principal̓ paſſio. qꝛ ē qͥdam effectus audacie. q̄ nō pōt eſſe paſſio principal̓. vt infra dicet̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ deſperatio importat receſſum a bono. qd̓ eſt qͣi ꝑ accn̄s. ⁊ audacia im portat acceſſum ad malū. qd̓ etiā ē ꝑ accn̄s ⁊ iō he paſſio nes nō pn̄t eſſe principales. qꝛ qd̓ ē ꝑ accn̄s non pōt dici principale. ⁊ ſic etiā nec ira pōt dici paſſio principalis. q̄
ꝯſequit̉ audaciam. ¶ Queſtio. XXVI. Onſequenter ꝯfide randū ē de paſſionibꝰ aīe in ſpāli. ⁊ primo de paſſionibꝰ ꝯcupiſcibil̓. ſcd̓o de paſſionibꝰ ira ſcibil̓. Prima ꝯfideratio erit triꝑtita. Nam primo ꝯſide rabimꝰ de amore ⁊ odio. Scd̓o de ꝯcupīa ⁊ fuga. Tertio de delectatōe ⁊ triſticia. Circa amorē ꝯſiderāda ſunt tria. Primo de ip̄o amore. Scd̓o de cā amoris. Tertio de effe ctibꝰ eiꝰ. Circa primū q̄runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ amor ſic in ꝯcupiſcibili. Scd̓o vtꝝ amor ſit paſſio. Tertio vtruꝫ amor ſit idē qd̓ dilectio. Quarto vtꝝ amor cōueniēter di uidat̉ in amorē amicitie ⁊ in amorē concupīe. Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ amor nō ſit ī ꝯcupiſcibili. d̓r .n. Sap̄. viij. Hāc ſcꝫ ſapīaꝫ amaui ⁊ exqͣſiui a iuuētute mea. ſꝫ ꝯcupiſcibilis cū ſit ꝑs appetitus ſenſitiui nō pōt tēdere in ſapīaꝫ q̄ nō ꝯp̄hendit̉ ſenſu gͦ amor n̄ ē in ꝯcupiſcibili. ¶ Pre. amor videt̉ eſſe idē cuilibet paſſioni. Dic. n. Augꝰ. in. xiiij. de ci. dei. Amor inhiās hr̄e qd̓ amat̉ cupidi tas ē id aūt hn̄s. eo qꝫ fruēs leticia. ⁊ fugiēs qd̓ ei aduerſat̉ tīor ē. idqꝫ ſi acci derit ſentiēs tri ſticia ē. ſꝫ nō oīs paſſio ē in ꝯcupiſcibili. ſꝫ tīor etiā hic enūeratꝰ ē in iraſcibili. gͦ nō ē ſimpl̓r dd̓. ꝙ a mor ſit in ꝯcupiſcibili. ¶ Pre. Diony. ī. iij. c. de di. no. po nit quēdā amorē naturale. ſꝫ amor natural̓ magis videt̉ pertinere ad vires naturales q̄ ſunt aīe vegetabil̓. gͦ amor nō ſimpl̓r ē in ꝯcupiſcibili. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ ph̓s dic̄ in. ij. to pico. ꝙ amor ē in ꝯcupiſcibili. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ amorē aliqͥd ad appetitum ꝑtinens cum vtriuſqꝫ obiectum ſit bonū. vn̄ ẜm differentiam appetitus ē dr̄ia amoris. eſt. n q̄dam appetitus nō conſequēs apprehenſionem ip̄ius appetētis ſed alterius. ⁊ hmōi d̓r appetitus naturalis. res .n. natu rales appetunt quod eis conuenit ẜm ſuam naturam. nō per apprehenſionem ꝓpriam. ſed ꝑ apprehenſionem inſti tuentis naturam. vt in primo libro dictum eſt. Alius au tem eſt appetitus conſequens apprehenſionem ip̄ius ap petentis. ſed ex neceſſitate non ex iudicio libero. ⁊ talis eſt appetitus ſenſitiuus in brutis. qui tamen in hominibus aliquid libertatis ꝑticipat inquantum obedit rōni. Alius autem eſt appetitus conſequens apprehenſionem appeten tis ẜm liberum iudicium. ⁊ talis eſt appetitus rōnal̓ ſiue intellectiuus qui d̓r voluntas. In vnoquoqꝫ autem hoꝝ appetituum amor d̓r illud quod eſt principium motus te dentis in finem amatum. In appetitu autem naturali principium hmōi motus eſt connaturalitas appetētis ad id in quod tendit. que dici poteſt amor naturalis. ſicut ip ſa connaturalitas corporis grauis ad locum medium eſt per grauitatem. ⁊ poteſt dici amor naturalis. ⁊ ſimiliter coaptatio appetitus ſenſitiui vel voluntatis ad aliquod bo num. id eſt. ip̄a complacentia boni dicitur amor ſenſiti uus vel intellectiuus ſeu rationalis. Amor igitur ſenſiti uus eſt in appetitu ſenſitiuo. ſicut amor intellectiuus in intellectiuo appetitu. ⁊ pertinet ad concupiſcibilem. quia dicitur per reſpectum ad bonum abſolute. non per reſpec tum ad arduum. quod eſt obiectum iraſcibilis. ¶ Ad primum ergo dicendum ꝙ auctoritas illa loquitur de a more intellectiuo vel rationali. ¶ Ad ſecundum dicen dum ꝙ amor dicitur eſſe timor. gaudium. cupiditas. ⁊ triſticia. non quidem eſſentialiter ſed cauſaliter. ¶ Ad tertium dicendum. ꝙ amor naturalis non ſolum ē in vi ribus aīe vegetatiue. ſed in oībus potētijs aīe. ⁊ etiam in

Queſtio XXVI
omnibꝰ ꝑtibꝰ corꝑis. ⁊ vl̓r in oībꝰ rebꝰ. qꝛ vt Diony. dic̄ in. iiij. c. de di. nō Oībꝰ ē pulchꝝ ⁊ bonū amabile cū vnaq̄ qꝫ res habeat connaturalitatem ad. id quod eſt ſibi conue niens ẜm ſuam naturam. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ amor nō ſit paſſio. Nulla .n. ꝟtꝰ paſſio ē. lꝫ oīs amor ē ꝟtus q̄dā. vt dic̄ Diony. liiij. c. de di. no. gͦ amor n̄ ē paſſio. ¶ Pre. amor ē vnio q̄dā vel nexus ẜm Augꝰ. in li. de tri. ſꝫ vnio vel nexus nō ē paſſio. ſꝫ magis relatio. er go amor nō ē paſſio. ¶ Pre. Damaſ. dic̄ in li. ij. ꝙ paſſio ē motus quidā amor aūt nō importat motū apperitus q̄ ē deſideriū. ſꝫ principiū hmōi motus. ergo amor non eſt paſſio. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qḋ ph̓s dic̄ in. viij. ethi. ꝙ amor ē paſ ſio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſio ē effectus agētis in patiēte. agēs aūt naturale duplicē effectū inducit in patiēs. Nā primo quidē dat formā. ſcd̓o dat motū ꝯſequentē formā. ſic̄ ge nerās dat corꝑi grauitatē ⁊ motū ꝯn̄tē ip̄am. ⁊ ip̄a graui tas q̄ ē principiū motus ad locū ꝯnaturalē ꝓpter grauita tē pōt qͦdāmō dici amor natural̓. ſic etiam ip̄m appetibile dat appetitui primo quidē quandā coartationē ad ip̄m. q̄ eſt q̄dā complacētia appetibil̓ ex qͣ ſequit̉ motus ad appe tibile. nā appetitiuus motus circulo agit̉: vt d̓r ī. iij. d̓ aīa appetibile .n. mouet appetitū faciēs qͦdāmō in eius intētio nem. ⁊ appetitus tēdit in appetibile realiter ꝯſequendum vt ſit ibi finis motꝰ vbi fuit principiū. Prima ergo īmu tatio appetitus ab appetibili vocat̉ amor. qui nihil ē alid̓ qͣꝫ complacētia apperibil̓. ⁊ ex hac complacētia ſequit̉ mo tus in appetibile. qui eſt deſideriū. ⁊ vltimo quies que ē gaudiū. Sic ergo cū amor ꝯſiſtat in qͣdā immutatōe appe titus ab appetibili. manifeſtū ē ꝙ amor ē paſſio ꝓprie qui dem ẜm ꝙ ē in ꝯcupiſcibili. cōiter aūt ⁊ extēſo noīe ẜm ꝙ ē in voluntate. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ qꝛ ꝟtus ſignificat pri cipiū motus vel actōis. ideo amor inqͣꝫtum ē principium appetitiui motus a Dionyſio vocat̉ ꝟtus. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ vnio ꝑtinet ad amorē inqͣꝫtū ꝑ complacentiā appetitꝰ amās ſe hꝫ ad id qd̓ amat. ſicut ad ſei p̄m vel ad aliqͥd ſui. ⁊ ſic pꝫ ꝙ amor nō ē ip̄a relatio vnionis. ſꝫ vnio eſt ꝯn̄s amorē. vn̄ ⁊ Diony. dic̄ ꝙ amor ē ꝟtus vnitiua. Et ph̓s dicit in. ij. politice. ꝙ vnio ē opus amoris. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ amor ⁊ ſi nō noīet motū appetitus tendentē in appetibile noīat tn̄ motum appetitus quo immutat̉ ab appetibili vt ei appetibile complaceat. Ad tertium ſic proc edit̉ Uidet̉ ꝙ amor ſit idē qd̓ dilectio. Diony .n. x. c. d̓ di. no. dic̄ ꝙ hoc mō ſe hn̄t amor ⁊ dilectio ſic̄ qͣttuor ⁊ bis duo rectiliniū ⁊ rectas hn̄s lineas. ſꝫ iſta ſignificāt idem. ergo amor ⁊ dilectio ſignificāt idē. ¶Pre. appetitiui motꝰ ẜm ob̓a differūt. ſꝫ idē eſt obiectū dilectōis ⁊ amoris. gͦ ſunt idē ¶ Pre. ſi dilectio ⁊ amor in aliqͦ differūt. maxīe in hoc differre vident̉ ꝙ dilectio ſit in bono accipiēda. amor aūt in malo. vt quida dixerūt. ẜm ꝙ Augꝰ. narrat in. xiiij. d̓ ci ui. dei. ſꝫ hoc mō nō differūt. qꝛ vt ibidē Augꝰ. dic̄. In ſa cris ſcripturis vtrūqꝫ accipit̉ in bono ⁊ in malo. gꝰ amor ⁊ dilectio nō differūt ſic̄ ip̄e Augꝰ. ibidē ꝯcludit. ꝙ non ē aliud amorē dicere ⁊ aliud dilectionē dicere. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ Diony. dicit. iiij. c. de di. no. ꝙ q̄buſdā ſcōꝝ viſum eſt diuinius eſſe nomē amoris qͣꝫ nomē dilectōis. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ qͣttuor noīa inueniunt̉ ad idē qͦdāmō ꝑtinētia .ſ. amor dilectio. charitas. ⁊ amicitia. differūt tn̄ in hoc ꝙ amicitia ẜm ph̓m in. viij. ethi. eſt qͣi habitus. amor aūt ⁊ dilectio ſi
gnificant̉ ꝑ modū actus vel paſſionis. charitas āt vtroqꝫ mō accipi pōt. differenter tn̄ ſignificat̉ actus per iſta tria. Nā amor cōmunius inter ea ē. oīs .n. amor dilectio ē vel charitas. ſꝫ nō ecōuerſo. addit .n. dilectio ſupͣ amorē elec tionē p̄cedentē vt ip̄m nomē ſonat. vn̄ dilectio nō eſt in cōcupiſcibili ſꝫ in voluntate tm̄. ⁊ ē in ſola rōnali natura. charitas aūt addit ſupͣ amorē ꝑfectionē quandā amoris inqͣꝫtum id qd̓ amat̉ magni p̄cij extimat̉. vt ip̄m nomen deſignat. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ Diony. loquit̉ de amore ⁊ dilectōe ẜm ꝙ ſunt in appetitu intellectiuo. ſic .n. amor id̓ ē qd̓ dilectio. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ obiectū amoris ē cōmunius qͣꝫ obiectū dilectōis. qꝛ ad plura ſe extendit amor. qͣꝫ dile ctio. ſicut dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ nō differūt amor ⁊ dilectio ẜm dr̄iaꝫ boni ⁊ mali. ſꝫ ſic̄ dictū eſt. in ꝑte tn̄ in tellectiua idem eamor ⁊ dilectio. ⁊ ſic loquit̉ ibi Augꝰ. de amore. vn̄ paꝝ poſt ſubdit ꝙ recta volūtas eſt amor bonꝰ ⁊ ꝙ ꝑuerſa volūtas ē malus amor. Quia tn̄ amor qui ē paſſio concupiſcibil̓ plurimos inclinat ad malū. inde ha buerunt occaſionem qui p̄dictā dr̄iaꝫ aſſignauerunt. Ad. iiij. dd̓ ꝙ ideo aliqui poſuerunt etiā in ip̄a voluntate nomē amoris eſſe diuinius noīe dilectōis. qꝛ amor impor tat quādam paſſionem p̄cipue ẜm ꝙ eſt in appetitu ſenſi tiuo. dilectio autē p̄ſupponit iudiciū rōnis. magis autem in deum homo pōt tendere per amorē paſſiue qͦdāmō ab ip̄o deo attractus qͣꝫ ad hoc eum ꝓpria rō poſſit ducere. qd̓ ꝑtinet ad rōnem dilectionis vt dictum eſt. ⁊ ꝓpter hoc di uinius eſt amor qͣꝫ dilectio. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ amor incōueniēter diuidat̉ in amorē amicitie ⁊ ꝯcupīe. Amor .n. ē paſſio. amicitia vero ē habitus vt dicit ph̓s in. viij. ethi. ſed habitus non pōt eſſe ꝑs diuiſiua paſ ſionis. ergo amor nō inconueniēter diuidit̉ ꝑ amorē con cupiſcentie ⁊ amorem amicitie. ¶ Pre. nihil diuidit̉ ꝑ id quod ei connūerat̉. nō .n. homo ꝯnūerat̉ aīali. ſed ꝯcupīa ꝯnūerat̉ amori ſicut alia paſſio ab amore. ergo amor non pōt diuidi ꝑ ꝯcupīaꝫ. ¶ Pre. ẜm ph̓m in. iij. ethi. triplex eſt amicitia. vtilis. delectabil̓. ⁊ honeſta. ſed amicitia vtil̓ ⁊ delectabil̓ hꝫ ꝯcupīaꝫ. ergo concupiſcentia non debet di uidi contra amicitiam. ¶ Sed contra. quedam dicimur amare. quia ea concupiſcimus ſicut d̓r aliquis amare vi num ꝓpter dulce quod in eo concupiſcit. vt d̓r in. iij. topi. ſed ad vinum ⁊ ad hmōi nō habemus amicitiam. vt d̓r in viij. ethi. ergo alius eſt amor concupiſcentie. ⁊ alius amor amicitie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ph̓s dicit in. ij. rhetor. Amare eſt velle alicui bonū. Sic ergo motus amoris in duo ten dit .ſ. in bonū qd̓ quis vult alicui vel ſibi. vel alij. ⁊ in il lud cui vult bonū. ad illud ergo bonū qd̓ quis vult alte ri habet̉ amor ꝯcupīe. ad illud aūt cui aliquis vult bonū habet̉ amor amicitie. hec aūt diuiſio ē ẜm prius ⁊ poſteriꝰ Nā id qḋ amat̉ amore amicitie ſimpl̓r ⁊ ꝑ ſe amat̉. quod aūt amat̉ amore ꝯcupīe nō ſimpl̓r ⁊ ẜm ſe amat̉. ſꝫ ama tur alteri. Sicut .n. ens ꝑ ſe ſimpl̓r eſt qd̓ hꝫ eſſe. ens aūt ẜm quid ē qd̓ ē in alio. ita ⁊ bonū qd̓ ꝯuertit̉ cū ente. ſim pliciter qͥdem ē qd̓ ip̄aꝫ hꝫ bonitate. qd̓ aūt eſt bonū alte rius ē bonū ẜm qͥd. ⁊ ꝑ ꝯn̄s amor qͦ amat̉ aliqͥd vt ei ſit bo nū eſt amor ſimpl̓r. amor aūt qͦ amat̉ aliqͥd vt ſit bonū alte rius. ē amor ẜm qͥd. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ amor nō diuidit̉ amicitiā ⁊ ꝯcupīaꝫ. ſꝫ ꝑ amorē amicitie ⁊ ꝯcupīe. nā il le ꝓprie d̓r amicꝰ cui aliqd̓ bonū volumꝰ. illd̓ āt dicimꝰ cō cupiſcere qd̓ volumꝰ nobis. Et ꝑ hoc pꝫ ſolutio ad. ij. Ad. iij. dd̓. ꝙ in amicitia vtil̓ ⁊ delectabil̓ vult qͥdē aliqͦs

Queſtio XXVII
aliquod bonū amico. ⁊ qͣꝫtū ad hoc ſaluat̉ ibi rō amicitie. Sꝫ qꝛ illud bonū refert vlterius ad ſuā delectatōeꝫ ⁊ vti litatē. inde ē ꝙ amicitia vtilis ⁊ delectabilis inqͣꝫtū trahi tur ad amorē ꝯcupiſcentie deficit a rōne vere amicitie. ¶ Queſtio. XXVII. Einde ꝯſiderandū eſt de cā amoris. Et circa hoc querunt̉ qͣttuor. Primo vtruꝫ bonū ſit ſola cā amoris. Scd̓o vtꝝ ꝯgnitio ſit ſola cā amoris. Tertio vtꝝ. ſil̓itudo. Quar to vtꝝ aliqua alia anime paſſionum Ad primū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nō ſolū bonū ſit cā amoris. Bonum .n. non ē cā amoris niſi qꝛ amat̉. ſꝫ ꝯtingit etiā malū amari. ẜm illud pͣs. Qui diligit iniquitatē odit aīaꝫ ſuā. alioqͥn oīs amor eēt bonus. gͦ nō ſolū bonū ē cā amoris. ¶ Pre. ph̓s dicit in. ij. ethi. ꝙ eos qͥ mala ſna dicūt amamꝰ. gͦ videt̉ ꝙ ma lū ſit cā amoris. ¶ Pre. Diony. dic̄. iiij. ca. de di. no. ꝙ nō ſolū bonū ſꝫ etiā pulchꝝ ē oībus amabile. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ Augꝰ. dicit. viij. de tri. Nō amat̉ certe niſi bonū ſolū. gͦ bonū eſt cā amoris ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. amor ad appetitiuā potētiā ꝑtinet q̄ eſt vis paſſiua. vn̄ obiectū eius ꝯꝑat̉ ad ip̄aꝫ ſic̄ cā motus vel actus ip̄ius. oꝫ igit̉ vt illud ſit ꝓprie cā amoris qd̓ ē amoris obiectū. amoris aūt ꝓpriū obiectū eſt bonū. qꝛ vt dictū ē amor importat qͣꝫda ꝯnaturalitatē vel ꝯplacētiā amātis ad amatū. vnicuiqꝫ āt ē bonū id qd̓ eſt ſibi ꝯnaturale ⁊ ꝓportionatū. vn̄ relinq̄t̉ ꝙ bonū ſit ꝓpria cā amoris. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ malū nunqͣꝫ amat̉ niſi ſub rōe boni .ſ. inqͣꝫtū eſt ẜm qͥd bonū. ⁊ appre hendit̉ vt ſimpl̓r bonū. ⁊ ſic aliquis amor ē malus inqͣꝫtū tēdit in id qd̓ nō eſt ſimpl̓r veꝝ bonū. ⁊ ꝑ hunc modū hō diligit iniqͥtatē. inqͣꝫtū ꝑ iniquitatē adipiſcit̉ aliqd̓ honū. puta delectatōeꝫ vel pecuniā vel aliquid hmōi. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illi qui mala ſua dicūt nō ꝓpter mala amant̉ ſꝫ ꝓ pter hoc ꝙ dicūt mala. hoc .n. qd̓ ē dicere mala ſua hꝫ rō nē boni inqͣꝫtū excludit fictōeꝫ ſeu ſil̓atōeꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ pulchꝝ ē idē bono ſola rōne differēs. cū .n. bonū ſit qd̓ oīa appetūt. de rōe boni eſt ꝙ in eo quietet̉ appetitus. ſed ad rōnē pulchri ꝑtinet ꝙ in eius aſpectu ſeu cognitōe qͥe tet̉ appetitus. vn̄ ⁊ illi ſenſus p̄cipue reſpiciūt pulchꝝ q̄ maxīe cognoſcitiui ſunt .ſ. viſus ⁊ auditus rōi deẜuientes dicimus .n. pulchra viſibilia. ⁊ pulchros ſonos. in ſenſibi libus aūt alioꝝ ſenſuū nō vtimur nomīe pulchritudinis. nō .n. dicimus pulchros ſapores aut odores. Et ſic pꝫ ꝙ pulchꝝ addit ſup̄ bonū quendā ordinē ad vim cognoſciti uam. ita ꝙ bonū dicat̉ id qd̓ ſimpl̓r ꝯplacet appetitui. pul chꝝ aūt dicat̉ id cuius ip̄a apprehenſio placet. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ cognitio nō ſit cā amoris. ꝙ .n. aliqͥd q̄rat̉ hoc cō tingit ex amore. ſꝫ aliqͣ q̄runt̉ q̄ neſciunt̉. ſicut ſcīe. cū .n. in his idē ſit eas habere qd̓ eas noſcere. vt Augꝰ. dicit in li. lxxxiij. q. Si cognoſcerent̉ baberent̉ ⁊ nō q̄rerent̉. gͦ cog nitio nō ē cā amoris. ¶ Pre. eiuſdē rōis videt̉ eē ꝙ ali quid incognitū amet. ⁊ ꝙ aliqͥd amet̉ plus qͣꝫ cognoſcat̉ ſꝫ aliqͣ amant̉ plus qͣꝫ cognoſcant̉. ſicut d̓s qui in hac vi ta pōt ꝑ ſeip̄m amari. nō aūt ꝑ ſeip̄m cognoſci. gͦ cognitō nō eſt cā amoris. ¶ Pre. ſi cognitio eēt cā amoris nō poſ ſet inueniri amor vbi nō ē cognitio. ſꝫ in oībꝰ rebꝰ inuenit̉ amor. vt dic̄ Diony. in. iiij. c. de di. no. nō aūt in oībꝰ in uenit̉ cognitio. gͦ cognitio nō eſt cā amoris. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓
Augꝰ. ꝓbat in. x. de tri. ꝙ nullus pōt amare aliqͥd incog nitū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū ē bonū ē cā amoris ꝑ moduꝫ obiecti. bonū aūt nō ē ob̓m appetitꝰ. niſi ꝓut ē app̄hēſum ⁊ ideo amor requirit aliquā apprehenſionē boni qd̓ amat̉. ⁊ ꝓpter hoc ph̓s dicit. viij. ethi. ꝙ viſio corꝑalis ē pͥncipi um amoris ſenſitiui. ⁊ ſil̓r ꝯtēplatio ſpūal̓ pulchritudīs vel bonitatis ē principiū amoris ſpūaſis. ſic igit̉ cognitio eſt cā amoris ea rōe qͣ ⁊ bonū. qd̓ nō pōt amari niſi cogni tum. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ille qui q̄rit ſcīaꝫ non oīo ignor at eā. ſed ẜm aliquid eā p̄cognoſcit vel in vl̓i. vel in aliqͦ eius effectu. vel ꝑ hoc ꝙ audit eā laudari. vt Augꝰ. dicit in. x. d̓ tri. ſic aūt eā cognoſcere nō eſt eā habere. ſꝫ cognoſcere eā ꝑfecte. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ aliquid requirit̉ ad ꝑfectōem cog nitionis qd̓ nō requirit̉ ad ꝑfectōeꝫ amoris. Cognitio .n. ad rōnē ꝑtinet cuius ē diſtinguere inter ea q̄ ẜm rē ſunt ꝯiuncta. ⁊ ꝯponere qͦdāmō ea q̄ ſunt diuerſa vnum alteri comꝑando. ⁊ iō ad ꝑfectōeꝫ cognitōis requirit̉ ꝙ hō cog noſcat ſigillatim qͥcqͥd eſt in re. ſic̄ ꝑtes ⁊ ꝟtutes ⁊ ꝓprie tates. ſꝫ amor ē in vi appetitina q̄ reſpicit rē ẜm ꝙ in ſe eſt Un̄ ad ꝑfectōeꝫ amoris ſufficit ꝙ res ꝓut in ſe apprehen dit̉ amet̉ ob hoc gͦ ꝯtingit ꝙ aliquid plus amat̉ qͣꝫ cogno ſcat̉. qꝛ pōt ꝑfecte amari. etiā ſi nō ꝑfecte cognoſcat̉. ſicut maxīe pꝫ in ſciētijs qͣs aliqui amāt ꝓpter aliquā ſumma riā cognitōeꝫ quā de eis hn̄t. puta ꝙ ſciāt rhetoricā eē ſcīaꝫ ꝑ quā hō pōt ꝑſuadere. ⁊ hoc in rhetorica amāt. Et ſil̓re dd̓. circa amorē dei. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ etiā amor naturalis qui ē in oībꝰ rebꝰ cauſat̉ ex aliqͣ cognitōe. nō quidē in ip̄is rebus naturalibus exiſtente. ſed in eo qui naturam in ſti tuit. vt ſupra dictum eſt. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ſi l̓itudo nō eſt cā amoris. id ē .n. nō ē cā ꝯͣrioꝝ. ſꝫ ſil̓itudo eſt cā odij. d̓r. n. Prouerbi. viij. ꝙ inter ſuꝑbos ſꝑ ſunt iurgīa. Et ph̓s dicit in. viij. ethi. ꝙ figuli corrixantur ad inuice. gͦ ſil̓itudo nō eſt cā amoris. ¶ Pre. Augꝰ. dicit in. iiij. ꝯfeſ. ꝙ aliquis amat in alio qd̓ eē nō vellet. ſicut hō amat hyſtrionē qui nō vellet eſſe hyſtrio. hoc aūt nō ꝯtin geret ſi ſi l̓itudo eſſet ꝓpria cā amoris. ſic .n. hō amaret in altero qd̓ ip̄e haberet vel vellet habere. gͦ ſil̓itudo nō eſt cā amoris. ¶ Pre. Quilibet hō amat id qͦ indiget. etiā ſi il lud nō habeat. ſicut infirmus ſanitatē. ⁊ pauꝑ diuitias. ſꝫ inqͣꝫtum indiget ⁊ caret eis hꝫ diſſil̓itudinē ad ip̄a. gͦ non ſolū ſil̓itudo ſꝫ diſſil̓itudo eſt cā amoris. ¶ Pre. ph̓s dic̄ in. ij. rhetori. ꝙ bn̄ficos in ꝓſperitate ⁊ ſalutē amamus. ⁊ ſil̓r eos qui circa mortuos ſeruāt amicitiā oēs diligūt. nō aūt oēs ſunt tales. gͦ ſil̓ itudo nō eſt cā amoris. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ d̓r Eccꝭ. xiij. Omne aīal diligit ſil̓e ſibi. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſil̓itudo ꝓprie loquēdo eſt cā amoris. ſꝫ ꝯſiderandū eſt ꝙ ſil̓itudo inter aliqͣ pōt attēdi dupl̓r. Uno mō ex hoc ꝙ vtrūqꝫ hꝫ idē in actu. ſic̄ duo hn̄tes albedinē dicunt̉ ſil̓es Alio mō ex hoc ꝙ vnū hꝫ in potētia ⁊ in qͣdā inclinatōne illud qd̓ aliud hꝫ in actu. ſic̄ ſi dicamus ꝙ corpus graue exn̄s extra ſuū locū hꝫ ſil̓itudinē cū corꝑe graui in ſuo: lo co exn̄ti. vel etiā ẜm ꝙ potētia hꝫ ſil̓itudinē ad actū ip̄m. nā in ip̄a potentia qͦdāmō eſt actus. Primus gͦ ſil̓itudīs modus cauſat amorē amicitie ſeu beniuolētie. ex hoc .n. ꝙ aliqui duo ſunt ſil̓es qͣi hn̄tes vnā formā. ſunt qͦdammō vnū in forma illa. ſicut duo hoīes ſunt vnū in ſpē hūani tatis. ⁊ duo albi in albedine. ⁊ ideo affectus vnus tendit in alteꝝ. ſicut in vnū ſibi. ⁊ vult ei bonum ſicut ⁊ ſibi. ſed ſcd̓s modus ſil̓itudinis cauſat amorē ꝯcupīe vel amicitiā vtil̓ ſeu delectabilis. qꝛ vnicuiqꝫ exn̄ti in potētia inqͣꝫtum

Queſtio. XXVIII
hmōi ineſt appetitus ſui actus. ⁊ in eius ꝯſecutōe delectat̉ ſi ſit ſentiēs ⁊ cognoſcēs. Dictū ē aūt ſupͣ ꝙ in amore cō cupiſcētie amās ꝓprie amat ſeip̄m eū vult illud bonū qd̓ ꝯcupiſcit. magis aūt vnuſquiſqꝫ ſeip̄m amat qͣꝫ aliū. qꝛ ſibi vnus eſt in ſubſtantia. alteri vero in ſimilitudine ali cuius forme. ⁊ ideo ſi ex eo qui eſt ſibi ſil̓is in ꝑticipatōne forme impediat̉ ip̄emet a ꝯſecutōe boni quod amat efficit̉ ei odioſus. nō inqͣꝫtum eſt ſimilis ſed inqͣꝫtum eſt pprij bo ni impeditiuus. ⁊ ꝓpter hoc figuli corrixant̉ ad inuicem. quia ſe inuicem impediūt in ꝓprio lucro. ⁊ inter ſuperbos ſunt iurgia. qꝛ ſe inuicē impediūt in ꝓpria excellentia quā ꝯcupiſcunt. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in hoc etiā ꝙ aliquis in altero amat quod in ſe amat. inuenitur bonum ſil̓itudinis ẜm ꝓportionabilitatē. nam ſicut ſe hꝫ alius ad hoc qd̓ in alio amat̉. ita ip̄e ſe hꝫ ad hoc qd̓ in ſe amat. puta ſi bonus cātor bonum amet ſcriptorē. attendit̉ ibi ſil̓itudo ꝓportionis ẜm ꝙ vterqꝫ hꝫ qd̓ ꝯuenit ei ẜm ſuam artem. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille qui amat hoc quo indi gethꝫ ſil̓itudinem ad id quod amat. ſicut quod eſt poten tia ad actum. vt dictū eſt. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ ẜm eandem ſi militudinem potentie ad actū ille qui nō eſt liberal̓ amat eum qui eſt liberalis inqͣꝫtum expectat ab eo aliquid qd̓ deſiderat. ⁊ eadē rō eſt de ꝑſeuerāte in amicitia ad eū qui nō ꝑſenerat. vtrobiqꝫ .n. videt̉ eſſe amicitia ꝓpter vtilitatē Uel dd̓. ꝙ lꝫ nō omnes homīes habeāt hmoi ꝟtutes ẜm habitū completū. hn̄t tn̄ eas ẜm q̄dam ſeminalia rōnis. ẜm que qui nō habet ꝟtutem diligit ꝟtuoſum tanqͣꝫ ſue naturali rōni conformem. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ aliqͣ alia paſſio poſſit eē cā amoris. Dicit .n. ph̓o in. viij. ethi ꝙ aliqui amant̉ ꝓpter delectationē. ſed de le ctatio ē paſſio q̄dā. gͦ aliqͣ alia paſſio ē cā amoris. ¶ Pre. deſideriū q̄dā paſſio ē. ſed aliqͦs amamus ꝓpter deſideriū qd̓ ab eis expectamus. ſicut apparet in oī amicitia q̄ eſt ꝓ pter vtilitatē. gͦ aliqͣ alia paſſio ē cā amoris ¶ Pre. Aug. dicit in. x. de tri. Cuius rei adipiſcēde ſpem quiſqꝫ nō ge rit. aut tepide amat. aut oīo nō amat. qͣꝫuis qͣꝫ pulchra fit videat. gͦ ſpes ē etiā cā amoris. ¶ Sꝫ ꝯͣ hoc eſt ꝙ oēs alie affectōes aīe ex amore cauſant̉. vt Augꝰ. dic̄ in. xiiij. d̓ ci. dei. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ nulla alia paſſio aīe ē q̄ non p̄ſupponat aliquē amorē. cꝰ rō ē. qꝛ oīs alia paſſio aīe importat mo tū ad aliqͥd vel quietē in aliqͦ oīs aūt motus in aliqͥd vel quies in aliqͦ exaliqͣ ꝯnaturalitate vel coaptatōne ꝓced it q̄ ꝑtinet ad ronē amoris. vn̄ impoſſibile ē ꝙ aliqͣ alia paſ ſio aīe ſit cā vl̓r oīs amoris. ꝯtingit tn̄ aliquā aliā paſſio nē eſſe cāꝫ amoris alicꝰ. ſic̄ etiā vnū bonū ē cā alterius. Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ cū aliqͦs amat aliqͥd ꝓpter delectatōeꝫ. amor qͥdē ille cāt̉ ex delectatōne. ſꝫ delectatio illa iteꝝ cāt̉ ex alio amore p̄cedēte. nullus .n. delectat̉ niſi in re aliqͦ mō ama ta. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ deſiderin̄ rei alicꝰ ſꝑ p̄ſupponit amoreꝫ illius rei. ſꝫ deſideriū alicꝰ rei pōt eſſe ca vt res alia amet̉. ſic qui deſiderat pecuniā amat ꝓpter hoc eū a qͦ pecuniam recipit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſpes cāt vel auget amorē. ⁊ hoc rō ne delectatōis. qꝛ delectatōeꝫ cauſat. etiā rōne deſiderij. qꝛ ſpes deſideriū fortificat. nō .n. ita intēſe deſideramus que nō ſperamus. ſed tn̄ ⁊ ip̄a ſpes eſt alicuius boni amati. ¶ Queſtio. XXVIII. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de effectibus amoris. Et circa hec querun tur ſex. Primo viꝝ vnio ſit effectus amoris.
Scd̓o vtꝝ mutua inheſio. Tertio vtꝝ extaſis ſit effectus amoris. Quarto vtꝝ zelus. Quinto vtꝝ amor ſit paſſio leſiua amantis. Sexto. vtrum amor ſit eā omnium que amans agit. Ad primum ſic. ꝓceditur Uidet̉ ꝙ vnio non ſit effectus amoris. Abn̄tia .n. vnioni repugnat. ſꝫ amor compatit̉ ſecū abn̄tiā. Dicit n. Apl̓us ad Gal̓. iiij. Bonū emulamini in bono ſꝑ. loquēs de ſe ip̄o. vt glo. dicit. ⁊ nō tm̄ cū pn̄s ſim apud vos. gͦ vnio nō eſt effectus amoris. ¶ Pre. Oīs vnio aut eſt ꝑ eſſentiā ſicut forma vnit̉ materie ⁊ accn̄s ſubiecto ⁊ ꝑs toti vel al teri ꝑti ad ꝯſtitutōeꝫ totius. aut eſt ꝑ ſil̓itudinē vel gene ris vel ſpeciei vel accn̄tis. ſed amor nō cauſat vnionē eēn tie. alioquin nunqͣꝫ haberet̉ amor ad ea q̄ ſunt ꝑ eſſentiaꝫ diuiſa. vnionem aut q̄ eſt ꝑ ſil̓itudinē amor nō cauſat. ſꝫ magis ab ea cauſat̉ vt dictum eſt. gͦ vnio nō ē effectꝰ amo ris. ¶ Pre. Senſus in actu ſit ſenſibile in actu. ⁊ intelle ctus in actu ſit intellectiuū in actu. nō aūt amans in actu ſit amatū in actu. gͦ vnio magis eſt effectus cognitōis qͣꝫ amoris. ¶ Sed contra ē quod dicit Diony. iiij. c. de di. no. ꝙ amor quilibet eſt virtus vnitiua. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ du plex ē vnio amantis ad amatū. Una quidem ẜm rem. pu ta cum amatū pn̄tialiter adeſt amanti. Alia vero ẜm affe ctum. que quidem vnio ꝯſid erāda eſt ex apprehenſionē p̄ cedente. nam motus appetitiuus ſequit̉ apprehenſionem. cum aūt ſit duplex amor .ſ. ꝯcupīe ⁊ amicitie. vterqꝫ ꝓce dit ex quadam apprehenſione vnitatis amati ad amātem cum .n. aliquis amat aliquid qͣi ꝯcupiſcēs illud. apprehen dit illud qͣi pertinens ad ſuum bn̄ eſſe. Sil̓r cum aliquis amat aliquē amore amicitie vl̓t ei bonum ſicut ⁊ ſibi vult bonum. vn̄ apprehendit illum vt alteꝝ ſe. inqͣꝫtum .ſ. vult ei bonum ſicut ⁊ ſibiip̄i. ⁊ inde eſt ꝙ amicus d̓r eſſe alter ip̄e. ⁊ Augꝰ. dicit in. iiij. ꝯfeſſ. Dene quidam dixit de ami co ſuo dimidium anime ſue. Primaꝫ ergo vnionē amor facit effectiue. quia mouet ad deſiderandum ⁊ querendū pn̄tiam amati quaſi ſibi conuenientis ⁊ ad ſe pertinentis. Scd̓am autem vnionem facit formaliter. quia ip̄e amor eſt talis vnio vel nexus. vn̄ Augꝰ. dicit in. viij. de tri. ꝙ a mor eſt qͣi iunctura quedam aliqua duo copulans vel co pulare appetens. amantem .ſ. ⁊ quod amat̉. ꝙ .n. dicit co pulans refert̉ ad vnionem affectus ſine qua non eſt amor vero dicit copulare intendens ꝑtinet ad vnionē realē. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ obiectio illa procedit de vnione reali quam quidem requirit delectatio ſicut cauſam. deſideriū vero eſt in reali abn̄tia amati. amor vero ⁊ in abn̄tia ⁊ in pn̄tia. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vnio tripl̓r ſe hꝫ ad amorem. Que dam .n. vnio eſt cā amoris. ⁊ hec quidem eſt vnio ſubſtan tialis qͣꝫtum ad amorem quo quis amat ſeip̄m. qͣꝫtum ve to ad amorem quo quis amat alia eſt vnio ſimilitudinis vt dictum eſt. Quedā vero vnio eſt eſſentialiter ip̄e amor ⁊ hec eſt vnio ẜm coaprationem affectus. que quidē aſſi milat̉ vnioni ſubſtantiali inqͣꝫtum amans ſe hꝫ ad ama tum. in amore quidem amicitie vt ad ſeip̄m. in amore au tem ꝯcupīe vt aliquid ſui. Quedam vero vnio eſt effectꝰ amoris. ⁊ hec eſt vnio realis quā amans querit de re ama ta. ⁊ hec quidē vnio eſt ẜm ꝯueniētiam amoris. vt .n. ph̓s dicit. ij. politice. Ariſtophanes dixit ꝙ amantes deſidera rent ex ambobus fieri vnū. ſꝫ qꝛ ex hoc accideret aūt ambos aut alteꝝ corrumpi querunt vnionē que ꝯuenit ⁊ decet. vt .ſ. ſimul ꝯuerſent̉ ⁊ ſimul colloquant̉. ⁊ in alijs ꝯiungā tur hmōi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cognitio ꝑficit̉ ꝑ hoc ꝙ cognitū

Queſtio XXVIII
A y 114
vnit̉ cognoſcenti ẜm ſuā ſil̓itudinē. ſed amor facit ꝙ ip̄a res q̄ amat̉ amāti aliqͦ mō vniat̉ vt dictū eſt. vn̄ amor eſt magis vnitiuus qͣꝫ cognitio. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ amor cauſet mutuā inheſionē .ſ. vt amans ſit in amato. ⁊ ecōuerſo. qd̓ .n. ē in altero ꝯtinet̉ in eo. ſꝫ nō pōt idē eſſe ꝯtinēs ⁊ ꝯtentū. ergo ꝑ amorē nō pōt cauſari mu tua inheſio vt amatū ſit in amāte ⁊ econuerſo. ¶ Pre. ni hil pōt penetrare in interiora alicuius integri niſi per ali qua diuiſionē. ſꝫ diuidere q̄ ſunt ẜm rē ꝯiuncta non ꝑti net ad appetitū in qͦ eſt amor. ſꝫ ad rōnem. gͦ mutua inhe ſio nō ē effectus amoris. ¶ Pre. ſi ꝑ amorem amās eſt in amato ⁊ econuerſo. ſequet̉ ꝙ hoc mō amatū vniat̉ aman ti ſic̄ amās amato. ſꝫ ip̄a vnio ē amor vt dictū ē. ergo ſeqͣt̉ ꝙ ſꝑ amās amet̉ ab amato. qd̓ pꝫ eſſe falſum. nō ergo mu tua inheſio ē effectus amoris. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ d̓r. i. Io. iiij Qui manet in charitate in deo manet ⁊ deus in eo. chari tas aūt eſt amor dei. ergo eadē rōe quilibet amor fac̄ ama tū eſſe in amāte ⁊ econuerſo. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ iſte effectus mutue inheſionis pōt intelligi ⁊ qͣꝫtū ad vim apprehenſi uā. ⁊ qͣꝫtū ad vim appetitiuā. Nā qͣꝫtū ad vim apprehenſi uā amatū d̓r eſſe intamāte inqͣꝫtū amatū immorat̉ in app̄ henſione amantis. ẜm illud Phil̓. i. Eo ꝙ habeam vos in corde. Amās vero d̓r eſſe in amato ẜm apprehenſionē. in qͣꝫtū amās non eſt ꝯtentus ſuꝑficiali apprehenſione ama ti. ſed nitit̉ ſingula q̄ ad amatu ꝑtinēt intrinſecus diſqui rere. ⁊ ſic ad interiora eius ingredit̉. ſic̄ de ſpūſancto qui ē amor dei. d̓r. i. ad Corin. ij. ꝙ ſcrutat̉ etiā ꝓfunda dei. Sꝫ qͣꝫtū ad vim appetitiuā amatū d̓r eſſe in amante ꝓut eſt ꝑ quandā complacētiā in eius affectu. vt vel delectet̉ in eo aut in bonis eius apud pn̄tiam. vel in abn̄tia ꝑ deſideriū tendat in ip̄m amatū ꝑ amorē ꝯcupīe. vel in bona q̄ vult amato eius ꝑ amorē amicitie. non quidē ex aliqͣ extrinſe ca cā. ſicut cū aliquis deſiderat aliquid ꝓpter alteꝝ. vel cū aliquis vult bonū alteri ꝓpter aliquid aliud. ſꝫ ꝓpter com placentiā amati interius radicatā. vn̄ ⁊ amor d̓r intimus. ⁊ dicunt̉ viſcera charitatis. Ecōuerſo aūt amās ē in ama to. aliter quidem ꝑ amorē ꝯcupīe. aliter ꝑ amorē amicitie Amornāqꝫ ꝯcupīe nō requieſcit in qͣcunqꝫ extrinſeca aut ſuꝑficiali adeptione vel fruitione amati. ſed q̄rit amatuꝫ ꝑfecte habere. qͣi ad intima illius ꝑueniēs. in amore vero amicitie amās eſt in amato inqͣꝫtū reputat bona vel ma la amici ſic̄ ſua. ⁊ voluntatē amici ſic̄ ſuā. vt qͣi ip̄e in ſuo amico videat̉ bona vel mala pati ⁊ affici. ⁊ ꝓpter hoc ꝓpri um eſt amicoꝝ eadē velle ⁊ in eodē triſtari ⁊ gaudere. ẜm ph̓m in. ix. ethi. ⁊ in. ij. rheto. vt ſic inqͣꝫtū q̄ ſunt amici eſti mat ſua. amās videat̉ eſſe in amato. qͣſi idē factus amato. inqͣꝫtū aūt econuerſo vult ⁊ agit ꝓpter amicū ſic̄ ꝓpter ſe ip̄m. qͣi reputās amicū idē ſibi. ſic amatū eſt in amante. Pōt aūt ⁊ tertio mō mutua inheſio intelligi in amore a micitie ẜm viā redamationis inqͣꝫtū mutuo ſe amāt ami ci. ⁊ ſibiinuicem bona volūt ⁊ oꝑant̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ amatū ꝯtinet̉ in amāte inqͣꝫtū eſt imp̄ſſum in affectu eius ꝑ quādam complacentiā. econuerſo ꝟo amās ꝯtinetur in amato inqͣꝫtū amās ſequit̉ aliqͦ mō illud qd̓ eſt intimum amati. nihil .n. ꝓhibet diuerſo mō eſſe aliquid ꝯtinēs ⁊ cō tentū. ſicut genus continet̉ in ſpē ⁊ econuerſo. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rōis apprehenſio p̄cedit affectū amoris. ⁊ ideo ſicut rō diſquirit ita affectus amoris ſubintrat in amatū. vt ex dictis pꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illa rō ꝓcedit de tertio mō mu tue inheſionis qͥ nō inuenit̉ in quolibet amore.
Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ extaſis nō ſit effectus amoris. Extaſis .n. qͣꝫdam alienatōeꝫ importare videt̉. ſꝫ amor nō ſꝑ fac̄ alienationē ſunt .n. amātes interdū ſui cōpotes. ergo amor nō fac̄ ex taſim ¶ Pre. amans deſiderat amatū ſibi vniri. magis ergo amatu trahit ad ſe qͣꝫ etiā ꝑgat in amatū extra ſe exi ens. ¶ Pre. amor vnit amatū amanti. ſic̄ dictū ē. ſi ergo amās extra ſe tendit vt in amatū ꝑgat. ſequit̉ ꝙ ſꝑ plꝰ di ligat amatū qͣꝫ ſeip̄m. quod pꝫ eſſe falſum. nō ergo extaſis ē effectus amoris. ¶ Sed ꝯͣ eſt qḋ Diony. dic̄. iiij. ca. de di. no. ꝙ diuinꝰ amor extaſim facit. ⁊ ꝙ ip̄e deus propter amorē eſt extaſim paſſus. cū ergo quilibet amor ſit q̄dam ſil̓itudo ꝑticipata diuini amoris. vt ibidem d̓r. videtur ꝙ quilibet amor cauſet extaſim. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ extaſim pati aliquid d̓r cū extra ſe ponit̉. quod quidem ꝯtingit ⁊ ẜm vim apprehenſiuā. ⁊ ẜm vim appetitiuā. ẜm vim apprehē ſiuā aliquis d̓r extra ſe poni. qn̄ ponit̉ extra cognitionem ſibi ꝓpriā. vel qꝛ ad ſuꝑiorem ſublimat̉. ſicut homo dum eleuat̉ ad comp̄hendenda aliqͣ q̄ ſunt ſupͣ ſenſum ⁊ rōnē d̓r extaſim pati inqͣꝫtū ponit̉ extra connaturalē apprehenſi onem rōis ⁊ ſenſus. vel qꝛ ad inferiora deprimit̉. puta cū aliquis in furiā vel amentiā cadit d̓r extaſim paſſus. ẜm appetitiuā vero ꝑtem d̓r aliquis extaſim pati qn̄ appetitus alicuius in alteꝝ fert̉ exiens quodāmō extra ſeip̄m. primā quidem extaſim facit amor diſpoſitiue. inqͣꝫtū .ſ. farit me ditari de amato. vt dictū eſt. Intenſa aūt meditatio vniꝰ abſtrahit ab alijs. Sed ſcd̓am extaſim facit amor directe ſimpl̓r quidem amor amicitie. amor aūt ꝯcupīe nō ſ im pliciter ſed ẜm quid. Nā in amore ꝯcupīe quodāmō fert̉ amans extra ſei p̄m. inqͣꝫtū .ſ. nō ꝯtentus gaudere de bono quod habet. querit frui aliquo extra ſe. ſed qꝛ illud extrin ſecū bonū querit ſibi habere. nō exit ſimpl̓r extra ſe. ſed ta lis affectio in fine infra ip̄am ꝯcludit̉. ſed in amore amici tie affectus alicuius ſimpl̓r exit extra ſe. qꝛ vult amico bo num ⁊ oꝑat̉ bonū. qͣi gerēs curā ⁊ ꝓuidentiā ip̄ius ꝓpter ip̄m amicū. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ illa rō ꝓcedit de prima ex taſi. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illa rō ꝓcedit de amore ꝯcupīe qui nō facit ſimpl̓r extaſim. vt dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille qui amat intantū extra ſe exit inqͣꝫtum vult bona amici ⁊ oꝑa tur. nō tn̄ vult bona amici magis qͣꝫ ſua. vn̄ nō ſequit̉ ꝙ alteꝝ plus qͣꝫ ſe diligat. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ zelus nō ſit effectus amoris. zelus .n̄. eſt ꝯtētio nis principium. Un̄ d̓r. i. ad Corin. iij. Cum ſit inter vos zelus ⁊ contentio ⁊cͣ. ſed ꝯtentio repugnat amori. ergo ze lus non eſt effectus amoris. ¶ Pre. obiectum amoris ē bonū qd̓ ē cōmunicatiuū ſui. ſꝫ zelus repugnat cōmunica tioni. ad zelum .n. ꝑtiuere videt̉ ꝙ quis nō patit̉ ꝯſortiuꝫ in amato ſicut viri dicunt̉ zelare vxores qͦs nolūt habere cōmunes cū ceteris. ergo zelus non eſt effectus amoris. ¶ Pre. zelus nō eſt ſine odio. ſic̄ nec ſine amore. d̓r .n. in pͣs. Zelaui ſuꝑ inimicos. nō ergo dꝫ dici magis effectus amoris qͣꝫ odij ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Diony. dic̄. iiij. ca. de di. no. ꝙ deus appellat̉ zelotes ꝓpter multū amorē quem hꝫ ad exn̄tia ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ zelus quocūqꝫ mō ſumat̉ ex intē tione amoris ꝓuenit. manifeſtū eſt .n. ꝙ qͣꝫto aliqͣ ꝟtus ī tenſius tendit in aliquid. fortius repellit omne contrariū vel repugnās. Cum igit̉ amor ſit quidā motus in amatū vt Augꝰ. dic̄ in li. lxxxiij. q. Intēſus amor q̄rit excludere oē id qd̓ ſibi repugnat. aliter tn̄ hoc ꝯtingit in amore ꝯcuE 2

Queſtio. LLLVL
iſcētie. ⁊ aliter in amore amicitie. Nā in amore ꝯcupīe q̄ Intenſe aliquid ꝯcupiſcit. mouet̉ ꝯͣ omne illud qd̓ repug nat ꝯſecutōi vel fruitioni quiete eius qd̓ amat̉. ⁊ hoc mō viri dicunt̉ zelare vxores. ne ꝑ ꝯſortiū alioꝝ impediat̉ ſin gularitas quā in vxore q̄rūt. ſil̓r etiā qui q̄runt excellētiā mouent̉ ꝯͣ eos qui excellere vident̉ qͣi impediētes excellē tiā eoꝝ. ⁊ iſte eſt zelus inuidie. de qͦ d̓r in pͣs. Noli emula ri in malignātibus. neqꝫ zelaueris faciētes iniquitatem. Amor aūt amicitie q̄rit bonū amici. vn̄ qn̄ eſt intēſus fac̄ hoīeꝫ moueri ꝯͣ omne illud qḋ repugnat bono amici. ⁊ ẜꝫ hoc aliquis d̓r zelare ꝓ amico. qn̄ ſi qͣ dicunt̉ vel fiūt ꝯtra bonū amici hō repellere ſtudet. Et ꝑ hūc etiā modū aliqͥs d̓r zelare ꝓ deo qn̄ ea q̄ ſunt contra honorē vel voluntatē dei repellere ẜm poſſe conat̉. ẜm illud. iij. Regū. xix. Zelo zelatus ſum ꝓ dn̄o exercituū. ⁊ Ioh. ij. ſuꝑ illud. Alus domus tue comedit me. dicit glo. ꝙ bono zelo comedit̉ q̄ q̄libet pͣua q̄ viderit corrigere ſatagit. ſi nequit tolerat ⁊ gemit. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ apl̓s ibi loquit̉ de zelo inuidie qui quidem eſt cā cōtentōis. nō ꝯͣ rē amatā. ſꝫ ꝓ re amata ꝯͣ impedimēta ip̄ius. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ bonū amat̉ inqͣꝫtum eſt cōicabile amāti. vn̄ omne illud qd̓ ꝑfectōeꝫ huius cōi cationis impedit efficit̉ odioſum. ⁊ ſic ex amore boni zelus cauſat̉. Ex defectu aūt bonitatis ꝯtingit ꝙ q̄dā ꝑua bona nō pn̄t integre ſimul poſſideri a multis. ⁊ ex amore taliuꝫ cauſat̉ zelus inuidie. non aūt ꝓprie ex his q̄ integre pn̄t a multis poſſideri. Nullus .n. inuidet alteri de cognitōe ve ritatis q̄ a multis integre cognoſci pōt. ſꝫ forte de excellen tia circa cognitōeꝫ huius. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ hocip̄m quod aliqͥs odio hꝫ ea q̄ repugnāt amato ex amore ꝓcedit. vn̄ zelus ꝓprie ponit̉ effectus amoris magis qͣꝫ odij. Ad quintum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ amor ſit paſſio leſiua. Languor .n. ſignat leſio nem quandā languētis ſed amor cauſat languorē. d̓r .n. Canti. ij. Fulcite me floribus. ſtipate me malis. qꝛ amore langueo. gͦ amor eſt paſſio leſiua. ¶ Pre. lique factio ē q̄ dā reſolutio. ſed amor eſt liq̄ factiuus. d̓r. n. Canti. v. Aīa mea liq̄ facta eſt vt dilectus meus locutus eſt. gͦ amor eſt reſolutiuus. ē ergo corruptiuus ⁊ leſiuus. ¶ Pre. feruor deſignat quendā exceſſum in caliditate. qui quidē exceſſꝰ corruptiuus eſt. ſꝫ feruor cauſat̉ ex amore. Diony .n. vij. c. ce. Hie. inter ceteras ꝓprietates ad amorē ſeraphin ꝑti nentes ponit calidū ⁊ acutū ⁊ ſuꝑferuēs. Et Canti. viij. d̓r de amore. ꝙ lāpades eius ſunt lampades ignis atqꝫ flā maꝝ. ergo amor ē paſſio leſiua ⁊ corruptiua. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ dicit Diony. iiij. c. de di. no. ꝙ ſingula ſeip̄a amāt ꝯtē tiue .i. ſeruatiue. ergo amor nō eſt paſſio leſiua. ſꝫ magis ꝯſeruatiua ⁊⁊ ꝑfectiua. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictum eſt. amor ſignat coaptationē quandā appetitiue ꝟtutis ad ali qd̓ bonū. nihil aūt qd̓ coaptat̉ ad aliquid qd̓ eſt ſibi ꝯue niēs ex hocip̄o ledit̉. ſꝫ magis ſi ſit poſſibile ꝓficit ⁊ melio rat̉. qd̓ vero coaptat̉ ad aliquid qd̓ nō eſt ſibi conueniens ex hoc ledit̉ ⁊ deteriorat̉. Amor gͦ boni conueniētis eſt ꝑfe ctiuus ⁊ melioratiuus amātis. amor aūt boni qd̓ non eſt cōueniēs amāti eſt leſiuus ⁊ deterioratiuus amātis. Un̄ maxīe homo ꝑficit̉ ⁊ meliorat̉ ꝑ amorem dei. ledit̉ autē ⁊ deteriorat̉ ꝑ amorē peccati. ẜm illud Oſee. ix. Facti ſunt abominabiles ſicut ea q̄ dilexerūt. Et hoc quidē ſic dictū eſt de amore qͣꝫtū ad id qḋ eſt formale in ip̄o. qd̓ eſt .ſ. ex ꝑ te appetitus. qͣꝫtū vero ad id qd̓ eſt materiale in paſſione amoris qd̓ eſt īmutatio aliqͣ corꝑalis. accidit ꝙ amor ſit leſiuus ꝓpter exceſſum immutatōis. ſicut accidit in ſenſu
⁊ in omni actu virtutis aīe qui exerceꝑalit̉ quam immu tationē organi corꝑalis. ¶ Ad ea ver que in contrarium obijciunt̉ dd̓. ꝙ amori attribui pn̄t qͣttuor effectus proxi mi .ſ. liq̄factio. rruitio. languor ⁊ feruor. inter qͥ primū ē li q̄factio q̄ opponit̉ ꝯgelatōi. Ea .n. q̄ ſunt ꝯgelata. in ſeip̄is conſtricta ſunt vt nō poſſint de facili ſubintratōeꝫᵈ alteriꝰ pati. ad amorē aūt ꝑtinet ꝙ appetitus coaptet̉ ad receptio nem boni amati ꝓut amatū eſt in amāte. ſicut iam ſupͣ di ctum eſt. Un̄ cordis congelatio vel duritia eſt diſpoſitio re pugnās amori. ſed liq̄factio importat quandā mollificatio nem cordis qͣ exhibet ſe cor habile vt amatū in ip̄m ſubin tret. Si ergo amatum fuerit pn̄s ⁊ habitum cauſat̉ dele ctatio ſiue fruitio. ſi autem fuerit abn̄s conſequuntur due paſſiones .ſ. triſticia de abn̄tia que ſignat̉ ꝑ languorē. Un̄ ⁊ Tullius in. iij. de tuſculanis q̄ſtionbi us maxime triſti ciam egritudinem nominat. ⁊ intenſum deſiderium de cō ſecutione amati. quod ſignat̉ ꝑ feruorem. ⁊ iſti qͥdē ſunt effectus amoris formaliter accepti ẜm habitudinem appe titiue ꝟtutis ad obiectum. ſed in paſſione amoris conſe quūtur aliqui effectus his ꝓportionati ẜm immutationeꝫ organi. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ amās nō agat oīa ex amore. Amor .n. q̄dā paſſio eſt. vt ſupra dictū eſt. ſed nō omnia q̄ agit hō agit ex paſſio ne. ſed q̄dam agit ex electōe. ⁊ q̄dam ex ignorantia. vt d̓r in. v. ethi. ergo nō omnia q̄ homo agit. agit ex amore. Pre. appetitus eſt principium motus ⁊ actionis in omni bus animalibus. vt pꝫ in. iij. de aīa. Si igit̉ omīa q̄ quis agit. agit ex amore. alie paſſiones appetitiue ꝑtis erunt ſu ꝑflue. ¶ Pre. nihil canſat̉ ſimul a contrarijs cauſis. ſꝫ q̄ dam fiunt ex odio. nō ergo omnia ſunt ex amore. ¶ Sed contra eſt qd̓ Diony. dic̄. iiij. c. de di. no. ꝙ ꝓpter amorem boni oīa agūt q̄cunqꝫ agunt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ omnis agens agit ꝓpter finē aliquem. vt ſupra dictū eſt. finis aūt eſt bo num deſideratum ⁊ amatū vnicuiqꝫ. Un̄ manifeſtum eſt ꝙ omne agēs qd̓cunqꝫ ſit agit quācunqꝫ actionē exali qͦ amore. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ obiectio illa ꝓcedit de amore qui eſt paſſio in appetitu ſenſitiuo exn̄s. nos auteꝫ loquimur nunc de amore cōiter accepto ꝓut comp̄hendit ſub ſe amo rem intellectualē. rōnalem. aīaleꝫ natura ē. ſic. n. Diony. loquit̉ de amore ī. iiij. c. d̓ di. no. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ex amore ſicut iā dictū eſt cauſant̉ ⁊ deſideriū ⁊ triſticia ⁊ delectatio ⁊ ꝑ ꝯn̄s oēs alie paſſiones. vn̄ omnis actio q̄ ꝓcedit ex qͣ cunqꝫ paſſione ꝓcedit etiā ex amore ſicut exprima cā. vn̄ nō ſuꝑ fluūt alie paſſiones q̄ ſunt cauſe ꝓxime. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ odiū etiā ex amore cauſat̉. ſic ut infra dicet̉. ¶ Queſtio. XXIX. Einde ꝯſiderādum S eſt de odio. Et circa hoc q̄runtur ſex. Primo vtꝝ cā ⁊ obiectū odij ſit malū. Scd̓o vtꝝ odiū cauſet̉ ex amore. Tertio vtrum odiū ſit fortius qͣꝫ amor. Quarto vtꝝ aliquis poſſit habere odio ſeip̄um. Quinto vtꝝ aliquis poſſit habere odio veritatē. Sexto viꝝ aliquid poſſit haberi odio in vniuerſali. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ⁿ ꝙ obiectū ⁊ cā odij nō ſit malū. omne .n. qd̓ ē inqͣꝫ tū hmōi bonū ē. ſi igit̉ obiectū odij ſit malū. ſequit̉ ꝙ nul la res odio habeat̉. ſꝫ ſolū defectus alitꝰ rei. qd̓ pꝫ eē falſuꝫ ¶ Pre. odire malū ē laudabile. Un̄ in laudē qͦrundā. d̓r

Queſtio XXIX
ij. Macha. iij. ꝙ leges optime cuſtodiebant̉ ꝓpter oēꝫ pon tificis pietatē. ⁊ aīos odio hn̄tes mala. ſi igit̉ nihil odiat̉ niſi malū. ſequit̉ ꝙ oē odiū ſit laudabile. qd̓ pꝫ eſſe falſuꝫ Pre. idē nō eſt ſil̓ bonū ⁊ malū. ſꝫ idē diuerſis ē odi bile ⁊ amabile. gͦ odiū nō ſolū eſt mali. ſꝫ etiā boni ¶ Sꝫ ꝯͣ. odiū ꝯͣriat̉ amori. ſꝫ ob̓m amoris ē bonū. vt ſupͣ dictuꝫ eſt. gͦ obiectū odij eſt malū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cū appetitꝰ na turalis deriuet̉ ab aliqͣ apprehenſione lꝫ nō ꝯiūcta. eadem rō videt̉ eſſe de inclinatōe appetitus naturalis ⁊ appetitus aīalis qui ſequit̉ apprehenſionē ꝯiunctā. ſic̄ ſupra dictū eſt in appetitu aūt naturali hoc manifeſte apparet. ꝙ ſic̄ vnū quodqꝫ hꝫ naturalem ꝯſonantiā vel aptitudine ad id qd̓ ſibi ꝯuenit q̄ ē amor naturalis. ita ad id qd̓ ē repugnās ⁊ corruptiuū hꝫ diſſonantiā naturalem q̄ eſt odiū naturale Sic igit̉ ⁊ in appetitu aīali ſeu intellectiuo amor eſt con ſonantia q̄dam appetitus in id qd̓ apprehendit̉. vt conue niēs. odiū ꝟo eſt diſſonātia q̄dā appetitus ad id qd̓ app̄ hendit̉ vt repugnās ⁊ nociuum. ſicut aūt omne conueni ens in qͣꝫtum hmōi hꝫ rōnem boni. ita omne repugnans inqͣꝫtum hmōi hꝫ rōnem mali. ⁊ ideo ſicut bonū eſt obie ctum amoris. ita malum eſt obiectum odij. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ens inqͣꝫtū ens nō hꝫ rōnem repugnātis. ſed magis cō uenientis. qꝛ oīa conueniunt in ente. ſed ens inqͣꝫtum eſt hoc ens determinatū hꝫ rōnem repugnātis ad aliqd̓ ens determinatū. ⁊ ẜm hoc vnū ens eſt odibile alteri ⁊ eſt ma lum. ⁊ ſi nō in ſe. tn̄ ꝑ comꝑatōeꝫ ad alteꝝ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut aliquid apprehendit̉ vt bonum qd̓ nō eſt vere bo nū. ita aliquid apprehendit̉ vt malum qd̓ nō eſt vere ma lum. vn̄ ꝯtingit qn̄qꝫ nec odiū mali. nec amorē boni eē bo num ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝯtingit idē eſſe amabile ⁊ odibile di uerſis ẜm appetitū quidē naturalem. ex hoc ꝙ vnū ⁊ idē eſt conueniens vni ẜm naturam ⁊ repugnans alteri. ſic̄ calor conuenit igni ⁊ repugnat aq̄. ẜm appetitum ꝟo aīa lem. ex hoc ꝙ vnū ⁊ idem apprehendit̉ ab vno ſub rōe bo ni. ⁊ ab alio ſub rōe mali. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ amor nō ſit cā odij. Ea .n. q̄ ex oppoſito diuidun tur. naturaliter ſunt ſil̓. vt d̓r in p̄dicamētis. ſꝫ amor ⁊ odi um cū ſint ꝯͣria ex oppoſito diuidunt̉. gͦ natutaliter ſunt ſi mul. nō gͦ amor eſt cā odij. ¶ Pre. vnū ꝯͣrioꝝ nō eſt cā al teri. ſed amor ⁊ odiū ſunt ꝯͣria. gͦ ⁊cͣ. ¶ Pre. poſterius nō eſt cā prioris. ſꝫ odiū eſt prius amore vt videt̉. nā odium importat receſſum a malo. amor ꝟo acceſſum ad bonum. gͦ amor nō eſt cā odij. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ dic̄ Augꝰ. xiiij. d̓ ci. dei. ꝙ oēs affectōes cauſant̉ ex amore. ergo ⁊ odiū cum ſit q̄dam affectio aīe. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupra dictū eſt. amor ꝯſiſtit in qͣdam conueniētia amātis ad amatū. odium ꝟo ꝯſiſtit in qͣdā repugnātia vel diſſonantia. oportet autē in qͦlibet prius ꝯſiderare quid ei cōueniat qͣꝫ qͥd ei repugnet Per hoc .n. aliqͥd eſt repugnās alteri. qꝛ eſt corruptiuum vel impeditiuū eius qd̓ eſt conueniens. vn̄ neceſſe eſt ꝙ amor ſit prior odio ⁊ ꝙ nihil odio habeat̉. niſi ꝑ hoc ꝙ con trariat̉ conueniēti qͥd̓ amat̉. ⁊ ẜm hoc omne odiū ex amo re cauſat̉. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ in his q̄ ex oppoſito diuidū tur q̄dā inueniunt̉ q̄ ſunt nuturaliter ſimul ⁊ ẜm rē ⁊ ẜm rōnem. ſicut due ſpēs aīalis. vel due ſpecies coloris. q̄dam ꝟo ſunt ſimul ẜm rōnem. ſed vnū realiter eſt prius altero ⁊ cā eius. ſicut pꝫ in ſpēbus nūeroꝝ figuraꝝ ⁊ motuū. q̄ dam ꝟo nō ſunt ſil̓. nec ẜm rem. nec ẜm rōnem. ſic̄ ſubſtā tia ⁊ accn̄s. nā ſubſtātia realiter eſt cā accn̄tis. ⁊ ens ẜꝫ rō nem prius attribuit̉ ſubſtātie qͣꝫ accn̄ti. qꝛ accn̄ti nō attribuit̉ niſi inqͣꝫtū eſt in ſubſtātia. amor aūt ⁊ odiū naturali ter quidē ſunt ſimul ẜm rōnem. ſꝫ nō realiter. vn̄ nihil ꝓ hibet amorē eſſe cām odij. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ amor ⁊ odium ſunt ꝯͣria qn̄ accipiunt̉ circa idē. ſꝫ qn̄ ſunt de ꝯͣrijs non ſunt ꝯͣria. ſꝫ ſe inuicē ꝯſequentia. eiuſdem .n. rōnis eſt ꝙ amet̉ aliquid ⁊ odiat̉ eius ꝯͣriū. ⁊ ſic amor vnius rei ē cā ꝙ eius contrariū odiat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in executōe priꝰ eſt recedere ab vno termino qͣꝫ accedere ad alteꝝ terminū ſed in intētione eſt ecōuerſo. ꝓpter hoc .n. recedit̉ ab vno ter mino vt accedat̉ ad alteꝝ. motus aūt appetitiuus magis ꝑtinet ad intentionem qͣꝫ ad executōeꝫ. ⁊ iō amor eſt prior odio. cū vtrunqꝫ ſit motus appetitiuus. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ odiū ſit fortius amore. Dic̄. n. Aug. in li. lxxxiij q. Nēo eſt qͥ nō magis dolorē fugiat qͣꝫ appetat voluptatē ſꝫ fugere dolorē ꝑtinet ad odiū. appetitus aūt voluptatis ꝑtinet ad amore. ergo odiū ē fortius amore. ¶ Pre. debi lius vincit̉ a fortiori ſꝫ amor vincit̉ ab odio. qn̄ .ſ. amor cō uertit̉ in odiū. ergo odiū ē fortius amore. ¶ Pre. affectio aīe ꝑ effectū manifeſtat̉. ſꝫ fortius inſiſtit hō ad repellēdū odioſum qͣꝫ ad ꝓſequendū amatū ſic̄ etiā beſtie abſtinent a delectabilibꝰ ꝓpter ꝟbera. vt Aug. introducit in li. lxxxiij q ergo odiū eſt fortius amore. ¶ Sed ꝯͣ. bonū eſt fortiꝰ qͣꝫ malū. qꝛ malū nō agit niſi ꝟtute boni. vt Diony. dicit c. iiij. de di. no. ſꝫ odiū ⁊ amor differūt ẜm differentiā bo ni ⁊ mali. ergo amor ē fortior odio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſi bile eſt effectum ſua cā eſſe fortiorē. omne aūt odiū ꝓce dit ex aliqͦ amore. ſic̄ ex cā. vt ſupra dictū eſt. vn̄ impoſſibi le eſt ꝙ odiū ſit fortius amore ſimpl̓r. ſꝫ oportet vlterius ꝙ amor ſimpl̓r loquēdo it odio fortior fortius .n. moue tur aliqͥd in fine qͣꝫ in ea q̄ ſunt ad finē. receſſus aūt a ma lo ordinat̉ ad conſecutōeꝫ boni ſic̄ ad finem. vn̄ ſimpl̓e lo quēdo fortior ē motus aīe in bonū qͣꝫ in malū. ſꝫ tn̄ aliqn̄ videt̉ odiū fortius amore ꝓpter duo. Primo qͥdem. quia odium eſt magis ſenſibile qͣꝫ amor. cum .n. ſenſus ꝑceptio ſit in qͣdam immutatōe. ex quo aliquid iam immutatum eſt. nō ita ſentit̉ ſicut qn̄ eſt in potentia immutari. vn̄ calor febris ethice qͣꝫuis ſit maior. non tn̄ ita ſentit̉ ſicut calor tertiane. qꝛ calor ethice iam verſus eſt qͣi in habitū ⁊ na turam. ⁊ ꝓpter hoc etiam amor magis ſentit̉ in abn̄tia a mati. ſicut Aug. dic̄ in. x. de tri. ꝙ amor non ita ſentit̉ cum non ꝓdit eū indigentia. ⁊ ꝓpter hoc etiam repugnātia eius quod odit̉ ſenſibilius ꝑcipit̉ qͣꝫ conuenientia eius quod amat̉. Scd̓o qꝛ non comꝑat̉ odium ad amorem ſibi cor reſpondentē. ẜm .n. diuerſitatē bonoꝝ eſt diuerſitas amo rum in magnitudine ⁊ ꝑuitate. quibus ꝓportionant̉ oppo ſita odia. vn̄ odium qd̓ corrn̄det maiori amori magis mo uet qͣꝫ minor amor ¶ Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad .i. nam amor vo luptatis eſt minor qͣꝫ amor conſeruatōnis ſuiip̄ius. cui rn̄ det fuga doloris. ⁊ ideo magis fugit̉ dolor qͣꝫ amet̉ volup tas. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ odium nunqͣꝫ vinceret amorē niſi ꝓ pter maiorem amorē cui odium corrn̄det. ſic homo ma gis diligit ſe qͣꝫ amicum. ⁊ ꝓpter hoc ꝙ diligit ſe hꝫ odio etiā amicum ſi ſibi contrariet̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ideo inten ſius aliquid oꝑat̉ ad repellendum odioſa. quia odium ē magis ſenſibile. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ aliqͥs poſſit ſeip̄m odio habere. Dicit̉ .n. in pͣs. Qui diligit iniqͥtatē odit aīaꝫ ſuā. ſꝫ multi diligūt iniqͥ tatē. gͦ multi odiūt ſeip̄os. ¶ Pre. illū odimꝰ cui volumꝰ
E 3

LLEIR Queſtio.
⁊ operamur malum. ſed qn̄qꝫ aliquis vult ⁊ operatur ſi biipſi malum. puta qui interimūt ſeip̄os. ergo aliqui ſe ip̄os hn̄t odio. ¶ Pre. Boe. dic̄ in. ij. de ꝯſol̓. ꝙ auariti a facit hoīes odioſos. ex qͦ pōt accipi ꝙ omnis hō odit auaꝝ ſed aliqui ſunt auari. gͦ illi odiūt ſei p̄os. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ apl̓s dicit ad Ephe. v. ꝙ nēo vnqͣꝫ carnē ſuā odio ha buit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ impoſſibile eſt ꝙ aliqͥs ꝑ ſe loquendo odiat ſeip̄m. naturaliter .n. vnūquodqꝫ appetit bonū. nec pōt aliqͦs aliquid ſibi appetere niſi ſub rōe boni. nā malū eſt p̄ter voluntatē. vt Diony. dic̄. iiij c. de di no. amare au tem aliquē eſt velle ei bonū. vt ſupͣ dictū eſt. vn̄ neceſſe ē ꝙ aliquis amet ſeip̄m. ⁊ impoſſibile eſt ꝙ aliquis odiat ſeip̄m ꝑ ſe loquendo. ꝑ accn̄s tn̄ ꝯtingit ꝙ aliquis ſeip̄m odio habeat. Et hoc dupl̓r. Uno mō ex ꝑte boni quod ſi bi aliquis vult. accidit .n. qn̄qꝫ illud qd̓ appetit̉ vt ẜm qͥd bonum eſſe ſimpl̓r malum. ⁊ ẜm hoc aliquis ꝑ accidens vult ſibi malū. qd̓ eſt odire. Alio mō ex parte ſuii p̄ius cui vnſt bonū. vnūquodqꝫ .n. maxīe eſt id qd̓ eſt principalius in ip̄o. vn̄ ciuitas d̓r facere id qd̓ rex facit. qͣi rex ſit tota ci uitas. Manifeſtū eſt ergo ꝙ homo maxime eſt mēs hoīs. ꝯtingit aūt ꝙ aliqui eſtimat ſe maxime illud quod ſunt ẜm naturam corꝑalem ⁊ ſenſitiuā. vn̄ amāt ſe ẜm id qd̓ eſtimant ſe eſſe. ſed odiunt id quod vere ſunt dum volūt contraria rōni. ⁊ vtroqꝫ mō ille qui diligit iniquitatē odit non ſolum animam ſuā. ſed etiam ſeip̄m. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nullus ſibi vult ⁊ facit malū niſi inqͣꝫtum apprehendit illud ſub rōe boni. nam ⁊ illi qui in terimunt ſeip̄os. hoc ip̄m quod eſt mori apprehendūt ſub rōne boni inqͣꝫtum eſt terminatum alicuius miſerie vl̓ do loris. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ auarus odit aliq uod accidens ſuum non tn̄ ꝓpter hoc odit ſei p̄m ſicut egerodit ſuam egritudi nem ex hocip̄o ꝙ ſe amat. Uel. dd̓. ꝙ auaritia odioſos fa cit alijs. non aūt ſibi ip̄i. quinimo cauſat̉ ex inordinato ſui amore. ẜm quem de bonis temꝑalibus plus ſibi aliquis vult qͣꝫ debeat. Ad quintum ſic ꝓcedit̉. Uidet̉ ꝙ aliquis nō poſſit habere odio veritatē. Bonū .n. ⁊ ens ⁊ veꝝ ꝯuertunt̉. ſed aliquis nō pōt habere odio bo nitatem. ergo nec veriratē. ¶ Pre. omnes hoīes naturali ter ſcire deſiderant. vt d̓r in principio metaphi. ſed ſciētia nō ē niſi veroꝝ. ergo veritas naturaliter deſiderat̉ ⁊ ama tur. ſed quod naturaliter ineſt. ſꝑˡ ineſt. nullus ergo pōt habere odio veritatem. ¶ Pre. ph̓s dicit in. ij. rhetor. ꝙ hoīes amant non fictos. ſed nō niſi ꝓpter veritatem. ergo homo naturaliter amat veritatem. nō ergo eam odio hꝫ. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ apl̓s dicit ad Gal̓. iiij. Factus ſum vo bis linimicus veꝝ dicēs vobis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ bonū ⁊ veꝝ ⁊ ens ſunt idem ẜm rem. ſed differūt rōne. bonū .n. hꝫ rōeꝫ appetibilis. nō aūt ens vel veꝝ. qꝛ bonū eſt qḋ oīa appetūt ⁊ ideo bonū ẜm rōnem boni non pōt odio haberi. nec in vl̓i nec imꝑticulari. ens aūt ⁊ veꝝ in vl̓i quidem odio habe ri non pn̄t. qꝛ diſſonantia eſt cā odij. ⁊ conuenientia cauſa amoris. ens aūt ⁊ veꝝ ſunt cōia omnibus. ſed in ꝑticulari nihil ꝓhibet quoddam ens ⁊ quoddam veꝝ odio haberi. inqͣꝫtum hꝫ rōnem ꝯtrarij ⁊ repugnantis. contrarietas .n. ⁊ repugnantia non aduerſat̉ rōni entis ⁊ veri ſicut aduer. ſat̉ rōm boni. Contingit autem veꝝ aliquod ꝑticuſare tri pliciter repugnare vel contrariari bono amato. Uno mō ẜm ꝙ veritas eſt cauſaliter ⁊ originaliter ip̄is rebus. ⁊ ſic homo qn̄qꝫ odit aliquam veritatem dum vellet nō eſſe ve rum quod eſt veꝝ. Alio mō ẜm ꝙ veritas eſt in cognitōe
ip̄i us hominis que impedit ip̄m a ꝓſecutiōe am ati. icui ſi aliqui vellent nō cognoſcere veritateꝫ fidei vt libere pec carent. ex quoꝝ ꝑſona. d̓r Iob. xxij. Scīam viaꝝ tuaꝝ no lumus. Tertio mō habet odio veritas ꝑticularis tanqͣꝫ re pugnans ꝓut eſt in intellectu alterius. puta cum aliquis vult iacere in peccato. odit ꝙ aliquis veritatem circa pec catum ſuum cognoſcat. ⁊ ẜm hoc dicit Augꝰ. in x. confeſſ. ꝙ homines amant veritatem lucentem. odiūt eam redar guentem. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ cognoſce re veritatem ẜm ſe eſt amabile. ꝓpter quod dicit Augꝰ. ꝙ a mant eam lucentem. ſed ꝑ accn̄s cognitio veritatis pōt eſſe odibilis imqͣꝫtum impedit ab aliqͦ deſiderato. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ex hoc ꝓcedit ꝙ nō ficti amant̉ ꝙ hō amat ẜꝫ ſe cognoſcere veritatē quā hoīes nō ficti manifeſtāt. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ odiū nō poſſit eſſe alicꝰ in vl̓i. Odiū .n. ē paſſio appetitus ſenſitiui qͥ mouet̉ ex ſenſibili apprehenſione. ſed ſenſus nō pōt apprehendere vl̓e. gͦ odiū nō pōt eſſe alicu ius in vl̓i. ¶ Pre. odiū cauſat̉ ex aliqͣ diſſonātia q̄ cōmu nitati repugnat. ſed cōitas eſt de rōe vl̓is. gͦ odiū non pōt eſſe alicuius in vl̓i. ¶ Pre. obiectū odij eſt malū. maſum aūt eſt in rebꝰ ⁊ nō in mēte. vt d̓r in. vi. metaphi. cū gͦ vl̓e ſit ſolum in mente q̄ abſtrahit vl̓e a ꝑticulari. videtur ꝙ odiū nō poſſit eſſe alicuius vl̓is. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dic̄ in. ij. rheto. ꝙ ira ſꝑ fit inter ſingularia. odiū aūt etiā ad ge nera. furem .n. odit ⁊ calumniatorē vnuſquiſqꝫ ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ de vl̓i dupl̓r ꝯtingit loqui. vno mō ẜm ꝙ ſubeſt inten tioni vniuerſalitatis. alio mō d̓r de natura cui tal̓ intentio attribuit̉. alia ē .n. ꝯſideratio hoīs vl̓is. ⁊ alia homīs in eo ꝙ eſt hō. Si igit̉ vl̓e accipiat̉ pͥmo mō. ſic nulla potentia ſenſitiue ꝑtis neqꝫ apprehenſiua neqꝫ appetitiua poteſt in vl̓e. qꝛ vl̓e fit ꝑ abſtractōeꝫ a materia indiuiſibili in qͣ ra dicat̉ oīs ꝟtus ſenſitiua. pōt tn̄ aliqͣ potentia ſenſitiua ⁊ apprehenſiua ⁊ appetitiua ferri in aliquid vl̓r. ſic̄ dicimus ꝙ obiectū viſus eſt color ẜm genꝰ. nō qꝛ viſus cognoſcat calorem vl̓eꝫ. ſed qꝛ ꝙ color ſit cognoſcibilis a viſu. non conuenit colori inqͣꝫtum eſt hic color. ſed inqͣꝫtum ē color ſimpl̓t. Sic ergo odium etiam ſenſitiue ꝑtis pōt reſpice re aliquid in vl̓i. qꝛ ex natura communi aliquid aduerſat̉ animali. ⁊ non ſolum ex eo ꝙ eſt ꝑticularis ſicut lupꝰ oui vn̄ ouis odit ſupum generaliter lꝫ ira ſemꝑ cauſat̉ ex aliqͦꝫ ꝑticulari. qꝛ ex aliquo actu ledentis. actus aūt ꝑticulariuꝫ ſunt. ⁊ ꝓpter hoc ph̓s dicit ꝙ ira ſemꝑ eſt aliquid ꝑticula re. odium vero pōt eſſe ad aliquid in genere. ſed odiuꝫ ẜm ꝙ eſt in ꝑte intellectiua cum ſequat̉ apprehenſionem vl̓eꝫ intellectus. pōt vtroqꝫ mō eſſe reſpectu vl̓is. ¶ Ad i. er go dd̓. ꝙ ſenſus non apprehendit vl̓e ꝓut eſt vl̓e. apprehē dit tn̄ aliquid cui ꝑ abſtractōnem accidit vniuerſalitas Ad. ij. dd̓. ꝙ id quod commune eſt omnibus non pōt eſſe rō odij. ſed nihil ꝓhibet aliquid eſſe commune multis qd̓ tn̄ diſſonat ab alijs. ⁊ ſic eſt eis odioſum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ illa obiectio ꝓcedit de vl̓i ẜm ꝙ ſubſtat intentiōi vniuer ſalitatis. ſic .n. non cadit ſub apprehenſiōe vel apperitu ſen ſitiuo. ¶ Queſtio. XXX SEinde ꝯſiderādum A eſt de concupiſcentia. Et circa hoc querūtur quattuor. Primo vtꝝ ꝯcupīa ſit in appetitu ſenſitiuo tm̄. Secundo vtrum concupiſcētia ſit paſſio ſpe cialis. Tertio vtrum ſint alique concupiſcentie naturales ⁊ aliq̄ nō naturales. Quarto vtrum ꝯcupīa ſit infipita.

Queſtio LRX
Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ concupiſcentia nō ſolū ſit in appetitu ſenſitiuo. Eſt .n. quedā concupīa ſapīe. vt d̓r Sap̄. vi. Concupiſcen tia ſapīe ꝑducit ad regnū ꝑpetuū. ſꝫ apperitus ſenſitiuus nō pōt ferri in ſapīam. gͦ cōcupīa non eſt in ſolo appetitu ſenſitiuo. ¶ Pre. Deſideriū mandatoꝝ dei nō eſt in ap petitu ſenſitiuo imo apl̓s dic̄ Ro. vij. Nō habitat in me hoc eſt in carne mea bonū. ſꝫ deſideriū mandatoꝝ dei ſub cōcupīa cadit. ẜm illud pͣs. Concupiuit aīa mea deſi. iuſt. tuas gͦ cōcupīa nō ē ſolum in appetitu ſenſinuo. ¶ Pre. cuilibet potentie eſt concupiſcibile ꝓpriū bonū. gͦ cōcupīa eſt in qͣlibet potentia aīe ⁊ nō ſolum in appetitu ſenſitiuo. ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ Damaſ. dicit ꝙ irrōnale obediens ⁊ ꝑſuaſibile rōni diuidit̉ in cōcupīaꝫ ⁊ irā. hec autem ē ir rōnalis anime ꝑs pulſiua paſſiua ⁊ apperitiua. gͦ concupi ſcentia eſt in appetitu ſenſitiuo. ¶ An. dd̓. ꝙ ſicut ph̓s di cit in. i. rheto. Concupiſcētia eſt appetitus delectabilis. eſt autem duplex delectatio. vt infra dicet̉. vna q̄ eſt in bono intelligibi li. quod eſt bonum rōnis. alia que ē in bono ẜm ſenſum. Prima quidem delectatio videt̉ eſſe anime tm̄. Scd̓a aūt eſt aīe ⁊ corꝑis. qꝛ ſenſus ē ꝟtus in organo cor poreo. vn̄ ⁊ bonū ẜm ſenſum eſt bonū totius coniūcti. tal̓ aūt delectatōnis appetitus videt̉ eſſe concupīa q̄ ſil̓ perti neat ⁊ ad animā ⁊ ad corpus vt ip̄m nomē concupīe ſo nat. vn̄ concupīa ꝓprie loquēdo eſt in appetitu ſenſitiuo. ⁊ in vi concupiſcibili q̄ ab ea denominat̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ appetitus ſapīe vel alioꝝ ſpūalium bonoꝝ interdū concupiſcentia nominat̉. vel ꝓpter ſil̓itudinē quandā. vel ꝓpter intentionem appetitus ſuꝑioris ꝑtis ex quo fit redū dantia in in feriorem appetitum. vt ſimul etiam ip̄e infe rior appetitus ſuo mō tendat in ſpūale bonum conſequēs appetitum ſuperiorem. ⁊ etiam ip̄m corpus ſpūalibus d̓ ſeruiat. ſicut in pͣs. d̓r. Cor meum ⁊ caro mea exultauerūt in deum viuum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ deſiderium magis ꝑti nere pōt ꝓprie loquendo nō ſolum ad inferiorem appeti tum. ſed etiam ad ſuꝑiorem. non .n. importat aliquam cō ſociationem in cupiendo ſicut concupiſcentia. ſed ſimpli cem motum in rem deſideratam. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vni cuiqꝫ potentie anime appetere competit ꝓprium bonum appetitu naturali qui ſequit̉ apprehenſionem. ſꝫ appetere bonum appetitu animali qui non ſequit̉ apprehenſionem ꝑtinet ſolum ad vim appetitiuam. appetere autem aliqͥd ſub rōne boni delectabilis ẜm ſenſum quod ꝓprie eſt cō cupiſcere. ꝑtinet ad vim concupiſcibilem. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ concupiſcentia non ſit paſſio ſpecialis potentie concupiſcibilis Paſſiones .n. diſtinguunt̉ ẜm obiecta. ſꝫ obiectum concipiſcibilis eſt deleciabile ẜm ſenſum. qd̓ etiam eſt obiectum concupiſcentie. ẜm ph̓m in. ij. thetor. ergo concupiſcentia non eſt paſſio ſpecialis in concupiſci bili ¶¶ Pre. Aug. dicit in li. lxxxiij. q. ꝙ cupiditas eſt amor reꝝ tranſeuntium. ⁊ ſic ab amore non diſtinguit̉. omnes autem paſſiones ſpeciales ab inuicem diſtinguuntur. er go concupiſcentia non eſt paſſio ſpecialis in concupiſcibi li. ¶ Pre. cuilibet paſſioni concupiſcibilis opponit̉ aliqͣ paſſio ſpecialis in concupiſcibili. vt ſupͣ dictum eſt. ſꝫ con cupiſcentie non opponit̉ aliqua paſſio ſpecialis in concu piſcibili. dicit .n. Damaſ. ꝙ expectatum bonum concupi ſcentiam conſtituit. pn̄s vero leticiam. ſilr expectatū ma lum timorem. pn̄s vero letitiam. ex quo videt̉ ꝙ ſicut triſticia contrariat̉ leticie. ita timor contrariat̉ cōcupiſcentie. timor autem non eſt in concupiſcibili ſed in iraſcibili. nō ergo cōcupiſcentia ē ſpecialis paſſio in concupiſcibili. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ cōcupiſcentia cauſat̉ ab amore ⁊ tendit in delectationem. que ſunt paſſiones concupiſcibilis. ⁊ ſic diſtinguit̉ ab alijs paſſionibus concupſcibilis tanquam paſſio ſpecialis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt bonum de lectabile ẜm ſenſum eſt communiter obiectum concupi ſcibilis. vn̄ ẜm eius differentias diuerſe paſſiones concu piſcibilis diſtinguunt̉. Diuerſitas autem obiecti pōt at tendi vel ẜm naturam ip̄ius obiecti. vel ẜm diuerſitatem in virtute agendi. diuerſitas qͥdem obiecti actiui que eſt ẜm rei naturam facit materialem differentiam paſſionū. ſed diuerſitas que eſt ẜm virtutem actiuam facit formaleꝫ differentiam paſſionum. ẜm quam paſſiones ſpecie diffe runt. eſt autem alia rō ꝟtutis motiue ip̄ius finis vel boni ẜm ꝙ eſt realiter pn̄s ⁊ ẜm ꝙ eſt abn̄s. nam ẜm ꝙ eſt pͥ ſens facit in ſeip̄o quieſcere. ẜm autem ꝙ eſt abn̄s facit ad ſeip̄m moueri. vn̄ ip̄m delectabile ẜm ſenſum inquan tum appetitum ſibi adaptat quodammodo ⁊ conformat cauſat amorem. inquantum vero abn̄s attrahit ad ſeip ſum cauſat concupiſcentiam. inquantum vero pn̄s quie tat in ſeipſo cauſat delectationem. Sic ergo concupiſcen tia eſt paſſio differens ſpecie ⁊ ab amore ⁊ a delectatōne. ſed concupiſcere hoc delectabile vel illud facit concupiſcē tias diuerſas numero. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ bonum delec tabile nō eſt abſolute obiectum concupiſcentie. ſed ſub rō ne abn̄tis. ſicut ⁊ ſenſibile ſub rōne preteriti eſt obiectum memorie. hmōi .n. ꝑticulares conditōnes diuerſificāt ſpe ciem paſſionum. vel etiam potentiarum ſenſitiue partis que reſpicit particularia. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illa predicatio ē per cauſam nō per eſſentiam. non .n. cupiditas eſt per ſe a mor. ſed amoris effectus. Uel aliter dd̓. ꝙ Augu. accipit cupiditatem large ꝓ quolibet motu appetitus qui poteſt eſſe reſpectu boni futuri. vn̄ comprehendit ſub ſe ⁊ amorē ⁊ ſpem. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ paſſio que directe opponitur con cupiſcentie innominata eſt. que ita ſe habet ad malum ſi cut concupiſcentia ad bonum. ſed quia eſt mali abiis ſi cut ⁊ timor. qn̄qꝫ loco eius ponitur timor. ſicut ⁊ qn̄qꝫ cu piditas loco ſpei. qd̓ .n. eſt ꝑuum bonum vel malum qua ſi nō reputat̉. ⁊ ideo ꝓ omni motu appetitus in bouum vl̓ in malum ponit̉ ſpes ⁊ timor. que reſpiciunt bonū vl̓ ma lum arduum. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ꝯcupīaꝝ nō ſint q̄dā naturales ⁊ q̄dā nō natu rales. Concupīa .n. ꝑtinet ad appetitū aīalem vt dictū eſt. ſꝫ appetitus naturalis diuidit̉ contra aīalem. ergo nulla cō cupiſcētia ē natural̓. ¶ Pre. diuerſitas material̓ nō facit diuerſitatē ẜm ſpēꝫ. ſꝫ ſolū ẜm nūeꝝ. q̄ qͥdem ſub arte nō cadit. ſed ſi q̄ ſint ꝯcupīe naturales ⁊ nō naturales nō dif ferunt niſi ẜm diuerſa obiecta ꝯcupiſcibilia qd̓ facit ma terialem differentiam ⁊ ẜm numeꝝ tm̄. nō ergo diuidēde ſunt ꝯcupīe ꝑ naturales ⁊ nō naturales. ¶ Pre. rō cōtra naturā diuidit̉. vt pꝫ in. ij. phiẜ. ſi igit̉ in hoīe eſt aliqua ꝯcupīa nō natural̓ oportet ꝙ ſit rōnal̓. ſꝫ hoc eſſe nō pōt. qꝛ ꝯcupīa cū ſit paſſio q̄dā ꝑtinet ad appetitū ſenſitiuū. non aūt ad voluntatē q̄ eſt appetitus tōnis. nō ergo ſunt ꝯcupi ſcētie aliq̄ nō naturales. ¶ Sed ꝯͣ eſt ꝙ ph̓s in. iiij. ethi. ⁊ in .i. rheto. ponit qͣſdā ꝯcupīas naturales ⁊ qͣſdā nō natu rales. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. ꝯcupīa eſt appetitus boni delectabil̓. dupl̓r aūt aliqͥd ē delectabile. Uno mō qꝛ ē cō
E 4

Queſtio. XXXI
ueniēs nature aīalis. ſic̄ cibꝰ ⁊ potus ⁊ alia hmōi. ⁊ hmōi ꝯcupīa delectabilis d̓r natural̓. Alio mō d̓r aliqͥd eſſe dele ctabile. qꝛ ē ꝯueniēs aīali ẜm apprehenſionē. ſic̄ cuꝫ aliqͥs apprehendit aliqͥd vt bonū ⁊ cōueniēs. ꝑ ꝯn̄s delectatur ī ip̄o. ⁊ hmōi delectabilis ꝯcupīa d̓r nō natural̓. ⁊ ſolet ma gis dici cupiditas. Prime gͦ ꝯcupīe naturales cōes ſunt hoībꝰ ⁊ alijs aīalibꝰ. qꝛ vtri ſqꝫ eſt aliqͥd cōueniēs ⁊ dele ctabile ẜm naturā. ⁊ in his oēs hoīes cōueniūt. vn̄ ⁊ ph̓s in. iij. ethi. vocat eas cōes ⁊ neceſſarias. ſꝫ ſcd̓e ꝯcupīe ſunt ꝓprie hoīm. qͦꝝ ꝓpriū eſt ex cogitare aliqͥd vt bonū ⁊ conue niēs p̄ter id qḋ naͣ reqͥrit. vn̄ ⁊ in .i. rheto. ph̓us dic̄ pͥmas ꝯcupīas eē irrōales. ſcd̓as ꝟo cū rōe. Et qꝛ diuerſi diuerſi mode rōcināt̉. iō ēt ſcd̓e dicunt̉ ī. iiij. eth. ꝓprie ⁊ appoſite ſ. ſuꝑnaͣles. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ illd̓ id̓ qd̓ appenit̉ apperitu na turali pōt appeti appetitu aīali cū fuerit apprehenſū ⁊ ẜm hoc cibi ⁊ potus ⁊ hmōi q̄ appetunt̉ naturaliter. pōt eē cō cupiſcentia natural̓. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ diuerſitas ꝯcupīaruꝫ naturaliū a nō naturalibꝰ nō eſt material̓ tm̄. ſed etiā quo dammō formalis inqͣꝫtum ꝓcedit ex diuerſitate ob̓i acti ui. obiectum aūt appetitus eſt bonum apprehenium. vn̄ ad diuerſitatē actiui ꝑtinet diuerſitas apprehenſionis ꝓ ut .ſ. apprehendit̉ aliqͥd vt conueniēs abſoluta apprehen ſione ex qͣ cauſant̉ ꝯcupīe naturales. qͣs ph̓s in rhetor. vo cat irrōnales. ⁊ ꝓut apprehendit̉ aliqͥd cū deliberatōne ex qͦ cauſant̉ ꝯcupīe nō naturales. q̄ ꝓpter hoc in rhetorica di cunt̉ cū rōne. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in hoīe nō ſolum eſt rō vl̓is que ꝑtinet ad ꝑtem intellectiuam. ſed etiam rō ꝑticula ris que ꝑtinet ad ꝑtem ſenſitiuam. vt in. i. lib. dictum eſt. ⁊ ẜm hoc etiam concupiſcentia que eſt cum rōe pōt ad ap petitum ſenſitiuum pertinere. ⁊ ꝓpter hoc appetitus ſenſi tiuus pōt etiam a rōne vl̓i moueri mediante imaginatio ne ꝑticulari. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ concupiſcentia non ſit infinita. Obiectum .n. concupiſcentie eſt bonum quod hꝫ rōnem finis. qui autē ponit infinitum excludit finem. vt d̓r in. ij. metaphi. ergo concupiſcentia non poteſt eſſe infinita. ¶ Pre. concupi ſcentia eſt boni conuenientis cum ꝓcedat ex amore. ſꝫ in finitum cum ſit improportionatum non pote ſt eſſe conue niens. ergo concupīa nō poteſt eſſe infinita. ¶ Pre. infini ta nō eſt tranſire. ⁊ ſic in eis non eſt ꝑuenire ad vltimum. ſed concupiſcenti fit delectatio ꝑ hoc ꝙ attingit ad vltimū finē. ergo ſi concupīa eſſet infinita ſequeret̉ ꝙ nunqͣꝫ fie ret delectatio. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt quod ph̓s dic̄ in. i. poli. ꝙ in in finitum concupiſcentia exn̄te homines infinita deſiderāt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. duplex eſt concupiſcentia. vna naturalis. ⁊ alia non naturalis. Naturalis quidem concupiſcentia nō poteſt eſſe infinita in actu. eſt .n. eius ꝙ natura requirit. natura vero ſꝑ intendit in aliquid finitū ⁊ certum. vn̄ nunqͣꝫ homo concupiſcit infinitum cibū vel infinitum potum. ſed ſicut in natura contingit eſſe infini tum in potentia ꝑ ſucceſſionē. ita hmōi concupīam contī git infinitam eſſe ꝑ ſucceſſionem. vt .ſ. poſt adeptum cibū iteꝝ alia vice deſideret cibū vel qd̓cunqꝫ aliud qd̓ natura requirit. qꝛ hmōi corꝑalia bona cum adueniūt nō ꝑpetuo manēt. ſed deficiunt. Unde dixit dn̄s ſamaritane. Ioh. iiij. Qui biberit ex hac aqua ſitiet iteꝝ. Sed concupīa nō naturalis oīo eſt infinita. ſequit̉ .n. rōnem vt dictum eſt. rōi aūt competit in infinitum ꝓcedere. vn̄ qui concupiſcit diuitias pōt eas concupiſcere nō ad aliquē certū terminū. ſed ſimpl̓r ſe diuitem eſſe qͣꝫtumcunqꝫ pōt. Pōt ⁊ alia tō
aſſignari ẜm ph̓m in. i. poli. quare q̄dam concupīa ſit fini ta ⁊ q̄dam infinita. ſꝑ .n. ꝯcupīa finis eſt infinita. finis .n. ꝑ ſe cōcupiſcit̉ vt ſanitas. vn̄ maior ſanitas magis cōcupi ſcit̉. ⁊ ſic in infinitum. ſicut ⁊ ſi album ꝑ ſe diſgregat. ma gis album magis diſgregat. concupīa ꝟo eius qd̓ ē ad fi nem nō eſt infinita ſi ẜm illam menſuram appetit̉ qua cō uenit fini. vn̄ q̄ finem ponūt in diuitijs hn̄t concupīaꝫ di uitiaꝝ in infinitum. q̄ aūt diuitias appetūt ꝓpter neceſſi tatem vite. concupiſcūt diuitias finitas ſufficientes ad ne ceſſitatem vite. vt ph̓s dicit ibidem. Et eadem eſt rō d̓cō cupiſcentia quarumcunqꝫ aliaꝝ rerum. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ omne quod concupiſcit̉ accipit̉ vt qͦddam finitum. vel qꝛ eſt finitum ẜm rem ꝓut concupiſcit̉ ſemel in actu. vel qꝛ eſt finitum ẜm ꝙ cadit ſub apprehenſione. non .n. pōt ſub rōne infiniti apprehendi. qꝛ infinitum eſt cuius qͣꝫtitatem accipiētibus ſꝑ eſt aliqͥd extra ſumere. vt d̓r in. iij. phi. Ad ij. dd̓. ꝙ rō qͦdāmō eſt ꝟtutis infinite inqͣꝫtū pōt in īfi uitum aliqͥd cōſiderare. vt apparet in additōe nūeroꝝ ⁊ li neaꝝ. vn̄ infinitū aliquo mō ſumptū eſt ꝓportionatū rōi. Nam vl̓e quod rō apprehendit ē quodāmō infinitū inqͣꝫ tum in potētiacōtinet infinita ſingularia. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ad hoc ꝙ aliqͣs delectet̉ nō req̄rit̉ ꝙ oīa conſequat̉ q̄ cōcu piſcit. ſed ꝙ in quolibet concupito qd̓ conſequit̉ delectet̉. ¶ Queſtio. XXXI Einde ꝯſiderādum eſt de delectatōe ⁊ triſticia. Circa delectatōem ꝟo conſiderāda ſunt qͣttuor. Primo de ip̄a delectatione ẜm ſe. Scd̓o de cauſis delectatōis. Tertio de effectibus eius. Quarto de bonitate ⁊ malicia ip̄ius. Cir ca primum q̄runt̉ octo. Primo vtrum delectatio ſit paſ ſio. Scd̓o vtꝝ ſit in tꝑe. Tertio vtrum differat a gaudio. QQuarto vtrum ſit in appetitu intellectiuo. Quinto de comꝑatione delectationum ſuꝑioris appetitus ad delecta tionem inferioris. Sexto de comꝑatione delectationū ſen fitiuarum ad inuicem. Septimo vtrū ſit aliqua delecta tio non naturalis. Octauo vtrum delectatio poſſit eſſe cō traria delectationi. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ delectatio nō ſit paſſio. Damaſ n. ij. li. diſting uit oꝑatōeꝫ a paſſione. dicēs ꝙ oꝑatio ē motus qͦ ē ẜm na turā. paſſio ꝟo ē motus ꝯͣ naturā. ſꝫ delectatio eſt oꝑatio. vt phūs dic̄ in. vij. ⁊ x. ethico. gͦ delectatio nō ē paſſio. I Pre. Pati eſt moueri. vt d̓r in. iij. phi. ſed delectatio non conſiſtit in moueri ſed in motum eſſe. cauſat̉ .n. delectatio ex bono iam adepto. gͦ delectatio non eſt paſſio. ¶ Pre. de lectatio conſiſtit in quadam ꝑfectione delectati. ꝑficit .n. oꝑationem. vt d̓r in. x. ethi. ſed ꝑfici non eſt pati vel altera ri. vt d̓r in. vij. phi. ⁊ in. ij. de anima. gͦ delectatio non eſt paſſio. ¶ Sed contra eſt ꝙ Augꝰ. in. x. ⁊. xiiij. de ciui. dei ponit delectatōnem ſiue gaudium vel leticiam inter ali as paſſiones anime. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ motus appetitus ſenſi tiui ꝓprie paſſio nominat̉. ſicut ſupͣ dictū eſt. affectio au tem quecunqꝫ ex apprehenſione ſenfitiua ꝓcedens eſt mo tus appetitus ſenſitiui. hoc autem neceſſe eſt competere d̓ lectatōni. Nam ſicut philoſophus dicit in .i. rhe tor. dele ctatio eſt quidam motus anime: ⁊ conſtitutio ſimul tota ⁊ ſenſibilis in naturam exn̄tem. Ad cuius intellectum cō ſiderandum eſt ꝙ ſicut contingit in rebus naturalibꝰ aliqͣ conſe qui ſuas ꝑfectōes naturales. ita hoc contingit in aīa libꝰ. ⁊ qͣꝫuis moueri ad ꝑfectōneꝫ nō ſit totū ſil̓. tn̄ conſeqͥ

Queſtio XXXI
naturalem ꝑfectionem eſt totum ſimul. Hec aūt differen tia inter animalia ⁊ alias res naturales. ꝙ alie res natura les qn̄ conſtituunt̉ in id quod conuenit eis ẜm naturam. hoc non ſentiunt. ſed animalia hoc ſentiunt. ⁊ ex iſto ſenſu cauſat̉ quidam motus anime in appetitu ſenſitiuo ⁊ iſte motus eſt delectatio. Per hoc ergo ꝙ d̓r ꝙ delectatio eſt motus anime. ponit̉ in genere. Per hoc autem ꝙ d̓r con ſtitutio in exiſtentem naturam .i. in id quod exiſtit in na tura rei. ponit̉ cauſa delectatōnis .ſ. pn̄tia connaturalis bo ni. Per hoc autem ꝙ dicit ſimul tota. oſtendit ꝙ conſtitu tio non debet accipi ꝓut eſt in conſtitui. ſed ꝓut eſt in con ſtitutum eſſe quaſi in termino motus. non .n. delectatio eſt generatio ꝓut plato poſuit. ſed magis conſiſtit in fac tum eſſe. vt d̓r in. vij. et hico. Per hoc autem ꝙ dicit ſenſi bilis. excludunt̉ perfectiones rerum inſenſibilium. in qui bus non eſt delectatio. Sic ergo pꝫ ꝙ cum delectatio ſit motus in appetitu animali conſequens apprehenſionem ſenſus. delectatio eſt paſſio anime ¶Ad i. ergo dd̓. ꝙ ope ratio connaturalis non impedita eſt perfectio ſecunda. vt habetur in. ij. de anima. ⁊ ideo quando conſtituit̉ res in ꝓ pria operatōne connaturali ⁊ non impedita. ſequitur dele ctatio que conſiſtit in perfectum eſſe vt dictum eſt. ſic er go cum d̓r ꝙ delectatio eſt operatio. non eſt predicatio per eſſentiam. ſed per cauſam. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in animali du plex motus conſidetari poteſt. vnus ẜm intentionem fi nis qui pertinet ad appetitum. alius ẜm executōnem. qui pertinet ad exteriorem operatōnem. Licet ergo in eo qui iam conſecutus eſt bonum in quo delectatur ceſſet motus executionis quo tendit ad finem. non tamen ceſſat motus appetitiue partis. que ſic̄ prius deſiderabat non habitum ita poſtea delectatur in habito. licet .n. delectatio ſit quies quedam appetitus conſiderata preſentia boni delectantis quod appetitui ſatiſfacit. tamen adhuc remanet immuta tio appetitus ab appetibili. ratione cuius delectatio motꝰ quidam eſt. ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ quamuis nomen paſſionis magis ꝓprie conueniat paſſionibus corruptiuis ⁊ in ma lum tendentibus. ſicut ſunt egritudines corporales ⁊ tri ſticia ⁊ timor in anima. tamen etiam in bonum ordinant̉ alique paſſiones. vt ſupra dictum eſt. ⁊ ẜm hoc delectatio d̓r paſſio. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ delectatio ſit in tꝑe. Delectatio .n. eſt motus q̄ dam. vt in. i. rheto. phūs dic̄. ſed motus omnis eſt in tem pore. ergo delectatio eſt in tꝑe. ¶ Pre. Diuturnū vl̓ mo roſum d̓r aliquid ẜm tempus. ſed alique delectatōes di cunt̉ moroſe. ergo delectatio eſt in tempore. ¶ Pre. Paſ ſiones aīe ſunt vnius generis. ſed aliq̄ paſſiones aīe ſunt in tempore. ergo ⁊ delectatio. ¶ Sed ꝯͣ eſt quod ph̓s dic̄ in. x. ethi. ꝙ ẜm nullum tp̄s accipiet quis delectatōeꝫ. Rn̄. dd̓. ꝙ aliquid contingit eſſe in tempore dupl̓r. Uno mō ẜm ſe. Alio mō per aliud ⁊ qͣi ꝑ accn̄s. Quia .n. tp̄us eſt numerus ſucceſſiuoꝝ illa ẜm ſe dicunt̉ eſſe in temꝑe de quoꝝ rōne eſt ſucceſſio. vel aliqͥd ad ſucceſſionē ꝑtines. ſic̄ motus. quies. locutio. ⁊ alia hmōi. ẜm aliud vero ⁊ non ꝑ ſe dicunt̉ eſſe in tꝑe illa de quoꝝ ratōne non eſt aliqͣ ſuc ceſſio. ſed tamen alicui ſucceſſiuo ſubiacent. ſicut eſſe hoīeꝫ de ſui rōne non hꝫ ſucceſſionem. non .n. eſt motus ſed ter minus motus vel mutatōnis .ſ. generationis ip̄ius. ſꝫ qꝛ humanum eſſe ſubiacet cauſis tranſmutabilibus. ẜm ho hoīeꝫ eē eſt in tꝑe. Sic igit̉ dd̓. eſt ꝙ delectatio ẜm ſe qui dem nō eſt in tꝑe ē .n. delectatio in bono iā adepto. qd̓ ē qͣi
terminus motus. ſꝫ ſi illud bonū adeptū trāſmutatōi ſub iaceat. erit delectatio ꝑ accn̄s in tꝑe. ſi aūt ſit oīo intranſ mutabile. delectatio nō erit in tꝑe. nec ꝑ ſe. nec ꝑ accn̄s I Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſic̄ d̓r in. iij. de aīa. motꝰ dupl̓r d̓r. Uno mō qꝛ eſt actus imꝑfecti. ſ exn̄tis in potentia inqͣꝫtū hmōi. ⁊ talis motus ē ſucceſſiuus ⁊ in tꝑe. Alius aūt motꝰ ē actꝰ perfecti .i. exn̄tis in actu. ſicut intelligere. ſentire. ⁊ velle. ⁊ hmōi. ⁊ etiā delectari. ⁊ hmōi motus nō ē ſucceſſiuꝰ. nec ꝑ ſe in tꝑe. ¶Ad. ij. dd̓. ꝙ delectatio d̓r moroſa vel diu turna ẜm ꝙ ꝑ accn̄s ē in tꝑe. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ alie paſſio nes nō habent ꝓ obiecto bonum adeptum ſicut delectatio vn̄ plus hn̄t de rōne motus imꝑfecti qͣꝫ delectatio. ⁊ ꝑ cō ſequens magis delectationi conuenit nō eē in tēꝑe. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ gaudiū ſit oīo idē qd̓ delectatio. Paſſiones .n. aīe differūt ẜm ob̓a. ſꝫ idē ē obiectū gaudij ⁊ delectatōnis ſ. bonū adeptū. gͦ gaudiū ē oīo idē qd̓ delectatio. ¶ Pre. vnus motꝰ nō terminat̉ ad duos terminos. ſꝫ idē ē motꝰ qͥ terminat̉ ad gaudiū ⁊ delectatōeꝫ .ſ. ꝯcupīa. gͦ delectatio ⁊ gaudiū ſunt oīo idē. ¶ Pre. ſi gaudiū ē aliud a delecta tione. videt̉ ꝙ pari rōe ⁊ leticia ⁊ exultatio ⁊ iocūditas ſig nificēt aliqͥd aliud a delectatōe. ⁊ ſic erūt oēs diuerſe paſſi ones. qd̓ videt̉ eē falſum. nō gͦ gaudiū differt a delectatōe ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt ꝙ in brutis aīalibꝰ nō dicimꝰ gaudiū. ſed in eis dicimus delectatōeꝫ. nō gͦ eſt idem gaudium ⁊ delecta tio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ gaudium vi Auicē. dic̄ in li. ſuo de aīa. ē q̄dam ſpēs delectatōis. Eſt .n. cōſiderandū ꝙ ſic̄ ſunt q̄ dam ꝯcupīe naturales. q̄dā aūt nō naturales. ſꝫ ꝯſequūt̉ rōnem. vt ſupͣ dictū eſt. ita etiam delectatōnum q̄dā ſunt naturales. ⁊ q̇dā nō naturales. q̄ ſunt cū rōe. Uel ſic̄ Da maſ. ⁊ Grego. nice. dicūt. q̄dā ſunt corꝑales. q̄dā aīales. que in in idem redit. Delectamur .n. ⁊ in his q̄ naturalit̓ concupiſcimus ea adipiſcētes. ⁊ in his q̄ cōcupiſcimꝰ ẜm rōnem. ſꝫ nomē gaudij nō hꝫ locū niſi in delectatōe q̄ cō ſequit̉ rōnem. vn̄ gaudiū nō attribuimus brutis aīalibꝰ. ſꝫ ſolū nomē delectatōis. oē aūt qd̓ concupiſcimꝰ ẜm na turā. poſſumus etiā cū delectatōe rōis concupiſcere. ſꝫ nō ecōuerſo. vn̄ de oībꝰ de qͥbꝰ ē delectatio pōt eē gaudiū in hn̄tibꝰ rōnem. qͣꝫuis nō ſꝑ de oībꝰ ſit gaudium. qn̄qꝫ .n. aliquis ſentit aliquam delectationem ẜm corpus de qͣ tn̄ nō gaudet ẜm rōnem. Et ẜm hoc pꝫ ꝙ delectatio ē in plꝰ qͣꝫ gaudium. ¶Ad i. ergo dd̓. ꝙ cum obiectū appetitus animalis ſit bonum apprehenſum. diuerſitas apprehenſio nis ꝑtinet quodammo ad diuerſitatem obiecti. ⁊ ſic dele ctationes animales que dicunt̉ etiam gaudia diſtinguūt̉ a delectationibus corꝑaſibus. que dicunt̉ ſolum delecta tiones. ſicut ⁊ de concupiſcentijs ſupra dictum eſt. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ ſimilis differentia inuenit̉ etiam in concupiſcē tijs. ita ꝙ delectatio reſpondeat concupiſcentie ⁊ gaudiū reſpondeat deſiderio. quod magis videtur pertinere ad concupiſcentiam animalem. ⁊ ſic ſecundum differentiam motus eſt etiam differentia quietis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ alia nomina ad delectationem pertinentia ſunt impoſita ab ef fectibus delectationis. Nam leticia imponitur a dilatatio ne cordis. ac ſi diceretur leticia. exultatio vero d̓r ab exteri oribus ſignis delectationis interioris. que apparent exte rius. inquantum ſcꝫ interius gaudium ꝓſilit ad exterio ra. iocunditas vero dicitur a quibuſdam ſpiritualibus le ticie ſignis vel effectibus. ⁊ tamen omnia iſta nomina vi dent̉ pertinere ad gaudium. nō .n. vtimur eis niſi in natu ris rōnalibus.
Ez

Queſtio XXXI
Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ delectatio nō ſit in appetitu intellectiuo. Dic̄ .n. ph̓s in. i. rheto. ꝙ delectatio ē motus qͥdā ſenſibil̓. qui nō eſt in ꝑte intellectiua. gͦ delectatio nō ē in ꝑte intellectiua. Pre. delectatio ē paſſio q̄dā. ſꝫ oīs paſſio ē in appetitu ſenſitiuo. gͦ delectatio nō eſt niſi in appetitu ſenſitiuo. Pre. delectatio eſt cōis nobis ⁊ brutis gͦ nō eſt niſi in ꝑ te q̄ nobis ⁊ brutis cōis eſt. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ in pͣs. d̓r. Delectare in dn̄o. ſed ad deū nō pōt extendi appetitꝰ ſen ſitiuus. ſꝫ ſolū intellectiuus. gͦ delectatio pōt eſſe in appeti tu intellectiuo. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictum ē. Delecta tio q̄dē ſequit̉ apprehenſionē rōnis. ad apprehenſionē au tem rōis nō ſolū ꝯmouet̉ appetitus ſenſitiuus ꝑ applicatō nem ad aliqͥd ꝑticulare. ſꝫ etiā apperitus intellectiuus qui d̓r volūtas. ⁊ ẜm hoc in appetitu intellectiuo ſiue in volūta te eſt delectatio q̄ d̓r gaudiū. nō aūt delectatio corꝑal̓. hoc tn̄ intereſt inter delectatōeꝫ vtriuſqꝫ apperitus. ꝙ delecta tio appetitus ſenſibilis eſt cū aliqͣ trāſmutatōe corꝑali. de lectatio autē appetitus intellectiui nihil aliud ē qͣꝫ ſimpl̓r motus volūtatis. ⁊ ẜm hoc Augꝰ. dicit in. xiiij. de ci. dei. ꝙ cupiditas ⁊ leticia nihil eſt aliud qͣꝫ volūtas in eoꝝ ꝯſecu tione q̄ volumus. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ in illa diffinitōne ph̓i ſenſibile ponit̉ cōmuniter ꝓ quacunqꝫ apprehenſione. di cit .n. ph̓us in. t. ethi. ꝙ ẜm omnem ſenſum eſt delectatio ſimiliter aūt ⁊ intellectū ⁊ ſpeculationem. Uel poteſt di ci ꝙ ip̄e diffinit delectationem appetitus ſenſitiui. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ delectatio babet rationem paſſionis ꝓprie loquen do. inqͣꝫtum eſt cum aliqua tranſmutatione corꝑali. ⁊ ſic non eſt in appetitu intellectiuo. ſed ẜm ſimplicem motuꝫ ſic .n. etiam eſt in deo ⁊ in angelis. vnde dicit ph̓us in. vij. ethi. ꝙ deus vna ſimplici oꝑatione gaudet. Et Diony. di cit in fi. cele hierarchie. ꝙ angeli nō ſunt ſuſceptibiles no ſtre paſſibilis delectationis. ſed congaudent deo ẜm īcor ruptionis leticiam. ¶ Ad. iij. dd̓. eſt ꝙ in nobis non ſo lum eſt delectatio in qua communicamus cum brutis. ſed etiam in qua communicamus cum angelis. vnde ibidem Diony. dicit ꝙ ſancti homines multotiens fiunt in parti cipatione delectationum angelicarum. ⁊ ita in nobis eſt delectatio non ſolum in appetitu ſenſitiuo in quo commu nicamus cum brutis. ſed etiam in appetitu intellectiuo in quo cōmunicamus cum angelis. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ delectationes corꝑales ⁊ ſenſibiles ſint maiareſ delectationibus ſpiritualibus intelligibilibus. Om̄s .n. aliquam delectatōnem ſequunt̉. ẜm ph̓m in. x. ethico. ſed plures ſequunt̉ delectationes ſenſibiles qͣꝫ delectationes ſpūales intelligibiles. ergo delectatōes corꝑales ſunt ma iores. ¶ Pre. magnitudo cāe ex effectu cognoſcit̉. ſed de lectationes corꝑales hn̄t fortiores effectus. trāſmutāt .n. corpus ⁊ quibuſdā inſanias faciūt. vt d̓r in. vij. ethi. ergo delectatōes corꝑales ſunt fortiores. ¶ Pre. delectatōnes corꝑales oportet tꝑare ⁊ refrenare ꝓpter eaꝝ vehementiā. ſed delectatōes ſpūales non oportet refrenare. ergo dele ctationes corꝑales ſunt maiores. ¶ Sed contra eſt quod d̓r in pͣs. qͣꝫ dulcia faucibus meis eloquia tua ſuꝑ melori meo. Et ph̓s dicit in. x. ethi. ꝙ maxima delectatio eſt que eſt ẜm oꝑationem ſapīe. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam dictū eſt. delectatio ꝓuenit ex coniunctōe conuenientis cum ſentit̉ ⁊ cognoſcit̉. In oꝑibus autem anime p̄cipue ſenſitiue ⁊ in tellectiue eſt hoc conſiderādum ꝙ cū nō tranſeāt in mate
riam exteriorē. ſunt actus vel ꝑfectōes oꝑantis .ſ. intellige re. ſentire. velle. ⁊ hmōi. nā actōes q̄ tranſeūt in exteriorem materiā. magis ſunt actōes ⁊ ꝑfectōes materie trāſmuta te. motus .n. ē actus mobil̓ a mouēte. Sic igit̉ p̄dicte ac tiones aīe ſenſitiue ⁊ intellectiue ⁊ ip̄e ſunt qͦddā bonum oꝑantis. ⁊ ſunt etiā cognite ꝑ ſenſuꝫ vel intellectū. vn̄ etiā ex ip̄is ꝯſurgit delectatio ⁊ nō ſolū ex eoꝝ obiectis. Si igi tur comꝑent̉ delectatōes intel ligibiles delectotōibꝰ ſenſi bilibꝰ ẜm ꝙ delectamur in ip̄is actōibꝰ. puta in cognitōne ſenſus. ⁊ in cognitōe intellectus. nō ē dubium ꝙ multo ſunt maiores delectatōes intelligibiles qͣꝫ ſenſibiles. ml̓ to .n. magis delectat̉ hō de hoc ꝙ cognoſcit aliqͥd intelli gēdo qͣꝫ de hoc ꝙ cognoſcit aliqͥd ſentiēdo. qꝛ intellectua lis cognitio ⁊ ꝑfectior ē. ⁊ etiā magis cognoſcit̉. qꝛ intelle ctus magis reflectit̉ ſupͣ actū ſuū qͣꝫ ſenſus. eſt etiā cogni tio intellectiua magis dilecta. nullus .n. ē qͥ nō vellet ma gis carere viſu corꝑali qͣꝫ viſu ītellectuali. eo mō qͦ beſtie vel ſtulti carēt. ſic̄ Aug. dic̄ in li. de ci. dei. Sꝫ ſi comꝑent̉ delectatōes ītelligibiles ſpūales delectatōibꝰ ſenſibilibus corꝑalibꝰ. ſic ẜm ſe ⁊ ſimpl̓r loquēdo delectatōes ſpūales ſūt maiores. ⁊ hoc apparet ẜꝫ tria q̄ re q̄rūt̉ ad delectatōeꝫ ſ bonū ꝯiunctū ⁊ id cui ꝯiungit̉. ⁊ ip̄a ꝯiūctio. nā ip̄ꝫ bonū ſpūale ⁊ ē maiꝰ qͣꝫ corꝑale bonū. ⁊ ē magꝭ dilectū. cꝰ ſignū ē ꝙ hoīes etiā a maxīs corꝑalibꝰ voluptatibꝰ abſtinēt. vi nō ꝑdāt honorē qui eſt bonū intelligibile. ſil̓r etiā ip̄a ꝑs intellectiua ē multo nobilior ⁊ magis cognoſcitiua qͣꝫ ꝑs ſenſitiua. Coniūctio etiā vtriuſqꝫ ē ⁊ magis intima ⁊ ma gis ꝑfecta ⁊ magis firma. Intimior quidem ē. qꝛ ſenſus ſiſtit circa exteriora accn̄tia rei. intellectus ꝟo penetrat vſ qꝫ ad rei eſſentiā. ob̓m .n. intellectus ē qd̓ qͥd ē. ꝑfectior āt ē. qꝛ ꝯiunctōi ſenſibilis ad ſenſum adiungit̉ motꝰ qui ē actus imꝑfectus. vn̄ ⁊ delectatōes ſenſibiles nō ſunt to te ſil̓. ſꝫ in eis aliquid ꝑtrāſit ⁊ aliqͥd expectat̉ ꝯſummādū vt pꝫ in delectatōe ciboꝝ ⁊ venereoꝝ. ſꝫ intelligibilia ſunt abſqꝫ motu. vn̄ delectatōes tales ſunt tote ſil̓. Eſt etiā fir mior. qꝛ delectabilia corꝑalia ſunt corruptibilia ⁊ cito de ficiūt. bona ꝟo ſpūalia ſunt incorruptibilia. Sꝫ qͦ ad nos delectatōes corꝑales ſunt magis vehementes ꝓpter tria. Primo. qꝛ ſenſibilia ſunt magis nota qͦ ad nos qͣꝫ intelli gibilia. Scd̓o etiā. qꝛ delectatōes ſenſibiles cū ſint paſſio nes ſenſitiui appetitus ſunt cū aliqͣ trāſmutatōne corꝑali qd̓ nō contingit in delectatōnibus ſpūalibus niſi ꝑ quā dam redundantiam a ſuperiori appetitu in inferiorē. Ter tio. qꝛ delectatōnes corporales appetunt̉ vt medicine que dam contra corporales de fectus vel moleſtias. ex quibus triſticie quedam conſequunt̉. vn̄ delectatōes corꝑales tri ſticijs hmōi ſuꝑueniētes magis ſentiunt̉. ⁊ ꝑ conſequēs magis acceptant̉ qͣꝫ delectatōes ſpūales q̄ nō hn̄t triſtici as ꝯͣrias. vt infra dicet̉. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ideo plures ſe quunt̉ delectatōnes corporales. quia bona ſenſibilia ſunt magis ⁊ pluribꝰ nota. ⁊ etiā qꝛ homines indigent delec tationibus. vt medicinis contra multiplices dolores ⁊ tri ſticias. ⁊ cum plures hominum nō poſſint attingere ad delectationes ſpūales. que ſunt ꝓprie ꝟtuoſorum. conſe quens eſt ꝙ declinent ad corꝑales. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ tranſ mutatio corporis magis contingit ex delectationibus cor poralibus inquantum ſunt paſſiones appetitus ſenſitiui Ad tertium dicendum ꝙ delectationes corꝑales ſunt ſecundum partem ſenſitiuam que regulatur ratōne. ⁊ iō indigent temperari ⁊ refrenari per rōnem. ſed delectatio nes ſpūales ſunt ẜm mentem. que eſt ip̄a regula. vn̄ ſunt ẜm ſeip̄as ſobrie ⁊ moderate.

Queſtio XXXI
Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ delectationes que ſunt ẜm tactum nō ſint ma iores delectationibus que ſunt ẜm alios ſenſus. Illa .n. delectatio videt̉ eſſe maxima qua excluſa gaudium omno ceſſat. ſed talis eſt delectatio que eſt ẜm viſum. Dicit̉ .n. Tobie. v. Quale gaudium erit mihi qui in tenebris ſe deo ⁊ lumen celi non video. gͦ delectatio q̄ eſt ꝑ viſum eſt maxīa inter ſenſibiles delectatōes. ¶ Pre. vnicuiqꝫ ſit de lectabile illud quod amat. vt ph̓s dicit in .i. rhetor. ſed in ter alios ſenſus maxime diligit̉ viſus. ergo delectatio qͥ eſt ẜm viſum eſt maxīa. ¶ Pre. principium amicitie dele ctabiſis maxime eſt viſio. ſed cā talis amicitie eſt delecta tio. ergo ẜm viſum videt̉ eſſe maxime delectatio. ¶ Sed contra ē qḋ ph̓s dicit in. iij. ethi. ꝙ maxīe delectatōes ſunt ẜm tactum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam dictum ē. vnūquodqꝫ inqͣꝫtum amat̉ efficit̉ delectabile. ſenſus aūt vt d̓r in .i. me taphi. diligunt̉ ꝓpter duo .ſ. ꝓpter cognitōeꝫ. ⁊ ꝓpter vtili tatem. vn̄ ⁊ vtroqꝫ mō ꝯtingit eſſe delectationem ẜm ſen ſum. Sed qꝛ apprehendere ip̄am cognitōeꝫ tanqͣꝫ bonuꝫ quoddā ꝓprium ē hoīs. ideo prime delectationes ſenſuū que .ſ. ſunt ẜm cognitionemʳ ſunt ꝓprie hominum. delecta tiones autem ſenſuum inqͣꝫtum diligunt̉ ꝓpter vtilitateꝫ ſunt communes omnibus animalibus. Si igit̉ loqua mur de delectatione ſenſus que ē ratione cognitionis. ma nifeſtum ē ꝙ ẜm viſum eſt maior delectatio qͣꝫ ẜm aliquē alium ſenſum. Si autem loquamur de delectatione ſen ſus que eſt rōne vtilitatis. ſic maxime delectatio ē ẜm ta ctum. vtilitas .n. ſenſibilium attendit̉ ẜm ordinem ad cō ſeruationem nature animalis. ad hanc autem vtilitatem ꝓpinquius ſe habent ſenſibilia tactus. Eſt .n. tactus cog noſcitiuus eorum ex quibus cōſiſtit animal .ſ. calidi ⁊ fri gidi. ⁊ humidi. ⁊ ſicci. ⁊ hmōi. vn̄ ẜm hoc delectationes q̄ ſunt ẜm factum ſunt maiores. quaſi fini ꝓpinquiores. ⁊ ꝓpter hoc etiam animalia alia que non habent delectatio nem ẜm ſenſum niſi ratione vtilitatis. non delectant̉ ẜm alios ſenſus niſi in ordine ad ſenſibilia tactus. Neqꝫ .n. odoribus leporum canes gaudent. ſed cibatione. neqꝫ leo voce bouis. ſed comeſtione. vt d̓r in. iij ethi. Cum igit̉ de lectatio tactus ſit maxima ratione vtilitatis. delectatio au tem viſus ratione cognitionis. ſiquis vtramqꝫ comꝑare velit. inueniet ſimpliciter delectationem tactus eſſe maio rem delectatione viſus. ẜm ꝙ conſiſtit infra limites ſenſi bilis delectationis. quia manifeſtum ē ꝙ id quod eſt na turale. in vnoquoqꝫ ē potentiſſimum. hmōi autem dele ctationes tactus ſunt ad quas ordinant̉ concupiſcētie na turales. ſicut cibi ⁊ venerea ⁊ hmōi. Sed ſi conſideremus delectationes viſus ẜm ꝙ viſus deſeruit intellectui. ſic de lectationes viſus erunt potiores ea ratione qua ⁊ intelligi biles delectationes ſunt potiores ſenſibilibus. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ gaudium ſicut ſupra dicium ē. ſignificat ani malem delectationem. ⁊ hoc maxime ꝑtinet ad viſum. ſed delectatio naturalis magis ꝑtinet ad tactum Ad. ij. dd̓ ꝙ viſus maxime diligit̉ ꝓpter cognitionem. eo ꝙ multas reꝝ dr̄ias nobis on̄dit. vt ibidem d̓r. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ alio mō delectatio eſt cā amoris carnalis. ⁊ alio mō viſio. nam delectatio ⁊ maxīe q̄ ē ẜm tactum eſt cā amicitie delectabi lis ꝑ modū finis. viſio aūt ē finis ſic̄ vnū ē principiū mo tus. inqͣꝫtū ꝑ viſum amabilis imprimit̉ ſpēs rei q̄ allicit ad amādū. ⁊ ad ꝯcupiſcēdū eius delectationem. Ad ſeptimum ſic procedit̉
Uidet̉ ꝙ nulla delectatio ſit innatural̓. Delectatio .n. in affectibꝰ aīe ꝓportionat̉ qͥeti in corꝑibꝰ. ſꝫ appetitꝰ corꝑis natural̓ nō qͦeſcit niſi in loco ꝯnaturali. gͦ nec qͥes appetitꝰ aīal̓ q̄ ē delectatio pōt eſſe niſi in aliqͦ ꝯnaturali. nulla gͦ d̓ lectatio ē nō natural̓. ¶ Pre. illud qd̓ ē ꝯͣ naturā ē violē tū. ſꝫ oē violētū ē ꝯtriſtās. vt d̓r in. v. metaphi. gͦ nihil qd̓ ē ꝯͣ naturā ē delectabile. ¶ Pre. ꝯſtitui in ꝓpriā naturaꝫ cū ſentit̉ cauſat delectatōeꝫ. vt pꝫ in diffinitōe ph̓i ſupͣ po ſita. ſꝫ ꝯſtitni in naturā vnicuiqꝫ ē naturale. qꝛ motꝰ natu ral̓ ē qui ē ad terminū naturalē. gͦ oīs delectatio ē naturaʸ̓ ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ ph̓s dic̄ in. vij. ethi. ꝙ q̄dā d̓lectatōes ſunt egritudines ⁊ ꝯͣ naturā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ naturale d̓r qd̓ eſt ẜm naturā. vt d̓r in. ij. phi. natura aūt in hoīe dupl̓r ſumi pōt. Uno mō ꝓut intellectus ⁊ rō ē potiſſime hoīs natu ra. qꝛ ẜm eā hō in ſpē ꝯſtituit̉. ⁊ ẜm hoc naturales delecta tiones hoīm dici pn̄t. qꝛ ſunt in eo qd̓ ꝯuenit ei ẜm rōnem ſic̄ delectari in ꝯtēplatōe veritatis. ⁊ in actibꝰ ꝟtutū ē na turale hoī. Alio mō pōt ſumi natura in hoīe ẜm ꝙ ꝯdiui dit̉ rōi .ſ. id qd̓ ē cōe hoī ⁊ alijs. p̄cipue qd̓ rōi nō obedit. ⁊ ẜm hoc ea q̄ ꝑtinēt ad ꝯẜuatōeꝫ corꝑis vel ẜm indiuiduū vt cibꝰ. potus. lectus. ⁊ hmōi. vel ſpem. ſic̄ venereoꝝ vſus dicunt̉ hoī delectabilia naturaliter. ẜm vtraſqꝫ aūt delecta tiones ꝯtingit aliqͣs eſſe innaturales ſimpl̓r loquēdo. ſed cōnaturales ẜm qͦd. Contingit .n. in aliqͦ indiuiduo cor rumpi aliqd̓ principioꝝ naturalium ſpeciei. ⁊ ſic id quod eſt contra naturam ſpeciei fieri ꝑ accidens naturale huic indiuiduo. ſicut huic aque calefacte eſt naturale ꝙ calefa ciat. Ita igitur contingit ꝙ id quod eſt contra naturam hominis vel qͣꝫtum ad rationem. vel qͣꝫium ad corꝑis con ſeruationem fiat huic homini connaturale ꝓpter aliquaꝫ corruptionem nature in eo exn̄te. que quidem corruptio pōt eſſe vel ex ꝑte corꝑis. ſicut ex egritudine. ſicut febrici tantibus dulcia videntur amara ⁊ econuerſo. ſiue propi malam complexionem. ſicut aliqui delectantur in cōmeſti one terre vel carbonum vel aliquorum hmōi. vel etiam ex ꝑte anime. ſicut ꝓpter ꝯſuetudinem aliqui delectantur in cōmedendo homines. vel in coitu beſtiarum. aut maſculo rum. aut aliorum hmōi. que ſunt ẜm naturam humanā. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. Ad octauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ delectationi non ſit delectatio contraria. Paſ ſiones enim anime ſpēciem ⁊ contrarietatem recipiūt ẜm obiectum. obiectum autem delectationis eſt bonum. cum igit̉ bonum non ſit contrarium bono. ſed bonum malo cō trarietur. ⁊ malum malo. vt d̓r in predicamentis. videtur ꝙ delectatio non ſit contraria delectationi. ¶ Pre. vni ē contrarium vnum. vt probatur in. x. metaphi. ſed delecta tioni eſt contraria delectatio. nō gͦ delectatōi ē ꝯͣria de lecta tio. ¶ Pre. ſi delectationi eſt contraria delectatio. hoc non eſt niſi propter contrarietatem eorum in quibus ali quis delectatur. ſed hec differentia eſt materialis. contra rietas autem eſt differentia ſecundum formam. vt dicitur in. x. metaphi. ergo contrarietas non eſt delectationis ad delectationem. ¶ Sed contra. ea que ſe impediunt in eodem genere exiſtentia ſecundum philoſophum ſunt cō traria. ſed quedam delectationes ſe inuicem impediunt. vt d̓r in x. ethic. ergo alique delectationes ſunt contrarie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatio in affectōnibus anime. ſic̄ dictū eſt. ꝓportionant̉ quieti in corꝑibꝰ naturalibꝰ. dicunt̉ aūt due qͥetes eē ꝯͣrie qͥ ſunt in ꝯtrarijs termīs. ſic̄ qͥes q̄ ē ſur

Queſtio XXXII
ſum ei que eſt deorſum. vt d̓r in. v. phiſi. vnde ⁊ contingit in affectibus anime duas delectationes eſſe contrarias ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ verbū illud ph̓i eſt intelligendū ẜm ꝙ bo num ⁊ malū accipit̉ in ꝟtutibꝰ ⁊ vitijs. nam inueniunt̉ duo contraria vitia. nō autem inuenit virtus contraria ꝟ tuti. In alijs autem nihil ꝓhibet duo bona eſſe ad inui cem contraria. ſicut calidum ⁊ frigidum. quoꝝ vnum eſt bonum igni. alterum aque. Et ꝑ hunc modum delectatio pōt eſſe delectationi contraria. ſed hoc in bono ꝟtutis eē non pōt. quia bonum ꝟtutis non accipit̉ niſi ꝑ conueniē tiam ad aliquid vnum .ſ. ad rōnem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ dele ctatio ſe habet in effectibus ſicut quies naturalis in corpo ribus. eſt .n. in aliquo conuenienti ⁊ quaſi connaturali. triſticia autem ſe habet ſicut quies violenta. triſtabile .n. repugnat appeti tui animali. ſicut locus quietis violente appetitui naturali. quieti autem naturali opponitur ⁊ qui es violenta eiuſdem corꝑis. ⁊ quies naturalis alterius. vt d̓r in. vi. phi. vn̄ delectationi opponit̉ ⁊ delectatio ⁊ tri ſticia. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ea in quibus delectamur cum ſint obiecta delectationis. nō ſolum faciunt differentiam ma terialem. ſed etiam formalem ſi ſit diuerſa rō delectabili tatis. diuerſa .n. rō obiecti diuerſificat ſpēꝫ actꝰ vel paſſio nis. vt ex ſupͣ dictis pꝫ. ¶ Queſtio. XXXII. Einde ꝯſiderandū eſt de cauſis delectatōnis. Et circa hoc q̄runt̉ octo. Primo vtꝝ oꝑatio ſit cā ꝓpria delecta tionis. Scd̓o vtꝝ motus ſit cā delectationis. Tertio vtrū ſpes ⁊ memoria. Quarto vtꝝ triſticia. Quinto viꝝ actio nes alioꝝ ſint nobis delectatōis cā. Sexto vtꝝ bn̄facere a teri ſit cā delectatōnis. Septimo vtꝝ ſil̓itudo ſit cā dele ctationis. Octauo vtꝝ admiratio ſit cauſa delectatōis Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ oꝑatio nō ſit ꝓpria ⁊ prima cā delectatōis. vt .n. ph̓us dicit in .i. rheto. Delectari conſiſtit in hoc ꝙ ſenſus aliquid patiat̉. requirit̉ .n. ad delectationem cognitio ſicut dictum eſt. ſed ꝑ prius ſunt cognoſcibilia obiecta oꝑatio num qͣꝫ ip̄e oꝑationes. ergo oꝑatio nō eſt ꝓpria cā delecta tionis. ¶ Pre. delectatio potiſſime conſiſtit in fine adep to. hoc .n. eſt quod p̄cipue concupiſcit̉. ſed non ſꝑ oꝑatio eſt finis. ſed qn̄qꝫ ip̄m oꝑatum. non ergo oꝑatio eſt ꝓpria ⁊ ꝑ ſe cā delectationis. ¶ Pre. ocium ⁊ requies dicunt̉ ꝑ ceſſationem oꝑationis. hec autem ſunt delectabilia. vt d̓r in .i. rheto. non ergo oꝑatio eſt ꝓpria cā delectationis. Sed contra eſt quod ph̓s dicit in. vij. ⁊. x. ethi. ꝙ delecta tio eſt oꝑatio connaturalis ⁊ non impedita. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. ad delectationem duo requirun tur .ſ. conſecutio boni conuenientis. ⁊ cognitio hmōi adep tionis. vtrunqꝫ autem horum in quadam oꝑatione con ſiſtit. Nam actualis cognitio oꝑatio quedam eſt. ſimili ter bonum conueniens adipiſcimur aliqua oꝑatione. ip̄a etiam oꝑatio ꝓpria eſt quoddam bonum conueniens. vn de oportet ꝙ omnis delectatio aliquam oꝑationem conſe quatur. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ip̄a obiecta oꝑationum non ſunt delectabilia. niſi inqͣꝫtum coniungunt̉ nobis. vel per cognitionem ſolam. ſicut cum delectamur in ꝯſideratione vel inſpectione aliquoꝝ. vel quocunqꝫ alio mō ſil̓ cum co gnitione. ſicut cum aliquis delectat̉ in hoc ꝙ cognoſcit ſe habere qd̓cunqꝫ bonū. put a diuitias. vel honorē. vel aliqͥd hmōi q̄ q̄dem nō eſſent delectabilia niſi inqͣꝫtum appre hendunt̉ vt habita. vt .n. ph̓s dicit in. ij. politi. Magnā de
lectatōeꝫ hꝫ putare aliqͥd ſibi ꝓprium. q̄ ꝓcedit ex naturali amore alicuius ad ſeip̄m. habere aūt hmōi nihil eſt aliud qͣꝫ vti eis. vel poſſe vti. ⁊ hoc eſt ꝑ aliquā oꝑationē. vn̄ ma nifeſiū eſt ꝙ oīs delectatio in oꝑatōeꝫ reducit̉ ſicut in cāꝫ Ad. ij. dd̓. ꝙ etiā in illis in quibus oꝑationes nō ſunt fines ſꝫ oꝑata. ip̄a oꝑata ſunt delectabilia inqͣꝫtū ſunt ha bita vel facta. qd̓ refert̉ ad aliquē vſum vel oꝑationem. Ad. iij. dd̓. ꝙ oꝑatōes ſunt delectabiles inqͣꝫtū ſunt ꝓpor tionate ⁊ ꝯnaturales oꝑanti. cū aūt ꝟtus hūana ſit finita ẜm aliquā menſurā oꝑatio eſt ſibi ꝓportionata. vn̄ ſi ex cedat illā menſurā. iā nō erit ſibi ꝓportionata nec delecta bilis. ſꝫ magis laborioſa ⁊ accidiās. ⁊ ẜm hoc ocium. ⁊ lu dus ⁊ alia q̄ ad requiē ꝑtinēt delectabilia ſunt. inqͣꝫtū au ferunt triſticiam q̄ eſt ex labore. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ motus nō ſit cā delectatōis. qꝛ ſicut ſupͣ dictuꝫ eſt. bonū pn̄tialiter adeptū eſt cā delectatōis. vn̄ ph̓us in vij. ethi. dicit. ꝙ delectatio nō comꝑat̉ generationi. ſꝫ oꝑa tioni rei iam exn̄tis. id autem qd̓ mouet̉ ad aliud nondū hꝫ illud. ſed quodāmō eſt in via generationis reſpectu il lius ẜm ꝙ omni motui adiungit̉ generatio ⁊ corruptio. vt d̓r in. viij. phi. ergo motus non eſt cā delectationis. Y Pre. motus p̄cipue laborem ⁊ laſſitudinē inducit in oꝑi bus. ſed oꝑationes ex hoc ꝙ ſunt laborioſe ⁊ laſſantes non ſunt delectabiles ſed magis afflictiue. ergo motus nō eſt cā delectationis. ¶ Pre. motus importat innouationem quādam que opponit̉ ꝯſuetudini. ſed ea q̄ ſunt conſueta ſunt nobis delectabilia. vt ph̓s dicit in .i. rhetor. ergo mo tus non eſt cā delectationis. ¶ Sed contra eſt qd̓ Augꝰ. dicit in. viij. confeſſ. Quid eſt hoc dn̄e deus meus cum tu in eternum tibiip̄e ſis gaudium. ⁊ q̄dam de te circa te ſꝑ gaudeant. ꝙ hec rerum ꝑs alterno defectu ⁊ ꝓfectu offen ſionibus ⁊ conciliationibus gaudet? Ex quo accipit̉ ꝙ ho mines gaudent ⁊ delectant̉ in quibuſdam alternationi bus. ⁊ ſic motus videt̉ eſſe cā delectationis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ad delectatōeꝫ tria reqͥrunt̉ .ſ. duo qͦꝝ ē ꝯiūctio delectabil̓. ⁊ tertiū qd̓ ē cognitio hꝰ ꝯiūctōis. ⁊ ẜm hec tria motꝰ effi cit̉ delectabil̓. vt ph̓s dic̄ in. vij. ethi. ⁊ in. i. rheto. Nā ex ꝑ te noſtra q̄ delectamur. trāſmutatio efficit̉ nobis delectabi lis ꝓpter hoc ꝙ natura nr̄a trāſmutabil̓ ē. ⁊ ꝓpter hoc qd̓ ē nobis conueniēs nūc. nō erit conueniēs poſtea. ſic̄ calefie ri ad ignē eſt conueniēs hoī in hyeme. nō aūt in eſtate. Ex ꝑte ꝟo boni delectātis qd̓ nobis coniungit̉ ſit etiā tranſ mutatio delectabil̓. qꝛ actio ꝯtinuata alicꝰ agētis auget ef fectum. ſicut quanto aliquis diutius appropinquat igni magis caleſit ⁊ deſiccatur. naturalis autem habitudo in quadam menſura conſiſtit. ⁊ ideo quando continuata p̄ ſentia delectabilis ſuperexcedit menſuram naturalis ha bitudinis efficitur remotio eius delectabilis. Ex parte ve ro ip̄ius cognitionis. quia homo deſiderat cognoſcere ali quod totum ⁊ perfectum. cum ergo aliqua non poterunt apprehendi tota ſimul. delectat in his tranſmutatio vt wv num tranſeat ⁊ alterum ſuccedat. ⁊ ſic totum ſentiatur. Unde Auguſtinus dicit in. viij. confeſſio. Non vis vti qꝫ ſtare ſyllabam. ſed tranſuolare vt alie veniant ⁊ totum audias. Ita ſemper omnia ex quibus vnum aliquid con ſtat. ⁊ non ſunt omnia ſimul plus delectant omnia qͣꝫ ſin gula ſi poſſint ſentire omnia. Si ergo ſit aliqua res cu ius natura ſit tranſmutabilis. ⁊ nō poſſit in ea fieri exceſ ſus naturalis habitus ꝑ ꝯtinuatōeꝫ delectabi l̓. ⁊ q̄ poſſit totū ſuū delectabile ſimul intueri. nō erit eis ranſmutatio

Queſtio XXXIII
delectabilis. ⁊ qͣꝫto aliq̄ delectationes plus ad hoc excedūt tanto plus continuari poſſunt. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ id qd̓ mo uet̉ ⁊ ſi nōdū hēat ꝑfecte id ad qd̓ mouet̉. īcipit tn̄ iā ali quid habere eiꝰ ad qd̓ mouet̉. ⁊ ẜm hoc ip̄e motus hꝫ ali qͥd delectatōis. defic̄ tn̄ ad delectatōis ꝑfectōe. nā ꝑfectio res delectatōes ſunt in rebꝰ īmobilibꝰ. motus etiā efficit̉ delectabil̓. inqͣꝫtū ꝑ ip̄m fit aliqͥd ꝯueniēs qd̓ prius cōne niēs nō erat. vel deſinit eē. vt ſupͣ dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ motus laborē ⁊ laſſitudinē induc̄ ẜm ꝙ trāſcēdit habi tudinē naturalē. ſic aūt motus nō ē delectabil̓. ſꝫ ẜm ꝙ re mouent̉ ꝯͣria hītudinis natural̓. ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ id qd̓ ē ꝯſuētū efficit̉ delectabile inqͣꝫtū efficit̉ naturale. nā ꝯſue tudo ē qͣi altera natura. motus aūt ē delectabil̓. nō quidē qͥ recedit̉ a ꝯſuetudinē. ſꝫ magis ẜm ꝙ ꝑ ip̄m impedit̉ cor rūptio natural̓ hītudinis qͣ poſſet ꝓuenire ex aſſid uitate alicꝰ oꝑatōis. ⁊ ſic ex eadā ca ꝯnaturalitatis efficit̉ conſue tudo delectabilis ⁊ motus. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ mēoria ⁊ ſpes nō ſint cāe delectatōnis. Delecta to .n. ē d̓ bono pn̄ti. vi Damaſ. dic̄. ſꝫ mēoria ⁊ ſpes ſunt de abn̄ti. ē .n. mēoria p̄teritoꝝ. ſpes ꝟo futuroꝝ. gͦ mēoria ⁊ ſpes nō ſunt cā delectatōis. ¶ Pre. idē nō eſt cā ꝯͣrioꝝ. ſꝫ ſpes eſt cā afflictōis. d̓r. n. Prouerb̓. xiiij. Spes q̄ dif fert̉ affligit aīaꝫ. gͦ ſpes nō ē cā delectatōis. ¶ Pre. ſic̄ ſpes ꝯuenit cū delectatōe in eo ꝙ ē de bono. ita etiā ⁊ ꝯcupīa ⁊ amor. nō gͦ magis dꝫ aſſignari ſpes cā delectatōis qͣꝫ ꝯcu piſcētia vel amor. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ d̓r Ro. xij. Spe gaudē tes. Et in pͣs. Uēor fui dei ⁊ delectatus ſum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatio cauſat̉ ex pn̄tia boni conuenientis ẜm ꝙ ſen tit̉ vel qͣlitercunqꝫ ꝑcipit̉. Eſt aūt aliquid pn̄s nobis du pliciter. Uno mō ẜm cognitionem. ꝓut .ſ. cognitum eſt in cognoſcente ẜm ſuā ſil̓itudinem. Alio mō ẜm rem. ꝓut .ſ. vnum alteri realiter coniungit̉ vel actu vel potentia. ẜm quemcunqꝫ coniunctōis modum. Et quia maior eſt con iunctio ẜm rem qͣꝫ ẜm fimilitudinem que eſt coniunctio conditionis. Item maior eſt coniunctio rei in actu qͣꝫ in potentia. ideo maxima eſt delectatio q̄ fit ꝑ ſenſum. qui re quirit pn̄tiam rei ſenſibilis. ſecundum autem gradum te net delectatio ſpei. in qua non ſolum eſt delectabilis con iunctio ẜm apprehenſionem. ſed etiam ẜm facultatem vel poſſibilitatem adipiſcendi bonū qd̓ delectat. tertium autē gradum tenet delectatio mēorie. q̄ habet ſolam coniunctō nem apprehenſionis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſpes ⁊ memoria ſunt quidem eoꝝ q̄ ſunt ſimpl̓r abn̄tia. q̄ tn̄ ẜm qͥd ſunt pn̄tia .ſ. vel ẜm apprehenſionem ſolam. vel ẜm apprehenſio nem ⁊ facultatem ad minus eſtimatā. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ni hil ꝓhibet idem ẜm dinerſa eſſe cām ꝯͣrioꝝ. ſic̄ igit̉ ſpes ī qͣꝫtum hꝫ pn̄tē eſtimationē boni futuri delectatōeꝫ cauſat inqͣꝫtum aūt caret pn̄tia eius cauſat afflictōeꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ amor ⁊ ꝯcupīa delectatōeꝫ cauſant. omne .n. amatū ſit delectabile amanti. eo ꝙ amor ē q̄dā vnio vel connatu ralitas amātis ad amatū. ſil̓r etiā omne ꝯcupitū eſt dele ctabile ꝯcupiſcēti. cum ꝯcupīa ſit p̄cipue apperitus dele ctationis. ſed tn̄ ſpes inqͣꝫtū importat quādam certitudinē realis pn̄tie boni delectātis quā nō importat. nec amornec ꝯcupīa. ſpes magis ponit̉ cā delectatōis qͣꝫ illa. ⁊ ſil̓r ma gis qͣꝫ mēoria q̄ eſt de eo qd̓ iam tranſit. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ triſticia nō ſit cā delectatōis. Contrariū .n. nō ē cā ꝯͣrij. ſꝫ triſticia contrariat̉ delectatōi. gͦ nō eſt cā delecta
tionis. ¶ Pre. contrarioꝝ cōtrarij ſunt effectus. ſꝫ dele ctabilia mēorata ſunt cā delectatōis. gͦ triſticia memora ta ſunt cā doloris ⁊ nō delectatōis. ¶ Pre. ſic̄ ſe hꝫ triſti cia ad delectatōeꝫ. ita odiū ad amore. ſꝫ odiū nō ē cā amo ris. ſꝫ magis ecōuerſo. vt ſupͣ dictū ē. gͦ triſticia nō ē cā de lectatōis. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt qḋ in p̄s d̓r. Fuerūt mihi lachryme mee panes die ac nocte. Per panē̓ aūt refectio delectatio nis intelligit̉. gͦ lachryme q̄ ex triſticia oriunt̉ pn̄t eſſe dele ctatōis cā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ triſticia pōt dupl̓r ꝯſiderari. vno mō ẜm ꝙ ē in actu. alio mō ẜm ꝙ eſt in meoria. ⁊ vtroqꝫ mō triſticia pōt eſſe delectatōis cā. Triſticia quidē in actu exn̄tis ē cā delectatōnis inqͣꝫtū facit mēoriā rei dilecte. de cuius abn̄tia aliqͥs triſtat̉. ⁊ tn̄ de ſola eius apprehenſione delectat̉. mēoria aūt triſticie fit cā delectatōis ꝓpter ſubſe quentem euaſionem. nā carere malo accipit̉ in rōne boni. vn̄ ẜm ꝙ homo apprehendit ſe euaſiſſe ab aliquibus triſti bus ⁊ doloroſis accreſcit ei gaudij materia. ẜm ꝙ Auguſ. dicit. xxij. de ci. dei. ꝙ ſepe leti triſtium meminimus. ⁊ ſa ni doloꝝ ſine dolore. ⁊ inde amplius leti ⁊ grati ſumꝰ. Et in. viij. ꝯfeſſ. dicit. ꝙ qͣꝫto maius fuit periculum in prelio tanto maius erit gaudium in triumpho. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ contrarium quqꝫ ꝑ accidens eſt cā contrarij. ſicut frigi dum qn̄qꝫ calefacit. vt d̓r in. viij. phi. ⁊ ſil̓r triſticia ꝑ acci dens eſt delectatōis cā inqͣꝫtū ſit ꝑ eā apprehenſio alicuiꝰ delectabil̓. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ triſticia mēorata inqͣꝫtuꝫ ſunt triſtia ⁊ delectabilibus contraria. nō cauſant delectatōeꝫ ſꝫ inqͣꝫtū ab eis hō liberat̉. ⁊ fil̓r mēoria delectabilium. ex eo ꝙ ſunt amiſſa pōt cauſare triſticiā. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ odi um etiā ꝑ accn̄s pōt eſſe cā amoris. ꝓut .ſ. aliqͥ diligunt ſe inqͣꝫtū conueniunt in odio vnius ⁊ eiuſdem. Ad quintum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ actōes alioꝝ nō ſint nobis defectatōis cā. Cau ſa .n. delectatōis eſt ꝓpriū bonū ꝯiunctū. ſꝫ alioꝝ oꝑatōnes ſunt nobis ꝯiuncte. gͦ nō ſunt nobis cā delectationis. Pre. oꝑatio eſt ꝓpriū bonū oꝑantis. ſi igit̉ oꝑatōes alioꝝ ſint nobis cā delectatōis. pari rōe oīa alia bona alioꝝ erūt nobis delectatōis cā. qd̓ pꝫ eſſe falſum. ¶ Pre. oꝑatio eſt delectabilis inqͣꝫtū ꝓcedit ex habitu nobis innato. vnde d̓r in. ij. ethi. ꝙ ſignū generati habitus oportet acciꝑe fien tem in oꝑe delectationem. ſed oꝑatiōes alioꝝ nō ꝓcedūt ex habitibus qui in nobis ſunt. ſed interdum ex habiti bus qui ſunt in oꝑantibus. non ergo oꝑationes aliorum ſunt nobis delectabiles. ſed ip̄is oꝑantibus. ¶ Sed con tra eſt quod d̓r in. ij. canoni. Iohā. Gauiſus ſum valde. quia inueni de filijs tuis ambulantē in veritate. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut iam dictum eſt. ad delectionem duo re quiruntur. ſcilicet conſecutio proprij boni. ⁊ cognitio pro prij boni conſecuti. Tripliciter ergo operatio alterius po teſt eſſe delectationis cauſa. Uno modo inquantum per operationem alicuius conſequimur aliquod bonum. ⁊ ſe cundum hoc operationes illorum qui nobis aliquod bo num faciunt ſunt nobis delectabiles. quia bene pati ab alio eſt delectabile. Alio modo ſecundum ꝙ per operatio nes aliorum efficitur nobis aliqua cognitio vel aliqua eſti matio proprij boni. ⁊ propter hoc homines delectantur in hoc ꝙ laudantur vel honorantur ab alijs. quia ſcilicet per hoc accipiunt eſtimationem in ſeip̄is aliquod bonum eſſe ⁊ quia iſta eſtimatio fortius generatur ex teſtimonio bo norum ⁊ ſapientum. ideo in horum laudibus ⁊ honori bus homines magis delectantur. ¶ Et quia adulator eſt apparensˡ audator ꝓpter hoc etiam adulatiōes qͥbuſdam

Queſtio XXXII
ſunt delectabiles. Et qꝛ amor ē alicꝰ bōni ⁊ admiratio eſt alicuius magni. idcirco amari ab alijs ⁊ in admiratōe ha beri ē delectabile inqͣꝫtum ꝑ hoc ſit hoī eſtimatio ꝓprie bo nitatis vel magnitudinis in quibꝰ aliquis delectat̉. Ter tio mō inqͣꝫtum ip̄e oꝑationes alioꝝ ſi ſint bone eſtimant̉ vt bonū ꝓpriū ꝓpter vim amoris qui facit eſtimare amicū qͣi eundē ſibi. ⁊ ꝓpter odiū qd̓ facit eſtimare bonū alterius eē ſibi ꝯͣrium efficit̉ mala oꝑatio inimici delectabilis. vn̄ d̓r i. ad Corinth. xiij. ꝙ charitas nō gaudet ſuꝑ iniquita te. ꝯgaudet aūt veritati. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ oꝑatio alteriꝰ pōt eſſe mihi ꝯiuncta vel ꝑ effectū ſicut in primo mō. vel ꝑ apprehenſione ſicut in ſcd̓o mō. vel ꝑ affectionē ſic̄ in ter tio mō. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit qͣꝫtum ad tertiū mo dum. non aūt qͣꝫtum ad duos primos. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ oꝑationes alioꝝ ⁊ ſi non ꝓcedāt ex habitibus qui in me ſunt. cauſant tn̄ in me aliquid delectabile. vel faciūt mihi eſti mationem ſiue apprehenſionem ꝓprij habitus. vel ꝓce dūt ex habitu illius qui ē vnū mecū ꝑ amorem Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ benefacere alteri nō ſit delectatōnis cā. De lecta tio .n. cauſat̉ ex conſecutione ꝓprij boni. ſicut ſupͣ dictū eſt. ſed benefacere nō ꝑtinet ad ꝯſecutionem ꝓprij boni. ſꝫ ma gis ad emiſſionem. ergo magis videt̉ eſſe cā triſticie qͣꝫ de lectationis. ¶ Pre. ph̓us dicit in. iiij. ethi. ꝙ illiberalitas connaturalior eſt hoībus qͣꝫ ꝓdigalitas. ſed ad ꝓdigalita tem ꝑtinet bn̄facere alijs. ad illiberalitatem aūt ꝑtinet de ſiſtere abn̄ faciendo. cum ergo oꝑatio ꝯnaturalis ſit dele ctabilis vnicuiqꝫ. vt d̓r in. vij. ⁊. x. ethi. videt̉ ꝙ bene facere alijs non ſit cauſa delectationis ¶ Pre. contrarij effectus ex contrarijs cauſis ꝓcedunt. ſed quedam que ꝑtinēt ad malefacere ſunt naturaliter hoī delectabilia. ſicut vincere redarguere. vel increpare alios. ⁊ etiam punire qͣꝫtum ad iratos. vt dicit ph̓s in i. rheto. ergo benefacere magis ē cā triſticie qͣꝫ delectatōis. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dicit in. ij. po litico. ꝙ largiri ⁊ auxiliari amicis aut extraneis ē delecta biliſſimum. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ hocip̄um qd̓ eſt bn̄facere alteri pōt tripl̓r eſſe delectationis cā. Uno mō ꝑ comꝑationem ad effectū quod eſt bonū in altero ꝯſtitutū. ⁊ ẜm hoc inqͣꝫ tum bonū alterius reputamus quaſi noſtrum bonum ꝓ pter vnionē amoris. delectamur in bonis quod ꝑ nos fit alijs. p̄cipue amicis. ſicut in bono ꝓprio. Alio mō ꝑ ꝯꝑa tionem ad finem. ſicut cum aliquis ꝑ hoc quod alteri be nefacit ſperat ꝯſequi aliquod bonum ſibi ip̄i. vel a deo vel ab hoīe. ſpes aūt delectatōis eſt cā. Tertio mō ꝑ comꝑa tionē ad principiū. ⁊ ſic hoc qd̓ eſt bn̄facere alteri pōt eē de lectabile ꝑ comꝑationem ad triplex principium. Quoꝝ vnū eſt facultas bn̄faciendi. ⁊ ẜm hoc bn̄facere alteri fit delectabile inqͣꝫtum ꝑ hoc fit hoī q̄dā imaginatio abun dantis boni in ſeip̄o exn̄tis ex quo poſſit alijs communica re. ⁊ ideo homines delectant̉ in filijs ⁊ oꝑibus ꝓprijs ſicut quibus cōmunicant ꝓprium bonum. Aliud principium ē habitus inclinans. ẜm quem benefacere fit alicui conna turale. vnde liberales delectabiliter dant alijs. Tertium principium eſt motiuum. puta cum aliquis mouetur ab aliquoquem diligit ad benefaciendum alicui. omnia .n. que facimus vel patimur ꝓpter amicum delectabilia ſunt quia amor precipua cā delectationis eſt. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ emiſſio inqͣꝫtum eſt indicatiua ꝓprij boni eſt delectabilis. ſed inqͣꝫtum euacuat ꝓprium. bonum pōt eſſe contriſtabi lis. ſicut qn̄ eſt immoderata. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝓdigalitas hꝫ immoderatam emiſſionem. que repugnat nature. ⁊ iō
ꝓdigalitas d̓r eſſe contra naturā. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vincere redarguere ⁊ punire nō eſt delectabile inqͣꝫtū ſunt in ma lum alterius. ſed inqͣꝫtū ꝑtinent ad ꝓprium bonum quod plus homo amat qͣꝫ odiat malum alterius. vincere .n. eſt delectabile naturaliter inqͣꝫtū ꝑ hoc fit eſtimatio ꝓprie ex cellentie. ⁊ ꝓpter hoc omnes ludi in quibus ē concertatio. ⁊ in quibus pōt eē victoria ſunt maxīe delectabiles ⁊ vl̓r oēs ꝯcertatōes ẜm ꝙ hn̄t ſpem victorie. Redarguere aūt ⁊ increpare pōt eſſe dupl̓r delectatōis cā. Uno mō inqͣꝫ tū facit hoī imaginationē ꝓprie ſapīe ⁊ excellētie. increpa re .n. ⁊ corriꝑe eſt ſapientū ⁊ maioꝝ. Alio mō ẜm ꝙ aliqͥs increpādo ⁊ rep̄hendendo alteri bn̄facit qd̓ ē delectabile. vt dictū eſt. irato autē eſt delectabile punire inqͣꝫtū videt̉ remouere apparentē minoratōeꝫ. q̄ videt̉ eē ex p̄cedenti le ſione. cū .n. aliquis ē ab alio leſus. videt̉ ꝑ hoc ab alio mi noratus eē. ⁊ ideo appetit ab hac minoratōeꝫ liberari ꝑ re tributionē leſionis. Et ſic pꝫ ꝙ bn̄facere alteri ꝑ ſe pōt eſ ſe delectabile. ſed malefacere alteri nō eſt delectabile niſi inqͣꝫtum videt̉ ꝑtinere ad ꝓpriū bonū. Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ſil̓itudo nō ſit cā delectatōis. Principari .n. ⁊ p̄ eſſe qͣꝫdā diſſil̓itudinē importat. ſꝫ principari ⁊ p̄eſſe na turaliter ē delectabile. vt d̓r in .i. rheto. gͦ diſſil̓itudo magꝭ eſt cā delectatōis qͣꝫ ſi l̓itudo. ¶ Pre. nihil magis ē diſſi mile delectatōi qͣꝫ triſticia. ſꝫ illi q̄ patiunt̉ triſticiā maxīe ſequunt̉ delectatōes. vt d̓r in. viij. ethi. gͦ diſſil̓itudo ē ma gis cā delectatōis qͣꝫ ſil̓itudo. ¶ Pre. illi qui ſunt repleti aliquibus delectabilibus nō delectant̉ in eis. ſed magis faſtidiunt ea. ſicut pꝫ in repletōe ciboꝝ. nō ergo ſil̓itutudo eſt delectationis cā. ¶ Sed contra ē ꝙ ſil̓itudo eſt cauſa amoris. vt dictū eſt ſupͣ. amor aūt eſt cā delectationis. er go ſi l̓itudo eſt cā delectationis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi l̓itudo ē q̄ dā vnitas. vn̄ id qd̓ eſt ſil̓e inqͣꝫtū eſt vnū ē delectabile ſi cut ⁊ amabile. vt ſupͣ dictū eſt. ⁊ ſiquidem id qd̓ eſt ſil̓e ꝓ priū bonū nō corrūpat ſꝫ augeat. eſt ſimpl̓r delectabile. pu ta hō hoī. ⁊ iuuenis iuueni. ſi ꝟo ſit corruptiuū ꝓprij bo ni. ſic ꝑ accn̄s efficit̉ faſtidioſum vel ꝯtriſtās. nō quidem inqͣꝫtū eſt ſil̓e ⁊ vnū. ſꝫ inqͣꝫtū corrūpit id quod eſt magis vnū. ꝙ aūt aliquid ſil̓e corrūpat ꝓpriū bonū ꝯtīgit dupl̓r. Uno mō. qꝛ corrūpit menſurā ꝓprij boni ꝑ quendam ex ceſſum. bonū .n. p̄cipue corꝑale. vt ſanitas in quadā ꝯmē ſuratione ꝯſiſtit. ⁊ ꝓpter hoc ſuꝑinabundātes cibi vel q̄li bet delectatōes corꝑales faſtidiunt̉. Alio mō ꝑ directam contrarietatē ad ꝓpriū bonū. ſicut figuli abominant̉ alios figulos. non inqͣꝫtū ſunt figuli. ſꝫ inqͣꝫtū ꝑ eos amittūt ex cellentiam propriam. ſiue proprium luerum que appetūt ſicut proprium bonum. ¶ Ad primum ergo dicendum. ꝙ cum ſit quedam communicatio principantis ad ſubie ctum. eſt ibi quedam ſimilitudo. tamen ſecundum quan dam excellentiam. eo ꝙ principari ⁊ preeſſe pertinent ad excellentiam proprij boni. ſapientum enim ⁊ meliorum ē principari ⁊ preeſſe. vnde per hoc fit homini ꝓprie bonita tis imaginatio. vel quia per hoc ꝙ bomo principat̉ ⁊ p̄eſt alijs bene facit. quod eſt delectabile. ¶ Ad ſecundum di cendum ꝙ id in quo delectat̉ triſtatus. ⁊ ſi nō ſit ſimile tri ſticie. eſt tamen ſimile homini contriſtato. quia triſticie cō trariantur proprio bono eius qui triſtat̉. ⁊ ideo appetitur delectatio ab his qui in triſticia ſunt. vt conferens ad ꝓ prium bonum. inqͣꝫtū eſt medicatiua ꝯtraxij. ⁊ iſta ē cā qͣ re delectationes corꝑales quibus ſunt contrarie q̄dā tri ſticie magis appetunt̉ qͣꝫ delectatōes ītellectuales q̇ n̄ hn̄t

Queſtio XXXIII
ꝯͣrietatē triſticie. vt infra dicet̉. Exinde etiā ē ꝙ oīa aīalia naturalit̓ appetūt delectatōeꝫ. qꝛ ſꝑ aīal laborat ꝑ ſenſuꝫ ⁊ motū. ⁊ ꝓpter hoc etiā iuuenes maxīe delectatōes appetūt ꝓpter multas trāſmutatōes in eis exn̄tes. dū ſunt in ſtatu augmēti. ⁊ etiā melācolici vohemēter appetūt delectatōes ad expellendū triſticiā. qꝛ corpus eoꝝ qͣi pͣuo hūore corro dit̉. vt d̓r in. vij. ethi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ bona corꝑalia in qua dā mēſura ꝯſiſtūt. ⁊ iō ſuꝑexceſſus ſil̓ium corrumpit pro prium bonū ⁊ ꝓpter hoc efficit̉ faſtidioſum ⁊ ꝯtriſtās inqͣꝫ tum ꝯͣriat̉ bono ꝓprio hoīs. Ad octauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ admiratio nō ſit cā delectatōis. Admirari n. eſt ignorātis nature. vt Damaſ. dic̄. ſꝫ ignorātia nō eſt dele ctabilis. ſꝫ magis ſcīa. gͦ admiratio nō eſt cā delectationis Pre. Admiratio eſt principiū ſapīe qͣi via ad inquirē dum veritatē. vt d̓r in principio metaphi. ſꝫ delectabilius ē ꝯtēplari iā cognita qͣꝫ inquirere ignota. vt ph̓us dicit in x. etbi. cū hoc habeat difficultatē ⁊ impedimentū. illud aūt nō habeat. delectatio aūt cauſat̉ ex oꝑatōe nō impedita. vt d̓r in. viij. ethi. gͦ admiratio nō eſt cā delectationis. ſꝫ ma gis delectationem impedit. ¶ Pre. vnuſquiſqꝫ in ꝯſuetꝭ delectat̉. vn̄ oꝑatōes habituum ꝑ ꝯſuetud in ē acquiſitoꝝ ſunt delectabiles. ſꝫ ꝯſueta non ſunt admirabilia. vt dicit. Augꝰ. ſuꝑ Iohā. gͦ admiratio ꝯͣriat̉ cauſe delectatōis. ¶E Sed contra eſt qd̓ ph̓s dicit in .i. rheto. ꝙ admiratio ē de lectatōis cā ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ adipiſci deſiderata ē delectabi le. vt ſupͣ dictum eſt. ⁊ ideo qͣꝫto alicuius rei amate ma gis accreſcit deſiderium. tāto magis ꝑ adeptionem accre ſcit delectatio. ⁊ etiam in ip̄o augmento deſiderij ſit aug mentum delectationis ẜm ꝙ ſit etiā ſpes rei amate. ſic̄ ſu pͣ dictum eſt ꝙ ip̄m deſiderium ex ſpe eſt delectabile. Eſt autem admiratio deſiderium quoddam ſciendi. quod in homine ꝯtingit ex hoc ꝙ videt effectum ⁊ ignorat cauſam vel ex hoc ꝙ cā talis effectus excedit cognitionem aut fa cultatem ip̄ius. ⁊ ideo admiratio eſt cā delectationis inqͣꝫ tum hꝫ adiunctam ſpem ꝯſequendi cognitionem eius qd̓ ſcire deſiderat. ⁊ ꝓpter hoc omnia admirabilia ſunt delec rabilia. ſicut que ſunt rara. ⁊ oēs repn̄tationes reꝝ etiam qui in ſe non ſunt delectabiles. Gaudet .n. anima in col latione vnius ad alterum. quia ꝯferre vnum alteri ē pro prius ⁊ ꝯnaturalis actus rōnis. vt ph̓us dicit in ſua poe tria. ⁊ ꝓpter hoc etiam liberari a magnis ꝑiculis magis ē delectabile. quia eſt admirabile. vt d̓r in. i. rhetor. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ admiratio nō eſt delectabilis inqͣꝫtum hꝫ ig norantiam. ſed inqͣꝫtum hꝫ deſiderium adipiſcendi cām. ⁊ inqͣꝫtum admirans aliquid nouum addiſcit .ſ. talem eē quem nō eſtimabat. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ delectatio duo hꝫ .ſ. quietem in bono. ⁊ hmōi quietis ꝑceptionem. Quantum igit̉ ad primum cum ſit ꝑfectius ꝯtemplari veritatem co gnitam qͣꝫ inquirere ignotam. ꝯtemplationes rerum ſci tarum ꝑ ſe loquendo ſunt magis delectabiles qͣꝫ inquiſi tiones reꝝ ignotaꝝ. Tn̄ ꝑ accidens qͣꝫtum ad ſcd̓m ꝯtin git ꝙ inquiſitiones ſunt qn̄qꝫ delectabiliores ẜm ꝙ ex ma iori deſiderio ꝓcedunt. deſiderium autem maius excitat̉ ex ꝑceptione ignorantie. vn̄ maxime homo delectatur in his que de nouo inuenit aut addiſcit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ea que ſunt ꝯſueta ſunt delectabilia ad oꝑandum inqͣꝫtum ſunt quaſi cōnaturalia. ſed tn̄ ea q̄ ſunt rara pn̄t eſſe dele etabilia. vel rōne cognitionis. quia deſiderat̉ eoꝝ ſcīa in qͣꝫtum ſunt mira. vel rōne operationis. quia ex deliderio magis inclinat̉ mens ad hoc ꝙ inienſe in nouitate oꝑet̉.
vt d̓r in. x. ethi. ꝑfectior .n. oꝑatio cauſat ꝑfectiorē delecta Queſtio. XXXIII tionem. Einde ꝯſiderādum ē de effectibꝰ delectatōis. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ delectatōnis ſit dilatare. Scd̓o vtꝝ delectatio cauſet ſui ſitim vel deſideriū. Ter tio vtꝝ delectatio impediat vſum rōnis. Quarto viꝝ de lectatio ꝑficiat oꝑationem. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ dilatatio nō ſit effectꝰ delectatōis. Dilatatio .n. videt̉ ad amorē magis ꝑtinere. ẜm ꝙ dic̄ apl̓s. ij. ad Co rinth. vi. Cor nt̄m dilatatū ē. Un̄ ⁊ de p̄cepto charitatis in pͣs. d̓r. Latū mādatū tuū nimis. ſꝫ delectatio ēⁱ alia paſ ſio ab amore. gͦ dilatatio nō ē effectꝰ delectatōis. ¶ Pre. ex hoc ꝙ aliquid dilatat̉ efficit̉ capaciꝰ ad vecipiendū. ſꝫ re ceptio ꝑtinet ad deſideriū qd̓ ē rei nondū habite. gͦ dilata tio magis videt̉ ꝑtinere ad deſideriū qͣꝫ ad delectatōnem Pre. Cōſtrictio dilatationi opponit̉. ſꝫ ꝯſtrictio videt̉ ad delectatōeꝫ ꝑtinere. nā illd̓ ꝯſtringimꝰ qd̓ firmit̓ volu mꝰ retinere. ⁊ tal̓ ē affectio appetitꝰ circa rē delectātē. gͦ di latatio ad delectatōeꝫ n̄ ꝑtīet. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ ad exp̄ſſionē gaudij d̓r. Eſa. vi. Uidebis ⁊ affluēs. ⁊ mirabit̉ ⁊ dilata bit̉ cor tuū. Ip̄a etiā delectatio ex dilatatōe nomē accepit vt leticia noīet̉. ſic̄ ſupͣ dictū ē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ latitudo ē q̄ dā dimēſio magnitudīs corꝑal̓. vn̄ ī affectōibꝰ aīe n̄ niſi ẜꝫ me taphorā d̓r. dilatatio āt d̓r qͣſi motꝰ ad latitudinē. ⁊ cōpetit delectatōi ẜꝫ duo q̄ ad delectatōeꝫ reqͥrūt̉. qͦꝝ vnū ē ex ꝑte app̄hēſiue ꝟtutꝭ. q̄ app̄hēdit ꝯiuctōeꝫ alicꝰ boni cō ueniētis. ex hac āt app̄heſionē app̄hēdit ſe hō p̄fectōeꝫ qͣꝫ dā adeptū. q̄ ē ſpūal̓ magnitudo. ⁊ ẜm hoc animꝰ hoīs d̓r ꝑ delectatōeꝫ magnificari ſeu dilatari. Alid̓ āt ē ex ꝑte ap petitīe ꝟtutꝭ q̄ aſſētit rei delectabili. ⁊ ī ea q̄eſcit qͦdāmō ſe p̄bēs ei ad eā īteriꝰ capiēdā. ⁊ ſic dilatat̉ affectꝰ hoīſ ꝑ dele ctatōeꝫ qͣi ſe tradēs ad ꝯtinēdū interiꝰ rē delectātē. ¶ Ad i. gͦ dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet ī his q̄ dicūt̉ metaphorice idē di uerſis attribui ẜm diuerſas ſil̓itudīes. ⁊ ẜm hoc dilatatō ꝑtinet ad amorē rōe cuiuſdā extēſiōis. inqͣꝫtū affectꝰ amā tis ad alios extēdit̉. vt curet n̄ ſolū q̄ ſua ſunt ſꝫ q̄ alioꝝ. ad delectationem ꝟo ꝑtinet dilatatio inqͣꝫtum aliquid in ſe ip̄o ampliatur. vt quaſi capacius reddatur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ deſiderium habet quidem aliquam ampliatōnem ex ima ginatione rei deſiderate. ſed multo magis ex pn̄tia rei iaꝫ delectantis. qui a magis prebet ſe animus rei iam delecta ti qͣꝫ rei non habite deſiderate. cum delectatio ſit finisʸ de ſiderij. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille qui delectatur conſtringit qui dem rem delectantem dum ei fortiter inheret. ſed cor ſuū ampliat vt ꝑfecte deleccabili fruat̉. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidetur ꝙ delectatio non cauſet deſiderium ſuiipſius. Omnis enim motus ceſſat cum peruenerit ad quietem ſed delectatio eſt quaſi quedam quies motus deſiderij. vt ſupra dictum eſt. ceſſat ergo motus deſiderij cum ad de lectationem peruenerit. non ergo delectatio cauſat deſide rium. ¶ Pre. Oppoſitum non eſt cauſa ſui oppoſiti. ſed delectatio quodammodo deſiderio opponitur ex par te obiecti nam deſiderium eſt boni non habiti. delectatio vero boni iam habiti. ergo delectatio non cauſat deſide riū ſui ip̄iꝰ. ¶ Pre. faſtidiū deſiderio repugnat. ſꝫ delecta tio plerūqꝫ canſat faſtidium. nō gͦ facit ſui deſiderium. ¶

Queſtio XXXIII
¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ dn̄s dicit Io. iiij. Qui biberit ex hac a qͣ ſi ti et iteꝝ Per aquā aūt ſignificat̉ ẜm Augꝰ. delectatio cor poral̓. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatō dupl̓r pōt ꝯſiderari. vno mō ẜm ꝙ ē in actu. alio mō ẜm ꝙ ē in mēoria. Itē ſitis vli de ſideriū pōt dupl̓r accipi. vno mō ꝓprie ẜm ꝙ importat ap petitū rei nō habite. alio mō cōiter ẜm ꝙ īportat excluſio nē faſtidij. ẜm igit̉ ꝙ ē in actu delectatio nō cāt ſitī vel de ſideriū ſuiip̄ius ꝑ ſe loquēdo. ſꝫ ſolū ꝑ accn̄s. Si tn̄ ſitis vel deſideriū dicat̉ rei nō habite appetitus. tūc delectatio nō cāt ſimpl̓r ſitim vel deſideriū. nā delectatio ē affectō ap petitus circa rē pn̄tē ſꝫ ꝯtingitrē pn̄tē nō ꝑfecte haberi. ⁊ hoc pōt eē vel ex ꝑte rei habite vel ex ꝑte hn̄tis. ex ꝑte qui dem rei habite eo ꝙ res habita nō eſt tota ſil̓. vn̄ ſucceſſi ue recipit̉. ⁊ dū aliquis delectat̉ in eo qḋ hꝫ. deſiderat po tiri eo qd̓ reſtat. ſicut qui audit primā ꝑtē ꝟſus. ⁊ in hoc delectat̉. deſiderat alterā ꝑtē ꝟſus audire. vt Augꝰ. dicit iiij. ꝯfeſſ. Et hoc mō oēs fere delectatōes corꝑales faciunt ſumpaꝝ ſitim qͦuſqꝫ ꝯſumment̉. eo ꝙ tales delectationes ꝯſequunt̉ aliquē motū. ſic̄ pꝫ in delectatōnibꝰ ciboꝝ. ex ꝑ te aūt ip̄ius hn̄tis. ſicut cū aliquis aliquā rē in ſe ꝑfectā exn̄tē. nō ſtatim ꝑfecte hꝫ ſꝫ paulatim acqͥrit. ſic̄ in mūdo iſto ꝑcipiētes aliqͥd imꝑfecte de diuina cognitōe delecta mur. ⁊ ip̄a delectatio excitat ſitim vel deſideriū ꝑfecte cog nitionis. ẜm qd̓ pōt intelligi qd̓ habet̉ Eccꝭ. xxiiij. Qui bibūt me adhuc ſitiēt. Si ꝟo ꝑ ſitim vel deſideriū intel ligat̉ ſola intētio affectus tollēs faſtidiū. ſic delectationes ſpūales maxīe faciūt ſitim vel deſideriū ſui ip̄aꝝ. delecta tiones .n. corꝑa les qꝛ augmē tate vel incōtinuate faciunt ſuꝑexcreſcentiā naturalis habitudinis. efficiunt̉ faſtidio ſe. vt pꝫ in delectatōe ciboꝝ. ⁊ ꝓpter hoc qn̄ aliquis iam ꝑ uenit ad ꝑfectū in delectatōnibꝰ corꝑalibꝰ. faſtidit eas. ⁊ qn̄ꝫ appetit aliqͣs alias. ſꝫ delectatōes ſpūales nō ſuꝑex creſcūt naturalē habitudinē. ſꝫ ꝑficiūt naturā. vn̄ cū per uenit̉ ad ꝯſummatōeꝫ in ip̄is tunc ſunt magis delectabi les. niſi forte ꝑ accn̄s. inqͣꝫtum oꝑationi ꝯtemplatiue ad iungunt̉ aliq̄ oꝑatōes ꝟtutū corꝑalium. q̄ ꝑ aſſiduitateꝫ oꝑandi laſſant̉. Et ꝑ hunc modū etiā pōt intelligi qd̓ d̓r Eccꝭ. xxiiij. Qui bibit me adhuc ſitiet. qꝛ etiā de angelis qui ꝑfecte deū cognoſcūt ⁊ delectant̉ in ip̄o. d̓r. i. Pe. i. ꝙ deſiderāt in eū ꝯſpicere. Si vero ꝯſideret̉ delectatio ꝓut e in mēoria ⁊ nō in actu. ſic ꝑ ſe nata eſt cāre ſuiip̄ius ſitim ⁊ deſideriū. qn̄ .ſ. hō redit ad illā diſpōnē in qͣ erat ſibi de lectabile qd̓ p̄terijt. ſi vero immutatus ſit ab illa diſpōne mēoria delectationis nō cauſat in eo delectatōeꝫ ſꝫ faſtidi um. ſic̄ pleno exn̄ti mēoria cibi. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ qn̄ dele ctatio ē ꝑfecta. tūc hꝫ oīmodā quietē ⁊ ceſſat motus deſi derij tendētis in nō habitū. ſꝫ qn̄ imꝑfecte habet̉. tūc non oīo ceſſat motus deſiderij tendētis in nō habitū. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ id qd̓ imꝑfecte habet̉. ẜm quid habet̉ ⁊ ẜm qͥd non habet̉. ⁊ iō ſimul de eo pōt eſſe ⁊ deſideriū ⁊ delectatio. Ad. iij. dd̓. ꝙ delectationes alio mō cauſant faſtidium. ⁊ alio mō deſiderium. vt dictum eſt. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ delectatio nō impediat vſum rōis. qͥes .n. maxīe ꝯfert ad debitū rōis vſum. vn̄ d̓r in. vij. phi. ꝙ in ſedendo ⁊ quieſcēdo fit aīa ſciēs ⁊ prudēs. Et Sap̄. viij. Intrās in domū meā ꝯquieſcā cū illa ſ. ſapīa. ſꝫ delectatio eſt q̄dā quies gͦ nō impedit. ſed magis iuuat rōis vſum. ¶ Pre. ea q̄ nō ſunt in eodē etiā ſi ſint ꝯͣria nō ſe impediūt. ſꝫ de lectatio eſt in ꝑte appetitiua. vſus aūt rōis in ꝑte apprehen ſiua. gͦ delectatio nō impedit rōis vſum. ¶ Pre. qd̓ impe
dit̉ ab alio videt̉ quodāmō tran mutari ab ip̄o. ſed vſus apprehenſiue virtutis magis mouet delectatōeꝫ qͣꝫ a dele ctatione moueat̉. eſt .n. cā delectatōis. gͦ delectatio nō im pedit vſum rōis. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ ph̓us dic̄ in. vi. ethi. ꝙ delectatio corrūpit exiſtimatōeꝫ prudentie. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſicut d̓r in. x. ethi. delectatōes ꝓprie adaugēt oꝑatōes. extranee vero impediūt. Eſt gͦ q̄dā delectatio q̄ habet̉ de ip ſo actu rōis. ſicut cū aliquis delectat̉ in ꝯtemplādo vel rō cinādo. ⁊ tal̓ delectatio nō impedit vſum rōis ſꝫ adiuuat qꝛ illud atteutius oꝑamur in qͦ delectamur. attētio autē adiuuat oꝑationē. ſꝫ delectatōes corꝑales impediūt vſuꝫ rōis triplici rōe. Primo quidē rōe diſtractōis. qꝛ ſic̄ iam dictū eſt ad ea in quibus delectamur multū attēdimus. cū aūt intentio fortiter adheſerit alicui rei debilitat̉ circa alias res. vel totaliter ab eis reuocat̉. ⁊ ẜm hoc ſi delecta tio corꝑalis fuerit magna. vel totaliter impediet vſum rō nis ad ſe intentionē animi attrahendo. vel multū impedi et. Scd̓o rōe ꝯͣrietatis. q̄dam .n. delectatōes maxīe ſuper excedētes ſunt contra ordinē rōis. ⁊ ꝑ hūc modū ph̓s dic̄ in. vi. ethi. ꝙ delectationes corꝑales corrumpūt exiſtīa tionē prudētie. non aūt exiſtimationē ſpeculatiuā. cui de lectatio nō contrariat̉. pn̄ta ꝙ triangulus hꝫ tres angl̓os equales duobus rectis. ẜm aūt primū modū vtrāqꝫ im pedit. Tertio mō ẜm quandā ligationem. inqͣꝫtum .ſ. ad delectationē corꝑalem ſequit̉ q̄dam tranſmutatio corꝑa lis. maior etiā qͣꝫ in alijs paſſionibus qͣꝫto vehementius afficit̉ appetitus ad rem pn̄tem qͣꝫ ad rem abn̄tem. hmōi aūt corꝑales ꝑturhatōes impediūt vſum rōis. ſicut pꝫ in vinolentis. qui hn̄t vſum rōis ligatum vel impeditu. Ad .i. ergo dd̓. ꝙ delectatio corꝑalis hꝫ quidē quietē ap petitus in delectabili. q̄ quies interdū contrariat̉ rōi. ſed ex ꝑte corꝑis ſꝑ hꝫ tranſmutationem. ⁊ qͣꝫtum ad vtrūqꝫ impedit rōis vſum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vis appetitiua ⁊ appre henſiua ſunt quidē diuerſe ꝑtes ſꝫ vnius aīe. ⁊ ideo cūiin tentio aīe vehementer applicet̉ ad actū vnius impedit̉ ab actu contrario alterius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vſus rōnis requi rit debitū vſum imaginationis ⁊ aliaꝝ virium ſenſitiuaꝝ que vtunt̉ organo corꝑali. ⁊ ideo ex tran mutatōe corꝑa li vſus rōis impedit̉ impedito actu ꝟtutis imaginatiue ⁊ aliaꝝ ſenſitiuarum. Ad quartum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ delectatio non ꝑficiat oꝑationem. Oīs .n. hūa na oꝑatio ab vſu rōis dependet. ſed delectatio impedit v ſum rōis. vt dictum eſt. ergo delectatio non ꝑficit ſed debi litat oꝑationem humanam. ¶ Pre. nihil eſt ꝑfectiuum ſui ip̄ius vel ſue cauſe. ſed delectatio eſt oꝑatio. vt d̓r ī. vij ⁊. x. ethi. quod oportet vt intelligat̉ vl̓ eſſentialiter vl̓ cau ſaliter. ergo delectatio nō ꝑficit oꝑationem ¶ Pre. ſi dele lectatio ꝑficit oꝑationem. aut ꝑficit ip̄am ſicut finis. aut ſicut forma. aut ſicut agens. ſed nō ſicut finis. quia oꝑatio nes nō querunt̉ ꝓpter delectationem. ſed magis ecōuer ſu. vt ſu ꝑ dictum eſt. nec iteꝝ ꝑ modum efficientis. qꝛ ma gis oꝑatio eſt cā efficiens delectatōnis. nec iteꝝ ſicut for ma. nō .n. ꝑficit delectatio oꝑationem vt habitus quidam ẜm ph̓m in. x. ethi. delectatio ergo nō ꝑficit oꝑationem ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r ibidem. ꝙ delectatio oꝑationem ꝑ ficit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatio dupl̓r oꝑationem perficit. Uno mō ꝑ modum finis. nō quidem ẜm ꝙ finis d̓r id ꝓ pter qd̓ aliquid eſt. ſed ẜm ꝙ omne bonū completiue ſuꝑ ueniēs pōt dici finis. ⁊ ẜm hoc dicit ph̓s in. x. ethi. ꝙ dele ctatio ꝑficit oꝑatōeꝫ ſicut quidā ſuꝑueniēs finis. inqͣꝫtū

Queſtio XXXIIII
ſcꝫ ſuꝑ hoc bonū qd̓ eſt oꝑatio ſuꝑuenit aliud bonū quod ē delectatio. q̄ importat quietatōeꝫ appetitus in bono pre ſuppoſito. Scd̓o mō ex ꝑte cauſe agētis. nō qͥdē directe. qꝛ ph̓s dic̄ in. x. ethi. ꝙ ꝑficit oꝑatōeꝫ delectatio. nō ſic̄ me dicus ſanū. ſed ſic̄ ſanitas. indirecte aūt inqͣꝫtū .ſ. agēs. qꝛ delectat̉ in ſua actōe. vehemētius attendit ad ip̄am. ⁊ dili gentius eā oꝑat̉. ⁊ ẜm hoc d̓r in. x. ethi. ꝙ delectatōnes ad augēt ꝓprias oꝑatōes ⁊ impediūt extraneas. ¶ Ad i. er go dd̓. ꝙ non oīs delectatio impedit actū rōnis. ſed delec tatio corꝑalis q̄ nō conſequit̉ actū rōis. ſed actū concupi ſcibilis qui ꝑ delectatōeꝫ auget̉. delectatio aūt q̄ conſequit̉ actū rōis fortificat rōis vſum. ¶Ad. ij dd̓. ꝙ ſic̄ d̓r in. ij. phi. ꝯtingit ꝙ duo ſibi inuicē ſunt cā. ita ꝙ vnū ſit cā ef ficiens. ⁊ aliud cā finalis alterius. ⁊ ꝑ hūc modū oꝑatio cauſat delectatōeꝫ ſic̄ cā efficiens. delectatio aūt ꝑficit oꝑa tionem ꝑ modū finis. vt dictum ē. ¶ Ad. iij. pꝫ reſpon ſio ex dictis. ¶ Queſtio. XXXIIII. Einde conſiderādū eſt de bonitate ⁊ malicia delectatōnū. Et circa hoc querunt̉ qͣttuor. Primo vtꝝ oīs delecta tio ſit mala. Scd̓o dato ꝙ nō. vtꝝ oīs delectatio ſit bona. Tertio vtꝝ aliqͣ delectatio ſit optima. Quarto vtꝝ dele ctatio ſit mēſura vel regula. ẜm quā iudicet̉ bonū vel ma ſum in moralibus. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ oīs delectatio ſit mala. Illud .n. qd̓ corrumpit prudentiā ⁊ impedit rōis vſum. videt̉ eē ẜm ſe malū. qꝛ bonum hoīs ē ẜm rōnem eē. vt Diony. dic̄. iiij. cap̄. de di. no. ſed delectatio corrūpit prudentiā ⁊ impedit rōis vſuꝫ ⁊ tāto magis qͣꝫto delectatōes ſunt maiores. vn̄ in dele ctatōnibꝰ venereis q̄ ſunt maxīe. impoſſibile ē aliqͥd intel ligere. vt d̓ in. vij. ethi. Et Hiero. etiā dic̄ ſuꝑ Maith. ꝙ illo tꝑe qͦ ꝯiugales actus gerunt̉ pn̄tia ſancti ſpūs nō da bit̉. etiā ſi ꝓpheta videat̉ eē qui officio generatōis obſeqͥt̉. gͦ delectatio ē ẜm ſe malū. gͦ oīs delectatio mala. ¶ Pre. illud qd̓ fugit ꝟtuoſus ⁊ ꝓſequit̉ aliqͥs deficiēs a ꝟtute videt̉ eē ẜm ſe malū ⁊ fugiendū. qꝛ vt d̓r in. x. ethi. ꝟtuo ſus ē quaſi menſura ⁊ regula hūanoꝝ actuū. Et apl̓s dic̄ i. ad Corinth. ij. Spūalis iudicat oīa. ſed pueri ⁊ beſtie in quibus nō ē ꝟtus ꝓſequunt̉ delectatōnes. fugit autem eas tꝑatus. gͦ delectatōnes ẜm ſe ſunt male ⁊ fugiende. ¶ Pre. ꝟtus ⁊ ars ſunt circa difficile ⁊ bonum. vt d̓r in. ij ethi. ſed nulla ars ordinata ē ad delectationem. gͦ delecta tio nō eſt aliqͥd bonum. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ in pͣs. d̓r. Dele ctare in dūo. cum igit̉ ad nihil mali auctoritas diuina in ducat. videt̉ ꝙ nō oīs delectatio ſit mala. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi cut d̓r in x. ethi. Aliqui poſuerunt omnes delectatōes eē malas. cuius rō videt̉ fuiſſe qꝛ intentionem ſuam refere bāt ad ſolas delectatōes ſenſibiles ⁊ corꝑales. q̄ ſunt ma gis manifeſte. nā ⁊ in ceteris intelligibilia a ſenſibilibus antiqͥ philoſophi nō diſtinguebāt. nec intellectū a ſenſu. vt d̓r in li. de aīa. Delectatōnes aūt corꝑales arbitrabant̉ dicendum omnes eſſe malas. vt ſic homines qui ad dele ctationes immoderatas ſunt ꝓni. a delectationibus ſe re trahentes ad medium ꝟtutis ꝑueniant. Sed hec exiſtima tio nō fuit conueniens. cum .n. nullus poſſit viuere ſine aliqua ſenſibili ⁊ corꝑali delectatōe. ſi illi qui docent om nes delectationes eē malas dep̄hendant̉ aliquas delecta tiones ſuſciꝑe magis homines ad delectationes erunt ꝓ cliues exemplo opeꝝ. ꝟboꝝ docttina p̄termiſſa. In oꝑatio
nibus .n. ⁊ paſſionibꝰ hūanis in quibꝰ exꝑientia plurimū valet. magis mouēt exempla qͣꝫ ꝟba. Dicendum ē gͦ ali qͣs delectatōes eē bonas ⁊ aliquas eē malas. Eſt .n. dele ctatio quies appetitiue ꝟtutis in aliquo bono amato. ⁊ cō ſequens aliquam oꝑationem. Un̄ huius rō duplex acci pi pōt. Una quidem ex ꝑte boni in quo aliquis quieſcens delectat̉. bonū .n. ⁊ malū in moralibꝰ d̓r ẜm ꝙ conuenit rō ni vel diſcordat ab ea. vt ſupͣ dictum ē. Sic̄ in rebꝰ natura libus aliquid d̓r naturale ex eo ꝙ nature conuenit. innatu rale vero ex eo ꝙ ē a natura diſcordans. Sic̄ igit̉ in natu ralibus ē quedam quies naturalis. que .ſ. ē ex eo quod cō uenit nature. vt cum graue quieſcit deorſum. ⁊ quedā in naturalis que ē in eo quod repugnat nature. ſic̄ cum gra ue quieſcit ſurſum. Ita ⁊ in moralibus ē delectatio bōa. ẜm ꝙ appetitus ſuꝑior aut inferior requieſcit in eo quod conuenit rōi. ⁊ quedam mala ex eo ꝙ quieſcit in eo quod a rōe diſcordat ⁊ a lege dei. Alia rō accipi pōt ex ꝑte oꝑa tionum. quaꝝ quedam ſunt male. ⁊ quedam bone. oꝑatō nibus aūt magis ſunt affines delectatōnes que ſunt eis coniuncte qͣꝫ ꝯcupīe que tꝑe eas p̄cedunt. vn̄ cum ꝯcupīe bonaꝝ oꝑotionum ſint bone. malaꝝ vero male. multo ma gis delectationes bonaꝝ oꝑationum ſunt bone. malaꝝ ve ro male. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ dictum ē. Delectationes que ſunt de actu rōnis non impediunt rōnem. neqꝫ corrū punt prudentiā. ſed delectatōnes extranee cuiuſmōi ſunt delectationes corꝑales. que qͥdem rōnis vſum impediūt ſicut ſupra dictum ē. ⁊ ꝑ contrarietatem appetitus qͥ quie ſcit in eo quod repugnat rōni. ⁊ ex hoc habet delectatio ꝙ ſit moraliter mala. vel ẜm quādam ligationem rōnis. ſic̄ in concubitu coniugali. delectatio qͣꝫuis ſit in eo quod con uenit rōni. tamen impedit rōis vſum ꝓpter corꝑalem trāſ mutationem adiunctam. ſed ex hoc non ꝯſequit̉ maliciā moralem. ſic̄ nec ſomnus quo ligat̉ vſus rōnis. moraliter ē malus ſi ſit ẜm rōnem receptus. nam ⁊ ip̄a rō hoc habet vt qn̄qꝫ rōnis vſus intercipiat̉. dicimus tamen ꝙ hmōi li gamentum rōnis ex delectatione in actu cōiugali. ⁊ ſi nō habeat maliciam moralem. qꝛ nō ē peccatum mortale nec veniale. ꝓuenit tamen ex quadeꝫ morali malicia .ſ. ex pec cato primi parentis. nam hoc in ſtatu innocentie non erat vt pꝫ ex his que in primo dicta ſunt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ tꝑa tus non fugit omnes delectatiōes. ſed immoderatas ⁊ rō ni nō conuenientes. ꝙ aūt pueri ⁊ beſtie delectatōes con ſequunt̉. nō on̄dit eas vl̓r eſſe malas. qꝛ in eis ē naturalis appetitus a deo qui mouet̉ in id quod ē ei conueniēs. v Ad. iij. dd̓. ꝙ nō oīs boni ē ars. ſed exterioꝝ factibiliū. vt infra dicet̉. Circa oꝑationes autem ⁊ paſſiones que ſunt in nobis magis ē prudentia ⁊ ꝟtus qͣꝫ ars. ⁊ tamen aliqͣ ars ē factiua delectationis .ſ. pulmentaria ⁊ prgmentaria vt d̓r in. vij. ethi. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ oīs delectatio ſit bona. Sic̄ .n. in principio di ctum ē. bonū in tria diuidit̉ .ſ. honeſtum vtile. ⁊ delectabi le. ſꝫ boneſtū omne ē bonū. ⁊ ſil̓r omne vtile. gͦ ⁊ omnis de lectatio ē bona. ¶ Pre. Illud ẜm ſe ē bonū qd̓ nō querit̉ ꝓpter aliud. vt d̓r in i. ethi. ſꝫ delectatio nō q̄rit̉ ꝓpter alid̓ ridiculū .n. videt̉ ab aliqͦ querere qͣre vult delectari. gͦ de lectatio ē ꝑ ſe bena. ſed quod ꝑ ſe p̄dicat̉ de aliquo. vl̓r p̄ dicat̉ de eo. ergo omnis delectatio ē bona. ¶ Pre. Id qd̓ ab oībus deſiderat̉ videt̉ eſſe ꝑ ſe bonum. nam bonum ē qd̓ oīa appetūt. vt d̓r in. i ethi. ſꝫ omnes appetūt aliquam delectatōeꝫ. etiā pueri ⁊ beſtie. igit̉ delectatio ē ẜꝫ ſe bonū

Queſtio. XXXIIII
omnis ergo delectatio ē bona. ¶ Sed ꝯͣ ē quod d̓r Pro uer. ij. Qui letant̉ cū male fecerint ⁊ exultāt in rebus peſſi mis ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut aliqui ſtoycoꝝ poſuerūt omnes de lectationes eſſe malas. ita epycuri poſuerunt delectatōeꝫ ẜm ſe eē bonam. ⁊ ꝑ ꝯn̄s delectationes omnes eē bonas. qui ex hoc decepti eē vident̉. ꝙ nō diſtinguebant inter id quod ē bonum ſimpl̓r. ⁊ inter id quod ē bonum quo ad hunc. Simpl̓r quidem bonum eſt quod ẜm ſe bonum ē Contingit aūt quod nō ē ẜm ſe bonum eē huic bonum dupl̓r. Uno mō. qꝛ eſt ei conueniens ẜm diſpoſitionem in qua nūc eſt. que tn̄ nō eſt naturalis. ſicut leproſo bonū eſt qn̄qꝫ comedere aliqua venenoſa. que non ſunt ſimpl̓i conuenientia complexioni humane. Alio mō qꝛ id quod non ē conueniens eſtimat̉ vt conueniens. Et qꝛ delectatō ē quies appetitus in bono. ſi ſit bonum ſimpl̓r illud in qͦ quieſcit apperitus. erit ſimpl̓r delectatio. ⁊ ſimpl̓r bona. Si autem non ſit bonum ſimpl̓r ſed quo ad hūc. tūc nec delectatio eſt ſimpl̓r ſed huic. nec ſimpl̓r eſt bona ſed bona ẜm quid. vel apparens bona. ¶Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ honeſtum ⁊ vtile dicunt̉ ẜm rōnem. ⁊ ideo nihil ē honeſtum vel vti le quod nō ſit bonum. delectabile autem d̓r ẜm appetitum qui qn̄qꝫ in illud tendit quod nō eſt conueniens rōni. ⁊ ideo nō omne delectabile ē bonum bonitate morali. que attendit̉ ẜm rōnem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ideo delectatio nō q̄ rit̉ ꝓpter aliud. quia ē quies in fine. finem autem contin git eē bonum ⁊ malum qͣꝫuis nunqͣꝫ ſit finis niſi ẜm ꝙ ē bonum quo ad hunc. ita etiam ē de delectatōne. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ hoc mō omnia appetunt delectationem ſicut ⁊ bo num. cum delectatio ſit quies appetitus in bono ſed ſicut contingit nō omne bonum quod appetit̉ eē ꝑ ſe ⁊ vere bo nū. ita nō oīs delectatio ē ꝑ ſe ⁊ vere bona. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ nulla delectatio ſit optimū. Nulla .n. generatio eſt optimum. nam generatio nō pōt eſſe vltimus finis. ſꝫ delectatio conſequit̉ generationem. nam ex eo ꝙ aliquid conſtituit̉ in ſuam naturam delectat̉. vt ſupra dictum eſt. ergo nulla delectatio pōt eſſe optimum. ¶ Pre. illud qd̓ eſt optimum nullo addito pōt fieri melius. ſed delectatio aliquo addito fit melior. eſt .n. melior delectatio cum vir tute qͣꝫ ſine ꝟtute ergo delectatio nō eſt optimū. ¶ Pre. id quod eſt optimum eſt vl̓r bonum. ſicut ꝑ ſe bonū exn̄s nam quod ē ꝑ ſe eſt prius ⁊ potius eo quod eſt ꝑ accidens ſed delectatio nō eſt vl̓r bonum vt dictum eſt. ergo dele ctatio nō eſt optimum. ¶ Sed ꝯͣ. beatitudo eſt optimum cum ſit finis humane vite. ſed beatitudo non ē ſine dele ctatione. d̓r .n. in pͣs. Adimplebis me leticia cū vultu tuo. de lectationes in dextera tua vſqꝫ in finem ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ Plato nō poſuit omnes delectationes eſſe malas ſic̄ ſtoy ci. neqꝫ omnes eſſe bonas ſicut epycuri. ſed quaſdam eſſe bonas. ⁊ quaſdam eſſe malas. ita tamen ꝙ nullū ſit ſum mum bonum vel optimum. ſed qͣꝫtum ex eius rōibus dat̉ intelligi in duobus deficit. In vno quidem. quia cum vi deret delectationes ſenſibiles ⁊ corꝑales in quodā motu ⁊ generatione conſiſtere. ſicut pꝫ in repletione ciborum. ⁊ hmōi. eſtimauit omnes delectationes conſequi genera tionem ⁊ motum. vn̄ cum generatio ⁊ motus ſint actꝰ im ꝑfecti ſequeret̉ ꝙ delectatio non haberet rōnem vltime ꝑfectionis. ſed hoc manifeſte apparet falſum in delectatio nibus intellectualibus. aliquis .n. non ſolum delectat̉ in generatione ſcientie. puta cum addiſcit aut mirat̉. ſicut ſu pra dictum eſt. ſed etiam in contemplando ẜm ſcientiam
iam acquiſitam. Alio vero mō. qꝛ dicebat optimum illud quod eſt ſimpl̓r ſummum bonum. quod .ſ. eſt ip̄m bonū quaſi abſtractum ⁊ non ꝑticipatum. ſicut ip̄e deus ē ſum mum bonum. nos autem loquimur de optimo in rebus humanis. optimum autem in vnaquaqꝫ re eſt vltimus finis. Finis autem vt ſupͣdictum eſt dupl̓r d̓r .ſ. ip̄a res. ⁊ vſus rei. ſicut finis auari eſt vel pecunia. vel poſſeſſio pe cunie. ⁊ ẜm hoc vltimus finis hominis dici pōt vel ip̄e de us qui eſt ſummum bonum ſimpl̓r. vel fruitio ip̄ius que importat delectationem quandam in vltimo fine. ⁊ ꝑ hūc modum aliqua delectatio hominis pōt dici optimum in ter bona humana. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ non omnis dele ctatio conſequit̉ generationem. ſed alique delectationes conſequunt̉ oꝑationes ꝑf ectas. vt dictum eſt. ⁊ ideo ni hil ꝓhibet aliquam delectationem eſſe optimum. ⁊ ſi non omnis ſit talis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de optimo ſimpl̓r. ꝑ cuius ꝑticipationem omnia ſunt bona. vnde ex nullius additione fit melius. ſed in alijs bonis vl̓r veruꝫ eſt ꝙ quodlibet bonum ex additione alterius fit melius. qͣꝫuis poſſet dici ꝙ delectatio non eſt aliquid extraneū ab oꝑatōne ꝟtutis ſed ꝯcomitans ip̄am. vt in i. ethi. d̓r. Ad. iij. dd̓. ꝙ delectatio nō habet ꝙ ſit optimum ex hoc ꝙ eſt delectatio. ſed ex hoc ꝙ ē ꝑfecta quies in optīo. vn̄ non oportet ꝙ oīs delectatio ſit optīa aut etiā bona. ſic̄ aliqua ſcīa eſt oprima. nō tn̄ omnis. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ delectatio nō ſit mēſura vel regula boni ⁊ mali moralis. Oīa .n. menſurant̉ primo ſui generis. vt d̓r in. x metaphi. ſꝫ delectatio nō eſt primū in genere moraliū. ſꝫ p̄cedūt ip̄aꝫ amor ⁊ deſiderium. nō gͦ ē regula bonitatis ⁊ malicie in moralibus. ¶ Pre. Menſurā ⁊ regulā oportet eſſe vniformē. ⁊ ideo motus qui ē maxīe vniformis ē me̓ ſura ⁊ regula oīm motuum. vt d̓r in. x. metaphi. ſed dele ctatio ē varia ⁊ multiformis cum q̄dam eaꝝ ſint bone. ⁊ q̄dam male. ergo delectatio nō eſt menſura ⁊ regula mo ralium. ¶ Pre. certius iudicium ſumit̉ de effectu ꝑ cau ſam qͣꝫ econuerſo. ſed bonitas vel malicia oꝑationis ē cā bonitatis vel malicie delectationis. quia bone delectatio nes ſunt que conſequunt̉ bonas oꝑationes. male autem que malas. vt d̓r in. x. ethi. ergo delectationes non ſunt re gula ⁊ menſura bonitatis ⁊ malicie in moralibus. ¶ Sꝫ contra eſt quod Augꝰ. dicit ſuꝑ illud pͣs. Scrutans corda ⁊ renes deus. Finis cure ⁊ cogitationis eſt delectatio ad quam quis nitit̉ ꝑuenire. Et ph̓s dicit in. vij. ethi. ꝙ dele ctatio eſt finis architectoꝝ .i. principalis. ad quem reſpici entes vnumquodqꝫ hocquidem malum. hoc autem bo num ſimpl̓r dicim ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ bonitas vel malicia mo ralis principaliter in volūtate conſiſtit. vt ſupͣ dictum eſt. vtrum autem voluntas ſit bona vel mala p̄cipue ex fine cognoſcit̉. id autem habet̉ ꝓ fine in quo voluntas quieſcit quies autem voluntatis ⁊ cuiuſlibet appetitus in bono ē delectatio. ⁊ ideo ẜm delectationem voluntatis humane p̄cipue iudicat̉ homo bonus vel malus. Eſt .n. bonus ⁊ virtuoſus qui gaudet in operibus virtutum. malus au tem qui in operibus malis. delectationes autem appetitꝰ ſenſitiui non ſunt regula bonitatis vel malicie moralis. nā cibus cōmuniter defectabilis eſt ẜm appetitum ſenſitiuū bonis ⁊ malis. ſed voluntas bonoꝝ delectat̉ in eis ẜm cō uenientiam rōnis. quam non curat voluntas maloꝝ. Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ amor ⁊ deſideriū ſunt priora delectatōe in via generatōis. ſꝫ delectatio ē prior ẜm rōnem finis q̄ in

Queſtio QXXV
oꝑabilibus hꝫ rōnem principij. a quo maxime ſumit̉ⁱ iu diciū. ſicut a regula vel mēſura. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ oīs dele ctatio in hoc ē vniformis ꝙ ē quies in aliqͦ bono. ⁊ ẜꝫ hoc pōt eē regula vel mēſura. nā ille bonus ē cuius voluntas quieſcit in ꝟo bono. malus aūt cuius volūtasʳ quieſcit in malo. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cum delectatio ꝑficiat oꝑationem ꝑ modum finis. vt ſup dictum ē. nō pōt eſſe oꝑatio ꝑfecte bona niſi etiam adſit delectatio in bono. nam bonias rei dependet ex fine. ⁊ ſic quodammō bonitas delectatōis eſt Queſtio. XXXV cā bonitatis in oꝑatione. 6 Einde ꝯſiderādum eſt d̓ dolore ⁊ triſticia. Et circa hoc primū con ſiderandum eſt de triſticia ſeu dolore ẜm ſe. Fcd̓o de cauſis eius. Tertio de effectibus ip̄ius. Quar to de remedijs. Quinto de bonitate vel malicia eiꝰ. Cir ca primum querunt̉ octo. Primo vtꝝ dolor ſit paſſio ani me. Scd̓o vtꝝ triſticia ſit idem quod dolor. Tertio vtrum triſticia ſeu dolor ſit contraria delectationi. Quarto vtꝝ omnis triſticia omni delectationi cōtrariet̉. Quinto viꝝ delectationi contemplationis ſit aliqua triſticia contra ria. Sexto vtꝝ magis fugienda ſit triſticia qͣꝫ delectatio appetenda. Septimo vtꝝ dolor exterior ſit maior qͣꝫ do lor interior. Octauo de ſpēbus triſticie. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ dolor nō ſit paſſio aīe. Nulla .n. paſſio aīe eſt in corꝑe. ſed dolor pōt eē in corꝑe. Dicit. n. Augꝰ. in. li. de ve ra reli. ꝙ dolor qui d̓r corꝑis eſt corruptio repentina ſalu tis eius rei quam male vtendo anima corruptioni obno xiauit. ergo dolor non eſt paſſio anime. ¶ Pre. oīs paſſio ꝑtinet ad vim appetitiuam. ſed dolor nō ꝑtinet ad vī ap petitiuam. ſed magis ad apprehenſiuam. Dicit. n. Augꝰ. in li. de natura boni. ꝙ dolorem in corꝑe facit ſenſus reſi ſtens corꝑi potentiori. ergo dolor nō eſt paſſio anime. V Pre. Omnis paſſio aīe ꝑtinet ad appetitum animalem. ſed dolor nō ꝑtinet ad appetitum aīalem. ſed magis ad ap petitum naturalem. Dicit. n. Aug. viij. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄am Niſi aliquod bonum remanſiſſet in natura. nullius boni amiſſi eēt dolor in pena. ergo dolor non eſt paſſio anime. ¶ Sed ꝯͣ ē ꝙ Augꝰ. xiiij. de ci. dei. ponit dolorē inter paſ ſiones anime. inducens illud Uirgilij. Hinc metuūt cu ꝑiunt gaudentqꝫ dolentqꝫ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ad delecta tionem duo requirunt̉ .ſ. coniunctio boni. ⁊ ꝑceptio hu iuſmodi coniunctionis. ita etiam ad dolorem duo requi runt̉ .ſ. coniunctio alicuius mali quod ea rōne eſt malum. quia priuat aliquod bonum. ⁊ ꝑceptio hmōi coniunctio nis. Quicquid autem coniungit̉. ſi nō habeat reſpectu eiꝰ cui coniungit̉ rōnem boni vel mali. non pōt cauſare dele ctationem vel dolorem. ex quo pꝫ ꝙ aliquid ſub rōne boni vel mali eſt obiectum delectationis ⁊ doloris. bonum aūt ⁊ malum inqͣꝫtum hmōi ſunt obiecta appetitus. vn̄ pꝫ ꝙ delectatio ⁊ dolor ad appetitum ꝑtinent. omnis autē mo tus appet itiuus ſeu inclinatio conſequens apprehenſionē ꝑtinet ad appetitum intellectiuum vel ſenſitiuum. Nam inclinatio appetitus naturalis non conſequit̉ apprehen ſionem ip̄ius appetentis. ſed alterius. vt in primo dictuꝫ ē. Cū igit̉ delectatio ⁊ dolor p̄ſupponāt in eodem ſubiecto ſenſum vel apprehenſionē aliqua. manifeſtū eſt ꝙ dolor ſi cut ⁊ delectatio ē in apperitu intellectiuo vel ſenſitīo. oīs aūt motus appetitus ſenſitiui d̓r paſſio. vt ſupͣ dictum ē. ⁊ p̄cipue illi q̄ in defectū ſonāt. vn̄ dolor ẜm ꝙ ē in appeti
tu ſenſitiuo ꝓprijſſime d̓r paſſio aīe. ſic̄ moleſtie corꝑales ꝓprie paſſiones corꝑis dicunt̉. vn̄ ⁊ Aug. xiiij. de ci. dei. do lorē ſpāliter egritudinē noīat. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ dolor d̓r eē corꝑis. qꝛ cā doloris ē in corꝑe. puta cū patimur aliquod nociuū corꝑi. ſꝫ motus doloris ſꝑ ē in aīa. nā corpus non pōt dolere niſi dolēte aīa. vt Aug. dic̄. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ do lor d̓r eſſe ſenſus. nō qꝛ ſit actus ſenſitiue ꝟtutis. ſꝫ qꝛ reqͦ rit̉ ad dolorē corꝑalē ſicut ad delectatōeꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ dolor de amiſſione boni demōſtrat bonitatē nature. nō qꝛ dolor ſit actus naturalis appetitus. ſꝫ qꝛ natura aliqͥd ap petit vt bonū. quod cum remoueri ſentit̉. ſequit̉ doloris paſſio in appetitu ſenſitiuo. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ triſticia nō ſit dolor. Dic̄. n. Augꝰ. xiiij. de ci. dei ꝙ dolor in corꝑibus d̓r. Triſticia autem magis d̓r in aīa. ergo triſticia nō ē dolor. ¶ Pre. Dolor nō eſt niſi de pn̄ ti malo. ſed triſticia pōt eē de p̄terito ⁊ de futuro. ſicut pe nitentia eſt triſticia de p̄terito ⁊ anxietas de futuro. gͦ tri ſticia omnino a dolore differt. ¶ Pre. Dolor non videt̉ conſequi niſi ſenſum tactus. ſed triſticia pōt conſequi ex omnibus ſenſibus. ergo triſticia non eſt dolor. ſed ſe habet in pluribus. ¶ Sed contra eſt quod Apl̓s dicit ad Ro. ix. Triſticia eſt mihi magna ⁊ cōtinuus dolor cordi meo. ꝓ eodem vtens triſticia ⁊ dolore. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatio ⁊ dolor ex duplici apprehenſione cauſari pn̄t. vel ex appre henſione exterioris ſenſus. vel ex apprehenſione interiori ſiue intellectus ſiue imaginationis. Interior autem app̄ henſio ad plura ſe extendit qͣꝫ exterior. eo ꝙ quecunqꝫ ca dunt ſub exteriori apprehenſione. cadunt ſub interiori. ſꝫ non ecōuerſo. Sola igit̉ illa delectatio que ex interiori ap prehenſione cauſat̉ gaudium nomīat̉. vt ſupra dictum eſt ⁊ ſimiliter ille ſolus dolor qui ex apprehenſione interiori cauſat̉ noīat̉ triſticia. Et ſicut illa delectatio que ex exterio ri apprehenſione cauſat̉. delectatio quidem nominat̉. non autem gaudium. ita ille dolor qui ex exteriori apprehenſi on cauſat̉. nominat̉ quidem dolor. non autem triſticia. Sic igit̉ triſticia eſt quedam ſpecies doloris. ſicut gaudi um delectationis. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ Augꝰ. loquit̉ ibi qͣꝫ tum ad vſum vocabili. quia dolor magis vſitat̉ in corpo ralibus doloribus qui ſunt magis noti qͣꝫ in doloribꝰ ſpi ritualibus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſenſus exterior non ꝑcipit ni ſi pn̄s. vis autem cognitiua interior pōt ꝑcipere pn̄s. p̄te ritum. ⁊ futurum. ⁊ ideo triſticia poteſt eē de pn̄ti. p̄terito ⁊ futuro. dolor autem corꝑalis qui ſequit̉ apprehenſionē ſenſus exterioris non pōt eē niſi de pn̄ti. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſenſibilia tactus ſunt doloroſa nō ſolum inqͣꝫtum ſunt im proportionata virtuti apprehenſiue. ſed etiam inquātum contrariant̉ nature. alioꝝ vero ſenſuum ſenſibilia pn̄t qui dem eſſe improportionata virtuti apprehenſiue. non tamē contrariant̉ nature niſi in ordine ad ſenſibilia tactus. vn̄ ſolus homo qui eſt animal ꝑfectum in cognitōne delectat̉ in ſenſibilibus alioꝝ ſenſuū ẜm ſeip̄a. alia ꝟo aīalia non delectant̉ in eis niſi ẜm ꝙ referunt̉ ad ſenſibilia tactus. vt d̓r in. iij. ethi. ⁊ ideo de ſenſibilibꝰ alioꝝ ſenſuū nō d̓r eſſe dolor ẜm ꝙ contrariat̉ delectatiōi naturali. ſed magis tri ſticia que contrariat̉ gaudio animali. Sic igit̉ ſi dolor ac cipiat̉ ꝓ corꝑali dolore quod vſitatius eſt. dolor ex oppoſi to diuiditur contra triſticiam ſecūdum diſtinctionem ap prehenſionis interioris ⁊ exterioris. licet quantum ad ob iecta delectatio ad plura ſe extendat qͣꝫ dolor corꝑalis. Si vero dolor accipiat̉ communiter. ſic dolor eſt genus triſtiF 2

Queſtio. LXLXV
cie. vt dictum eſt. Ad tertium ſic procedit Uidet̉ ꝙ dolor delectatōi nō contrariet̉. Unū .n. ꝯtrarioꝝ nō ē cā alterius. ſꝫ triſticia pōt eſſe cā delectatōnis. d̓r .n. Matth. v. Beati qͥ lugēt. qm̄ ip̄i ꝯſolabunt̉. gͦ non ſunt contraria. ¶ Pre. Unū cōtrarioꝝ nō denoīat aliud. ſꝫ in qͥbuſdā ip̄e dolor vel triſticia ē delectabil̓. ſic̄ Augꝰ. dic̄ in iij. ꝯfeſ. ꝙ dolor in ſpecta cul̓ delectat. Et. iiij. ꝯfeſ. dicit ꝙ fletus amara res ē. ⁊ tn̄ qn̄qꝫ delectat. gͦ dolor nō ꝯtrariat̉ delectatō. ¶ Pre. Unū contrarioꝝ nō eſt materia alteriꝰ qꝛ contraria ſimul eſſe nō pn̄t. ſꝫ dolor pōt eē materia de lectatōis. Dicit. n. Aug. in li. de pnīa. Semꝑ penitēs do leat. ⁊ de dolore gaudeat. Et ph̓s dicit in. ix. ethi. ꝙ econ uerſo malus dolet de eo qd̓ delectatus eſt. gͦ delectatō ⁊ do lor nō ſunt contraria ¶ Sed contra eſt qd̓ Aug. dic̄. xiiij de ci. de i. ꝙ leticia eſt voluntas in eoꝝ ꝯſenſione que volu mus. triſticia autem ē voluntas in diſſenſione ab his que volumus. ſed ꝯſentire ⁊ diſſentire ſunt contraria. ergo leti cia ⁊ triſticia ſunt contraria ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ph̓us dicit in. x. metaph. Contrarietas eſt dr̄ia ẜm formam. forma au tem ſeu ſpēs paſſionis ⁊ motus ſumit̉ ex obiecto vel ter mino. vn̄ cum obiecta delectatōnis ⁊ triſticie ſeu doloris ſint contraria .ſ. bonum pn̄s. ⁊ malum pn̄s. ſequit̉ ꝙ do lor ⁊ delectatio ſint contraria. ¶Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ nihil ꝓhi bet vnum contrarioꝝ eſſe cām alterius ꝑ accn̄s. ſicut aūt triſticia pōt eſſe cā delectatōnis. Uno q̇dem mō inqͣꝫtum tri ſticia de abn̄tia alicuius rei. vel de pn̄tia contrarij ve hementius querit id in quo delectet̉. ſicut ſitiens vehemē tius querit delectatōnem potus. vt remedium contra tri ſticiam quam patit̉. Alio mō inqͣꝫtum ex magno deſide rio delectatōis alicꝰ nō recuſat aliqͥs triſticias ꝑferre vt ad illam delectatōnem ꝑueniat. ⁊ vtroqꝫ mō luctus pn̄s ad conſolatōeꝫ future vite ꝑducit. qꝛ ex hocip̄o ꝙ homo lugꝫ ꝓ peccatis vel ꝓ dilatōne glorie meret̉ conſolatōnem eter nam. Sil̓r meret̉ etiam eam aliquis ex hoc ꝙ ad ip̄am con ſequendam non refugit labores ⁊ anguſtias ꝓpter ip̄am ſuſtinere. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ dolor ip̄e pōt eē delectabil̓ ꝑ acci dens. inquantum ſcꝫ habet adiunctam admiratōnem. vt in ſpectaculis. vel inquantum facit recordatōeꝫ rei a mate ⁊ facit ꝑciꝑe amorem eius de cuius abſentia dolet̉. vnde cum amor ſit delectabilis ⁊ dolor. ⁊ omīa que ex amore cō ſequunt̉. inquantum in eis ſentit̉ amor ſunt delectabi lia. ⁊ ꝓpter hoc etiam dolores in ſpectacul̓ pn̄t eſſe delectabi les inquantum in eis ſentit̉ aliqͦs amor conceptus ad il los qui in ſpectacul̓ commemorant̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vo luntas ⁊ rō ſupra ſuos actus reflectunt̉. inquātum ip̄ius actus voluntatis ⁊ rōnis accipiunt̉ ſub rōe boni vel ma li. ⁊ hoc mō triſticia pōt eē materia delectatōis vel econ uerſo. non ꝑ ſe ſed ꝑ accn̄s. inqͣꝫtum .ſ. vtrumqꝫ accipit̉ in rōe boni vel mali. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ oīs triſticia delectatōi ꝯͣriet̉. Sicut .n. albedo ⁊ nigredo ſunt ꝯͣrie ſpēs coloris. ita delectatio ⁊ triſticia ſūt ꝯͣrie ſpēs aīe paſſionū. ſꝫ albedo ⁊ nigredo vl̓r ſibi opponū tur. gͦ etiā delectatio ⁊ triſticia. ¶ Pre. Medicine ꝑ con traria fiūt. ſꝫ q̄libet delectatio ē medicina ꝯͣ quālibet triſti ciam. vt pꝫ ꝑ ph̓m in. vij. ethi. gͦ q̄libet delectatio cuilibet triſticie ꝯͣriat̉. Pre. Contraria ſunt q̄ ſe inuicem impe diunt. ſed q̄libet triſticia impedit quālibet delectatōeꝫ. vt pꝫ ꝑ illud quod d̓r in. x. ethi. gͦ qͣlibet triſticia cuilibet dele
ctationi ꝯͣriat̉. ¶ Sed. ꝯͣ. Contrarioꝝ non ē eadē cā. ſed ab eodē habitu ꝓcedit ꝙ aliqͥs gaudeat de vno ⁊ triſtet̉ de oppoſito. ex charitate .n. ꝯtingit gauderecū gaudētibꝰ. ⁊ flere cū flentibꝰ. vt d̓r Ro. xij. gͦ nō oīs triſticiā omī deſe ctatōi ꝯͣriat̉ ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut d̓r in. x. metaphi. Contra rietas eſt dr̄ia ẜm ormam. forma autem ē ⁊ generalis. ⁊ ſpecialis. vn̄ contingit eē aliqua contraria ẜm formā ge neris. ſicut ꝟtus ⁊ vitium. ⁊ ẜm formam ſpeciei. ſicut iu ſticia ⁊ iniuſticia. Eſt autem conſiderandum ꝙ quedam ſpecificant̉ ẜm formas abſolutas. ſicut ſubſtantie ⁊ quali tates. quedam vero ſpecificant̉ ꝑ comꝑatōnem ad aliqͥd extra. ſicut paſſiones ⁊ motus recipiunt ſpēꝫ ex termīs ſi ue ex obiectis. In his gͦ quoꝝ ſpēs ꝯſiderant̉ ẜm formas abſolutas. ꝯtingit qͥdē ſpes q̄ ꝯtinent̉ ſub ꝯͣrijs generibꝰ nō eē ꝯͣrias ẜm rōnem ſpēi. nō tn̄ ꝯtingit ꝙ habeāt aliquā affinitatē vel ꝯuenientiā ad inuicē. Intꝑantia .n. ⁊ iuſti cia q̄ ſunt in ꝯrijs generibꝰ. ꝟtute .ſ. ⁊ vitio. nō ꝯͣriant̉ ad inuicē ẜm rōnem ꝓprie ſpēi. nec hn̄t aliquā affinitatē vel ꝯuenientiā ad inuicē. ſꝫ in ill̓ qͦꝝ ſpēs ſumunt̉ ẜm habitu dinē ad aliqͦd extrinſecū. ꝯtingit ꝙ ſpēs ꝯͣrioꝝ geneꝝ nō ſolum nō ſunt ꝯͣrie ad inuicē. ſꝫ etiā hn̄t quandā ꝯuenien tiā ⁊ affinitatē. eo ꝙ eodē mō ſe hr̄e ad ꝯͣria ꝯͣrietatē indu cit. ſic̄ accedere ad albū ⁊ accedere ad nigꝝ hn̄t rōnē cōtra rietatis. ſꝫ cōtrario mō ſe hr̄e ad contraria hn̄t rōnem ſil̓i tudinis. ſicut recedere ab albo ⁊ accedere ad nigruꝫ. ⁊ hoc maxīe apparet in ꝯtradictōe q̄ ē principiū oppoſitōis. naꝫ in affirmatōe ⁊ negatōe eiuſdē ꝯſiſtit oppoſitio. ſicut albū ⁊ nō albū. in affirmatōe autem vnius oppoſitoꝝ ⁊ nega tione alterius attendit̉ ꝯuenientia ⁊ ſil̓itudo. vt ſi dicam nigꝝ ⁊ nō albū. triſticia autem ⁊ delectatio cū ſint paſſio nes ſpecificant̉ ex obiectis. ⁊ qͥdem ẜm genus ſuum con trarietatē hn̄t. nam vnū ꝑtinet ad ꝓſecutionem. aliud ꝟo adfugā. q̄ ſe hn̄t in appetitu ſicut affirmatio ⁊ negatio in rōe. vt d̓r in. vi. ethi. Et ideo triſticia ⁊ delectatio q̄ ſum d̓ eodē hn̄t oppoſitōnem ad inuicē ẜm ſpēm. triſticia ꝟo ⁊ d̓ lectatio de diuerſis. ſi qͥdem illa diuerſa nō ſint diuerſa op poſita ſꝫ diſperata. nō hn̄t oppoſitōnem ad inuicem ẜm rō nem ſpēi. ſed ſunt etiā deſperate ſicut triſtari de morte a mici. ⁊ delectari in contemplatōe. Si ꝟo illa diuerſa ſint contraria. tūc delectatio ⁊ triſticia nō ſolum nō hn̄t cōtra rietatem ẜm rōnem ſpēi. ſed etiam hn̄t ꝯuenientiā ⁊ affini tatem. ſicut gaudere de bono. ⁊ triſtari de malo. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ albedo ⁊ nigredo nō hn̄t ſpēm ex hītudine ad aliqͥd exterius. ſicut delectatio ⁊ triſticia. vn̄ non ē eadem rō. Ad. ij. dd̓. ꝙ genus ſumit̉ ex materia. vt pꝫ in. viij. meta phi. In accn̄tibus autem loco materie eſt ſubiectum. di ctum eſt aūt ꝙ delectatio ⁊ triſticia contrariant̉ ẜm genꝰ. ⁊ ideo in qualibet triſticia eſt contraria diſpoſitio ſubiecri diſpoſitōi que ē in qualibet delectatōne appetitus ſe hꝫ vr acceptans id quod hꝫ. in qualibet autem triſticia ſe hꝫ vt fugiens. ⁊ ideo ex ꝑte ſubiecti q̄libet delectatio eſt medici na contra quamlibet triſticiam. ⁊ q̄libet triſticia ē impediti ua cuiuſlibet delectatōis. p̄cipue tn̄ qn̄ delectatio triſficie contrariat̉ etiā ẜm ſpēm. Un̄ pꝫ ſolutio ad. iij. Uel aliter dd̓. ꝙ ⁊ ſi nō oīs triſticia contrariet̉ oī delectatōi ẜm ſpēꝫ tn̄ qͣꝫtū ad effectū ꝯtrariat̉. nā ex vno ꝯfortat̉ natura aīal̓. ex alio ꝟo quodammō moleſtat̉. Ad quintum ſic procedit Uidet̉ ꝙ delectatōi ꝯtemplatōis ſit aliqͣ triſticia contra ria. Dic̄ .n. apl̓s. ij. ad Corinth. vij. Que ẜm deū ē triſti cia. pnīaꝫ. in ſalutē ſtabilem oꝑat̉ ſꝫ reſpicere ad deū ꝑti

Queſtio XXXV
net ad ſuꝑiorē rōnem. cuius eſt contemplatōe vacare. ẜm Augꝰ. in. xij. de tri. gͦ delectatōi ꝯtemplatōis opponit̉ triſti cia. ¶ Pre. Contrarioꝝ contrarij ſunt effectus. ſi gͦ vnum ꝯͣrioꝝ ꝯtemplatū eſt cā delectatōis aliud erit cā tri ſticie. ⁊ ſic delectatōi ꝯtemplatōis erit triſticia ꝯͣria. ¶ Pre. Sic̄ ob̓m delectatōis eſt bonum. ita obiectum triſticie ē malū ſꝫ contemplatio pōt habere mali rōnem. Dic̄. n. ph̓s. ī. xi. metaphi. ꝙ q̄dam inconueniens eſt meditari. gͦ contem platōnis delectationi pōt eſſe coniraria triſticia. ¶ Pre. Oꝑatio q̄libet ẜm ꝙ non eſt impedita eſt cā delectatōis. vt d̓r in. vij. ⁊ x. ethi. ſꝫ oꝑatio contemplatōis pōt multi pliciter impediri. vel vt totaliter non ſit. vel vt cum diffi cultate ſit. ergo in contemplatōe pōt eſſe triſticia delecta tioni contraria. ¶ Ore. Carnis afflictio eſt cā triſticie. ſed ſic̄ d̓r Eccꝭ. vl. Frequens meditatio catuis eſt afflictio. er go contemplatio hꝫ triſticiam delectatōni contrariam. ¶ Sed contra eſt quod d̓r Sap̄. viij. Non hꝫ amaritudinē conuerſatio illius .ſ. ſapīe. nec tedium conuictus eius. ſed leticiam ⁊ gaudiū. ꝯuerſatio aūt ⁊ ꝯuictus ſapīe ē ꝑ con templatōeꝫ. gͦ nulla triſticia ē q̄ ſit contraria deſectatōi con templatōis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ delectatio contemplationis po teſt intelligi dupl̓r. Uno modo ita ꝙ contemplatio ſit de lectatōis cā ⁊ non obiectum. ⁊ tunc delectatio non ē de ip ſa contemplatōe ſed de re contemplata. contingit autem contemplari aliquid nociuum contriſtans. ſicut ⁊ aliqͥd conueniens ⁊ delectans. vn̄ ſi ſic delectatio contemplatio nis accipiat̉. nihil ꝓhibet delectatōi contemplationis eſſe triſticiam contrariam. Alio modo pōt dici delectatio con templationis. qꝛ contemplatio eſt eius obiectum ⁊ cauſa puta cū aliquis delectat̉ de hocip̄o quod contemplat̉. ⁊ ſic vt dic̄ Grego. nyceuus. ei delectationi que eſt ẜm contē plationem non opponit̉ aliqͣ triſticia. Et hoc idem pb̓us dic̄ in. i. topic. ⁊ in. x. ethi. ſed hoc ē intelligendum ꝑ ſe lo quendo. Cuius rō ē. qꝛ triſticia ꝑ ſe contrariat̉ delectatio ni q̄ ē de contrario obiecto. ſic̄ delectationi que ē de calore contrariat̉ triſticia q̄ ē de frigore. Obiecto aūt ꝯtemplatō nis nihil ē ꝯͣriū. ꝯͣrioꝝ .n. rōes ẜm ꝙ ſunt apprehenſe non ſunt ꝯͣrie. ſed vnum ꝯͣriū ē rō cognoſcēdi aliud. Un̄ dele ctatōi q̄ eſt in ꝯtemplādo ꝑ ſe loquēdo nō pōt eē aliqͣ tri ſticia ꝯͣria. ſꝫ nec etiā hꝫ triſticiam annexā ſic̄ corꝑales de lectatōnes q̄ ſunt vt medicine q̄dam ꝯͣ aliqͣs moleſtias ſicut aliquis delectat̉ in potu ex hoc ꝙ anxiat̉ ſiti. qn̄ autē iam tota ſitis eſt repulſa. etiam ceſſat delectatio potus. de lectatio .n. contemplatōnis non cauſat̉ ex hoc ꝙ excludit̉ aliqͣ moleſtia. ſed ex hoc ꝙ eſt ẜm ſeip̄am delectabil̓. non ē .n. generatio vt dictum eſt. ſed oꝑatio quedam perfecta Per accidens autem admiſcet̉ triſticia delectatōi appre henſionis. ⁊ hoc dupl̓r. Uno mō ex parte organi. alio mō ex impedimento apprehenſionis. Ex ꝑte qͥdem organi ad miſcet̉ triſticia vel dolor apprehenſioni. directe quidem in viribus apprehenſiuis ſenſitiue partis que habent orga num corporale. vel ex ſenſibili quod eſt contrarium debi te complexioni organi. ſicut guſtus rei amate. ⁊ olfactus rei fetide. vel ex continuitate ſenſibilis conuenientis. qd̓ per aſſiduitatem facit ſuperexcreſcentiam natural̓ habitꝰ. vt ſupra dictum ē. ⁊ ſic reddit̉ apprehenſio ſenſibilis que prius erat delectabil̓ tedioſa. ſed hec duo directe in ꝯtem platōe mentis locum non habent. qꝛ mens non habet or ganum corꝑale. vn̄ dictum ē in auctoritate inducta ꝙ nō hꝫ ꝯtemplatio mētis. nec amaritudinem. nec tedium. ſed qꝛ mens hūana vtit̉ in contemplando viribꝰ apprehenſi uis ſenſitiuis. in quaꝝ actibꝰ accidit laſſitudo. ideo indirecte admiſcet̉ aliqͣ afflictio vl̓ dolor ꝯtemplatōi. ſꝫ neutro mō triſticia contemplatōi adiuncta ꝑ accn̄s ꝯͣriat̉ delecta tioni eius. Nā triſticia que ē de impedimēto conte mpla tionis nō ꝯͣriat̉ delectatōi ꝯtemplatōis. ſꝫ magis hꝫ affini tatem ⁊ ꝯuenientiā cū ip̄a. vt ex ſupͣ dictis pꝫ. Triſticia ve ro vel afflictio que ē de laſſitudine corꝑali non ad idē ge nus refert̉. vn̄ eſt penitus diſꝑata. ⁊ ſic manifeſtum ē ꝙ delectatōi que ē de ip̄a contemplatōe nulla triſticia con trariat̉. nec adiungit̉ ei aliqua triſticia niſi ꝑ accidens. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ illa triſticia que ē ẜm deum nō eſt de ip̄a contemplatōe mentis. ſed ē de aliquo quod mēs con templat̉ .ſ. de peccato quod mens conſiderat. vt ꝯͣriū dele ctatōi diuine. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ea que ſunt contraria in reꝝ natura ẜm ꝙ ſunt in mente non habent contrarietatem. non .n. rōnes contrarioꝝ ſunt contrarie. ſed magis vnum contrarium ē rō cognoſcendi aliud ꝓpter quod ē vna ſcīa contrarioꝝ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ contemplatio ẜm ſe nunqͣꝫ hꝫ rōnem mali. cum contemplatio nihil aliud ſit qͣꝫ con ſideratio veri. quod eſt bonum intellectus. ſed ꝑ accn̄s tm̄ inqͣꝫtum .ſ. contemplatio vilioris impedit contemplatio nem melioris. vel ex parte rei contemplate. ad quam in ordinate appetitus afficit̉. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ triſticia que ē de impedimento contemplatōnis non contrariat̉ delecta tioni contemplationis. ſed ē affinis. vt dictum ē. ¶ Ad. v dd̓. ꝙ afffictio carnis ꝑ accn̄s ⁊ īdirecte ſe hꝫ ad ꝯtempla tionem mentis. vt dictū eſt. Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ magis ſit fugienda triſticia qͣꝫ delectatio appe tenda. Dicit. n. Augꝰ. in li. lxxxiij. q. Nemo eſt qui nō ma gis dolorem fugiat qͣꝫ appetat voluntatem. Illud autem in quod communiter omnia ꝯſentiunt videt̉ eſſe natura le. ergo naturale ē ⁊ ꝯueniens ꝙ plus triſticia fugiat̉ qͣꝫ d̓ lectatio appetat̉. ¶ Pre. Actio contrarij facit ad velocita tem ⁊ intenſionem motus. aqua .n. calida citius ⁊ fortius congelat̉. vt dicit ph̓s in li. metheor. ſed fuga triſticie ē ex contrarietate contriſtantis. appetitus autem delectatōnis non eſt ex aliqua contrarietate. ſed magis ꝓcedit ex conue nientia delectantis. ergo maior eſt fuga triſticie qͣꝫ appeti tus delectationis. ¶ Pre. qͣꝫto aliquis ẜm rōnem fortio ri paſſioni repugnat. tanto laudabilior ē ⁊ ꝟtuoſior. qꝛ ꝟ̓ tus eſt circa difficile ⁊ bonum. vt d̓r in. ij. ethico. Sed for tis qui reſiſtit motui quo fugit̉ dolor ē ꝟtuoſior qͣꝫ tem peratus qui reſiſtit motui quo appetit̉ delectatio. Dic̄. .n. ph̓s in .i. theto. ꝙ fortes ⁊ iuſti maxime honorant̉. ergo ve hementior ē motus quo fugit̉ triſticia qͣꝫ motus quo appe tit̉ delectatio. ¶ Sed contra. Bonum ē fortius qͣꝫ malū. vt pꝫ ꝑ Diony. iiij. c. de di. no. ſed delectatio ē appetibil̓ ꝓpter bonum quod ē eius obiectum. fuga autem triſticie ē ꝓpter malum. ergo fortior ē appetitus delectationis qͣꝫ fuga triſticie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝑ ſe loquendo appetitus dele ctationis ē fortior qͣꝫ fuga triſticie. Cuius rō eſt. qꝛ cā dele ctationis ē conueniens bonum. cauſa autem doloris ſiue triſticie ē aliquod malum repugnans. Contingit autem aliquod bonum eē ꝯueniens abſqꝫ omni diſſonantia. nō autem pōt eſſe aliqd̓ malum totaliter abſqꝫ omni ꝯueniē tia repugnans. vn̄ delectatio pōt eſſe integra ⁊ ꝑfecta. tri ſticia autem eſt ſꝑ ẜm ꝑtem. vn̄ naturaliter maior ē appeti tus delectatōis qͣꝫ fuga triſticie. Alia vero rō ē. qꝛ bonum qd̓ ē obiectū delectatōis ꝑ ſeip̄m appetit̉. malū aūt qd̓ eſt obiectū triſticie ē fugiendū inqͣꝫtum ē priuatio boni. qd̓ aūt ē ꝑ ſe potius ē illo qd̓ ē ꝑ accn̄s. cꝰ etiā ſignū apparet
F 3

Queſtio. XXXV
in motibus naturalibus. nam omīs motus naturalis in tenſior eſt in fine cum appropinquat ad terminum ſue na ture conuenientem. qͣꝫ in principio cum recedit a termino ſue nature non conuenienti. quaſi natura magis tendat in id quod eſt ſibi conueniens. qͣꝫ fugiat in id quod eſt ſibi repugnans. vnde ⁊ inclinatio appetitiue ꝟtutis per ſe lo quendo vehementius tendit in delectationem qͣꝫ fugiat triſticiam. Sed per accidens contingit ꝙ triſticiam aliqͥs magis fugit qͣꝫ delectationem appetat. ⁊ hoc tripl̓r. Pri mo quidem ex parte apprehenſionis. quia vt Augꝰ. dicit x. de tri. Amor magis ſentit̉ cum eum ꝓdit indigentia. ex indigentia autem amati ꝓcedit triſticia. que eſt ex amiſſi one alicuius boni amati. vel ex incurſu alicuius mali con trarij. delectatio autem non habet indigentiam boni ama ti. ſed quieſcit in eo iam adepto. Cum igit̉ amor ſit cauſa delectationis ⁊ triſticie. intanto magis fugit̉ triſticia qͣꝫ to magis ſentit̉ amor. ex eo ꝙ contrariat̉ amori. Secun do ex parte contriſtantis vel dolorem inferentis. que repu gnat bono magis amato qͣꝫ ſit bonum illud in quo delecta mur. magis .n. amamus conſiſtentiam corporis/ natura lem qͣꝫ delectationem cibi. ⁊ ideo timore doloris qui ꝓue nit ex flagellis vel alijs hmōi. que contrariant̉ bone conſi ſtentie corporis. dimittimus delectationem ciboꝝ vel alio rum hmōi. Tertio ex parte effectus .ſ. inquantum triſti cia impedit non vnam tm̄ delectationem. ſed omnes. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ illud quod Augꝰ. dicit. ꝙ dolor ma gis fugit̉ qͣꝫ voluntas appetat̉. eſt verum ꝑ accidens ⁊ nōͣ per ſe. ⁊ hoc pꝫ ex eo quod ſubdit. Quandoqꝫ quidem eti am videmus immaniſſimas beſtias a maximis volupta tibus abſtinere dolorum metu. qui contrariatur vite que maxime amatur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ aliter eſt in motu qui eſt ab interiori. ⁊ aliter in motu qui eſt ab exteriori. Motus enim qui eſt ab interiori magis tendit in id quod ē conue niens qͣꝫ recedat a contrario. ſicut ſupra dictum ē de mo tu naturali. ſed motus qui ē ab extrinſeco intendit̉ ex ip̄a contrarietate. quia vnumquodqꝫ ſuo modo nitit̉ ad reſi ſtendum contrario ſicut ad conſeruationem ſuiip̄ius. vn de motus violentus intendit̉ in principio ⁊ remittit̉ in fi ne. motus autem appetitiue partis ē ab extrinſeco. cū ſit ab anima adres. ⁊ ideo per ſe loquendo magis appetitur delectatio qͣꝫ fugiat̉ triſticia. ſed motus ſenſitiue partis ē ab exteriori. quaſi a rebus ad animam. vnde magis ſenti tur quod ē magis contrarium. ⁊ ſic etiam per accidens in qͣꝫtum ſenſus requirit̉ ad delectatōnem ⁊ triſticiam ma gis fugit̉ triſticia qͣꝫ delectatio appetat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ fortis non laudat̉ ex eo ꝙ ẜm rōnem non vincit̉ a dolore vel triſticia quacunqꝫ. ſed exea que conſiſtit in periculis mortis. que quidem triſticia magis fugit̉ qͣꝫ appetat̉ del ctatio ciboꝝ vel venereoꝝ. circa quam ē temꝑantia. ſic̄ vi ta magis amat̉ qͣꝫ cibus vel coitus. ſed teꝑatus magꝭ lau datur ex hoc ꝙ non ꝓſequit̉ delectatōnes tactus qͣꝫ ex hoc ꝙ non fugit triſticias contrarias. vt pꝫ in. iij. ethi. Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ dolor exterior ſit maior qͣꝫ dolor cordis interior. Dolor .n. cordis exterior cauſat̉ ex cā repugnāte bone con ſiſtentie corꝑis in quo ē vita. dolor aūt interior cauſat̉ ex aliqͣ imaginatōne mali. cum ergo vita magis ametur qͣꝫ imaginatum bonum. videt̉ ẜm p̄dicta ꝙ dolor exteriorⁱ ſit maior qͣꝫ dolor interior. ¶ Pre. Res magis mouet qͣꝫ rei ſimilitudo. ſed dolor exterior ꝓuenit ex reali coniunctōne alicuius contrarij. dolor autem interior ex ſimilitudine cō
tarij apprehenſa. ergo maiorē dolor exterior qͣꝫ dolor inte rior. ¶ Pre. Cauſa ex effectu cognoſcit̉. ſed dolor exterior habet fortiores effectus. facilius .n. homo morit̉ ꝓpter do lores exteriores qͣꝫ ꝓpter dolorem interioreꝫ. ergo exterior dolor ē maior ⁊ magis fugit̉ qͣꝫ dolor interior. ¶ Eed cō tra ē quod d̓r Eccꝭ. xxv. Omnis plaga triſticia cordis. ⁊ omnis malicia nequicia mulieris. ergo ſicut nequicia mu lieris alias nequicias ſuꝑat. vt ibi intendit̉. ita triſticia cor dis omnem plagam exteriorem excedit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ do lor exterior ⁊ interior tn̄ vno conueniunt. ⁊ in duobus diſ ferūt. Conueniunt quidem. in hoc ꝙ vterqꝫ ē motus ap petitiue ꝟtutis. vt ſupra dictū ē. ſed differunt ẜm illa duo que ad triſticiam ⁊ delectatōnem requirunt̉. ẜm cauſam que ē bonum vel malum coniunctum. ⁊ ẜm apprehenſio nem. Cauſe .n. doloris exterioris ē malum coniunctum quod repugnat corꝑi. cauſa autem interioris doloris eſt malum coniunctum quod repugnat appetitui. dolor etiā extertor ſequit̉ apprepenſionem ſenſus. ⁊ ſpecialiter tactꝰ. dolor autem interior ſequit̉ apprehenſionem interiorē vl̓ imaginatōnis .ſ. vel etiam rōnis. Si ergo comꝑat̉ cauſa interioris doloris ad cauſam exterioris. vna ꝑ ſe ꝑtinet ad appetitum cuius ē vterqꝫ dolor. alia vero ꝑ aliud. Nam dolor interior ē ex hoc ꝙ aliquid repugnat ip̄i appetitui. exterior autem dolor ex eo ꝙ repugnat appetitui. quia re pugnat corꝑi. ſꝑ autem quod ē ꝑ ſe ē prius eo quod ē per aliud. vn̄ ex ꝑte iſta dolor interior p̄eminet dolori exterio ri. Similiter etiam ex parte apprehenſionis. nam apprehē lio rōnis ⁊ imaginationis ē. itior qͣꝫ apprehenſio ſenſus tactus. vn̄ ſimpl̓r ⁊ ꝑ ſe loquendo dolor interior potior ē qͣꝫ dolor exterior. Cuius ſiguum ē ꝙ etiam dolores exte riores aliquis voluntarie ſuſcipit. vt euiter interiorem. ⁊ inqͣꝫtum non repugnat dolor exterior interiori appetitui ſit quodāmodo delectabilis ⁊ iocundus interiori gaudio qn̄qꝫ tamen dolor exteriorē cum interiori dolore. ⁊ tunc dolor auget̉. non ſolum .n. interior ē maior qͣꝫ exterior. ſꝫ etiam vniuerſalior. Quicquid .n. ē repugnans corꝑi pōt eſſe repugnans interiori appetitui. ⁊ quicquid apprehen dit̉ ſenſu. poteſt apprehendi imaginatōne ⁊ rōne. ſed non conuertit̉. Et ideo ſignanter in auctoritate adducta d̓r. om nis plaga tri ſticia cordis ē. quia etiam dolores exteriorū plagarum ſub interiori cordis triſticia apprehenduntur. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ dolor interior poteſt etiam eſſe de his que contrariant̉ vite. ⁊ ſic comꝑatio doloris interioris ad exteriorem non ē accipienda ẜm diuerſa mala que ſunt cauſa doloris. ſed ẜm diuerſam comꝑationem huius cau ſe doloris ad appetitum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ triſticia interior non ꝓcedit ex ſimilitudine rei apprehenſa ſic̄ ⁊ cā. non .n. homo triſtat̉ interius de ip̄a ſimilitudine apprehenſa. ſed dē re cuius ē ſimilitudo. que quidem res tanto perfectius apprehendit̉ ꝑ aliquam ſimilitudinem. quanto ſimilitu do ē magis immaterialis ⁊ abſtracta. ⁊ ideo dolor interi or ꝑ ſe loquendo ē maior tanqͣꝫ de maiori malo exiſtens. ꝓpter hoc ꝙ interiori apprehenſione magis cognoſcit̉ ma lum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ immutatōnes corꝑales magis cau ſant̉ ex dolore exteriori. tū qꝛ cā doloris exterioris ē corrū pens coniunctū corꝑaliter qd̓ exigit apprehenſio tactus. rū etiā qꝛ ſenſus exterior ē magis corꝑal̓ qͣꝫ ſenſus interi or. ſic̄ ⁊ appetitus ſenſitiuus qͣꝫ intellectiuus. ⁊ ꝓpter hoc vt ſupͣ dictū ē. ex motū appetitꝰ ſenſit ī magꝭ corpꝰ īmuta tur. ⁊ ſil̓r ex dolore exteriori magis qͣꝫ ex dolore interiori. Ad octauū ſic proceditur

Queſtio LXXV
Uidet̉ ꝙ Damaſ. inconuenienter quattuor triſticie ſpeci es aſſignet. que ſunt accidia. achios vel anxietas ẜm Gre go. nicenum. miſericordia ⁊ inuidia. Triſticia .n. delecta tioni opponit̉: ſed delectationis non aſſignant̉ alique ſpe cies. gͦ nec triſticie ſpecies debent aſſignari. ¶ Pre. Peni tentia eſt quedam ſpecies triſticie. ſil̓r etiam nemeſis ⁊ ze lus. vt dicit philoſophus in. ij. rheto. que quidem ſub his ſpeciebus non comp̄hendunt̉. ergo inſufficiens eſt eius p̄ dicta diuiſio. ¶ Pre. Omuis diuiſio debet eſſe ꝑ oppoſi ta. ſed p̄dicta non habent oppoſitionem ad inuicem. Naꝫ ẜm Greg. Accidia eſt triſticia vocem amputans. anxietas vero ē triſticia aggrauans. inuidia non eſt triſticia in alie nis bonis. miſericordia autem ē triſticia in alienis malis contingit autem aliquem triſtari de alienis malis. ⁊ d̓ ali enis bonis. ⁊ ſimul cum hoc interius aggrauari. ⁊ exteri vocem amittere. ergo p̄dicta diuiſio non ē conueniens ¶ Sed contra eſt auctoritas vtriuſqꝫ .ſ. Grego. nice. ⁊ Da maſ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ad rōnem ſpeciei ꝑtinet ꝙ ſe habeat ex additione ad genus. ſed generi poteſt aliquid addi dupl̓r Uno mō quod ꝑ ſe ad ip̄m ꝑtinet ⁊ virtute conuertit̉ in ip̄o. ſic ut rōnale addit̉ animali. ⁊ talis additio facit veras ſpecies alicuius generis. vt ꝑ ph̓m pꝫ in. vij. ⁊ viij. meta phi. Aliquid vero addit̉ generi quaſi aliquid extraneum a rōne ip̄ius. ſicut ſi album animali addat̉. vel aliquid hu iuſmodi. ⁊ talis additio nō facit veras ſpecies generis. ẜm ꝙ communiter loquimur de genere ⁊ ſpeciebus. Inter dum tamen d̓r aliquid eſſe ſpeciēs alicuius generis ꝓpter hoc ꝙ habet aliquid extraneum ad quod applicat̉ generis rō. ſicut carbo ⁊ flamma dicunt̉ eſſe ſpecies ignis ꝓpt̓ ap plicationem nature ignis ad materiam alienam. ⁊ ſimili mō loquendi dicunt̉ aſtrologia ⁊ ꝑſpectiua ſpecies mathe matice. inqͣꝫtum principia mathematica applicant̉ ad ma teriam naturalem. ⁊ hoc mō loquendi aſſignant̉ hic ſpeci es triſticie ꝑ applicationem rōnis triſticie ad aliquid extra neum. quod quidem extraneum accipi poteſt vel ex parte cauſe obiecti. vel ex parte effectus. ꝓprium .n. obiectum tri ſticie ē ꝓprium malum. vn̄ extraneum obiectuꝫ triſticie ac cipi poteſt vel ẜm alterum tm̄. quia .ſ. ē malum. ſed nō ꝓ prium. ⁊ ſic ē miſericordia. que eſt triſticia de alieno malo inquantum tamen eſtimat̉ vt ꝓprium. vel quantum ad v trumqꝫ. quia neqꝫ eſt de ꝓprio neqꝫ de malo. ſed de bono a lieno. inquantum tamen bonum alienum eſtimat̉ vt pro prium malum. ⁊ ſic eſt inuidia. ꝓprius autem effectus tri ſticie conſiſtit in quadam fuga appetitus. vn̄ extraneum circa effectum triſticie poteſt accipi qͣꝫtum ad alterum tm̄. quia .ſ. tollit̉ fuga. ⁊ ſic eſt anxietas. que ſic aggrauat ani mum. vt non appareat aliquod refugium. vn̄ alio nomine d̓r anguſtia. Si vero intm̄ ꝓcedat talis aggrauatio vt etiā exteriora membra immobiliter ab oꝑe. quod ꝑtinet ad ac cidiam. ſic erit extraneum qͣꝫtum ad vtrumqꝫ. quia nec ē fuga nec ē in appetitu. Ideo autem ſpecialiter accidia d̓r vocem amputare. quia vox inter omnes exteriores motus magis exprimit interiorem conceptum ⁊ affectum. non ſo lum in hominibus. ſed etiam in alijs animalibus. vt d̓r in i. politi. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ delectatio cauſat̉ ex bono quod vno mō d̓r. ⁊ ideo delectationis non aſſignant̉ tot ſpecies ſicut triſticie. que cauſant̉ ex malo. quod multifariam cō tingit. vt dicit Diony. iiij. c. de di. no. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ pe nitentia ē de malo ꝓprio quod ē ꝑ ſe obiectum triſticie. vn̄ non ꝑtinet ad has ſpecies. zelus vero ⁊ nemeſis ſub inui dia continent̉. vt tn̄fra patebit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ diuiſio iſta non ſumit̉ ẜm oppoſitiones ſpecierum. ſed ẜm diuerſitatē
extraneorum ad que trahit̉ rō triſticie. vt dictum eſt. Queſtio. XXXVI. Einde ꝯſiderādum Teſt de cauſis triſticie. Et circa hoc queruntur quattuor. Primo vtrum cauſa doloris ſit bo num amiſſum vel magis malum coniunctum. Secūdo vtrum concupiſcentia ſit cauſa doloris. Tertio vtrum ap petitus vnitatis ſit cauſa doloris. Quarto vtruꝫ poteſtas cui reſiſti non pōt ſit cauſa doloris. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ bonum amiſſum ſit magis cauſa doloris qͣꝫ ma lum coniunctum. Dicit. n. Augꝰ. in li. lxxxiij. q. Dulciſſi mum dolorem eſſe de amiſſione bonoꝝ temꝑalium. eadē ergo rōne quilibet dolor ex amiſſione alicuius boni contin git. ¶ Pre. ſupra dictum ē. ꝙ dolor qui delectationi con trariat̉ eſt de eodem de quo eſt delectatio. ſed delectatio eſt de bono. ſicut ſupra dictum ē. ergo dolor ē principaliter d̓ amiſſione. ¶ Pre. ẜm Aug. xiiij. de ci. dei. Amor ē cau ſa triſticie ſicut ⁊ aliarum affectionum anime. ſed obiectū amoris ē bonum. ergo dolor vel triſticia magis reſpicit bo num amiſſum qͣꝫ malum coniunctum. ¶ Sed contra eſt ꝙ Damaſ. dicit in. ij. li. ꝙ expectatum malum timorem conſtituit. pn̄s vero triſticiam. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi hoc modo ſe haberent priuatōes in apprehenſione anime ſicut ſe ha bent in ip̄is rebus. iſta queſtio nullius momenti eſſe vi deret̉. malum .n. vt in. i. li. habitum ē. eſt priuatio boni. pͥ uatio autem in rerum natura nihil ē aliud qͣꝫ carentia op poſiti habitus. ẜm hoc ergo idem eſſet triſtari de bono a miſſo ⁊ de malo habito. ſed triſticia eſt motus appetitꝰ ap p̄henſionem ſequentis. in apprehenſione autem ip̄a pri uatio habet rōnem cuiuſdam entis. vnde d̓r ens rōnis. ⁊ ſic malum cum ſit priuatio. ſe habet ꝑ modum contrarij. Et ideo qͣꝫtum ad motum appetitiuum differt vtrum re ſpiciat principalius malum coniunctum. vel bonum a miſſum. Et quia motus appetitus animalis hoc modo ſe habet in oꝑibus anime ſicut motus naturalis in rebꝰ na turalibus. ex conſideratōne naturalium motuum veritas accipi pōt. Si .n. accipiamus in motibus naturalibus ac ceſſum ⁊ receſſum. acceſſus ꝑ ſe reſpicit id quod eſt conue niens nature. receſſus autem per ſe reſpicit id quod ē con trarium. ſicut graue per ſe recedit a loco ſuperiori. accedit autem naturaliter ad locum inferiorem. Sed ſi accipia mus cauſam vtriuſqꝫ motus .ſ. grauitatem. iip̄a grauitas per prius inclinat ad locū deorſum qͣꝫ retrahat a loco ſur ſum a quo recedit vt deorſum tendat. Sic igit̉ cum triſti cia in motibus appetitiuis ſe habeat per modum fuge vel receſſus. delectatio autem per modum ꝓſecutionis vel ac ceſſus. ſicut delectatio per prius reſpicit bonum adeptum quaſi ꝓprium obiectum. ita triſticia reſpicit malum con iunctum. ſed cauſa delectationis ⁊ triſticie .ſ. amor ꝑ priꝰ reſpicit bonum qͣꝫ malum. Sic ergo eo mō quo obiectum ē cauſa paſſionis. magis ꝓprie ē cauſa triſticie vel doloris malum coniunctum qͣꝫ bonum amiſſum. ¶ Ad i. ergo dd̓ ꝙ ip̄a amiſſio boni apprehendit̉ ſub rōne mali. ſic̄ ⁊ amiſ ſio mali apprehendit̉ ſub rōne boni. ⁊ ideo Aug. dicit dolo rē ꝓuenire ex amiſſione tꝑaliū bonoꝝ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ de lectatio ⁊ dolor ei contrarius reſpiciūt idē. ſed ſub cōtraria rōe. nam ſi delectatio ē de pn̄tia alicuius. triſticia ē de abn̄ tia eiuſdem. In vno aūt contrarioꝝ includit̉ priuatio al de conterius. vt pꝫ in. x. metaphi. ⁊ inde ē ꝙ triſticia q̄
F 4

Queſtio. XXXVI
trario. eſt quodā mo de eodē ſub ꝯͣria rōne. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ qn̄ ex vna cauſa ꝓueniunt multi motus. nō oportet ꝙ oēs principalius reſpiciant illud quod principalius reſpi cit eam. ſed primus tm̄. vnuſquiſqꝫ aūt alioꝝ principaliuſ reſpicit illud quod eſt ei conueniens ſecundum ꝓpriam ra tionem. Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ꝯcupīa nō ſit cā doloris ſeu triſticie. Triſticia n ꝑ ſe reſpicit malū vt dictū ē. ꝯcupīa aūt ē motus quidam appetitus in bonū. motus aūt qui ē in vnū ꝯͣriū nō eſt cā motus qui reſpicit aliud ꝯͣriū. gͦ ꝯcupīa nō eſt cā doloris ¶ Pre. Dolor ẜm Damaſ. ē de pn̄ti. ꝯcupīa aūt ē de fu turo. gͦ ꝯcupīa nō eſt cā doloris. ¶ Pre. Id qd̓ ꝑ ſe ē de lectabile n̄ eſt cā doloris. ſꝫ ꝯcupīa ē ẜm ſeip̄am delectabil̓ vt ph̓s dic̄ in .i. rheto. gͦ ꝯcupīa nō ē cā doloris ſeu triſticie ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Aug. dic̄ in Ench. Subintrātibus ign rātia agendaꝝ reꝝ ⁊ ꝯcupīa noxiaꝝ. comites ſubinferunt̉ error ⁊ dolor. ſed ignorātia eſt cā erroris. gͦ ꝯcupīa eſt cā doloris. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ triſticia ē motus qͥdā appetitiuus aīalis. motus autem apperitiuus habet ſicut dictum eſt ſi militudinem appetitus naturalis. cuius duplex cā affig nari pōt. vna ꝑ modum finis. alia ſicut vn̄ eſt principiuꝫ motus. ſicut deſcenſionis corꝑis grauis cauſa. ſicut finis ē locus deorſum. principium autem motus eſt inclinatio natu ralis. que eſt ex grauitate. Cauſa autem motus appe titiui ꝑ modum finis eſt eius obiectum. ſic ſupͣ dictum ē ꝙ cauſa doloris ſeu triſticie eſt malum coniunctum. cauſa autem ſicut vn̄ ē principium talis motus eſt interior in clinatio appetitus. qui quidem ꝑ prius inclinat̉ ad bonū. ⁊ ex conſequenti ad repudiandum malum contrarium. ⁊ ideo hmōi motus appetitiui primum principiū ē amor qui eſt prima inclinatio appetitus ad bonum conſequen dum. Secundum autem pͥncipium eſt odium. quod eſt inclinatio prima appetitus ad malum fugiendum. ſed qꝛ concupiſcentia vel cupiditas eſt primus effectus amoris quo maxime delectamur. vt ſupra dictum eſt. ideo frequē tet Augꝰ. cupidi tatem vel concupiſcentiam ꝓ amore po nit. vt ſupra dictum eſt. ⁊ hoc mō concupiſcentia dicit eē vniuerſalem cauſam doloris. ſed ip̄a concupiſcentia ẜm ꝓpriam rōnem conſiderata eſt interdū cauſa doloris. om ne .n. quod impedit motum ne ꝑueniat ad terminum eſt contrarium motui. illud autem quod eſt contrarium mo tui appetitus eſt contriſtans. ⁊ ſic per conſequens concu piſcentia fit cauſa triſticie. inqͣꝫtum de retardatōne boni concupiti vel totali ablatione triſtamux. vniuerſalis au tem cauſa doloris eſſe non pōt. quia magis dolemus de ſubtractione bonoꝝ pn̄tium in quibus iam delectamur. qͣꝫ futuroꝝ que concupiſcimus. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ incli natio appetitus ad bonum conſequendum eſt cauſa incli nationis appetitus ad malum fugiendum. ſicut dictum ē ⁊ ex hoc contingit ꝙ motus appetitiui qui reſpiciunt bo num. ponunt̉ cauſa motuum apperitus qui reſpiciūt ma lum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illud quod concupiſcit̉ ⁊ ſi realit̓ ſit futuꝝ. ē tn̄ qͦdāmō pn̄s in qͣꝫtū ſperat̉. Uel pōt dici ꝙ licet bonū ꝯcupitū ſit futuꝝ. tn̄ impedimētū pn̄tialiter apponi tur ꝙ dolorē cauſat. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝯcupīa ē delectabilis qͣꝫdiu manet ſpes ad ipiſcēdi qd̓ ꝯcupiſcit̉. ſꝫ ſubtracta ſpe ꝑ impedimētū appoſitū ꝯcupīa dolorē cauſat. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ apperitus vnitatis nō ſit cā doloris. Dic̄ .n. ph̓s
in. x. ethi. ꝙ hec opinio q̄ poſuit repletōeꝫ eſſe cāꝫ delecta tionis. ⁊ inciſionē cāꝫ triſticie. videt̉ eē fācta ex delectatōni bus ⁊ triſticijs q̄ ſunt circa cibū. ſed nō oīs delectatio vel triſticia ē hmōi. gͦ appetitus vnitatis nō eſt cā vl̓is dolo ris. cū repletio ad vnitatē ꝑtineat. inciſio ꝟo multitudi nē inducat. ¶ Pre. Quelibet ſeꝑatio vnitati opponit̉. ſi gͦ dolor cauſaret̉ ex appetitu vnitatis. nulla ſeꝑatio eēt de lectabilis. quod pꝫ eſſe falſum in ſeꝑatōe omnium ſuper fluoꝝ. ¶ Pre. Eadem rōne appetimus coniunctionem bo ni ⁊ remotionem mali. ſed ſicut coniunctio ꝑtinet ad vni tatem cum ſit vnio quedam. ita ſeꝑatio eſt contrariū vni tati. ergo appetitus vnitatis non magis debet poni cā do loris qͣꝫ appetitus ſeꝑationis. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. dicit in. iij. de li. arbi. ꝙ ex dolore quem beſtie ſenti unt ſatis apparet in regendis amandiſqꝫ ſuis corporibus qͣꝫ ſint anime appetentes vnitates. quid .n. eſt aliud dolor niſi quidam ſenſus diuiſionis vel corruptionis impatiēs ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ eo modo quo concupiſcentia vel cupidi tas boni eſt cauſa doloris. etiam appetitus vnitatis vel a mor cauſa doloris ponendus eſt. bonum .n. vniuſcuiuſqꝫ rei in quadam vnitate conſiſtit. ꝓut .ſ. vnaqueqꝫ res ha bet in ſe vnita illa ex quibus conſiſtit eius ꝑfectio. vnde ⁊ platonici poſuerunt vnum eſſe primum ſicut ⁊ bonū. vn̄ naturaliter vnūqd̓qꝫ appetit vnitatem ſicut ⁊ bonitatem ⁊ ꝓpter hoc ſicut amor vel appetitus boni eſt cā doloris. ita etiā amor vel appetitus vnitatis. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ nō oīs vnitio ꝑficit rōnem boni. ſed ſolum illa a qua dependet eē ꝑfectum rei. ⁊ ꝓpter hoc etiam non cuiuſlibet appetitus v nitans eſt cauſa doloris vel triſticie. vt quidam opinaban tur. quoꝝ opinionem ibi ph̓s excludit ꝑ hoc ꝙ quedā re pletiones non ſunt delectabiles. ſicut repleti cibis non de lectant̉ in ciborum ſumptōne. talis .n. repletio ſiue vnio magis repugnaret ad ꝑfectionem eſſe qͣꝫ ip̄m conſtitueret vnde dolor non cauſat̉ ex appetitu cuiuſlibet vnitatis. ſed eius in qua conſiſtit ꝑfectio nature. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſeꝑa tio pōt eſſe delectabilis. vel inqͣꝫtum remouet̉ illud quod eſt contrarium ꝑfectioni rei. vel inqͣꝫtum ſeparatio habet aliquam vnionem adiunctam. puta ſenſibilis ad ſenſum ¶Ad. iij. dd̓. ꝙ ſeꝑatio nociuoꝝ ⁊ corrumpentium ap petit̉ inqͣꝫtum tollunt debitam vnitatem. vn̄ appetitus hu iuſmodi ſeꝑatōnis non eſt prima cauſa doloris. ſed ma gis appetitus vnitatis. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ptās maior nō dꝫ poni cā doloris. qd̓ .n. ē in ptā te agentis nondum eſt pn̄s ſed futuꝝ. dolor aūt ē de malo pn̄ti. ergo ptās maior non eſt cā doloris. ¶ Pre. Nocu mentum illatum eſt cā doloris. ſed nocumentum pōt in ferri etiam a ptāte minore. ergo ptās maior non debet po ni cauſa doloris. ¶ Pre. Cauſe appetitiuoꝝ motuū ſunt interiores inclinatōnes aīe. ptās autem maior eſt aliquid exterius. ergo non debet poni cauſa doloris. ¶ Sed cōtra eſt quod Aug. dicit in li. de natura boni. In animo dolo rem facit voluntas reſiſtens poteſtati maiori. in corꝑe do lorem facit ſenſus reſiſtens corꝑi potentiori. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. malum coniunctum eſt cā dolo ris vel triſticie ꝑ modum obiecti. Id ergo quod eſt cauſa coniunctōis mali dꝫ poni cā doloris vel triſticie. manife ſtū eſt aūt hoc eſſe ꝯͣ inclinatōeꝫ appetitus. vt malū pn̄tia liter inhereat. qd̓ aūt ē ꝯͣ inclinatōeꝫ alicꝰ nunqͣꝫ adueīt ei niſi ꝑ actōeꝫ alicꝰ fortioris. ⁊ iō ptās maior ponit̉ eē cā do loris ab Augꝰ. Sꝫ ſciēdū ē ꝙ ſi ptās fortior intm̄ inuale

Queſtio XXXVII.
ſcat ꝙ mutet ꝯͣriā inclinatōnem in inclinatōnem ꝓpriam iam non erit aliqua repugnantia vel violentia ſicut quan do agens fortius corrūpendo corpus graue aufert ei incli natōeꝫ qua tendit deorſum. ⁊ ſic fieri ſurſum non ē ei vio lentum. ſed naturale. Sic igit̉ ſi aliqua poteſtas maior in tm̄ inualeſcat ꝙ auferat inclinationem voluntatis vel ap petitus ſenſitiui. ex ea non ſequit̉ dolor vel triſticia. ſꝫ tunc ſolum ſequit̉ qn̄ remanet inclinatio appetitus in contra rium. ⁊ īde eſt ꝙ Augꝰ. dicit ꝙ voluntas reſiſtens poteſta ti fortiori cauſat dolorem. ſi .n. non reſiſteret ſed cederet conſentiendo. non ſequeret̉ dolor ſed delectatio. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ maior poteſtas dolorem cauſat. non ẜm ꝙ eſt agens in potentia. ſed ẜm ꝙ eſt agens actu. dum .ſ. fac cō iunctionem mali corruptiui. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet aliquam poteſtatem que non eſt maior ſimpliciter eē ma iorem quantum ad aliquid. ⁊ ẜm hoc aliquod nocumen tum inferre poſſunt. Si autem nullo modo maior eſſet. nullo modo poſſet nocere. vnde non poſſet cauſam dolo ris inferre. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ exteriora agentia poſſunt eſſe cauſa motuum appetitiuoꝝ. inquantum cauſant preſen tiam obiecti. ⁊ hoc modo poteſtas maior ponitur cauſa do loris. ¶ Queſtio. XXXVII. Einde ꝯſiderādum eſt de effectibus doloris vel triſticie. Et circa hoc queruntur quattuor. Primo. vtrum do lor auferat facultatem addiſcendi. Secundo. vtrum aggra uatio animi ſit effectus triſticie vel doloris. Tertio vtruꝫ triſticia vel dolor debiliter omnem operatōnem. Quarto vtrum triſticia noceat corpori magis qͣꝫ alie paſſiones ani me. Ad primum ſic proceditur Uidetur ꝙ dolor non auferat facultatem addiſcendi. Di citur. n. Iſa. xxvi. Cum feceris iudicia tua in terra. iuſti ciam diſcent omnes habitatores orbis. Et infra. In tri bulatione murmuris doctrina tua eis. ſed ex iudicijs dei ⁊ tribulatione ſequitur dolor ſeu triſticia in cordibus homi num. ergo dolor vel triſticia non tollit. ſed magis auget facultatem addiſcendi. ¶ Pre. Iſa. xxviij. dicitur. Queꝫ docebit ſcientiam ⁊ quem intelligere faciet auditum? Ab lactatos a lacte. auulſos ab vberibus. id eſt. a delectationi bus. ſed dolor ⁊ triſticia maxime tollunt delectatōnes. im pedit enim triſticiam omnem delectatōnem. vt dicitur in vij. ethico. Et Eccl̓. xi. dicitur. ꝙ malicia hore obliuionem facit luxurie maxime. ergo dolor non tollit ſed magis pre bet facultatem addiſcendi. ¶ Pre. Triſticia interior pre eminet dolori exteriori. vt ſupra dictum eſt. ſed ſimul cuꝫ triſticia poteſt homo addiſcere. ergo multo magis ſimul cum dolore corporali. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. dicit in. i. ſoliloquiorum. Quamqͣꝫ accerrimo dolore dentium his diebus torquerer. non quidem ſinebar animo volue re. niſi ea que iam forte addiſceram. addiſcendo autem pe nitus impediebar ad quod mihiltota intentōe animi opꝰ erat. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ quia omnes potentie anime in vna eſ ſentia anime radicantur. neceſſe eſt ꝙ quando intentio a nime vehementer trahitur ad operatōnem vnius potentie retrahatur ab operatōne alterius. vnius enim anime non poteſt eſſe niſi vna intentio. ⁊ ꝓpter hoc ſi aliquid ad ſe tra hat totam intentōnem aīe vel magnam ꝑtem ip̄ius. nō cō patitur ſecum aliqͥd aliud quod magnam attentōnem re quirat. manifeſtum eſt autem ꝙ dolor ſenſibil̓ maxīe tra
hit ad ſe intentōnem aīe. qꝛ naturaliter vnumquodqͣꝫ to ta intentōne tendit ad repellendum contrarium. ſicut etiā in rebus naturalibus apparet. Sil̓r etiam manifeſtum ē ꝙ ad addiſcendum aliquid de nouo requiritur ſtudium. ⁊ conatus cum magna intentōne. vt pꝫ per illud quod d̓r Prouerbio. ij. Si queſieris ſapientiam quaſi pecuniam ⁊ ſicut theſauros effoderis eam. tunc intel liges diſcipli nam. Et ideo ſi ſit dolor intenſus. impeditur homo ne tūc aliquid addiſcere poteſt. ⁊ tantum poteſt intendi ꝙ nec e tiam inſtante dolore poteſt homo aliquid conſiderare etiā quod prius ſciuit. in hoc tamen attendit̉ diuerſitas ẜm di uerſitatem amoris quam homo habet ad addiſcendum vl̓ conſiderandum. quia quanto maior fuerit. magis retinet intentōnem animi. ne omnino feratur ad dolorem. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ triſticia moderata que excludit euagatōnem animi. poteſt conferre ad diſciplinam ſuſcipiendam. ⁊ p̄ cipue eorum per que homo ſperat ſe poſſe a triſticia libera ri. ⁊ hoc mō in tribulatōne murmuris homīes doctrinam dei magis recipiunt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ tā delectatio qͣꝫ dolor inqͣꝫtum ad ſe trahunt aīe intentōnem. impediūt ꝯſidera rionē rōis. vn̄ in. vij. ethi. d̓r. ꝙ impoſſibile eſt in ip̄a dele ctatōne venereorum aliquid intelligere. ſed tamen magis trahit ad ſe intentōnem anime qͣꝫ delectatio. ſicut etiam videmus in rebus naturalibus. ꝙ actio corporis natura lis magis intenditur in contrarium. ſicut aqua calefacta magis patitur a frigido vt fortius congeletur. Si ergo do lor ſeu triſticia fuerit moderata per accidens poteſt confer re ad addiſcendum inqͣꝫtum aufert ſuperab n̄dantiaꝫ de lectationum. ſed per ſe impedit. ⁊ ſi intendatur totaliter aufert. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ dolor exterior accidit ex leſione corporali. ⁊ ita magis habet tranſmutatōnem corporalem adiunctam qͣꝫ dolor interior. qui tamen eſt maior ſecun dum illud quod eſt formale in dolore quod eſt ex ꝑte ani me. ⁊ ideo dolor corporalis magis impedit contemplatio nem que requirit omnimodam quietem qͣꝫ dolor interi or. ⁊ tamen etiam dolor interior ſi multum intendat̉. ita trahit intentōnem vt nō poſſit homo de nouo aliquid ad diſcere. vnde ⁊ Gregorius ꝓpter triſticiam intermiſit eze chielis expoſitōnem. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uid etur ꝙ aggrauatio non ſit effectus triſticie. Dic̄. .n. apoſtolus. ij. ad Corinthi. vij. Ecce hocip̄um contriſtari vos ſecundum deum quantam in vobis operatur ſollicitu dinem defenſionem indignatōnem ⁊cͣ. ſed ſollicitudo ⁊ ī dignatio ad quandam erectōnem aī ꝑtinet que ad aggra uatō nem opponitur. non ergo aggrauatio eſt effectus tri ſticie. ¶ Pre. Tri ſticia delectatōi opponitur. ſed effectuſ delectatōnis eſt dilatatio. cui non opponitur aggrauatio. ſed conſtrictio. ergo effectus triſticie non debet poni aggra uatio. ¶ Pre. Ad triſticiā ꝑtinet abſorbere. vt pꝫ ꝑ illud quod apl̓s dic̄. ij. ad Corinth. ij. Ne forte abundātiori tri ſticia abſorbeat̉ qui ē eiuſmodi. ſꝫ qd̓ aggrauat̉ nō abſor bet̉. quinimo ſub aliqͦ ponderoſo deprimit̉. qd̓ aūt abſorbe tur infra abſorbens includit̉. ergo aggrauatio non dꝫ poni effectus triſticie. ¶ Sed contra eſt ꝙ Gregor. nycenus ⁊ Damaſ. ponunt triſticiam aggrauantē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ affe ctus paſſionum aīe qn̄qꝫ metaphorice noīant̉ ẜm ſil̓itudi nē ſenſibiliū corpoꝝ. eo ꝙ motꝰ appetitꝰ aīal̓ ſunt ſil̓es īcli natōibꝰ appetitꝰ natural̓. ⁊ ꝑ hūc modū feruor attribuit a mori. dilatatio d̓lectatōi. ⁊ aggrauatio triſticie. Dicit̉ .n. idere īpedit̉ a ꝓprio motF 5

Queſtio XXXVI
manifeſtū ē aūt ex p̄dictio ꝙ triſticia contingit ex aliquo malo pn̄ti. qd̓ quidem ex hocip̄o ꝙ repugnat motui volū tatis aggrauat aīm inqͣꝫtū impedit ip̄m ne fruat̉ eo quod vult. Et ſiqͥdem nō ſit tāta vis mali ꝯtriſtātis vt auferat ſpē euadēdi. lꝫ animus aggrauet̉ qͣꝫtū ad hoc ꝙ in pn̄ti n̄ potit̉ eo qd̓ vult. remanet tn̄ motus ad repellendum noci uum contriſtans. Si vero ſuꝑexcreſcat vis mali intm̄ vt ſpem euaſionis excludat. tūc ſimpl̓r impedit̉ etiā interior motꝰ animi anguſtiati. vt neqꝫ hac neqꝫ illa diuertere va leat. ⁊ qn̄qꝫ etiā impedit̉ exterior motus corꝑis. ita ꝙ re maneat homo ſtupidus in ſeip̄o. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ illa erectio animi ꝓuenit ex triſticia que ē ẜm deum ꝓpter ſpē adinnctam de remiſſione peccati. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ qͣꝫtū ad motum appetitiuum ꝑtinet. vt ad idē refert̉ conſtrictio ⁊ aggrauatio. ex hoc .n. ꝙ aggrauat̉ animus. vt ad exteriora libere ꝓgredi non poſſit. ad ſeip̄m retrahit̉ quaſi in ſeip̄o conſtrictus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ triſticia abſorbere hominem d̓r. qn̄ ſic totaliter vis contriſtantis mali afficit animam. vt omnem ſpem euaſionis excludat. ⁊ ſic etiam eodē mo do aggrauat ⁊ abſorbet. quedam .n. ſe conſequunt̉ in his que metaphorice dicunt̉. que ſibi repugnare vident̉ ſi ẜm ꝓprietatem accipiant̉. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ triſticia nō impediat oēꝫ oꝑatōeꝫ Solicitudo. n ex triſticia cauſat̉. vt pꝫ ꝑ auctoritatē apl̓i inductā. ſed ſo licitudo adiuuat ad bn̄ oꝑandum. Un̄ apl̓s dic̄. ij. ad T. moth. ij. Sollicite cura teip̄m exhibere oꝑarium inconfu ſibilem. ergo triſticia non impedit oꝑationem. ſed magis adiuuat ad bn̄ oꝑandum. ¶ Pre. Triſticia cauſat ī mul tis concupiſcentiam. vt d̓r in vij. ethi. ſed concupiſcentia facit ad intenſionem oꝑationis. ergo ⁊ triſticia. ¶ Pre. ſi cut quedam oꝑationes ꝓprie ſunt gaudentium. ita etiam quedam oꝑationes his qui contriſtant̉. ſicut lugere. ſed vnumquodqꝫ auget̉ ex ſibi conuenienti. ergo aliq̄ oꝑatō nes non impediunt̉ ſed meliorant̉ ꝓpter triſticiā. ¶ Sꝫ contra eſt quod ph̓s dicit in. x. ethic. ꝙ delectatio perficit oꝑationem. ⁊ econuerſo triſticiam impedit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam dictum ē. triſticia qn̄qꝫ non ita aggrauat vel ab ſorbet animum vt omnem motum interiorem ⁊ exterio rem excludat. ſed aliqui motus qn̄ꝫ ex ip̄a triſtici a cauſan tur. Sic ergo oꝑatio ad triſticiam dupl̓r pōt comparari. Uno mō ſicut ad id de quo ē triſticia. ⁊ ſic triſticia quam libet oꝑationem impedit. nunqͣꝫ .n. illud quod cum triſti cia facimus. ita bene facimus ſicut illud quod facimus cū delectatione vel ſine triſticia. Cuius rō eſt. quia volūtas ē cauſa oꝑationis humane. vnde qn̄ oꝑatio eſt de qua ali quis contriſtat̉. neceſſe ē ꝙ actio debilitet̉. Alio mō com parat̉ oꝑatio ad triſticiam. ſicut ad principium ⁊ ad cau ſam. ⁊ ſic neceſſe eſt ꝙ oꝑatio talis ex triſticia augeat̉. ſicut qͣꝫto aliquis magis tri ſtat̉ de re aliqua. tanto magis conat̉ ad expellendum triſticiam. dummodo remaneat ſpes ex pellendi. alioquin nullus motus vel oꝑatio ex triſticia cau ſaret̉. Et ꝑ hoc pꝫ reſponſio ad obiecta. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ triſticia nō inferat maxīe corꝑi nocumētū. Cri ſticia .n. hꝫ eē ſpūale in aīa. ſꝫ ea q̄ bn̄t tm̄ eē ſpūale nō cau ſant trāſmutatōeꝫ corꝑalē. ſic̄ pꝫ de intēſionibꝰ coloꝝ que ſunt in aere. a qͥbus nullū corpus colorat̉. gͦ triſticia nō fa cit aliqd̓ corꝑale nocumentū. ¶ Pre. Si fac̄ aliqd̓ corꝑa le nocumentū. hoc nō ē niſi inqͣꝫtū hꝫ corꝑalē trāſmutatio
nem adiunctā. ſꝫ corꝑal̓ trāſmutatio inuenit̉ in omībꝰ ale paſſionibꝰ. vt ſupͣ dictū eſt. gͦ nō magis triſticia qͣꝫ alie aīe paſſiones corꝑi nocet. ¶ Pre. ph̓s dic̄ in. vij. ethi. ꝙ ire ⁊ ꝯcupīe qͥbuſdā inſanias faciūt. qd̓ videt̉ eē maximū no cumentū cū rō ſit excellētiſſimū eoꝝ q̄ ſunt in hoīe. deſpe ratio etiā videt̉ eē magis nociua qͣꝫ triſticia cū cā triſticie ſit. gͦ triſticia nō magis nocet corꝑi qͣꝫ alie aīe paſſiones. ¶ Sed contra ē qd̓ d̓r Prouerb. xvij. Animus gaudens etatē floridā fac̄. ſpūs triſtis exſiccat oſſa. Et Prouer xxv. Sic̄ tinea veſtimēto ⁊ vermis ligno. ita triſticia viri nocꝫ cordi. Et Eccꝭ. xxxviij. A triſticia feſtinat mors. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ triſticia inter oēs aīe paſſiones magis corꝑi nocet. Cu ius rō ē. qꝛ triſticia repugnat humane vite qͣꝫtū ad ſpeciē motus ſui. ⁊ nō ſolū qͣꝫtū ad mēſurā ſeu qͣꝫtitatē. ſic̄ alie aīe paſſiones. Cōſiſtit .n. hūana vita in qͣdā motōe q̄ a cor de ī cetera mēbra diffundit̉. q̄ quidē motio ꝯuenit nature hūane ẜm aliquā determinatā mēſurā. ¶ Si gͦ iſta mo tio ꝓcedat vltra menſurā debitā. repugnabit hūane vite ẜm qͣꝫtitatis menſurā. nō aūt ẜm ſil̓itudinē ſpēi. Si autē impediat̉ ꝓceſſus hmōi motōis repugnabit vite ẜm ſuaꝫ ſpeꝫ. Eſt aūt attendendū in oībus aīe paſſionibus ꝙ trāſ mutatio corꝑalis q̄ ē in eis material̓. ē ꝯformis ⁊ ꝓportio nata motui appetitus qui ē formal̓. ſic̄ in oībus materia ꝓportionat̉ forme. Ille gͦ aīe paſſiones q̄ importāt motū appetitus ad ꝓſequendum aliquid. nō repugnant vitali motioni ẜm ſpeciem. ſed pn̄t repugnare ẜm qͣꝫtitatem. vt amor. gaudium. deſiderium. ⁊ hmōi. ⁊ ideo iſta ẜm ſpeciē ſuam iuuant naturam corꝑis. ſed ꝓpter exceſſum pn̄t no cere. paſſiones autem que important motum appetitꝰ cuꝫ fuga vel retractatōne quadam. repugnant vitali motōni non ſolum ẜm qͣꝫtitatem. ſed etiam ẜm ſpeciem motus. ⁊ ideo ſimpliciter nocent. ſicut timor ⁊ deſperatio. ⁊ pre om nibus triſticia que aggrauat animum ex malo pn̄ti. cuius eſt fortior impreſſio qͣꝫ futuri. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ quia anima naturaliter mouer corpus. ſpiritualis motus ani me naturaliter eſt cauſa tranſmutationis corꝑalis. nec ē ſimile de ſpiritualibus intentionibus. que non habent na turaliter ordinem mouendi alia corpora que non ſunt na ta moueri ab anima ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ alie paſſiones habent tranſmutationem corꝑalem conformem ẜm ſuam ſpeciē motioni vitali. ſed triſticia contrariam. vt dictum eſt. Ad. iij dd̓. ꝙ ex leuiori cauſa impedit̉ vſus rōnis qͣꝫ corrū patur vita. cum videamus multas egritudines vſum rō nis tollere que nondum adiuuant vitam. ⁊ cum timor ⁊ ira maxime nocumentum corꝑale afferunt ex ꝑmixtione triſticie ꝓpter abn̄tiam eius quod cupit̉. Ip̄a etiam triſti cia qn̄qꝫ rōnem aufert. ſicut pꝫ in bis qui ꝓpter dolores in melancoliam vel in maniā incidūt. ¶ Queſtio. XXXVIII. Einde conſiderādū eſt de remedijs doloris ſeu triſticie. Et circa hoc queruntur quinqꝫ. Primo vtrum dolor vel triſticia mitigetur per quamlibet delectationem. Se cundo. vtrum mitigetur per fletum. Tertio. vtrum per compaſſionem amicorum. Quarto. vtrum per contem plationem veritatis. Quinto. vtrum per ſomnum ⁊ bal nea. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ n̄ q̄libꝫ d̓lectatō mitiget quēlibꝫ dolorē ſeu triſti ciā. n̄ .n. delc̄atō. triſticiā mitigat niſi īqͣꝫtū ei ꝯͣriat̉. medici

Queſtio XXXVIII
ne. n ſunt ꝑ ꝯͣria. vt d̓r ī ij. et hͦ. ſꝫ nō q̄libet delectatio ꝯͣriat̉ cuilibet triſticie. vt ſupͣ dictū ē. gͦ nō q̄libet delectatio mi tigat quālibet triſticia. ¶ Pre. Illud qd̓ cauſat triſticiaꝫ nō mitigat triſticiā. ſꝫ aliq̄ delectatōes cauſant triſticiam qꝛ vt d̓r in. ix. ethi. Malus triſtat̉ qm̄ delectatus ē. non gͦ oīs delectatio mitigat triſticiā. ¶ Pre. Augꝰ. dic̄ in. iiij. ꝯfeſ. ꝙ ip̄e fugit de patria in qua ꝯuerſari ſolitus erat cuꝫ amico ſuo iam mortuo. minus eum querebant oculi eius vbi eum videre ſolebant. ex quo accipi pōt ꝙ illa in qui bus nobis amici mortui vel abſentes communicauerunt efficiunt̉ nobis de eorum morte vel abſentia dolentibus oneroſa. ſed maxime communicauerunt nobis in delecta tionibus. ergo ip̄e delectationes efficiunt̉ nobis dolentibꝰ oneroſe. non ergo quelibet delectatio mitigat quālibet tri ſticiam. ¶ Sed contra ē quod ph̓s dicit in. viij. ethi. ꝙ ex pellit delectatio triſticiam. ⁊ que contraria. ⁊ que contin gens ſi ſit fortis ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ex p̄dictis pꝫ. Dele ctatio eſt quedam quies apperitus in bono cōuenienti. tri ſticia autem ē ex eo quod repugnat appetitui. vnde ſicut ſe habet delectatio ad triſticiam in motibus appetitiuis. ſic ſe habet in corporibus quies ad fatigationem que accidit ex aliqua tranſmutatione innaturali. nam ⁊ i p̄a triſticia fati gationem quandam ſeu egritudinem appetitiue virtutis importat. Sicut igit̉ quelibet quies corporis remediū af fert contra quamlibet fatigatōnem ex quacunqꝫ cauſa in naturali ꝓuenientem. ita quelibet delectatio remedium affert ad mitigandum quālibet triſticiam ex quocunqꝫ ꝓ cedat. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ licet non omnis delectatio con trariet̉ omni triſticie ſecundum ſpeciem. contrariat̉ tamē ſecundum genus. vt ſupra dictum eſt. ⁊ ideo ex parte di ſpoſitionis ſubiecti quelibet triſticia ꝑ quam libet delecta tionem mitigari poteſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ delectationes ma lorum non cauſant triſticiciam in preſenti ſed in futuro. inqͣꝫtum ſcꝫ mali penitent de malis de quibus leticiam ha buerunt. ⁊ huic tri ſticie ſubuenit̉ ꝑ contrarias delectatio nes. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ quando ſunt due cauſe ad cōtrarios motus inclinantes. vtraqꝫ alteram impedit. ⁊ tamen illa finaliter vincit que fortior eſt ⁊ diuturnior. In eo autem qui triſtatur de his in quibus ſimul cum amico mortuo vel abſente delectari conſueuit. due cauſe in contrariū in ducentes inueniunt̉. Nam mors vel abſentia amici reco gitata inclinat ad dolorem. bonum autem preſens inclīat ad delectatōnem vnde vtrūqꝫ per alterum minuit̉. ſꝫ ta men quia fortius mouet ſenſus preſentis qͣꝫ memoria p̄ teriti. ⁊ amor ſui ip̄ius qͣꝫ amor alterius diuturnius mo uet. inde eſt ꝙ finaliter delectatio triſticiam expellit. Un de poſtpauca ſubdit ibidem Aug. ꝙ priſtinis generibus delectationū cedebat dolor eius. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ fletus non mitiget triſticiam. Nullus .n. effectꝰ diminuit ſuam cauſam. ſed fletus vel gemitus eſt effectus triſficie. ergo nō minuit triſticiam. ¶ Pre. Sicut fletus vel gemitus ē effectus triſticie. ita riſus ē effectus leticie. ſed riſus nō minuit leticiā. gͦ fletus nō mitigat triſticiam. ¶ Pre. In fletu repn̄cat̉ nobis malum cōtriſtans. ſꝫ ima ginatio rei ꝯtriſtantis auget triſticiam. ſicut imaginatio rei delectātis auget leticiā. gͦ videt̉ ꝙ fletus nō mitiget tri ſticiā ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Aug. dic̄ in. iiij. ꝯfeſ. ꝙ qn̄ dolebat de morte amici in ſol̓ gemitibꝰ ⁊ lachrymis erat ei aliqͣꝫtu ſa reqͥes. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ lachryme ⁊ gemitus naturalit̓ mi tigāt triſticiā. ⁊ hoc duplici rōe. Primo q̇dem. qꝛ oē noci
uum interius clauſum magis affligit. qꝛ magis multipli cat̉. intentio aīe circa ip̄m. ſed qn̄ ad exteriora diffundit̉. tūc aīe intentio ad exteriora qͦdammō diſgregat̉. ⁊ ſic in terior dolor minuit̉. ⁊ ꝓpter hoc qn̄ homīes qͥ ſunt in triſti cijs. exterius ſuā triſticiā manifeſtāt. vel fletu aut gemitu vel etiā v̓bo mitigat̉ triſticia. Scd̓o qꝛ ſꝑ oꝑatio ꝯueniēs hoī ẜm diſpoſitionem in qua ē ſibi ē delectabil̓. fletus au tem ⁊ gemitus ſunt q̄dam oꝑatōes ꝯueniētesⁱ triſtato vl̓ dolenti. ⁊ ideo efficiunt̉ ei delectabiles. Cū igit̉ oīs delecta tio ali qͣliter mitiget triſticiā vel dolorē vt dictū ē. ſequit̉ ꝙ ꝑ planctū ⁊ gemitū triſticia mitiget̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ip̄a habitudo cauſe ad effectū ꝯtrariat̉ habitudini ꝯtriſtātis ad ꝯtriſtatū. nā oīs effectus ē ꝯueniēs ſue cauſe. ⁊ ꝑ ꝯn̄s ē ei delectabil̓. ꝯtriſtās aūt ꝯtrariat̉ ꝯtriſtato. ⁊ ideo effec tus triſticie hꝫ contrariā habitudinē ad ꝯtriſtatū qͣꝫ cōtri ſtans ad ip̄m. ⁊ ꝓpter hoc mitigat̉ triſticia ꝑ effectū tri ſti cie rōe ꝯtrarietatis p̄dicte. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ hītudo effectus ad cāꝫ ē ſil̓is habitudini delectātis ad delectatū. qꝛ vtrobi qꝫ ꝯueniētia inuenit̉. oē aūt ſil̓e auget ſuū ſil̓e. ⁊ ideo per riſum ⁊ alios effectus leticie auget̉ leticia. niſi forte ꝑ acci dens ꝓpter exceſſum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ imaginatio rei ꝯtri ſtātis qͣꝫtum ē de ſe nata ē augere triſticia. ſꝫ ex hocip̄o ꝙ hō imaginat̉ ꝙ fac̄ illud qd̓ ꝯuenit ſibi ẜm talē ſtatū. ꝯſur git inde q̄dā delectatio. ⁊ eadē rōe ſi alicui ſubrepat riſus in ſtatu in qͦ videt̉ ſibi eē lugēdū. ex hocip̄o dolet tāqͣꝫ faci at id qd̓ nō conuenit. vt Tullius dicit in. iij. de tuſcula nis queſtionibus. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ dolor amici compatiētis nō mitiget triſticiā. Cō trarioꝝ .n. ꝯtrarij ſunt effectus. ſꝫ ſic̄ Augu. dic̄. viij. ꝯfeſ. Qn̄ cū multis gaudet̉ in ſingul̓ vberius ē gaudiū. qꝛ fer uere faciūt ſe ⁊ inflāmant̉ ex alterutro. gͦ ip̄a pari rōne qn̄ multi ſi l̓ triſtant̉. videt̉ ꝙ ſit maior triſticia. ¶ Pre. Hoc re qͦrit amicitia vt amoris vicē qͥs rependat. vt Augꝰ. dic̄ iiij ꝯfeſ. ſꝫ amicus ꝯdolēs dolet de dolore amici dolētis. gͦ ip̄e dolor amici ꝯdolētis ē cā amico pͥus dolenti de ꝓprio malo alterius doloris ⁊ ſic duplicato dolore videt̉ triſti cia creſcere. ¶ Pre. Omne malū amici ē ꝯtriſtās ſic̄ ⁊ ma lum ꝓpriū. nam amicus eſt alter ip̄e. ſed dolor ē quoddaꝫ malū. gͦ dolor amici ꝯdolētis auget triſticiā amico cui ꝯdo let̉. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ ph̓s dic̄ in. ix. ethi. ꝙ in triſticijs amicꝰ ꝯdolens ꝯſolat̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ naturaliter amicꝰ ꝯdolens in triſticijs ē ꝯſolatiuus. Cuius duplicē rōneꝫ tāgit ph̓s in. ix. ethi. Quaꝝ prima eſt. qꝛ cū ad triſticiam ꝑtineat ag grauare. hꝫ rōnem cuiuſdam oneris a qua aliquis aggra uatus alleuiari conatur. cum ergo aliquis videt d̓ ſua tri ſticia alios contriſtatos. ſit ei quaſi quedam imaginatio ꝙ illud onus alij cum ip̄o ferant quaſi conantes ad ip̄m ab onere alleuiandum. ⁊ ideo leuius fert triſticie onus. ſi cut etiam in portandis oneribus corporalibus contingit. Secunda ratio ⁊ melior eſt. quia per hoc ꝙ amici contri ſtantur ei. percipit ſe ab eis amari. quod eſt delectabile. vt ſupra dictum eſt. Unde cum omnis delectatio mitiget triſticiam. ſicut ſupra dictum eſt. ſequitur ꝙ amicus con dolens triſticiam mitiget. ¶ Ad primum ergo dicen dum. ꝙ in vtroqꝫ amicitia manifeſtatur ſcilicet ⁊ ꝙ con gaudet gaudenti. ⁊ ꝙ condolet dolenti. ⁊ ideo vtrumqꝫ ra tione cauſe reciditur delectabile. ¶ Ad ſecundum di cendum. ꝙ ip̄e dolor amici ſecundum ſe contriſtaret. ſed conſideratio cauſe eius que eſt amor magis delectat. Et ꝑ hoc pꝫ reſponſio ad tertium.

Queſtio XXXIX
Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ꝯtemplatio veritatis nō mitiget dolorē. d̓r .n. Eccl̓aſtes. ij. Qui addit ſcīaꝫ addit ⁊ dolorē. ſꝫ ſcīa ad con templatōeꝫ veritatis ꝑ tinet. nō gͦ ꝯtemplatio veritatis mi tigat dolore. ¶ Pre. Contemplatio veritatis ad intellec tū ſpeculatiuū ꝑtinet. ſꝫ intellectus ſpeculatiuus nō mo uet. vt d̓r in. iij. de aīa. cū igit̉ gaudium ⁊ dolor ſint qͥdam motus aī. videt̉ ꝙ contemplatio veritatis nihil faciat ad mitigatōeꝫ doloris. ¶ Pre. Remediū egritudīs appone̓ dum ē vbi eſt egritudo. ſed contemplatio veritatis eſt ī in tellectu. nō ergo mitigat dolorem corꝑalem qͦ eſt in ſenſu. Sed contra eſt quod Augꝰ. dic̄ in primo ſoliloquioꝝ. Uidebat̉ mihi ſi ſe ille mentibus noſtris veritatis fulgor aperiret. aut nō me ſenſuꝝ fuiſſe illū dolorē. aut certe ꝓ ni hilo toleratuꝝ. ¶ Rn̄. dd̓. ſicut ſupͣ dictū eſt. in contem platōe veritatis maxīa delectatio conſiſtit. omnis autem delectatio dolorem mitigat. vt ſupra dictum ē. ⁊ ideo con templatio veritatis mitigat triſticiam vel dolorem. ⁊ tan to magis qͣꝫto ꝑfectius aliquis eſt amator ſapīe. ⁊ ideo ho mines ex contemplatōne diuina ⁊ future beatitudīs ī tri bulatōibus gaudent. ẜm illud Iaco. i. Omne gaudium exiſtimate fratres mei cum in temptatōnes varias incide ritis. Et quod eſt amplius etiam inter corꝑis cruciatus. hmōi gaudium inuenit̉. ſicut Tyburtius martyr cum nu datis plantis ſuꝑ ardentes prunas incederet dixit. Uide tur mihi ꝙ ſuper roſeos flores incedam in noīe Ieſu xp̄i ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ qui addit ſcīam addit dolorem. vel ꝓ pter difficultatem ⁊ defectum inueniende veritatis. vel ꝓ pter hoc ꝙ per ſcīam homo cognoſcit multa que voluntati contrariant̉. ⁊ ſic ex parte reꝝ cognitaꝝ ſcīa dolorem cau ſat. ex parte autem contemplatōis veritatis delectatōem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ intellectus ſpeculatiuus non mouet aīm ex parte rei ſpeculate. mouet tamen animum ex parte ip̄iꝰ contemplatōnis que eſt quoddam bonum hominis. ⁊ na turaliter delectabil̓. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in viribus anime ſit redundantia ab inferiori ad ſuperius. ⁊ ſecundum hoc delectatio contemplatōnis que eſt in ſuperiori parte redū dat ad mitigandum etiam dolorem qͥ eſt in ſenſu. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ſomnus ⁊ balneum non mitigēt triſticiam. Tri ſtia .n. in anima conſiſtit. ſed ſomnus ⁊ balneum ad corꝑ pertinent. non ergo aliquid faciunt ad mitigatōnem triſti cie. ¶ Pre. Idem effectus non videt̉ cauſari ex cōtrarijs cauſis. ſed hmōi cum ſint corꝑalia repugnant cōtempla tioni veritatis. que eſt cauſa mitigatōnis triſticie. vt dic tum eſt. non ergo ꝑ huiuſmodi triſticia mitigat̉. ¶ Pre. Triſticia ⁊ dolor ſecundum ꝙ pertinent ad corpus. in qͣ dam tranſmutatōne cordis conſi ſtunt. ſed hmōi remedia magis vident̉ pertinere ad exteriores ſenſus ⁊ membra qͣꝫ ad interiorem cordis diſpoſitōnem. non ergo per hmōi triſticia mitigat̉. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. dic̄. ix. cō feſ. Audieram balnei nomen inde dictum ꝙ anxietatē pel lat ex animo. Et infra. Dormini ⁊ euigilaui. ⁊ non ꝑua ex parte mitigatum inueni dolorem meum. Et inducit qd̓ in hymno Ambroſij d̓r. ꝙ quies artus ſolutos reddit la boris vſui. menteſqꝫ feſſas alleuat. luctuſqꝫ ſoluit anxios. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum ē Triſticia ẜm ſuā ſpēꝫ repu gnat vitali motōi corꝑis. ⁊ ideo illa que reformāt naturā corꝑalem ī debitū ſtatū vital̓ motōis. repugnāt triſticie ⁊ ip̄aꝫ mitigāt. Per hoc etiā ꝙ hmōi remedijs reducit̉ natura ad debitū ſtatū. cauſat̉ ex his delectatio. hoc .n. eſt qd̓ delectatōeꝫ fac̄. vt ſupͣ dictum ē. vnde cum oīs delectatio triſticiā mitiget. ꝑ hmōi remedia corporalia tri ſticia miti gat̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ip̄a debita corꝑis diſpoſitio inqͣꝫtum ſentit̉. delectatōeꝫ cauſat. ⁊ ꝑ conſequens triſticiam miti gat. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ delectatōnum vna aliam impedit. vt ſupͣ dictum ē. ⁊ tn̄ oīs delectatio triſticiam mitigat. vn̄ nō ē inconueniēs ꝙ ex cauſis ſe inuicē impediētibus triſticia mitiget̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ oīs bona diſpoſitio corꝑis redun dat quodammō ad cor ſic̄ ad principium ⁊ finem corpora lium motōnum. vt d̓r in li. de cauſa motus animalium. Queſtio. XXXIX. Einde conſideradū eſt de bonitate ⁊ malicia doloris vel triſticie. Et circa hoc querunt̉ qͣttuor. Primo vtrum oīs triſticia ſit malum. Scd̓o vtꝝ poſſit eē bonū honeſtū. Tertio vtꝝ poſſit eē bonū vtile. Quarto viꝝ dolor corꝑis ſit ſummum malum. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ oīs triſticia ſit mala. Dic̄. n. Gregor. nice. Oīs triſticia malū ē ſuiip̄ius natura. ſꝫ qd̓ naturaliter ē malū ſꝑ ⁊ vbiqꝫ ē malū. ergo oīs triſticia ē mala. ¶ Pre. Illd̓ qd̓ oēs fugiūt etiā ꝟtuoſi ē malū. ſꝫ triſticiā oēs fugiunt etiam ꝟtuoſi. qꝛ vt d̓r in vij. ethi. Et ſi prudens non in tendat delectari. tamen intendit non triſtari. ergo triſticia eſt malum. ¶ Pre. Sic̄ malum corꝑale eſt obiectum ⁊ cauſa doloris corꝑalis. ita malum ſpūale eſt obiectum ⁊ cauſa triſticie ſpūalis. ſed omnis dolor corporalis eſt ma lum corporis. ergo omnis triſticia ſpūalis eſt malum ani me. ¶ Sed contra. Tri ſticia de malo contrariat̉ delecta tioni de malo. ſed delectatio de malo eſt mala. vnde in de teſtatōnem quorundam d̓r Prouer. ij. ꝙ letant̉ cum ma le fecerint. ergo triſticia de malo eſt bona. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ali quid eſſe bonum vel malum poteſt dici dupliciter. Uno mō ſimpl̓r ⁊ ẜm ſe. ⁊ ſic oīs triſticia ē qͦddā malū. hoc .n. ip̄m quod eſt apperitū hoīs anxiari d̓ malo pn̄ti rōeꝫ mali hꝫ. impedit̉ .n. ꝑ hoc q̄es appetitus in bono. Alio mō d̓r ali qͥd bonū vel malū ex ſuppoſitōne alterius. ſic̄ verecūdia d̓r eē bonū ex ſuppoſitōe alicꝰ turpis ꝯmiſſi. vt d̓r in. iiij. ethi. Sic igit̉ ſuppoſito aliquo contriſtabili vel doloroſo ad bo nitate ꝑtinet ꝙ aliquis de malo pn̄ti triſtet̉ vel doleat. ꝙ enim non triſtaret̉ vel non doleret. non poſſet eſſe niſi qꝛ vel non ſentiret. vel qꝛ non reputaret ſibi repugnans. ⁊ vtrunqꝫ iſtoꝝ ē malum manifeſte. ⁊ ideo ad bonitatem ꝑ tinet vt ſuppoſita pn̄tia mali ſequat̉ triſticia vel dolor. ⁊ hoc eſt quod Augꝰ. dic̄. viij. ſuper Gen̄. ad lr̄am. Adhuc eſt bonum quod dolet amiſſum bonum. nam niſi aliquod bonum remanſiſſet in natura. nullius boni amiſſi dolor eſ ſet in pena. ſed quia ſermones morales ſunt in ſingulari bus quorum ſunt operatōnes. illud quod eſt ex ſuppoſitō ne bonum debet bonum iudicari. ſicut quod eſt ex ſuppoſi tione voluntarium iudicat̉ voluntarium. vt d̓r in. iij. eth. vt ſupra habitum eſt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ Gregor. nyce nus loquit̉ de triſticia ex parte mali triſtantis. non auteꝫ ex parte ſentientis ⁊ repudiantis malum. Et ex hac etiaꝫ parte omnes fugiunt triſticiam inquantum fugiunt ma lum. ſed ſenſum ⁊ refutatōnem mali non fugiunt. Et ſic dicendum etiam eſt de colore corporali. nam ſenſus ⁊ recu ſatio mali corꝑal̓ atteſtat̉ nature bone. Un̄ pꝫ reſponſio ad ſecundum ⁊ ad tertium.

Queſtio XXXIX
Ad ſecundū ſic proce dit̉ Uidet̉ ꝙ triſticia nō habeat rōnem boni honeſti. Qd̓ .n. ad in fetos deducit contrariat̉ hone ſto. ſed ſicut dic̄ Aug. xij. ſuper Gen̄. ad lr̄am. Iacob hoc timuiſſe videt̉. ne ni mia triſticia ſic ꝑturbaret̉. vt non ad requiem beatoꝝ iret ſed ad inferos peccatoꝝ. ergo triſticia non habet rōne bo ni honeſti. ¶ Pre. Bonum honeſtum habet rōnem lau dabilis ⁊ meritorij. ſed triſticia diminuit rōnem laudis ⁊ meriti. Dicit .n. apl̓s. ij. ad Corinth. ix. Unuſquiſqꝫ ꝓut deſtinauit in corde ſuoᵐ. non ex triſticia aut ex neceſſitate ergo triſticia non eſt bonum honeſtum. ¶ Pre. Sicut Auguſ. dicit. xiiij. de ci. dei. Triſticia eſt de his que nobis nolentibus accidunt. ſed non velle ea que preſentialiter fiunt eſt habere voluntatem repugnantem ordinatōni di uine. cuius ꝓuidentie ſubiacent omīa que agunt̉. ergo cū conformitas humane voluntatis ad diuinam ꝑtineat ad rectitudinem voluntatis. vt ſupra dictum eſt. videt̉ ꝙ tri ſticia contrariet̉ rectitudini voluntatis. ⁊ ſic non habet rō nem honeſti. ¶ Sed contra. Omne quod meret̉ p̄miuꝫ vite eterne habet rōnem honeſti. ſed triſticia eſt hmōi. vt pꝫ ꝑ id quod d̓r Matth. v. Beati qui lugent quoniam ip li conſolabunt̉. er go triſticia eſt bonum honeſtū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſecundum illam rōnem qua triſticia eſt bonum. po teſt eē bonum honeſtum. Dictum eſt .n. ꝙ triſticia eſt bo num ẜm cognitionem ⁊ recuſatōnem mali. que quidem duo in dolore corꝑali atteſtant̉ bonitate nature. ex qua ꝓ uenit ꝙ ſenſus ſentit. ⁊ natura refugit leſiuum quod cau ſat delorem. In interiori vero triſticia cognitio mali quā doqꝫ quidem eſt ꝑ rectum iudicium rōis. ⁊ recuſatio ma li eſt ꝑ voluntatem bene diſpoſitam deteſtantem malum omne autem bonum honeſtum ex his duobus ꝓcedit .ſ. ex rectitudine rōnis ⁊ voluntatis. vnde manifeſtuꝫ eſt ꝙ triſticia poteſt habere rōnem boni boneſti. ¶ Ad i. ergo di cendum. ꝙ omnes paſſiones anime regulari debent ſecū dum regulam rōnis. que eſt radix boni honeſti. quam trā ſcendit immoderata triſticia. de qua loquit̉ Augꝰ. ⁊ ideo recedit a rōne boneſti. ¶ Ad. ij dd̓ ꝙ ſicut tri ſticia de ma lo ꝓcedit ex voluntate ⁊ rōne recta que deteſtat̉ malum. ita triſticia de bono ꝓcedit ex rōne ⁊ voluntate peruerſa q̄ deteſtat̉ bonum. ⁊ ideo talis triſticia impedit laudem vel meritum boni honeſti. ſicut cum quis facit cuꝫ triſticia ele moſynam. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ aliqua preſentialiter eueniūt que non fiunt deo volente ſed deo ꝑmittente. ſicut pecca ta. vnde voluntas repugnans peccato exiſtenti vel in ſe. vl̓ in alio. non diſcordat a voluntate dei. mala vero penalia p̄ ſentialiter contingunt etiam deo volente. non tamen exi git̉ ad rectitudinem voluntatis ꝙ ea ẜm ſe homo velit. ſed ſolum ꝙ non contrariat̉ ordini diuine iuſticie. vt ſu pra dictum eſt. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ triſticia nō poſſit eē bonum vtile. d̓r .n. Eccꝭ. xxx. Uultos occidit triſticia. ⁊ non eſt vtilitas in illa. ¶ Pre Electio eſt de eo quod ē vtile ad finē aliquem. ſed triſticia non eſt eligibil̓. quinimo idem ſine triſticia qͣꝫ cum triſti cia eſt magis eligendum. vt d̓r in. iij. topi. ergo triſticia. nō eſt honum vtile ¶ Pre. Omnis res eſt ꝓpter ſuam oꝑa tionem. vt d̓r in. ij. de celo. ſed triſticia impedit oꝑatōnem vt d̓r in. x. ethi. ergo triſticia non habet rōnem boni vtilis. ¶ Sed contra. Sapiens non querit niſi vtilia. ſed ſicut d̓r Eccl̓aſtes. vij. Cor ſapientum vbi triſticia. ⁊ cor ſtulto
rum vbi leticia. ergo triſticia eſt vtilis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ex malo pn̄ti inſurgit duplex appetitiuus motus. Unus qui dem ē appetitus qͦ contrariat̉ malo pn̄ti. ⁊ ex iſta ꝑte triſti cia non habet vtilitatem. quia id quod eſt pn̄s non poteſt non eē pn̄s. Scd̓s motus conſurgit in appetitū ad rugiē dum ⁊ repellendum malum contriſtans. ⁊ qͣꝫtum ad hoc triſticia habet vtilitatem ſi ſit de aliquo quod eſt fugien dum. Eſt .n. aliquid fugiendum dupl̓r. Uno mō ꝓpt̓ ſe ip̄m ex contrarietate quam hꝫ ad bonum ſic̄ pctm̄. ⁊ ideo triſticia de peccato vtil̓ eſt ad hoc ꝙ homo fugiat pctm̄. ſic̄ apl̓s dic̄. ij. ad Corīth. vij. Gaudeo non qꝛ contriſtati eſtꝭ ſed qꝛ contriſtati eſtis ad penitentiam. Alio mō eſt aliqͥd fugiendum. non qꝛ ſit ẜm ſe malum. ſed qꝛ eſt occaſio ma li. dum vel homo nimis inheret ei ꝑ amorem. vel etiam ex hoc ꝙ p̄cipitat̉ in aliquod malum. ſicut pꝫ in bonis tē poralibus. ⁊ ẜm hoc triſticia de bonis tꝑalibus pōt eē vti lis. ſicut d̓r Eccl̓aſtes. vij. Melius ē ire ad domū luctꝰ qͣꝫ ad domū ꝯuiuij. in illa .n. finis cūctoꝝ ammouet̉ hoīum. Ideo aūt triſticia in oī fugiēdā ē vtil̓. qꝛ geminat̉ fugiē di cā. nā ip̄m malū ẜm ſe fugiendū ē. ip̄aꝫ aūt tri ſticia ẜm ſe oēs fugiūt. ſicut etiā bonū oēs appetūt ⁊ delectatōeꝫ de bono. Sicut gͦ delectatio de bono fac̄ vt bonum auidius ꝙͣ rat̉. ita triſticia de malo facit vt malum vehementius fu giat̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ auctoritas illa intelligit̉ de im moderata triſticia que animum abſorbet. hmōi autem tri ſticia immobilitat animum. ⁊ impedit fugam mali. vt ſu pra dictum eſt ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut quodlibet eligibile fit minus eligibile ꝓpter triſticiam. ita quodlibet fugienduꝫ reddit̉ magis fugiendum ꝓpter triſticiam. ⁊ quātum ad hoc triſticia eſt vtil̓. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ triſticia de oꝑatione aliqua impedit oꝑationem. ſed triſticia de ceſſatōe oꝑatio nis fac̄auidius oꝑari. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ triſticia ſit ſummum malum. Opinio .n. oppo nit̉ peſſimum. vt d̓r in. viij. ethi. ſed quedam delectatio eſt optimum. que .ſ. ꝑtinet ad felicitatem. ergo aliqua triſti cia eſt ſummum malum. ¶ Pre. Beatitudo eſt ſummū bonuꝫ hoīs. qꝛ eſt vltimus hoīs finis ſed beatitudo conſi ſtit in hoc ꝙ homo habeat quicquid velit. ⁊ nihil mali ve lit. vt ſupra dictum eſt. ergo ſummum bonum hoīs eſt im pletio voluntatis i p̄ius. ſed triſticia conſiſtit in hoc ꝙ ac cidit aliquid contra voluntatem. vt pꝫ per Aug. xiiij de ci. dei. ergo triſticia eſt ſummum malum homīs. ¶ Pre. Augꝰ. ſic argumentat̉ in i. ſoliloquioꝝ. Ex duabus parti bus compoſiti ſumus. ex anima .ſ. ⁊ corpore. quarum ꝑs deterior eſt corpus. ſummum autem bonum eſt melioris partis optimum. ſummum autem malum peſſimum de terioris. eſt autem optimum in animo ſapientia. in corꝑe peſſimum dolor. ſummum igit̉ bonum homīs eſt ſapere ſummum malum dolere ¶¶ Sed contra. Culpa eſt ma gis malum qͣꝫ pena. vt in primo habitum eſt. ſed triſticia ſeu dolor pertinet ad penam peccati. ſicut frui rebus mu tabilibus eſt malum culpe. Dicit enim Auguſt in lib. de vera religio. Quis eſt dolor qui dicitur animi. niſi care re mutabilibus rebus. quibus fruebatur aut frui ſe poſ ſe ſperauerat. ⁊ hoc eſt totum quod d̓r malum. id eſt. pec catum ⁊ pena pctī. ergo triſticia ſeu dolor non eſt ſummū malum homīs ¶ Rn̄ dd̓. ꝙ impoſſibile eſt aliquam tri ſticiam ſeu dolorem eſſe ſummum hoīs malum. Oīs .n. triſticia ſeu dolor aūt ē de hoc qḋ ē vere malū. aut ē de ali quo apparenti malo quod ē vere bonum. dolor autem ſeu

Queſtio XL
triſticia que eſt vere de malo non poteſt eē ſummū malū. eſt .n. aliqͥd eo peius .ſ. vel non iudicare eſſe malū illud qd̓ vere ē malū. vel etiam nō refutare illud. triſticia autē vel dolor qui eſt de apparenti malo quod eſt vere bonum. non pōt eē ſummum malum. quia peius eſſet omnino aliena ri a vero bono. vn̄ poſſibile eſt ꝙ aliqua triſticia vel dolor ſit ſummum hominis malum. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ duo bona ſunt communia ⁊ delectationi ⁊ triſticie .ſ. iudicium verum de bono ⁊ malo. ⁊ ordo debitus voluntatis approbā tis bonum ⁊ recuſantis malum. Et ſic pꝫ ꝙ in dolore vel triſticia eſt aliquod bonum. ꝑ cuius priuationem pōt fie ri deterius. ſed non in omni delectatione eſt aliquod ma lum. ꝑ cuius remotionem poſſit fieri melius. vn̄ delecta tio aliqua pōt eſſe ſummum hominis bonuꝫ. eo mō quo ſupra dictum eſt. triſticia autem non pōt eſſe ſummū ho minis malum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ hocip̄m quod eſt volunta tem repugnare malo. eſt quoddam bonum. ⁊ ꝓpter hoc triſticia vel dolor non pōt eē ſummum malum. quia ha bet aliquam ꝑmixtionem boni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ peius ē quod nocet meliori qͣꝫ quod nocet peiori. malum autem d̓r. quia nocet. vt dicit Augꝰ. in Ench. vn̄ maius malum eſt quod ē malum anime qͣꝫ quod eſt malum corꝑis. vn̄ non eſt efficax rō quam Aug. inducit non ex ſenſu ſuo. ſed ex ſenſu alterius. ¶ Queſtio. XL Onſequēter ꝯſidera dum eſt ve paſſionibus iraſcibilis. Et primo de ſpe ⁊ deſperatione. Scd̓o de timore ⁊ auda cia. Tertio de ira. Circa primum queruntur octo. Primo vtrum ſpes ſit idem quod deſiderium vel cupiditas. Se cundo vtrum ſpes ſit in vi apprehenſiua vel in vi appeti tiua. Tertio vtrum ſpes ſit in brutis animalibus. Quar to vtrum ſpei contrariet̉ deſperatio. Quinto vtrum cauſa ſpei ſit experientia. Sexto vtrum in iuuenibus ⁊ ebrioſis ſpes abundet. Septimo de ordine ſpei ad amorē. Octa uo vtꝝ ſpes conferat ad oꝑationem. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ſpes ſit idem quod deſiderium ſiue cupiditas. Spes. .n. ponit̉ vna quattuor principalium paſſionū. ſed Aug. enūerans qͣttuor principales paſſiones. ponit cupi ditatē loco ſpei. vt pꝫ in. xiiij. de ci dei. gͦ ſpes ē idē qd̓ cupi ditas ſiue deſideriū. ¶ Pre. Paſſiones differūt ẜm obie cta. ſed idem eſt obiectu ſpei ⁊ cupiditatis ſiue deſiderij .ſ. bonum futuꝝ. ergo ſpes ē idē qd̓ cupiditas ſiue deſideriū. ¶ Si dicat̉ ꝙ ſpes addit ſuꝑͣ deſiderium poſſibilitatem adipiſcendi bonum futuꝝ. ¶ Contra. id qd̓ ꝑ accn̄s ſe hꝫ ad obiectū nō variat ſpēꝫ paſſiouis. ſed poſſibibile ſe hꝫ ꝑ accn̄s ad bonū futuꝝ. qd̓ ē obiectum cupiditatis vel de ſiderij ⁊ ſpei ergo ſpes nō eſt paſſio ſpē differens a deſide rio vel cupiditate. ¶ Sed contra. diuerſaꝝ potentiarum ſunt diuerſe paſſiones ſpē differentes. ſꝫ ſpes eſt in iraſci bili. deſiderium autem ⁊ cupiditas in concupiſcibili. ergo ſpes differt ſpecie a deſiderio ⁊ cupiditate. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſpēs paſſionis ex obiecto conſiderat̉. Circa obiectum autē ſpei quattuor conditiones attendunt̉. Primo qͥdē ꝙ ſit bonū. nō .n. ꝓprie loquēdo ē ſpes niſi de bono. ⁊ ꝑ hoc dif fert ſpes a timore qui ē de malo. Scd̓o vt ſit futuꝝ. nō. .n. ſpes eſt de pn̄ti iam habito. ⁊ ꝑ hoc differt ſpes a gaudio quod ē de bono pn̄ti. Tertio requirit̉ ꝙ ſit aliqͥd arduuꝫ cū difficultate adipiſcibile. nō .n. aliqͣs d̓r̄ aliqͥd ſperare mi nimū qd̓ ſtatim eſt in ſua ptāte vt habeat. ⁊ ꝑ hoc differi
ſpēs a deſiderio vel cupiditate. q̄ eſt de bono futuro abſolu te. vn̄ ꝑtinet ad ꝯcupiſcibilē. ſpes aūt ad iraſcibilē. Quar to ꝙ illud arduū ſit poſſibile adipiſci. nō. .n. aliqͥs ſꝑat id qd̓ oīo adipiſci nō pōt. ⁊ ẜm hoc differt ſpes a deſperatōe Sic gͦ pꝫ ꝙ ſpes differt a deſiderio. ſic̄ differūt paſſiones iraſcibilis a paſſionibꝰ ꝯcupiſcibil̓. ⁊ ꝓpter hoc ſpes p̄ſuꝑ ponit deſideriū ſic̄ ⁊ oēs paſſiones iraſcibilis p̄ſupponūt paſſiones ꝯcupiſcil̓. vt ſup̄ dictū ē. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ Aug. ponit cupiditatē loco ſpei. ꝓpter hoc ꝙ vtrūqꝫ reſpic̄ bonū futuꝝ. Et qꝛ bonū qd̓ nō eſt arduū qͣi nihil reputat̉. vt ſic cupiditas maxīe videat̉ tēdere in bonū arduū. in qd̓ etiā tēdit ſpes ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ obiectū ſpei nō eſt bonū futuꝝ abſolute. ſed cū arduitate ⁊ difficultate adipiſcēdi. vt dic tum ē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ obiectū ſpei nō ſolū addit poſſibili tatē ſuꝑ obiectu deſiderij. ſꝫ etiā arduitatē. q̄ ad aliā potē tiā facit ſpem ꝑtinere .ſ. ad iraſcibilē q̄ reſpicit arduum vt in primo dictū eſt. poſſibile aūt ⁊ impoſſibile nō oīo ꝑacci dens ſe hn̄t ad obiectū appetitiue ꝟtutis. Nā appetitus ē principiū motōis. nihil aūt mouet̉ ad aliqͥd niſi ſub rōne poſſibilis. nullus .n. mouet̉ ad id qd̓ eſtimat impoſſibile adipiſci. ⁊ ꝓpter hoc ſpes differt a deſperatōe ẜm differen tiam poſſibilis ⁊ impoſſibilis. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ſpes ꝑtineat ad vim cognitiuā. Spes .n. videt̉ eē expectatio q̄dam. Dic̄ .n. apl̓s Ro. viij. Si aūt qd̓ nō videmus ſperamus. ꝑ patīaꝫ expecta mus. ſed expectatio videt̉ ad vim cognitiuam ꝑtinere. cuius eſt expectare. er go ſpes ad cognitiuam ꝑtinet. ¶ Pre. Idem eſt vt vide tur ſpes quod fiducia. vn̄ ⁊ ſperantes confidentes voca mus. quaſi ꝓ eodem vtentes eo quod eſt confidere ⁊ ſpe rare. ſed fiducia ſicut ⁊ fides videt̉ ad vim cognitiuam ꝑ tinere. ergo ⁊ ſpes. ¶ Pre. Certitudo eſt ꝓprietas cogni tiue ꝟtutis. ſed certitudo attribuit̉ ſpei. ergo ſpes ad vim cognitiuam ꝑtinet. ¶ Sed contra. Spes eſt de bono. ſi cut dictum e. bonum autem inqͣꝫtum hmōi non eſt obie ctum cognitiue ſed appetitiue ꝟtuns. ergo ſpes non perti net ad cognitiuam. ſed ad apperitiuam ꝟtutē. ¶ An̄. dd̓. ꝙ cum ſꝑes importet extenſionem quādam appetitus in quoddam bonum. manifeſte ꝑtinet ad appetitiuam ꝟtu tem. motus .n. ad res ꝑtinet ꝓprie ad appetitum. actio ve ro ꝟtutis cognitiue ꝑficit̉ non ẜm motum cognoſcentio ad res. ſed potius ꝙ res cognite ſunt in cognoſcente. Sꝫ quia vis cognitiua mouet appetitiuam repn̄tando ei ſuū obiectum. ẜm diuerſas rōnes obiecti apprehenſi ſubſequū tur diuerſi motus in vi appetitiua. Alius .n. motus ſequi tur in appetitu ex apprehenſione boni. ⁊ alius ex apprehen ſioue mali. ⁊ ſimiliter alius motus ex apprehenſione pre ſentis ⁊ futuri abſoluti ⁊ ardui poſſibilis ⁊ impoſſibilis. ⁊ ſecundum hoc ſpes eſt motus appetitiue ꝟtutis conſe quens apprehenſionem boni futuri ardui poſſibilis adipi ſci .ſ. extenſio appetitus in hmōi obiectum. ¶ Ad primuꝫ ergo dicendum. ꝙ quia ſpes reſpicit ad bonum poſſibile inſurgit dupliciter homini motus ſpei. ſicut dupliciter ē ei aliquid poſſibile .ſ. ſecundum ꝓpriam ꝟtutem. ⁊ ſecun dum ꝟtutem alterius. Quod ergo aliquis ſperat ꝑ pro priam ꝟtutem adipiſci. non dicitur expectare ſed ſpera re tm̄. ſed proprie dicitur expectare quod ſperat ex auxilio virtutis aliene. vt dicatur expectare quaſi ex alio ſpectare. inqͣꝫtū .ſ. vis apprehenſiua p̄cedēs nō ſolū reſpic̄ ad bonū qd̓ ītēdit adipiſci. ſꝫ etiā ad illd̓ cꝰ ꝟtutē adipiſci ſꝑat. ẜm illud. Eccl̓. li. Reſpiciens eram ad adiutorium hominū.

Queſtio XL
Motus gͦ ſpei qn̄qꝫ d̓r expectatio ꝓpter inſpectōeꝫ vtutꝭ cognitiue p̄cedentē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illud qḋ hō deſiderat ⁊ eſtīat ſe poſſe adipiſci credit ſe adeptuꝝ. ⁊ ex tali fide in cognitiua p̄cedēte. motus ſequēs in appetitu fiducia no minat̉. denoīat̉. n motꝰ appetitiuꝰ a cognitōe p̄cedēte. ſic̄ effectꝰ ex cā magis nota. magis .n. cognoſcit vis apprehen ſiua ſuū actū qͣꝫ actū appetitiue. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ certitudo attribuit̉ motui. nō ſolū appetitus ſenſitiui. ſꝫ etiā appetitꝰ natural̓. ſic̄ d̓r ꝙ lapis certitudinalit̓ tēdit deorſum. ⁊ hoc ꝓpter infallibilitatē quā hꝫ ex certitudine cognitōis. q̄ pͥ cedit motū appetitus ſenſitiui vel etiā naturalis. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ in brutis aīalibus nō ſit ſpēs. Spes .n. ē de futū ro bono. vt Damaſ. dic̄. ſꝫ cognoſcere futura nō ꝑtinet ad aīaliā bruta. q̄ hn̄t ſolū cognitōeꝫ ſenſitiuā. q̄ nō ē futuro rum ergo ſpes nō ē in brutis aīalibus. ¶ Pre. Obiectuꝫ ſpei ē bonū poſſibile adipiſci. ſꝫ poſſibile ⁊ impoſſibile ſūt quedam differentie veri ⁊ falſi. que ſolum ſunt in mente. vt ph̓s dicit in. vi. metaphi. ergo ſpes non ē in brutis aīa libus in quibus non eſt mens. ¶ Pre. Augꝰ. dicit ſuper Gen̄. ad lr̄am. ꝙ animalia mouent̉ viſis. ſed ſpes non eſt de eo quod videt̉. nam quod videt quis. quid ſperat? vt d̓r Ro. viij. ergo ſpes non eſt in brutis aīalibus. ¶ Sed contra. Spes ē paſſio iraſcibilis. ſed in brutis animalibꝰ eſt iraſcibilis. ergo ⁊ ſpes ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ interiores paſſio nes animalium ex exterioribus motibus deprehendi pn̄t ex quibus apparet ꝙ in animalibus brutis eſt ſpes. Si. n canis videāt leporem. aut ancipiter auem nimis diſtantē non mouet̉ ad ī p̄am. quaſi non ſperans ſe eā poſſe adipi ſci. ſi autem ſit in ꝓpinquo. mouet̉ quaſi ſub ſpe adipiſcen di. Ut .n. ſupra dictum eſt. Appetitus ſenſitiuus brutorū animalium. ⁊ etiam appetitus naturalis rerum inſenſi bilium. ſequunt̉ apprehenſionem alicuius intellectus. ſic̄ ⁊ appetitus nature intellectiue qui d̓r voluntas. ſed in hoc ē differentia ꝙ volūtas mouet̉ ex apprehenſione intellectꝰ coniuncti. ſed motus appetitus naturalis ſequit̉ apprehē ſionem intellectus ſeꝑati qui naturam inſtituit. Et ſimili ter appetitus ſenſitiuus brutoꝝ animalium. que etiam qͦ dam inſtinctu naturali agunt. vnde in operibus brutorū animalium ⁊ aliarum retum naturalium apparet ſimilis ꝓceſſus ſicut ⁊ in artis oꝑbus. ⁊ ꝑ hunc modum in ani malibus brutis eſt ſpes ⁊ delectatio. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ quamuis bruta animalia non cognoſcant futurum. tamē ex inſtinctu naturali mouet̉ animal ad aliquid in futurū. ac ſi futurum p̄uideret. hmōi .n. inſtinctus eſt eis inditꝰ ab intellectu diuino p̄uidente futura. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ob iectum ſpei non eſt poſſibile ꝓut eſt quedam differētiā ve ri. ſic n. conſequit̉ habitudinem p̄dicati ad ſubiectum. ſꝫ obiectum ſpei eſt poſſibile quod dr̄ ẜm aliquam potentiā ſic .n. diſtinguit̉ poſſibile in. v. metaphi .ſ. in duo poſſibi lia p̄dicta. Ad. iij. dd̓. ꝙ licet id quod eſt futurum non cadat ſub viſu. tamen ex his que vidit animal in pn̄ti. mo uet̉ eius appetitus in aliquod futurum. vel ꝓſequendum vel vitandum. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ deſperatio nō ſit contraria ſpei. Uni .n. vnum eſt contrarium. vt d̓r in. x. metapbi. ſed ſpei contrariat̉ ti mor. nō gͦ ꝯͣriat̉ ei deſperatio ¶ Pre. Contraria vident̉ eē tirca idem. ſꝫ ſpes ⁊ deſperatio nō ſunt circa idem. nā ſpes reſpicit bonū. deſperatio aūt ē ꝓpter aliqd̓ malum impedi
ti uū adeptōis boni. gͦ ſpes nō ꝯͣriat̉ deſperatiōi. ¶ Pre. motui nō ꝯͣriat̉ motus. quies vero opponit̉ motui vt pri uatio. ſꝫ deſperatio magis videt̉ importare immobilitatē qͣꝫ motum. ergo non ꝯͣriat̉ ſpei. que importat motum extē ſionis in bonū ſperatū ¶ Sed ꝯͣ ē qḋ deſperatio noī at̉ ꝑ ꝯͣriū ſpei ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē. in mutatōibꝰ inue nit̉ duplex ꝯͣrietas. Una ẜm acceſſum ad ꝯͣrios terminos ⁊ tal̓ ꝯͣrietas ſola inuenit̉ in paſſionibꝰ concupiſcibilis. ſicut amor ⁊ odiū contrariant̉. Alio mō ꝑ acceſſum ⁊ per receſſum reſpectu eiuſdem termini. ⁊ talis contrarietas ī uenit̉ in paſſionibus iraſcibilis. ſicut ſupͣ dictum ē. Ob iectum aūt ſpei quod ē bonum arduum hꝫ quidem rōnē attractiui. ꝓut conſiderat̉ cum poſſibilitate adipiſcendi. ⁊ ſic tendit in ip̄m ſpes que importat quendam acceſſum. ſed ẜm ꝙ conſiderat̉ cum poſſibilitate obtinendi. hꝫ rōnē repulſiui. qꝛ vt d̓r in. iij. ethi. cum ventū fuerit ad aliquid impoſſibile. tūc hoīes diſcedūt. ⁊ ſic reſpic̄ hoc obiectu de ſperatio. vn̄ importat motū cuiuſdā receſſus. ⁊ ꝓpter hoc ꝯͣriat̉ ſpei ſic̄ receſſus acceſſui. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ timor con trariat̉ ſ pei ẜm ꝯͣrietatē obiectoꝝ .ſ. boni ⁊ mali. hec .n. con trarietas inuenit̉ in paſſionibus iraſcibilis ẜm ꝙ deriuā tur a paſſionibꝰ concupiſcibilis. ſed deſperatio ꝯͣriat̉ ei ſo lum ẜm ꝯͣrietatē acceſſus ⁊ receſſus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ deſpe ratio non reſpicit malum ſub rōe mali. ſed ꝑ accn̄s qn̄ꝫ re ſpicit malum. inqͣꝫtum facit impoſſibilitatem adipiſcen di. pōt aūt eē deſperatio ex ſolo ſuꝑexceſſu boni. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ deſperatio non importat ſolam priuationem ſpei. ſꝫ importat quendam receſſum a re deſiderata ꝓpter eſtima tam impoſſibilitatem adipiſcendi. vn̄ deſperatio p̄ſuppo nit deſiderium ſicut ⁊ ſpes. de eo .n. quod ſub deſiderio no ſtro nō cadit. neqꝫ ſpem. neqꝫ deſperationem habemus. ⁊ ꝓpter hoc etiam vtrunqꝫ eoꝝ eſt de bono qd̓ ſub deſiderio cadit. Ad quintum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ exꝑientia nō ſit cā ſpei. Exꝑientia .n. ad vīcos nitiuā ꝑtinet. vn̄ ph̓s dicit in. ij. ethi. ꝙ ꝟtus intellectual̓ indiget exꝑimento ⁊ tꝑe. ſpes aūt nō eſt in vi cognitiua. ſed in appetitiua vt dictum ē. ergo exꝑientia nō eſt cā ſpei ¶ Pre. Ph̓s dicit in. ij. rheto. ꝙ ſenes ſunt difficilis ſpei ꝓpter experientiam. ex quo videt̉ ꝙ experientia ſit cā defe ctus ſpei ſed non eſt idem cauſa oppoſitorum. ergo experi entia non eſt cauſa ſpei. ¶ Pre. Philoſophus dicit in. ij de celo. ꝙ de omnibus enunciare aliquid ⁊ nihil preter mittere. quandoqꝫ eſt ſignum ſtulticie. ſed ꝙ homo temp tet omnia. ad magnitudinem ſpei pertinere videtur. ſtul ticia autem prouenit ex inexperientia. ergo inexperientia videtur eſſe magis cauſa ſpei qͣꝫ experientia. ¶ Sed con tra eſt quod philoſophus dicit in. iij. ethic. ꝙ aliqui ſunt bone ſpei propter multotiens ⁊ multos viciſſe quod ad experientiam pertiret. ergo experientia eſt cauſa ſpei. ¶ Reſpondeo dicendum. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. ſpei ob iectum eſt bonum futurum arduum poſſibile adipiſci. po teſt ergo aliquid eſſe cauſa ſpei. vel quia facit homini ali quid eſſe poſſibile. vel quia facit eum exiſtimare aliquid eſſe poſſibile. ¶ Primo modo eſt cauſa ſpei omne illud quod auget poteſtatem hominis. ſicut diuitie ⁊ fortitu do. ⁊ inter cetera etiam experientia. Nam per experien tiam homo acquirit facultatem aliquid de facili faciendi. ⁊ ex hoc ſequit̉ ſpēs. vnde Uegētius dicit in li. de re mili tari. Nemo facere metuit quod ſe bene didiciſſe confidit. Alio modo eſt cauſa ſpei omne illud quod facit alicui

XL Queſtio
exiſtimatōeꝫ ꝙ aliqͥd ſit ſibi poſſibile. ⁊ hoc mō ⁊ doctrina ⁊ ꝑſuaſio q̄libet pōt eē cā ſpei. ⁊ ſic etiā exꝑientia ē cā ſpei. inqͣꝫtū .ſ. ꝑ experientiā ſit homī exi ſtimatio ꝙ aliqͥd ſit ſibi poſſibile qd̓ impoſſibile an̄ exꝑientiā reputabat. ſꝫ ꝑ hunc modū experiētia pōt eē cā defectus ſpei. qꝛ ſic̄ ꝑ experien tiā fit hoī exiſtimatio ꝙ aliqͥd ſibi ſit poſſibile qd̓ reputa bat impoſſibile. ita ecōuerſo ꝑ exꝑientiā fit hoī exiſtimatio ꝙ aliqͥd nō ſit ſibi poſſibile qd̓ poſſibile exiſtimabat. Sic gͦ experientia eſt cā ſpei duobus modis. cā aūt defectꝰ ſpei vno mō. ⁊ ꝓpter hoc magis dicere poſſumꝰ eā eē cāꝫ ſpei. Ad .i. gͦrod̓. ꝙ experiētia in oꝑabilibus nō ſolū cauſat ſcīaꝫ. ſꝫ etiā cauſat quendā habitū ꝓpter ꝯſuetudinē qͥ fac̄ oꝑationē faciliorē. ſꝫ ⁊ ip̄a ꝟtus intellectual̓ facit ad po teſtatē facile oꝑandi. demōſtrat etiā aliqͥd eē poſſibile. ⁊ ſic cauſat ſpem. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ in ſenibus ē defectus ſpei ꝓpter experientiā. inqͣꝫtum experientia fac̄ exiſtimationem impoſſibilis. Un̄ ibidē ſubdit̉. ꝙ eis multa eueniūt in de terius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſtulticia ⁊ inexꝑientia pn̄t eſſe cā ſpei ꝑ accn̄s. remouendo .ſ. ſcīam ꝓpter quā vere exiſtimat̉ aliqͥd eē nō poſſibile. vn̄ ea rōe in exꝑientia eſt cā ſpei qͣ ex perientia eſt cā defectus ſpei. Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ iuuētus ⁊ ebrietas nō ſint cā ſpei. Spes .n. im portat quandā certitudinē ⁊ firmitatē. Un̄ ad Hebr. vi. Spes comꝑat̉ anchore. ſꝫ iuuenes ⁊ ebrij deficiūt a firmi tate. hn̄t. n̄ aīum de facili mutabilē. gͦ iuuētus ⁊ ebrietas nō eſt cā ſpei. ¶ Pre. ea q̄ augēt ptātē maxīe ſunt cā ſpei. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ iuuētus ⁊ ebrietas quandā infirmitatē hn̄t adiunciā. gͦ nō ſunt cā ſpei. ¶ Pre. Experiētia eſt cā ſpei. vt dictū eſt. ſꝫ iuuenibus experiētia defic̄. gͦ iuuētus nō eſt cā ſpei. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ ph̓s dicit in. iij eth. ꝙ inebri ati ſunt bn̄ ſperātes. ⁊ in. ij. rheto. d̓r. ꝙ iuuenes ſunt bōe ſpei. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ iuuētus eſt cāſpei ꝓpter tria. vt ph̓s di cit in. ij. rheto. ⁊ hec tria pn̄t accipi ẜm tres ꝯditōnes boni. qd̓ eſt obiectum ſpei. quod ē futurum ⁊ arduū ⁊ poſſibi le. vt dictum ē. Iuuenes .n. multū hn̄t de futuro ⁊ paꝝ d̓ p̄terito. ⁊ ideo qꝛ mēoria ē p̄teriti. ſpes aūt futuri. parum hn̄t de mēoria. ſꝫ multum viuūt in ſpe. Iuuenes etiā ꝓpt̉ caliditatem nature bn̄t multos ſpūs. ⁊ ita in eis cor am pliat̉. ex amplitudine aūt cordis ē ꝙ aliquis ad ardua tē dat. ⁊ ideo iuuenes ſunt aīoſi ⁊ bone ſpei. Sil̓r etiam illi qui nō ſunt paſſi repulſam. nec experti impedimenta ī ſu is conatibus. de facili reputant aliquid ſibi poſſibile. vn̄ ⁊ iuuenes ꝓpter experiētiam impedimentoꝝ ⁊ defectuū de facili reputant aliquid ſibi poſſibile. ⁊ ideo ſunt bone ſpei. Duo etiam iſtoꝝ ſunt in ebrijs .ſ. caliditas. ⁊ multiplica tio ſpirituum ꝓpter vinum. Et iterum conſideratio peri culoꝝ vel defectuum. Et ꝓpter eandem rōnem etiam om nes ſtulti ⁊ deliberatōne non vtentes. omnia temptant ⁊ ſunt bone ſpei. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ in iuuenibus ⁊ in ebrijs lꝫ nō ſit firmitas ẜm rei veritatem. ē tamen in eis ẜm eoruꝫ eſtimatōnem. reputant .n. ſe firmiter aſſecuturos illud qd̓ ſperant. ¶ Et ſil̓r dd̓. ad. ij. ꝙ iuuenes ⁊ ebrij hn̄t q̇dem infirmitatem ẜm rei veritatem. ſed ẜm eoꝝ exiſtimatōneꝫ hn̄t ptātem. qꝛ ſuos defectus nō cognoſcūt. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ nō ſolum experientia ſed etiā in experiētia ē qͦdāmō cā ſpei. vt dictum eſt. Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ſpes nō ſit cauſa amoris. qꝛ ẜm Aug. xiiij. de ci. dei. Prima affectionum anime ē amor. ſed ſpes eſt q̄dam
affectio ani me. amor ergo p̄cedit ſpem. nō ergo ſpes cauſat amorem. ¶ Pre. Deſideriū p̄cedit ſpem. ſed deſideriuꝫ cauſat̉ ex amore vt dictum ē. ergo etiam ſpes ſequit̉ amo rem. nō ergo cauſat ip̄m. ¶ Pre. Spes cauſat delectatōeꝫ vt ſu pͣ dictum ē. ſed delectatio nō ē niſi de bono amato. er go amor p̄cedit ſpem ¶ Sed contra ē qd̓ d̓r Matth. i. ſu ꝑ illud. Abraam genuit yſaac. yſaac aūt genuit iacob. dic̄ glo. i. fides ſpem. ſpes charitatem. charitas aūt ē amor. er go amor cauſat̉ a ſpe. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſpes duo reſpicere pōt Reſpicit .n. ſicut obiectum bonum ſperatum. ſed qꝛ bonuꝫ ſperatum ē arduum poſſibile. aliqn̄ autem fit aliquod ar duum poſſibile nobis. nō per nos ſed per alios. ideo ſpes etiam reſpicit illud per quod fit nobis aliquid poſſibile. Inqͣꝫtum igit̉ ſpes reſpicit bonum ſperatū. ſpes ex amo re cauſat̉. non .n. ē ſpes niſi de bono deſiderato ⁊ amato. ī qͣꝫtum vero ſpes reſpicit illum per quem fit aliquid nobis poſſibile. ſic amor cauſat̉ ex ſpe. ⁊ nō ecōuerſo. Ex hoc .n. ꝙ per aliquem ſperamus nobis poſſe ꝓuenire bona. mouem̄ in ip̄m ſicut in bonum noſtrum. ⁊ ſic incipimꝰ ip̄m ama re. ex hoc autem ꝙ amamus aliquem. nō ſperamus de eo niſi ꝑ accidens. inqͣꝫtum .ſ. credimus nos reamari ab ip̄o vn̄ amari ab aliquo facit nos ſperare de eo. ſed amor eius cauſat̉ er ſpe quam de eo habemus. Et ꝑ hoc pꝫ reſponſio ad obiecta. Ad octauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ſpes nō adiuuet oꝑationem ſed magis impedi at. Ad ſpem .n. ſecuritas ꝑtinet. ſed ſecuritas parit negli gentiam que impedit oꝑationem. ergo ſpes impedit oꝑa tionem ¶ Pre. Triſticia impedit oꝑationem. vt ſupͣ di ctum eſt. ſed ſpes qn̄qꝫ cauſat triſticiam. Dicit̉ .n. Pro uer. xiiij. Spes que differt̉ affligit animam. ergo ſpes im pedit oꝑationem. ¶ Pre. Deſperatio contrariat̉ ſpei. vt dictū ē. ſꝫ deſperatio maxīe ī rebꝰ bellicis adiuuat oꝑatōeꝫ Dicit̉ .n. ij. Regum. xij. ꝙ perīculoſa res eſt deſperatio. gͦ ſpes facit contratium effectum. impediendo .ſ. oꝑationem ¶ Sed contra eſt quod d̓r. i. ad Corinth. ix. ꝙ qui arat d̓ bet orare in ſpe fructus ꝑcipiendi. ⁊ eadem ratio eſt in om nibus alijs. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſpes ꝑ ſe habet ꝙ adiuuet oꝑa tionem intendendo ip̄am. ⁊ hoc ex duobus. Primo qui dem ex rōne ſui obiecti. quod eſt bonum arduum poſſibi le. exiſtimatio .n. ardui excitat attentionem. exiſtimatio ve ro poſſibilis nō retardat conatum. vn̄ ſequit̉ ꝙ homo in tente operet̉ ꝓpter ſpem. Secundo vero ex rōne ſui effec tus. Spes .n. vt ſupra dictum eſt cauſat delectationem. que adiuuat oꝑationem. vt ſupra dictum eſt. vnde ſpes operationem adiuuat. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ ſpes reſpicit bo num conſequendum. ſecuritas aūt reſpicit malū vitādū vnde ſecuritas magis videt̉ opponi timori qͣꝫ ad ſpem per tinere. ⁊ tamen ſecuritas non cauſat negligentiam niſi in qͣꝫtum diminuit exiſtimationem ardui. in quo etiam di minuit̉ rō ſpei. Illa .n. in quibus homo nullum impedi mentum timet. quaſi iam non reputant̉ ardua. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſpes ꝑ ſe cauſat delectationem. ſed ꝑ accidens eſt vt cauſet triſticiam. vt ſupra dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ de ſperatio in bello fit periculoſa propter aliquam ſpem ad iunctam. Illi enim qui deſperant de fuga debilitantur in fugiendo. ſed ſperant mortem ſuam vindicare. ⁊ ideo ex hac ſpe acrius pugnant. vnde ꝑiculoſi hoſtibus fiumt. ¶ Queſtio. .XLI.

Queſtio XLI
Onſequēter ꝯſiderā dum eſt. primo de timore ⁊ ſecundo de auda cia: Circa timorem conſideranda ſunt quat tuor. Primode ip̄o timore. Secundo de obiecto eiꝰ. Ter tio de cā ip̄ius. Quario de effectu. Circa primum querun tur quattuor. Primo. vtꝝ timor ſit paſſio aīe. Secundo vtꝝ ſit ſpecialis paſſio. Tertio vtꝝ ſit aliquis timor natu ralis. Quarto de ſpēbus timoris Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ timor nō ſit paſſio anime. Dicit. n. Damaſc. in li. iij. ꝙ timor eſt ꝟtus ẜm ſiſtolem .i. contractōnem eſſen tie deſideratiua. ſed nulla ꝟtus eſt paſſio. vt ꝓbatur in. ij. cthi. ergo timor nō eſt paſſio ¶ Pre. Omnis paſſio ē eſ fectus ex pn̄tia agentis ꝓueniens. ſed timor non ē de aliqͦ pn̄ti ſed de futuro. vt Damaſ. dicit in. ij. li. ergo timor nō eſt paſſio. ¶ Pre. Omnis paſſio anime eſt motus appe titus ſenſitiui qui ſequit̉ apprehenſionem ſenſus. ſenſus autem nō eſt apprehenſiuus futuri ſed pn̄tis. cum ergo ti mor ſit de malo futuro. videt̉ ꝙ nō ſit paſſio aīe. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. in. xiiij. de ci. dei. enumerat timorē inter alias anime paſſiones. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ inter ceteros a nime motus poſt triſticiam timor magis rōnem obtinet paſſionis. Vt .n. ſupͣ dictum eſt. ad rōnem paſſionis pri mo quidem ꝑtinet ꝙ ſit motus paſſiue ꝟtutis. ad quam ſcꝫ comparet̉ ſuum obiectum ꝑ modum actiui mouētis. eo ꝙ paſſio eſt effectus agentis. ⁊ ꝑ hunc modum etiā ſen tire ⁊ intelligere dicunt̉ pati. Secundo magis ꝓprie d̓r paſſio motus appetitiue ꝟtutis habentis organum corꝑa le. qui ſit cum aliqua tranſmutatōne corꝑali. Et adhuc ꝓ prijſſime illi motus paſſiones dicunt̉ qui importantali quod nocumētum. Manifeſtum eſt autem ꝙ timor cum ſit de malo ad appetitiuam potentiam ꝑtinet. que ꝑ ſe re ſpicit bonum ⁊ malum. ꝑtinet autem ad appetitum ſenſi tiuum. fit .n. cum quadam tranſmutatōne .ſ. cum contra ctione. vt Damaſ. dicit. ⁊ importat etiam habitudinē ad malum. ẜm ꝙ malum habet quodammō victoriam ſuꝑ aliquod bonum. vn̄ veriſſime ſibi competit rō paſſionis. tn̄ poſt triſticiam que eſt de pn̄ti malo. nā timor ē de malo futuro. qd̓ nō ita mouet ſicut pn̄s. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ꝟ tus noīat quoddam principium actionis. ⁊ ideo inqͣꝫtuꝫ interiores motus appetitiue ꝟtutis ſunt principia exteri orum actuum dicunt̉ ꝟtutes. ph̓s autem negat paſſionē eſſe ꝟtutem que eſt habitus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſic̄ paſſio cor poris naturalis ꝓuenit ex corꝑali pn̄tia agentis. ita paſſio anime ꝓuenit ex animali pn̄tia agentis abſqꝫ pn̄tia corpo rali vel reali. inqͣꝫtum .ſ. malum quod eſt futurum realit̓ eſt pn̄s ẜm apprehenſionem aīe. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſenſus n̄ apprehendit futuruꝫ. ſed ex eo quod apprehendit pn̄s aīal naturali inſtinctu mouet̉ ad ſperandū futuꝝ bonū. vel ti mendum futurum malum. Ad ſcd̓um ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ timor nō ſit ſpecialis paſſio. Dic̄. n. Augꝰ. in li. lxxxiij. q. ꝙ quem nō examinat metus. neqꝫ cupiditas eū vaſtat. nec egritudo .i. triſticia eū macerat. nec ventilat ge ſtiens ⁊ vana leticia. ex quo videt̉ ꝙ remoto timore om nes alie paſſiones remouent̉. non ergo paſſio eſt ſpecial̓. ſed generalis. ¶ Pre. ph̓s dicit in. vi. ethi. ꝙ ita ſe habet ī appetitu ꝓſecutio ⁊ fuga. ſicut in intellectu affirmatio ⁊ negatio. ſed negatio non eſt aliquid ſpeciale in intellectu
ſicut nec affirmatio. ſed aliquid commune ad multa. ergo nec fuga in appetitu. ſed nihil eſt aliud timor qͣꝫ fuga que dam mali. ergo timor nō eſt paſſio ſpecialis. ¶ Pre. Si timor eſt paſſio ſpecialis. p̄cipue in iraſcibili eſſer. eſt autē timor etiam in concupiſcibili. Dicit. n philoſophus in. ij rhetor. ꝙ timor eſt triſticia quedam. Et Damaſ. dicit. ꝙ timor eſt ꝟtus deſideratiua. triſticia aut em ⁊ deſiderium ſunt in concupiſcibi li. vt ſupra dictum eſt. non eſt gͦ paſ ſio ſpecialis. cum ꝑtineat ad diuerſas potentias. ¶ Sed contra eſt ꝙ condiuidit̉ alijs paſſionibus anime. vt pꝫ ꝑ Damaſ. in. ij. li. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ paſſiones anime recipiunt ſpeciem ex obiectis. vnde ſpecialis paſſio eſt que habet ſpe ciale obiectum. ſicut ⁊ ſpes. Sicut .n. obiectum ſpei eſt bo num futurum arduum poſſibile adipiſci. ita obiectum ti moris eſt malum futurum difficile. cui reſiſti non poteſt. vnde timor eſt ſpecialis paſſio anime. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ omnes paſſiones anime deriuant̉ ex vno principio ſcꝫ ex amore. in quo habent ad in uicem connexionem. ⁊ rōne huius connexionis remoto timore remouent̉ alie paſſio nes anime. non ideo quia ſit paſſio generalis. ¶Ad. ij. dd̓ ꝙ non omnis fuga appetitus eſt timor. ſed fuga ab aliquo ſpeciali obiecto. vt dictum eſt. ⁊ ideo licet fuga ſit quoddā generale. tamen timor eſt paſſio ſpecialis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ timor nullo mō eſt in concupiſcibili. non .n. reſpicit malu abſolute. ſed cum quadam difficultate vel arduitate. vt ei reſiſti vix poſſit. Sed quia paſſiones iraſcibilis deriuant̉ a paſſionibus concupiſcibilis. ⁊ ad eas terminant̉. vt ſupͣ dictum eſt. ideo timori attribuunt̉ ea que ſunt concupiſci bilis. d̓r .n. timor eſſe triſticia inquantum obiectum timo ris eſt contriſtans ſi pn̄s fuerit. vnde ⁊ philoſophus dic̄ ibidem. ꝙ timor ꝓcedit ex fantaſia futuri mali corruptiui vel contri ſtatiui. Similiter ⁊ deſiderium attribuit̉ a Da maſ. timori. quia ſicut ſpes cauſat̉ vel orit̉ a deſiderio bo ni. ita timor eſt ex fuga mali. fuga autem mali orit̉ ex deſi derio boni. vt ex ſupra dictis pꝫ. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ timor aliquis ſit naturalis. Dicit. n. Damaſc. in. iij. li. ꝙ eſt quidam timor naturalis nolente anima di uidi a corꝑe. ¶ Pre. Timor ex amore oritur. vt dictum eſt. ſed eſt aliquis amor naturalis. vt Diony. dicit. iiij. c. de di. no. ergo etiam eſt aliquis timor naturalis. Pre. Timor opponitur ſpei. vt ſupra dictum eſt. ſed eſt aliqua ſpes nature. vt pꝫ ꝑ id quod d̓r Roma. iiij. de Abraam. ꝙ contra ſpem nature in ſpem gratie credidit. ergo etiam eſt aliquis timor nature. ¶ Sed contra. ea que ſunt natura lia cōmuniter inueniunt̉ in rebus animatis ⁊ inanima tis. ſed timor non inuenit̉ in rebus inanimatꝭ. ergo timor non eſt naturalis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ aliquis motus d̓r natura lis. quia ad ip̄m inclinat natura. ſed hoc contingit dupl̓r. Uno mō ꝙ totum ꝑficit̉ a natura abſqꝫ aliqua oꝑatōne apprehenſiue ꝟtutis. ſicut moueri ſurſum eſt motus na turalis ignis. ⁊ augeri ē motus naturalis aīalium ⁊ plan tarum. Alio mō d̓r motus naturalis ad quem natura in clinat. licet nō ꝑficiat̉ niſi ꝑ apprebenſionem. qꝛ ſicut ſu p̄ dictum eſt. motus cognitiue ⁊ appetitiue ꝟtutis reducun tur in naturā ſicut in principiū primū. Et ꝑ hunc moduꝫ etiā ip̄i actus apprehenſiue ꝟtutis. vt intelligere. ſentire. ⁊ mēorari. ⁊ etiā motus appetitus aīalis qn̄qꝫ dicunt natu rales. ⁊ ꝑ hūc modū pōt dici timor naturalis. ⁊ diſting uit̉ a timore nō naturali ẜm diuerſitatē obiecti. Eſt .n. vt ph̓s dic̄ in. ij. rheto. timor de malo corruptiuo. qd̓ natura
G

Queſtio. XLII
( refugit ꝓpter naturale deſiderium eſſendi. ⁊ talis timor d̓r eſſe naturalis. Et iterum de malo contriſtatiuo. qd̓ nō repugnat nature. ſed deſiderio appetitus. ⁊ talis timor nō eſt natyralis. ſicut etiam ſupra amor. concupiſcentia. ⁊ de lectatio diſtincta ſunt ꝑ naturale ⁊ nō naturale. Sed ẜm primam acceptionem naturalis ſciēdum eſt ꝙ quedā de paſſionibus anime qn̄qꝫ dicunt̉ naturales. vt amor. deſi derium. ⁊ ſpes. alie vero naturales dici nō poſſunt. ⁊ hoc iō quia amor ⁊ odium deſiderium ⁊ fuga important inclina tionem quandam ad ꝑſequēdum bonum ⁊ fugiendum malum. que quidem inclinatio ꝑtinet etiam ad appetituꝫ naturalem. ⁊ ideo amor eſt quidem naturalis. ⁊ deſideri um vel ſpes pōt quodāmō dici etiam in rebus naturalibꝰ cognitione carentibus. ſed alie paſſiones anime importāt quoſdam motus. ad quos nullo mō ſufficit inclinatio na turalis. vel quia de rōne harum paſſionum eſt ſenſus ſeu cognitio ſicut dictum eſt. ꝙ apprehenſio requiritur ad rō nem delectationis ⁊ doloris. vn̄ qui carent cognitione nō poſſunt dici delectari vl̓ dolere. aut quia hmōi motus ſunt contra rōnem inclinatōnis naturalis. puta ꝙ deſperatio refugit bonum ꝓpter aliquam difficultatem. ⁊ timor refu git impugnationem mali contrarij ad quod eſt inclinatō naturalis. ⁊ ideo hmōi paſſiones nullo mō attribuunt̉ re bus inaīatis. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ inconuenienter Damaſ. aſſignet ſex ſpecies ti moris .ſ. ſegniciem. erubeſcentiam. verecundiam. admira tionem. ſtuporem. agoniam. Ut .n. ph̓s dicit in. ij. rhetor. timor eſt de malo contriſtatiuo. ergo ſpecies timoris debēt reſpondere ſpeciebus triſticie. ſunt autem quattuor ſpeci es triſficie. vt ſupra dictum eſt. ergo ſolum debent eſſe qua tuor ſpecies timoris eis correſpondentes. ¶ Pre. Illud quod in actu noſtro conſiſtit. noſtre poteſtati ſubijcit̉. ſed rimor eſt de malo quod excedit poteſtateꝫ noſtram. vt di ctum eſt. nō ergo ſegnicies ⁊ erubeſcentia ⁊ verecūdia que reſpiciunt oꝑationem noſtram debent poni ſpecies timo ris. ¶ Pre. Timor eſt de futuro. vt dictum eſt. ſed verecū dia eſt de turpi actu iam commiſſo. vt Gregor. nicenus dicit. ergo verecundia non eſt ſpecies timoris. ¶ Pre. Ti mor non eſt niſi de malo. ſed admiratio ⁊ ſtupor non ſunt niſi de magno ⁊ inſolito. ſiue bono ſiue malo. ergo admi ratio ⁊ ſtupor non ſunt ſpecies timoris. ¶ Pre. ph̓i ex ad miratione ſunt moti ad inquirendum veritatem. vt d̓r in principio metaphi. timor autem non mouet ad inquiren dum. ſed magis ad fugiendum. ergo admiratio nō eſt ſpe cies timoris. ¶ Eed in contrariū ſufficiat auctoritas Da maſ. ⁊ Grego. niceni. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum ē. Timor de futuro malo quod excedit poteſtatem timentis. vt .ſ. ei reſiſti non poſſit. ſicut autem bonum hominis ita ⁊ malū poteſt conſiderari. vel in oꝑatione ip̄ius. vel in exterioribꝰ rebus. In oꝑatione autem ip̄ius hominis poteſt duplex malum timeri. Primo quidem labor grauans naturam ⁊ ſic cauſat̉ ſegnicies. cum .ſ. aliquis refugit operari ꝓpter timorem excedentis laboris. Secundo turpitudo ledens opinionem. ⁊ ſic ſi turpitudo timeat̉ in actu cōmittendo eſt erubeſcentia. ſi autem ſit de turpi iam facto. eſt verecū dia. malum autem quod in exterioribus rebus conſiſtit tripl̓r poteſt excedere hominis facultatem ad reſiſtendū. Primo quidem rōne ſue magnitudinis. cum aliquis ſcꝫ conſiderat aliquod magnum malum. cuius exitum con ſiderare ſufficit. ⁊ ſic ē admiratio. Secundo rōe diſſuetudinis. qꝛ .ſ. aliquod malum inconſu etum noſtre ꝯſidera tioni offert̉. ⁊ ſic eſt magnum noſtra reputatōne. ⁊ hoc mō eſt ſtupor qui cauſat̉ ex inſolita imaginatione. Tertio mō tōe improuiſionis. qꝛ .ſ. ꝓuidere non pōt ſicut futura īfor tunia timent̉. ⁊ talis timor d̓r agonia. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ille ſpecies triſticie que ſupra poſite ſunt. non accipiuntur ẜm diuerſitatem obiecti. ſed ẜm effectus. ⁊ ẜm quaſdam ſpeciales rōnes. ⁊ ideo non oportet ꝙ ille ſpecies triſticie non reſpondeant iſtis ſpeciebus timoris que accipiuntur ẜm diuiſionem ꝓpriam obiecti ip̄ius timoris. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ operatio ẜm ꝙ iam fit ſubdit̉ poteſtati operantis. ſed aliquid circa oꝑationem conſiderari poteſt facultatem operantis excedens. ꝓpter quod aliquis refugit actionē. ⁊ ẜm hoc ſegnicies. erubeſcentia ⁊ verecundia ponunt̉ ſpe cies timoris. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ de actu p̄terito poteſt timeri conuicium vel obprobrium futuꝝ. ⁊ ẜm hoc verecundia ē ſpecies timoris. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ non quelibet admirati o ⁊ ſtupor ſunt ſpecies timoris. ſed admiratio que eſt de ma gno malo. ⁊ ſtupor qui eſt de malo inſolito. Uel poteſt di ci ꝙ ſicut ſegnicies refugit laborem exterioris oꝑationis. ita admiratio ⁊ ſtupor refugiunt difficultatem conſide ratōnis rei magne ⁊ inſolite. ſiue ſit bona ſiue mala. vt hoc mō ſe habeat admiratio ⁊ ſtupor ad actum intellectus. ſi cut ſegnicies ad exteriorem actum. ¶ Ad. v. dd̓. ꝙ admi rans refugit in pn̄ti dare iudicium de eo quod miratur ti mens defectum. ſed in futurum inquirit. ſtupens autem timet ⁊ in pn̄ti iudicare ⁊ in futuro inquirere. vn̄ admi ratio ē principiū philoſophandi. ſed ſtuporē ph̓ice ꝯſide ratōis impedimentū. ¶ Queſtio. XLII. Einde ꝯſideradum eſt de obiecto timoris. Et circa hoc queruntur ſex. Primo. vtrum bonum ſit obiectum timo ris vel malum. Secundo. vtrum malum nature ſit obie ctum timoris. Tertio. vtꝝ timor ſit de malo culpe. Quar to. vtrum ip̄e timor timeri poſſit. Quinto. vtrum repen tina magis timeant̉. Sexto. vtꝝ ea contra que nō ē reme dium magis timeant̉. Ad primum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ bonū ſit obiectū timoris. Dic̄. n. Aug. in li. lxxx iij. q. ꝙ nihil timemus niſi ne id qd̓ amamus. aut adeptū amittamus. aut nō adipiſcamur ſperatū. ſꝫ id qd̓ amamꝰ ē bonū. gͦ timor reſpicit bonum ſicut ꝓprium obiectum. Pre. ph̓s dic̄ ī. ij. rheto. ꝙ ptās ⁊ ſuꝑ aliū ip̄m eē ē terribi le. ſed hmōi ē quoddam bonum. ergo bonum eſt obiectum timoris. ¶ Pre. Ideo nihil malum eē poteſt. ſed man dat̉ nobis vi deum tīmeamus. ẜm illud pͣs. Timete deuꝫ omnes ſancti eius. ergo ⁊ timor ē de bono. ¶ Sed contra ē quod Damaſ. dicit in. ij. li. ꝙ timor ē de malo futuro ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ timor ē quidā motus appetitiue ꝟtutis. ad ꝟ tutem aūt apperitiuā ꝑtinet ꝓſecutio ⁊ fuga. vt d̓r in. vi. ethi. Eſt aūt ꝓſecutio boni. fuga aūt mali. vn̄ qͥcūqꝫ mot̓ appetitiue ꝟtutis importat ꝓſecutōeꝫ. hꝫ aliqd̓ bonum ꝓ obiecto. qͥcunqꝫ aūt importat fugā. hꝫ malū ꝓ obiecto. vn̄ cū timor fugā quandā importet. primo ⁊ ꝑ ſe reſpicit ma lū ſic̄ ꝓpriū obiectū. pōt aūt reſpicere etiā bonū ẜm ꝙ ha bet habitudinē ad malū. qd̓ qͥdem pōt eē dupl̓r. Uno q̄ dem mō inqͣꝫtū ꝑ malū priuat̉ bonū. ex hoc aūt ip̄o ē ali qͥd malū ꝙ ē priuatiuū boni. vn̄ cū fugiat̉ malū qꝛ malū ē. ſequit̉ vt fugiat̉. qꝛ priuat bonū qd̓ qͥs amādo ꝓſequit̉. ⁊ ẜm hoc dic̄ Aug. ꝙ nll̓a ē cā timēdi niſi ne amintat̉ bonū

Queſtio XLII
amatum. Alio mō comꝑat̉ bonum ad malum vt cā ip̄ius inqͣꝫtum .ſ. aliq uod bonum ſua ꝟtute pōt inducere aliqd̓ nocumentum in bono amato. ⁊ ideo ſicut ſpes vt ſupra di ctum eſt. ad duo reſpicit .ſ. ad bonum in quod tendit. ⁊ ad id ꝑ quod ſperat ſe bonum concupitum adipiſci. Ita etiaꝫ cimor ad duo reſpicit .ſ. ad malum quod refugit. ⁊ ad illd̓ bonum quod ſua ꝟtute poteſt infligere malum. ⁊ ꝑ hunc modum deus timet̉ ab homine. inqͣꝫtum pōt infligere pe nam. vel ſpūalem vel corꝑalem. ꝑ hunc etiam modum ti met̉ poteſtas alicuius hominis. maxime quādo eſt leſiua. vel quando eſt iniuſta. quia ſic in ꝓmptū habet nocumen tum inferre. Ita etiam timet̉ ſuꝑ alium eſſe. i. inniti alij. vt .ſ. in eius poteſtate ſit conſtitutum nobis nocumentum inferre. ſicut ille qui eſt conſcius criminis. timet̉ ne crimē reuelet. ¶ Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. Ad ſcd̓um ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ timor non ſit de malo nature. Dicit .n. ph̓s n. ij. rheto. ꝙ timor conſiliatiuos facit. non autem conſiliamur de his que a natura eueniunt. vt d̓r in. iij. eth. ergo timor non eſt de malo nature. ¶ Pre. Defectus naturales ſem per homini imminēt. vt mors ⁊ alia hmōi. ſi igit̉ de hmōi malis eſſet timor. oporteret ꝙ homo ſꝑ eſſet in timore. I Pre. Natura non mouet ad contraria. ſed malum natu re ꝓuenit ex natura. ergo ꝙ timendo aliquis refugiat hu iuſmodi malum nō eſt a natura. timor ergo naturalis nō eſt de malo nature. ad quem tamē hoc malum ꝑtinere vi det̉. ¶ Sed contra eſt quod phūs dicit in. iij. ethi. ꝙ inter omīa terribiliſſimū eſt mors. que eſt malum nature. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut phūs dicit in. ij. rhetor. Timor ꝓuenit ex fantaſia futuri mali corruptiui vel contriſtatiui. ſicut autē contriſtatiuum malum eſt quod contrariat̉ voluntati. ita corruptiuum malū eſt quod contrariat̉ nature. ⁊ hoc ē ma lum nature. vn̄ de malo nature poteſt eſſe timor. Sed cō ſiderandum eſt ꝙ malum nature qn̄qꝫ eſt a cauſa natura li. ⁊ tunc d̓r malum nature. non ſolum. quia priuat̉ natu re bonum. ſed etiam quia ē effectus nature. ſicut mors na turalis. ⁊ alia hmōi defectus. aliqn̄ vero malum nature ꝓ uenit ex cauſa non naturali. ſicut mors que violenter infer tur a ꝑſecutore. ⁊ vtroqꝫ mō malum nature quodāmodo timet̉. ⁊ quodāmodo non timet̉. Tuꝫ .n. timor ꝓueniat ex fantaſia futuri mali. vt dicit phūs. Illud quod remouet futuri mali fantaſiam. excludit etiam timorem. ꝙ autem nō appareat aliquod malum vt futurum. pōt ex duobꝰ cō tingere. Uno qͥdem mō ex hoc ꝙ ē remotū ⁊ diſtās. hoc. n̄ ꝓpter diſtantiā imaginamur vt non futurum. ⁊ ideo vel nō timemus. vel paꝝ timemus. Ut n. phūs dic̄ in. ij. rhe to. Que valde longe ſunt nō timent̉. ſciūt. n oēs ꝙ moriē tur. ſed qꝛ nō ꝓpe ē nihil curant. Alio mō eſtimat̉ aliquod malum quod ē futuꝝ vt nō futuꝝ. ꝓpter neceſſitatē q̄ fac̄ ip̄m eſtimare vt pn̄s. vn̄ phūs dicit in. iij. rhet. ꝙ illi qui iā decapitant̉ nō timent videntes ſibi neceſſitate mortis imminere. Sed ad hoc ꝙ aliquis timeat. oportet deeſſe a li quā ſpem ſalutis. ſic igit̉ malū nature nō timet̉. qꝛ nō ap p̄hendit̉ vt futuꝝ. Si vero. malum nature quod ē corrup tiuum apprehendat̉ vt ꝓpinquū. ⁊ tn̄ cum aliqua ſpe eua ſionis. tunc timebit̉. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ malūnature qn̄ꝫ nō ꝓuenit a natura. vt dictū eſt. ẜm tn̄ ꝙ a natura ꝓuenit ⁊ ſi nō ex toto vitari poſſit. pōt tn̄ differri. ⁊ ſub hac ſpe po teſt eſſe ꝯſiliū de vitatōe ip̄ius. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ malū na ture ⁊ ſi ſꝑ immineat. nō tn̄ ſꝑ imminei de ꝓpinquo. ⁊ iō nō ſꝑumet̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ mors ⁊ alij defectus nature
ꝓueniūt a natura vniuerſali. quibus tn̄ repugnat natura ꝑticularis qͣꝫtum pōt. ⁊ ſic ex inclinatōe ꝑticularis natu re ē dolor ⁊ triſticia de hmōi malis cū ſunt pn̄tia. ⁊ timor ſi immineant in futuꝝ. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ timor poſſit eſſe de malo culpe. Dicit. n. Aug. ſu ꝑ canonicā Iohānis. ꝙ timore caſto timet hō ſeꝑatōnem a deo. ſed nihil ſeꝑat nos a deo niſi culpa. ẜm illud Eſa. lix Peccata veſtra diuiſerūt inter vos ⁊ deū veſtrū. gͦ timor pōt eſſe de malo culpe. ¶ Pre. Tullius dicit in. iiij. de tu ſculanis q̄ſtionibus. ꝙ de illis timemus cū futura ſunt. d̓ quoꝝ pn̄tia triſtamur. ſꝫ de malo culpe pōt aliqͥs dolere vel triſtari. ergo etiā aliquis malum culpe pōt timere. Pre. Spes timori opponit̉. ſed ſpes pōt eē de bono ꝟtutꝭ. vt pꝫ ꝑ philoſophū in. ix. ethi. ⁊ apl̓s dic̄ ad Gal̓. vi. Cō fido de vobis in dn̄o ꝙ nihil aliud ſapietis. gͦ etiā timor po teſt eē de malo culpe. ¶ Pre. Uerecūdia ē q̄dā ſpēs tīo ris. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ verecūdia ē de turpi facto. qd̓ ē malū culpe gͦ ⁊ timor. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ phūs dicit in. ij. rhetori. ꝙ nō oīa mala timent̉. puta ſi aliqͥs exit iniuſtus aut tardus ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. ſicut obiectū ſpei ē bonum futuꝝ arduū qd̓ q̄s pōt adipiſci. ita timor ē de malo futu ro arduo qd̓ nō pōt de facili vitari. Ex qͦ pōt accipi ꝙ id qd̓ oīo ſubiacet ptāti ⁊ volūtati noſtre. nō hꝫ rōnē terribil̓ ſed illud ſolū ē terribile qd̓ hꝫ cāꝫ extrinſeca. malum autē culpe ꝓpriā cāꝫ hꝫ voluntatē hūanā. ⁊ ideo ꝓprie nō hꝫ rō nem terribilis. Sꝫ qꝛ voluntas ab aliqͦ exteriori pōt incli nari ad peccandū. ſi illud inclinās habeat magnā vim ad inclinandū. ẜm hoc poterit eſſe timor de malo culpe. inqͣꝫ tum ē ab exteriori cā. puta cū aliquis timet cōmorari ī ſo cietate maloꝝ ne abeis ad peccandū inducat̉. ſꝫ ꝓprie lo quēdo in tali diſpoſitōe magis timet homo ſed uctōnē qͣꝫ culpā ꝓpriā rōnem .i. inqͣꝫtum eſt voluntaria. ſic .n. non hꝫ vt timeat̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſeꝑatio a deo ē q̄dam pena conſequēs peccatū. ⁊ oīs pena aliqͦ mō ē ab exteriori cā. I Ad. ij. dd̓. ꝙ triſticia ⁊ timor in vno conueniūt. qꝛ vtrūqꝫ ē de malo. differūt aūt in duobꝰ. In vno q̇dem qꝛ triſticia ē de malo pn̄ti. timor de malo futuro. In alio ꝟo. qꝛ tri ſticia cum ſit in concupiſcibili reſpicit malū abſolute. vn̄ pōt eſſe de quocunqꝫ malo. ſiue ꝑuo. ſiue magno. timor ve ro cum ſit in iraſcibili reſpicit malum cū quadam arduita te ſeu difficultate. q̄ tollit̉ inqͣꝫtum aliquid ſubiacet volun tati. ⁊ ideo nō oīa timemus q̄ ſunt futura. de quibꝰ triſta mur cum ſunt pn̄tia. ſed aliqua que .ſ. ſunt ardua. ¶ Ad iij dd̓. ꝙ ſpes eſt de bono qd̓ quis pōt adipiſci. Pōt auteꝫ aliquis adipiſci bonum vel ꝑ ſe. vel ꝑ aliū. ⁊ ideo ſpes pōt eſſe de actu ꝟtutis qui eſt in ptāte noſtra ꝯſtitutus. ſꝫ ti mor ē de malo quod non ſubiacet noſtre poteſtati. ⁊ ideo ſꝑ malū quod timet̉ eſt a cauſa extrinſeca. bonum autem quod ſperat̉ poteſt eſſe ⁊ a cauſa intrinſeca. ⁊ a cauſa extrī ſeca. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum ē. verecūdia nō eſt timor de actu ip̄o peccati. ſed de turpitudīe vel ignomi nia q̄ ꝯſequit̉ ip̄m. q̄ ē a cā extrinſeca. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ timor timeri nō poſſit. Omne .n. quod timet̉. ti mendo cuſtodit̉ ne amittat̉. ſicut ille qui timet amittere ſanitatem. timendo cuſtodit eam. ſi igit̉ timor timeat̉. ti mendo ſe cuſtodiat homo ne timeat. quod videt̉ eſſe incō ueniens. ¶ Pre. Timor ē q̄dam fuga. ſed nihil fugit ſe ip̄m. ergo timor nō timet timorē. Pre. Timor ē de fuG 2

Queſtio. XLII
turo. ſed ille qui timet iā hꝫ timorē. nō ergo pōt timere ti mo. em̄. ¶ Sed contra eſt ꝙ hō pōt amare amorē ⁊ dole re de dolore. ergo etiam pari rōne pōt timere timorem. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum ē. illud ſolum hꝫ rōnem terribil̓ quod ex cauſa extrinſeca ꝓuenit. non autem quod ꝓuenit ex voluntate noſtra. timor autem ꝑtim ꝓuenit ex cauſa ex trinſeca. ⁊ ꝑtim ſubi acet voluntati. ꝓuenit quidem ex cā extrinſeca inqͣꝫtum eſt paſſio quedam conſequens fanta liam imminentis mali. ⁊ ẜm hoc pōt aliquis timere timo rem. ne .ſ. immineat ei neceſſitas timendi ꝓpter incongruē tiam alicuius excellentis mali. ſubiacet autem voluntati inqͣꝫtum appetitus inferior obedit rōi. vn̄ homo poteſt ti morem repellere. ⁊ ẜm hoc timor non pōt timeri. vt dicit Augꝰ. in li. lxxxiij. q. Sed quia rōnibus quas inducit ali quis poſſet vti ad on̄dendum ꝙ timor nullo mō timeat̉. ideo ad eas rn̄dendum eſt. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ non omīs timor eſt vnus timor. ſed ſecundum diuerſa que timent̉ ſunt diuerſi timores. ni hil ergo ꝓhibet quin in vno timo re aliquis p̄ſeruet ſe ab alio timore. ⁊ ſic cuſtodiat ſe non timentem illo timore. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cum ſit alius timor quo timet̉ malum imminens. ⁊ alius timor quo timetur ip̄e timor mali imminentis. non tamen ſequit̉ ꝙ idem fu giat ſeip̄m. vel ꝙ ſit idem fuga ſuiip̄ius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝓpter diuerſitatem timorum iam dictam. timore pn̄ti pōt homo timere futuꝝ timorem. Ad quintū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ inſolita ⁊ repentina non ſint magis terribilia. Sicut .n. ſpes eſt de bono ita timor eſt de malo. ſed experi entia facit ad augmentum ſpei in bonis. ergo etiam facit ad augmentum timoris in malis. ¶ Pre. phūs dicit in ij. rheto. ꝙ magis timent̉ nō qui acute ſunt ire. ſed mites ⁊ affuti. conſtat autem ꝙ illi qui acute ire ſunt. magis ha bent ſubitos motus. ergo ea que ſunt ſubdita ſunt minus terribilia. ¶ Pre. Que ſunt ſubita minus ꝯſiderari pn̄t ſed tanto aliqua magis timent̉ qͣꝫto magis conſiderātur. vn̄ phūs dicit in. iij. ethi. ꝙ aliqui vident̉ fortes ꝓpter ig norantiam. qui ſi cognouerint ꝙ aliud ſint qͣꝫ ſuſpicātur fugiunt. ergo repentina minus timent̉. ¶ Sed contra ē quod Augꝰ. dicit in. ij. confeſſ Timor inſolita ⁊ repentina exhorreſcit rebus que amant̉ aduerſari dum p̄cauet ſecū ritati. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum ē. Obiectū timo ris ē malum imminens quod non de facili repelli poteſt. hoc autem ex duobus contingit .ſ. ex magnitudine mali. ⁊ ex debilitate timentis. ad vtrumqꝫ autem horum operat̉ ꝙ aliquid ſit inſolitum ⁊ repentinum. Primo quidē fa cit ad hoc ꝙ malum imminens magis appareat. omīa .n. corꝑalia ⁊ bona ⁊ mala qͣꝫto magis conſiderant̉. minora apparent. Et ideo ſicut ꝓpter diuturnitatem dolor pn̄tis mali mitigat̉. vt pꝫ ꝑ Tullium in. iij. de tuſculanis q̄ſtio nibus. Ita etiam. ex p̄meditatione minuit̉ timor futuri mali. Secundo aliquid eſſe inſolitum ⁊ repentinum fac̄ ad debilitatem timentis. inqͣꝫtum ſubtrahit remedia que homo poteſt p̄parare ad repellendum futurum malum. q̄ eſſe non poſſunt quando ex improuiſo malum occurrit. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ obiectum ſpei eſt bonum quod quis poteſt adipiſci. ⁊ ideo ea que augmentant poteſtatem ho minis nata ſunt augere ſpem. ⁊ eadem rōne diminuere ti morem. quia timor eſt de malo cui non de facili pōt reſiſti Quia igit̉ exꝑientia facit hominem magis potentē ad ope randum. ideo ſicut auget ſpem. ita diminuit timorem. Ad. ij. dd̓. ꝙ illi qui habent iram acutam non occultāt ca
⁊ ideo nocumenta ab eis illata non ita ſunt repentina qͥn preuideantur. ſed homines mites ⁊ aſtuti occultant iram. ⁊ ideo nocumeutum quod ab eis imminet non poteſt pre uideri. ſed ex improuilo ad uenit. ⁊ ꝓpter hoc philoſophuſ dicit ꝙ tales magis timent̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝑ ſe loquen do bona vel mala corꝑalia in principio maiora apparent. Cuius rō eſt. quia vnumquodqꝫ magis apparet cōtrario iuxta ſe poſito. vnde cum aliquis ſtatim a paupertate ad diuitias tranſit. ꝓpter pauꝑtatem p̄exiſtentē diuitias ma gis eſtimat. ⁊ econuerſo diuites ſtatim ad paupertatē de uenientes. eam magis horrent. ⁊ ꝓpter hoc malum repen tiuum magis timetur. quia magis videtur eſſe malum. ſꝫ poteſt ꝓpter aliquod accidens contingere ꝙ magnitudo alicuius mali lateat. puta cum hoſtes ſe inſidioſe occultāt ⁊ tunc verum eſt ꝙ malū ex diligenti conſideratōe fit ter ribilis Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ea que non habent remedint non ſint magis ti menda. Ad timorem .n. requirit̉ ꝙ remaneat aliqua ſpes ſalutis. vt ſupra dictum eſt. ſed in malis que non habent remedium nulla remanet ſpes ſalutis. ergo talia mala nul lo modo timent̉. ¶ Pre. Malo mortis nullum remediū poteſt. non .n. ẜm naturam poteſt eſſe reditus a morte ad vitam. non tamen mors maxime timet̉. vt dicit philoſo phus in. ij. rhetor. non ergo ea magis timentur que reme dium non habent. ¶ Pre. philoſophus dicit in i. ethic. ꝙ nō eſt magis bonum quod eſt diuturnius eo quod ē vnius diei. neqꝫ quod eſt ꝑpetuum eo quod non eſt perpe tuum. ergo eadem rōne neqꝫ maius malum. ſed ea que non habent remedium non videntur differre ab alijs niſi ꝓpter diuturnitatem vel perpetuitatem. ergo ꝓpter hoc nō ſunt peiora vel magis timenda. ¶¶ Sed contra eſt quod philoſophus dicit in. ij. rheto. ꝙ omnia timenda ſunt ter ribiliora. quecunqꝫ ſi peccauerint corrigi non contingit. aut quorum auxilia non ſunt. aut non facilia. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ obiectum timoris eſt malum. vn̄ illud quod facit ad au gmentum mali. facit ad augmentum timoris. malum au tem augetur non ſolum ſecundum ſpeciem ip̄ius mali. ſꝫ etiam ſecundum circumſtantias. vt ex ſupra dictis appa ret. inter ceteras autem circumſtantias diuturnitas vl̓ e tiam perpetuitas magis videntur facere ad augmentum mali. ea .n. que ſunt in tempore. ſecundum duratōeꝫ tem poris quodammodo menſurant̉. vnde ſi pati aliquid in tempore tanto eſt malum. pati idem in duplo temꝑe ap prehenditur vt duplatum. ⁊ ſecundum hanc rōnem pati idem in infinito tempore quod eſt perpetuo pati. hꝫ quo dammodo infinitum augmentum. mala autem que poſt qͣꝫ aduenerint non poſſunt habere remedium. vel non de facili accipiuntur vt perpetua vel diuturna. ⁊ ideo maxi me redduntur timenda. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ remedium mali eſt duplex. Unum per quod impeditur futurum ma lum ne adueniat. ⁊ tali remedio ſublato anfertur ſpes. ⁊ per conſequens timor. vnde de tali remedio nunc non lo quimur. Aliud remedium mali eſt quo malum iam pre ſens remouetur. ⁊ de tali remedio nunc loquimur. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ licet mors ſit irremediabile malum. tamen quia nou imminet de prope. non timetur. vt ſupra dictum eſt. Ad. iij. dd̓. ꝙ philoſophus ibi loquit̉ de ꝑ ſe bono. qd̓ eſt bonū ẜm ſpēꝫ ſuā. ſic aūt nō fit aliqͥd magis bonum ꝓ pter diuturnitatem vel perpetuitatē. ſed ꝓpter naturā ip ſius boni. ¶ Queſtio. XLIII.

Queſtio XLIII
Einde ꝯſiderādum eſt de cauſa timoris. Et circa hoc q̄runt̉ duo Primo. vtrum cauſa timoris ſit amor. Se cundo. vtrum cauſa timoris ſit defectus. Ad primum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ amor non ſit cauſa timoris. Illud .n. quod in troducit aliquid eſt cauſa eius. ſed timor introducit amo rem charitatis. vt Augꝰ. dicit ſuꝑ canonicam Iohannis ergo timor eſt cauſa amoris ⁊ nō econuerſo. ¶ Pre. ph̓s dicit in. ij. rheto. ꝙ illi maxime timent̉ a quibus expecta mus īminere nobis aliqua mala. ſed ꝓpter hoc ꝙ ab aliqͦ expectamus malum. magis ꝓuocamur ed odium eiꝰ qͣꝫ ad amorem. ergo timor magis cauſat̉ ab odio qͣꝫ ab amo re. ¶ Pre. Supͣ dictum ē. ꝙ ea que ſunt a nobiſip̄is nō habent rōnem terribilium. ſed ea que ſunt ex amore maxi me ꝓueniunt ex intimo cordis. ergo timor ex amore non cauſat̉. ¶ Sed contra eſt quod Augꝰ. dicit in li. lxxxiij. q. Nulli dubium eſt non aliam eſſe metuendi cauſam. ni ſi ne id quod amamus. aut adeptum amittamus. aut nō adipiſcamur ſperatum. omnis ergo timor cauſat̉ ex hoc ꝙ aliquid amamus. amor igit̉ eſt cauſa timoris. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ obiecta paſſionum anime ſe habent ad eas tāqͣꝫ for me ad res naturales vel artificiales. quia paſſiones ani me ſpeciem recipiūt ab obiectis. ſicut res p̄dicte a ſuis for mis. Sicut igit̉ quicquid eſt cauſa forme. eſt cauſa rei cō ſtitute ꝑ ip̄m. ita etiam quicquid ⁊ quocunqꝫ mō eſt cau ſa obiecti. eſt cauſa paſſionis. Contingit autem aliquid eſſe cauſam ob iecti. vel per modum cauſe efficientis. vel ꝑ modum diſpoſitionis materialis. ſicut obiectum delecta tionis eſt bonum apparens conueniens coniunctum. Cu ius cauſa efficiens eſt illud quod facit coniunctionem. vel quod facit conuenientiam vel bonitatem vel apparentiaꝫ hmōi boni. cauſa autem ꝑ modum diſpoſitionis materia lis eſt habitus vel quecunqꝫ diſpoſitio. ẜm quam fit ali cui conueniens aut apparens illud bonum quod eſt ei cō. iunctum. Sic igit̉ in ꝓpoſito obiectum timoris eſt eſtima tum malum futurum ꝓpinquum. cui reſiſti de facili non pōt. ⁊ ideo illud quod pōt inferre tale malum eſt cauſa ef fectiua obiecti timoris. ⁊ ꝑ conſequens ip̄ius timoris. Il lud autem ꝑ quod aliquis ita diſponit̉ vt aliquid ſit ei tale. eſt cauſa timoris ⁊ obiecti eius ꝑ modum diſpoſitio nis materialis. ⁊ hoc mō amor eſt cauſa timoris. ex hoc .n. ꝙ aliquis amat aliquod bonum. ſequit̉ ꝙ priuatiuum ta lis boni ſit ei malum. ⁊ ꝑ conſequens ꝙ timeat ip̄m tanqͣꝫ malum. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. timor ꝑ ſe ⁊ primo reſpicit ad malum quod refugit quod oppo nitur alicui bono amato. ⁊ ſic ꝑ ſe timor naſcit̉ ex amore. ſecundario vero reſpicit ad id ꝑ quod ꝓuenit tale malum. ⁊ ſic ꝑ accidens quandoqꝫ timor inducit amorem. inqͣꝫtuꝫ ſcꝫ homo qui timet puniri a deo ſeruat mādata eius. ⁊ ſic incipit ſperare. ⁊ ſpes introducit amorem. vt ſupra dictuꝫ eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ille a quo expectant̉ mala. primo qui dem odio habet̉. ſꝫ poſtqͣꝫ ab ip̄o iā incipiūt ſperare bona tunc incipit amari. bonum autem cui contrariat̉ malum quod timet̉ a principio amabat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓ cedit de eo quod eſt cauſa mali terribilis ꝑ modum effi cientis. amor aūt eſt cauſa eius ꝑ modum materialis diſ poſitionis. vt dictum eſt. Ad ſcd̓m ſic proceditur.
Uidet̉ ꝙ defectus nō ſit cātimoris. Illi .n. qui potentiaꝫ hn̄t maxime timent̉. ſed defectus contrariat̉ potentie. et go defectus nō eſt cauſa timoris. ¶ Pre. Illi qui iam de capitant̉ maxime ſunt in defectu. ſed tales nō timent. vt d̓r in. ij. rheto. ergo defectus nō eſt cauſa timoris. ¶ Pre. Decertare ex fortitudine non ꝓuenit ex defectu. ſed decer tantes timent eos qui ꝓ eiſdem decertant. vt d̓r in. ij. rhe to. ergo defectus non ē cauſati moris. ¶ Sed contra cō trarioꝝ contrarie ſunt cauſe. ſed diuitie ⁊ robur ⁊ multi tudo amicoꝝ ⁊ poteſtas excludunt timorem. vt d̓r ī. ij. rhe to. ergo ex defectu hoꝝ timor cauſat̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſu pra dictum eſt. duplex cauſa timoris accipi pōt. Una qͦ dem ꝑ modum materialis diſpoſitionis ex ꝑte eius qui timet. Alia ꝑ modum cauſe efficientis ex ꝑte eius qui ti met̉. Quantum igit̉ ad primum defectus ꝑ ſe loquendo eſt cauſa timoris. ex aliquo .n. defectu ꝟtutis contingit ꝙ non poſſit aliquis de facili repellere imminens malū. ſed tamen ad cauſandum timorem requirit̉ defectus cum ali qua menſura. minor .n. eſt defectus qui cauſat. timorē fu turi mali qͣꝫ defectus conſequens malum pn̄s. de quo eſt triſticia. ⁊ adhuc eſſet maior defectꝰ ſi totaliter ſenſus ma li auferret̉. vel amor boni. cuius contrarium timet̉. Quan tum vero ad ſecundum ꝟtus ⁊ robur ꝑ ſe loquendo ē cau ſa timoris. ex hoc .n. ꝙ aliquid quod apprehendit̉ vt noci uum eſt virtuoſum. contingit ꝙ eius effectus repelli nō poteſt. ꝯtingit tn̄ ꝑ accidens ꝙ aliquis defectus ex iſta ꝑte cauſat timorem. inqͣꝫtum ex aliquo defectu contingit ꝙ aliquis velit nocumentum inferre. puta ꝓpter iniuſticiaꝫ vel quia ante leſus fuit. vel quia timet ledi. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de cauſa timoris ex ꝑte cauſe efficien tis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illi qui iam decapitant̉ ſunt in paſſio ne pn̄tis mali. ⁊ ideo iſte defectus excedit menſuram timo ris. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ decertantes timent non ꝓpter potentiā qua decertare poſſunt. ſed ꝓpter defectum potentie. ex quo contingit ꝙ ſe ſuperaturos non confidunt. Queſtio. XLIIII. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de effectibus timoris. Et circa hoc querun tur quattuor. Primo vtrum timor faciat cō tractioneꝫ. Scd̓o. vtꝝ faciat ꝯſiliatiuos. Tertio. viꝝ faci at tremore. Quarto. vtꝝ impediat oꝑationem. Ad primū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ timor non faciat contractionem. Contra tione enim facta calor ⁊ ſpūs ad interiora reuocant̉. ſed ex mul titudine caloris ⁊ ſpirituum in interioribus magnificat̉ cor ad audacter aliquid aggrediendum. vt pꝫ in iratis. cu ius contrarium in timore accidit. nō ergo timor facit con tractionem. ¶ Pre. Multiplicatis ſpiritibus ⁊ calore in interioribus ꝑ contractōeꝫ. ſequit̉ ꝙ homo in vocem pro rumpat. vt pꝫ in dolentibus. ſed timentes nō emittūt vo cem. ſed magis reddunt̉ taciturni. ergo timor nō facit con tractionem. ¶ Pre. Ue recundia eſt q̄dam ſpecies timo ris. vt ſupra dictum eſt. ſed verecundati erubeſcunt. vt dic̄ Tullius. iiij. de tuſculanis queſtionibus. ⁊ phūs in. iiij. ethi. Rubor aūt faciei nō atteſtat̉ contractioni ſed ꝯtrario nō gͦ contractio ē effectus timoris. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ Da maſ. dicit. iiij. li. ꝙ timor ē ꝟtus ẜm ſiſtolem .i. ẜm ꝯͣctōeꝫ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. in paſſionibꝰ aīe ē ſic̄ for male ip̄e motus appetiue potētie. ſic̄ aūt materiale trāſmu tatio corꝑalis. qͦꝝ vnū alteri ꝓportionat̉. vn̄ ẜm ſil̓itudinē
G 3

Queſtio. XLIIII
⁊ rōnem appetitiui motus ſequit̉ corꝑalis tranſmutatior qͣꝫtū aūt ad aīalem morū appetitus. timor ꝯͣctionē quan dam importat. Cuius rō eſt. qꝛ timor ꝓuenit ex fantaſia alicuius mali imminētis. qd̓ difficile repelli pōt. vt ſupra dictum eſt. ꝙ autem aliquid difficile poſſit repelli. ꝓuenit ex debilitate ꝟtutis. vt ſupͣ dictum eſt. ꝟtus aūt qͣꝫto ē de bilior tāto ad pauciora ſe pōt extendere. ⁊ ideo ex ip̄a ima ginatione que cauſat timorem ſequit̉ quedam contractio in appetitu. ſicut etiam videmus in morientibus. ꝙ natu ra retrahit̉ ad interiora ꝓpter debilitatē ꝟtutis. ⁊ videmꝰ etiam in ciuitatibus ꝙ qn̄ ciues timent retrahunt ſe ab exterioribus ⁊ recurrunt qͣꝫto pn̄t ad interiora. ⁊ ẜm ſil̓i tudinē huius contractionis q̄ ꝑtinet ad appetitū aīalem. ſequit̉ etiam in timore ex ꝑte corꝑis ꝯtractio caloris ⁊ ſpi rituum ad interiora. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ſicut phūs dicit in li. de ꝓbleumatibus. licet in timentibus retrahant̉ ſpi ritus ab exterioribus ad interiora. non tamen eſt idē mo tus ſpirituum in iratis ⁊ timentibus. Nam iratis ꝓpter calorem ⁊ ſubtilitatem ſpirituum que ꝓueniunt ex app ritu vindicte. interius fit ſpirituum motus ab inferiori bus ad ſuꝑiora. ⁊ ideo congregant̉ ſpiritus ⁊ calor circa cor. Ex quo ſequit̉ ꝙ irati reddunt̉ ꝓmpti ⁊ audaces ad ī uadendum. ſed in timentibus ꝓpter frigiditatem ingroſ ſantem ſpiritus mouent̉ a ſuꝑioribus ad inferiora. q̄ qui dem frigiditas contingit ex imaginatione defectus ꝟtu tis. ⁊ ideo non multiplicant̉ calor ⁊ ſpiritus circa cor. ſed magis a corde refugiunt. ⁊ ꝓpter hoc timentes non ꝓmp te inuadunt. ſed magis refugiunt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ natura le eſt cuilibet dolenti. ſiue homini ſiue animali ꝙ vtat̉ quo cunqꝫ auxilio ad repellendum nociuum pn̄s quod infert dolorem. vn̄ videmus ꝙ animalia dolentia ꝑcutiunt vel faucibus vel cornibus. maximum autem auxilium ad om nia in animalibus eſt calor ⁊ ſpiritus. ⁊ ideo in dolore na tura conſeruat calorem ⁊ ſpiritum interius. vt hoc vtatur ad repellendum nociuum. ⁊ ideo vt phūs dicit in li. de ꝓ bleumatibꝰ. ꝙ multiplicatis ſpiritibus introrſum ⁊ calo re. neceſſe eſt ꝙ emittant̉ ꝑ vocem. ⁊ ꝓpter hoc dolētes vix ſe poſſunt continere quin clament. ſed in timentibus fit motus interioris caloris ⁊ ſpirituum a corde ad in feriora vt dictum eſt. ⁊ ideo timor contrariat̉ formationi vocis. q̄ ſit ꝑ emiſſionem ſpirituum ad ſuperiora per os. ⁊ propter hoc timor tacentes facit. ⁊ inde eſt etiam ꝙ timor tremen tes facit. vt dicit philoſophus in li. de ꝓbleumatibus. V Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut pericula mortis non ſolum contrarian tur appetitui animali. ſed etiam contrariantur nature. ⁊ ꝓ pter hoc in huiuſmodi timore non ſolum ſit contractio ex parte appetitus. ſed etiam ex parte nature corporalis. Si enim diſponit̉ animal ex imaginatione mortis. contrahēſ calorem ad interiora. ſicut quando naturaliter mors im minet. ⁊ inde eſt ꝙ timentes mortem palleſcunt. vt dicit̉ in iij. ethi. ſed malum quod timet verecundia non oppo nitur nature. ſed ſolum appetitui animalis. ⁊ ideo fit que dam contractio ſecundum appetitum animalem. non au tem ſecundum naturam corporalem. ſed magis anima qͣ ſi in ſe contracta vacat ad motionem ſpirituum ⁊ caloris vn̄ ſit eoꝝ diffuſio ad exteriora. ⁊ propter hoc verecundita ti erubeſcunt. Ad ſecundū ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ timor non faciat conſiliatiuos. Non enim eſt eiuſdem conſiliatiuos facere ⁊ conſilium impedire. ſed ti mor conſilium impedit. omnis .n. paſſio ꝑturbat quietem.
que requirit̉ ad bonum vſum rationis. ergo timor non fa cit conſiliatiuos. ¶ Pre. Conſilium eſt actus rationis de futuris cogitantis ⁊ deliberantis. ſed aliquis timor eſt ex cutiens cogitata ⁊ mentem a ſuo loco remouet. vt Tul lius dicit in. iiij. de tuſculanis queſtionibus. ergo timor nō facit conſiliatiuos. ſed magis impedit conſiliū. ¶ Pre. Sicut conſilium adhibet̉ ad vitandum mala. ita etiam adhibetur ad conſequendum bona. ſed ſicut timor ē d̓ ma lis vitandis. ita ſpes eſt de bonis conſequēdis. ergo timor non facit magis conſiliatiuos qͣꝫ ſpes. ¶ Sed contra eſt quod phūs dicit in. ij. rhetor. ꝙ timor conſiliatiuos facit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ aliquis pōt dici conſiliatiuus dupl̓r. Uno mō a voluntate ſeu ſollicitudine conſiliandi. ⁊ ſic timor conſiliatiuos facit. quia vt phūs in. iij. ethi. dicit. Conſi liamur de magnis in quibus quaſi nobis ip̄is diſcredi mus. Ea autem que timorem incutiunt non ſunt ſimpl̓r mala. ſed habent quandam magnitudinem. tum ex eo ꝙ apprehendunt̉. vt que difficiliter repelli poſſunt. tum etiā quia apprehendunt̉ vt de ꝓpe exiſtentia. ſicut iam dictum eſt. vn̄ homines maxime in timoribus querunt conſiliari Alio mō d̓r aliquis conſiliatiuus a facultate bene conſiliā di. ⁊ ſic nec timor. nec aliqua paſſio conſiliatiuos facit. qꝛ homini affecto ſecundum aliquam paſſionem videt̉ aliqͥd vel maius vel minus qͣꝫ ſit ẜm rei veritatem. ſicut amanti vident̉ ea que amat meliora. ⁊ timenti ea qui timet terri biliora. ⁊ ſic ex defectu rectitudinis iudicij quelibet paſſio qͣꝫtum eſt de ſe impediat facultatem bene conſiliandi. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ qͣꝫto aliqua paſſio ē for tior. tanto magis homo ẜm ip̄am affectus impedit̉. ⁊ id̓o quando timor fuerit fortis vult quidem homo conſiliari ſed adeo ꝑturbatur in ſuis cegitationibus ꝙ conſiliū ad inuenire non poteſt. Si autem ſit paruus timor qui ſolli citudinem conſiliandi inducat. nec multum rōnem ꝯtur bet. pōt etiam conferre ad facultatem bene conſiliandi rōe ſollicitudinis conſequentis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ etiam ſpes facit conſiliatiuos. quia vt in. ij. rheto. ph̓us dicit. Nullus conſiliatur de his de quibus deſperat. ſicut nec de impoſſi bilibus. vt d̓r in. iij. cthi. Timor tamen magis facit conſili atiuos qͣꝫ ſpes. quia ſpes eſt de bono ꝓut poſſumus ipſum conſequi. timor autem de malo ꝓut vix repelli pōt. ⁊ ita magis reſpicit rationem difficilis rimor qͣꝫ ſpes. in diffi cilibus autem maxime in quibus nobis non confidimus conſiliamur. ſicut dictum eſt. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ tremor non ſit effectus timoris. tremor .n. ex fri gore accidit. videmus .n. infrigiditatos tremere. timor au tem non videt̉ cauſare frigus. ſed magis calorem deſiccā: tem. cuius ſignum eſt ꝙ timentes ſitiūt. ⁊ p̄cipue ī maxi mis timoribus. ſicut pꝫ in illis qui ad mortem ducuntur ergo timor nō cauſat tremorē. ¶ Pre. Emiſſio ſuꝑfluita tū ex calore accidit. vn̄ vt plurimū medicine laxatiue ſunt calide. ſed hmōi emiſſiones ſuꝑfluitatū ex timore frequē ter ꝯtingūt. ergo timor videt̉ cauſare calorē. ⁊ ſic nō cau ſat tremorē. ¶ Pre. in timore calor ab exterioribus ad in teriora reuocat̉. ſi igit̉ ꝓpter hmōi renocatōeꝫ caloris ī ex terioribus hō tremit. videt̉ ſil̓r ꝙ in omībus exterioribus mēbris deberet cauſari tremor ex timore. hoc aūt nō videt̉ nō gͦ tremor corꝑis ē effectus timoris. ¶ Sed ꝯͣ ē quod Tullius dic̄ in. iiij. de tuſculanis q̄ſtionibꝰ. ꝙ timorē ſeqͥt̉ tremor ⁊ pallor. ⁊ dentiū ſtrepitus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ di ctū ē. in timore fit q̄dā ꝯͣctio ab exterioribꝰ ad interiora. ⁊

Queſtio XLV
ideo extetiora frigida remanent. ⁊ ꝓpter hoc in eis accidit tremor q̄ cauſat̉ ex debilitate ꝟtutis ꝯtinētis mēbra. Ad hmōi aūt debilitatē maxīe facit defectus caloris qui ē in ſtrumentū qͦ aīa mouet. vt d̓r in. ij. de aīa ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ calore ab exterioribus ad interiora reuocato. multiplicat̉ calor interius. ⁊ maīe ꝟſus inferiora .i. circa nutritiuā. ⁊ ideo ꝯſumpto humido ꝯſequit̉ ſitis. ⁊ etiā interdū ſolu tio ventris ⁊ vrine emiſſio. ⁊ qn̄ꝫ etiā ſeīs vel hmōi emiſ ſio ſuꝑfluitatū accidit ꝓpter ꝯͣctōeꝫ ventris ⁊ teſticulorū vt ph̓s dicit in li. de ꝓbleumatibus. Un̄ pꝫ ſolutio ad. ij. Ad. iij. dd̓. ꝙ qꝛ in tīore calor deſerit cor a ſuꝑioribꝰ ad inferiora tendēs. iō timētibus maxīe tremit cor ⁊ mēbra q̄ hn̄t aliquā ꝯnexionē ad pectus vbi ē cor. vn̄ timētes maxi me tremūt in voce ꝓpter vicinitatē vocalis arterie ad cor. Tremit etiā labiū inferius ⁊ tota inferior mādibula ꝓpi̓ ꝯtinuatōeꝫ ad cor. vn̄ ⁊ ſtrepitus dentiū ſequit̉. ⁊ eadē rō ne brachia ⁊ manus tremūt. Uel etiā qꝛ hmōi membra ſunt magis mobilia ꝓpter qd̓ ⁊ genua tremūt timētibus. ẜm illud Eſa. xxxv. Confortate manꝰ diſſolutas ⁊ genua trementia roborate. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ timor impediat oꝑatōeꝫ. Oꝑatio .n. maxīe im pedit̉ ex ꝑturbatōe rōis q̄ dirigit in oꝑe. ſꝫ timor ꝑturbat rōnē. vt dictū ē. gͦ timor impedit oꝑatōeꝫ. ¶ Pre. Illi q̄ faciūt aliqͥd cū timore. facilius in oꝑatōe deficiūt. ſicut ſi aliqͥs incedat ſuꝑ trabem in alto poſitā. ꝓpter timorē d̓ fa cili cadit. nō aūt caderet ſi incederet ſuꝑeandē trabem in imo poſitā ꝓpter defectū timoris. gͦ timor impedit oꝑatio nem. ¶ Pre. Pigricia ſiue ſegnicies ē q̄dam ſpēs timo ris. ſꝫ pigritia impedit oꝑatōeꝫ. gͦ ⁊ timor. ¶ Sed contra ē qd̓ apl̓s dic̄ ad Phil̓. ij. Cū metu ⁊ tremore veſtrā ſalu tem oꝑamini. qd̓ nō diceret. ſi timor bonā oꝑatōeꝫ impe diret. tīor gͦ nō īpedit bonā oꝑatōeꝫ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ oꝑatio hoīs exterior cauſat̉ quidē ab aīa ſicut a primo mouente. ſed a mēbris corꝑeis ſicut ab inſtr̄is. Contingit aūt oꝑa tionem impediti ⁊ ꝓpter defectū inſtr̄i. ⁊ ꝓpter defectū prī cipalis mouentis. Ex ꝑte igit̉ inſtr̄oꝝ corꝑalium timor qͣꝫ tum eſt de ſe ſꝑ natus eſt impedire exteriorē oꝑatōeꝫ ꝓpt̓ defectū caloris. qui ex timore accidit in exterioribus mē bris. ſed ex ꝑte aīe ſi ſit timor moderatus nō multū rōnē ꝑturbans ꝯfert ad bn̄ oꝑandum. inqͣꝫtum cauſat quandā ſollicitudinem. ⁊ facit hoīeꝫ attentius conſiliari ⁊ operari Si ꝟo timor tantum increſcat ꝙ rōnem ꝑturbet. impedit oꝑatōeꝫ etiā ex ꝑte aīe. ſed de tali timore apl̓us nō loquit̉. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illi qui cadunt de trabe in alto poſita. patiunt̉ ꝑturbatōes imaginatōnis ꝓ pter timorē caſus imaginati. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ oīs timens re fugit id qd̓ timet. ⁊ ideo cū pigritia ſit timor de ip̄a oꝑa tione inqͣꝫtū ē laborioſa impedit oꝑatōeꝫ. qꝛ retrahit volū tatem ab ip̄a. ſꝫ timor qui e de alijs rebus intm̄ adiuuat oꝑatōeꝫ. inqͣꝫtū inclinat voluntate ad oꝑandum ea ꝑ que homo effugit id qd̓ timet. ¶ Queſtio. XLV. Einde ꝯſiderādum Oeſt de audacia. Et circa hoc querunt̉ qͣttuor. Primo. vtꝝ audacia ſit ꝯͣria timori. Scd̓o. 3 quo audacia ſe habeat ad ſpem. Tertio de cauſa audacie. Quarto de effectu ip̄ius. Ad primū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ audacia non centrariet̉ timori. Dicit. n. Augꝰ.
in li. lxxxiij. q. ꝙ audacia vitium eſt. vitium autem virtuti contrariat̉. cum ergo timor non ſit ꝟtus ſed paſſio. videt̉ ꝙ timori non contrariet̉ audacia. ¶ Pre. Uni vnum eſt contrarium. ſed timori contrariat̉ ſpes. non ergo contraria tur ei audacia. ¶ Pre. Unaqueqꝫ paſſio excludit paſſio nem oppoſitam. ſed id quod excludit̉ ꝑ timorem eſt ſecu ritas. Dicit. n. Augꝰ. ij. confeſſ. ꝙ timor ſecuritati p̄cauet. ergo ſecuritas contrariat̉ timori. non ergo audacia. ¶ Sꝫ contra eſt quod phūs dicit in. ij. rheto. ꝙ audacia eſt timo ri contraria. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ de rōne contrarioꝝ ē quod maxi me a ſe diſtent. vt d̓r in. x. metaphi. Illud autem qd̓ maxi me diſtat a timore eſt audacia. timor .n. refugit nocumen tum futurum ꝓpter eius victoriam ſuper ip̄m timentem. ſed audacia aggredit̉ periculum imminens ꝓpter vicio riam ſui ſupra ip̄m periculum. vn̄ manifeſte timori cōtra riat̉ audacia. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ita ⁊ audacia ⁊ omniū paſſi onum nomina dupl̓r accipi poſſunt. Uno mō ẜm ꝙ im portant abſolute motus appetitus ſenſitiui in aliqd̓ obie ctum bonum vel malum. ⁊ ſic ſunt nomina paſſionum. Alio mō ẜm ꝙ ſimul cum hmōi motu important receſſuꝫ ab ordine rōnis. ⁊ ſic ſunt nomina vitioꝝ. ⁊ hoc modo lo quit̉ Augꝰ. de audacia. ſed nos loquimur nunc de auda cia ẜm primum modum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vni ẜm idē non ſunt plura contraria. ſed ẜm diuerſa nihil ꝓhibet vni plu ra contrariari. ⁊ ſic dictum eſt ſupra ꝙ paſſiones iraſcibil̓ hn̄t duplicem contrarietatem. vnā ẜm oppoſitōneꝫ boni ⁊ mali. ⁊ ſic timor contrariat̉ ſpei. aliā ẜm oppoſitionem ac ceſſus ⁊ receſſus. ⁊ ſic timori contrariat̉ audacia. ſpei vero deſperatio. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſecuritas non ſignat aliqͥd con trarium ti mori. ſed ſolam timoris excluſionē. ille .n. d̓r eē ſecurus qui non timet. vn̄ ſecuritas opponit̉ timori ſicut priuatio. audacia autem ſicut contrarium. ⁊ ſicut contra rium includit in ſe priuationē. ita audacia ſecuritatē. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ audacia non ꝯſequat̉ ſpem. Audacia .n. eſt reſpe ctu maloꝝ ⁊ terribilium. vt d̓r in. iij. ethico. ſpes autem re ſpicit bonum. vt ſupͣ dictum eſt. ergo habent diuerſa ob iecta ⁊ non ſunt vnius ordinis. non ergo audacia conſe quit̉ ſpem. ¶ Pre. Sicut audacia contrariat̉ timori. ita deſperatio ſpei. ſed timor non ſequit̉ deſperationem. quin imo deſperatio excludit timorem. vt phūs dicit in. ij. rhe to. ergo audacia non conſequit̉ ſpem. ¶ Pre. Audacia in tendit quoddam bonum .ſ. victoriam. ſed tendere in bonū arduū ꝑtinet ad ſpem. ergo audacia eſt idem ſpei. non er go conſequit̉ ad ſpem. ¶ Sed contra eſt quod phūs dic̄ iu. iij. ethi. ꝙ illi qui ſunt boneſpei ſunt audaces. videt̉ er go audacia conſequi ſpem. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut iam pluri es dictum eſt. omnes hmōi paſſiones anime ad apperiti uam potentiam ꝑtinent. omnis autem motus appetitiue potentie reducit̉ ad ꝓſecutionem vel fugam. ꝓſecutio au tem vel fuga eſt alicuius ⁊ ꝑ ſe. ⁊ ꝑ accidens. ꝑ ſe quidem en ꝑſecutio boni. fuga vero mali. ꝑ accn̄s autem pōt ꝓſe cutio eſſe mali ꝓpter aliqd̓ bonū adiunctū. ⁊ fuga boni ꝓ pter aliqd̓ malum adiunctū. quod autem ē ꝑ accn̄s ſequit̉ ad id quod eſt ꝑ ſe. ⁊ ideo ꝓſecutio mali ſequit̉ ꝓſecutōeꝫ boni. ſic ⁊ fuga boni ſequit̉ fugā mali. Hec aūt qͣttuor ꝑ tinēt ad qͣttuor paſſiones. nā ꝓſecutio boni ꝑtinet ad ſpeꝫ fuga mali ad timorē. ꝓſecutio etiā mali terribilis ꝑtinet ad audaciā. fuga ꝟo boni ꝑtinet ad deſperatōeꝫ. vn̄ ſequit̉ Y audacia conſequit̉ ad ſpem. Ex hoc .n. ꝙ aliquis ſperat ſuꝑare terribile imminens ex hoc audacter inſequit̉ ip̄m
G 4

Queſtio. XLV
ad timorem vero ſequit̉ deſperatio. ideo .n. aliquis d̓ſperat qꝛ timet difficultatē q̄ eſt circa bonū ſperādū. ¶ Ad. i. er go dd̓. ꝙ rō ſeq̄ret̉. ſi bonū ⁊ malū eſſent ob̓a nō hn̄tia or dinē ad inuicē. ſed qꝛ malū hꝫ aliquē ordinē ad bonū. ē .n. poſterius bono ſicut priuatio habitu. iō audacia q̄ inſeqͦt̉ malū eſt poſt ſpem. q̄ inſequit̉ bonū. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ⁊ ſi bonū ſimpl̓r ſit prius qͣꝫ malū. tn̄ fuga ꝑ prius debet̉ ma lo qͣꝫ bono. ſicut inſecutio ꝑ prius debet̉ bono qͣꝫ malo. ⁊ iō ſicut ſpes eſt prior qͣꝫ audacia. ita timor eſt prior qͣꝫ deſpe ratio. ⁊ ſicut ex timore nō ſꝑ ſequit̉ deſperatio. ſed qn̄ fue rit intēſus. ita ex ſpe nō ſꝑſequit̉ audacia. ſed qn̄ fuerit ve hemens. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ audacia lꝫ ſit circa malū cui con iunctum eſt bonū victorte ẜm eſtimatōneꝫ audacis. tn̄ re ſpicit malum. bonum ꝟo adiunctū reſpicit ſpes. ⁊ ſil̓r de ſperatio reſpicit bonū directe qd̓ refugit. malū ꝟo adiun ctuꝫ reſpicit timor. vn̄ ꝓprie loquēdo audacia nō ē ꝑs ſpei ſed eius effectus. ſic̄ nec deſperatio ē ꝑs timoris. ſed eiꝰ ef fectus. ⁊ ꝓpter hoc etiam audacia principalis paſſio eē pōt Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ defectus aliquis ſit cā audacie. Dicit .n. ph̓s in li. de ꝓbleumatibus ꝙ amatores vin ſunt fortes ⁊ auda ces. ſꝫ ex vino ſequit̉ defectus ebrietatis. gͦ audacia cauſat̉ ex aliquo defectū. ¶ Pre. ph̓s dicit in. ij. rheto. ꝙ inexꝑti ꝑiculoꝝ ſunt audaces. ſed inexꝑientia defectus quidam ē. gͦ audacia ex defectu cauſat̉. ¶ Pre. Iniuſta paſſi audaci ores eſſe ſolent. ſicut etiam beſtie cum ꝑcutiunt̉. vt d̓r in iij. ethi. ſed iniuſtum pati ad defectum ꝑtinet. ergo auda cia ex aliquo defectu cauſat̉. ¶ Sed contra eſt quod ph̓s dicit in. ij. rheto. ꝙ cā audacie eſt cum in fantaſia ſpes fue rit ſalutarium vt ꝓpe exiſtentium. timendoꝝ autem aut n̄ entium. aut longe entium. ſed id quod ꝑtinet ad defectuꝫ vel ꝑtinet ad ſalutarium remotionem. vel ad terribilium ꝓpinquitatem. ergo nihil quod ad defectum ꝑtinet eſt cā audacie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. audacia con ſequitur ſpem ⁊ contrariat̉ timori. Unde quecunqꝫ nata ſunt cauſare ſpem. vel excludere timorem. ſunt cauſa au dacie. Quia vero timor ⁊ʳ ſpes ⁊ etiam audacia cum ſint paſſiones quedam conſiſtunt in motu appetitus. ⁊ in qua dam tranſmutatione corporali. dupliciter poteſt accipi cā audacie. ſiue quantum ad ꝓuocationem ſpei. ſiue quan tum ad excluſionem timoris. vno modo quidem ex parte appetitiue motus. alio vero modo ex parte tranſmutatōis corporalis. Ex parte quidem appetitiui motus qui ſequit̉ apprehenſionem ꝓuocat̉ ſpes cauſans audaciam ꝑ ea que faciunt nos eſtimare ꝙ poſſibile ſit adipiſci victoriam. vel ſecundum ꝓpriam potentiam. ſicut fortitudo corporis. ex perientia in periculis. multitudo pecuniaruꝫ. ⁊ alia hmōi ſiue ꝑ potentiam aliorum. ſicut multitudo amicoꝝ. vel quorumcunqꝫ auxiliantium. ⁊ precipue ſi homo confidat de auxilio diuino. vnde illi qui ſe bene hn̄t ad diuina auda ciores ſunt. vt etiam phūs dicit in. ij. rheto. timor autem excludit̉ ẜm iſtum modum ꝑ remotionem terribiliū ap ꝓpinquantium. puta quia homo non hꝫ inimicos. qꝛ nulli nocuit. qꝛ non videt aliquod ꝑiculum imminere. illis .n. vident̉ maxime pericula imminere qui alijs nocuerunt. Ex parte vero tranſmutationis corporalis cauſat̉ auda cia ꝑ ꝓuocationem ſpei. ⁊ excluſionem timoris. vel ex his que faciunt caliditatem circa cor. vn̄ phūs dicit in li. de ꝑ tibus aīaliū. ꝙ illi qui hn̄t ꝑuū cor ẜm qͣꝫtitatē ſunt ma gis audaces. ⁊ aīalia hn̄tia magnū cor ẜm qͣꝫtitatē ſunt ti mida. qꝛ calor natural̓ nō tantū pōt cale facere magnū cor
ſicut ꝑuū. ſicut ignis nō tantū pōt cale facere magnam de mū ſicut ꝑuā. ⁊ in li. de ꝓbleumatibus dicit. ꝙ hn̄tes ma gnum pulmonem ſanguineum ſunt audaciores ꝓpter ca liditatem cordis exinde conſequentem. ⁊ ibidem dicit ꝙ vini amatores ſunt magis audaces ꝓpter ca ilditatem vi ni. vnde ⁊ ſupra dictum eſt. ꝙ ebrietas facit ad bonitatem ſpei. caliditas .n. cordis repellit timorem. ⁊ cauſat ſpem ꝓ pter cordis extenſionem ⁊ amplificationem. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ebrietas cauſat audaciam non inquantum eſt defe ctus. ſed inquantum facit cordis dilatationem. ⁊ inquan tum etiam facit eſtimationem cuiuſdam magnitudinis. Ad. ij. dd̓. ꝙ illi qui ſunt inexperti periculorū ſunt au daciores non ꝓpter defectum ſed ꝑ accidens. inquantum ſcꝫ ꝓpter inexperientiam neqꝫ debilitatem ſuam cognoſcūt neqꝫ pn̄tiam periculorum. ⁊ ita ꝑ ſubtractionem cauſe ti moris ſequit̉ audacia. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut phūs dicit in ij. rheto. Iniuſtū paſſi reddunt̉ audaciores. quia eſtimāt ꝙ deus iniuſtum paſſis auxilium ferat. ⁊ ſic pꝫ ꝙ nullus defectus cauſat audaciam niſi ꝑ accidens. inquantum ſcꝫ habet adiunctam aliquam excellentiam. vel verā. vel eſti matam. vel ex ꝑte alterius vel ex ꝑte ſui. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ audaces non ſint ꝓmptiores in principio qͣꝫ in ip̄is periculis. Tremor .n. ex timore cauſat̉ qui contrariat̉ audacie. vt ex dictis pꝫ. ſed audaces quandoqꝫ in princi pio tremunt. vt phus dicit in lib. de ꝓbleumatibus. ergo non ſunt ꝓmptiores in principio qͣꝫ in ip̄is ꝑicul̓ exn̄tes. ¶ Pre. Per augmētum obiecti auget̉ paſſio. ſicut ſi bo num eſt amabile. ⁊ magis bonum eſt magis amabile. ſed arduum eſt obiectum audacie. au gmētato ergo arduo au gmentet̉ audacia. ſed magis fit arduum ⁊ difficile pericu lum quando eſt preſens. ergo debet tūc magis creſcere au dacia. ¶ Pre. ex vulneribus in flictis ꝓuocat̉ ira. ſed ira cauſat audaciam. Dicit n. phūs in. ij. rbeto. ꝙ ira eſt auſi uum. ergo quando iam ſunt in ip̄is periculis ⁊ percutiū tur. videt̉ ꝙ magis audaces reddant̉. ¶ Sed contra eſt quod d̓r in. iij. ethi. ꝙ audaces p̄uolantes ſunt ⁊ volantes ante pericula in ip̄is autem diſcedunt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ auda cia cum ſit quidam motus apperitus ſenſitiui. ſequit̉ ap prehenſionem appetiue ꝟtutis. ꝟtus autem ſenſitiua nō eſt collatiua. nec inquiſitiua ſingulorum que circumſtant rem. ſed ſubitum habet iudicium. Contingit autem qn̄qꝫ ꝙ ẜm ſubitam apprehenſionem non poſſunt cognoſci om nia que difficultatem in aliquo negocio afferunt. vn̄ ſur git audacie motus ad aggredienduꝫ periculum. vnde qn̄ iam experiunt̉ ip̄m periculum ſentiunt maiorē difficulta tem qͣꝫ eſtimauerunt. ⁊ ideo deficiunt. Sed rō eſt diſcur ſiua omnium que afferunt difficultatem negocio. ⁊ ideo fortes qui ex iudicio rōnis aggrediunt̉ pericula. in princi pio vident̉ remiſſi. qꝛ non paſſi. ſed cum deliberatione de bita aggrediunt̉. qn̄ aūt ſunt in ip̄is periculis. nō experiūt̉ aliquid improuiſum. ſꝫ qn̄ꝫ minora illis que p̄cogitaue runt. ⁊ ideo magis ꝑſiſtunt. Uel etiam qꝛ ꝓpter bonū vir tutis pericula aggrediunt̉. cuius boni voluntas in eis ꝑſe uerat quantacunqꝫ ſint pericula. audaces autem ꝓpter ſo lam eſtimationem facientem ſpem ⁊ excludentem timorē ſicut dictum eſt. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ etiam in audacibus accidit tremor ꝓpter reuocationem caloris ab exterioribꝰ ad interiora. ſicut etiam in timentibus. ſed in audacibus reuocat̉ calor ad cor. in timentibus autem ad inferiora. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ obiectum amoris eſt ſimpl̓r bonum. vnde

Queſtio XLVI
augmentatū ſimpl̓r augmentat amorem. ſed obiectū au dacie eſt compoſitum ex bono ⁊ malo. ⁊ motus audacie in malum p̄ſupponit motum ſpei in bonum. ⁊ ideo ſi tantuꝫ addat̉ de arduitate ad periculum ꝙ excedat ſpem. non ſe quet̉ motus audacie. ſed diminuet̉. ſi tamen ſit motꝰ au dacie quanto maius eſt periculum tāto maior audaciape putat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ex leſione non cauſat̉ ira niſi ſur poſita aliqua ſpe. vt infra dicet̉. ⁊ ideo ſi fuerit tantum pe riculum ꝙ excedat ſpem victorie. non ſequitur ira. ſed ve rum eſt ꝙ ſi ira ſequat̉. audacia augebitur. ¶ Queſtio. XLVI Einde ꝯſiderādum eſt de ira. ⁊ primo de ira ẜm ſe. Scd̓o de cau ſa factiua ire ⁊ remedio eius. Tertio de effe ctu eius. Circa primum querunt̉ octo. Primo. vtrum ira ſit paſſio ſpecialis. Secundo. vtrum obiectum ire ſit bo num an malum Tertio. vtꝝ ira ſit in cōcupiſcibili. Quar to. vtrum ira ſit cum rōne. Quinto. vtrum ira ſit natura lior qͣꝫ concupiſcentia. Sexto. vtrum ira ſit grauior qͣꝫ odi um. Septimo. vtrum ira ſolum ſit ad illos ad quos eſt iuſticia. Octauo. de ſpeciebus ire. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ira nō ſit paſſio ſpecialis. Ab ira .n. denominat̉ potentia iraſcibilis. ſed huius potentie nō eſt vna tm̄ paſ ſio ſed multe. ergo ira non ē vna paſſio ſpecialis. ¶ Pre. cuilibet paſſioni ſpeciali eſt aliquid contrarium. vt pꝫ in ducenti ꝑ ſingula. ſed ire non eſt aliqua paſſio contraria. vt ſupra dictum eſt. ergo ira non eſt paſſio ſpecialis. I Pre. Una ſpecialis paſſio non includit aliam. ſed ira in dudit multas paſſiones eſt .n. cum triſticia ⁊ cum ſpe ⁊ cū delectatione. vt pꝫ ꝑ philoſophum in. ij. rhetori. ergo ira non eſt paſſio ſpecialis. ¶ Sed contra eſt ꝙ Damaſ. po nit iram ſpecialem paſſionem. Et ſil̓r Tullius. iiij. de tu ſculanis queſtionibus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ aliquid d̓r generale dupl̓r. Uno modo ꝑ predicationem. ſicut animal eſt ge nerale ad omnia animalia. Alio modo ꝑ cauſam. ſicut ſol eſt cauſa generalis omnium qui generant̉ in his inferio ribus. ẜm Diony. in. iiij. c. de di. no. Sicut .n. genus con tinet multas differentias poteſtate ẜm ſimilitudinē ma terie. ita cauſa agens continet multos effectus ẜm virtu tem actiuam. contingit autem aliquem effectum ex cōcur ſu diuerſarum cauſarum ꝓduci. Et quia omīs cauſa ali quo modo in effecū manet. pōt etiam dici tertio modo ꝙ effectus ex congregatione multaꝝ cauſarum ꝓductus. hꝫ quandam generalitatem inqͣꝫtum continet multas cau ſas quodammodo in actu. Primo ergo mō ira nō eſt paſ ſio generalis. ſed condiui ſa alijs paſſionibꝰ. vt ſupͣ dictū eſt. Sil̓r aūt nec ſcd̓o mō. nō eſt .n. cauſa aliaꝝ paſſionuꝫ. vt ſupͣ dictū ē. ſed ꝑ hunc modū pōt dici general̓ paſſio amor: vt pꝫ ꝑ Aug. in. xiiij. de ci. dei. Amor .n. ē prima ra dix omniū paſſionū. vt ſupra dictū ē. Sꝫ tertio mō pōt ira dici paſſio general̓. inqͣꝫtū ex ꝯcurſu multaꝝ paſſionuꝫ cauſat̉. nō .n. inſurgit motus ire niſi ꝓpter aliquā triſticiā illatā. ⁊ niſi ad ſit deſideriū ⁊ ſpes vlciſcēdi. qꝛ vt ph̓s dic̄ in. ij. rheto. Iratus hꝫ ſpē puniēdi. appetit .n. vindictā vt ſibi poſſibile. vn̄ ſi fuerit multū excelles ꝑſona q̄ nocumē tū ītulit. nō ſeq̄t̉ ira ſꝫ ſolū triſticia. vt Auicē. dic̄ in li. de aīa. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ vis iraſcibil̓ denoīat̉ ab ira. nō quia oīs motus hꝰ potētie ſit ira. ſꝫ qꝛ ad irā terminant̉ omēs moīꝰ hꝰ potētie. ⁊ inter alios eiꝰ motiꝰ iſte ē manifeſtior. I
Ad. ij. dd̓. ꝙ ex hocip̄o ꝙ ira cauſat̉ ex ꝯͣrijs paſſionibꝰ .ſ. a ſpe q̄ ē boni. ⁊ a triſticia q̄ ē mali. includit in ſe ip̄aꝫ ꝯͣrie tatē. ⁊ iō nō hꝫ ꝯͣriū extra ſe. ſic̄ etiā in medijs coloribus nō inuenit̉ ꝯͣrietas niſi q̄ ē ſimpliciū coloꝝ ex qͥbꝰ cauſant̉ Ad. iij. dd̓. ꝙ ira īcludit multas paſſiones. non q̇dē ſic̄ genus ſpēs. ſꝫ magis ẜm continentiā cauſe ⁊ effectus. Ad ſecundū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ obiectū ire ſit malū. Dic̄. n. Grego. nice. ꝙ ira ē qͣi armigera ꝯcupīe. inqͣꝫtū .ſ. impugnat id qd̓ ꝯcupīaꝫ ī pedit. ſꝫ oē impedimētū hꝫ rōeꝫ mali. gͦ ira reſpic̄ malū tā qͣꝫ ob̓m. ¶ Pre. ira ⁊ odiū ꝯueniūt in effectu. vtriuſqꝫ .n. ē inferre nocumētū alteri. ſꝫ odiū reſpic̄ malū tāqͣꝫ ob̓m. vt ſupͣ diciū ē. gͦ etiā ⁊ ira. ¶ Pre. ira cāt̉ ex triſticia. vn̄ ph̓s dic̄ ī. vij. ethi. ꝙ ira oꝑat cū triſticia. ſꝫ triſticie obie ctū ē malū. gͦ ⁊ ire. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Aug. dic̄ ī. iiij. ꝯfeſ. ꝙ ira apperit vīdictā. ſꝫ appetitꝰ vīdicte ē appetitus boni. cū vīdi cta ad iuſticiā ꝑtineat. gͦ obiectū ire ē bonū. ¶ Pre. ira ſꝑ ē cū ſpe. vn̄ ⁊ delectatōeꝫ cauſat. vt dic̄ ph̓s ī. ij. rheto. ſꝫ ſpei ⁊ delectatōis obiectū ē bonū. gͦ ⁊ ire. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ motus appetitīe ꝟtuiꝭ ſeqͣt̉ actū ꝟtutis app̄hēſiue. vis at app̄hē ſiua dupl̓r aliqͥd app̄hēdit. vno mō ꝑ modū incōplexi. ſic̄ cū intelligimꝰ qͥd ē hō. alio mō ꝑ modū ꝯplexi. ſic̄ cū intel ligimꝰ albū ineſſe hoī. vn̄ vtroqꝫ mō vis appetitīa pōt tē dere ī bonū ⁊ malū. ꝑ modū q̄dē ſimplicis ⁊ incōplexi. cū appetitꝰ ſimpl̓r ſeqͥt̉ vel inheret bono vel refugit malū. ⁊ tales motꝰ ſunt d̓ſideriū ⁊ ſpes. delectatio ⁊ triſticia. ⁊ alia hmōi. Per modū āt ꝯplexi. ſic̄ cū appetitꝰ fert̉ ī hoc ꝙ ali qͥd bonū vl̓ malū inſit vel fiat circa alteꝝ. vl̓ tēdēdo in hoc vl̓ refugiēdo ab hoc. ſic̄ māifeſte pꝫ ī amore ⁊ odio. ama mꝰ. n aliquē īqͣꝫtū volumus ei ineſſe aliqd̓ bonū. odimus āt aliquē īqͣꝫtū volumus ei īeſſe aliqd̓ malū. ⁊ ſil̓r ē in ira. qͥcūqꝫ .n. iraſcit̉ q̄rit vīdicari de aliqͦ. ⁊ ſic motus ire fēdit in duo .ſ. ī ip̄aꝫ vīdictā quā appetit ⁊ ſꝑat ſic̄ qͦddā bonum vn̄ ⁊ de ip̄a delectat̉. tēdit etiā in illū de qͦ q̄rit vindictā ſic̄ ī ꝯͣriū ⁊ nociuū. qd̓ ꝑtīet ad rōeꝫ mali. Eſt tn̄ duplex dr̄ia attēdēda circa hoc ire ad odiū ⁊ ad amorē. qͣꝝ prima ē. ꝙ ira ꝑ ſe reſpic̄ duo obiecta. amor ꝟo ⁊ odiū qn̄ꝫ reſpiciūt vnū obiectū tm̄. ſic̄ cū d̓r aliqͥs amare vinū vi aliqͥd hmōi aut etiā odire. Scd̓a ē. qꝛ vtrūqꝫ obiectoꝝ. qd̓ reſpic̄ amor ē bonū. vult .n. amās bonū alicui tāqͣꝫ ſibi ꝯueniēti. vtrun qꝫ ꝟo hoꝝ q̄ reſpicit odiū hꝫ rōeꝫ mali. vult .n. odiēs malū alicui tāqͣꝫ cuidā incōueniēti. ſꝫ ira reſpic̄ vnū obiectū ẜm rōeꝫ boni .ſ. vindictā quā appetit. ⁊ aliud ẜm rōeꝫ mali. .ſ. hoīeꝫ nociuū de qͦ vult vindicari. ⁊ iō ē paſſio qͦdāmō cōpo ſita ex ꝯͣrijs paſſionibꝰ. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ira ſit in concupiſcibili Dicit. .n. Tullius in. iiij. de tuſculanis queſtionibus. ꝙ ira eſt libido quedam. ſed libido eſt in concupiſcibili. ergo ⁊ ira. ¶ Pre. Aug. dicit in regula. ꝙ ira creſcit in odium. Et Tullius dicit in eodē li. ꝙ odium eſt ira inueterata. ſed odium eſt in concupiſci bili ſicut amor. ergo ira eſt in concupiſcibili. ¶ Pre. Da malcenus ⁊ Gregorius nycenus dicunt. ꝙ ira componi tur ex triſticia ⁊ deſiderio. ſed vtrumqꝫ horum eſt in con cupiſcibili. ergo ira eſt in concupiſcibili. ¶ Sed contra. vis concupiſcibilis eſt alia ab iraſcibili. ſi igitur ira eſſet in concupiſcibili. non denominaretur ab ea visⁱ iraſcibi lis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. paſſiones iraſci bilis in hoc differunt a paſſionibus ꝯcupiſcibil̓. ꝙ obiecta
G3

Queſtio XLVI
paſſionū iraſcibil̓ ſunt bonū ⁊ malū cū qͣdā aleuatōe ⁊ ar duitate. dictū ē aūt ꝙ ira reſpic duo ob̓a .ſ. vindictam quā appetit. ⁊ eū de qͦ vindictā q̄rit. ⁊ circa vtrūqꝫ qͣꝫdā ardui tatē ira reqͥrit. nō .n. inſurgit motus ire niſi aliqͣ magnitu dine circa vtrūqꝫ. q̄cūqꝫ .n. nihil ſunt. aut modica valde. nullo mō digna eſtimamus. vt dicit ph̓s in. ij. rheto. vnde manifeſtū ē ꝙ ira nō ē in ꝯcupiſcibili ſꝫ in iraſcibili. Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ Tullius libidinē noīat appetitū cuiuſcūqꝫ boni futuri nō habita diſcretōe ardui vel nō ardui. ⁊ ẜm hoc ponit irā ſub libidine. inqͣꝫtū ē appetitus vindicte. ſic aūt libido cōis ē ad iraſcibilē ⁊ ꝯcupiſcibilē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ira d̓r creſcere in odiū. nō ꝙ eadē nūero paſſio q̄ priꝰ fu it ira poſtmodū fiat odiū ꝑ quandā inueterarōeꝫ. ſꝫ ꝑ quā dam cauſalitatē. ira .n. ꝑ diuturnitatē cauſat odiū. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ira d̓r componi ex tri ſticia ⁊ deſiderio. nō ſic̄ ex ꝑ tibus. ſed ſicut ex cauſis. dictū ē aūt ſupͣ ꝙ paſſiones ꝯcu piſcibilis ſunt cauſe paſſionū iraſcibilis. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ira nō ſit cū rōe. Ira .n. cū ſit paſſio q̄dā ē in appe titu ſenſitiuo. ſꝫ appetitus ſenſitiuus nō ſequit̉ rōis appre henſionē. ſed ſenſitiue ꝑtis. ergo ira non eſt cum rōne. Pre. aīalia bruta carent rōe. ⁊ tamen in eis inuenitur ira ergo ira non eſt cum rōe. ¶ Pre. Ebrietas ligat rōnem. adiuuat aūt ad iram. ergo ira non eſt cum rōne. ¶ Sꝫ cō tra eſt quod phūs dicit in .vij. ethi. ꝙ ira conſequit̉ ratio nem aliqualiter. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupͣ dictum eſt. Ira ē appetitus vindicte. hoc autem collationem importat pene infligende ad nocumentum ſibi illatum. vn̄ in. vij. ethico. dicit philoſophus. ꝙ ſyllogizans conferendo. quoniam oportet totaliter oppugnare iraſcit̉ confeſtim. conferre au tem ⁊ ſyllogizare eſt rationis. ⁊ ideo ira eſt quodammō cum ratione. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ motus appetitiue virtu tis poteſt eſſe cum ratione dupliciter. Uno modo cum rō ne precipiente. ⁊ ſic voluntas eſt cum rōne. vnde ⁊ d̓r ap petitus rōnalis. Alio modo cum ratione denunciante. ⁊ ſic ira eſt cum ratione. Dicit .n. philoſophus in li. de pro bleumatibus. ꝙ ira eſt cum ratione. non ſicut precipiente ratione. ſed vt mani ſeſtante iniuriam. appetitus .n. ſenſiti uus immediate rationi non obedit. ſed mediante volunta te. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ bruta animalia habent in ſtinctum na turalem ex diuina ratione eis inditum. per quem habent motus interiores ⁊ exteriores ſimiles motibus rationis. ſicut ſupra dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut d̓r in. vij. ethi co. Ira audit aliqualiter rōnem. ſicut nunciantē quod in iuriatum eſt ei. ſed nō ꝑfecte audit. qꝛ nō obẜuat regulam rōis in rependēdo vindictā ad irā. gͦ requirit̉ aliqͥs actue rōis ⁊ addit̉ īpedimētū rōis. vn̄ pb̓s dicit in li. de ꝓbleu matibus. ꝙ illi qͥ ſunt multū ebrij tāqͣꝫ nihil hn̄tes de iu dicio rōis. nō iraſcunt̉. ſꝫ qn̄ ſunt paꝝ ebrij iraſcunt̉ tāqͣꝫ hn̄tes iudiciū rōis ſed impeditū. Ad quintū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ira nō ſit naturalior qͣꝫ ꝯcupīa. ꝓpriū .n. hoīs d̓r ꝙ ſit aīal māſuetū natura. ſꝫ māſuetudo opponitur ire. vt dic̄ ph̓s in. ij. rheto. ergo ira nō ē naturalior qͣꝫ ꝯcupīa. ſed oīo videt̉ eē cōtra hoīs naturā. ¶ Pre. rō cōtra naturā di uidit̉. ea. n q̄ ẜm rōeꝫ agūt nō dicimꝰ ẜm naturā agere. ſꝫ ira ē cū rōe. ꝯcupīa aūt ſine rōe. vt d̓r in .vij. ethi. ergo cōcu piſcētia ē naturalior qͣꝫ ira. ¶ Pre. Ira ē apperitꝰ vindi cte. cōcupīa aūt maxīe ē appetitꝰ delectabiliū ẜm tactū .ſ. ci boꝝ ⁊ venereoꝝ. hec aūt ſunt magis naͣlia boī qͣꝫ vindicta.
ergo concupīa ē naturalior qͣꝫ ira. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ ph̓s dic̄ in. vij. eihi. ꝙ ira ē naturalior qͣꝫ cōcupīa. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ naturale d̓r illd̓ qd̓ cauſat̉ a natura. vt pꝫ in. ij. phi. vn̄ vtꝝ ali qͣ paſſio ſit magꝭ vl̓ minꝰ natural̓. cōſiderari n̄ pōt niſi ex cā ſua. Cā aūt paſſionis vt ſu pͣ dictū ē dupl̓r acci pi pōt. vno mō ex ꝑte ob̓i. alio mō ex ꝑte ſubiecti. Si ergo cōſideret̉ cā ire ⁊ cōcupīe ex ꝑte ob̓i. ſic concupīa ⁊ maxīe ciboꝝ ⁊ venereoꝝ naturalior ē qͣꝫ ira. inqͣꝫtū iſta ſunt ma gis naturalia qͣꝫ vīdicta. Si aūt cōſideret̉ cā ire ex ꝑte ſub iecti. ſic qͦdā mō ira ē naturalior. ⁊ qͦdāmō cōcupīa. Pōt. n̄ natura alicꝰ hoīs conſiderari vel ẜꝫ naturā generis. vl̓ ẜm naturā ſpēi. vl̓ ẜm cōplexionē ꝓpriā indiuidui. Si igit̉ cō ſideret̉ natura generis q̄ ē natura hꝰ hoīs inqͣꝫtū ē aīal. ſic naturaliꝰ ē ꝯcupīa qͣꝫ ira. qꝛ ex ip̄a natura cōi hꝫ hō qͣꝫdaꝫ inclinatōeꝫ ad appetēdū ea q̄ ſunt cōẜuatiua vite. vel ẜm ſpēꝫ. vl̓ ẜm indiuiduū. Si aūt cōſideremꝰ naturā hoīs ex ꝑte ſpēi .ſ. inqͣꝫtū ē rōnal̓. ſic ira ē magis natural̓ hoī qͣꝫ cō cupiſcētia. inqͣꝫtū ira ē cū cōe magis qͣꝫ cōcupīa. vn̄ phūs dic̄ in. iiij. ethi. ꝙ hūaniꝰ ē magꝭ punire qd̓ ꝑtinet ad irā qͣꝫ māſuetū eē. vnūqd̓qꝫ .n. naturalit̓ īſurgit ꝯͣ ꝯͣria ⁊ noci ua. Si ꝟo ꝯſideret̉ natura bꝰ īdiuidui ẜm ꝓpriā cōplexio nē. ſic ira naturalior ē qͣꝫ ꝯcupīa. qꝛ .ſ. hꝫ hītudinē naͣlem ad iraſcēdū. q̄ ē ex cōplexione. magis de facili ſeq̄t̉ ira qͣꝫ ꝯcupīa vl̓ aliqͣ alia paſſio. Eſt .n. hō diſpoſitꝰ ad iraſcendū ẜm ꝙ hꝫ colericā complexionē. colera āt int̓ alios hūores citiꝰ mouet̉. aſſil̓at̉ .n. igni. ⁊ iō magis ē in ꝓmptu vt ille q̄ ē diſpoſitus ẜm naturalē ꝯplexionē ad irā qͣꝫ iraſcat̉. qͣꝫ de eo qͥ ē diſpoſitꝰ ad ꝯcupiſcēdū ꝙ ꝯcupiſcat. ⁊ ꝓpter hoc ph̓s dic̄ in vij. ethi. ꝙ ira magis traducit̉ a parētibꝰ ī fili os qͣꝫ ꝯcupīa. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ in hoīe ꝯſiderari pōt ⁊ na tural̓ cōplexio ex ꝑte corꝑis q̄ ē tꝑata. ⁊ ip̄a rō. Ex ꝑte igit̉ cōplexionis corꝑal̓ naturaliter hō ẜm ſuā ſpēm ē nō hn̄s ſuꝑexcellētiā. neqꝫ ire neqꝫ alicꝰ alteriꝰ paſſionis ꝓpt̓ tꝑa mentū ſue cōplexionis. alia ꝟo aīalia ẜm ꝙ recedunt ab hac qͣlitate cōplexionis ad diſpōeꝫ alicꝰ cōpoſitōnis extre me. ẜm hoc etiā naturaliter diſponunt̉ ad exceſſum alicꝰ paſſionis. vt leo ad audaciā. canis ad irā lepꝰ ad timorem ⁊ ſic de alijs. Ex ꝑte ꝟo rōis ē naturale hoī ⁊ iraſci. ⁊ man ſuetū eē. ẜꝫ ꝙ rō qͦdāmō cauſat irā. īqͣꝫtū nūciat cāꝫ ire. ⁊ qͦdāmō ſedat irā. inqͣꝫtū iratꝰ n̄ totalit̉ audit īꝑiū rōnis. vt ſupͣ dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ip̄a rō ꝑtinet ad naturā homīs vn̄ ex hocip̄o ꝙ ira ē cū rōe. ſeqͥt̉ ꝙ ẜꝫ aliquē modū ſit boī natural̓. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de ira ⁊ de concupi ſcentia ex ꝑte obiecti. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ira ſit grauior qͣꝫ odiū. d̓r .n. ꝓuer.xxvij. ꝙ ira n̄ hꝫ mīaꝫ. nec erūpēs furor. odiū āt qn̄ꝫ hꝫ mīaꝫ. gͦ ira ē gra uior qͣꝫ odiū. ¶ Pre. maiꝰ ē pati malū ⁊ d̓ malo dolere qͣꝫ ſimpl̓r pati. ſꝫ ille qͥ hꝫ aliquē odio. ſufficit ꝙ ille quē odit patiat̉ malū. irato aūt nō ſufficit. ſꝫ q̄rit ꝙ cognoſcat illud ⁊ de illo doleat. vt dicit phūs in. ij. rheto. gͦ ira ē grauiori qͣꝫ odiū. ¶ Pre. qͣꝫto ad conſtitutōeꝫ alicꝰ plura cōcurrunt tāto videt̉ eſſe ſtabilius. ſicut habitus ꝑmanentior ē qͥ ex pluribus actibus cauſat̉. ſed ita cauſat̉ ex concurſu pluri um paſſionum. vt ſupra dictum eſt. nō aūt odiū. gͦ ira eſt ſtabilior ⁊ grauior qͣꝫ odiū. ¶ Sed ꝯͣ ē ꝙ Aug. in regula odiū comꝑat trabi. irā ꝟo feſtuce. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſpēs paſſi onis ⁊ rō ip̄iꝰ ex ob̓o penſant̉. ē aūt ob̓m ire ⁊ odij idē ſub iecto. nā ſicut odiens appetit malum ei quē odit. ita iratuſ ei contra quē iraſcit̉. ſed non eadem rōe ſed odiēs appetit malū mnimici inqͣꝫtū ē malū. iratꝰ aūt apperit malū eius ꝯͣ

Queſtio XLVI
quē iraſcit̉. nō inqͣꝫtū ē malū. ſꝫ inqͣꝫtū hꝫ qͣꝫdā rōneꝫ boni ſcꝫ ꝓut eſtimat illud eē iuſtū inqͣꝫtū ē vindicatiuū. vnde etiā ſupͣ dictū ē ꝙ odiū ē ꝑ applicatōer mali ad malū. ira aūt ꝑ applicatōeꝫ boni ad malū. Manifeſtū ē aūt ꝙ appete re malū ſub rōe iuſti minus hꝫ de rōe mali qͣꝫ velle malū alicꝰ ſimpl̓r. Uelle .n. malū alicꝰ ſub rōe iuſti pōt eē etiaꝫ ẜm ꝟtutē iuſticie. ſi p̄cepto rōis obiꝑet̉. ſꝫ ira in hoc ſolū deficit ꝙ nō obedit rōis p̄cepto in vlciſcēdo. vn̄ manifeſtū ē ꝙ odiū ē multo deterius ⁊ grauiꝰ qͣꝫ ira. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ in ira ⁊ odio duo pn̄t ꝯſiderari .ſ. ip̄m qd̓ deſiderat̉. ⁊ ī tenſio deſiderij. Quantū igit̉ ad id qḋ deſiderat̉. ira habet magis miſericordiā qͣꝫ odiū. qꝛ .n. odiū appetit malū alte rius ẜm ſe. nulla mēſura mali ſaciat̉. ea .n. q̄ ẜm ſe appetūt̉. ſine mēſura appetunt̉. vt ph̓s dic̄ in. i. poli. ſic̄ auarus di uitias. Un̄ d̓r Eccꝭ. xij. Inimicus ſi inuenerit tp̄s nō ſa tiabit̉ ſanguine. ſꝫ ira nō appetit malū niſi ſub rōe iuſti vī dicatiui. vn̄ qn̄ malum illa eum excedit mēſuram iuſticie. ẜm eſtimationem iraſcentis. tunc miſeret̉. vn̄ phūs dicit in. ij. rheto. ꝙ iratus ſi fiant multa miſerebit̉. odiens autē ꝓ nullo. Quantum vero ad intenſionem deſiderij. ita ma gis excludit miſericordiam qͣꝫ odium. qꝛ motus ire ē im petuoſior ꝓpter colere inflationem. Un̄ ſtatim ſubditur. Impetum concitati ſpūs ferre quis poterit ¶ Ad. ij. gͦ dd̓ ꝙ ſicut dictum eſt. iratus appetit malum alicuius inqͣꝫtuꝫ hꝫ rōnem iuſti vindicatiui. vindicta aūt ſit ꝑ illatōeꝫ pene Eſt autem de rōe pene ꝙ ſit contraria voluntati ⁊ ꝙ ſit af flictiua. ⁊ ꝙ ꝓ aliqua culpa inferat̉. ⁊ ideo iratus hoc appe tit. vt ille cui nocumentum infert ꝑcipiat ⁊ doleat. ⁊ ꝙ co gnoſcat ꝓpter iniuriam illatam ſibi hoc ꝓuenire. Sꝫ odi ens de hoc nihil curat. qꝛ appetit malum alterius inqͣꝫtum hmōi. nō eſt aūt veꝝ ꝙ id de quo quis triſtat̉ ſit peius. in iuſticia .n. ⁊ imprudentia cum ſint mala. qꝛ tn̄ ſunt volun taria. nō contriſtant eos quibus inſunt. vt dicit phūs ī .i. rheto. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ id quod ex pluribus cauſis cauſat̉. tunc ē ſtabilius qn̄ cauſe accipiunt̉ vnius rōnis. ſed vna cauſa pōt p̄ualere multis alijs. odium aūt ꝓuenit ex ꝑma nentiori ca qͣꝫ ira. nam ira ꝓuenit ex aliqua commotōe aī ꝓpter leſionem illatam. ſed odium ꝓcedit ex aliqua diſpo ſitione hominis. ẜm quam reputat ſibi contrarium ⁊ no ciuum id quod odit. ⁊ ideo ſicut paſſio citius tranſit qͣꝫ di ſpoſitio vel habitus. ita ira cirius tranſit qͣꝫ odium. quam uis etiā odiū ſit paſſio ex tali diſpoſitōe ꝓueniens. ⁊ ꝓpter hoc phūs dic̄ in. ij. rheto. ꝙ odiū ē magis inſanabile qͣꝫ ira Ad ſeptimum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ira nō ſolū ſit ad illos ad qͦs ē iuſticia. nō .n. eſt iuſticia hoīs ad res irrōnales. ſꝫ tn̄ hō qn̄ꝫ iraſcit̉ rebus ir rōnalibus. puta cū ſcriptor ex ira ꝓijcit pennā. vel eques ꝑ cutit equū. gͦ ira nō ſolū ē ad illos ad qͦs ē iuſticia ¶ Pre. Nō ē iuſticia hoīs ad ſeip̄m. nec ad ea q̄ ſuiip̄ius ſunt. vt d̓r in. v. ethi. ſed bomo qn̄ꝫ ſibi ip̄i iraſcit̉. ſicut penitēs ꝓ pter peccatum. vn̄ d̓r in pͣs. Iraſcimini ⁊ nolite peccare. gͦ ira nō ſolum eſt ad quos ē iuſticia. ¶ Pre Iuſticia ⁊ in iuſticia pōt eſſe alicꝰ ad totum aliqd̓ genus. vel ad totū ali qua cōitatē. puta cum ciuitas aliquē leſit. ſed ira nō ē ad aliqd̓ genus. ſed ſolū ad aliqd̓ ſingulariū. vt dic̄ ph̓s in. ij rheto. gͦ ira nō ꝓprie ē ad qͦs eſt iuſticia ⁊ iniuſticia. ¶ Sꝫ ꝯriū accipi pōt a pb̓o in. ij. rheto. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū ē. ira apperit malū inqͣꝫtū hꝫ rōnē iuſti vindicatiui. ⁊ ideo ad eoſdē eſt ira ad qͦs ē iuſticia ⁊ iniuſticia. Nā in ferre vindictā ad iuſticiā ꝑtinet. lederę aūt aliquē ꝑtinet ad iniuſticiā. vn̄ tā ex ꝑte cauſe q̄ ē leſio illata ab altero. qͣꝫ
etiā ex ꝑte vindicte eiꝰ quā appetit iratus. manifeſtū ē ꝙ ad eoſde ꝑtinet ira. ad qͦs iuſticia ⁊ īiuſticia. ¶ Ad. i. gͦ do ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. ira qͣꝫuis ſit cū rōe. pōt tn̄ etiā eſſe in brutis aīalibꝰ q̄ rōe carēt. inqͣꝫtū naturali inſtīctu ꝑ ima ginatōeꝫ mouent̉ ad aliqͥd ſile oꝑbꝰ rōis. Sic igit̉ cuꝫ in hoīe ſit ⁊ rō ⁊ imaginatio. dupl̓r in hoīe pōt motꝰ ire inſur gere. Uno mō ex ſola imaginatōe nūciāte leſionē. ⁊ ſic in ſurgit aliqͥs motus ire etiā ad res irrōnales ⁊ inaīatas ẜꝫ ſil̓itudinē illiꝰ motꝰ qui eſt in aīalibꝰ ꝯͣ qͦd libet nociuum. Alio mō ex rōe nūciāte leſionē. ⁊ ſic vt phūs dic̄ in. ij. rhe to. nullo mō pōt eſſe ira ad res inſenſibiles. neqꝫ ad mor tuos. tū qꝛ nō dolēi. qd̓ maxīe q̄rūt irati in eis qͥbꝰ iraſcun tur. tū etiā qꝛ nō ē ad eos vindicta. cū eoꝝ nō ſit iniuriam facere. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſic̄ ph̓s dic̄ in. v. ethi. q̄dam meta phorica iuſticia ⁊ iniuſticia ē hoīs ad ſeip̄m. inqͣꝫtū .ſ. rō re git iraſcibilē ⁊ ꝯcupiſcibilē. ⁊ ẜm hoc etiā hō d̓r de ſeip̄o vi dictā facere ⁊ ꝑ ꝯn̄s ſibiip̄i iraſci. ꝓprie aūt ⁊ ꝑ ſe nō ꝯtin git aliquē ſibii p̄i traſci. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſic̄ ph̓s dicit in. ij rheto. aſſignat vnā dr̄iaꝫ inter odiū ⁊ irā. ꝙ odiū pōt eē ad aliqd̓ genus. ſic̄ habemus odio oē latronū genus. ſed ira nō eſt niſi ad aliqd̓ ſingulare. Cuiꝰ rō ē. qꝛ odiū cauſat̉ ex hoc ꝙ qͣlitas alicꝰ rei apprehendit̉ vt diſſonās nr̄e diſpoſi tioni. ⁊ hoc pōt eſſe vel in vl̓i vel in ꝑticulari. ſꝫ ira cauſat̉ ex hoc ꝙ aliquis nos leſit ꝑ ſuū actū. actus aut omēs ſunt ſingulariū. ⁊ ideo ira ſꝑ ē circa aliqd̓ ſingulare. cū aūt to ta ciuitas nos leſerit. tota ciuitas computatur ſicut vnum ſingulare. Ad octauū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ Damaſ. incōueniēter aſſignet tres ſpēs ire .ſ. fel maniā. ⁊ furorē. Nullius .n. generis ſpēs diuerſificantur ẜm aliquod accidens. ſed iſta tria diuerſificant̉ ẜm aliqd̓ accidens. priucipium .n. motus ire fel vocat̉. ira autem ꝑ manens d̓r mania. furor autem eſt ira obſeruans tempus in vindictam. ergo nō ſunt diuerſe ſpecies ire. ¶ De Tullius in. iiij. de tuſculanis queſtionibus dicit. ꝙ excan deſceutia grece d̓r ſciſmos. ⁊ eſt ira mō naſcens ⁊ mō deſi ſtens. ſciſmos autem ẜm Damaſ ē idem ꝙ furor. non gͦ furor tp̄s q̄rit ad vindictaꝫ. ſed tꝑe deficit. ¶ Pre. Greg. xxi. moral̓. ponit tres gradus ire .ſ. iram ſine voce. ⁊ irā cū voce. ⁊ iram cum verbo exp̄ſſo. ẜm illa tria que dn̄s ponit Matth. v. Qui iraſcit̉ fratri ſuo. vbi tangit̉ ira ſine voce. Et poſtea ſubdit. Qui dixerit fratri ſuo racha. vbi tangit̉ ira cum voce. ſed necdum pleno verbo formata. Et poſtea dicit. Qui autem dixerit fratri ſuo fatue. vbi explet̉ vox ꝑ fectione ſermonis. ergo inſufficienter diuiſit Damaſ. irā nihil ponens ex parte vocis. ¶ Sed contra eſt auctoritas Damaſ. ⁊ Greg. niceni. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ tres ſpecies ire qͣs Damaſ. ponit ⁊ etiam Grego. nicenus ſumunt̉ ſecundū ea que dant ire aliquod angmentum. quod quidem con tingit tripl̓r. Uno modo ex facultate ip̄ius motus. ⁊ taleꝫ iram vocat fel. quia cito accendit̉. Alio modo ex parte tri ſticie cauſantis iram. que diu in memoria manet. ⁊ hec ꝑ tinet ad maniam que a manendo d̓r. Tertio ex ꝑte eius quod irarus appetit .ſ. vindicte. ⁊ hec pertinet ad furorem qui nunqͣꝫ quieſcit donec puniat. vn̄ ph̓s in. iiij. ethi. quoſ dam iraſcentium vocat acutos quia cito iraſcunt̉. quoſ dam amaros. quia diu retinent iram. quoſdam difficiles quia nunquam quieſcunt niſi puniant. ¶ Ad primum: gͦ dicendum. ꝙ omnia illa per que ira recipit aliquam per fectionem. non omnino per accidens ſe habent ad iram. ⁊ ire aſſignari.

Queſtio XLVII
¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ excandeſcētia quā Tullius ponit magꝭ vi det̉ ꝑtinere ad primā ſpēꝫ ire q̄ ꝑficit̉ ẜm velocitatē ire qͣꝫ ad futorē. nihil aūt ꝓhibet vt thymos grece q̄ latine furor d̓r vtrūqꝫ importet. ⁊ velocitatē ad iraſcēdū ⁊ firmitatē ꝓ poſiti ad puniēdū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ gradus ille ire diſting uunt̉ ẜm effectū ire. nō aūt ẜm diuerſam perfectōeꝫ ip̄ius ¶ Queſtio. XLVII. motus ire. Einde ꝯſiderādum eſt de cā effectiua ire ⁊ de remedijs eiꝰ. Et cir ca hoc q̄runt̉ qͣttuor. Primo. vtꝝ ſꝑ motiuū ire ſit aliqͥd factū ꝯͣ eū q̄ iraſcit̉. Scd̓o. viꝝ ſola ꝑuipenſio vel deſpectio ſit motiuū ire. Tertio de cā ire ex ꝑte iraſcen tis. Quarto de cauſa ire ex ꝑte eius contra quem aliquis iraſcitur. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō. ſꝑ aliqͥs iraſcat̉ ꝓpter aliqͥd ꝯͣ ſe factū. Hō .n. peccādo nihil contra deū facere pōt. d̓r. n. Iob. xxxv. Si multiplicate fuerint iniqͥtates tue. qͥd facies ꝯͣ illū. d̓r in̄ d̓s iraſci ꝯͣ hoīes ꝓpter pctā. ẜm illud pͣs. Iratus ē furore dn̄s in ppl̓m ſuū. gͦ nō ſꝑ aliqͥs iraſcit̉ ꝓpter aliqͥd ꝯͣ ſe fa ctū. ¶ Pre. Ira ē appetitus vindicte. ſꝫ aliqͥs appetit vin dictā facere etiā de his q̄ contra alios fiūt. gͦ nō ſꝑ motiuū ire ē aliqͥd contra nos factū. ¶ Pre. Sicut ph̓s dic̄ in. ij. rheto. Hoīes iraſcunt̉ p̄cipue contra eos qui deſpiciūt ea circa q̄ ip̄i maxime ſtudent. ſicut qui ſtudent in ph̓ia ira ſcunt̉ contra eos qui ph̓iam deſpiciunt. ⁊ ſil̓e eſt in alijs. ſed deſpicere ph̓iaꝫ nō eſt neceſſe ip̄i ſtudenti. non ergo ſꝑ iraſcimur ꝓpter id qd̓ contra nos fit. ¶ Pre. Ille qui ta cet contra contumeliantē magis ip̄um ad irā ꝓuocat. vt dicit Criſoſto. ſed in hoc contra ip̄m nihil agit ꝙ tacet. gͦ non ſꝑ ira alicuius ꝓuocat̉ ꝓpter aliquid quod contra ip ſum fit. ¶ Sed contra eſt quod phūs dicit in. ij. rheto. ꝙ ira fit ſꝑ ex his que ad ſeip̄m. inimicitia autē ⁊ ſine his q̄ ad ip̄m. ſi .n. putemus talem eſſe odimus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. Ira ē appetitus nocēdi alteri ſub rōne iuſti vindicatiui. vindicta autem locum non habet niſi vbi p̄ceſſit iniuria. nec iniuria omnis ad vindictam ꝓ uocat. ſed illa ſola que ad eum ꝑtinet qui appetit vindictā ſicut .n. vnūquodqꝫ naturaliter appetit ꝓprium bonū. ita etiam naturaliter repellit proprium malum. iniuria au tem ab aliquo facta nō ꝑtinet ad aliquē niſi aliquid fece rit quod aliquo mō ſit contra ip̄m. vn̄ ſequit̉ ꝙ motiuuꝫ ire alicuius ſꝑ ſit aliquid contra ip̄m factum. ¶ Ad. i. gͣ dd̓. ꝙ ira nō dr̄ in deo ẜm paſſionem animi. ſed ẜm iudici um iuſticie. ꝓut vult vindictā facere de pctō. peccator .n. peccādo deo nihil nocere effectiue pōt. tn̄ ex ꝑte ſua dupl̓r contra deū agit. Primo quidē inqͣꝫtū eū in ſuis mādatis ꝯtēnit. Scd̓o inqͣꝫtū nocumentū aliqd̓ infert alicui. vl̓ ſi bi. vel alteri. qd̓ ad deū ꝑtinet. ꝓut ille cui nocumentū in fert̉ ſub dei ꝓuidētia ⁊ tutela ꝯtinet̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ira ſcimur ꝯtra illos qͦ alijs nocēt. ⁊ vindictā appetimꝰ inqͣꝫ tū illi qͥbꝰ nocet̉ aliqͦ mō ad nos ꝑtinēt. vel ꝑ aliquā affi nitatē. vl̓ ꝑ amicitiā. vel ſaltē ꝑ cōionē nature. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ id in qͦ maxīe ſtudemꝰ. reputamꝰ eē bonū noſtrū. ⁊ iō cū illud deſpicit̉ reputamꝰ nos qͦꝫ deſpici. ⁊ arbitramur nos leſos. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ tūc aliqͥs tacēs ad irā ꝓuocat iniuriantē. qn̄ videt̉ ex ꝯtēptū tacere. qͣi ꝑuipēdat alteriꝰ irā. ip̄a aūt ꝑuipenſio quidā actus ē. Ad ſecundū ſic procedit̉
Uidet̉ ꝙ nō ſola ꝑuipenſio vel deſpectio ſit motiuum ire Dic̄ .n. Damaſ. ꝙ iniuriā paſſi vel eſtimātes pati iraſci mur. ſꝫ hō pōt in iuriā pati etiā abſqꝫ deſpectu vel ꝑuipē ſione. gͦ nō ſola ꝑuipēſio ē ire motiuū. ¶ Pre eiuſdē ē ap petere honorē ⁊ ꝯtriſtari de ꝑuipēſione. ſꝫ bruta aīalia nō appetūt honorē. gͦ nō ꝯtriſtant̉ de ꝑuipēſione. ⁊ tn̄ in eis ꝓ uocat̉ ira ꝓpter hoc ꝙ vulnerant̉. vt dic̄ phͨs in. iij. ethi. gͦ nō ſola ꝑuipēſio videt̉ eē motiuū ire. ¶ Pre. ph̓us in. ij. rheto. ponit multas alias cās ire. puta obliuionē ⁊ exulta tionē in infortunijs. denoīatōeꝫ maloꝝ. īpedimētū ꝯn̄de pprie volūtatis. nō gͦ ſola ꝑuipēſio ē ꝓuocatiuum ire. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ ph̓s dic̄ in. ij. theto. ꝙ ira ē appetitus cū tri ſticia punitōis. ꝓpter apparētē ꝑuipēſionē nō ꝯueniēter factā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ oēs cauſe ire reducunt̉ ad ꝑuipēſionē ſunt .n. tres ſpēs ꝑuipēſionis. vt d̓r in. ij. rhet .ſ. deſpectus epireaſmus .i. impedimētū volūtatis īplēde. ⁊ ꝯtumelia tio. ⁊ ad hec tria oīa motiua ire reducunt̉. Cuiꝰ rō pōt acci pi duplex. Prima ē. qꝛ ira appetit nocumētū alteriꝰ inqͣꝫ tū hō hꝫ rōeꝫ iuſti vindicatiui. ⁊ iō in tm̄ q̄rit vindictā in qͣꝫtū videt̉ eſſe iuſta. iuſta aūt vindicta non fit niſi de eo qd̓ ē iuſte factū. ⁊ iō ꝓuocatiuū ad irā ſꝑ ē aliqͥd ſub rōne iniuſti. vn̄ dic̄ ph̓s in. ij. rheto. ꝙ ſi hoīes putauerīt eos qͥ leſerūt eē iuſte paſſos nō iraſcunt̉. nō .n. ſit ira ad iuſtum. Contingit aūt tripl̓r nocumentū alicui inferri .ſ. ex ignorā tia. ex paſſione. ⁊ ex electōe. Tūc .n. aliqͥs maxīe iniuſtū fa cit. qn̄ ex electōe vel induſtria. vel ex certa malicia nocu mentū infert. vt d̓r in. v. ethi. ⁊ iō maxīe iraſcimur contra illos qͦs putamus ex induſtria nobis nocuiſſe. Si .n. pu remus aliqͦs vel ꝑ ignorātiā. vel ex paſſione nobis intuliſ ſe iniuriam vel nō iraſcimur contra eos. vel multo minus agere .n. aliquid ex ignorantia vel ex paſſione diminuit rō nem iniurie. ⁊ ē quodammō ꝓuocatiuū miſericordie ⁊ ve nie. illi autem qui ex induſtria nocumentū inferunt. ex cō temptu peccare vident̉. ⁊ ideo contra eos maxime iraſci mur. vn̄ phūs dic̄ in. ij. rheto ꝙ his qͥ ꝓpter irā aliqͥd fece rūt. aut nō iraſcimur. aut minus iraſcimur. nō .n. ꝓpter ꝑ uipenſionē vident̉ egiſſe. Scd̓a rō eſt. qꝛ ꝑuipēſio excellē tie hoīs opponit̉. qͦ .n. hoīes nullo mō putāt digna eē. ꝑ uipendunt. vt d̓r in. ij. ī heto. Ex oībꝰ aūt bonis noſtris ali quam excellentiam q̄rimus. ⁊ ideo quodcūqꝫ nocumen tum nobis inferat̉ inqͣꝫtum excellentie derogat. videt̉ ad ꝑuipenſionē ꝑtinere. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ ex quacunqꝫ ali qua cauſa aliquis iniuriam patiat̉ qꝫ ex ꝯtemptu. illa cau ſa minuit rōnem iniurie. ſed ſolus ꝯtemptus vel ꝑuipen ſio rōnem ire auget. ⁊ ideo ē ꝑ ſe cauſa iraſcendi. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ licet animalbrutum nō appctat honorem ſub rōne honoris. appetit tn̄ naturaliter quandam excellentiam. ⁊ iraſcit̉ contra ea que illi excellentie derogāt. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ omnes ille cauſe ad quandam paruipenſionem reducū tur. obliuio .n. paruipenſionis eſt euidens ſignum. ea. n. que magna eſtimamus. magis memorie infigimus. Sꝫ militer ex quadam paruipenſione eſt ꝙ aliquis non vere atur contriſtare aliquem. denunciando ſibi aliqua triſtia. qui etiam in infortunijs alicuius hilaritatis ſigna oſten dit. videtur parum curare de bono vel malo eius. Simi liter etiam qui impedit aliquem a ſui ꝓpoſiti aſſecutione non propter aliquam vtilitatem ſibi inde ꝓuenientem. nō videt̉ multū curare de amicitia eius. ⁊ iō oīa talia inqͣꝫ tū ſunt ſigna ꝯtēptus. ſunt ꝓuocatiua ire. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ excellētis alicuiꝰ non ſit cā ꝙ fecilius iraſcatur.

Queſtio XLVIII
cc Dicit .n. phūs in. ij. theto. ꝙ maxime aliqui iraſcunt̉ cum triſtant̉. vt infirmi ⁊ egētes. ⁊ qͥ nō hn̄t id qd̓ ꝯcupiſcunt̉ ſꝫ oīa iſta ad defectū ꝑtinere vident̉. gͦ magis fac̄ ꝓnū ad irā defectus qͣꝫ excellētia. ¶ Pre. phūs dic̄ ibidē. ꝙ tunc aliqͥ maxīe iraſcunt̉ qn̄ in eis de picit̉ id de qͦ pōt eſſe ſuſpi cio. ꝙ vel nō inſit eis. vel ꝙ inſit eis debiliter. ſꝫ cū putant ſe multū excellere in ill̓ in qͥbꝰ deſpiciunt̉. nō curāt. ſꝫ p̄di cta ſuſpicio ex defectu ꝓuenit. gͦ defectus ē magis cā ꝙ ali quis iraſcat̉ qͣꝫ excellētia. ¶ Pre. ea q̄ ad excellētiā ꝑtinēt maxīe faciūt hoīes iocūdos ⁊ bone ſpei eē. ſꝫ ph̓s dic̄ in. ij rheto. ꝙ in ludo. in riſu. in feſto. in ꝓſperitate. in ꝯſumma tione opeꝝ. in delectatōe nō turpi. ⁊ in ſpe optīa hoīes non iraſcunt. ergo excellentia non eſt cauſa ire. ¶ Sed contra eſt quod philoſophus in eodem li. dicit. ꝙ homīes ꝓpter excellentiam indignant̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cauſa ire in eo qui iraſcitur dupl̓r accipi poteſt. Uno mō ẜm habitudinē ad motinum ire. ⁊ ſic excellentia eſt cauſa vt aliquis de facili iraſcat̉. eſt .n. motiuum ire iniuſta paruipenſio. vt dictum eſt. conſtat autem ꝙ qͣꝫto aliquis eſt excellentior. iniuſtius ꝑuipendit̉ in hoc in quo excellit. ⁊ ideo illi qui ſunt in ali qua excellentia. maxime iraſcuntur ſi ꝑuipendantur. puta ſi diues ꝑuipenditur in pecunia. ⁊ rhetor in loquendo. ⁊ ſic de alijs. Alio mō pōt conſiderari cauſa ire in eo qui ira ſcitur ex parte diſpoſitionis que in eo relinquit̉ ex tali mo tiuo. Manifeſtum eſt autem ꝙ nihil mouet ad iram niſi nocumentum quod conſtriſtat. ea autem que ad defectū ꝑtinent maxime ſunt contriſtantia. quia homines defecti bus ſubiacentes facilius leduntur. Et iſta eſt cauſa qua re homines qui ſunt infirmi vel in alijs defectibus faciliꝰ iraſcuntur. quia facilius contriſtantur. Et per hoc pꝫ rn̄ ſio ad primum. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ille qui deſpicit̉ in eo in qͦ manifeſte multum excellit. non reputat ſe aliquam iactu ram pati. ⁊ ideo non contriſtat̉. ⁊ ex hac parte minus ira ſcitur. ſed ex alia parte inqͣꝫtum indignus deſpicitur. ha bet maiorem rōnem iraſcendi. niſi forte reputet ſe non in uideri vel ſubſanari ꝓpter deſpectum. ſed ꝓpter ignoran tiam. vel ꝓpter aliud hmōi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ omnia illa ī pediunt iram inqͣꝫtum impediunt triſticiam. ſed ex alia ꝑ te nata ſunt ꝓuocare iram ẜm ꝙ faciunt hominem incon uenientius deſpici. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ defectus alicuius non ſit cauſa vt contra ipſum facilius iraſcamur. Dicit .n. ph̓s in. ij. rheto. ꝙ his qui cō fitent̉ ⁊ penitent ⁊ humiliant̉ non iraſcimur. ſed magꝭ ad eos miteſcimus. vn̄ ⁊ canes non mordent eos qui reſidēt ſed hoc ꝑtinet ad ꝑuitatem ⁊ defectum. ergo paruitas ali cuius eſt cā vt minus iraſcamur. ¶ Pre. Nullus eſt ma ior defectus qͣꝫ mortis. ſed ad mortuos definit ira. ergo de fectus alicuius non eſt cā ꝓuocatiua ire contra ip̄m. Pre. Nullus eſtimet aliquem ꝑuum ex hoc ꝙ ē ſibi ami cus. ſꝫ ad amicos ſi nos offenderint. vel ſi nō iuuerint ma gis offendimur. vn̄ d̓r in pͣs. Si inimicꝰ meus maledixiſ ſet mihi. ſuſtinuiſſem vtiqꝫ. gͦ defectus alicuius nō eſt cā vt ꝯͣ ip̄m facilius iraſcamur. ¶ Sed ꝯͣ eſt qḋ ph̓s dic̄ in ij. rheto. ꝙ diues iraſcit̉ ꝯͣ pauperē ſi eū deſpiciat ⁊ princi pās ꝯͣ ſubditū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ iā ſupͣ dictū ē. indigna d̓ ſpectio ē maxīe ꝓuocatiua ire. defectꝰ igit̉ vl̓ ꝑuitas eius ꝯͣ que iraſcimur. fac̄ ad augmētū ire inqͣꝫtū auget indignaꝫ deſpectōeꝫ. ſic̄ .n. qͣꝫto aliqͣs ē maior tāto indigniꝰ deſpicit̉. ita inqͣꝫto aliqͥs ē minor tāto indigniꝰ deſpicit. ⁊ iō nobileſ
vel dn̄i a ſeruis. Si ꝟo ꝑuitas vel defectꝰ diminuat deſpe ctōeꝫ indignā. tal̓ ꝑuitas nō auget ſꝫ diminuit irā. ⁊ hoc mō illi qͥ penitēt de īiurijs factis ⁊ ꝯfitent̉ ſe male feciſſe. ⁊ humiliant̉ ⁊ veniā petūt. mitigāt irā. ẜm illd̓ Prouer. xv Rn̄ſio moll̓ frāgit irā. inqͣꝫtū .ſ. tales vident̉ nō deſpicere ſꝫ magis magnipendere eos qͥbꝰ ſe humiliāt. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad. i. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ duplex ē cā qͣre ad mortuos cel ſat ira. Una. qꝛ nō pn̄t dolere ⁊ ſentire. qd̓ maxīe q̄rūt ira ti in his qͥbꝰ iraſcunt̉. Alio mō. qꝛ iā vident̉ ad vltimum maloꝝ ꝑueniſſe. vn̄ etiā ad qͦſcūqꝫ grauiter leſos ceſſat ira inqͣꝫtū eoꝝ malū excedit mēſurā iuſte retributōis. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ etiā deſpectio q̄ ē ab amicis videt̉ eē magis indi gna. ⁊ ideo ex ſil̓i cā magis iraſcimur ꝯͣ eos ſi deſpiciant. vel nocendo. vel non iuuando ſicut ⁊ contra minores. ¶ Queſtio. XLVIII. Einde conſiderādū eſt de effectibꝰ ire. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. Prīo. vtꝝ ira cauſet delectatōeꝫ. Scd̓o. vtrū maxīe cauſet feruorē ī corꝑe. Tertio. vtꝝ maxīe īpediat rō nis vſum. Quarto. vtꝝ cauſet taciturnitatē Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ ira nō cauſet delectatōeꝫ. Triſticia .n. delectatōeꝫ excludit. ſꝫ ira ē ſꝑ cū triſticia. qꝛ vt d̓r in. .vij. ethi. oīs qui facit aliqͥd ꝓpter irā fac̄ triſtatꝰ. gͦ ira nō cauſat delectatōeꝫ ¶ Pre. ph̓s dic̄ in. iij. ethi. ꝙ punitio qͥetat impetū ire. de lectatōeꝫ ꝓ triſticia faciēs. ex qͦ pōt accipi ꝙ delectatio ira to ꝓuenit ex punitōe. punitio aut excludit irā. gͦ adueniē te delectatōe ira tollit̉. nō ē gͦ effectus delectatōi ꝯiunctus ¶ Pre. Nullus effectus impedit cāꝫ ſuā. cū ſit ſue cauſe ꝯformis. ſꝫ delectatōes impediūt irā. vt d̓r in. ij. rheto. gͦ de lectatio nō ē effectus ire. ¶ Sed ꝯͣ eſt qḋ ph̓us in eodē li inducit ꝓuerbiū. ꝙ ira multo dulcior melle diſtillāte in pectoribꝰ viroꝝ creſcit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ph̓s dic̄ ī. vij. ethi. delectatōes maxīe ſenſibiles ⁊ corꝑales ſunt medicīe q̄dā ꝯͣ triſticiā. ⁊ ideo qͣꝫto ꝑ delectatōeꝫ ꝯͣ maiorē triſticiam vel anxietatē remedium p̄ſtat̉. tanto delectatio magis ꝑcipit̉ ſicut pꝰ ꝙ on̄ aliquis ſitit delectabilior fit ei potus. Ma nifeſtum eſt aūt ex p̄dictis ꝙ motus ire inſurgit ex aliqua illata iniuria contriſtante. cui quidem triſticie remedium adhibet̉ ꝑ vindictam. ⁊ ideo ad pn̄tiā vindicte delectatō ſe quit̉. ⁊ tāto maior qͣꝫto maior fuit triſticia. Si igit̉ vindi cta fuerit pn̄s realiter fit ꝑfecta delectatio q̄ totaliter exclu dit triſticiam. ⁊ ꝑ hoc quietat motum ire. ſꝫ an̄qͣꝫ vindicta ſit pn̄s realiter fit iraſcenti pn̄s dupl̓r. Uno mō ꝑ ſpem. quia nullus iraſcitur niſi ſperans vindictam. vt ſupra di ctum eſt. Alio mō ẜm continuam cogitatōnem. vnicuiqꝫ enim concupiſcenti eſt delectabile immorari in cogitatio ne eorum que concupiſcit. ꝓpter quod etiam imaginatio nes ſomniorum ſunt delectabiles. ⁊ ideo cum iratus mul tum in animo ſuo cogitet de vindicta ex hoc delectatur. ta men delectatio non eſt perfecta que tollat triſticiam. ⁊ per conſequens iram. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ non de eodem ira tus triſtatur ⁊ gaudet. ſed triſtatur de illata iniuria. dele ctatur autem de vindicta cogitata ⁊ ſperata. vnde triſticia ſe habet ad iram ſicut principium. ſed delectatio ſicut effe ctus vel terminus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ obiectio illa ꝓcedit de delectatione que cauſat̉ ex reali pn̄tia vindicte. que totali ter tollit iram. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ delectationes p̄cedētes im pediūt ne ſequat triſticia. ⁊ ꝑ ꝯn̄s impediūt irā. ſꝫ delecta tio de vindicta ꝯſequit̉ ip̄aꝫ

Queſtio XLVIII
Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ feruor nō ſit maxīe effectus ire. Feruor .n. ſic̄ ſu pra dictū ē ꝑtinet ad amorē. ſꝫ amor ſicut ſu pͣ dictū ē prī cipiū ē ⁊ cā oīm paſſionū. cū gͦ cā ſit potior effectu. videt̉ ꝙ ira nō faciat maxīe feruorē. ¶ Pre. Illa q̄ de ſe excitāt feruorē ꝑ tꝑis aſſiduitatē magis augent̉. ſic̄ amor diutur nitate ꝯualeſcit. ſed ira ꝑ tractū tꝑis debilitat̉. Dicit eniꝫ ph̓s in. iij. rheto. ꝙ tp̄s quietat ira. gͦ ira nō ꝓprie cauſat feruorē. ¶ Pre. Feruor additus feruori augmētat feruo rē. ſꝫ maior ira ſuꝑueniēs facit irā miteſcere. vt ph̓s dicit in. ij. rheto. gͦ ira nō cauſat feruorē. ¶ Sed ꝯͣ ē quod Da maſ. dic̄. ꝙ ira ē feruor eius qui circa cor ē ſanguinis ex e uaporatōe fellis fiens. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum ē. corꝑa lis tranſmutatio que eſt in paſſionibus anime ꝓportōnā tur motui appetitus. manifeſtum eſt aūt ꝙ qui libetappe citus etiam naturalis fortius tendit in id quod ē ſibi con trarium ſi fuerit pn̄s. vn̄ videmus ꝙ aqua calefacta ma gis congelat̉. quaſi frigido vehementius in calidū agente motus aūt appetitiuus ire cauſat̉ ex aliqua iniuria illata. ſicut ex quodam contrario iniacente. ⁊ ideo appetitus po tiſſime tendit ad repellendum iniuriam ꝑ appetitum vin dicte. ⁊ ex hoc ſequit̉ magna vehementia ⁊ impetuoſitas ī motu ire. Et qꝛ motus ire nō eſt ꝑ modum retractōnis cui ꝓportionat̉ frigus. ſed magis ꝑ modum inſecutionis cui ꝓportionat̉ calor. ꝯſequenter fit motus ire cauſatiuus cu iuſdam feruoris ſanguinis ⁊ ſpūs circa cor. quod ē inſtru mentum paſſionis anime. ⁊ exinde ē ꝙ ꝓpter magnam ꝑ turbationem cordis q̄ ē ira. maxīe apparent in iratis iudi cia q̄dā in exterioribꝰ mēbris. vn̄ Grego. dic̄ in. v. moral̓. Ire ſue ſtimulis accenſum cor palpitat. corpus tremit. lī gua p̄ped it. facies igneſcit. exaſperant̉ oculi. ⁊ nequaqͣꝫ re cognoſcunt̉ noti. ore quidem clamorem format. ſed ſenſus quid loquat̉ ignorat. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ amor ip̄e nō ita ſentit̉ niſi cum eum ꝓdit indigentia. vt Augꝰ. dicit in. x. de tri. Et ideo quando homo patit̉ detrimētum amate ex cellentie ꝓpter iniuriam illatam magis ſentit̉ amor. ⁊ id̓o feruentius cor mutat̉ ad remouendum impedimentū rei amate. vt ſic feruor ip̄e amoris per iram creſcat. ⁊ magis ſentiat̉. ⁊ tamen feruor qui conſequit̉ calorem alia rōne ꝑtnet ad amorem ⁊ ad iram. Nam feruor amoris eſt cum quadam dulcedine ⁊ leuitate. eſt .n. in bonum amatum. ⁊ ideo aſſimilat̉ calori aeris ⁊ ſanguinis ꝓpter quod ſang uine i ſunt magis amatiui. ⁊ d̓r ꝙ cogit amare iecur. ī quo ſit quedam generatio ſanguinis. feruor autem ire eſt cuꝫ amaritudiue ad conſumendum. quia tendit ad punitōne contrarij. vnde aſſimilat̉ calori ignis ⁊ colere. ⁊ ꝓpter hoc Damaſ. dicit ꝙ ꝓcedit ex vaporatōne fellis. ⁊ fellea no minatur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ omne illud cuius cauſa ꝑ tem pus diminuit̉. neceſſe ē ꝙ temꝑe debiliter̉. Manifeſtum ē aūt ꝙ mēoria tꝑe diminuit̉. q̄ .n. antiqͣ ſunt a mēoria d̓ facili excidunt. ira aūt cauſat̉ ex mēoria iniurie illate. ⁊ iō cā ireꝑ tp̄s diminuit̉ paulatim qͦuſqꝫ totaliter tollat̉ Ma ior etiā videt̉ iniuria qn̄ primo ſentit̉ ⁊ paulat ī diminuit̉ eius eſtimatio. ẜm ꝙ magis recedit̉ a pn̄ti ſenſu īiurie. ⁊ ſil̓r etiā ē de amore. ſi ainoris cā remaneat in ſola mēoria. vn̄ ph̓s dic̄ in. viij. ethi. ꝙ ſi diuturna fiat amici abn̄tia vi det̉ amicitie obliuionē facere. ſꝫ in pn̄tia amici ſꝑꝑ tp̄us multiplicat̉ cā amicitie. ⁊ iō amicitia creſcit. Et ſil̓r eēt de ira ſi ꝯtinue multiplicaret̉ cā ip̄ius. Tn̄ hocip̄m ꝙ ira ci to ꝯſumit̉. atteſtat̉ vehemēti furori ip̄iꝰ. ſic̄ .n. ignis mag nus cito extīguit̉ ꝯſumpta materia. ita etiā ira ꝓpter ſuaꝫ
vehementiā cito defic̄. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ oīs ꝟtus diuiſa ī plures ꝑtes diminuit̉. ⁊ iō qn̄ aliqͥs iratꝰ alicui. iraſcit̉ po ſimodū alteri. ex hocip̄o diminuit̉ ira ad primū. ⁊ p̄cipue ſi ad ſcd̓m fuerit maior ira. nā īiuria q̄ excitauit irā ad pri mū. videbit̉ comꝑatōe ſecunde iniurie que eſtimatur ma ior eſſe paruū vel nulla. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ira nō īpediat rōeꝫ. Illud .n. qd̓ ē cū rōne nō vi det̉ eſſe rōis īpedimētū. ſꝫ ira ē cū rōne. vt d̓r in. vij. ethi. gͦ ira n̄ īpedit rōeꝫ. ¶ Pre. qͣꝫto magꝭ impedit̉ rō. tāto dimi nuit̉ manifeſtatio. ſꝫ ph̓s dic̄ ī. vij. ethi. ꝙ iracūdus nō eſt īſidiator ſꝫ manifeſiꝰ. gͦ ira n̄ videt̉ īpedire vſum rōnis ſic̄ ꝯcupīa q̄ ē inſidioſa. vt ibidē d̓r. ¶ Pre. iudiciū tōis eui dētiꝰ ſit ex adiūctōe ꝯͣrij. qꝛ ꝯͣria iuxta ſe poſita magꝭ elu ceſcūt. ſꝫ ex hoc etiā creſcit ira. dic̄. n. ph̓s ī. ij. rhetor. ꝙ ma gis hoīes iraſcunt̉ ſi ꝯͣria p̄exiſtūt. ſic̄ honorati ſi dehonorē tur. ⁊ ſic de alijs. gͦ ex eodē ira creſcit ⁊ iudiciū rōis adiuua tur. nō gͦ ira īpedit iudiciū rōis. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Grego. dic̄ in. v. moral̓. ꝙ ira ītelligētie lucē ſubtrahit cū mēte ꝑmo uēdo ꝯfundit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ mēs vel rō qͣꝫuis nō vtat̉ or gano corꝑali ī ſuo ꝓprio actu. tn̄ qꝛ indiget ad ſui actū q̄ buſda viribꝰ ſenſitīs. qͦꝝ actꝰ īpediunt̉ corꝑe ꝑturbato. ne ceſſe ē ꝙ ꝑturbatōes corꝑales etiā iudiciū rōis īpediāt. ſic̄ pꝫ in ebrietate ⁊ ſomno. Dictū ē aūt ꝙ ira maxīe facit ꝑ turbatōeꝫ corꝑalē circa cor. ita vt etiā vſqꝫ ad exteriora mē bra deriuet̉. vn̄ ira inter ceteras paſſiones manifeſtiꝰ īpe dit iudiciū rōis. ẜm illud pͣs. Cōturbatus ē in ira oculus meus. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ a rōe ē principiū ire qͣꝫtū ad motū appetitiuū. q̄ ē formal̓ in ira. ſꝫ ꝑfectū iudiciū rōnis paſſio ire p̄occupat. qͣi nō ꝑfecte rōeꝫ audiēs ꝓpter cōmotōeꝫ ca loris velociter īpellētis. q̄ ē material̓ in ira. ⁊ qͣꝫtū ad hoc īpedit iudiciū rōis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ iracūdus d̓r eſſe mani feſtus. nō qꝛ manifeſtū ſit ſibi qͥd facere debeat. ſꝫ qꝛ ma nifeſte oꝑat̉ nō q̄rēs aliquā occultatōeꝫ. qd̓ ꝑtim ꝯtingit ꝓpter īpedimētū rōis. q̄ nō pōt diſcernere qͥd ſit occultan dū ⁊ q̄d manifeſtādū. nec etiā excogitare occultādi vias. ꝑtī ꝟo ē ex ampliatōe cordis. q̄ ꝑtinet ad magnanimita te quam fac̄ ira. vn̄ ⁊ de magnanimo philoſophus dic̄ in iiij. ethi. ꝙ eſt manifeſtus oditor ⁊ amator. ⁊ manifeſte di cit ⁊ oꝑat̉. ꝯcupīa aūt d̓r eſſe latens ⁊ inſidioſa. qꝛ vt pluri mū delectabilia q̄ ꝯcupiſcunt̉ hn̄t turpitudinē quādam ⁊ molliciē in qͥbꝰ hō vult latere. in his aūt q̄ ſunt virilitatis ⁊ excellētie. cuiuſmodi ſunt vindicte. q̄rit hō manifeſtus eſſe. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſic̄ dictū ē motus ire a rōne incipit. ⁊ ideo ẜm idē appoſitio ꝯͣrij ad ꝯͣriū adiuuat iudiciū rōis ⁊ auget irā. cū .n. aliqͥs hꝫ honore vel diuitias. ⁊ poſtea incur rit alicꝰ detrimētū. illud detri mentū apparet maiꝰ. tū ꝓpter vicinitatē contrarij. tum qꝛ erat inopinatum. ⁊ ideo cau ſat maiorem triſticiam. ſicut etiam magna dona ex inopi nato venientia. cauſant maiorem delectatōnem. ⁊ ẜm aug mentū triſticie p̄cedētis ꝯſequēter auget̉ ⁊ ira. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ira non cauſet taciturnitatem. Taciturnitas .n. locutioni opponit̉. ſed ꝑ crementū ire vſqꝫ ad locutōnem ꝑuenit̉. vt pꝫ ꝑ gradus ire quos dn̄s aſſignat Matth. v. dicens. Qui iraſcit̉ fratri ſuo. ⁊ q̄ dixerit fratri ſuo racha ⁊ qui dixerit fratri ſuo fatue ergo ira non cauſat taciturni tatem. ¶ Pre. ex hoc ꝙ cuſtodia rōnis deficit contingit ꝙ homo ꝓrumpat ad verba inordinata. vn̄ d̓r Prouer. xxv. Sicut vrbs patens ⁊ abſqꝫ muroꝝ ambitu. ita vir qui nō

Queſtio XLIX
pōt cohibere in loquēdo ſpm̄ ſuū. ſꝫ ita maxīe īpedit iudi ciū tōis. vt dictū ē. gͦ fac̄ maxīe ꝓfluere in ꝟba inordīata. nō gͦ cauſat taciturnitatē. ¶ Pre. Matth. xij. d̓r. Ex abun dātia cordis os loquit̉. ſꝫ ꝑ irā cor maxīe ꝑturbat̉. vt di ctū ē. gͦ maxīe cauſat locutōeꝫ. nō gͦ cauſat taciturnitatē. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ Greg. dic̄ in. v. mora. ꝙ ira ꝑ ſilētiū clau ſa intra mentē vehemētius eſtuat. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ira ſic̄ iā dictū ē. ⁊ cū rōe ē. ⁊ impedit rōneꝫ. ⁊ ex vtraqꝫ ꝑte pōt ta citurnitatē cauſare. Ex ꝑte qͥdē rōis qn̄ iudiciū tōis intm̄ viget ꝙ ⁊ ſi nō cohibeat affectū ab inordinato appetitu vi dicte. cohibet tn̄ linauā ab inordinata locutōe. vn̄ Grego. in. v. moraliū dic̄. Aliqn̄ ira ꝑturbato aīo qͣi ex iudicio ſi lentiū induc̄. Ex ꝑte ꝟo impedimēti rōis. qꝛ ſic̄ dictū eſt. j turbatio ire vſqꝫ ad exteriora mēbra ꝑducit̉. ⁊ maxīe ad il la mēbra in qͥbus exp̄ſſius relucet veſtigiū cordis. ſicut in oculis ⁊ in facie ⁊ in lingua. vn̄ ſic̄ dictū eſt. lingua ſe p̄pe dit. facies igneſcit. exa ſperant̉ oculi. Pōt gͦ eē tanta ꝑti batio ire. ꝙ oīo impedia t̉ lingua ab vſu loquēdi. ⁊ tūc ſe quit̉ taciturnitas. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ augmentum ire qn̄qꝫ eſt vſqꝫ ad impediendū rōnem a cohibitōne lingue. qn̄qꝫ autem vltra ꝓcedit vſqꝫ ad impediendū morū ſingue ⁊ a lioꝝ membroꝝ exterioꝝ. Et ꝑ hoc etiam pꝫ ſolutio ad. ij. Ad. iij. dd̓. ꝙ ꝑturbatio cordis qn̄qꝫ pōt ſuꝑabundare vſqꝫ ad hoc ꝙ ꝑ inordinatum motū cordis impediat̉ mo tus exterioꝝ membroꝝ. ⁊ tunc cauſat̉ taciturnitas ⁊ im mobilitas exterioꝝ membroꝝ. ⁊ qn̄qꝫ etiam mors. Si au tem nō fuerit tanta ꝑturbatio. tunc ex ſuꝑabundantia per turbatōis cordis ſeqͥt̉ oris locutio. ¶ Queſtio. XLIX. Oſt actus ⁊ paſſiōēs conſiderādum eſt de principijs humanorum actuum. Et primo de principijs intrinſecis. Secundo de principijs extrinſecis. princizium autem in trinſecum eſt potentia ⁊ habitus. ſed quia de potentijs in prima parte dictum eſt. nunc reſtat de habitibus conſide randum. ⁊ primo quidem in generali. ſecundo vero de ꝟ tutibus ⁊ vitijs hmōi alijs habitibus. qui ſunt humano rum actuum principia. Circa ip̄os autem habitus in ge nerali quattuor conſideranda ſunt. Primo quidem de ip̄a ſubſtantia habituum. Secundo de ſubiecto eorum. Tertio de cauſa generationis augmenti ⁊ corruptionis ip̄oꝝ. Quarto de diſtinctōne ip̄oꝝ. Circa primum querū tur quattuor. Pri mo. vtrum habitus ſit qualitas. Secū do. vtrum ſit determinata ſpecies qualitatis. Tertio. vix habitus importet ordinem ad actum. Quarto de neceſſi tate habitus: Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ hītꝰ nō ſit qͣlitas. Dic̄. n. Aug. in li. lxxxiij. q. ꝙ hoc nomē hītus dictū ē ab hoc v̓bo hr̄e. ſꝫ hr̄e nō ſolū ꝑti net ad qͣlitatē ſꝫ ad alia genera. dicimur .n. hr̄e qͣꝫtitatē ⁊ pecuniā ⁊ alia hmōi. gͦ hītus nō eſt qͣlitas. ¶ Pre. Habi tus ponit̉ vnū p̄dicamentū. vt pꝫ in li. p̄dicamēto. ſꝫ vnū p̄dicamentū nō ꝯtinet̉ ſub alio. gͦ habitus nō eſt qͣlitas. Pre. Oīs habitus eſt diſpoſitio. vt d̓r in p̄dicamē. ſꝫ diſpoſitio ē ordo hn̄tis ꝑtes. vt d̓r in. v. metaphi. hoc autē ꝑtinet ad p̄dicamētū ſitus. gͦ habitus nō eſt qualitas. ¶ Sed ꝯͣ eſt qd̓ ph̓s dicit in p̄dicamētis. ꝙ habitus ē qua litas de difficili mobil̓. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ hoc nomen habitus ab hn̄do eſt ſumptū. a qͦ quidē nomē habitus dupl̓r decꝫ uat. vno qͥdē mō ẜm ꝙ hō vel q̄cunqꝫ alia res d̓r aliquid habere. alio mō ẜm ꝙ aliqͣ res aliqͦ mō hꝫ ſe in ſeip̄a vl̓ ad
aliquid aliud. Circa primū ꝯſiderādū eſt ꝙ hr̄e ẜm ꝙ d̓r reſpectu cuiuſcūqꝫ qd̓ habet̉. cōe ē ad diuerſa genera. vn̄ ⁊ ph̓s inter poſtp̄dicamēta habere ponit. q̄ .ſ. diuerſa rerū genera ꝯſequunt̉. ſic̄ ſunt oppoſita. ⁊ prius ⁊ poſterius. ⁊ alia hmōi. ſꝫ inter ea q̄ habent̉. talis videt̉ eē diſtincto ꝙ q̄dam ſunt in quibus nihil ē mediū inter hn̄s ⁊ id qd̓ ha bet̉. ſicut inter ſubiectū ⁊ qͣlitatē vel qͣꝫtitatē nihil eſt me diū. q̄dā .n. ſunt in qͥbus ē aliqd̓ mediū inter vtrūqꝫ. ſꝫ ſo la relatio. ſic̄ d̓r aliq̄s hr̄e ſociū vel amicū. q̄dā ꝟo ſunt int̓ q̄ eſt aliqͥd mediū. nō q̄dē actio vel paſſio. ſꝫ aliqͥd ꝑ mo dū actōis ⁊ paſſionis. ꝓut .ſ. vnū ē ornās vel regēs. ⁊ aud̓ ornatū aut rectū. vn̄ ph̓s dic̄ in. v. metaphi. ꝙ habitꝰ d̓r tanqͣꝫ actio q̄dā hn̄tis ⁊ habiti. ſicut eſt in illis que circa nos habemus. ⁊ ideo in his conſtituit̉ vnum ſpeciale ge nus reꝝ quod d̓r p̄dicamētum habitus. de quo dicit ph̓s in. v. metaphi. ꝙ inter hn̄tē indumētum. ⁊ indumētū qd̓ habet̉ eſt habitus medius. Si aūt ſumat̉ habere ꝓut res aliqua d̓r quodāmō ſe habere in ſeip̄a. vel aliquid aliud. cum iſte modus ſe hn̄di ſit ẜm aliquam qualitatem. hoc mō habitus q̄dam qualitas eſt. de quo ph̓us in. v. meta phi. dicit. ꝙ habitus d̓r diſpoſitio ẜm quam bene velima le diſponit̉ diſpoſitum. ⁊ aūt ẜm ſe. aut ad aliud. vt ſani tas habitus quidam eſt. ⁊ ſic loquimur nunc de habitu. vn̄ dd̓. ꝙ habitus eſt qualitas. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ obiectio illa ꝓcedit de habere cōiter ſumpto. ſic .n. eſt cōe ad mul ta genera. vt dictum ē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓcedit de habitu ẜm ꝙ intelligit̉ aliquid medium inter habēs ⁊ id quod habet̉. ſic .n. eſt quoddam p̄dicamentū. vt dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ diſpoſitio quidem ſꝑ importat ordinem alicuius hn̄tis ꝑtes. ſꝫ hoc ꝯtingit tripl̓r vt ſtatim ibide ph̓s ſubdit .ſ. aut ẜm locū. aut ẜm potētiam. aut ẜm ſpēꝫ in quo vi Simplicius dicit in cōmento p̄dicamentoꝝ. cō p̄hendit omnes diſpōnes. corꝑalesʳ qͥdem in eo ẜm ꝙ dic̄ Im locum. ⁊ hoc ꝑtinet ad p̄dicamētum ſitus. qui eſt or do ꝑtium in loco. ꝙ aūt dicit ẜm potētiam includit illas diſpōnes que ſunt in p̄ꝑatione ⁊ idoneitate nōdum ꝑfe cte. ſicut ſcīa ⁊ ꝟtus inchoata. ꝙ aūt dicit ẜm ſpeciem. in cludit ꝑfectas diſpōnes que dicunt̉ habitus. ſicut ſcientia ⁊ ꝟtus complete. Ad ſe cundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ habitus nō ſit determinata ſpecies qualitatis. quia vt dictum eſt. habitus ẜm ꝙ eſt qualitas d̓r diſpoſi tio ẜm quam bene aūt male diſponit̉ diſpoſitum. ſed hoc contingit ẜm quamlibet qualitatem. nam ⁊ ẜm figuram contingit aliquid bn̄ vel male eē diſpoſitū. ⁊ ſil̓r ẜm calorē ⁊ frigus. ⁊ ẜm oīa hmōi. gͦ habitus nō eſt determinata ſpe cies qualitatis. ¶ Pre. ph̓s in p̄dicamentis caliditatem ⁊ frigiditatem dic̄ eē diſpōnes vel habitus. ſicut egritudi nem ⁊ ſanitatē. ſꝫ calor ⁊ frigus ſunt in tertia ſpecie quali tatis. ergo habitus vel diſpoſitio nō diſtinguunt̉ ab alijs ſpeciebus qualitatis. ¶ Pre. Difficile mobile non eſt differentia ꝑtinens ad genus qualitatis. ſed magis ꝑti net ad motum vel paſſionē. nullum aūt genus determina tur ad ſpeciem ꝑ differentiam alterius generis. ſꝫ oportet dr̄ias ꝑ ſe aduenire generi. vt ph̓us dic̄ in. vij. metaphi. gͦ cū habitus dicat̉ eſſe qualitas difficile mobil̓. videt̉ ꝙ nō ſit determinata ſpecies qualitatis. ¶ Sed ꝯͣ ē qd̓ qh̓s dic̄ in p̄dicamētis. ꝙ vna ſpecies qualitatis eſt habitꝰ ⁊ diſpō ſitio ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ph̓s in p̄dicamentis ponit inter qͣttuor ſpēs qͣlitatis primā diſpōeꝫ ⁊ habitum. quaꝝ qͥdē ſpēruꝫ dr̄ias ſic aſſignat Simpliciꝰ in cōmēto p̄dicauentorum

Queſtio XLIX
dices ꝙ qͣlitatū q̄dā ſunt naturales q̄ ẜm naturā inſunt ⁊ ſꝑ. q̄dā aūt ſunt aduēticie q̄ ab extrīſeco efficiunt̉. ⁊ pn̄t a mitti. ⁊ hec qͥdē q̄ ſunt adueticie ſunt hītus ⁊ diſpōes ẜm facile ⁊ difficile amiſſibile differētes. naturaliū āt qͣlitatū q̄dam ſunt ẜm id ꝙ aliqͥd ē in potētia. ⁊ ſic eſt ſcd̓a ſpēs qͣſitatis. q̄dā ꝟo ẜm ꝙ aliqͥd ē in actu. ⁊ hoc vl̓ in ꝓfundū vl̓ ẜm ſuꝑficiē. ſi in ꝓfundū qͥdē ſic ē tertia ſpēs qͣlitatꝭ. ẜꝫ ꝟo ſſuꝑficiē ē qͣrta ſpēs qͣlitatis. ſic̄ figura ⁊ forma. q̄ ē fi gura aīati. Sꝫ iſta diſtinctio ſpēꝝ qͣlitatis incōuenies vi det̉. ſunt .n. multe figure ⁊ qͣlitates paſſibiles nō natura les ſꝫ aduēticie. ⁊ multe diſpōes nō aduēticie ſꝫ naturaleſ ſic̄ ſānitas ⁊ pulchritudo ⁊ hmōi. ⁊ ꝓpter hoc nō ꝯueīt or dini ſpēꝝ. ſꝑ .n. qd̓ naturalius ē prius ē. Et iō aliter acci piēda ē diſtinctio diſpōnū ⁊ habituū ab alijs qͣlitatibꝰ. ꝓ prie .n. qͣlitas importat quēdā modū ſubſtātie. modus au tem ē vt dic̄. Aug. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄aꝫ quē mēſura p̄figit. vn̄ importat qͣꝫdā determinatōeꝫ ẜm aliquā menſurā. ⁊ iō ſic̄ id ẜm ꝙ determinat̉ potētia materie ẜm eē ſubſtātialeⁱ d̓r qͣlitas q̄ eſt dr̄ia ſubſtātie. ita id ẜm ꝙ determinat̉ potētia ſubiecti ẜm eē accn̄tale d̓r qͣlitas accn̄tal̓. q̄ ē etiā q̄dā dr̄ia vt pꝫ ꝑ ph̓m in. v. metaphi. Modus aūt ſiue determina tio ſubiecti ẜm eē accn̄tale pōt accipi vl̓ in ordine ad ip̄aꝫ naturā ſubiecti. vel ẜm actōeꝫ ⁊ paſſionē q̄ ꝯſequunt̉ prin cipia nature. q̄ ſunt materia ⁊ forma vel ẜm qͣꝫtitatē. Si aūt accipiat̉ modus vel determinatio ſubiecti ẜm qͣꝫtitatē ſic ē qͣrta ſpēs qͣlitatis. Et qꝛ qͣꝫtitas ẜm ſui rōnem ē ſine motū ⁊ ſine rōe boni ⁊ mali. iō ad qͣrtā ſpēꝫ qͣlitatis nō ꝑ tinet ꝙ aliqͥd ſit bn̄ vl̓ male. cito vel tarde trāſiēs. Uodꝰ aūt ſiue determinatio ſubiecti ẜm actionē ⁊ paſſionē attē dit̉ in ſcd̓a vel tertia ſpē qͣlitatis. ⁊ iō in vtraqꝫ ꝯſiderat̉ ꝙ aliqͥd facile vel difficile fiat. vel ꝙ ſit cito tranſiēs aut diu turnū. nō aūt ꝯſiderat̉ in his aliqͥd ꝑtinēs ad rōnē boni vel mali. qꝛ motus ⁊ paſſiones nō hn̄t rōnem finis. bonū aūt ⁊ malū d̓r ꝑ reſpectū ad finē. ſꝫ motus ⁊ determinatio ſubiecti in ordine ad naturā rei. ꝑtinet ad primā ſpēꝫ qͣli tatis. q̄ eſt habitꝰ ⁊ diſpō. Dic̄. .n. ph̓s in. vij. phi. loquēs de habitibꝰ aīe ⁊ corꝑis. ꝙ ſunt diſpōnes q̄dā ꝑfecti ad op timū dico aūt ꝑfecti qd̓ ē diſpoſitū ẜm naturā. Et qꝛ ip̄a forma ⁊ natura rei ē finis. ⁊ cꝰ cā fit aliqͥd. vt d̓r in. ij. phi. ideo in prima ſpē ꝯſiderat̉ ⁊ bonū ⁊ malū. ⁊ etiam facile ⁊ difficile mobile ẜm ꝙ aliqͣ natura ē finis generatōis ⁊ mo tus. vn̄ in. v. metaphi. ph̓us diffinit habitū ꝙ ē diſpō ẜm quā aliqͥs diſponit̉ bn̄ vel male. ⁊ in. ij. ethi. dic̄ ꝙ habitus ſunt ẜm qͦs ad paſſiones nos habemus bn̄ vel male. Qn̄ enī eſt modus ꝯueniēs nature rei. tūc hꝫ rōnē boni. qn̄ āt nō ꝯuenit. tūc hꝫ rōnem mali. Et qꝛ natura ē id qd̓ primū ꝯſiderat̉ in re. iō habitus ponit̉ prima ſpēs qͣlitatis. I Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ diſpō ordinē quendā importat vt dictum ē. vn̄ nō d̓r aliqͥs diſponi ꝑ qͣlitatē niſi in ordine ad aliqͥd. ⁊ ſi addat̉ bn̄ vel male. qd̓ ꝑtinet ad rōnē habitus. oportet ꝙ attendat̉ ordo ad naturā qͥ eſt finis. vn̄ ẜm figurā vl̓ ẜꝫ calorē vel frigus nō d̓r aliqͥs diſponi bn̄ vel male niſi ẜm ordinē ad naturā rei. ẜm ꝙ ē ꝯueniēs vel nō ꝯueniēs. vn̄ ⁊ ip̄e figure ⁊ paſſibiles qͣlitates ẜm ꝙ ꝯſiderant̉ vt ꝯue niētes vel nō ꝯueniētes nature rei. ꝑtinēt ad habitus vel diſpōes. nā figura ꝓut ꝯuenit nature rei ⁊ color. ꝑtinent ad pulchritudinē. calor aūt ⁊ frigus ẜm ꝙ ꝯueniūt natu re rei ꝑtinēt ad ſanitatē. ⁊ hoc mō caliditas ⁊ frigiditaſ po nunt̉ a ph̓o in prima ſpē qͣlitatis. Un̄ pꝫ ſolutio ad. ij. k a qͥbuſdā aliter ſoluat̉. vt Simplicius dic̄ in ꝯmēto p̄di camētoꝝ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ iſta dr̄ia difficile mobile nō di uerſificat hītū ab alijs ſpēbꝰ qͣlitatis. ſꝫ a diſpōne. diſpō
aūt dupl̓r accipit̉. Uno mō ẜm ꝙ ē genus habitus. nam in. v. metaphi. di ſpō ponit̉ in diffinitōe habitus. Alio mō ẜm ꝙ ē aliqͥd ꝯͣ habitū diuiſum. ⁊ pōt intelligi diſpō ꝓprie dicta ꝯdiuidi ꝯͣ hītū dupl̓r. Uno mō ſic̄ ꝑfectū ⁊ imꝑfe ctū in eadē ſpē. vt .ſ. diſpō dicat̉ retinēs nomē cōe. qn̄ im ꝑfecte ineſt ita ꝙ de facili ami ttit̉. hītus aūt qn̄ ꝑfecte īeſt vt nō de facili amittat̉. ⁊ ſic diſpō fit habitus. ſic̄ puer fit vir. Alio mō pn̄t diſtingui ſic̄ diuerſe ſpēs vnius generis ſubalterni. vt dicant̉ diſpōnes ille qͣlitates prime ſpēi. q̄ bus ꝯuenit ẜm ꝓpriā rōnem vt de facili amittant̉. qꝛ hn̄t cauſas trāſmutabiles. vt egritudo ⁊ ſanitas. habitꝰ vero dicunt̉ ille qͣlitates q̄ ẜm ſuā rōnē hn̄t ꝙ nō de facili trāſ mutent̉. qꝛ hn̄t cauſas immobiles. ſic̄ ſcīe ⁊ ꝟtutes. ⁊ ẜm hoc diſpō non ſit habitus. ⁊ hoc videt̉ magis ꝯſonū intē tioni Areſto. vn̄ ad hꝰ diſtinctōnis ꝓbatōnem induc̄ cōeꝫ loquendi ꝯſuetudinē ẜm quā qualitates q̄ ẜm rōnem ſua ſunt facile mobiles. ſi ex aliquo accidenti difficile mobi les reddant̉. habitus dicunt̉. ⁊ ecōuerſo ē de qualitatibꝰ q̄ ẜm ſuā rōnem ſunt difficile mobiles. nam ſi aliqͥs imꝑ fecte habeat ſcīam vt de facili poſſit ip̄am amittere. magis d̓r diſponi ad ſcīam qͣꝫ ſcīam habere. Ex quo pꝫ ꝙ nomē habitus diuturnitate qͣꝫdam importat. non aūt nomē di ſpoſitōis. nec impedit̉ quin ẜm hoc facile ⁊ difficile mo bile ſint ſpecifice differentie. ꝓpter hoc ꝙ iſta ꝑtinent ad paſſionē ⁊ motum ⁊ nō ad genus qualitatis. nā iſte dr̄ie quāuis ꝑ accn̄s videant̉ ſe habere ad qualitateꝫ. deſignāt tn̄ ꝓprias ⁊ ꝑ ſe dr̄ias qualitatum. ſicut etiam a genere ſub ſtantie frequenter accipiunt̉ dr̄ie accn̄tales loco ſubſtan tialium. inquantum per eas deſignantur principia eſſen tialia. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ habitus non importet ordinem ad actum. Unū quodqꝫ .n. agit ẜm ꝙ eſt in actu. ſed ph̓s dic̄ in. iij. de aīa. ꝙ cum aliquis ſciens ẜm habitum. eſt etiam tūc in poten tia aliter tn̄ qͣꝫ an̄ addiſcere. ergo habitus nō importat ha bitudinem principij ad actum. ¶ Pre. Illud quod ponit̉ in diffinitōe alicꝰ ꝑ ſe ꝯuenit illi. ſed eſſe principiū actio nis ponit̉ in diffinitōe potentie. vt pꝫ in. v. metaphi. ergo eſſe principiū actus ꝑ ſe conuenit potentie. quod autem ē ꝑ ſe. eſt principiū in vnoquoqꝫ genere. ſi ergo etiam habi tus ſit principium actus. ſequit̉ ꝙ ſit poſterior qͣꝫ potētia. ⁊ ſic nō erit prima ſpecies qualitatis habitus vel diſpoſi tio. ¶ Pre. Sanitas qn̄qꝫ eſt habitus. ⁊ ſil̓r macies ⁊ pulchritudo. ſed iſta nō dicunt̉ ꝑ ordinem ad actum. non ergo eſt de rōe habitus ꝙ ſit principium actus. ¶ Sed ꝯͣ eſt quod Augꝰ. dicit in li. de bono coniugali. ꝙ habitus ē quo aliqͥd agit̉ cum opus eſt. ⁊ ꝯmētator dic̄ in. iij. de aīa. ꝙ habitus eſt quo quis agit cum voluerit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ habere ordinē ad actū poteſt competere habitui ⁊ ẜm rō nem habitus. ⁊ ẜm rōnē ſubiectī in quo eſt habitus. ẜm qͥdē rōnē habitus ꝯuenit oī habitui aliqͦ mō habere ordi nē ad actum. Eſt .n. de rōe habitus vt importet habitudi nem qͣꝫdam in ordine ad naturam rei. ẜm ꝙ ꝯuenit vel nō ꝯuenit. Sed natura rei q̄ eſt finis generatōis. vlterius etiā ordinat̉ ad aliū finē. qͣ vel eſt oꝑatio. vel alqd̓ oꝑatum ad quod qͥs ꝑuenit ꝑ oꝑatōnem. vn̄ habitus nō ſolū im portat ordine ad ip̄am naturam rei ſed etiam ꝯſequenter ad oꝑationem inqͣꝫtum eſt finis nature. vel ꝑducens ad fi nem. vn̄ in. v. metaphi. d̓r in diffinitōe habitus. ꝙ ē diſpo ſitio ẜm quā bene vel male diſponit̉ diſpoſitum. aut ẜm ſe i. ẜm ſuam naturā. aut ad aliud .i. in ordine ad finem. ſed

Queſtio L
ſunt quidā habitus qui etiā ex ꝑte ſubiecti in qͦ ſunt. pri mo ⁊ principaliter importāt ordinē ad actū. qꝛ vt dictū ē. hītus pͥmo ⁊ ꝑ ſe īportat hītudinē ad naturā rei. Si igit̉ natura rei in qͣ ē hītus cōſiſtat ī ip̄o ordīe ad actū. ſeqͥt̉ ꝙ hītus principalit̓ īportet ordinē ad actū. māifeſtū ē āt ꝙ natura ⁊ rō potētie ē vt ſit pͥncipiū actus. vn̄ oīs hītus qͥ ē alicꝰ potētie vt ſubiecti. p̄ncipalit̓ īportat ordinē ad actū. Ad i. gͦ dd̓. ꝙ hītus ē actꝰ qͥdā inqͣꝫtū ē qͣlitas. ⁊ ẜꝫ hoc pōt eē principiū oꝑatōis. ſꝫ ē ī potētia ꝑ reſpectū ad oꝑa tionē. vn̄ hītꝰ d̓r actꝰ primꝰ. ⁊ oꝑatio actus ſcd̓s. vt pꝫ in. ij de aīa. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nō ē de rōe hītꝰ ꝙ reſpiciat potētiā ſꝫ ꝙ reſpiciat naturā. ⁊ qꝛ natura p̄cedit actōeꝫ qua reſpiē potētia. iō prior ſpēs qualitatis ponit̉ hītus qͣꝫ potētia. Ad. iij. dd̓. ꝙ ſanitas d̓r hītus vl̓ hītual̓ diſpō in ordīe ad naturā. ſic̄ dictū ē. inqͣꝫtū tn̄ natura ē principiū actꝰ ex ꝯn̄ ti īporrat ordinē ad actū. vn̄ ph̓s dic̄ ī. x. de hyſto. aīaliū. ꝙ homo d̓r eſſe ſanus vel membrum aliquod qn̄ pōt face re oꝑationem ſani. Et eſt ſil̓e in alijs. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ nō ſit neceſſariū eē hītus. hītus .n. ſunt qͥbꝰ ali qͥd diſponit̉ bn̄ vel male ad aliqͦd. ſic̄ dictū ē. ſꝫ ꝑ ſuam for mā aliqͥd bn̄ vel male diſponit̉. nā ẜm forma aliquid eſt bonū ſic̄ ⁊ ens. gͦ nulla neceſſitas ē habituū. ¶ Pre. Ha bitus īportat ordinē ad actū. ſꝫ potētia īportat principium actus ſufficiēter. nā ⁊ potētie naturales abſqꝫ habitibꝰ ſūt principia actuū. gͦ nō fuit neceſſariū hītus eſſe. ¶ Pre. ſi cut potētia ſe hꝫ ad bonū ⁊ malū. ita ⁊ hītus. ⁊ ſic̄ potentia nō ſꝑ agit. ita nec hītus. exn̄tibꝰ igit̉ potētijs ſuꝑfluū fuit habitū eſſe. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ hītus ſunt ꝑfectōes q̄dā. vt d̓r ī vij. phi. ſꝫ ꝑfectio eſt maxīe neceſſaria rei cū habeat rōneꝫ fini s. gͦ neceſſariū fuit hītus eſſe. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ di ctum eſt. habitus importat diſpōeꝫ quandā in ordine ad naturā rei. ⁊ ad oꝑatōeꝫ vel finē eius. ẜm quā bn̄ vel male aliquid ad hoc diſponit̉. Ad hoc autē ꝙ aliquid indigeat diſponi ad alteꝝ tria requirunt̉. Primo quidem vt id qd̓ diſponit̉ ſit alteꝝ ab eo ad quod diſponit̉. ⁊ ſic ſe habeat ad ip̄m vt potētia ad actū. vn̄ ſi aliqͥd ſit cꝰ natura nō ſit ꝯpo ſita ex potētia ⁊ actu. ⁊ cꝰ ſubſtātia ſit ſua oꝑatio. ⁊ ip̄m ſut ꝓpter ſeip̄m. ibi hītus vel diſpoſitio locū nō hꝫ. ſic̄ pꝫ ī deo Scd̓o requirit̉ ꝙ id qd̓ eſt in potētia ad alteꝝ poſſit pluri bus modis determinari ⁊ ad diuerſa. vn̄ ſi aliqͥd ſit in po tētia ad alteꝝ. ita tn̄ ꝙ nō ſit in potētia ad ip̄m. ibi diſpoſi tio ⁊ hītus locū nō hꝫ. qꝛ tale ſubiectū ex ſua natura hꝫ de bitā hītudinē ad talē actū. vn̄ ſi corpus celeſte ſit cōpoſitū ex materia ⁊ forma. cū illa nō ſit in potētia ad aliā formā. vt in primo dictū ē nō hꝫ locum ibi diſpō vel hītus ad for mā. aut etiā ad oꝑatōeꝫ. qꝛ natura celeſtis corꝑis nō ē in potētia niſi ad vnū motū determinatū. Tertio requirit̉ ꝙ plura ꝯcurrāt ad diſponēdū ſubiectū ad vnū eoꝝ ad q̄ eſt in potētia. q̄ diuerſis modis ꝯmenſurari pn̄t vt ſic diſpo nat̉ bn̄ vel male ad forma ⁊ ad oꝑatōeꝫ. vn̄ qͣlitates ſimpli ces elemētoꝝ q̄ ẜm vnū modū determinatū naturis ele mētoꝝ ꝯueniūt. nō dicimus diſpōes vel hītus ſꝫ ſimpli ces qͣlitates. dicimus autē diſpōnes vel hītus. ſanitatem. pulchritudinē. ⁊ alia hmōi q̄ importāt qͣꝫdā ꝯmēſuratōeꝫ pluriū. q̄ diuerſis mōis ꝯmēſurari pn̄t. Proptet qd̓ ph̓s dic̄ in. v. metaphi. ꝙ hītus ē diſpō. ⁊ diſpō ē ordo hn̄tis ꝑtes. vel ẜmlocū. vel ẜm potētiā. vel ẜm ſpōꝫ. vt ſupra di ctum ē. qꝛ igit̉ multa ſunt entiū ad qͦꝝ naturas ⁊ oꝑatōes neceſſe ē plura ꝯcurrere q̄ diuerſis modis ꝯmēſurari pn̄t iō neceſſe ē hītus eſſe. ¶ Ad i. gͦ dd̓. ꝙ ꝑ formā ꝑficit̉ natura rei. ſꝫ oportet ꝙ in ordine ad ip̄aꝫ formā diſponatur ſubiectū aliqͣ diſpōe. ip̄a tn̄ forma ordinat̉ vlteriꝰ ad oꝑa tionē q̄ ē finis. vel via in finē. ⁊ ſiqͥdē hēat forma determi nare vnā tm̄ oꝑatōeꝫ determinatā. nulla alia diſpō requi rit̉ ad oꝑatōeꝫ p̄ter ip̄aꝫ formā. ſi autē ſit tal̓ forma q̄ poſ ſit diuerſimode oꝑari. ſic̄ ē aīa. oportet ꝙ diſponat̉ ad ſu as oꝑatōes ꝑ aliqͦs hītus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ potētia qn̄qꝫ ſe hꝫ ad multa. ⁊ iō oportet ꝙ aliqͦ alio determinet̉. ſi ꝟo ſit aliqͣ potētia q̄ nō ſe hēat ad multa. nō īdiget hītu determi nāte. vt dictū ē. ⁊ ꝓpter hoc vires naͣles nō agūt oꝑatōes ſuas mediātibꝰ aliqͥbꝰ hītibꝰ. qꝛ ẜm ſeip̄as ſunt determi nate ad vnū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ n̄ idē hītus ſe hꝫ ad bonuꝫ ⁊ malum. ſic̄ infra patēbit. eadē autē potētia ſe hꝫ ad bonū ⁊ malum. ⁊ iō neceſſarij ſunt habitus vt potētie determi nent̉ ad bonum. ¶ Queſtio. L. Einde ꝯſideradum ē de ſubiecto hītuum. Et circa hoc q̄runt̉ ſex. Prīo. vtꝝ in corꝑe ſit aliqͥs hītus. Scd̓o. vre aīa ſit ſubiectū hītus ẜm ſuā eēntiā vel ẜm ſuā potētiam. Tertio. vtꝝ ī potētijs ſenſitiue ꝑtis poſſit eē aliqͥs hītus. Quarto. vtꝝ ī ip̄o ītellectu ſit aliqͥs hītus. Quīto. vtꝝ in voluntate ſit aliqͥs hītꝰ. Sexto. vꝝ ī ſubſtātijs ſeꝑatis. Ad primū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ in corꝑe n̄ ſit aliqͣs hītus. vt .n. ꝯmētator dic̄ in iij. de aīa. Habitus ē qͦ qͥs agit cū voluerit. ſꝫ actōes corꝑa les nō ſubiacēt volūtati cū ſint naturales. gͦ in corꝑe n̄ pōt eē aliqͥs hītus. ¶ Pre. oēs diſpōes corꝑales ſunt facile mobiles. ſꝫ hītus eſt qͣlitas difficile mobil̓. gͦ nulla diſpō corꝑal̓ pōt eē hītus. ¶ Pre. oēs diſpōnes corꝑales ſubia cēt alteratōi. ſꝫ alteratio nō ē niſi in tertia ſpē qͣlitatis. q̄ diuidit̉ ꝯͣ hītu. gͦ nullus hītus eſt in corꝑe. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt ꝙ pb̓s in p̄dicamētis ſanitatē corꝑis vel infirmitatē inſana bi lē hītū noīari dic̄. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē. hītus ē q̄dā diſpō alicꝰ ſubiecti exn̄tis in potētia. vel ad formā. vel ad oꝑatōeꝫ. ẜm gͦ ꝙ hītus importat diſpōeꝫ ad oꝑatōeꝫ. nullus hītus ē principaliter in corꝑe ſic̄ in ſubiecto. omīs enī oꝑatio corꝑis aut ē a naturali qͣlitate corꝑis. aut ē ab aīa mouēte corpus. Quantū igit̉ ad illas oꝑatōnes que ſunt a natura nō diſponit̉ corpꝰ ꝑ aliquē hītū. qꝛ ꝟtūtes naturales ſunt determinate ad vnū. dictū ē autē ꝙ hītua lis diſpō requirit̉ vbi ſubiectū ē in potētia ad multa. oꝑa tiones ꝟo q̄ ſunt ab aīa ꝑ corpus principaliter quidē ſūt ip̄ius aīe. ſcd̓ario ꝟo ip̄ius corꝑis. hītus autē ꝓportionāt̉ oꝑatōibꝰ. vn̄ ex ſil̓ibꝰ actibꝰ ſil̓es hītus cauſant̉. vt d̓r ī. ij ethi. ⁊ iō diſpōnes ad tales oꝑatōes principaliter ſunt in aīa. in corꝑe ꝟo pn̄t eſſe ſcd̓ario. inqͣꝫtū .ſ. corpus diſponi tur ⁊ habilitat̉ ad ꝓmpte deſeruiēdū oꝑatōibꝰ aīe. Si ve ro loqͣmur de diſpōe ſubiecti ad formā. ſic bītualis diſpō pōt eſſe in corꝑe. qd̓ comꝑat̉ ad aīaꝫ ſic̄ ſubiectū ad formā ⁊ hoc mō ſanitas ⁊ pulchritudo ⁊ hmōi hītuales diſpōes dicunt̉. nō tn̄ ꝑfecte hn̄t rōnem habituū. qꝛ cauſe eoꝝ ex ſua natura de facili trāſmutabiles ſunt. Alexāder ꝟo po ſuit nullo mō hītū vel diſpōeꝫ prime ſpēi eſſe in corꝑe. vt Simplicius refert in ꝯmeto p̄dicamētoꝝ. ſꝫ dicebat pri mā ſpēꝫ qͣlitatis ꝑtinere tm̄ ad aīaꝫ. ⁊ qd̓ Areſto. inducit in p̄dicamētis de ſanitate ⁊ egritudine. nō inducit qͣſi ꝑti neat ad primā ſpēꝫ qͣlitatis. ſꝫ ꝑ modū exēpli vt ſit ſen ſus. ꝙ ſic̄ egritudo ⁊ ſanitas pn̄t eē facile. vel difficile mo biles. ita etiā qͣlitas prime ſpēi q̄ dicuntur hītus ⁊ diſpō Sꝫ hoc pꝫ eē ꝯͣ intētōeꝫ Areſto. tū qꝛ eodē mō ſoquendi

L Queſtio.
vtit̉ exemplificādo de ſanitate ⁊ egritudine. ⁊ de virtute ⁊ de ſcīa. tū qꝛ in. vij. phi. ponit exp̄ſſe inter hītus pulchritu dinē ⁊ ſanitatē. ¶Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ obiectio illa ꝓcedit d̓ hī̄ tu ẜm ꝙ ē diſpō ad oꝑatōeꝫ. ⁊ de actibꝰ corꝑis qͥ ſunt a na tura. nō āt de his qͥ ſunt ab aīa. qͦꝝ principiū ē voluntas. Ad. ij. dd̓. ꝙ diſpōnes corꝑales nō ſunt ſimpl̓r diffici le mobiles ꝓpter mutabilitatē corꝑaliū cāꝝ. pn̄t tn̄ eē dif ficile mobiles ꝑ comꝑatōeꝫ ad tale ſubiectū. qꝛ .ſ. tali ſub iecto durante amoueri nō pn̄t. vel qꝛ ſunt difficile mobi les ꝑ comꝑatōneꝫ ad alias diſpōnes. ſed qͣlitares anime ſunt ſimpl̓r difficile mobiles ꝓpter immobilitatē ſubiecti ⁊ iō nō dic̄ ꝙ ſanitas difficile mobil̓ ſimpl̓r ſit hītus. ſed ꝙ ē vt hītus. ſic̄ in greco habet̉. qͣlitates āt dicunt̉ ſimpl̓r hītus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ diſpōnes corꝑales q̄ ſunt in prima ſpē qͣlitatis vt quidā poſuerūt. differūt a qualitatibꝰ tertie ſpēi. in hoc ꝙ qͣlitates tertie ſpēi ſunt vt in fieri ⁊ vt in mo tu. vn̄ dicunt̉ paſſiones vel paſſibiles qͣlitates. qn̄ aūt iā ꝑuenerint ad ꝑfectū qͣi ad ſpēꝫ. tūc iā ſunt in prima ſpē qͣ litatis. Sꝫ hoc improbat Simplicius in ꝯmēto p̄dicamē toꝝ. qꝛ ẜm hoc calefactio eēt in tertia ſpē qͣlitatis. calor aūt in prima. Areſto. aūt poīt calorē in tertia. vn̄ Porphyriꝰ dic ſic̄ Simplicius ibidem refert. ꝙ paſſio vel paſſibil̓ qͣ litas eſt diſpō ⁊ habitus. differunt in corꝑibus ẜm inten ſionem ⁊ remiſſionem. quando enim aliquid recipit ca liditatem ẜm calefieri tm̄. non autem vt calefacere poſſit. tunc eſt paſſio ſi ſit cito tranſiens. vel paſſibilis qualitas ſi ſit manens. quando autem iam ad hoc perducit̉ ꝙ pōt etiam alterum caleᶠacere. tunc eſt diſpoſitio. ſi autem vltē rius intm̄ confirmet̉ ꝙ ſit difficile mobilis. tunc erit habi tus. vt ſic diſpoſitio ſit quedam intenſio ſeu perfectio paſ ſionis vel paſſibilis qualitatis. habitus autem diſpoſitio nis. Sed hoc improbat Simplicius. quia talis intenſio ⁊ remiſſio non important diuerſitatem ex parte ip̄iꝰ for me. ſed ex diuerſa participatione ip̄ius ſubiecti. ⁊ ita nō diuerſificarent̉ per hoc ſpecies qualitatis. Et ideo aliter dd̓. eſt ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. commenſuratio ip̄arum qualitatum paſſibilium ſecundum conuenientiam ad na turam habent rōnem diſpoſitionis. ⁊ ideo facta alteratōne circa ip̄as qualitates paſſibiles. que ſunt calidum. frigi dum. humidum. ⁊ ſiccum. fit ex conſequenti alteratio ẜm egritudinem ⁊ ſanitatē. primo autē ⁊ ꝑ ſe non ē alteratio ẜm hmōi habitus ⁊ diſpōnes. Ad ſecundū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ hītus ſint in aīa magis ẜm eſſentiā qͣꝫ ẜm potē tiā. Diſpōnes .n. ⁊ hītus dicunt̉ in ordine ad naturā. vt dictū ē. ſꝫ natura magis attendit̉ ẜm eſſentiā aīe qͣꝫ ẜm po tētias. qꝛ aīa ẜm ſuā eſſentiā ē natura talis corꝑis ⁊ forma eius. gͦ hītus ſunt in aīa ẜm eius eſſentiā ⁊ nō ẜm potētiā Pre. Accn̄tis nō eſt accn̄s. hītus aūt ē qͦddā accn̄s. ſed potētie aīe ſunt de genere accn̄tiū. vt in primo dictū eſt. gͦ hītus nō ē in aīa rōe ſue potētie. ¶ Pre. Subiectum eſt prius eo qd̓ ē in ſubiecto. ſꝫ hītus cū ꝑtineat ad primam ſpēꝫ qͣlitatis ē prior qͣꝫ potētia q̄ ꝑtinet ad ſcd̓aꝫ ſpēꝫ. gͦ hī̄ tus nō ē in potētia aīe ſic̄ in ſubiecto. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ phūs in i. ethi. ponit diuerſos hītus in diuerſis ꝑtibus aīe. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē. hītus īportat diſpōeꝫ qͣꝫdā in or dine ad naturā vel ad oꝑatōeꝫ. Si gͦ accipiat̉ hītus ẜꝫ ꝙ hꝫ ordinē ad naturā. ſic nō pōt eē in aīa. ſi tn̄ de natura hu mana loqͣmur. qꝛ ip̄a aīa ē forma cōpletiua hūane natu re. vn̄ ẜm hoc magis pōt eē aliqͥs hītus vel diſpō in corꝑe ꝑ ordinē ad aīaꝫ qͣꝫ in aīa ꝑ ordinē ad corpus. Sꝫ ſi loqͣmur de ali qͣ ſuꝑiori natura. cꝰ hō pōt eſſe ꝑticeps. ẜm illd̓ ij. Pe. i. Ut ſimus ꝯſortes nature diuine. ſic nihil ꝓhibet in aīa ẜm ſuā eēntiā eē aliquē hītū .ſ. gr̄aꝫ vt in fra dicet̉. Si vero accipiat̉ hītus in ordine ad oꝑatōeꝫ. ſic maxīe hi tus inueniunt̉ in aīa. inqͣꝫtū aīa nō de terminat̉ ad vnam oꝑatōeꝫ. ſꝫ ſe hꝫ ad multas qd̓ reqͥrit̉ ad hītū. vt ſupͣ dictū ē. Et qꝛ aīa ē principiū oꝑatōnū ꝑ ſuas potētias. ideo ẜm hoc hītus ſunt in aīa ẜm ſuas potētias. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ eſſentia aīe ꝑtinet ad naturā hūanā. nō ſic̄ ſubiectū diſpo nendū ad aliquid aliud. ſꝫ ſic̄ forma ⁊ natura ad quā ali quis diſponit̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ accn̄s ꝑ ſe nō pōt eſſe ſub iectū accn̄tis. ſed quia etiam in ip̄is accn̄tibus eſt ordo q̄ dam. ſubiectum ẜm ꝙ eſt ſub vno accn̄te. intelligit̉ eē ſub iectū alterius. ⁊ ſic d̓r vnum accn̄s eſſe ſubiectū alterius. vt ſuꝑficies coloris. ⁊ hoc mō pōt potentia eſſe ſubiectum hītus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ hītus p̄mittit̉ potētie ẜm ꝙ impor tat diſpōeꝫ ad naturā. potētia āt ſꝑ īportat ordine ad oꝑa tionē q̄ ē poſterior. cū natura ſit oꝑatōis principiū. ſꝫ hītꝰ cꝰ potētia ē ſubiectū. nō īportat ordinē ad naturā. ſed ad oꝑatōeꝫ. vn̄ ē poſterior potētia. Uel pōt dici ꝙ hītus p̄ ponit̉ potētie ſic̄ cōpletū incōpleto. ⁊ actus potētie. actus enī naturaliter eſt prior. qͣꝫuis potētia ſit prior ordine ge nerationis ⁊ tꝑis. vt d̓r in. vij. ⁊. ix. metaphi. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ in potentijs ſenſitiue ꝑtis non poſſit eſſe aliqͦs habitus. Sicut .n. potentia nutritiua ꝑs eſt irrōnalis ita ⁊ ſenſitiua. ſed in potentijs nutritiue partis non ponitur aliquis habitus. ergo nec in potentijs ſenſitiue partis ali quis habitus debet poni. ¶ Pre. Senſitiue ꝑtes ſunt cōes nobis ⁊ brutis. ſed in brutis non ſunt aliqui habitꝰ. quia non eſt in eis voluntas que in diffinitōe habitus po nit̉. vt ſupͣ dictū eſt. gͦ in potentijs ſenſitiuis nō ſunt aliqͣ habitus. ¶ Pre. habitus aīe ſunt ſcīe ⁊ virtutes. ⁊ ſic̄ ſcīa refert̉ ad vim apprehenſiuam. ita virtus ad vim appetiti uam. ſed in potētijs ſenſitiuis non ſunt alique ſcīe. cum ſcīa ſit vl̓ium. que vires ſenſitiue apprehendere non pn̄t. ergo etiam nec habitus virtutum in ꝑtibus ſenſitiuis eē pn̄t. ¶ Sed contra eſt quod ph̓us dicit in. iij. ethi. ꝙ aliq̄ virtutes .ſ. tꝑantia ⁊ fortitudo ſunt irrōnabiliū ꝑtium. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ vires ſenſitiue dupl̓r pn̄t ꝯſiderari. vnō modo ẜm ꝙ oꝑant̉ ex inſtinctu nature. alio mō ẜm ꝙ oꝑant̉ ex ī perio rōis. ẜm igit̉ ꝙ oꝑant̉ ex inſtinctu nature. ſic ordinā tur ad vnū ſic̄ ⁊ natura. ⁊ iō ſic̄ in potētijs naturalibꝰ non ſunt aliqui hītus. ita etiā nec in potētijs ſenſitiuis ẜm ꝙ ex inſtinctu nature oꝑant̉. ẜm vero ꝙ oꝑant̉ ex imꝑio ro nis. ſic ad diuerſa ordinari pn̄t. ⁊ ſic pn̄t in eis eſſe aliqui hītus quibꝰ bn̄ aut male ad aliqͥd diſponunt̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ vires nutritiue ꝑtis non ſunt nate obedire imperio rōnis. ⁊ ideo nō ſunt in eis aliqui habitus. ſed vires ſen ſitiue nate ſunt obrdire imperio rōis. ⁊ iō in eis eē pn̄t ali qui hītus. nam ẜm ꝙ obediūt rōi quodammodo rōnales dicunt̉. vt in. i. ethi. d̓r. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vires ſenſitiue in brutis animalibus non oꝑant̉ ex imperio rōnis. ſed ſi ſibi relinquant̉ bruta aīalia. oꝑant̉ ex inſtinctu nature. ⁊ ſic ī brutis animalibus nō ſunt aliqui hītus ordīati ad oꝑatō nes. ſunt tn̄ in eis alique diſpōnes in ordine ad naturam vt ſanitasr⁊ plulchritudo. ſꝫ qꝛ bruta aīalia a rōne hoīs ꝑ quandam ꝯſuetudinem diſponunt̉ ad aliqͥd oꝑandū. ſic vel aliter. hoc mō in brutis aīalibus hītꝰ qͦdāmō poni pn̄t vn̄ Augꝰ. dicit in li. lxxxlij. q. ꝙ videmꝰ īmaniſſimas beſti as a maxīs voluptatibꝰ abſtinere doloꝝ mētu. qd̓ cū ī eaꝝ

Queſtio L
conſuetudinem vertitur. domite ⁊ manſuete. vocant̉. De ficit tn̄ ratio habitus qͣꝫtum ad vſum volūtatis qꝛ nō ha bēt dominiū vtēdi vel nō vtēdi. qd̓ videt̉ ad rōnem habi tus ꝑtinere. ⁊ ideo ꝓprie loquēdo in eis habitus eſſe non pn̄t. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ appetitus ſenſitiuꝰ natus ē moue ri ab appetitu rōnali. vt d̓r in. iij. de aīa. ſed vires rōnales apprehenſiue nate ſūt acciꝑe a viribꝰ ſenſitiuis ⁊ iō magis conuenit ꝙ habitus ſint in viribꝰ ſenſitiuis appetitus qͣꝫ in viribꝰ ſenſitiuis app̄henſiuis. cū ī viribꝰ ſenſitiuis ap p̄henſiuis nō ſint habitꝰ niſi ẜm ꝙ oꝑant̉ ex imꝑio rōnis qͣꝫuis etiā in ip̄is interioribus viribꝰ ſenſitiuis app̄henſi uis poſſint poni aliqui habitus. ẜm quos hō ſit bn̄ memo ratiuꝰ vel cogitatiuus. vl̓ imaginatiuꝰ. vn̄ etiam phūs di cit in ca. de memoria ꝙ ꝯſuetudo multū oꝑat̉ ad bn̄ me morandū qꝛ etiā iſte vires mouent̉ ad oꝑandū ex imꝑio rōnis. vires aūt app̄henſiue exteriores. vt viſus ⁊ audutꝰ ⁊ hmōi nō ſunt ſuſceptiue aliquoꝝ hab ituū. ſed ẜm diſpo ſitionē ſue nature ordinant̉ ad ſuos actꝰ determinatos. ſi cut ⁊ membra corꝑis in quibꝰ nō ſunt habitꝰ. ſed magis ī viribꝰ imꝑantibus motum: ꝑſorum. Ad quartū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ in intellectu nō ſint aliqͥ habitus. habitus eniꝫ oꝑationibꝰ ꝯformant̉. vt dictū eſt. ſed oꝑationes hoīs ſūt cōmunes aīe ⁊ corꝑi. vt d̓r in. i. de aīa. gͦ ⁊ habitus. ſꝫ in tellectus nō eſt actꝰ corꝑis. vt d̓r in. iij. de aīa. ergo intel leciꝰ nō eſt ſubiectū alicuiꝰ habitꝰ: ¶ Pre. oē qd̓ eſt ī ali quo eſt in eo ꝑ modū eius ī quo ē. ſ id qd̓ eſt forma ſine materia eſt actꝰ tm̄. qd̓ aūt eſt cōpoſitū ex forma ⁊ materia hꝫ potentiā ⁊ actū ſil̓ ergo in eo qd̓ eſt forma tm̄ non pōt eē aliqͥd qd̓ ſit ſil̓ in potentia ⁊ actu. ſed ſolū in eo qd̓ ē cō poſitū ex materia ⁊ forma. ſed intellectꝰ eſt forma line ma teria. ergo habitꝰ qui hꝫ potentiā ſimul cū actu. qͣſi medi um inter vtrūqꝫ exiſtēs. nō pōt eſſe in intellectu. ſed ſolū in ꝯiuncto qd̓ eſt cōpoſitū ex aīa ⁊ corꝑe. ¶ Pre. habitꝰ eſt diſpoſitio ẜm quā aliqͥd bene vl̓ male diſponit̉ ad ali qͥd. vt d̓r in. v. metha. ſed ꝙ aliqͥs bn̄ vel male ſit diſpoſi tus ad actū intellectus ꝓuenit ex aliqua corꝑis diſpoſitio ne. vn̄ etiam in. ij. de aīa d̓r. ꝙ molles carne bn̄ aptos mē te videmus. ergo habitꝰ cognoſcitiui nō ſunt ī intellectu qͥ eſt ſeꝑatus. ſꝫ in aliqua potētia q̄ eſt actus alicuiꝰ ꝑtis corꝑis. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ phūs in. .vi. ethi. ponit ſcīam et ſapīam ⁊ intellectū. qui eſt habitꝰ principioꝝ. in ip̄a in tellectiua ꝑte aīe. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ circa habitus cognoſciti uos diuerſimode ſunt aliqͥ opinati. Quidā enī ponentes intellectū poſſibilē eſſe vnū in oībꝰ hoībꝰ. coacti ſunt pone re ꝙ habitꝰ cognoſcitiui nō ſunt in ip̄o intellectu ſed in vi ribꝰ interioribꝰ ſenſitiuis. manifeſtū eſt enī ꝙ hoīes in ha bitibꝰ diuerſificant̉. vn̄ non pn̄t habitus cognoſcitiui di recte poni in eo qd̓ vnū numero exiſtēs eſt oībus hoībus cōmune. vn̄ ſi intellectus poſſibilis ſit vnus nūero oīuꝫ hoīm. habitꝰ ſcīaꝝ ẜm quos hoīes diuerſificant̉ nō poter̄t eſſe in intellectu poſſibili ſicut in ſubiecto. ſed erūt in viri bus interioribꝰ ſenſitiuis. q̄ ſunt diuerſe in diuerſis. Sꝫ iſta poſitio primo quidē eſt ꝯtra intentionē Ariſtotil̓. Ma nifeſtū eſt enī ꝙ vires ſenſitiue nō ſunt rōnales ꝑ eſſenti am. ſed ſolum ꝑ participationē. vt dicit̉ in i. eihi. phūs aūt ponit intellectuales virtutes. que ſunt ſapīa ſcientia ⁊ intellectus. in eo qd̓ eſt rōnale ꝑ eſſentiā. vn̄ non ſunt ī vtribꝰ ſenſitiuis. ſed in ip̄o intellectu. Expreſſe etiā dicit ī iij. de aīa. ꝙ intellectus poſſibilis cum ſic fiat ſingula .i. cum reducar̉ in actum ſinguloruꝫ ꝑ ſpecies intelligibiles
tunc fit ẜm actum eo modo quo ſciens dicitur eſſe in actu qd̓ quidem accidit cum aliquis poſſit oꝑari ꝑ ſei p̄m .ſ. cō ſiderando. Eſt quidē igit̉ tunc potentia quodamodo. nō tn̄ ſimpliciter. vt aut addiſcere aut inuenire. Ip̄e ergo in tellectus poſſibilis eſt in quo eſt habitus ſcientie. quo po teſt conſiderare etiā cum non ꝯſiderat. Scd̓o etiam hec poſitio eſt ꝯtra rei veritatem. ſicut enī eius eſt potentia cu ius eſt oꝑatio. ita etiā eius eſt habitus cuius eſt oꝑatio. in telligere aūt ⁊ ꝯſiderare eſt ꝓprius actus intellectus. ergo ⁊ habitus quo ꝯſiderat̉ eſt ꝓprie in ip̄o intellectū. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ quidā dixerūt vt Simplicius refert in cō mento p̄dicamentoꝝ. ꝙ qꝛ oīs oꝑatio hoīs eſt quodāmo do ꝯiuncti vt phūs dicit in. i. de aīa. ideo nullus habliꝰ ē aīe tm̄. ſed coniuncti. ⁊ ꝑ hoc ſequit̉ ꝙ nullus habitus ſut in intellectu. cum intellectus ſit ſeꝑatus. vt rō ꝓpoſita ꝓ cedebat. ſed iſta rō non cogit. habitus enī nō eſt diſpoſitō obięcti ad potentiā. ſed magis diſpoſitio potētie ad obie ctū. vn̄ habitus oꝑtet ꝙ ſit in ip̄a potētia. que eſt principi um actus. nō aūt in eo qd̓ comꝑat̉ ad potentiā ſicut obiē ctū. Ip̄m aūt intelligere non d̓r cōmune eſſe aīe ⁊ corꝑi. niſi rōne fſantaſmatis. vt dicit̉ in .i. de aīa. patet aūt ꝙ fā taſma comꝑat̉ ad intellectᵈ Poſſibilē vt obiectū. vt dr̄ ī. iij de aīa. vn̄ relinquit̉ ꝙ halˢtus intellectiuus ſit principir ex ꝑte ip̄ius intellectꝰ. neᵐ Fdex ꝑte fantaſmatis. qd̓ ē cō mune aīe ⁊ corꝑi. Et ideo dicendū eſt ꝙ intellectus poſti bilis eſt ſubiectu habitus. illi enī cōpetit eſſe ſubiectū ha bitus qd̓ eſt in potētia ad multa. ⁊ hoc maxīe cōpetit intel lectui poſſibili. vn̄ intellectus poſſibilis eſt ſubiectū haci tuum intellectualium. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut potētia ad eſſe ſenſibile ꝯuenit materie corꝑali. ita potētia ad eē in tel ligibile ꝯuenit intellectui poſſibili. vnde nihil prohi bet in in tellectu poſſibili eſſe habitum. qui eſt mediꝰ int̓ purā potentiam ⁊ actū ꝑfectum. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qꝛ vi res app̄henſiue interius p̄ꝑant̉ intellectui poſſibili ꝓpriū obiectu. ideo ex bona diſpoſitione haꝝ virium ad qͣꝫ coo ꝑat̉ bona diſpoſitio corꝑis. reddit̉ hō habilis ad intelligē dū ⁊ ſic habitꝰ intellectiuus ſcd̓ario pōt eē in iſtis viribꝰ. principl̓r aūt in intellectu poſſibili. Ad quintum ſic pocedit̉. Uidet̉ ꝙ in voluntate nō ſit aliqͥs habitus. Habitꝰ enī qͥ in intellectū ē ſunt ſpēs ītellectuales quibꝰ intelligit a ctu. ſed volūtas non oꝑat̉ ꝑ aliquas ſpēs. ergo volūtas n̄ eſt ſubiectū alicuius habitus. ¶ Pre. in intellectu agēte non ponit̉ aliqͥs habitus ſicut in intellectu poſſibi i. qui ē potentia actiua. ſed volūtas eſt maxime potētia actiua. qꝛ mouet oēs potentias ad ſuos actus. vt ſupra dictū eſt. er go in ip̄a non eſt aliqͥs habitus. ¶ Pre. in potentijs natu ralibꝰ non eſt aliqͥs habitus. qꝛ ex ſua natura ſunt ad ali qͥd determinate. ſed volūtas ex ſua natura ordinat̉ ad hoc ꝙ tendat in bonū ordinatū rōne. ergo in voluntate non ē aliquis habitus. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ iuſticia eſt habitus qͥ dam. ſed iuſticia eſt in voluntate. eſt enī iuſticia habitus quidā ẜm quē aliqͥ volunt ⁊ oꝑant̉ iuſta. tvt d̓r in. v. ethi. ergo volūtas eſt ſubiectū alicuius habitꝰ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ oīs potētia q̄ diueiſ mode pōt ordinari ad agendū. indi get habitu quo bn̄ diſponat̉ ad ſuū actū. voluntas aūt cū ſit potētia rōnalis. diuerſimode pōt ad agendū ordinari ⁊ iō oꝑtet in volūtate aliquē habitū ponere quobn̄ diſpo nat̉ ad ſuū actū. Ex ip̄a etiā rōne habitꝰ apꝑet ꝙ hꝫ quē da principalē ordinatōeꝫ ad volūtatē. ꝓut habitꝰ ē qͦ qͥs vtit̉ cum voluerit. vt ſupra dictū eſt. ¶ Ad i. ergo dd̓ꝫ ꝙ
H 2

Queſtio LI
ſicut in intellectu eſt aliqua ſpēs que ē ſimilitudo obiecti ita oportet in voluntate ⁊ in qualibet vi appetitiua eē ali quid quo inclinet̉ in ſuū obiectū. cum nihil aliud ſit appe titus appetitiue virtutis qͣꝫ inclinatio quedā vt ſupra di ctū eſt. Ad ea ergo ad que ſufficienter inclinat̉ ꝑ naturam ip̄ius potētie. nō indiget aliqua qualitate inclināte. ſed qꝛ neceſſariū eſt ad finē humane vite ꝙ vis appetitiua in clinet̉ in aliqd̓ determinatū. ad qd̓ non inclinat̉ ex natura potētie. qͣ ſe hꝫ ad multa ⁊ diuerſa. ideo neceſſe eſt ꝙ ī vo luntate ⁊ in alijs viribꝰ appetitiuis ſint quedā qualitates inclinātes q̄ dicunt̉ habitus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ intellectꝰ agēs eſt agēs tm̄ ⁊ nullo mō patiēs. ſed volūtas ⁊ queli bet vis appetitiua ē mouēs ⁊ motū. vt d̓r in. iij. de aīa. et iō nō eſt ſil̓is rō de vtroqꝫ. nam eſſe ſuſceptiuū habitꝰ cō uenit ei qd̓ eſt quodāmō in potētta. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ vo luntas ex ip̄a natura potentie inclinat̉ in bonū aōuis. ſed qꝛ hoc bonū ml̓tipl̓r diuerſificat̉. neceſſariū eſt vt ad aliqd̓ deferminatū bonū rōnis volūtas ꝑ aliquem habitum in clinetur. ad hoc ꝙ ſequatur promptior operatio. Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ī angel̓ nō ſint la0lt. Dic̄ enī Maximꝰ cōmē tator Diony. in. vij. ca. de cele. hie. Non ꝯuenit arbitra ri virtutes intellectuales. x.ˡ ales more accidentiū. quē admodū ⁊ in nobis ſunt in duinis intellectibꝰ .ſ. angeliſ eſſe. vt aliud in alio ſit ſicut in ſubiecto. accidēs enī oē il lincrepulſum ē. ſed oīs habitus eſt accidēs. ergo ī angel̓ nō ſunt habitus. ¶ Pre. ſicut Diony. dicit. iiij. ca. de ce. hie. ſctē celeſtiū eſſentiaꝝ diſpoſitiones ſuper omnia alia dei bouitatē ꝑticipāt. ſed ſꝑ quod eſt ꝑ ſe eſt prius ⁊ poti us eo qd̓ eſt ꝑ aliud. ergo angeloꝝ eſſentie ꝑ ſeip̄as ꝑfici unt̉ ad ꝯformitatē dei. non ergo ꝑ aliquos habitꝰ. ⁊ hec videt̉ eſſe rō Maximi qui ibidē ſubdit. ſi enī hoc eēt. nō vtiqꝫ māeret ī ſemet ip̄a haꝝ eēntia. nec deificari ꝑ ſe qͣꝫtū fo et poſſibile valuiſſet. ¶ Pre habitus eſt diſpoſitio q̄ dam. vt dicit̉ in. v. metha. ſed diſpoſitō vt ibidē d̓r ē or habentis ꝑtes. cum gꝰ angeli ſint ſimplices ſubſtātie. vi det̉ ꝙ in eis nō ſint diſpoſitiones ⁊ habitus. ¶ Se ꝯtra eſt qd̓ Diony. dic̄. vij. ca. ce. hie. ꝙ angeli prime hierac chie nominant̉ calefaciētes. ⁊ throni. ⁊ effuſio ſapīe mani feſtatio deiformi ip̄oꝝ habituū. ¶ An̄ dd̓m ꝙ quidā po ſuerūt in angel̓ nō eſſe habitus. ſed quecunqꝫ dicunt̉ de eis. eſſentialiter dicunt̉. vn̄ ⁊ Uaximus poſt p̄dicta ꝟba q̄ īduximꝰ. dic̄ habitudīes earū atqꝫ virtuteſ q̄ ī eis ſunt eentiales ſunt ꝓpt̓ īmaterialitatē. ⁊ hoc etiā Sipliciꝰ dicit in cōmento p̄dicamētoꝝ. ſapīa aūt que eſt in aīa habitus eſt. q̄ aūt in intellectu ſubſtātia. oīa enī que ſūt diuina. et ꝑ ſeſufficiētia ſunt ⁊ in ſeip̄is exiſtētia. q̄ quidē poſitio ꝑ tim hꝫ veritatē. ⁊ ꝑtim ꝯtiuet falſitatē. Manifeſtū ē enī ex p̄miſſis ꝙ ſubiectū habitus nō eſt niſi ens ī potentia. Cōſiderantes igit̉ p̄dicti cōmentatores ꝙ angeli ſunt im materiales. ⁊ ꝙ nō eſt in illis potētia materie. ẜm hoc ab eis habitū excluſerūt ⁊ oē accidēs. Sed qꝛ licet in angel̓ nō ſit potētia materie. eſt tn̄ in eis aliqͣ potētia. eſſe enim catū puꝝ eſt ꝓprium dei. ⁊ iō inqͣꝫtū inuenit̉ in eis de potē tia. intm̄ in eis pn̄t habitus inueniri. Sed qꝛ potētia ma terie ⁊ potētia intellectualis ſubſtātie. nō eſt vnius rōnis ideo ꝑ ꝯſequēs nec habitus vnius rōnis ē vtrobiqꝫ. Un̄ Simplicius dicit in cōmento p̄dicamentoꝝ. ꝙ habitus intellectual̓ ſubſtātie nō ſunt ſil̓es his qui ſunt hic habi tus. ſed magis ſunt ſil̓es ſimplicibꝰ ⁊ immaterialibꝰ ſpe ciebꝰ quas cōtinet in ſeip̄o. Lirca hmōi tn̄ habitū aliter
ſe habet intellectus angelicus. ⁊ aliter intellectus huma nus. Intellectus enī humanus cū ſit infimus in ordine ī tellectuū. eſt in potētia reſpectu oīuꝫ intelligibiliū ſic̄ ma teria prīa reſpectu oīm formaꝝ ſenſibiliū. ⁊ ideo ad oīa in telligēda indiget aliquo habitu. ſed intellectꝰ angelicus n̄ ſe habet ſicut pura potentia in genere intelligibiliū. ſed ſi cut actus quidā non aūt ſicut actus purus. hoc enī ſolius dei eſt. ſed cum ꝑmixtione alicuius potētie. ⁊ tanto minꝰ hꝫ de potētialitate qͣꝫto eſt ſuꝑior. ⁊ ideo vt in primo di ctu eſt. inqͣꝫtum eſt in potētia indiget ꝑfici habitualiter ꝑ aliquas ſpēs intellectuales ad oꝑationē ꝓpriā. ſed inqͣꝫtū eſt actu ꝑ eſſentiā ſuā pōt aliqua ītelligece ad minꝰ ſeip̄m ⁊ alia ẜm modū ſue ſubſtantie. vt dicit̉ in li. de cauſis. et tanto ꝑfectius qͣꝫto eſt ꝑfectior. Sed qꝛ nullus angelus ꝑtingit ad ꝑfectionē dei. ſed in infinitū diſtat. ꝓpter hoc ad attingendū ad ip̄m deū ꝑ intellectū ⁊ voluntatē. indigēt aliquibꝰ habitibus tanqͣꝫ in potentia exiſtētes reſpectu il lius puri actus. Un̄ Dionyſius dicit habitus eoꝝ eē dei formes quibꝰ .ſ. deo ꝯformant̉. habitus aūt qui ſunt diſ poſitiones ad eſſe naturale nō ſunt in angelis cū ſint im materiales. ¶ Ad i. ergo dd̓m. ꝙ verbū Maximi intelli gēdū ē de habitibꝰ ⁊ accidētibꝰ materialibꝰ. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ qͣꝫtū ad hoc qd̓ ꝯuenit angelis ꝑ ſuam eſſentiā nō indi gent habitu. ſed qꝛ non ita ſunt ꝑ ſeip̄os entes quin ꝑti cipēt ſapīam ⁊ bonitatē diuinam. iō inqͣꝫtum indigent ꝑ ticipare aliqͥd ab exteriori intm̄ neceſſe eſt ī eis ponere ha bitus. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in angelis non ſunt ꝑtes eſſentie ſed ſunt ꝑtes ẜm potentiā. inqͣꝫtū intellectus eaꝝ ꝑ plureſ ſpēs ꝑficit̉. ⁊ voluntas eoꝝ ſe habet ad pl̓a. ¶ Qō LI Einde cōſiderandū eſt de cauſa habituū. ⁊ primo qͣꝫtum ad gene rationē ip̄oꝝ. ſcd̓o qͣꝫtum ad augmentū. tertio qͣꝫtū ad diminutionē ⁊ corruptionē. Circa primū querū tur quatuor. primo vtrū aliquis habitꝰ ſita natura. ſcd̓o vtrū aliquis habitꝰ cauſet̉. tertio vtrū ꝑ vnum actū poſ ſit generari habitus. quarto vtrum aliqui habitus ſint ī hominibus infuſi a deo. Ad primuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nullus habitꝰ ſit a natura. Eoꝝ enī que ſūt a na tura vſus nō ſubiacet volūtati. ſed habitꝰ ē quo quis vtit̉ cū voluerit. vt dicit cōmētator in. iij. de aīa. ergo habitus nō ē a natura. ¶ Pre. nat̉a n̄ fac̄ ꝑ duo qd̓ ꝑ vnū pōt fa cere. ſed potētie aīe ſūt a natura. ſi igit̉ habitꝰ potētiaꝝ a natura eēnt habitꝰ ⁊ potētia eēt vnū. ¶ Pre. nar̄a non deficit in neceſſarijs. ſed habitus ſunt neceſſarij ad bene oꝑandū. vt ſupra dictū eſt. ſi igit̉ habitꝰ aliqͥ eſſent a natu ra. videt̉ ꝙ natura nō deficeret qͥn oēs habitus neceſſari os cauſatet. ptꝫ aūt hoc eē falſū. gꝰ habitꝰ nō eſt a natura ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ in. vi. ethi. int̓ alios habitꝰ ponit̉ intelle ctus principioꝝ. qͥ eſt a natura. vn̄ ⁊ principia prima dicū tur natural̓r cognita. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqͥd pōt eſſe natu rale alicui dupl̓r. Uno mō ẜm naturā ſpēi. ſicut natura le ē hoī eſſe riſibile. ⁊ igni ferri ſurſū. Alio mō ẜm naturam indiuidui. ſic̄ naturale ē ſorti vl̓ platoni eē egrotantiū vl̓ ſanatiuū ẜm ꝓpriam cōplexionē. Rurſus ẜm vtrāqꝫ na turā pōt dici aliqͥd naturale dupl̓r. vno mō qꝛ totū eſt a natura. alio mō qꝛ ẜm aliqͥd eſt a natura. ⁊ ẜm aliquid ē ab exteriori principio. ſicut cū aliqͥs ſanat̉ ꝑ ſeip̄m. tota ſanitas ē a natura. cū aūt aliqͥs ſanat̉ auxilio medicine. ſa nitas ꝑtim eſt a natura. ꝑtim ab exteriori principio. Si

Queſtio LI
igit̉ loquamur de habitu ẜm ꝙ eſt diſpoſitio ſubiecti ī or dine ad formā vel naturā. quilibet p̄dictoꝝ modoꝝ ꝯtin git habitū eſſe naturalē. Eſt enī aliqͣ diſpoſitio natural̓ q̇ debet̉ humane ſpēi. extra quā nullus hō inuenit̉. ⁊ hec ē natural̓ ẜm naturā ſpēi. ſed qꝛ talis diſpoſitio qͣꝫdā latitu dinē hꝫ. ꝯtingit diuerſos gradꝰ hmōi diſpoſitiōis ꝯueni re diuerſis hoībꝰ ẜm naturā indiuidui. ⁊ hmōi diſpoſitio pōt eſſe vl̓ totalit̓ a natura. vel ꝑtim a natura ⁊ ꝑtim ab exteriori principio. ſicut dictū eſt de his qͥ ſanant̉ ꝑ arteꝫ ſed habitus qui ē diſpoſitio ad oꝑationē cuius ſubiectū eſt potētia aīe. vt dictū eſt. pōt qͥdem eē naturalis ⁊ ẜm na turā ſpēi. ⁊ ẜm naturā indiuidui. ẜm qͥdē naturā ſpēi ẜꝫ ꝙ ſe tenet ex ꝑte ip̄ius aīe que cum ſit forma corꝑis ē prī cipiū ſpecificū. ẜm aūt naturā indiuidui ex ꝑte corꝑis qd̓ eſt materiale principiū. ſed tn̄ neutro modo ꝯtingit ī hoī bus eē habitus naturales. ita ꝙ ſint total̓r a natura. In angel̓ ſiquidē ꝯtingit eo ꝙ hn̄t ſpēs intelligibiies natura lit̓ inditas qd̓ nō cōpetit humane nature. vt in prīo dictū eſt. Sunt gͦ in hoībꝰ aliqͥ habitus naturales tanqͣꝫ ꝑtim a natura exiſtētes. ⁊ ꝑtim ab exteriori principio. alit̓ qͥdē in app̄henſiuis potētijs. ⁊ alit in appetitiuis potētijs. In app̄henſiuis enī potētijs pōt eē habitus naturalis ẜm in choationē ⁊ ẜm naturā ſpēi ⁊ ẜm naturā indiuidui. ẜm qͥ dem natutam ſpeciei ex ꝑte ipſius anime ſicut intelle ctus principioꝝ d̓r eſſe habitus natural̓. ex ip̄a enī natu ra aīe intellectual̓ ꝯuenit hoī ꝙ ſtatim cognito qͥd eſt io tū. ⁊ qͥd eſt ꝑs. cognoſcat ꝙ oē totū eſt maius ſua ꝑte. et ſil̓e eſt in ceteris. Sed qͥd ſit totū ⁊ quid ſit ꝑs. cognoſce re nō pōt niſi ꝑ ſpēs intelligibiles a fātaſmatibꝰ acceptas ⁊ ꝓpter hoc phūs in fine poſterioꝝ on̄dit ꝙ cognitio prin cipioꝝ ꝓuenit nobis ex ſenſu. ẜm ꝟo naturā indiuidui ē aliqͥs habitus cognoſcitiuꝰ ẜm inchoationē naturalē. in qͣꝫtū vnus hō ex diſpoſitōe organoꝝ eſt magis aptus ad bn̄ intelligendū qͣꝫ alius. inqͣꝫtum ad oꝑationē intellectꝰ indigemus virtutibꝰ ſenſitiuis. In appetitiuis aūt poten tijs nō eſt aliqͥs habitus naturalis ẜm inchoationē ex ꝑte ip̄ius aīe qͣꝫtum ad ip̄am ſubſtantiā habitus. ſed ſolū qͣꝫ tū ad principia quedā ip̄ius. ſic̄ principia iuris cōmunis dicunt̉ eē ſeminalia virtutū. ⁊ hoc ideo. qꝛ inclinatio ad obiecta ꝓpria q̄ videt̉ eſſe inclinatio habitus. non ꝑtinet ad habitū ſed magis ꝑtinet ad ip̄am rōem potentiaꝝ. ſed ex ꝑte corꝑis ẜm naturā indiuidui ſunt aliqͥ habitus appe titiui ẜm inchoatiōes naturales. ſunt enī quidā diſpoſiti ex ꝓpria corꝑis cōplexione ad caſtitatē vel manſuetudinē vel ad aliqͥd hmōi. ¶ Ad i. gͦ dd̓m ꝙ obiectio illa ꝓcedit de natura ẜm ꝙ diuidit̉ ꝯtra ratione ⁊ voluntatē. cum tn̄ ip̄a rō ⁊ voluntas ad naturā hoīs ꝑtineant. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ aliquid etiā natural̓r pōt ſuꝑaddi potentie. qd̓ tamē ad ip̄am potentiā ꝑtinere nō pōt. ſicut in angelis non pōt ꝑti nere ad ip̄am potētiā intellectiuā ꝙ ſit ꝑ ſe cōgnoſcitiua oīm. qꝛ oꝑteret ꝙ eſſet actus oīuꝫ. qd̓ ſolius dei eſt. id enī quo aliqͥd cognoſcit̉ oꝑtet eſſe actualē ſimilitudinē eius qd̓ cognoſcit̉. vn̄ ſequeret̉ ſi potētia angeli ꝑ ſeip̄aꝫ cogno ſceret oīa ꝙ eſſet ſimilitudo ⁊ actus oīm. vnde oportet ꝙ ſuꝑaddant̉ potentie intellectiue ip̄ius alique ſpēs inteili gibiles. que ſint ſimilitudines rerū intellectiuaꝝ. qꝛ ꝑ par ticipationē diuine ſapīe ⁊ non ꝑ eſſentiā ꝓpriā poſſunt in tellectus eoꝝ eſſe actu ea que intelligunt. Et ſic ptꝫ ꝙ nō oē id qd̓ ꝑtinet ad habitū naturalē pōt ad potētiā ꝑtinere ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ natura nō equalit̓ ſe hꝫ ad cauſādas oēs diuerſitates habituū. qꝛ quidā poſſunt cauſari a natura. quidā non. vt ſupra dictū eſt. ⁊ ideo non ſequit̉ ſi aliqui
ſint habitus naturales ꝙ oēs ſint naturales. Ad ſecundtū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ nullus habitus poſſit ex actu cauſari. Habitus enī eſt qualitas quedā. vt ſupra dictū eſt. oīs aūt qualitaſ cauſat̉ in aliquo ſubiecto inqͣꝫtū eſt alicuius receptiuum cum igit̉ agēs ex hoc ꝙ agit nō recipiat aliqͥd ſed magis ex ſe emittat. videt̉ ꝙ non poſſit aliqͥs habitus in agēte ex ꝓprijs actibus generari. ¶ Pre. illud in quo cauſat̉ aliqͣ qualitas mouet̉ ad qualitatē illā. ſicut ptꝫ in re calefacta vel infrigidata. qd̓ aūt ꝓducit actū cauſantē qualitatem. mouet. vt ptꝫ de calefaciēte vel infrigidante. ſi igit̉ in ali quo cauſaret̉ habitus ꝑ actū ſuijp̄ius ſequeret̉ qd̓ idē eēt mouens ⁊ motū. agens ⁊ patiēs. qd̓ eſt impoſſibile. vt d̓r in. vi. phiſicoꝝ. ¶ Pre. effectus nō pōt eſſe nobilior ſua cauſa. ſed habitus eſt nobilior qͣꝫ actus p̄cedens habituꝫ qd̓ ptꝫ ex hoc ꝙ nobiliores actus reddit. ergo habitus nō pōt cauſari ab actu p̄cedēte habitū. Sꝫ ꝯtra ē ꝙ phūs in. ij. ethi. docet habitus virtutū ⁊ vitioꝝ ex actibꝰ cauſari Rn̄. dd̓m ꝙ in agēte qn̄qꝫ eſt ſolū actiuū principium ſui actus. ſicut in igne eſt ſolū principiū actiuum calefaci endi. ⁊ in tali agēte non pōt aliquis habitus cauſari ex ꝓ prio actu. ⁊ inde eſt ꝙ res naturales non pn̄t aliquid con ſueſcere vel diſſueſcere. vt dicit̉ in. ij. ethi. Inuenit̉ aūt ali quod agēs in quo eſt principiū actiuū ⁊ paſſiuū ſui actus ſicut ptꝫ in actibꝰ humanis. nam actꝰ appetitiue vittutis ꝓcedūt a vi appetitiua. ẜm ꝙ mouet̉ a vi app̄henſiua rep̄ ſentante obiectū. Et vlterius vis intellectiua ẜm ꝙ rōci nat̉ de ꝯcluſionibꝰ habet ſicut principiū actiuū ꝓpoſitio nem ꝑ ſe notā. vn̄ ex talibꝰ actibꝰ poſſunt in agentibꝰ aliqͥ habitus cauſari. non quidē qͣꝫtū ad primū actiuū princi pium. ſed qͣꝫtū ad principiū actus qd̓ mouet motū. nam oē qḋ patit̉ ⁊ mouet̉ ab alio. diſponit̉ ꝑ actū agentis. vū ex multiplicatis actibꝰ generat̉ quedā qualitas in poten ti a paſſiua ⁊ mota que nominat̉ habitus. ſicut habitus virtutū moralium cauſat̉ in appetitiuis potentijs. ẜm ꝙ mouent̉ a rōne. ⁊ habitus ſcīarum cauſant̉ in intellectu. ẜm ꝙ mouet̉ a primis ꝓpoſitionibꝰ. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ ꝙ agens inqͣꝫtū eſt agens non recipit aliqͦd. ſed inqͣꝫtum recipit motū ab alio. ſic recipit aliquid a mouēte. ⁊ ſic cau ſant̉ habitus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ idem ẜm idē non pōt eſſe mouens ⁊ motu. nihil aūt prohibet idē a ſeip̄o moueri ẜm diuerſa. vt in. viij. phi. ꝓbatur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ actus precedens habitum inqͣꝫtum ꝓcedit a principio actiuo ꝓcedit a nobiliori principio qͣꝫ ſit habitus generatus. ſi cut ipſa rō eſt nobilius principium qͣꝫ ſit habitus virtu nis moralis in vi appetitiua ꝑ actuū conſuetudines gene ratus ⁊ intellectus principiorum eſt nobilius principium qͣꝫ ſcientia concluſionum. Ad tertium ſic poceditur Uidet̉ ꝙ ꝑ vnum actum poſſit habitus generari. De monſtratio enī actus rōnis eſt. ſed ꝑ vnam demonſtrati onē cauſat̉ ſcientia. que eſt habitus concluſionis vnius. gͦ habitus pōt cauſari ex vno actu. ¶ Pre. ſicut ꝯtingit actꝰ creſcere ꝑ multiplicationē. ita contingit actū creſcere ꝑ in tenſionē. ſed multiplicatis actibus generat̉ habitus. er go etiā ſi multū intendat̉ vnus actꝰ poterit eſſe cauſa ge neratiua habitus. ¶ Pre. ſanitas ⁊ egritudo ſunt habi tus quidā. ſed ex vno actu ꝯtingit hoīem vel ſanari vel in firmari. gͦ vnus actus pōt habitū cauſare. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ phūs dicit in .i. ethi. ꝙ vna hyrundo ver non facit. nec
H 3

Queſtio LII
vna dies. ita vtiqꝫ nec beatum. nec felicem vna dies. nec paucum tempus. ſed beatitudo eſt operatio ẜm habituꝫ perfecte virtutis. vt dicit̉ in i. ethi. ergo habitus virtutꝭ ⁊ eadē rōne alius habitus nō cauſat̉ ꝑ vnuꝫ actū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut iam dictū eſt. habitus ꝑ actum generat̉ in qͣꝫtum potentia paſſiua mouet̉ ab aliquo principio acti uo. Ad hoc aūt ꝙ aliqua qualitas cauſet̉ in paſſiuo. opor tet ꝙ actiuū totaliter vincat paſſiuū. vnd̓ videmus ꝙ qͥa ignis non pōt totaliter vincere ſuū cōbuſtibile. nō ſtatim inflāmat ip̄m ſed paulatim abijcit contrarias diſpoſitio nes. vt ſic totaliter vincēs ip̄m. ſimilitudinē ſuā ipſi im primat. Manifeſtū eſt aūt ꝙ principiū actiuum quod eſt rō nō totaliter pōt ſuꝑuincere appetitiuā potentiā in vno actu. eo ꝙ appetitiua potētia ſe hꝫ diuerſimode ⁊ ad mul ta. iudicat̉ aūt per rōnem in actu vno aliquid appetendū ẜm determinatas rōnes ⁊ circūſtantias. vn̄ ex hoc non to taliter vincit̉ appetitiua potentia. vt ferat̉ in idē vt in pluri bus ꝑ modum nature. qd̓ ꝑtinet ad habitū virtutis. ⁊ iō habitus virtutis non pōt cauſari ꝑ vnuꝫ actū. ſed ꝑ mul tos. In app̄henſiuiſ aūt potētijs ꝯſiderandū eſt ꝙ duplex eſt paſſiuū. vnum quidē ipſe intellectus poſſibil̓. aliud aūt intellectus quē vocat Ariſtotiles paſſiuū. qui eſt ra tio ꝑticularis .i. vis cogitatiua cū memoratiua ⁊ imagina tiua. Reſpectu igit̉ primi paſſiui. pōt eē aliquod actiuum qd̓ vno actu totalit̓ vincit potentiā ſui paſſiui. ſicut vna ꝓpoſitio ꝑ ſe nota ꝯuincit intellectū ad aſſentiendū firmi ter ꝯcluſioni. qd̓ quidē non facit ꝓpoſitio ꝓbabilis. vnde ex multis actibꝰ rōnis oportet cauſari habitū opinatiuum etiā ex ꝑte intellectus poſſibilis. Habitū aūt ſcientie poſſi bile eſt cauſari ex vno rōnis actu qͣꝫtum ad intellectū poſ ſibilē. ſed qͣꝫtū ad inferiores vires app̄henſiuas neceſſari um eſt eoſdē actus pluries reiterati. vt aliqͥd firmiter me morie imprimat̉. vn̄ phūs iu. c. de memoria ⁊ reminiſcē tia. dicit ꝙ meditatio ꝯfirmat memoriā. habitus aūt cor pales poſſibile eſt cauſari ex vno actu. ſi actiuū fuerit ma gne virtutis. ſicut qn̄qꝫ medicina fortis ſtatim inducit ſa nitatē. Et ꝑ hoc patet reſponſio ad obiecta. Ad quartū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nullus habitꝰ hoībꝰ infundat̉ a deo. Deus enī equaliter ſe hꝫ ad oēs. ſi igit̉ quibuſdā infundit habitus aliquoſ. oībꝰ eos infundet qḋ patet eſſe falſū. ¶ Pre. deꝰ oꝑat̉ in omnibꝰ ẜm modū qui ꝯuenit nature ipſoꝝ. qꝛ di uine prouidētie eſt naturā ſaluare. vt dicit Diony. iiij. c. de diui. no. ſed habitus in hoīe naturalit̓ cauſant̉ ex acti bus. vt dictū eſt. non ergo cauſat deus ī hoībꝰ aliquos ha bitus abſqꝫ actibꝰ. ¶ Pre. ſi aliqͥs habitus a deo infun dit̉. ꝑ illum habitū hō poteſt multos actus ꝓducere. ſed ex illis actibꝰ cauſat̉ ſimilis habitus. vt in. vij. ethi. dicit̉. ſequit̉ ergo duos habitus eiuſdē ſpēi eſſe in eodē. vnum acquiſitū. ⁊ alterū infuſū. qd̓ videt̉ eſſe impoſſibile. non enī due forme eiuſdē ſpēi pn̄t eſſe in eodem ſubiecto. nō ergo habitus aliquis infundit̉ hoī a deo. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ dicit̉ Eccl̓i. xv. Impleuit euꝫ dn̄s ſpū ſapīe ⁊ intelle ctus. ſed ſapīa ⁊ intellectus quidā habitus ſūt. ergo aliqͥ habitus hoī a deo infundunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ duplici rō ne aliqui habitus hoī a deo infundunt̉. Prima rō eſt. qͥa aliqui habitus ſunt quibꝰ hō benē diſponit̉ ad finē exce dentē facultatē humane nature. qui ē vltima ⁊ ꝑfecta ho minis btītudo. vt ſupra dictū eſt. Et qꝛ habitus. oꝑtet eſ ſe ꝓportionatos ei ad qd̓ hō diſpouit̉ ẜm ip̄os. ideo neceſ ſe eſt ꝙ etiā habitus ad hmōi finem diſponentes excedāt
facultatem humane nature. vnde tales habitus nūqͣꝫ poſ ſunt hoī ineſſe niſi ex infuſione diuina. ſicut eſt de omni bus gratuitis virtutibꝰ. Alia rō eſt. qꝛ deus pōt ꝓducere effectus cauſaꝝ ſcd̓aꝝ abſqꝫ ip̄is cauſis ſcd̓is. vt in prīo dictū eſt. Sicut igit̉ qn̄qꝫ ad oſtenſionem ſue virtutis ꝓ ducit ſanitatē abſqꝫ naturali cauſa. que tn̄ ꝑ naturā poſ ſet cauſari. ita etiam qn̄qꝫ ad oſtendendū ſuam virtutē in fundit hoī illos habitus. qͥ naturali virtute pn̄t cauſari. ſi cut apl̓is dedit ſcīam ſcripturaꝝ ⁊ oīuꝫ linguarum. quaꝫ hoīes ꝑ ſtudium vel ꝯſuetudinem acquirere pn̄t. licet nō ita ꝑfecte. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ deus qͣꝫtum ad ſuā natu ram equaliter ſe hꝫ ad oēs. ſed ẜm ordinem ſue ſapīe cer ta rōne quedā tribuit aliquibꝰ q̄ nō tribuit alijs. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ hoc quod deus in oībus oꝑat̉ ẜm modum eoꝝ. n̄ excludit quin deus quedā operet̉ que natura oꝑari nō po teſt. ſed ex hoc ſequit̉ ꝙ nihil operat̉ contra id qd̓ nature cōuenit. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ actus qui ꝓducunt̉ ex habitu infuſo. non cauſant alique habitum ſed cōfirmant habi tum p̄exiſtentē. ſicut medicinalia remedia adhibita homi ni ſano ꝑ natura non cauſant aliquā ſanitatē. ſed ſanita tē prius habitā corroborāt. ¶ Queſtio. LII Einde cōſiderandū eſt de augmēto habituū ⁊ circa hoc q̄runt̉ tria primo vtrū habitus augeant̉. ſcd̓o vtꝝ auge ant̉ ꝑ additionē. tertio vtrū quilibet actꝰ augeat habitum Ad primuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ habitus augeri nō poſſit. Augmentū enī eſt cir ca quātitatē. vt dicit̉ in. v. phi. ſed habitꝰ non ſunt in ge nere qͣꝫtitatis. ſed in genere qͣlitatis. ergo circa eos augmē tum eſſe nō pōt. ¶ Pre. habitus eſt ꝑfectio quedā. vt d̓r in vij. phi. ſed ꝑfectio cum importet finē ⁊ terminū. non videtur poſſe recipere magis ⁊ minus. ergo habitus au geri nō pōt. ¶ Pre. in his q̄ non recipiūt magis ⁊ minꝰ ꝯtingit eſſe alterationē. alterari enī dicit̉ qḋ de minus ca lido fit magis calidū. ſed in habitibꝰ non eſt alteratio. vt ꝓbat̉ in vij. phi. ergo habitus augeri non pn̄t. ¶ Sed cō tra eſt ꝙ fides eſt quidā habitus ⁊ tn̄ auget̉. vn̄ diſcipl̓ i dn̄o dicunt. Dn̄e adauge nobis fidē. vt habet̉ Luc̄. xvij. ergo habitus augent̉. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ augmentū ſicut et alia ad qͣꝫtitatē ꝑtinētia. a qͣꝫtitatibꝰ corꝑalibꝰ ad res ſpū ales ⁊ intellectuales tranſferunt̉ ꝓpter ꝯnaturalitatē in tellectus nr̄i ad res corꝑales. q̄ ſub imaginatione cadunt Dicit̉ aūt in qͣꝫtitatibꝰ corꝑeis aliquid magnū ẜm ꝙ ad debitā ꝑfectionē qͣꝫtitatis ꝓducit̉. vnde aliqua qͣꝫtitas re putat̉ magna in hoīe. que nō reputat̉ magna in elephāte. vn̄ ⁊ in formis dicimus aliquid magnū ex hoc ꝙ eſt ꝑfe ctum. Et qꝛ bonū habet rōnem ꝑfecti. ꝓpter hoc in his q̄ non mole magna ſunt. idē eſt eſſe maius qd̓ meliꝰ. vt Au gu. dicit in. viij. de tri. Perfectio aūt forme dupl̓r pōt cōſi derari. vno mō ẜm ip̄am formam. alio mō ẜm ꝙ ſubiectū ꝑticipat formā. Inqͣꝫtum igit̉ attendit̉ ꝑfectio forme ẜm ipſam formā. ſic non dicit̉ ipſa eſſe ꝑua vel magna. puta magna vel ꝑua ſanitas vel ſcīa. Inqͣꝫtū ꝟo attendit̉ ꝑfe ctio forme ẜm ꝑticipationē ſubiecti. dicit̉ magis ⁊ minꝰ puta magis vel minus album ⁊ ſanum. Non aūt iſta di ſtinctio ꝓcedit ẜm hoc ꝙ forma habeat eſſe preter materi am aūt ſubiectū. ſed qꝛ alia eſt ꝯſideratio eiꝰ ẜm rationeꝫ ſpēi ſue. ⁊ alia ẜm ꝙ participat̉ in ſubiecto. ẜm hoc igitur circa intentionem ⁊ remiſſionem habituū et formarum fuerunt quattuor oppiniones apud phōs. vt Simpliciuſ

Queſtio LII
narrat in cōmento predicamentoꝝ. Plotinus enī ⁊ alij platonici ponebāt ip̄as qualitates ⁊ habitus ſuſciꝑe ma gis ⁊ minus. ꝓpter hoc ꝙ materiales erant. ⁊ ex hoc habe bant indeterminationē quandā ꝓpter materie infinitatē Alij ꝟo in ꝯtrariū ponebant ꝙ ipſe qualitates ⁊ habitus ẜm ſe non recipiebāt magis ⁊ minus. ſed qualia dicunt̉ magis ⁊ minus ẜm diuerſam participationē. puta ꝙ iu ſticia nō dicat̉ magis ⁊ minus. ſed iuſtū. ⁊ hanc opinio nē tangit Ariſtoteles in p̄dicamentis. Tertia fuit opinio ſtoycoꝝ media inter has. poſuerūt enī ꝙ aliqui habitus ẜm ſe recipiunt magis ⁊ minus. ſicuti artes. quidā auteꝫ non. ſicut virtutes. Quarta opinio fuit quorundā dicen tiū ꝙ qualitates ⁊ forme immaterialeſ nō recipiūt magiſ ⁊ minus. materiales aūt recipiūt. Ut igit̉ hmōi rei veri tas manifeſtet̉. ꝯſiderandū ē ꝙ illud ẜm ꝙ ſortit̉ aliquid ſpēm. oꝑtet eſſe fixū ⁊ ſtans. ⁊ quaſi indiuiſibile. quecun qꝫ enī ad illud attingunt. ſub ſpē continent̉. quecūqꝫ aūt recedūt ab illo. vel in plus vel in minꝰ. ꝑtinēt ad aliā ſpe ciē vel ꝑfectiorē vel imꝑfectiorē. vn̄ phūs dic̄ ī. viij. metha phi. ꝙ ſpēs rerum ſunt ſicut numeri. in quibus additio vel diminutio variat ſpēm. Si igit̉ aliqua forma vel q̄ cunqꝫ res ẜm ſeip̄am. vel ẜm aliqͥd ſui ſortiat̉ rōnem ſpēi neceſſe eſt ꝙ ẜm ſe ꝯſiderata habeat determinatā rōnem. que neqꝫ in plus excedere. neqꝫ in minus deficere poſſit. ⁊ hmōi ſunt calor ⁊ albedo ⁊ alie hmōi qualitates que nō dicunt̉ in ordine ad aliud. ⁊ multo magis ſubſtātia que ē ꝑ ſe ens. Illa ꝟo que recipiūt ſpēm ex aliquo ad qd̓ ordi nant̉. pūt ẜm ſeip̄a diuerſificari in plus vel in minus. ⁊ ni hilominus ſunt eadē ſpecie ꝓpter vnitatē eius ad qd̓ or dinant̉ ex quo recipiunt ſpem. ſicut motus ẜm ſe eſt intē ſior ⁊ remiſſior. ⁊ tn̄ remanet eadē ſpēs ꝓpter vnitatē ter mini ex quo ſpecificat̉. ⁊ idem pōt conſiderari in ſanitate. nam corpus ꝑtingit ad rōnem ſanitatis ẜm ꝙ hꝫ diſpoſi tionē ꝯuenientē nature aīalis. cui pn̄t diſpoſitiōes diuer ſe ꝯuenientes eſſe. vn̄ pōt variari diſpoſitio in plus vel in minus ⁊ tn̄ ſemꝑ remanet ſanitatis rō. vnde phūs dicit ī x. ethi. ꝙ ſanitas ip̄a recipit magis ⁊ minus. non enī eadē eſt cōmenſuratio in oībus. neqꝫ in vno ⁊ eodeꝫ ſemꝑ. ſed remiſſa ꝑmanet ſanitas vſqꝫ ad aliquid. hmōi aūt diuer ſe diſpoſitiōes vel cōmenſuratiōes ſanitatis ſe hn̄t ẜm ex cedēs ⁊ exceſſum. vn̄ ſi nomē ſanitatis eſſet impoſitū ſoli ꝑfectiſſime cōmenſurationi. tunc ip̄a ſanitas non diceret̉ maior vel minor. Sic igit̉ ptꝫ qualiter aliqua qualitaſ vl̓ forma poſſit ẜm ſeip̄am augeri vel minui. ⁊ qͣliter nō. Si ꝟo ꝯſideremus qͣlitatē vel formā ẜm participationē ſub iecti. ſic etiā inueniunt̉ quedā qualitates ⁊ forme recipe re magis ⁊ minus. ⁊ quedā non. hmōi aūt diuerſitatis cauſam Simplicius aſſignat ex hoc ꝙ ſubſtātia ẜm ſeip ſam non pōt reciꝑe magis ⁊ minus. qꝛ eſt ens ꝑ ſe. ⁊ ideo oīs forma q̄ ſubſtantialiter participat̉ in ſubiecto. caret intēſione. ⁊ remiſſione. vnde ī genere ſubſtātie nihil d̓r ẜm magis aut minus. Et qꝛ qͣꝫtitas ꝓpinqua eſt ſubſtan tie. ⁊ figura etiā conſequit̉ qͣꝫtitatē. inde eſt ꝙ neqꝫ etiam in iſtis dicit̉ aliquid ẜm magis aut minus. Unde phūs dicit in .vij. phiſi. ꝙ cum aliquid accipit formā ⁊ figuram non dicit̉ alterari. ſed magis fieri. Alie ꝟo qualitates q̄ ſunt magis diſtantes a ſubſtantia. ⁊ coniungunt̉ paſſio nibus ⁊ actionibus. recipiūt magis ⁊ minus ẜm ꝑticipa tionem ſubiecti. Pōt aūt ⁊ magis explicari huiuſmodi di uerſitatis rō. vt enī dictū eſt. id a quo aliquid habet ſpēm oportet manere fixum ⁊ ſtans in indiuiſibili. duobus igi tur modis pōt contingere ꝙ forma non parti cipatur ẜm
magis ⁊ minus. Uno modo quia parti cipane habet ſpē ciem ẜm ip̄am. ⁊ inde eſt ꝙ nulla forma ſub ſtātialis par ticipat̉ ẜm magis ⁊ minus. ⁊ ꝓpter hoc phūs dicit in. viij metha. ꝙ ſicut numerus nō hꝫ magis neqꝫ minꝰ. ſic neqꝫ ſubſtantia que eſt ẜm ſpeciē .i. qͣꝫtum ad ꝑticipationem forme ſpecifice. ſed ſiquidē que cum materia .i. ẜm materia les diſpoſitiones inuenit̉ magis ⁊ minꝰ in ſubſtātia. Alio mō pōt ꝯtingere ex hoc ꝙ ip̄a īdiuiſibilitas ē de rōne for me. vn̄ oꝑtet ꝙ ſi aliqͥd ꝑticipet formā illā. ꝙ ꝑticipet illaꝫ ẜm rationē indiuiſibilitatis. ⁊ īde ē ꝙ ſpēs nūeri nō di cunt̉ ẜm magis ⁊ minus. qꝛ vnaqueqꝫ ſpēs in eis conſti tuit̉ ꝑ indiuiſibilē vnitatē. ⁊ eadem rō eſt de ſpeciebꝰ qͣnti tatis ꝯtinue que ẜm numeros accipiunt̉. vt bicubitum et tricubitum. ⁊ de relationibꝰ. vt duplū ⁊ triplum. ⁊ de fi guris. vt trigonū ⁊ tetragonū. ⁊ hanc rationē ponit Ari ſtoteles in p̄dicamentis. vbi aſſignans rōneꝫ quare figu re non recipiunt magis ⁊ minus. dicit. Que quidē recipi unt trigoni xōnem ⁊ circuli. ⁊ ſil̓r trigona vel circuli ſunt qꝛ indiuiſibilitas eſt de ip̄a eorum rōne. vnde quecunqꝫ ꝑticipant rōnem eoꝝ. oportet ꝙ indiuiſibiliter participēt Sic igit̉ ptꝫ ꝙ cum habitus ⁊ diſpoſitiōes dicant̉ ẜm or dinē ad aliquid. vt dicit̉ in .vij. phi. dupliciter pōt inten ſio ⁊ remiſſio in habitibus ⁊ diſpoſitionibꝰ conſiderari: Uno modo ẜm ſe ꝓut dicit̉ maior vel minor ſanitas. vel maior vel minor ſcientia que ad plura vel pauciora ſe ex tendit. Alio modo ẜm participationē ſubiecti. ꝓut .ſ. eqͣ lis ſcientia vel ſanitas magis recipit̉ in vno qͣꝫ in alio ẜm diuerſam appetitudinem. vel ex natura. vel ex conſuetudi ne. non enī habitus ⁊ diſpoſitio dat ſpēꝫ ſubiecto. neqꝫ ite̓ rum in ſui ratione. includit indiuiſibilitatem. Quō autē circa virtutem ſe habebat infra dicetur. ¶ Ad .i. ergo dd̓ꝫ ꝙ ſicut nomē magnitudinis deriuat̉ a qͣꝫtitatibus corꝑa libus ad intelligibiles ꝑfectiones formaꝝ. ita etiam ⁊ nō men augmenti. cuius terminus eſt magnū. ¶ Ad. ij. dd̓ꝫ ꝙ habitus quidem ꝑfectio eſt. non tamen talis ꝑfectio q̄ ſit terminus ſui ſubiecti. puta dans ei eſſe ſpecificum. ne qꝫ etiam in ſui ratione terminuꝫ includit. ſicut ſpecies nu merorum. vnde nihil prohibet quin recipiat magis ⁊ mi nus. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ alteratio primo quidem eſt in qͣl tatibus tertie ſpeciei. in qualitatibus ꝟo prime ſpeciei po teſt eſſe alteratio ꝑ poſterius. facta enī alteratione ẜm cali dum ⁊ frigidū. ſequit̉ aīal alterari ẜm ſanū et egrū. ⁊ ſimi liter facta alteratione ẜm paſſiones appetitus ſenſitiui vel ẜm vires ſenſitiuas apprehenſiuaſ. ſequit̉ alteratio ẜm ſci entiā ⁊ virtutes. vt dicit̉ in. vij. phiſicoꝝ. Ad ſecundtū ſic procedit̉ Tidet̉ ꝙ augmentum habituum fiat ꝑ additionē. No mē enī augmenti vt dictū eſt. a qͣꝫtitatibus corꝑalibꝰ trāſ fert̉ ad formas. ſed in qͣꝫtitatibus corꝑalibꝰ non ſit augm̄ tum ſine additione. vnde in. i. de generatōe dicit̉ ꝙ aug mentū eſt p̄exiſtenti magnitudini additamentū. gͦ ⁊ in ha bitibꝰ non fit augmentū niſi ꝑ additionem. ¶ Pre. ha bitus non auget̉ niſi aliquo agente. ſed oē agens aliquid facit in ſubiecto patiēte. ſicut calefaciens facit calorem in ipſo calefacto. ergo non pōt eſſe augmentū niſi aliqua fiat additio. ¶ Pre. ſicut id quod non eſt album eſt in potē tia ad album. ita id quod eſt minus albū eſt in potentia ad magis albū. ſed illud quod non eſt album non fit albū niſi ꝑ aduentum albedinis. ergo id qd̓ eſt minus albū nō fit magis album niſi ꝑ aliquam aliam albedinem ſuꝑue nientem. ¶ Sed contra eſt ꝙ phūs dicit. in. iiij. phiſi. ex
H 4

Queſtio LIII
calido ſit magis calidum. nullo facto in materia calido. qd̓ non eſſet calidum qn̄ erat minus calidum. ergo pari ra tione nec in alijs formis que augent̉ ex aliqua additiōe ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ huius queſtionis ſolutio dependet ex pre miſſa. dictū eſt enī ſupra. ꝙ augmentū ⁊ diminutio ī for mis que intendunt̉ ⁊ remittuntur. accidit vno modo non ex ꝑte ip̄ius forme ẜm ſe ꝯſiderate. ſed ex diuerſa partici patione ſubiecti. ⁊ ideo hmōi augmentū habituū ⁊ aliaꝝ formarum. non ſit ꝑ additionē forme ad formam. ſed fit ꝑ hoc ꝙ ſubiectum magis vel minus perfecte participat vnam ⁊ eandem formam. ⁊ ſicut per agens qd̓ eſt actu fit aliquid actu calidū quaſi de nouo incipiens ꝑticipare for mam. non ꝙ fiat ip̄a forma. vt ꝓbat̉. vij. metha. Ita per actionē intenſam ip̄ius agentis efficit̉ magis calidū. tan qͣꝫ ꝑfectius participans formam. non tāqͣꝫ forme aliquid addat̉. ſi enī ꝑ additionem intelligeret̉ hmōi augmentū in formis hoc non poſſet eſſe niſi vel ex ꝑte ip̄ius forme. vl̓ ex ꝑte ſubiecti. ſi aut ex ꝑte ipſius forme. iam dictum eſt ꝙ talis additio vel ſubtractio ſpēm variet. ſicut variatur ſpēs coloris qn̄ de pallido fit albū. Si ꝟo hmōi additio intelligat̉ ex ꝑte ſubiecti. hoc non poſſet eſſe niſi vel qꝛ ali qua ꝑs ſubiecti recipit formam quaꝫ prius non habebat. vt ſi dicat̉ frigidus creſcere in hoīe qui prius frigebat in vna ꝑte qn̄ iam in pluribus ꝑtibus friget. vel qꝛ aliquod aliud ſubiectū addit̉ participās eandem formam. ſicut ſi calidū adiungat̉ calido. vel album albo. ſed ẜm vtrūqꝫ iſto rum duoꝝ modorum non dicit̉ aliquid magis albu vel calidum. ſed maius. ſed qꝛ quedaꝫ accidentia augent̉ ẜm ſeip̄a. vt ſupra dictū eſt. in quibuſdam eoꝝ fieri pōt au gmentū ꝑ additionem. augetur enim motus per hoc ꝙ ei aliquid additur vel ẜm tempus in quo eſt. vel ẜm viam ꝑ quam eſt. ⁊ tn̄ manet eadem ſpēs ꝓpter vnitatem termi ni. auget̉ etiam nihilominus motus ꝑ intenſionē ẜm ꝑti cipationē ſubiecti. inqͣꝫtum .ſ. idem motus pōt magis vl̓ minus expedite vel ꝓmpte fieri. Sil̓r etiā ⁊ ſcīa pōt auge ri ẜm ſeip̄am ꝑ additionē. ſicut cum aliquis pl̓es conclu ſiones geometrice addiſcit. auget̉ in eo habitus eiuſdem ſcīe ẜm ſpēm. Auget̉ nihilominus ſciā in aliquo ẜm ꝑti cipationē ſubiecti ꝑ intenſionē. ꝓut .ſ. expeditius ⁊ clariꝰ vnus hō ſe hꝫ alio in eiſdem ꝯcluſionibꝰ conſiderandis. ī habitibus aut corꝑalibus non multum videt̉ fieri augm̄ tum ꝑ additionem. qꝛ non dicit̉ aīal ſanum ſimplicit̓ aut pulchrum niſi ẜm oēs partes ſuas ſit tale. ꝙ aūt ad ꝑfecti orem cōmenſurationem perducat̉. hoc contingit ẜm tranſ mutationem ſimplicium qualitatum. que non augent̉ ni ſi ẜm intenſionem ex ꝑte ſubiecti participantis. Quomo do aūt ſe habebat circa virtutes infra dicet̉. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ etiā in magnitudine corꝑali contingit dupliciter augmentū. Uno modo ꝑ additionem ſubiecti ad ſubie ctum. ſicut eſt in augmento viuentium. Alio modo ꝑ ſo lam intenſionē abſqꝫ oī additione. ſicut eſt in his q̄ rare fiunt. vt dicit̉ in. iiij. phi. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cauſa agens habitū facit quidē ſemꝑ aliquid in ſubiecto. non aūt no uam formā. ſed facit ꝙ ſubiectum ꝑfectius participet for mam p̄exiſtentem. aut ꝙ amplius ſe extendat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ id qd̓ nondū eſt album eſt in potentia ad formā ip̄am tanqͣꝫ nondū hn̄s formaꝫ. ⁊ ideo augens cauſatꝭ no uam formā in ſubiecto. ſed id qd̓ eſt minus calidū aūt al bum. non eſt in potētia ad formā. cum iam actu formam habeat. ſed eſt in potentia ad ꝑfectum participatiōis mo dum. ⁊ hoc ꝯſequit̉ ꝑ actionem agentis.
Ad tertiuꝫ ſic proceditur Uidet̉ videt̉ ꝙ quilibet actu ſaugeat habituꝫ. Multipli cata enī cauſa multiplicat̉ effectus. ſed actus ſūt cauſa ha bituum aliquorum. vt ſupra dictum eſt. ergo habitus au getur multiplicatis actibus. Pre. de ſimilibꝰ idem eſt iudiciū. ſed oēs actus ab eodem habitu ꝓcedentes ſunt ſi miles. vt dicitur in. ij. ethico. ergo ſi aliqui actus augeant habitum. quilibet actus augebit ipſuꝫ. ¶ Pre. ſimile au getur ſuo ſimili. ſed quilibet actus eſt ſimilis habitui a qͦ procedit. ergo quilibet actus auget habitum. ¶ Sed cō tra. idem non eſt contrariorum cauſa. ſed ſicut dicitur in. ij ethico. aliqui actus ab habitu procedentes diminuun ip ſum. vtpote cum negligenter fiunt. ergo non omnis actuſ habitum auget. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſimiles actus ſimiles ha bitus cauſant. vt dicitur in. ij. ethico. ſimilitudo autem et diſſimilitudo non ſolum attenditur ẜm qualitatem ean dem vel diuerſam. ſed etiam ẜm eundē vel diuerſum par ticipationis modum. Eſt enim diſſimile non ſolum nigͣꝝ albo. ſed etiam minus album magis albo. nam etiā mo tus fit a minus albo in magis album. tanqͣꝫ ex oppoſito in oppoſitum. vt dicitur in. v. phiſicorum. Quia vero vſus habituum in voluntate hominis conſiſtit. vt ex ſupra di ctis patet. ſicut cōtingit ꝙ aliquis habens habitum non vtitur illo vel etiam agit actum contrarium. Ita etiaꝫ po teſt contingere ꝙ vtitur habitu ẜm actum non reſpondē tem proportionabiliter intenſioni habitus. Si igitur in tenſio actus proportionabiliter equetur intenſioni habi tus. vel etiam ſuperexcedat quilibet actus. vel auget habi tum. vel diſponit ad augmentum ipſius. vt loquamur de augmento habituum ad ſimilitudinem augmenti anima lis. non enim quodlibet alimentum aſſumptum actu au get animal. ſicut nec quelibet gutta cauat lapidem. ſed ml̓ tiplicato alimento tandem fit augmentum. Ita etiā ml̓ tiplicatis actibus creſcit habitus. Si vero intenſio actus proportionabiliter deficiat ab intenſione habitus. tal̓ actꝰ non diſponit ad augmentum habitus. ſed magis ad dimi nutionem ipſius. Et per hoc patet reſponſio ad obiecta. ¶ Queſtio LIII Einde cōſiderandū eſt de diminutione ⁊ corruptione habituum. et circa hoc queruntur tria. Primo vtruꝫ habituſ corrum pi poſſit. ſecundo vtrum poſſit diminui. tertio de modo corruptionis ⁊ diminutionis. Ad primuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ habitus corrumpi non poſſit. Habitus eniꝫ ineſt ſicut natura quedaꝫ. vnde operationes ẜm habituꝫ ſunt delectabiles. ſed natura non corrumpitur manente eo cuius eſt natura. ergo neqꝫ habitus corrumpi poteſt manente ſubiecto. ¶ Pre omnis corruptio forme vel eſt per corruptionem ſubiecti. vel eſt a contrario. ſicut egri tudo corrumpitur corrupto animali. vel etiam ſuperue niente ſanitate. ſed ſcientia que eſt quidam habitus. non poteſt corrumpi per corruptionem ſubiecti. quia intelle ctus qui eſt ſubiectum eius eſt ſubſtantia quedam. et non corrumpitur. vt dicitur in primo de anima. Et ſimiliter etiam non poteſt corrumpi a ꝯtrario. nam ſpeci es intelligibiles nō ſunt adinuicē ꝯtrarie. vt dicit̉ in. vi metaphi. ergo habitus ſciētie nullo modo corrūpi poteſt

Queſtio LIII
¶ Pre. oīs corruptio eſt ꝑ aliquē motū. ſed habitus ſci entie qui eſt in aīa non poteſt corrūpi ꝑ motū ꝑ ſe ipſius anime. quia aīa ꝑ ſe nō mouet̉. mouet̉ aūt ꝑ accidēs per motū corꝑis. nulla aūt trāſmutatio corꝑalis videt̉ poſſe corrūpere ſpēs intelligibiles exiſtentes in intellectu. cum intellectus ſit per ſe locus ſpērum ſine corꝑe. vnde poni tur ꝙ nec ꝑ ſeniū nec ꝑ mortem corrumpunt̉. habitus et go ſciētie corrūpi non pōt. ⁊ ꝑ ꝯſequens nec habitꝰ ꝟtu tis qui etiam eſt in aīa rationali. ⁊ ſicut phūs dicit in pri mo ethi. ꝟtutes ſunt ꝑmanētiores diſciplinis ¶ Sꝫ cō tra eſt quod phūs dicit in libro de longitudine ⁊ breuita te vite. ꝙ ſciētie corruptio eſt obliuio ⁊ deceptio peccando etiam aliquis habitu ꝟtutis amittit. ⁊ ex ꝯtrarijs actibuſ ꝟtutes generantur ⁊ corrumpunt̉. vt dicit̉ in. ij. ethico. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ẜm ſe dicitur aliqua forma corrūpi ꝑ ꝯtrari um ſuū. per accidēs aūt ꝑ corruptionē ſui ſubiecti. Si igi tur fuerit aliquis habitus cuius ſubiectū eſt corruptibile et cuius cauſa habet ꝯtrariū. vtroqꝫ modo corrūpi pote rit. ſicut patet de habitibus corꝑalibꝰ .ſ. ſanitate ⁊ egritu dine. illi ꝟo habitus quoꝝ ſubiectū eſt incorruptibile. n̄ poſſunt corrumpi ꝑ accidens. Sūt tn̄ habitus quidā. qͥ ⁊ ſi pͥncipalit̓ ſint in ſubiecto incorruptibili. ſe cūdario tamē ſunt in ſubiecto corruptibili. ſicut habitus ſciētie qui p̄n cipaliter eſt quidem in intellectu poſſibili. ſecūdario aūt in viribus apprehēſiuis ſenſitiuis. vt ſupradictū eſt. ⁊ iō ex parte intellectus poſſibilis habitus ſciētie nō pōt cor rumpi ꝑ accidens. ſed ſolum ex parte inferioꝝ viriū ſenſi tiuarū. Eſt igit̉ ꝯſiderandū ſi poſſunt hmōi habitus ꝑ ſe corrumpi. Si igit̉ fuerit aliquis habitus qui habeat ali qd̓ ꝯtrariū. vel ex ꝑte ſua. vel ex parte ſue cauſe. poterit ꝑ ſe corrumpi. Si ꝟo non habeat ꝯtrariū. nō poterit per ſe corrūpi. Manifeſtū eſt aūt ꝙ ſpes intelligibilis in intel lectu poſſibili exiſtēs. nō hꝫ aliqͥd ꝯtrariū. neqꝫ iterū in in tellectu agēti qͥ eſt cauſa eius. pōt aliqͥd eſſe ꝯtrariū. vn̄ ſi aliquis habitus ſit in intellectu poſſibili īmediate ab in tellectu agente cauſatus. talis habitus ē incorruptibilis. et ꝑ ſe ⁊ per accidens. hmōi aūt ſunt habitꝰ primoꝝ prin cipioꝝ. tam ſpeculabiliū qͣꝫ practicoꝝ. qͥ nulla obliuione vel deceptiōe corrūpi pn̄t. ſicut phūs dicit in. vi. ethi. de prudentia ꝙ nō ꝑdit̉ ꝑ obliuionē. Aliqͥs ꝟo habitus ē in intellectu poſſibili ex ratione cauſatꝰ .ſ. habituſ ꝯcluſionū qui dicit̉ ſciētia. cuiꝰ cauſe duplicit̓ pōt aliqͥd ꝯtrariū eſſe. Uno mō ex ꝑte ipſarū ꝓpoſitionū ex quibꝰ ratio ꝓcedit etenī enūciationi que ē. bonū eſt bonū. ꝯtraria eſt ea q̄ eſt bonū nō eſt bonū. ẜm phm̄ in. ij. pyarmenias. Alio mo do quantū ad ipſum ꝓceſſum rōnis. ꝓut ſyllogiſmꝰ ſophi ſticus opponit̉ ſyllogiſmo dyalectico vel demonſtratiuo. Sic igit̉ patet ꝙ ꝑ falſam rōnē pōt corrūpi habitus vere opinionis aut etiā īciētie. vn̄ phūs dicit ꝙ deceptio ē cor ruptio ſciētie. ſicut ſupͣdictū eſt. ꝟtutū ꝟo quedā ſunt in tellectuales que ſunt in ipſa rōne. vt d̓r in. vi. ethi. de qͥ bus ē eadē ratio q̄ eſt de ſciētia vel opiniōe. Quedā ꝟo ſūt in ꝑte aīe appetitiua. q̄ ſunt ꝟtutes morales. ⁊ eadē rō ē de vitijs oppoſitis. habitus aūt appetitiue ꝑtis cauſantur ꝑ hoc ꝙ rō nata ē appetitiuā ꝑtem mouere. vn̄ ꝑ iudiciuꝫ rōnis in ꝯtrariū mouentis quocūqꝫ mō .ſ. ſiue ex ignoran tia ſiue ex paſſione. vel etiā ex electiōe. corrūpit̉ hītus ꝟtu tis vel vitij. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ſicut dicit̉ in .vij. ethi. habi tus ſimilitudinē hꝫ nature. deficit tn̄ ab ipſa. ⁊ ideo cū na tura rei nullo mō remoueat̉ ab ipſa. habitus difficile re mouet̉. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ ⁊ ſi ſpēbꝰ intelligibilibꝰ non ſit
aliqͥd ꝯtrariū. enūciatiōibꝰ tn̄ ⁊ ꝓceſſui rōniſ pōt aliqͥd eē ꝯtrariū. vt dictū eſt. Ad. iij. dd̓m ꝙ ſciētia nō remoue tur ꝑ motū corꝑalem quantū ad ipſam radicē habitꝰ. ſed ſolū quātū ad impedimentū actꝰ. inquātū intellectus in diget in ſuo actu viribꝰ ſenſitiuis. quibꝰ impedimētū af fertur ꝑ corꝑalē tranſmutationē. ſed ꝑ intelligibilē mo tum rōnis pōt corrūpi habitus ſciētie. etiā quantū ad ip ſam radicē habitus. ⁊ ſimilit̓ etiam pōt corrupi habitꝰ vir tutis. Tamē ꝙ dicit̉ ꝟtutes eſſe ꝑmanētiores diſciplinis intelligēdū eſt nō ex ꝑte ſubiecti vel cauſe. ſed ex ꝑte actꝰ nam ꝟtutū vſus ē ꝯtinuus ꝑ totā vitā. non autem vſus diſciplinarum. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ habitus diminui nō poſſit. Habitꝰ enī eſt que dam qͣlitas ⁊ forma ſimplex. ſimplex aūt aut totū habet̉ aut totū amittit̉. ergo habituſ ⁊ ſi corrūpi poſſit. diminui nō pōt. ¶ Pre. oē quod ꝯuenit accidēti. ꝯuenit eidē rōne ſui ſubiecti. habitus aūt ẜm ſeipſum non intēdit̉ ⁊ remit titur. alioqͥn ſequeret̉ ꝙ aliqͣ ſpēs de ſuis indiuiduis p̄di caretur ẜm magis ⁊ minus. ſi igit̉ ẜm ꝑticipationē ſubie cti diminui poſſit. ſequeret̉ ꝙ aliqͥd accidat habitui ꝓpriū qd̓ non ſit cōmune ei ⁊ ſubiecto. cuicūqꝫ autē forme ꝯue nit aliquid ꝓpriū preter ſuū ſubiectū illa forma eſt ſeꝑabi lis. vt dicit̉ in primo de anima. ſequit̉ ergo ꝙ habitus ſit forma ſeꝑabilis. qd̓ eſt impoſſibile. ¶ Pre. ratio ⁊ natu ra habitus ſicut ⁊ cuiuſlibet accidētis ꝯſiſtit in ꝯcretione ad ſubiectū. vnde ⁊ quodlibet accidēs diffinit̉ ꝑ ſuū ſub iectum. ſi igit̉ habitus ẜm ſeipſum nō intendit̉ neqꝫ remit titur. neqꝫ etiam ẜm ꝯcretionē ſui ad ſubiectum diminui poterit. ⁊ ita nullo modo diminuet̉. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ cō traria nata ſunt fieri circa idem. augmentū autem ⁊ dimi nutio ſunt ꝯtraria. cū igitur habitus poſſit augeri. videt̉ ꝙ etiam poſſit diminui. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ habitus duplici ter diminuūt̉ ſicut ⁊ augent̉. vt ex ſupradictis patet. Et ſi cut ex eadem cauſa augentur ex qua generantur. ita ex eadem cauſa diminuuntur ex qua corrumpunt̉. Nam di minutio habitus eſt quedam via ad corruptionem. ſicut ecouerſogeneratio habitus eſt quoddā fundamentū au. gmēti ipſius. ¶Ad .i. ergo dd̓m ꝙ habitus ẜm ſe ꝯſide ratus eſt forma ſimplex ⁊ ẜm hoc non accidit ei diminu tio. ſed ẜm dixerſum modū participādi. qui ꝓuenit ex in determinatione potentie ipſius participātꝭ. que .ſ. diuer ſimode pōt vnam formam participare. vel que poteſt ad plura. vel ad pauciora extēdi. ¶ Ad. ij. dd̓ꝫ ꝙ ratio illa ꝓ cederet ſi ipſa eſſentia habitus nullo modo diminueret̉. hoc autem non ponimus ſed ꝙ quedam diminutio eſſen tie habitus non habet principiū ab habitu. ſed a partici pante. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ quocunqꝫ modo ſignificet̉ acci dens habet dependentiā ad ſubiectū ẜm ſuā rationē. alit̓ tamen ⁊ aliter. Nam accidens ſignificatū in abſtracto. ī portat habitudinē ad ſubiectū. que incipit ab accidēte et terminat̉ ad ſubiectū. nam albedo dicit̉ qua aliqͥd eſt al bum. ⁊ ideo in diffinitione accidentis abſtracti non poni tur ſubiectum quaſi prima pars diffinitionis que eſt ge nus. ſed quaſi ſecunda que eſt differentia. dicimus enim ꝙ ſimitas eſt curuitas naſi. ſed in concretis incipit habi tudo a ſubi ecto ⁊ terminat̉ ad accidens. dicitur enī albuꝫ quod habet albedinē. ꝓpt̓ qd̓ in diffinitiōe hmōi accidētꝭ ponitur ſubiectum tanqͣꝫ genus quod eſt prima pars dif finitionis. dicimus enim ꝙ ſimum eſt naſus ruus.
H 5

LIIII Queſtio
Sic igit̉ id quod ꝯuenit accidentibꝰ ex parte ſubiecti. nō autem ex ipſa ratione accidentis. non attribuit̉ accidenti in abſtracto. ſed in ꝯcreto. ⁊ hmōi intēſio ⁊ remiſſio eſt in quibuſdā accidentibꝰ. vnde albedo non dicit̉ magiſ ⁊ mi nus. ſed album. ⁊ eadem ratio eſt in habitibus ⁊ alijs qͣ litatibus. niſi ꝙ quidam habitus augent̉ vel diminuun tur per quandam additionē. vt ex ſupradictis patet. Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ habitus non corrumpat̉ aut diminuat̉ ꝑ ſo lam ceſſationē ab opere. Habitus enī ꝑmanētiores ſūt qͣꝫ paſſibiles qualitates. vt ex ſupradictis apparet. ſed paſ ſibiles qualitates nō corrumpūt̉ neqꝫ diminuūt̉ per ceſ ſationē ab actu. non enī albedo diminuit̉ ſi viſum nō im mutet. neqꝫ calor ſi non calefaciat. ergo neqꝫ habitus di minuunt̉ vel corrumpunt̉ per ceſſationē ab actu ¶ Pre te. corruptio ⁊ diminutio ſunt quedam mutatiōes. ſed ni hil mutatur abſqꝫ aliqua cauſa mouente. cum igitur ceſ ſatio ab actu non importet aliquā cauſam mouentē. nō vi detur ꝙ per ceſſationē ab actu poſſit eſſe diminutio vel corruptio habitus. ¶ Pre. habitus ſcientie ⁊ ꝟtutis ſūt in anima intellectiua. que eſt ſupra tempus. ea ꝟo q̄ ſūt ſupra tempus non corrumpunt̉ neqꝫ diminuūt̉ per tem poris diuturnitatē. ergo neqꝫ hmōi habitus corrumpun tur vel diminuūt̉ per temꝑis diuturnitatē ſi diu aliquis abſqꝫ exercitio permaneat. ¶ Sed ꝯtra eſt qḋ phūs in li bro de longitudine ⁊ breuitate vite dicit. ꝙ corruptio ſciē tie non ſolum eſt deceptio ſed etiam obliuio. ⁊ etiā in. viij ethi. dicitur. ꝙ multas amicitias inappellatio diſſoluit. ⁊ eadem ratione alij habitus ꝟtutum per ceſſationē ab ac tu diminuunt̉ vel tolluntur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dicitur in. viij. ethi. aliquid poteſt eſſe mouens dupliciter. Uno mō per ſe qd̓ .ſ. mouet ẜm rationem ꝓprie forme. ſicut ig nis calefacit. Alio modo per accidēs. ſicut id quod remo uet ꝓhibens. ⁊ hoc modo ceſſatio ab actu cauſat corrupti onem vel diminutionē habituū. inquantū .ſ. remouetur actus qui ꝓhibebat cauſas corrūpentes vel diminuētes habitum. dictum eſt enī ꝙ habitus per ſe corrumpūtur vel diminuunt̉ ex ꝯtrario agente. vnde quorūcunqꝫ ha bituū ꝯtraria ſubcreſcūt ꝑ temꝑis tractū que oportet ſub trahi per actum ab habitu ꝓcedente. hmōi habitus dimi nuuntur vel etiam tollunt̉ totalit̓ per diuturnam ceſſa tionē ab actu vt patet etiam in ſciētia ⁊ in ꝟtute. Mani feſtū eſt enī ꝙ habitus ꝟtutis moralis facit hoīem ꝓm ptum ad eligendū mediū in oꝑatiōibus ⁊ paſſionibꝰ. cū autem aliquis non vtitur habitu ꝟtutis ad moderādas paſſiones vel oꝑationes ꝓprias. neceſſe eſt ꝙ ꝓuenian multe paſſiones ⁊ oꝑationes preter modū ꝟtutis ex incli natione appetitus ſenſitiui ⁊ alioꝝ que exterius mouent vnde corrumpit̉ virtus vel diminuit̉ per ceſſationem ab actu. Similiter etiam eſt ex parte habituū intellectuali um. ẜm quos eſt homo ꝓmptus ad recte iudicandum de imaginatis. cū igitur homo ceſſat ab vſu intellectualis habitus. inſurgunt imaginatiōes extranee. ⁊ qn̄qꝫ ad cō trariū dicentes. ita ꝙ niſi per frequentē vſuꝫ intellectua lis habitus quodāmodo ſuccidant̉ vel comprimant̉. red ditur homo minus aptus ad recte iudicandū. ⁊ quādoqꝫ totaliter diſponitur ad ꝯtrarium. ⁊ ſic per ceſſationem ab actu. diminuit̉ vel etiam corrumpitur intellectualis ha bitus. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ ita etiam calor per ceſſationē a calefaciendo corrumpetur. ſi per hoc increſceret frigidū quod eſt calidi corruptiuū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ceſſatio ab
actu eſt mouens ad corruptionē vl̓ diminutionē ſicut te mouens prohibens. vt dictum eſt Ad. iij. dd̓m ꝙ pars intellectiua anime ẜm ſe eſt ſupra tempus. ſꝫ pars ſenſiti ua ſubiacet tempori. ⁊ ideo per temꝑis curſum tranſmu tatur quantum ad paſſiōes appetitiue partis. ⁊ etiā quan tum ad vires apprehenſiuas. vnde phūs dicit in. iiij. phi ſi. ꝙ tempus eſt cauſa obliuionis. ¶ Queſtio LIIII Einde ꝯſiderandū eſt de diſtinctione habituū. ⁊ circa hoc querū tur quattuor. pͥꝰ vtrum multi habitꝰ poſſint eſſe in vna potentia. 2ª vtrum habitus diſtinguant̉ ẜm obiecta. 3ª vtrum habitus diſtinguant̉ ẜm bonū ⁊ malū. 4ª vtrum vnus habitus ex multis habitibus ꝯſtituatur Ad primū ſic proceditur Uidetur ꝙ non poſſint eſſe multi habitus in vna potētia Eorum enī que ẜm idem diſtinguūtur multiplicato vno multiplicat̉ ⁊ aliud ſed ẜm idem potentie ⁊ habitus di ſtinguunt̉ .ſ. ẜm actus ⁊ obiecta. ſimiliter ergo multipli cantur. non ergo poſſunt eſſe multi habitus in vna potē tia. ¶ Pre. potentia eſt virtusⁱ quedaꝫ ſimplex. ſed ī vno ſubiecto ſimplici non poteſt eſſe diuerſitas accidentiū. qꝛ ſubiectum eſt cauſa accidentis. ab vno autem ſimplici nō videtur ꝓcedere niſi vnū. ergo in vna potentia non poſ ſunt eſſe multi habitus. ¶ Pre. ſicut corpus format̉ per figuram. ita potentia formatur per habitum ſed vnū cor pus non poteſt ſimul formari diuerſis figuris. ergo neqꝫ vna potentia poteſt ſimul formari diuerſis habitibus. n̄ ergo plures habitus poſſunt ſimul eſſe in vna potentia. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ intellectꝰ eſt vna potentia. in qua ta men ſunt diuerſarū ſciētiarū habitus ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupradictum eſt. habitus ſunt diſpoſitiōes quedam ali cuius in potentia exiſtentis ad aliquid. ſiue ad naturam. ſiue ad operationē vel finem nature. ⁊ de illis quideꝫ ha bitibus qui ſunt diſpoſitiōes ad naturam. manifeſtuꝫ ē ꝙ poſſunt plures eſſe in vno ſubiecto eo ꝙ vnius ſubie cti poſſunt diuerſimode partes accipi. ẜm quarum diſpo ſitionem habituſ dicuntur. ſicut ſi accipiant̉ humani cor poris partes humores. prout diſponunt̉ ẜm naturaꝫ hu manam. eſt habitus vel diſpoſitio ſanitatis. Si ꝟo acci piantur partes ſimiles. vt nerui. ⁊ oſſa. ⁊ carnes. earū diſ poſitio in ordine ad naturā eſt fortitudo aut macies. Si ꝟo accipiunt̉ membra. vt manus. ⁊ pes. ⁊ huiuſmodi. ea rum ciſpoſitio nature ꝯueniens eſt pulchritudo. ⁊ ſic ſūt plures habitus vel diſpoſitionos in eodem. Si ꝟo loqͣ mur de habitibus qui ſunt diſpoſitiones ad opera. que ꝓ prie pertinent ad potentias. ſic etiam ꝯtingit vnius po tentie eſſe habitus plures. cuius ratio eſt. quia ſubiectuꝫ habitus eſt potentia paſſiua. vt ſupradictum eſt. poten tia enī actiua non tm̄ eſt alicuius habitus ſubiectum. vt ex ſupradictis patet. potentia auteꝫ paſſiua comparat̉ ad actum determinatū vnius ſpeciei. ſicut materia ad formā eo ꝙ ſicut materia determinat̉ ad vnam formam ꝑ vnū agens. ita etiam potentia paſſiua a ratione vnius obiecti actiui det̓mīat̉ ad vnū actu ẜm ſpēm. vn̄ ſic̄ plura obiecta pn̄t mouere vnā potētiā paſſiuā. it a vna potētia paſſiua p̄t eē ſubiectū diuerſoꝝ actuū vel ꝑfectionū ẜm ſpēm. ha bitus aūt ſunt q̄dā qͣlitates aut forme inherēfeſ potentie qͥbꝰ inclinat̉ potētia ad det̓mīationē actꝰ ẜm ſpēm. vn̄ ad vnā potētiā pn̄t plures habitꝰ ꝑtinere. ſic̄ ⁊ plures actuſ ſpē dr̄nteſ. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ꝫ ꝙ ſic̄ ī rebꝰ nat̉alibꝰ diu̓ſitaſ ſpēꝝ

Queſtio LIIII
eſt ẜm formam. diuerſitas autem generū eſt ẜm materiā vt dicit̉ in. v. metaphi. ea enī ſūt diuerſa genere quoruꝫ eſt materia diuerſa. Ita etiam diuerſitas obiectoꝝ ẜꝫ ge nus facit diſtinctione potentiarū. vnde phūs dicit in. vi ethi. ꝙ ad ea que ſunt genere altera. ſunt etiam anime ꝑ ticule alie. diuerſitas ꝟo obiectoꝝ ẜm ſpeciem facit diuer ſitatem actuū ẜm ſpeciem ⁊ per ꝯſeques habituū. Que cunqꝫ autem ſunt diuerſa genere. ſunt etiam ſpecie diuer ſa. ſed non ꝯuertit̉. ⁊ ideo diuerſarū potentiaꝝ ſunt diuer ſi actus ſpecie. ⁊ diuerſi habitus. non autem oportet ꝙ di uerſi habitus ſint diuerſarū potentiarū. ſed poſſunt eſſe plures vnius. ⁊ ſic ut ſunt genera generū ⁊ ſpēs ſpecierū. ita etiam ꝯtingit eſſe diuerſas ſpecies habituū ⁊ poten tiarum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ potentia ⁊ ſi ſit quidem ſimplex ẜm eſſentiā. eſt tamen multiplex ꝟtute. ẜm ꝙ ad multos actus ſpecie differētes ſe extendit. ⁊ ideo nihil ꝓhibet in vna potentia eſſe multos habitus ſpecie differētes ¶Ad iij. dd̓m ꝙ corpus format̉ per figurā ſicut per ꝓpriam ter minationē. habitus aūt non eſt terminatio potentie ſed ē diſpoſitio ad actum ſicut ad vltimū terminū. ⁊ ideo non poſſunt eſſe vnius potentie ſimul plures actus. niſi forte ẜm ꝙ vnus comp̄hendit̉ ſub alio. ſicut nec vnius corꝑis plures figure. vt ẜm ꝙ vna eſt in alia ſicut trigonū in te tragono. non enī pōt intellectus ſimul multa actu intel ligere. poteſt tamen ſimul habitu multa ſcire. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ habitus non diſtinguant̉ ẜm obiecta. Contra ria enī ſunt ſpē differētia. ſed idē habitus ſciētie eſt ꝯtra rioꝝ. ſicut medicina ſani ⁊ egri. non ergo ẜm obiecta ſpe cle differētia habitus diſtinguūt̉. ¶ Pre. diuerſe ſciētie ſunt diuerſi habitus. ſed idem ſcibile ꝑtinet ad diuer ſas ſcientias. ſicut terram eſſe rotundā demonſtrat natura lis ⁊ aſtrologus. vt dicit̉ in. ij. phiſi. ergo habitus nō diſ tinguūtur ẜm obiecta. ¶ Pre. eiuſdē actus eſt idem ob lectum. ſed idem actus poteſt ꝑtinere ad diuerſos habi tus ꝟtutū. ſi ad diuerſos fines referat̉. ſicut dare pecuni am alicui. ſi ſit ꝓpter deū ꝑtinet ad charitateꝫ. ſi ꝟo ſit ꝓ pter debitū ſoluendū. pertinet ad iuſticiam. ergo etiā idē obiectum pōt ad diuerſos habitus ꝑtinere. non gͦ eſt di uerſitas habituū ẜm diuerſitatē obiectoꝝ. ¶ Sed ꝯtra actus differunt ſpē ẜm diuerſitatē obiectoꝝ. vt ſupͣdictuꝫ eſt. ſed habitus ſunt diſpoſitiōes quedam ad actus. ergo etiam habitus diſtinguunt̉ ẜm diuerſa obiecta. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ habitus ⁊ eſt forma quedā. ⁊ eſt habitus. pōt er go diſtinctio habituū ẜm ſpēm attēdi. aut ẜm cōem mo dum qͦ forme ſpē diſtinguunt̉. aut ẜm ꝓpriū modū diſtī ctionis habituū. Diſtinguunt̉ ſiquidē forme adinuicem ẜm diuerſa pͥncipia actiua. eo ꝙ oē agens facit ſimile ẜm ſpēm. habitus aūt importat ordinē ad aliqͥd. oīa aūt que dicunt̉ ẜm ordinē ad aliqͥd. diſtinguūt̉ ẜm diſtinctioneꝫ eoꝝ ad que dicunt̉. Eſt aūt habitus diſpoſitio quedā ad duo ordinata .ſ. ad naturā. ⁊ oꝑationē ꝯſequentē naturā Sic igit̉ ẜm tria habitus ſpecie diſtinguūt̉. vno quidem mō ẜm pͥncipia actiua taliū diſpoſitionū. alio ꝟo modo ẜm naturā. tertio ꝟo modo ẜm obiecta ſpecie differētia. vt ꝑ ſequētia explicabit̉. ¶ Ad. i. ergo dd̓m ꝙ in diſtin ctione potentiarū vel etiā habituū non eſt ꝯſiderandū ip ſum obiectū materialit̓ ſed ratio obiecti differens ſpē vel etiam genere. qͣꝫuis aūt ꝯtraria ſpecie differāt diuerſita te reru. tn̄ eadem ratio eſt cognoſcēdi vtrūqꝫ. qꝛ vnuꝫ per aliud cognoſcit̉. ⁊ ideo inquantū ꝯueniūt in vna rōne cog
noſcibilis. ꝑtinent ad vnū habitū cognoſcitiuū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ terram eſſe rotundā per aliud mediū demōſtrat naturalis. ⁊ ꝑ aliud aſtrologus. Aſtrologus enī hoc de monſtrat ꝑ media mathematica. ſicut ꝑ figuras eclypſiū vel ꝑ aliud huiuſmodi. naturalis ꝟo hoc demonſtrat per mediū naturale. ſicut per motū grauiū ad mediū. vel per aliud hmōi. Tota aūt virtus demōſtratiōis que eſt ſiml̓ faciens ſcire. vt dicit̉ in i. poſterioꝝ. dependet ex medio. et ideo diuerſa media ſunt ſicut diuerſa pͥncipia actiua. ẜm que habitus ſcientiarū diuerſificant̉. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ ſicut phūs dicit in. ij. phiſi. ⁊ in. vij. ethi. ita ſe hꝫ finis in oꝑabilibus. ſicut p̄ncipiū in demōſtratiuis. ⁊ ideo di uerſitas finiū diuerſificat ꝟtutes ſicut ⁊ diuerſitas acti uoꝝ p̄ncipioꝝ. ſunt etiam ipſi fines obiecta actuū interio rum. qui maxime ꝑtinent ad ꝟtutes. vt ex ſupͣdictꝭ patet̉ Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ habitus non diſtinguant̉ ẜm bonū ⁊ malum Bonū enī ⁊ malū ſunt ꝯtraria. ſed idem habitus eſt con trarioꝝ. vt ſupra habitū eſt. ergo habitus nō diſtinguūt̉ ẜm bonū ⁊ malū. ¶ Pre. bonū ꝯuertit̉ cū ente. ⁊ ſic cuꝫ ſit cōe omnibus non pōt ſumi vt differētia alicuiꝰ ſpecie ī vt patet per phm̄ in. ij. topicoꝝ. ſimilit̓ etiā malū cum ſit priuatio ⁊ non ens. non pōt eſſe alicuiꝰ entis differentia. non ergo ẜm bonū ⁊ malū poſſunt habitus ſpecie diſtin gui. ¶ Pre. circa idem ſubiectū ꝯtingit eſſe diuerſos ha bitus malos. ſicut circa ꝯcupiſcētias intemꝑantiaꝫ ⁊ in ſenſibilitatē. ⁊ ſimiliter etiā plures habitus bonos .ſ. vir tutem humanā. ⁊ ꝟtutē. heroycam ſiue diuinā. vt patet per phm̄ in. vij. ethi. nō ergo diſtinguunt̉ habitꝰ ẜm bo num ⁊ malū. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ habitꝰ bonus ꝯtrariatur habitui malo ſicut virtus vitio. ſed ꝯtraria ſunt diuerſa ẜm ſpeciē. ergo habitus differūt ſpē ẜm differentiā boni et mali. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. habitus ſpecie di ſtinguūtur. non ſolum ẜm obiecta ⁊ p̓ncipia actiua. ſꝫ eti am in ordine ad naturā. qd̓ quidē ꝯtingit duplicit̓. Uno modo ẜm ꝯuenientiā ad naturā vel etiam ẜm diſcōueni entiam ab ipſa. ⁊ hoc modo diſtinguūt̉ ſpecie habitꝰ bo nus ⁊ malus. nam habitꝰ bonus dicitur qui diſponit ad actum ꝯuenientem nature agentis. habitus autē malus dicitur qui diſponit ad actum non ꝯueniētē nature. ſicut actus ꝟtutū nature hūane ꝯueniūt. eo ꝙ ſunt ẜm rōneꝫ actus ꝟo vitioꝝ cū ſint ꝯͣ rōnē. a natura hūana diſcordāt. et ſic manifeſtū eſt ꝙ ẜm differētiā boni ⁊ mali habitꝰ ſpē diſtinguūt̉. Alio mō ẜm naturā habitꝰ diſtinguūt̉ ex eo ꝙ habitꝰ vnus diſponit ad actū ꝯuenientē nature infe riori. alius aūt habutꝰ diſponit ad actū ꝯueniēteꝫ nature ſuꝑiori. ⁊ ſic ꝟtus hūana q̄ diſponit ad actū ꝯuenientem nature hūane diſtinguit̉ a dīna ꝟtute vel heroyca. q̄ diſ ponit ad actū ꝯueniētē cuidā ſuꝑiori nature. ¶ Ad i. er go dd̓m ꝙ ꝯtrarioꝝ pōt eſſe vnus habitꝰ ẜꝫ ꝙ ꝯtraria cō ueniūt in vna rōne. nō quātū ꝯtingit ꝙ habitꝰ ꝯtrarij ſint vniꝰ ſpēi. ꝯtrarietas enī habituū eſt ẜm ꝯtrarias rōnes. et ita ẜm bonū ⁊ malū habitꝰ diſtinguūt̉. inquātū vnꝰ ba bitus ē bonus ⁊ alius imalus. nō aūt ex hoc ꝙ vnus ē bo ni ⁊ aliꝰ ē mali. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bonū cōe oī enti nō ē dif ferētia ꝯſtituēs ſpēꝫ alicuiꝰ habitꝰ. ſꝫ qḋdā bonū det̓mīa tū qd̓ ē ẜm ꝯueniētiā ad det̓mīatā nat̉aꝫ .ſ. hūanā. ſimilit̓ etiā malū qd̓̇ ē drīa ꝯſtitutiua habitꝰ n̄ ēⁱ p̄uatio pura ſꝫ ē aliqͥd def̓mīatū repugnās det̓mīate nat̉e. ¶Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ plures habitꝰ boni circa idē ſpē diſtinguūt̉ ẜm ꝯueni

LV Queſtio
diſtinguunt̉ circa idem agendū ẜm diuerſas repugnan tias ad id quod eſt ẜm naturam ſicut vni ꝟtuti ꝯtrarian tur diuerſa vitia circa eandeꝫ materiam. Ad quartuꝫ ſic procedit. Eidet̉ ꝙ vnus habitus ex pluribus habitibus ꝯſtituat̉. illud enī cuius generatio non ſimul perficit̉. ſed ſucceſſi ue videtur ꝯſtitui ex pluribus partibꝰ. ſed generatio ha bitus non eſt ſimul ſed ſucceſſiue ex pluribꝰ actibus. vt ſu pra habitum eſt. ergo vnus habitꝰ ꝯſtituit̉ ex pluribꝰ ha bitibus. ¶ Pre. ex partibus ꝯſtituit̉ totū. ſed vni habi tui aſſignant̉ multe partes. ſicut Tullius ponit multas partes fortitudinis ⁊ temꝑantie. ⁊ aliarū ꝟtutum. ergo vnus habitus ꝯſtituit̉ ex pluribus. ¶ Pret̓. de vna ſola ꝯcluſiōe poteſt ſciētia haberi actu ⁊ habitu. ſed multē cō cluſiones pertinent ad vnā ſcientiā totam. ſicut ad geome triam vel ariſmetricā. ergo vnus habitꝰ ꝯſtituit̉ ex multꝭ ¶ Sed ꝯtra. habitus cū ſit qualitas quedam eſt forma ſimplex ſed nullum ſimplex ꝯſtituit̉ ex pluribꝰ. ergo vnꝰ habitus non ꝯſtituit̉ ex pluribꝰ habitibꝰ. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ habitus ad oꝑationem ordinatus de quo nūc principalit̓ intendimus. eſt ꝑfectio quedam potentie. oīs autem per fectio ꝓportionat̉ ſuo ꝑfectibili. vnde ſicut potētia cuꝫ ſit vna ad multa ſe extendit ẜm ꝙ ꝯueniūt in vno aliqͦ. id ē in generali quadū ratione obiecti. Ita etiam habitus ad mulia ſe extendit ẜm ꝙ habent ordinē ad aliquod vnum puta ad vnā ſpecialem rationē obiecti. vel vnam naturā. vel vnū principiū. vt ex ſupradictis patet. Si igitur ꝯſi deremus habitum ẜm ea ad que ſe extendit. ſic inueni mus in eo quandā multiplicitatē. ſed quia illa multipli citas eſt ordinata ad aliquid vnū. ad quod principalit re ſpicit habitus. inde eſt ꝙ habitus eſt qualitas ſimplex n̄ ꝯſtituta ex pluribꝰ habitibꝰ. etiam ſi ad multa ſe extēdat non enī vnus habitꝰ ſe extēdit ad multa niſi in ordine ad vnū. ex quo hꝫ vnitatē. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ ſucceſſio in generatiōe habitus nō ꝯungit ex hoc ꝙ pars eius genere tur poſt partem. ſed ex eo ꝙ ſubiectū nō ſtatim ꝯſequitur diſpoſitionē firmā ⁊ difficile mobilē. ⁊ ex eo ꝙ primo im ꝑfecte incipit eſſe in ſubiecto. ⁊ paulatim ꝑficit̉. ſicut etiā eſt de alijs qualitatibꝰ. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ partes que ſingu lis virtutibꝰ cardinalibꝰ aſſignant̉ non ſunt partes inte grales ex quibus ꝯſtituat̉ totum. ſed partes ſubiectiue ſi ue potētiales. vt infra patebit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ille q̄ in aliqua ſciētia acqͥrit ꝑ demōſtrationē ſcientiā ꝯcluſionis vnius. habet quidē habitū ſed imꝑfecte. cū ꝟo acq̄rit per aliquam demonſtrationē ſcientiā ꝯcluſionis alterius. nō aggenerat̉ in eo aliꝰ habitꝰ ſꝫ habitꝰ qͥ priꝰ inerat fit ꝑfecti or. vtpote ad plura ſe extendens. eo ꝙ ꝯcluſiones ⁊ demō ſitatiōes vnius ſcientie ordinate ſunt. ⁊ vna deriuatur ex alia. ¶ Queſtio LV Onſequeter ꝯſide randum eſt de habitibus in ſpeciali. Et quia habitus vt dictum eſt. diſtinguunt̉ per bo num ⁊ malum. primo dicendū eſt de habitibus bonis q̄ ſunt ꝟtutes. ⁊ alia eis adiuncta .ſ. dona. beatitudines. et fructꝰ. 2ª de habitibꝰ malis .ſ. de vitijs ⁊ peccatis. Circa ꝟtutes aūt qͥnqꝫ ꝯſideranda ſunt. pͥª de eſſentia ꝟtutis. 2ª de ſubiecto eius. 3ꝰ de diuiſiōe ꝟtutū. 4ª de cauſa ꝟtu tis. 5ª de qͥbuſdā ꝓprietanbꝰ ꝟtutis. Circa primū querū tur quattuor. p̄ª vtꝝ ꝟtus hūana ſit habitꝰ. 2ª vtꝝ ſit ha bitꝰ oꝑatiuꝰ. 3º vtꝝ ſit habiiꝰ bonꝰ. 4ª d̓ diffinitiōe ꝟtutꝭ.
Ad primū ſic proceditur Uidetur ꝙ virtus hūana non ſit habitꝰ. Uirtus enī eſt vltimū potentie. vi dicitur in. i. de celo. ſed vltimū vniuſ cuiuſqꝫ reducitur ad genus illud cuius eſt vltimū. ſic̄ pū ctum ad genus linee. ergo virtus reducitur ad genꝰ habi tus. ¶ Pre. Aug. dicit in. ij. de li. arbi. ꝙ virtus eſt bonuſ vſus liberi arbitrij. ſed vſus liberi arbitrij eſt actus. ergo virtus non eſt habitus ſed actus. ¶ Pret̓. habitibꝰ non meremur. ſed actibus. alioqͥn homo mereret̉ ꝯtinue etiā dormiendo ſed virtutibꝰ merem̄. ergo ꝟtutes nō ſunt ha bitus ſed actus. ¶ Pre. Aug. dicit in libro de moribꝰ ec cleſie. ꝙ ꝟtus eſt ordo amoris. ⁊ in libº. lxxxiij. q. dicit ꝙ ordinatio que ꝟtus vocatur eſt fruēdis frui. ⁊ vtēdis vti ordo aūt ſeu ordinatio noīat vel actum vel relationē. er go virtus non eſt habitus. ſed actus vel relatio. ¶ Pret̓. ſicut inueniunt̉ ꝟtutes hūane ita ⁊ ꝟtutes naturales. ſed ꝟtutes naturales non ſunt habitus ſed potētie quedam ergo etiam neqꝫ ꝟtutes hūane. ¶ Eed ꝯtra eſt ꝙ phūs in libro p̄dicamentoꝝ ſciētiā ⁊ ꝟtutē ponit eſſe habitus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ꝟtus noīat quandā potentie ꝑfectioneꝫ vniuſcuiuſqꝫ epī ꝑfectio precipue ꝯſiderat̉ in ordine ad ſuū finem. finis aūt potētie actus eſt. vnde potentia dicit̉ eſſe ꝑfecta ẜm ꝙ determinat̉ ad ſuū actum. Sūt aūt que dam potentie que ẜm ſeipſas ſunt det̓minate ad ſuos ac tus. ſicut potentie naturales actiue. ⁊ ideo hmoi potētie naturales ẜm ſeipſas dicunt̉ ꝟtutes. potētie aūt rōnales que ſunt ꝓprie hoīs. nō ſunt determinate ad vnuꝫ. ſed ſe habent indet̉̓minate ad multa. det̓minant̉ aūt ad actꝰ per habitus. ſicut ex ſupradictis patet. ⁊ ideo ꝟtutes hūane habitus ſunt. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ qn̄qꝫ ꝟtus dicit̉ id ad quod eſt ꝟtus .ſ. vel obiectū ꝟtutis. vel actus eius. ſicut fides dicit̉ qn̄qꝫ id qd̓ credit̉. qn̄qꝫ ꝟo ipſuꝫ credere. qn̄qꝫ autem ipſe habitus quo credit̉. vn̄ qn̄ dicit̉ ꝙ ꝟtus ē vl timū potētie. ſumit̉ ꝟtus ꝓ obieto ꝟtutis. id enī in qͦ vl timo potentia eſſe pōt. eſt id ad quod dicit̉ ꝟtus rei. ſicut ſi aliqͥs pōt ferre centū libras ⁊ nō plus. ꝟtus eius ꝯſide ratur ẜm centum libras. nō aūt ẜm. lx. obiectio aūt ꝓcede bat ac ſi eſſentialit̓ ꝟtus eſſet vltimū potentie. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ bonus vſus liberi arbitrij dicit̉ eſſe ꝟtus ẜm ean demrationē. quia .ſ. eſt id ad quod ordīatur virtus ſicut ad ꝓpriū actum. nihil eſt enī aliud actus ꝟtutis qͣꝫ bonus vſus liberi arbitrij. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aliqua dicunt̉ mere ri duplicit̓. Uno modo ſicut ipſo merito. eo mō quo dici mur currere curſu. ⁊ hoc mō merem̄ actibuſ. Alio modo dicim̄ mereri aliquo ſicut pͥncipio merēdi ſicut dicim̄ cur rere potētia moniua. ⁊ ſic dicim mereri ꝟtutibus ⁊ habiti bus. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ꝟtꝰ dicit̉ ordo vel ordinatio amo ris. ſicut id ad quod ē ꝟtus. per ꝟtutē enī ordinat̉ amor in nobis. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ potentie naturales ſunt de ſe determinate ad vnū non autem potentie rationaleſ. ⁊ iō non eſt ſimile vt dictum eſt. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō ſit de rōne ꝟtutꝭ hūane ꝙ ſit habitꝰ opera tiuus. Dicit enim Tullius in. iiij. de tuſculanis queſtio nibus. ꝙ ſicut eſt ſanitas ⁊ pulchritudo corporis. ita eſt virtus anime. ſed ſanitas ⁊ pulchritudo non ſunt habi tus operatiui. ergo neqꝫ etiam virtus. ¶ Preterea. in rebus naturalibus inuenitur virtus. non ſoluꝫ ad agere ſed etiam ad eſſe. vt patet ꝑ phm̄ in. i. de celo. ꝙ quedam habēt ꝟtuteꝫ vt ſint ſemꝑ. quedā ꝟo non ad hoc ꝙ ſint

Queſtio LV
ſemꝑ. ſed aliquo tꝑe determinato. ſed ſicut ſe hꝫ virtꝰ na turalis in rebus naturalibꝰ. ita ſe hꝫ virtus būana in cō nalibus. ergo etiā ꝟtus hū ana non ſolū eſt ad agere ſꝫ eti am ad eſſe. ¶ Pre. phūs dicit in vij. phiſi. ꝙ ꝟtus ē diſ poſitio ꝑfectī ad optimū. optimū aūt ad qd̓ hoīem opor tet diſponi per ꝟtutem eſt ipſe deus. vt ꝓbat Aug. in li bro. ij. de moribꝰ eccleſie. ad quē diſponit̉ aīa ꝑ aſſimila tionem ad ipſum. ergo videt̉ ꝙ virtꝰ dicat̉ qualitas que dam aīe in ordine ad deū tanqͣꝫ aſſimilatiua ad ipſum. n̄ autem in ordine ad oꝑationē. nō igit̉ eſt habitꝰ oꝑatiuus ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ ꝟtus vniuſ cuiuſqꝫ rei eſt que opus eius bonū reddit. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ ꝟtus ex ipſa ratione noīs importat quandā ꝑfectionē potentie. vt ſu pͣdictū eſt. vnde cū duplex ſit potētia .ſ. po tentia ad eſſe. ⁊ potētia ad agere. vtriuſqꝫ potētie ꝑfectio ꝟtus vocatur. ſed potentia ad eſſe ſe tenet ex parte mate rie. que eſt ens in potentia. potentia auteꝫ ad agere ſe te net ex parte forme. que ē principiū agēdi. eo ꝙ vnūqd̓qꝫ agit inquantū eſt actu. in ꝯſtitutiōe aūt hoīs corpus ſe tenet ſicut materia. anima ꝟo ſicut forma. ⁊ quantū qui dem ad corpus homo cōicat cū alijs aīalibus. ⁊ ſimiliter quantū ad vires que ſunt aīe ⁊ corpori cōes. ſole aūt ille vires que ſūt ꝓprie anime .ſ. rōnales ſunt hoīs tm̄. ⁊ ideo virtus hūana de qua loquim nō pōt ꝑtinere ad corpus. ſed ꝑtinet tm̄ ad id quod ē ꝓpriū anime. vnde ꝟtus hūa na nō importat ordinē ad eſſe ſed magis ad agere. ⁊ ideo de ratione ꝟtutis hūane ē ꝙ ſit habitus oꝑatiuus. ¶ Ad l. ergo dd̓m ꝙ modus actionis ſequit̉ diſpoſitionē agen tis. vnūquodqꝫ enī quale eſt talia oꝑatur. ⁊ ideo cū virtꝰ ſit pͥncipiū aliqualis oꝑationis. oportet ꝙ in oꝑante pre exiſtat ẜm ꝟtutem aliquā ꝯformis diſpoſitio. facit auteꝫ ꝟtus oꝑationem ordinatā. ⁊ ideo ipſa virtus eſt quedaꝫ diſpoſitio ordinata in anima. ẜm .ſ. ꝙ ꝓprie potētie aīe or dinantur aliqualit̓ adinuiceꝫ. ⁊ ad id quod eſt extra. ⁊ iō ꝟtus inquantū eſt ꝯueniens diſpoſitio aīe. aſſimilat̉ ſani tati ⁊ pulcritudini. que ſunt debite diſpoſitiones corꝑis. ſed per hoc non excludit̉ qͥn virtus etiā ſit oꝑationis p̄n cipium. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝟtus que eſt ad eſſe nō eſt ꝓpria hoīs. ſed ſolū ꝟtus que eſt ad opera rationis. que ſunt ꝓ pria hoīs. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ cū dei ſubſtātia ſit eius actio ſumma aſſimilatio hoīs ad deū eſt ẜm aliquā oꝑationeꝫ vnde ſicut ſupͣdictū eſt. felicitas. ſiue beatitudo per quaꝫ homo deo maxime ꝯformat̉ que eſt finis humane vite in operatione ꝯſiſtit. Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ non ſit de ratione virtutis ꝙ ſit habitus bo nus. Peccatum enī in malo ſemꝑ ſumitur. ſed etiā pec cati eſt aliqua virtus. ẜm illud. i. ad Corinth. xv. Uirtus peccati lex. ergo virtus non ſemper eſt habitus bonus. ¶ Pre. virtus potentie reſpondet. ſed potentia non ſo lum ſe habet ad honū. ſed etiam ad maluꝫ. ẜm illud Eſa. v. Ue qui potentes eſtis ad bibendū vinum. ⁊ viri fortes ad miſcendum ebrietatem. ergo etiam virtus ſe habet et ad bonū ⁊ ad maluꝫ. ¶ Pre. ẜm apl̓m. ij. ad Corinth. xij. Uirtus in infirmitate perficitur. ſed infirmitas eſt quod nam malum. ergo virtus non ſolum ſe habet ad bonum ſed etiam ad malum. ¶ Sed ꝯtra eſt quod Aug. dicit in libꝰ de moribus eccleſie. Nemo autem dubitabit ꝙ ꝟtuſ animā facit optimā. ⁊ phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ virtus eſt que bonū facit habentē. ⁊ opus eius bonū reddit. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupradictū eſt. ꝟtus importat ꝑfectionē po
tentie. vn̄ ꝟtus cuiuſlibet tei determinat̉ ad vltimum in quod res pōt. vt dicit̉ in. i. de celo. vltimū aūt in qd̓ vna queqꝫ potentia pōt. oportet ꝙ ſit bonū. nam oē malū de fectū quēdā importat. vn̄ Diony. dicit in. iiij. c. de di. no. ꝙ oē malū eſt infirmū. ⁊ ꝓpter hoc oportet ꝙ ꝟtus cuiuſ libet rei dicat̉ in ordine ad bonū. vn̄ ꝟtus hūana q̄ eſt ha bitus oꝑatiuus. eſt bonꝰ habitus. ⁊ boni oꝑatiuꝰ. ¶ Ad i. ergo dd̓ꝫ ꝙ ſicut ꝑfectū. ita etiā ⁊ bonū dicit̉ metapho rice in malis. Dicit̉ enī ⁊ ꝑfectus fur ſiue latro. ⁊ bonuſ fur ſiue latro. vt patet ꝑ phm̄ in. v. metaphi. ẜm hoc er go etiā ꝟtus metaphorice in malis dicit̉. ⁊ ſic ꝟtus pecca ti dicit̉ lex. inquantū .ſ. ꝑ legē occaſionalit̓ eſt pctm̄ augm̄ tatū. ⁊ quaſi ad maximū ſuū poſſe ꝑuenit. ¶ Ad. ij. cd̓m ꝙ malū ebrietatis ⁊ nimie potatiōis ꝯſiſtit in defectu or dinis ⁊ rationis. Contingit aūt cū defectu rōnis eſſe ali quā potentiā inferiorē ꝑfectā ad id qd̓ eſt ſui generis. etiā cū repugnantia vel defectu rōnis. ꝑfectio aūt talis poten tie cū ſit cū defectu rōnis nō poſſet dici virtus humana. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ tanto ratio ꝑfectior eſſe oſtendit̉ quan to infirmitates corꝑis ⁊ inferioꝝ partiū magis pōt vin cere ſeu tolerare. ⁊ ideo ꝟtus hūana que rationi attri buitur .i. infirmitate ꝑfici dicit̉. non quidē rōnis. ſed ī in firmitate corporis ⁊ inferioꝝ partium. Ad quartuꝫ ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō ſit ꝯueniēs diffinitio ꝟtutꝭ q̄ ſolet aſſignari ſ. ꝟtus eſt bona qͣlitas mētis qua recte viuit̉. qua nullus male vtit̉. quā deus in nobis ſine nobis oꝑat̉. ꝟtuſ eniꝫ ē bonitas hoīs. ipſa enī eſt que bonū facit habentē. ſed bo nitas nō videt̉ eſſe bona. ſicut nec albedo ē alba. igit̉ in cō uenient̓ dicit̉ ꝙ ꝟtus ē bona qualitas. ¶ Pre. nulla dif ferentia ē cōior ſuo genere. cū ſit generis diuiſiua. ſed bo nū eſt cōmuniꝰ qͣꝫ qualitas. ꝯuertit̉ enī cū ente. eego bo nū non debet poni in diffinitione virtutis vt differentia qͣ litatis. ¶ Pre. ſicut Aug. dicit in. xij. de trini. vbi primo occurrit aliqͥd qd̓ non ſit nobis pctōribuſqꝫ cōe illud ad mentem pertinet. ſed quedā virtutes ſunt etiam irrōna biliū partium. vt phūs dicit in. iij. ethi. non ergo omnis virtus eſt bona qualitas mentis ¶ Pre. rectitudo vide tur ad iuſticiā pertinere. vnde idem dicunt̉ recti ⁊ iuſti. ſꝫ iuſticia ē ſpēs ꝟtutiſ. incōuenient̓ ergo ponit̉ rectū in diſ finitione ꝟtutis. cū dicit̉ qua recte viuit̉. ¶ Pre. qͥcunqꝫ ſuꝑbit de aliquo. male vtit̉ eo. ſed multi ſuꝑibūt de ꝟtu te. dicit enī Aug. in regula ꝙ ſuꝑbia etiā bonis oꝑibꝰ in ſidiat̉ vt ꝑeant. falſum ē gͦ ꝙ nemo ꝟtute male vtatur. Pre. hō ꝑ v̓tutē iuſtificat̉. ſed Aug. dicit ſuper illud Io. Maiora hoꝝ faciet. qͥ creauit te ſine te nō iuſtifica bit te ſine te. incōuenient̉ gͦ dicit̉ ꝙ ꝟtutē deus in nobis ſine nobis operat̉. ¶ Sed ꝯtra ē auctoritas Aug. ex cuiꝰ ꝟbis p̄dicta diffinitio colligit̉. ⁊ p̄cipue in. ij. de libꝰ arbi. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ iſta diffinitio ꝑfecte complectit̉ totaꝫ ra tionē virtutis. ꝑfecta enī ratio vniuſcuiuſqꝫ rei colligit̉ ex oībus cauſis eius. Comp̄hendit aūt p̄dicta diffinitio oēs cauſas ꝟtutis. cauſa nanqꝫ formalis ꝟtutis ſicut et cuiuſlibet rei accipitur ex eius genere ⁊ differētia. cū di citur bona qualitas. genus enī ꝟtutis qualitas eſt. diffe tentia aūt bonū. eſſet tn̄ ꝯueniētior diffinitio ſi loco qͣlita tis habitꝰ poneret̉. q̄ eſt genꝰ ꝓpinquū. ꝟtꝰ aūt nō hꝫ ma teriā ex qͣ. ſicut nec alia accidētia. ſꝫ hꝫ materiā circa quaꝫ et materiā in qͣ .ſ. ſubiectū. materia aūt circa quā ē obiectu virtutis quod non potuit in predicta diffinitione poni. eo ꝙ per obiectum determinat̉ virtus ad ſpēm. hic auteꝫ

Queſtio LVI
aſſignat̉ diffinitio ꝟtutis in cōi. vn̄ ponit̉ ſubiectuꝫ loco cauſe materialis. cū dicit̉ ꝙ ē bona qͣlitas mētis. finis au tem ꝟtutis cū ſit habitꝰ oꝑatiuꝰ eſt ipſa oꝑatio. Sed no tandū ꝙ habituū oꝑatiuoꝝ aliqui ſunt ſemꝑ ad malū. ſi cuti habitꝰ vitioſi. aliqͥ ꝟo qn̄qꝫ ad bonū ⁊ qn̄qꝫ ad malū ſicut opinio ſe habet ad verū ⁊ ad falſum. ꝟtus aūt ē ha bitus ſemꝑ ſe hn̄s ad bonuꝫ. ⁊ ideo vt diſcernat̉ ꝟtus ab his que ſe ſemꝑ hn̄t ad malū dicit̉ qua recte viuit̉. vt aūt diſcernat̉ ab his que ſe hn̄t qn̄qꝫ ad bonū. qn̄qꝫ ad malū dicit̉ qua nullus male vtit̉. Cauſa aūt efficiēs ꝟtutis in fuſe de qua diffinitio dat̉. deus ē. ꝓpt̓qd̓ dicit̉. quā deus in nobis ſine nobis oꝑat̉. que quidē ꝑticula ſi auferat̉. re liquū diffinitionis erit cōe oībꝰ ꝟtutibꝰ. ⁊ acqͥſitis. ⁊ in fulis. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ id qd̓ primo cadit ī intellectu eſt enſ. vn̄ vnicuiqꝫ appreheſo a nobis. attribuimus ꝙ ſit ens. ⁊ ꝑ ꝯſequēs ꝙ ſit vnū ⁊ bonū. que ꝯuertunt̉ cū ente vn̄ dicimꝰ ꝙ eſſentia ē ens ⁊ vna ⁊ bona. ⁊ ꝙ vnitas eſt ens ⁊ vna ⁊ bona. ⁊ ſimilit̓ de bonitate. nō aūt hoc hꝫ lo cum in ſpecialibus formis. ſicut ē albedo ⁊ ſanitaſ. nō .n. oē qd̓ apprehēdimꝰ ſub ratione albi ⁊ ſani apprehēdimuſ ſed tn̄ ꝯſiderandū ꝙ ſicut accidētia ⁊ forme ſubſiſtentes dicunt̉ entia. nō qꝛ ipſa habeāt eſſe ſed qꝛ eis aliqͥd ē: ita etiā dicunt̉ bona vel vna. nō quidē aliqͣ alia bonitate vel vnitate. ſed qꝛ ē eis aliqͥd bonū vel vnuꝫ. ſic igit̉ ⁊ ꝟtus dicit̉ bona. qꝛ in ea aliqͥd ē bonū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bonuꝫ qd̓ ponit̉ in diffinitiōe ꝟtutis nō eſt bonū cōe qd̓ ꝯuertit̉ cū ente. ⁊ eſt in plus qͣꝫ qualitas. ſed ē bonū rōnis. ẜm ꝙ Diony. dicit in. iiij. c. de diui. no. ꝙ bonū aīe ē ẜm rōnem eſſe. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ꝟtus nō pōt eſſe in irrōnali ꝑte aīe niſi inquātū ꝑticipat rōnē vt dicit̉ in .i. ethi. ⁊ iō rō ſiue mens eſt ꝓpriū ſubiectum ꝟtutis hūane. ¶ Ad. iiij. dd̓m. ꝙ iuſticie eſt ꝓpria rectitudo q̄ ꝯſtituit̉ circares exterio res q̄ in vſum hoīs veniūt: que ſunt ꝓpria materia iuſti cie. vt infra patebit. ſed rectitudo q̄ importat ordinē ad fi nem debitū. ⁊ ad legē dīnā. que ē regula volūtatꝭ hūane vt ſupͣ dictū eſt. cōis eſt oī ꝟtuti. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ ꝟtute pōt aliqͥs male vti tanqͣꝫ obiecto. puta cuꝫ male ſentit de ꝟtute cū odit eā. vel ſuꝑbit de ea. nō aūt tanqͣꝫ principio vſus. ita .ſ. ꝙ malus ſit actus ꝟtutis. ¶ Ad. vi. dd̓m ꝙ ꝟtus infuſa cauſat̉ in nob̓ a deo ſine nob̓ agētibꝰ. nō tam̄ ſi ne nob̓ ꝯſentiētibꝰ ⁊ ſic ē intelligēdū qḋ dicit̉. quā deus in nob̓ ſine nobis oꝑat̉. que ꝟo ꝑ nos agūt̉. deus in nob̓ cauſat nō ſine nobis agētibꝰ. ipſe enī oꝑat̉ in oī volunta te ⁊ natura. ¶ Queſtio LVI Einde ꝯſiderandū O eſt de ſubſtātia ꝟturis. ⁊ circa hocquerūt̉ ſex pͥ̄ª vtrū ꝟtus ſit in potētia aīe ſicut in ſubie cto. 2ª vtrū vna ꝟtus poſſit eſſe in pluribus potentijs.3 vtrū intellectus poſſit eſſe ſubiectū ꝟtutis. 4ª vtrū iraſci bilis ⁊ ꝯcupiſcibilis. 5ª vtrū vires apprehēſiue ſenſitiue. 6ª vtrū volunt as. Ad primū ſic proceditur Uidetur ꝙ virtus non ſit in potentia anime ſicut in ſub iecto Dicit enim Auguſtinꝰ in. ij. de libꝰ arbi. ꝙ virtus ē quā recte viuitur. viuere autem non eſt per potentiā ani me ſed per eius eſſentiam. ergo virtus non eſt in poten tia anime ſed in eius eſſentia. ¶ Pret̉. phūs dicit in. ij. ethi. virtus eſt que bonū facit habenteꝫ. ⁊ opus eius bo num reddit. ſed ſicut opus ꝯſtituitur per potentiam. ita habens virtutem ꝯſtituitur per eſſentiā anime. ergo virtus non magis pertinet ad potentiam anime qͣꝫ ad eius eſſentiam. ¶ Pre. potentia eſt in ſecūda ſpecie qualitatꝭ virtus autem eſt quedam qualitas. vt ſupͣ dictum eſt. qͣ litatis autem non eſt qualitas. ergo virtus non eſt in po tentia anime ſicut ī ſubiecto. ¶ Sed ꝯtra. virtꝰ ē vltimū potentie. vt dicitur in. i. de celo. ſed vltimū eſt in eo cuiuſ eſt vltimū. ergo virtus eſt in potentia anime. ¶ Rn̄. di cendū ꝙ virtutem ꝑtinere ad potentiā anime ex tribꝰ po te ſt eſſe manifeſtū. Primo quidem ex ipſa ratione virtu tis. que importat ꝑfectionem potentie. perfectio autem ē in eo cuius eſt perfectio. Secundo ex eo ꝙ eſt habitꝰ ope ratiuus vt ſupradictum eſt. oīs autem oꝑatio eſt ab aīa per aliquam potentiaꝫ. Tertio ex hoc ꝙ diſponit ad ep timū. optimū autem eſt finis. qui vel eſt operatio rei. vl̓ aliquid ꝯſecutum per oꝑationem a potentia egredientē. vnde virtus humana eit in potentia anime ſicut in ſubie cto. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ viuere dupliciter ſumit̉. Qn̄qꝫ enim dicitur viuere ipſum eſſe viuentis. ⁊ ſic pertinꝫ ad eſſentiam anime que eſt viuenti eſſendi pͥncipium. Alio modo viuere dicitur operatio viuentis. ⁊ ſic virtute re cte viuitur. inquantum per eam aliquis recte operatur. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bonū vel eſt finis vel in ordine ad fineꝫ dicitur. ⁊ ideo cum bonū oꝑantis ꝯſiſtat ī oꝑatione. hoc etiam ipſum ꝙ virtus oꝑantem bonū facit refert̉ ad ope rationem. ⁊ per ꝯſequēs ad potentiam. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ vnū accidens dicitur eſſe in alio ſicut in ſubiecto nō qꝛ accidens per ſeipſum poſſit ſuſtentare aliud accidens. ſed quia vnū accides inheret ſubſtantie mediāte alio accidē te. vt color corpori mediante ſuꝑficie. vnde ſuꝑficies dici tur eſſe ſubiectū coloris. ⁊ eo modo potentia anime dicit̉ eſſe ſubiectum virtutis. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ vna virtus poſſit eſſe in duabꝰ potentijs. Ha bitus enī cognoſcunt̉ per actus. ſed vnus actius progredi tur diuerſimode a diuerſis potentijs. ſicut ambulatio ꝓce dit a ratione vt a dirigente. a volūtate ſicut a mouente. et a potētia motiua ſicut ab exequēte. ergo etiā habitus vnius ꝟtutis poteſt eſſe in pluribꝰ potentijs. ¶ Prete. phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ ad ꝟtutē tria requirūt̉ .ſ. ſcire. vel le. ⁊ īmobilit̓ oꝑari. ſed ſcire ꝑtinet ad intellectū. velle ad volūtatē. ergo virtus poteſt eſſe in pluribus potentijs. ¶ Pre. prudentia ē in ratiōe. cū ſit recta ratio agibiliū. vt dicit̉ in .vi. ethi. eſt etiā in volūtate. qꝛ nō pōt eſſe cuꝫ voluntate ꝑuerſa. vt in eodem libro dicit̉. ergo vna vir tus pōt eſſe in duabꝰ potētijs. ¶ Sed ꝯtra. virtus eſt in potētia aīe ſicut in ſubiecto. ſed idē accidēs nō pōt eſſe in pluribꝰ ſubiectis. gͦ vna virtus nō pōt eſſe in pluribꝰ po tentijs aīe. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqͥd eſſe ī duobꝰ ꝯtingit du plicit̓. Uno mō ſic ꝙ ex eqͦſit in vtroqꝫ. ⁊ ſic impoſſibile eſt vnā ꝟtute eē in duabꝰ potētijs. qꝛ diuerſitas potētia rū attendit̉ ẜm generales ꝯditiones obiectoꝝ. diuerſitas aūt habituū ẜm ſpeciales. vn̄ vbicūqꝫ ē diuerſitas poten tiarū. eſt diuerſitas habituū. ſꝫ nō ꝯuertit̉. Alio mō pōt eē aliqͥd in duobꝰ vel pluribꝰ. nō ex eqͦ ſꝫ ordine qͦdā. ⁊ ſic vna ꝟtus ꝑtinere pōt ad plures potētias. ita ꝙ ī vna ſit p̄ncipalit̓. ⁊ ſe extēdat ad alias ꝑ modū diffuſiōiſ. vel per modū diſpoſitiōis. ẜm ꝙ vna potētia mouet̉ ab alia. ⁊ ẜꝫ ꝙ vna potētia accipit ab alia. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ idē actuſ nō pōt eqͣlit̓ ⁊ eodē ordine ꝑtinere ad diuerſas potentias ſed ẜm diuerſas rōnes ⁊ diuerſo ordine. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ ſcite p̄exigitur ad virtutē moralē. inquātū virtꝰ moral̓

Queſtio LVI
oꝑat̉ ẜm rōnem rectā. ſꝫ eſſentialiter in appetēdo ꝟtus mo ralis conſiſtit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ prudētia realiter ē in rōe ſi cut in ſubiecto. ſꝫ p̄ſupponit rectitudinē voluntatis ſicut principium. vt infra videt̉. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ intellectus nō ſit ſubiectū ꝟtutis. Dic̄. n. Aug in li. de moribus eccl̓e. ꝙ oīs ꝟtus ē amor. ſubiectū auteꝫ amoris nō ē intellectus ſꝫ ſolū vis appetitiua. gͦ nulla ꝟ tus ē in ītellectu. ¶ Pre. Uirtus ordinat̉ ad bonū. ſic̄ ex ſupͣ dictis pꝫ. bonū aūt nō eſt obiectū intellectus ſꝫ appeti tiue ꝟtutis. gͦ ſubiectū ꝟtutis nō eſt intellectus ſꝫ appeti tiua ꝟtus. ¶ Pre. Uirtus ē q̄ bonū facit hn̄tem. vt phūe dicit. ſed habitus ꝑficiens intellectū nō facit bonū hn̄tem non .n. ꝓpter ſcīam vel artem d̓r homo bonus. gͦ intellectꝰ nō eſt ſubiectum ꝟtutis. ¶ Sed contra ē ꝙ mens maxīe d̓r intellectus. ſubiectum autem virtutis eſt mens. vt pꝫ ex diffinitōne virtutis ſupra inducta. ergo intellectus eſt ſubiectum virtutis. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. virtus eſt habitus quo aliquis bene vtit̉. Dupl̓r autem habitus aliquis ordinat̉ ad bonum actum. Uno mō inqͣꝫ tum ꝑ hmōi habitum acquirit̉ homini facultas ad bonuꝫ actum. ſicut ꝑ habitum grammatice habet homo faculta tem recte loquendi. non tn̄ grammatica facit vt homo ſꝑ recte loquat̉. poteſt .n. grammaticus barbarizare aut ſolōe ciſmum facere. ⁊ eadem ratis eſt in alijs ſcientijs ⁊ artibꝰ. Alio modo aliquis habitus nō ſolū facit facultatem agē di. ſed etiam facit ꝙ aliquis recte facultate vtat̉. ſicut iu ſticia non ſolū facit ꝙ homo ſit ꝓmpte voluntatis ad iu ſta operandum. ſed etiam facit vt iuſte operetur. Et quia bonum ſicut ⁊ ens non d̓r ſimpliciter aliquid ſecundum id quod eſt in potentia. ſed ſecundum id quod eſt in actu. ideo ab huiuſmodi habitibus ſimpliciter d̓r homo bonū operari ⁊ eſſe bonus. puta quia eſt iuſtus vel temperatus. ⁊ eadem ratio eſt de ſimilibus. Et quia virtus eſt que bo num facit habentem. ⁊ opus eius bonuꝫ reddit. huiuſmo di habitus ſimpliciter dicunt̉ virtutes. quia reddunt bo num opus in actu. ⁊ ſimpliciter faciunt bonum habentē. Primi vero habitus non ſimpliciter dicunt̉ virtutes. qꝛ non reddunt bonum opus niſi in quadam facultate. nec ſimpliciter faciunt bonum habentem. non .n. d̓r ſimplici ter aliquis homo bonus ex hoc ꝙ eſt ſciens vel artifex. ſed d̓r bonus ſolum ẜm quid. puta bonus grammaticus aut bonus faber. ⁊ ꝓpter hoc plerumqꝫ ſcientia ⁊ ars contra virtutem diuidit̉. qn̄qꝫ autem virtutes dicunt̉. vt pꝫ n. vi. ethi. Subiectum igit̉ habitus qui ẜm quid d̓r virtus po teſt eſſe intellectus. non ſolum practicus ſed etiam intelle ctus ſpeculatiuus abſqꝫ omni ordine ad voluntatem. ſic enī phūs in. vi. ethi. ſcientiam ſapientiam ⁊ intellectum. ⁊ etiam artem ponit eſſe intellectuales virtutes. Subie ctum vero habitus qui ſimpliciter d̓r virtus. non poteſt eſſe niſi voluntas vel aliqua potentia ẜm ꝙ eſt mota a vo luntate. Cuius rō eſt. quia voluntas mouet omnes potē tias que aliqualiter ſunt rōnales ad ſuos actus. vt ſupra habitū eſt. ⁊ ideo ꝙ homo actu bn̄ agat. contingit ex hoc ꝙ hō hꝫ bonā voluntatē. vn̄ virtus qui bn̄ facit agere in ac tu. nō ſolū in facultate oportet ꝙ vel ſit in ip̄a volūtate. vl̓ in aliqͣ potētia ẜm ꝙ ē a voluntate mota. ꝯtingit aūt intel lectu a voluntate moueri ſic̄ ⁊ alias potētias. ꝯſiderat .n. aliquis ali qͥd actu eo ꝙ vult. ⁊ iō intellectus ẜm ꝙ hꝫ or dine ad voluntatē. pōt eſſe ſubiectū ꝟtutis ſimpl̓r dicte. ⁊ hoc mō intellectus ſpeculatiuus vl̓ rō ē ſubiectū fidei.
mouet̉ .n. intellectus ad aſſentiendū his q̄ ſunt fidei ex im perio volūtatis. nullus .n. credit niſi volēs. intellectus ꝟo pͣcticus ē ſubiectū prudētie. cū .n. prudētia ſit recta rō agi biliū requirit̉ ad prudētiā ꝙ hō ſe bn̄ hēat ad principia hꝰ rōis agendoꝝ. q̄ ſunt fines ad qͦs bn̄ ſe hꝫ hō ꝑ rectitu dinē volūtatis. ſic̄ ad principia ſpeculabiliū ꝑ naturale lu mē intellectus agētis. Et iō ſicut ſubiectū ſcīe q̄ eſt rō re cta ſpeculabiliū eſt intellectus ſpeculatiuus in ordine ad intellectū agentē. ita ſubiectū prudētie ē intellectus pͣcti cus in ordine ad voluntatē rectā. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ verbū Aug. intelligendū eſt de virtute ſimpl̓r dicta. nō ꝙ oīs ta lis virtus ſit ſimpl̓r amor. ſꝫ qꝛ dependet aliqͣliter ab amo re inqͣꝫtū dependet a voluntate. cꝰ prima affectio eſt amor vt ſuꝑͣ dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ bonū vniuſcuiuſqꝫ ē finis eius. ⁊ iō cū veꝝ ſit finis intellectus. cognoſcere veꝝ ē bo nus actus intellectus. vn̄ habitus ꝑficiens intellectū ad verum cognoſcendum. vel in ſpeculatiuis. vel in practicis d̓r virtus. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ratio illa ꝓcedit de virtute ſim pliciter dicta. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ iraſcibrl̓ ⁊ ꝯcupiſcibil̓ nō poſſint eē ſubiectū vir tutis. Hmōi .n. vires ſunt cōes nobis ⁊ brutis. ſed nunc loquimur de ꝟtute ẜm ꝙ ē ꝓpria hoī. ſic .n. d̓r virtus hūa na. nō igit̉ hūane virtutis pōt eſſe ſubiectum iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis. q̄ ſunt ꝑtes appetitus ſenſitiui. vt in pͥmo dictū ē. ¶ Pre. appetitus ſenſitiuus ē vis vtens organo corꝑali. ſꝫ bonū virtutis nō pōt eſſe in corꝑe hoīs. Dicit enī apl̓s Ro. vij. Scio ꝙ nō habitat in carne mea bonū. gͦ appetitus ſenſitiuus nō pōt eſſe ſubiectū virtutis. Pre. Augꝰ. ꝓbat in li. de moribꝰ eccl̓e. ꝙ virtus nō eſt in corꝑe. ſꝫ in aīa. eo ꝙ ꝑ aīaꝫ corpus regit̉. vn̄ ꝙ aliqͦs corꝑe bn̄ vtat̉ totū refert ad aīaꝫ. ſicut ſi mihi auriga obtēꝑans eqͦs quibꝰ peſt recte regit. hoc totum mihi debet̉. ſed ſicut anima regit corpus. ita etiam rō regit appetitum ſenſiti uum. ergo totum rōnali ꝑti debet̉ ꝙ iraſcibilis ⁊ concupi ſcibilis recte regant̉. ſed virtus eſt qua recte viuit̉. vt ſu p̄ dictum eſt. virtus igit̉ non eſt in iraſcibili ⁊ concupiſcibi li. ſed ſolum in parte rōnali. ¶ Pre. Principalis actus virtutis moralis eſt electio. vt d̓r in. viij. ethic. ſed electio non eſt actus iraſcibilis vel concupiſcibilis. ſed rōnis. vt ſupra dictum eſt. ergo virtus moralis non eſt in iraſcibili ⁊ concupiſcibili. ſed in ratione. ¶ Sed contra eſt ꝙ forti tudo ponit̉ eſſe in iraſcibili. temperantia autem in concupi ſcibili. vnde philoſophus dicit in. iij. ethico. ꝙ he virtures ſunt irrōnabilium ꝑtium. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ iraſcibilis ⁊ con cupiſcibilis dupliciter conſiderari poſſunt. Uno mō ẜm ſe inquantum ſunt partes appetitus ſenſitiui. ⁊ hoc mo do competit eis ꝙ ſint ſubiectum virtutis. Alio mō poſ ſunt conſiderari inquantum participant rationem. per hoc ꝙ nate ſunt rationi obedire ⁊ ſic iraſcibilis vel concu piſcibilis poteſt eſſe ſubiectum virtutis humane. ſic .n. eſt principium hūani actus. inqͣꝫtuꝫ participat rōnem. ⁊ in his potentijs neceſſe eſt ponere virtutes. ꝙ .n. in iraſcibili ⁊ concupiſcibili ſint alique virtutes patet. actus enim qͥ progreditur ab vna potentia ſecundum ꝙ eſt ab alia mota non poteſt eſſe perfectus niſi vtraqꝫ potentia ſit bene diſ poſita ad actum. ſicut actus artificis non poteſt eſſe con gruus niſi etiam artifex ſit bene diſpoſitus ad agendum. ⁊ etiam ipſum inſtrumentum. In his igitur circa que ope ratur iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis ſecundum ꝙ ſunt a rō nę mote. neceſſe eſt vt aliquis habitus perficiens ad bene

Queſtio LVI
agendū ſit nō ſolū in rōe. ſꝫ etiā in iraſcibili ⁊ concupiſci bili. Et quia bona diſpoſitio potentie mouentis mote at tendit̉ ẜm conformitatē ad potentiam mouentem. ⁊ ideo ꝟtus que eſt in iraſcibili ⁊ concupiſcibili nihil aliud ē qͣꝫ quedam habitualis conformitas iſtaꝝ potentiaꝝ ad rōneꝫ ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis ẜm ſe con ſiderate. ꝓut ſunt partes appetitus ſenſitiui. communes ſunt nobis ⁊ brutis. ſed ẜm ꝙ ſunt rōnales ꝑ participa tionem vt obedientes rōni. ſic ſunt ꝓprie hominis. ⁊ hoc modo poſſunt eſſe ſubiectum ꝟtutis humane. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut caro hominis ex ſe quidem non habet bonum ꝟtutis. ſit tamen inſtrumentum ꝟtuoſi actus inqͣꝫtum mouente ratione membra noſtra exhibemus ad ſeruien dum iuſticie. Ita etiam iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis ex ſe quidem non habent bonum ꝟtutis. ſed magis infectio nem fomitis. inquantum vero conformant̉ rationi. ſic in eis aggenerat̉ bonum ꝟtutis moralis. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ alia ratione regit̉ corpus ab anima ⁊ iraſcibilis ⁊ concu piſcibilis a ratione. corpus .n. adunitum obedit aīe abſqꝫ contradictione in his in quibus natum eſt ab anima mo ueri. vn̄ phūs dicit in. i. poli. ꝙ anima regit corpus deſpo tico principatu .i. ſicut dominus ſeruum. ⁊ ideo totus mo tus corꝑis refert̉ ad animam. ⁊ ꝓpter hoc in corꝑe non eſt ꝟtus. ſed ſolum in anima. ſed iraſcibilis ⁊ concupiſcibil̓ non obediunt ad nutum rōni. ſed habent ꝓprios motus ſu os quibus interdum rōni repugnāt. vn̄ in eodem li. ph̓s dicit ꝙ rō regit iraſcibilem ⁊ concupiſcibilem principatu politico. quo .ſ. regunt̉ liberi qui habent in aliquibus ꝓpri am voluntatem. ⁊ ꝓpter hoc etiam oportet in iraſcibili ⁊ cō cupiſcibili eſſe aliquas ꝟtutes quibus bene diſponantur ad actum. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ in electione duo ſunt .ſ. inten tio finis que ꝑtinet ad ꝟtutem moralem. ⁊ preacceptio eius quod eſt ad finem. quod ꝑtinet ad prudentiam. vt d̓r in. vi. ethi. ꝙ autem habea t rectam intentionem finis circa paſſiones anime. hoc contingit ex bona diſpoſitione iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis. ⁊ ideo ꝟtutes morales cir ca paſſiones ſunt in iraſcibili ⁊ concupiſcibili. ſed prudē tia eſt in ratione. Ad quintū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ in viribus ſenſitiuis apprehē ſiuis interius poſ ſit eſſe aliqua ꝟtus. Appetitus .n. ſenſitiuus pōt eſſe ſub iectum virtutis inqͣꝫtum obedit rōni. ſed virtutes ſenſiti ue apprehenſiue interius rōi obediunt. ad imperium .n. rō nis oꝑat̉ ⁊ imaginatiua ⁊ cogitatiua ⁊ memoratiua. ergo in his viribus pōt eſſe virtus. ¶Pre. Sic appetitus rō nalis qui eſt voluntas in ſuo actu pōt impediri vel etiam adiuuari ꝑ appetitum ſenſitiuum. ita etiam intellectus vl̓ rō pōt impediri vel etiam iuuari ꝑ vires p̄dictas. ſic gͦ in viribus ſenſitiuis appetitiuis pōt eſſe virtus. ita etiaꝫ in apprehenſiuis. ¶ Pre. Prudentia eſt quedā virtus. cu ius ꝑtē ponit Tullius mēoriā in ſua rheto. gͦ etiā in vi me moratiua pōt eē aliqͣ virtus. ⁊ eadē rōe in alijs interiori bus app̄hēſiuis viribꝰ. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ oēs virtutes vl̓ ſūt ītelleciuales vel morales. vt d̓r ī. ij. ethi. morales āt ꝟtuteſ oēs ſunt in ꝑte appetitiua. ītellectuales āt in intellectu vel rōe. ſic̄ pꝫ ī. vi. ethi. nulla gͦ ꝟtus ē in viribꝰ ſenſitīs app̄ hēſiuis īterius. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ in viribꝰ ſenſitīs app̄henſi uis interius ponunt̉ aliqͣ hītus. qd̓ pꝫ ex hoc p̄cipue quod ph̓s dic̄ in li. de mēoria. ꝙ in mēorādo vnū poſt alid̓ oꝑat̉ ꝯſuetudo q̄ ē qͣi q̄dā natura. nihil āt ē aliud hītus ꝯſuetu dinal̓ qͣꝫ hītudo acq̄ſita ꝑ ꝯſuetudinē. q̄ ē in modū vel in
motū nature. vn̄ de ꝟtute dic̄ Tullius in ſua rhetor. ꝙ eſt hītus in modū nature rōi cōſentaneus. in hoīe tn̄ id qd̓ ex cōſuetudine acq̄rit̉. ī mēoria ⁊ in alijs viribꝰ ſenſitis appͥ hēſiuis n̄ ē hītus ꝑ ſe. ſꝫ aliqͥd ānexū hītibꝰ intellectiue ꝑ tis. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ tn̄ ſi q̄ ſuut hītus ī talibꝰ viribꝰ. ꝟtu tes dici nō pn̄t. ꝟtus .n. ē hītus ꝑfectus. qͦ nō cōtīgit niſi bonū oꝑari. vn̄ oꝫ ꝙ ꝟtus ſit in illa potētia q̄ ē cōſumma tiua boni oꝑis. cognitio āt veri nō cōſummat̉ in viribꝰ ſen ſitis app̄hēſiuis. ſꝫ hmōi vires ſunt qͣi p̄ꝑatorie ad cogni tionē intellectiuā. ⁊ iō in hmōi viribꝰ nō ſunt ꝟtutes qͥbꝰ cognoſcit̉ veꝝ. ſꝫ magis in intellectu vel rōe. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ appetitus ſenſitiuus ſe hꝫ ad voluūtatē. qͥ ē appetitus rō nis. ſic̄ motus ab eo. ⁊ iō opus appetitiue ꝟtuts conſum mant̉ in appetitu ſenſitiuo. ⁊ ꝓpt̓ hoc appetitus ſenſitiuus ē ſubiectū ꝟtutis. ꝟtutes āt ſenſitīe app̄hēſiue magis ſe hn̄t vt mouentes reſpectu intellectus. eo ꝙ fantaſmata ſe hn̄t ad aīaꝫ intellectiuā ſic̄ colores ad viſum. vt d̓r in. iij. d̓ aīa. ⁊ iō opus cognitōnis ī ītellectu terminat̉. ⁊ ꝓpter hoc ꝟtutes cognoſcitiue ſunt in ip̄o ītellectu vel rōe. Et ꝑ hoc pꝫ ſol̓o ad ij. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ mēoria nō ponit̉ ꝑs prudē tie ſic̄ ſpēs ē ꝑs generis. qͣi ip̄a mēoria ſit q̄dā ꝟtus ꝑ ſe. ſꝫ qꝛ vnū eoꝝ q̄ reqͥrunt̉ ad prudentiā eſt bonitas memorie. vt ſic quodammodo ſe habeat per modum partis inte gralis. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ volūtas nō ſit ſubiectū alicuius ꝟtutꝭ. Ad id. nº qd̓ cōuenit potētie ex ip̄a rōe potētie nō reqͥrit̉ aliqͥs ha bitus. ſꝫ de ip̄a rōe volūtatis. cū ſit in rōe ẜm ph̓m in. iij. d̓ aīa. ē ꝙ tēdat in id qd̓ ē bonū ẜm rōeꝫ. ad qd̓ ordinat̉ oīs ꝟtus. qꝛ vnūqd̓qꝫ naturaliter appetit ꝓpriū bonū. virtus enī eſt hītus ꝑ modū nature cōſentaneus rōi. vt Tullius dic̄ in ſua rheto. gͦ volūtas nō ē ſubiectū ꝟtutis. ¶ Pre. oīs ꝟtus aut ē ītellectual̓ aut moral̓. vt d̓r in. i. ⁊. ij. ethi. ſꝫ ꝟtus intellectual̓ ē ſic̄ in ſubiecto in intellectu ⁊ rōne. nō aūt in volūtate. ꝟtus aūt moral̓ ē ſic̄ in ſubiecto in ira ſcibili ⁊ cōcupiſcibili. q̄ ſunt rōnales ꝑ ꝑticipatōeꝫ. ergo nulla ꝟtus ē in volūtate ſic̄ in ſubiecto. ¶ Pre. Omnes actus hūani ad qͦs ꝟtutes ordinant̉ ſunt volūtarij. ſi igit̉ reſpectu aliqͦꝝ hūanoꝝ actuū ſit aliqͣ ꝟtus in voluntate. pari rōe reſpectu oīm actuū hūanoꝝ erit ꝟtus in volunta te. aut gͦ in nulla alia potentia erit aliqͣ ꝟtus. aut ad eun dem actū ordinabunt̉ due ꝟtutes. qd̓ videt̉ inconueniēs voluntas ergo non pōt eſſe ſubiectum virtutis. ¶ Sꝫ cō tra eſt ꝙ maior ꝑfectio requirit̉ in mouēte qͣꝫ in moto. ſed voluntas mouet iraſcibilem ⁊ concupiſcibilem. multo et go magis dꝫ eſſe ꝟtus in voluntate qͣꝫ in iraſcibili ⁊ concu piſcibili. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cum per habitum perficiat̉ poten tia ad agendum. ibi indiget potentia habitu perficiēte ad bene agēdum. qui quidem habitus eſt virtus vbi ad hoc non ſufficit ꝓpria ratio potentie. omnis autem potentie ꝓ pria ratio attendit̉ in ordine ad obiectum. vnde cum ſicut dictum eſt. obiectum voluntatis ſit bonum rationis volū tati ꝓportionatum. quantum ad hoc non indiget volūtas virtute perficiente. ſed ſi quod bonum immineat bomini volendum quod excedat proportionem volentis. ſiue quā tum ad totam ſpeciem humanam. ſicut bonum diuinum quod tranſcendit limites humane nature. ſiue quantum ad indiuiduum. ſicut bonum proximi. ibi voluntas indi get virtute. ⁊ ideo huiuſmodi virtutes que ordinant affe ctum hominis in deum vel in ꝓximum. ſunt in voluntate ſicut in ſubiecto. vt charitas. iuſticia. ⁊ huiuſmodi.

Queſtio LVII
¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ rō illa habet locū d̓ virtute q̄ ordinat ad bonū ꝓpriū ip̄ius volentis. ſicut tꝑantia ⁊ fortitudo. q̄ ſunt circa paſſiones hūanas. ⁊ alia hmōi. vt ex ⁊ ictis ptꝰ ¶ Ad. ij. od̓. ꝙ rōnale per participationem nō ſolum eſt iraſcibilis ⁊ concupiſcibilis. ſed oīno .i. vniuerſaliter app titiuuꝫ. vt dicit̉ in .i. ethi. ſub appetitiuo aūt comp̄hendit̉ voluntas. ⁊ ideo ſiqua virtus eſt in voluntate. erit moral̓ niſi ſit theologica. vt infra patebit. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ quedā virtutes ordinantur ad bonū paſſionis moderate. quod eſt propriū huius vel illius hoīs. ⁊ in talibus non eſt ne ceſſarium ꝙ ſit aliqua virtus in voluntate. cū ad hoc ſuf ficiat natura potentie. vt dictū eſt. ſed hoc ſolū neceſſariuꝫ eſt in illis virtutibus que ordinant̉ ad aliquod bonum extrinſecum. ¶ Queſtio. LVII. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de diſtinctione virtutū. ⁊ prīo quantum ad virtutes intellectuales. ſcd̓o quantū ad morales. tertio quantū ad theologicas. Circa primū q̄ runtur ſex. primo vtꝝ habitus intellectuales ſpeculatiui ſint virtutes. ſcd̓o vtꝝ ſint tres .ſ. ſapientia. ſcientia. ⁊ in tellectus. tertio vtꝝ habitus intellectualis qui eſt ars ſit virtus. quarto vtꝝ prudentia ſit virtus diſtincta ab arte quinto vtꝝ prudentia ſit virtus neceſſaria hoī. ſexto vtrū eubulia. ſyneſis. ⁊ gnomin ſint virtutes adiūcte prudētie Ad primum ſic proceditur Uidetur ꝙ habitus intellectuales ſpeculatiui non ſint ꝟ tutes. virtus enī eſt habitus oꝑatiuus. vt ſupra dictū eſt Sed habitus ſpeculatiui nō ſunt oꝑatiui. diſtinguit̉ eniꝫ ſpeculatiuum a pracrico .i. oꝑatiuo. ergo habitus intelle ctuales ſpeculatiui nō ſunt virtutes. ¶ Pre. Uirtus eſt eoꝝ per que fit hō felix ſiue beatus. eo ꝙ felicitas eſt vir tutis premiū vt dicit̉ in .i. ethi. ſed habitus intellectualeſ non conſiderant actus humanos aut alia bona huma na per que hō beatitudinē adipiſcit̉. ſed magis res natura les ⁊ diuinas. ergo hmōi habitus virtutes dici non pn̄t. ¶ Pre. ſcientia eſt habitus ſpeculatiuus. ſed ſcientia et virtus diſtinguūtur ſicut diuerſa genera non ſubalterna tim poſita. vt patet per phūm in. iij. topicoꝝ. ergo habituſ ſpeculatiui non ſunt virtutes. ¶ Sed contra. ſoli habitꝰ ſpeculatiui conſiderant neceſſaria que impoſſibile eſt alit̓ ſe habere. ſed phūs ponit in. vi. ethicoꝝ. quaſdā virtutes intellectuales in ꝑte aīe que conſiderat neceſſaria. que nō poſſunt aliter ſe habere. ergo habitus intellectuales ſpecu latiui ſunt virtutes. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cum oīs virtus dicat̉ in ordine ad bonū. ſicut ſupra dictum eſt. duplici ratione aliquis habitus dicitur virtus. vt ſupra dictum eſt. vno modo quia facit facultatē bene oꝑandi. alio mō qꝛ cū fa cultate facit etiā vſum bonū. ⁊ hoc ſicut ſu pͣ dictū ē ꝑtinet ſolū ad illos habitus qui reſpiciūt ꝑtē appetitiuā. eo ꝙ viſ appetitiua aīe eſt que facit vti oībus potentijs ⁊ habitibꝰ Cū igit̉ habitus intellectuales ſpeculatiui nō ꝑficiant ꝑtē appetitiuā. nec aliquo mō ip̄am reſpiciāt. ſed ſolū intelle ctiuā. pn̄t quid ē dici virtutes. inquantū faciūt facultateꝫ bone oꝑationis. q̄ eſt ꝯſideratio veri. hoc enī eſt bonū opꝰ intellectus. non tn̄ dicunt̉ virtutes ſcd̓o mō. quaſi faciē tes bene vti potentia ſeu habitu. Ex hoc enī ꝙ aliquis hꝫ habitū ſciētie ſpeculatiue nō inclinat̉ ad vtendū. ſed fit po tens ſpeculari verū in his quoꝝ hꝫ ſcientiā. ſed ꝙ vtatur ſcientia habita. hoc eſt mouēte voluntate. ⁊ ideo virtus qͣ ꝑficit voluntatē. vt charitas vel iuſticia. facit etiā bene vti
hmōi ſpeculatiuis habitibus. ⁊ ẜm hoc etiā in actibꝰ hoꝝ habituū pōt eſſe meritū. ſi ex charitate fiant. ſicut Greg. dicit in. .vij. moral̓. ꝙ contemplatiua ē maioris meriti qͣꝫ actiua. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ duplex eſt opus .ſ. exterius et interius. Practicū ergo vel oꝑatiuū qd̓ diuiditur contra ſpeculatiuū. ſumit̉ ab opere exteriori. ad qd̓ non hꝫ ordinē habitus ſpeculatiuus. ſed tn̄ hꝫ ordinē ad interius opus intellectus. qd̓ ē ſpeculari verū. ⁊ ẜm hoc eſt habitus oꝑa tiuus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ virtus ē aliquoꝝ dupliciter. Uno mō ſicut obiectoꝝ. ⁊ ſic hmōi virtutes ſpeculatiue non ſunt eoꝝ per que hō ſit beatus. niſi forte ẜm ꝙ li per dicit cām efficiente vel obiectū complete beatitudinis. qd̓ eſt deus. qd̓ eſt ſummū ſpeculabile. Alio mō dicitur eſſe virtꝰ aliquoꝝ ſicut actuū. ⁊ hoc mō virtutes intellectuales ſūt eoꝝ ꝑ que hō ſit beatus. tū quia actus haꝝ virtutū poſſunt eſſe meritorij. ſicut dictū eſt. tū etiā qꝛ ſunt quedā inchoa tio ꝑfecte beatitudinis. que in contēplatōe veri conſiſtit ſicut ſupra dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſciētia diuidit̉ ꝯͣ virtutem ſcd̓o mō dictā q̄ ꝑtinet ad vim appetitiuam. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ inconueniēter diſtinguant̉ tres virtutes intel lectuales ſpeculatiue .ſ. ſapiētia. ſciētia. ⁊ intellectꝰ. Spe cies enī non dꝫ ꝯdiuidi generi. ſed ſapiētia eſt quedā ſcīa vt d̓r in. vi. ethi. ergo ſapientia nō dꝫ cōdiuidi ſciētie in numero virtutū intellectualiū. ¶ Pre. In diſtinctione potentiaꝝ habituū ⁊ actuū que attendunt̉ ẜm obiecta. at tendit̉ principalit̓ diſtinctio q̄ eſt ẜm rōnem formalē obie ctoꝝ. vt ex ſupra dictis pꝫ. non gͦ diuerſi habitus debent diſtingui ẜm materiale obiectū. ſed ẜm rōnem formalem ip̄ius obiecti. ſed principiū demonſtrationis eſt rō ſciēdi cōcluſiones. non ergo intellectus principioꝝ dꝫ poni ha bitus alius aut alia virtus a ſciētia concluſionū. ¶ Pre. Uirtus intellectualis d̓r que eſt in ip̄o rōnali ꝑ eſſentiam ſed ratō etiā ſpeculariua ſicut rōnatur ſyllogizādo demon ſtratiue. ita etiā rōnat̉ ſyllogizādo dialetice. ergo ſicut ſciē tia que cātur ex ſyllogiſmo demōſtratiuo ponit̉ virtus in tellectualis ſpeculatiua. ita etiā ⁊ opinio. ¶ Sed contra eſt ꝙ phūs dicit in. vi. ethi. ponit has ſolū tres virtutes in tellectuales ſpeculatiuas .ſ. ſapientiā. ſcientiā. ⁊ intellectū ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. virtus intellectualis ſpeculatius eſt ꝑ quā intellectus ſpeculatiuus ꝑficit̉ ad cō ſiderandū verū. hoc enī eſt bonū opus eius. verū aūt ē du pliciter conſiderabile. vno mō ſicut ꝑ ſe notū. alio mō ſic̄ ꝑ aliud notū. qd̓ aūt eſt ꝑ ſe notū ſe hꝫ vt principiū. ⁊ ꝑci pit̉ ſtatim ab intellectu. ⁊ ideo habitus ꝑficiens intelle ctum ad hmōi veri conſideratōeꝫ vocat̉ intellectus. qui eſt habitus principioꝝ. verū aūt quod eſt ꝑ aliud notum non ſtatī ꝑcipit̉ ab intellectu. ſed ꝑ inquiſitionē rationis ⁊ ſe habet in rōne termini. qd̓ quidem pōt eſſe dupliciter. Uno mō vt ſit vltimū in aliquo genere. Alio modo vt ſit vltimū reſpectu totius cognitionis humane. Et qꝛ ea que ſunt poſterius nota quo ad nos. ſunt priora ⁊ magis nota ẜm naturā. vt d̓r in. i. phiſi. ideo id quod eſt vltimum re ſpectu totius cognitionis humane eſt id qd̓ eſt primum ⁊ maxime cognoſcibile ẜm naturā. ⁊ circa hmōi eſt ſapien tia que conſiderat altiſſimas cauſas. vt d̓r in. i. metha. vn̄ cōuenienter iudicat ⁊ ordinat de oībus. qꝛ iudiciū per fectum ⁊ vniuerſale haberi non pōt niſi ꝑ reſolutionē ad primas cauſas. Ad id vero qd̓ eſt vltimū in hoc vel illo ge nere cognoſcibiliū ꝑficit intellectū ſciētia. ⁊ iō ẜm diuerſa genera ſcibiliū ſunt diuerſi habitus ſciētiaꝝ. cū tn̄ ſapien

Queſtio LVII
tia non ſit niſi vna. ¶Ad .i. ergo dd̓m ꝙ ſapientia eſt qͣ dā ſciētia. inquantū hꝫ id quod ē cōe oībus ſciētijs. vt .ſ. ex principijs cōcluſiones demonſtret. ſed qꝛ hꝫ aliquid ꝓ prium ſupra alias ſciētias. inquantū .ſ. de oībus iudicat ⁊ non ſolū quantū ad concluſiones. ſed etiā quantum ad prima principia. ideo hꝫ rōneꝫ ꝑfectioris virtutis qͣꝫ ſcīa. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ qn̄ ratio obiecti ſub vno actu refertur ad potentiā ⁊ habitū. tunc nō diſtinguūtur habitus vel po tentie penes rōnem obiecti vel obiectū materiale. ſicut ad eandē potentiā viſiuā ꝑtinet videre colorē. ⁊ lumen qd̓ eſt ratio videndi colorem ⁊ ſimul cū ip̄o videt̉. principia vero demonſtratiōis poſſunt ſeorſuꝫ cōſiderari abſqꝫ hoc ꝙ conſiderent̉ concluſiones. pn̄t etiā cōſiderari ſimul cuꝫ cōcluſionibꝰ. ꝓut principia in cōcluſiones deducunt̉. Cō ſiderare ergo hoc ſcd̓o mō principia ꝑtinet ad ſciētiā que conſiderat etiā cōcluſiones. ſed ꝯſiderare principia ẜm ſe ip̄a ꝑtinet ad intellectū. Un̄ ſi quis recte conſideret. iſte tres virtutes non equo diſtinguūtur ad innicē. ſed ordīe quodā. ſicut accidit in totis potentialibus. quoꝝ vna ꝑs eſt ꝑfectior altera. ſicut aīa rōnalis eſt ꝑfectior qͣꝫ ſenſibil̓ ⁊ ſenſibilis qͣꝫ vegetabilis. hoc enī mō ſciētia depēdet ab intellectu ſicut a prīcipaltiori ⁊ vtꝝqꝫ dependet a ſapiētia ſicut a principaliſſimo. q̄ ſub ſe continet ⁊ intellectū ⁊ ſci entiā. vt de concluſionibꝰ ſcīaꝝ diiudicās ⁊ de principijs earūdem. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. habitus virtutis determinate ſe hꝫ ad bonū. nullo aūt mō ad ma lum. bonū aūt intellectus eſt verū. malū aūt eiꝰ ē falſum vn̄ ſoli illi habitus virtutes intellectuales dicūtur. quibꝰ ſꝑ d̓r verū ⁊ nunqͣꝫ falſum. opinio vero ⁊ ſuſpicio pn̄t eſſe veri ⁊ falſi. ⁊ ideo non ſunt intellectuales virtutes. vt d̓r in. vi. ethicoꝝ. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ ars non ſit virtꝰ intellectualis. Dicit enī Aug. in li. de li. arbi. ꝙ virtute nullus male vtitur. ſed arte ali quis male vtit̉. pōt enī aliquis artifex ẜm ſcīam artiſſue male oꝑari. ergo ars nō eſt virtus. ¶ Pre. virtutis nō ē virtus. artis aūt eſt aliqua virtus. vt dicit̉ in. vi. ethicoy. ergo ars non eſt virtus. ¶ Pre. Artes liberales ſunt ex cellentiores qͣꝫ artes mechanice. ſed ſicut artes mechani ce ſunt practice. ita artes liberales ſunt ſpeculatiue. ergo ſi ars eſſet virtus intellectualis. deberet virtutibus ſpecu latiuis annumerari. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ phūs in. vi. ethi. ponit artē eſſe virtutē. nec tn̄ cōnumerat eā virtutibꝰ ſpe culatiuis quaꝝ ſubiectū ponit ſciētificā ꝑteꝫ aīe. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ars nihil aliud eſt qͣꝫ rō recta aliquoꝝ opeꝝ faciē doꝝ. quoꝝ tn̄ bonū non conſiſtit in eo ꝙ appetitus huma nus aliquo mō ī ſe hꝫ. ſed in eo ꝙ ip̄ꝫ opus ꝙ fit in ſe bo num eſt. nō enī ꝑtinet ad laudē artificiſ. inquantū artifex eſt. qua voluntate opus faciat. ſed quale ſit opus qd̓ facit Sic igitur ars ꝓprie loquendo habitus oꝑatiuus ē. ⁊ tn̄ in aliquo conuenit cū habitibus ſpeculatiuis. qꝛ etiam ad ip̄os habituſ ſpeculatiuos ꝑtinet qͣliter ſe habeat res quā conſiderant. nō aūt qualiter ſe habeat appetitus humanꝰ ad illas. dūmō enī verū geometria demonſtret. nō refert qualiter ſe habeat ẜm appetitiuā ꝑtē. vtꝝ ſit letus vel ira tus. ſicut nec in artifice refert. vt dictū eſt. ⁊ ideo eo modo ars hꝫ rōnem virtutis ſicut ⁊ habitus ſpeculatiui. inquan tū .ſ. nec ars nec habitus ſpeculatiuus faciūt bonū opus quantū ad vſum. qd̓ eſt ꝓpriū virtutis ꝑficientis appeti tu. ſed ſolū quantū ad facultatē bene agēdi. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ cū aliquis habens artem oꝑat̉ malū artificiū. hoc
non eſt opus artis. imo eſt contra artē. ſicut etiā cū aliqͥs ſciens verū mentit̉ hoc quod dicit. nō eſt ẜm ſcientiā ſed contra ſcientiā. vn̄ ſicut ſciētia ſe hꝫ ad bonū ſꝑ. vt dictū eſt. ita ⁊ ars. ⁊ ẜm hoc dicit̉ virtus. In hoc tn̄ deficit a per fecta ratione virtutis. qꝛ non facit ip̄m bonū vſum. ſed ad hoc aliquid aliud requiritur. quāuis bonus vſus ſine ar te eſſe non poſſit. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ qꝛ ad hoc vt homo bene vtatur arte quā hꝫ. requirit̉ bona voluntas que perfi citur ꝑ virtutem moralē. iō phūs dicit ꝙ artis eſt virtus ſ. moralis. inquantū ad bonū vſum eius aliqua virtus moralis requiritur. Manifeſtū ē enī ꝙ artifex ꝑ iuſticiā que facit voluntatē rectā inclinatur. vt opus fidele faciat ¶ A. iij. dd̓m ꝙ etiā in ip̄is ſpeculabilibus eſt aliqͥd per modū cuiuſdā oꝑis. puta ꝯſtructio ſyllogiſmi. aut oratōis congrue. aut opus numerandi vel menſurandi. ⁊ iō que cunqꝫ ad hmōi oꝑa rōiſ habitus ſpeculatiui ordinant̉. di cūtur ꝑ quandā ſil̓itndi nē artes .ſ. liberales. ad differētiaꝫ illarū artiū que ordinant̉ ad oꝑa ꝑ corpus exercita. que ſunt quodāmodo ſeruiles. inquātū corpus ſeruiliter ſub ditur aīe. ⁊ homo ẜm aīam eſt liber. ille vero ſcientie q̄ ad nullū hmōi opus ordinātur. ſimpliciter ſcientie dicunt̉ non aūt artes. nec oportet ſi liberales artes ſūt nobiliores ꝙ magis eis conueniat ratio artis. Ad quartuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ prudentia non ſit alia virtus ab arte. Ars enim eſt rō recta aliquoꝝ opeꝝ. ſed diuerſa genera operum non faciūt vt aliquis amittat rōnem artis. ſunt enī diuerſe ar tes circa opera valde diuerſa. cū igit̉ etiā prudentia ſit q̄ dam ratio recta operū. videt̉ ꝙ etiā ip̄a debeat dici ars. Pre. Prudentia magis cōuenit cū arte qͣꝫ habitꝰ ſpe culaliui. vtrūqꝫ enī eoꝝ eſt circa contingens aliter ſe habe re. vt dicit̉ in. vi. ethi. ſed quidā habitus ſpeculatiui dicū tur artes. ergo multo magis prudentia debet dici ars. Pre. Ad prudentiā ꝑtinet bene conſiliari. vt d̓r in. vi ethi. ſed etiā in quibuſdā artibus conſiliari contingit. vt dicitur in. iij. ethi. ſicut arte militari ⁊ gubernatiua ⁊ me dicinali. ergo prudentia ab arte non diſtinguit̉. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ phus diſtinguit prudentiā ab arte in. vi. ethi. ¶ Rn̄. dicendū ꝙ vbi inuenitur diuerſa ratio virtutis. ibi oportet virtutes diſtingui. Dictū eſt aūt ſupra ꝙ ali quis habitus hꝫ rōnem virtutis ex hoc ſolum ꝙ facit fa cultatē boni oꝑis. aliquis aūt ex hoc ꝙ facit non ſolū fa cultatem boni oꝑis. ſed etiā vſum. ars aūt facit ſolā facul tatem boni operis. qꝛ non reſpicit appetitū. prudentia aūt non ſolū facit boni operis facultate. ſed etiam vſum. re ſpicit enī apperitū tanqͣꝫ p̄ſupponēs rectitudinē appetitus cuius differētie rō eſt. qꝛ ars eſt recta ratio factibiliū. pru dentia vero eſt recta rō agibiliū. Differt aūt facere ⁊ age re. qꝛ vt dicitur. in. x. metha. facio eſt actus tranſiens in exteriorē materiā. ſic̄ edificare. ſecare. ⁊ hmōi. agere aūt eſt actus ꝑmanēs in ip̄o agente. ſicut videre. velle ⁊ hmōi. Sic igit̉ hoc mō ſe habet prudentia ad hmōi actus hūa nos qui ſunt vſus potentiaꝝ ⁊ habituum. ſicut habet ars ad exteriores factiones. qꝛ vtraqꝫ eſt perfecta rō reſpectu illoꝝ ad q̄ cōꝑantur. perfectio aūt ⁊ rectitudo rōnis in ſpe culatiuis dependet ex principijs. ex quibꝰ rō ſyllogizat. ſi cut dictū eſt. ꝙ ſcientia dependet ab intellectu qui eſt ha bitus principioꝝ. ⁊ p̄ſupponit ip̄m. in humaniſ aūt actibꝰ ſe habent fines ſicut principia in ſpeculatiuis. vt dicit̉ in vi. ethi. ⁊ ideo ad prudentiā q̄ ē recta ratio agibiliū reqͥri tur ꝙ hō ſit bene diſpoſitus circa fines. quod quidē eſt ꝑ

Queſtio LVII
appetitū rectū. ⁊ ideo ad prudentiam requirit̉ moralis vir tus ꝑ quā fit apperitus rectus. bonū aūt artificialiū non ē bonum appetitus humani. ſed bonum ip̄oꝝ operum arti ficialium. ⁊ ideo ars non preſupponit appetitu rectum. ⁊ inde eſt ꝙ magis laudat̉ artifex qui volens peccat qͣꝫ qui peccat nolens. magis aūt contra prudentiā eſt ꝙ aliquis peccet volens qͣꝫ nolens. qꝛ rectitudo voluntatis eſt d̓ rōe prudentie. non aūt de rōne artis. Sic igit̉ ptꝫ ꝙ prudētia eſt virtus diſtincta ab arte. ¶ Ad .i. ergo dd̓m. ꝙ diuerſa genera artificialiū oīa ſunt extra hominē. ⁊ ideo nō diuer ſificatur rō virtutis. ſed prudentia eſt recta rō ip̄oꝝ actuū humanorum. vnde diuerſificat̉ rō virtutis vt dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ prudentia magis conuenit cū arte qͣꝫ ha bitus ſpeculatiui quantū ad ſubiectū ⁊ materiā. vtrūqꝫ .n. eſt in opinatiua parte aīe. ⁊ circa contingens aliter ſe ha bere. ſed ars magis conuenit cum habitibus iſpeculatiuis in rōne virtutis qͣꝫ cum prudentia. vt ex dictis pꝫ. ¶ Ad iij. dd̓m. ꝙ prudentia eſt bene conſiliatiua de his que perti nent ad totā vitam hominis. ⁊ ad vltimū finem vite hu mane. ſed ī artibꝰ aliquibus eſt conſiliū de his que perti nent ad fines ꝓprios illarum artium. vnde aliqui inquā tum ſunt bene conſiliatiui in rebus bellicis vel nauticis. dicunt̉ prudentes duces vel gubernatores. non aūt pru dentes ſimpliciter. ſed illi ſolū qui bene conſiliant̉ de his que conferunt ad totam vitam. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ prudentia non ſit virtus neceſſaria ad bene vi uendum. Sicut enī ſe hꝫ ars ad factibilia quoꝝ eſt ratio recta. ita ſe habet prudentia ad agibilia. ẜm que vita hoīs conſiderāt̉. ē enī eoꝝ recta rōprudētia. vt dicit̉ ī. vi. ethi. ſed ars non eſt neceſſaria in rebus factibilibus niſi ad hoc ꝙ fiant. non aūt poſtqͣꝫ ſunt facta. ergo nec prudentia ē ne ceſſaria hoī ad bene viuendum poſtqͣꝫ eſt virtuoſus. ſꝫ for te ſolū quantū ad hoc ꝙ virtuoſus fiat. ¶ Pre. Prudē tia eſt per quā recte conſiliamur. vt dicitur in .vi. ethi. ſed homo pōt ex bono conſilio agere. non ſolū ꝓprio ſed etiam alieno. ergo nō eſt neceſſariū ad bene viuendū ꝙ ip̄e hō habeat prudentiā. ſed ſufficit ꝙ prudentum conſilia ſeqͣt̉ ¶ Pre. Uirtus intellectualis eſt ẜm quā contingit ſꝑ dicere verum ⁊ nunqͣꝫ falſum. ſed hoc non videtur contī gere ẜm prudentiam. non enī eſt humanū ꝙ in conſiliā do de agendis nūqͣꝫ erretur cum humana agibilia ſint cō tīgētia aliter ſe habere. vnde d̓r Sap̄. ix. Cogitatōs mor talium timide ſunt. ⁊ incerte ꝓuidentie noſtre. ergo vide tur ꝙ prudentia non debeat poni intellectualis virtus. Sed contra eſt qd̓ Sap̄. viij. cōnumerat̉ alijs virtuti bus neceſſarijs ad vitam humanā. cū dicitur de diuina ſapientia. ſobrietateꝫ ⁊ prudentiā docet iuſticiā ⁊ virtutē quibus vtilius nihil eſt in hac vita hominibꝰ. ¶ Rn̄ dd̓ ꝙ prudentia eſt virtus maxime neceſſaria ad vitam hu manā. bene enī viuere conſiſtit in bene oꝑari. Ad hoc aūt ꝙ aliquis bene operet̉ non ſolū requirit̉ quid faciat. ſed etiā quō faciat. vt ſupra ẜm electionē rectam operet̉. non ſolum ex impetu aut paſſione. cum aūt electio ſit eorū que ſunt ad finē. rectitudo electionis duo requirit ſcilicꝫ debi tum finē. ⁊ id quod conuenienter ordinat̉ in debitū finē Ad debitum aūt finē homo conuenient̉ diſponit̉ per vir tutem que perficit ꝑtem aīe appetitiuam. cuius obiectum eſt bonum ⁊ finis. ad id aūt quod conuenienter in finem debitum ordinat̉. oportet ꝙ homo directe diſponat̉ ꝑ ha bitum rōnis. quia conſiliari ⁊ eligere que ſunt eoꝝ q̄ ſunt
ad finem ſunt actus rōnis. ⁊ ideo neceſſe eſt in rōne eſſe aliquam virtutem intellectualem per quā ꝑficiatur rō ad hoc ꝙ conuenienter ſe habeat ad ea que ſunt ad finem. et hec virtus eſt prudentia. vnde prudentia eſt virtus neceſ ſaria ad bene viuendū. ¶ Ad. i. dd̓m. ꝙ bonū artis con ſiderat̉ non in ip̄o artifice. ſed magis in ip̄o artificiato. cū ars ſit rō recta factibiliū. factio enī in exteriorem materiā tranſiens non eſt ꝑfectio facientis ſed facti. ſicut motus eſt actus mobilis. ars aūt circa factibilia eſt. ſed prudētie bonū attendit̉ in ip̄o agenti. cuius perfectio eſt ip̄m ⁊ge re. eſt enī prudentia recta ratio agibiliū. vt dictū eſt. ⁊ iō ad artē non requiritur ꝙ artifex bene operet̉. ſed ꝙ bonū opus faciat. requiretet̉ aūt magis ꝙ ip̄m artificiatum bn̄ oꝑaretur. ſicut ꝙ cultellus bene incideret. vel ſerra bene ſecaret. ſi ꝓprie hoꝝ eēt agere ⁊ non magis agi. qꝛ non ha bent dn̄ium ſui actus. ⁊ ideo ars non eſt neceſſaria ad bn̄ viuendū ip̄i artifici. ſed ſolū ad faciendum ip̄m artificiatū bonū ⁊ ad conſeruandum ip̄m. prudentia aūt eſt neceſſa ria hoī ad bene viuendū. non ſolū ad hoc ꝙ fiat bonus. I Ad. ij. dd̓m ꝙ dum hō bonum oꝑatur non ẜm ꝓpriam rōnem. ſed motus ex conſilio alterius. nondū eſt omnino ꝑfecta oꝑatio ip̄ius quantū ad rōnem dirigentē ⁊ quan tum ad appetitum mouentem. vnde ſi bonū oꝑetur. nō tn̄ ſimpliciter bene. quod eſt bene viuere. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ verū intellectus practicaliter accipit̉ qͣꝫ verum intelle ctus ſpeculatiui. vt dicit̉ in. vi. ethi. nā verum intellectꝰ ſpeculatiui accipit̉ ꝑ conformitatem intellectus ad rem. Et quia intellectus non poteſt infallibiliter conformari in rebus contingentibus. ſed ſolū in neceſſarijs. ideo nul lus habitus ſpeculatiuus contingentiū eſt intelleciualis virtus. ſed ſolum eſt circa neceſſaria. verum aūt intelle ctus practici accipit̉ per conformitatem ad appetitū rectū que quidem conformitas in neceſſarijs locum non habet que voluntate humana non fiunt. ſed ſolum in contingē tibus que poſſunt a nobis fieri. ſiue ſint agibilia interio ra. ſiue factibilia exteriora. ⁊ ideo circa ſola cōtingentia po nitur virtus intellectus practici. circa factibilia quidē ars circa agibilia vero prudentia. Ad ſextum ſic proceditur Uidetur ꝙ inconueniēter adiungantur prudentie eubu lia. ſyneſis. ⁊ gnomin. Eubulia enī eſt habitus quo bene conſiliamur. vt dicitur in. vi. ethi. ſed bene conſiliari per tinet ad prudentiā. vt in eodem libro dicitur. ergo eubu lia non eſt virtus adiuncta prudentie. ſed magis eſt ipſa prudentia. ¶ Pre. ad ſuperiorem ꝑtinet de inferioribus iudicare. illa ergo virtus videtur ſuprema cuius eſt actꝰ iudicium. ſed ſyneſis eſt bene iudicatiua. ergo ſyneſis nō eſt virtus adiuncta prudentie. ſed magis ip̄a eſt principa lis. ¶ Pre. Sicut diuerſa ſunt ea de quibus eſt iudican dum. ita etiā diuerſa ſunt ea de quibus eſt conſiliandū ſed circa omnia conſiliabilia ponitur virtus vna .ſ. eubu lia. ergo ad bene iudicandū de agendis non oportet po nere preter ſyneſim aliam virtutem .ſ. gnomin. ¶ Pre. Tullius ponit in ſua chetorica tres alias partes prudētie ſcꝫ memoriam preteritorum. intelligentiam preſentium ⁊ prudentiam fututoꝝ. Macrobius etiam ponit ſuꝑ ſom nium Scipionis quaſdam alias partes prudentie. ſcilicꝫ cautionem. docilitatem. ⁊ alia hmōi. non videntur igitur ſole hmōi virrutes prudentie adiungi. ¶ Sed cōtra eſt auctoritas philoſophi in. vi. ethi. qui has tres virtutes ponit prudentie adiunctas. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ in omnibus 3
I 2

Queſtio LVIII
potentijs ordinatis illa eſt principalior que ad principali orem actum ordinatur. circa agibilia aūt humana tres actus rationis inueniuntur. quoꝝ primus eſt conſiliari. ſe cundus iudicare. tertius eſt precipere. primi aūt duo re ſpondent actibus intellectus ſpeculatiui. qui ſunt inqui rere ⁊ iudicare. nam conſilium inquiſitio quedam eſt. ſꝫ tertius actus eſt ꝓprie practici intellectus inquantum eſt oꝑatiuus. non enī rō habet precipere ea que ꝑ hoīem fieri non poſſunt. Manifeſtum eſt aūt ꝙ in his que per hoīem fiunt principalis actus eſſe precipere ad quem alij ordi nantur. ⁊ ideo virtuti que eſt bene preceptiua .ſ. pruden tie tanqͣꝫ principaliori. adiungūtur tanqͣꝫ ſecundarieꝭ. eu bulia que eſt bene conſiliatiua. ⁊ ſyneſis ⁊ gnomin. q̄ ſūt partes iudicatiue. de quaꝝ diſtinctione dicet̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ prudentia eſt bene conſiliatiua. nō quaſi bene cō ſiliari ſit īmediate actus eius. ſed qꝛ hunc actum perficit mediante virtute ſibi ſubiecta. que eſt eubulia. ¶Ad. ij dd̓m ꝙ iudicium in agendis ad aliquid vlterius ordinat̉ contingit enī aliquē bene iudicare de aliquo agendo. et tn̄ non recte exequi. ſed vltimum complementum eſt qn̄ ratio iam bene precipit de agendis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ iu dicium de vnaquaqꝫ re ſit ꝑ ꝓpria principia eius. inquiſi tio autem nondum eſt ꝑ propria principia. qꝛ his habitiſ non eſſet opus inquiſitionis. ſed iam res eſſet inuenta. et ideo vna ſola virtus ordinatur ad bene conſiliandū. due aūt virtutes ad bene iudicandū. quia diſtinctio non eſt in cōmunibus principijs. ſed in ꝓprijs. vnde ⁊ in ſpecula tiuis vna eſt dialetica inquiſitiua de omnibꝰ. ſcientie aūt demonſtratiue que ſunt iudicatiue ſunt diuerſe de diuer ſis. Diſtinguuntur aūt ſyneſis ⁊ gnomin ẜm diuerſas re gulas quibus iudicat̉ nam ſyneſis eſt iudicatiua de agen dis ẜm cōmunem legē. gnomin aūt ẜm ip̄am rōnem na turalem in his in quibus deficit lex cōmuniſ. ſicut pleniꝰ infra patebit. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ memoria. intelligentia. ⁊ prudentia. ſimiliter etiā cautio ⁊ docilitas. ⁊ alia hmōi non ſunt virtutes diuerſe a prudentia. ſed quodāmodo comꝑantur ad ip̄am ſicut partes integrales. inquantum oīa iſta requiruntur ad ꝑfectionem prudentie. ſunt etiam ⁊ quedam partes ſubiectiue ſeu ſpecies prudentie. ſicut iconomica. regulatiua. ⁊ hmōi. ſed predicta tria ſunt qͣſi partes potentiales prudentie. quia ordinantur ſicut ſecū darium ad principale. ⁊ de his infra dicetur. ¶ Queſtio. LVIII. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de virtutibus moralibus. ⁊ primo de di ſtinctione eaꝝ a virtutibus intellectualibus ſcd̓o de diſtinctione earum ad inuicē ẜm ꝓpriam materiā tertio de diſtinctione principaliū vel cardinalium ab alijſ Circa primum queruntur quinqꝫ. primo vtꝝ omnis vir tus ſit virtus moralis. ſecundo vtrum virtus moralis di ſtinguatur ab intellectuali. tertio vtrum ſufficienter diui datur virtus per intellectualem ⁊ moralem. quarto vtrū moralis virtus poſſit eſſe ſine intellectuali. quinto vtruꝫ ecōuerſo intellectualis virtꝰ poſſit eſſe ſine morali. Ad primum ſic proceditur Uidetur ꝙ omnis virtus ſit moralis. Uirtus enim mo ralis dicitur a more .i. conſuetudine. ſed omnium virtu tum actus conſueſcere poſſumus. ergo omnis virtus eſt moralis. ¶ Pre. Phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ virtus mora lis eſt habitus electiuus īmediate rōnis conſiſtens. ſed
omnis virtus videtur eſſe habitus electiuus. quia actus cuiuſlibet virtutis poſſumus ex electione facere. oīs autē virtus aliqualiter in medio rationis conſiſtit. vt infra pa tebit. ergo omnis virtus eſt moralis. ¶ Pre. Tullius dicit in ſua rhetorica ꝙ virtus eſt habitus in modū natu re rōni conſentaneus. ſed cum omnis virtus humana or dinetur ad bonū hominis. oportet ꝙ ſit conſentanea rōni cum bonū hominis ſit ẜm rōnem eſſe. vt Dionyſiˢ dicit. ergo omnis virtus eſt moralis. ¶ Sed contra eſt quod phūs dicit in .i. ethi. dicentes de moribus non dicimus qm̄ ſapiens vel intelligens. ſed quoniam mitis vel ſobriꝰ ſic igitur ſapientia ⁊ intellectus non ſunt morales. que ta men ſunt virtutes. ſicut ſupra dictum eſt. non ergo om nis virtus eſt moralis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ad hmōi euiden tiam conſiderare oportet quid ſit mos. ſic enim ſcire pote rimus quid ſit moralis virtus. mos aūt duo ſignificat. Quandoqꝫ enī ſignificat conſuetudinem. ſicut dicitur Actuū. xv. Niſi circūdamini ẜm morem Moyſi non po teritis ſalui fieri. Quandoqꝫ vero ſignificat inclinationē quandam naturalem vel quaſi naturalē ad aliqud agen dum. vnde ⁊ etiā brutorum aīalium dicūtur aliqui mo res. vnde dicit̉ in. ij. metha. xi. ꝙ leonum more irruētes in hoſtes proſternunt eos. ⁊ ſic accipitur mos in pͣs. vbi dicitur. Qui habitare facit vnius moris in domo Et he quidem due ſignificationes in nullo diſtinguuntur apud latinos quantum ad vocem. in greco aūt diſtinguuntur. nam ethos quod apud nos morem ſignificat. qn̄qꝫ habet primā longam. ⁊ ſcribit̉ ꝑi grecā lr̄am. qn̄qꝫ aūt hꝫ primā correptā. ⁊ ſcribit̉ ꝑ e. Dicitur aūt virtus moralis a more ẜm ꝙ mos ſignificat quandam inclinationem naturaleꝫ vel quaſi naturalē ad aliquid agendum. ⁊ huic ſignificati oni moris ꝓpinqua eſt alia ſignificatio que ſignificat con ſuetudinem. nā conſuetudo quodāmodo vertitur in na turam. ⁊ facit inclinationem ſimilē naturali. Manifeſtū eſt autem ꝙ inclinatio ad actum ꝓprie cōuenit appetitiue virtuti. cuius eſt mouere omnes potentias ad agendum vt ex ſupra dictiſ patet. ⁊ ideo non omnis virtus dicitur moralis. ſed ſolum illa que eſt in vi appetitiua. ¶ Ad. i. ergo dd̓m. ꝙ obiectio illa procedit de more ẜm ꝙ ſigni ficat conſuetudinem. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ omnis actus vir tutis poteſt ex electione agi. ſed electionem rectam agit ſola virtus que eſt in appetitiua parte aīe. Dictum ē enī ſupra ꝙ eligere eſt actus appetitiue partis. vn̄ habitꝰ ele ctiuus qui .ſ. eſt electionis principiū. eſt ſolū ille qͥ ꝑficit vim appetitiuā. quāuis etiā alioꝝ habitū actus ſub electō ne cadere poſſint. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ natura eſt principiū motus ſicut dicit̉ in. ij. phiſicoꝝ. mouere aūt ad agendū ꝓprium eſt appetitiue ꝑtis. ⁊ ideo aſſimilari nature in cō ſentiendo rōi. eſt ꝓprium virtutū que ſunt ī vi appetitīa. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ virtus moralis ab intellectuali nō diſtingua tur. Dicit enī Aug. in li. deiciui. dei. ꝙ virtus eſt ars recte viuendi. ſed ars eſt virtus intellectualis. ergo virtus mo ralis ab intellectuali non differt. ¶ Pre. pleriqꝫ in diffi nitione virtutū moralium ponunt ſcientiā. ſicut quidam diffiniunt ꝙ ꝑſeuerātia eſt ſciētia vel habitus eoꝝ qͥbus eſt īmanendū vel non īmanendū. ⁊ ſanctitas eſt ſcientia faciens fideles ⁊ ſeruantes que ad deū iuſta. ſcientia aūt eſt virtus intellectualis. ergo virtus moralis non debet diſtingui ab intellectuali. ¶ Pre. Aug. dicit in. i. ſolilo qͥ oꝝ. ꝙ virtus eſt recta ⁊ ꝑfecta rō. ſed hoc ꝑtinet ad virtute

Queſtio LVIII
intellectualē. vt ptꝫ in. vi. ethi. ergo virtus moralis non eſt diſtincta ab intellectuali. ¶ Pre. Nihil diſtinguit̉ ab eo quod in eius diffinitione ponit̉. ſꝫ virtus intellectu alis ponit̉ in diffinitione virtutis moral̓. Dicit enī phūs in. ij. ethi. ꝙ virtus moralis eſt habitus electiuus exiſtēs īmediate determinata rōe ꝓut ſapiens der̄minabit. hmōi aūt recta rō determinās mediū virtutis moralis pertinet ad virtutē intellectualē. vt dicit̉ in. vi. ethi. ergo virtus moralis non diſtinguit̉ ab intellectuali. ¶ Sed contra ē quod d̓r in i. ethi. vbi det̓minat̉ virtus ẜm differētiā hāc dicimus enī haꝝ has quidem intellectuales. has ꝟo mo rales. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ oīm humanoꝝ operum principiuꝫ primū rō eſt. ⁊ quecūqꝫ alia principia humanoꝝ opeꝝ in ueniūtur. qd̓āmodo rōni obediūt. diuerſimode tn̄. nā que dā cōni obediunt oīno ad nutū abſqꝫ oī ꝯtradictione. ſicut corꝑis mēbra ſi fuerint in ſua natura conſiſtentia. ſtatim enī ad imperiū rōnis manus aut pes mouet̉ ad opus. vn̄ phūs dicit in. i. politicoꝝ. ꝙ aīa regit corpꝰ deſpotico prī cipatu .i. ſicut dn̄s ſeruū. qui ius contradicendi nō habet Poſuerūt igit̉ quidā ꝙ oīa principia actiua que ſunt in homine hoc mō ſe habent ad rōnem. quod quidē ſi veruꝫ eſſet. ſufficeret ꝙ rō eſſet ꝑfecta ad bene agendū. vn̄ cum virtus ſit habitus quo ꝑficimur ad bn̄ agendū. ſequeret̉ ꝙ in ſola ratione eſſet. ⁊ ſic nulla virtus eſſet niſi intelle ctualis. Et hec fuit opinio Socratis. qui dicit oēs virtu tes eſſe prudentias. vt dicit̉ in. vi. ethi. vn̄ ponebat ꝙ hō ſcientia in eo exiſtente peccare non poterat. ſed quicunqꝫ peccabat. peccabat ꝓpter ignorantiā. hoc aūt ꝓcedit ex ſuꝑ poſitione falſi. pars enī appetitiua obedit rōni nō oīno ad nutū. ſed cū aliqua contradictione. vn̄ phūs dicit in. i. po liticoꝝ. ꝙ rō imperat appetitiue principatu politico. quo. ſ aliquis p̄eſt liberis qui hn̄t ius in aliquo ꝯtradicēdi. vn̄ ⁊ Aug. dicit ſuꝑ p̄s. ꝙ interdū p̄cedit intellectꝰ. ⁊ ſequr tardus aut nullus affectus intm̄ ꝙ qūqꝫ paſſionibus vel habitibus appetitiue ꝑtis hoc agit̉. vt vſus rōnis in ꝑti culari impediatur. ⁊ ẜm hoc aliquater verū eſt qd̓ Socra tes dixit. ꝙ ſcientia p̄ſente nō peccat̉. ſi tn̄ hoc extendatur vſqꝫ ad vſum rōnis in ꝑticu lari eligibili. Sic igit̉ ad hoc ꝙ homo bene agat. requirit̉ ꝙ non ſolū rō ſit bene diſpoſi ta ꝑ habitū virtutis intellectualis. ſed etiā ꝙ vis appeti tiua ſit bene diſpoſita ꝑ habitum virtutis moralis. Sicut igit̉ apperitus diſtinguit̉ a rōne. ita virtus moralis diſtī guit̉ ab intellectuali. vnde ſicut appetitiuū eſt principiuꝫ humani actus ẜm hoc ꝙ ꝑticipat aliqͣliter rōnem. ita ha bitus moral̓ hꝫ rōnem virtutis hūane. inquātū rōi ꝯfor mat̉. ¶ Ad. i. dd̓m ꝙ Aug. cōiter accipit artē ꝓ qualibet recta rōne. ⁊ ſic ſub arte includit̉ etiā prudentia. q̄ ita eſt re cta rō agibiliū. ſic̄ ars eſt recta rō factibiliū. ⁊ ẜm hoc qd̓ dicit ꝙ virtus eſt ars recte viuēdi. eſſentialiter conuenit prudētie. ꝑticipatiuę aūt alijs virtutibꝰ ꝓut ẜm pruden tiā diſtīguūtur. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ tales diffinitōes a qͥbuſ cūqꝫ inueniāt̉ date. ꝓceſſerūt ex opinione ſocratica. ⁊ ſūt exponēde eo mō quo de arte p̄dictū eſt. Et ſil̓it̓ dd̓. eſt ad tertiū. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ recta rō q̄ eſt ẜm prudentiā poūit̉ in diffinitōe virtutis moralis. nō tanqͣꝫ ꝑs eēntie eiꝰ. ſed ſic̄ quiddā ꝑticipatū in oībꝰ virtutibꝰ moralibꝰ in quantū prudentia dirigit oēs virtutes morales. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ virtus hūana nō ſufficiēter diuidat̉ ꝑ virtuteꝫ moralē ⁊ intellectual ē. Prudētia enī videt̉ eſſe aliqͥd me diū inter virtutē moralē ⁊ intellectualē. cōnumerat̉ eniꝫ
virtutibꝰ intellectualibꝰ in. vi. ethi. ⁊ etiā ab oībꝰ cōiter cōnumerat̉ inter quattuor virtutes cardinales. q̄ ſunt mo rales. vt infra patebit. nō ergo ſufficienter diuidit̉ virtus ꝑ intellectualē ⁊ moralē ſicut ꝑ īmediata. ¶ Pre. cōtinē tia ⁊ ꝑſeuerātia ⁊ etiā patiētia nō camputant̉ inter virtu tes intellectuales. nec etiā ſunt virtutes morales. quia n̄ tenent mediū in paſſionibus ſed abūdāt in eis paſſiones. nō ergo ſufficiēter diuidit̉ virtus ꝑ intellectuales ⁊ mo rales. ¶Pre. Fides ſpes ⁊ charitas quedā virtutes ſunt nō tn̄ ſunt virtutes intellectuales. he enī ſolū ſunt quinqꝫ ſcꝫ. ſcientia. ſapiētia. intellectus. prudētia. ⁊ ars. vt dic tu eſt. nec etiā ſunt virtutes morales. qꝛ nō ſunt circa paſſio nes circa quas maxime eſt moralis virtus. gͦ virtus nō ſuſ ficiēter diuidit̉ ꝑ intellectuales ⁊ morales. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ ph̓s dicit in. ij. ethi. duplicē eſſe virtutē. hāc quidē intellectualē. illā aūt moralē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ virtus hūana eſt quidem habitus ꝑficiens hominē ad bene oꝑandum prīcipiū aūt hūanoꝝ actuū in hoīe non eſt niſi duplex. ſcꝫ intellectus ſiue ratio. ⁊ appetitus. hec enī ſunt duo moue tia in hoīe. vt d̓r in. iij. de aīa. vn̄ oīs virtus hūana opor tet ꝙ ſit ꝑfectiua alicuius iſtoꝝ principioꝝ. Siquidē igit̉ ſit ꝑfectiua inrellectus ſpeculatiui vel practici ad bonum hoīs actū. erit virtus intellectual̓. ſi aūt ſit ꝑfectiua appeti tiue ꝑtis. erit virtus moralis. vn̄ relinquitur ꝙ oīs virtꝰ humana. vel intellectualis vel moralis. ¶ Ad .i. ergo dd̓ ꝙ prudentia ẜm eſſentiā ſuā eſt intellectualis virtus. ſed ẜm materiā cōuenit cū virtutibꝰ moralibus. eſt enī recta ratio agibiliū. vt ſupra dictū eſt. ⁊ ẜm hoc virtutibus mo ralibus cōnumeratur. ¶¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cōtinentia ⁊ ꝑſe uerātia nō ſunt ꝑfectiōes appetitiue virtutis ſenſitiue. qd̓ ex hoc ptꝫ ꝙ in continēte ⁊ ꝑſeuerāte ſuꝑabundāt inor dinate paſſiones. qd̓ non eſſet niſi appetitꝰ ſenſitiuus eēt ꝑfectus aliquo habitu cōformante ip̄m tationi. Eſt auteꝫ continentia ſeu pſeruantia ꝑfectio rōnalis ꝑtis que ſe fe net contra paſſiones ne deducat̉. deficit tn̄ a rōne virtutꝭ qꝛ virtus intellectiua q̄ facit rōnem ſe bn̄ habere circa mo ralia. p̄ſupponit appetitū rectū finis. vt recte ſe habeat cir ca principia .i. fines. ex quibus rōnatur. qd̓ continenti ⁊ ꝑ ſeueranti deeſt. neqꝫ etiā pōt eſſe ꝑfecta oꝑatio q̄ a dua bus potentijs ꝓcedit niſi vtraqꝫ potentia ꝑficiat̉ ꝑ debi tū habitū. ſicut nō ſequit̉ ꝑfecta actio alicuius agētis ꝑ in ſtrumentū ſi inſtrumentū non ſit bn̄ diſpoſitū quantūcū qꝫ principale agens ſit ꝑfectū. vn̄ ſi appetitus ſenſitiuus quē mouet rōnalis ꝑs non ſit ꝑfectus. quantūcunqꝫ rōna lis ꝑs ſit ꝑfecta. actio conſequēs non erit ꝑfecta. vnde nec principiū actōis erit virtus ⁊ ꝓpter hoc ꝯtinentia a dele ctationibuſ ⁊ ꝑſeuerantiaa triſticijs non ſunt virtutes. ſꝫ aliquid minus virtute. vt phūs dicit. vij. ethi. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ fides. ſpes ⁊ charitas ſunt ſupra virtutes hūanas. ſunt enī virtutes hoīs ꝓut eſt factus ꝑticeps diuine gr̄e. Ad quartuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ virtꝰ moralis poſſit eſſe ſine intellectuali. Uir tus enī moralis vt dicit Tullius eſt habitus in modum nature rōni conſentaneus. ſed natura ⁊ ſi conſentiat ali cui ſuꝑiori rōni mouenti. non tn̄ oportet ꝙ illa rō nature coniūgat̉ in eodē. ſicut ptꝫ in rebus naturalibꝰ cognitōne carentibꝰ. ergo pōt eſſe in hoīe virtus moralis in moduꝫ nature inclinans ad conſentiendū rōni. quāuis illius ho minis rō non ſit ꝑfecta ꝑ virtutē intellectualē. ¶ Pre. ꝑ virtutē intellectualē hō conſequit̉ rōnis vſum ꝑfectū. ſed qn̄qꝫ contingit ꝙ aliqui in quibꝰ non multum vig t vſus
I 3

Queſtio LIX
rōnis ſunt virtuoſi ⁊ deo accepti. ergo videt̉ ꝙ virtus mo ralis poſſit eſſe ſine virtute intellectuali. ¶ Pre. Uirtuſ moralis facit inclinationē ad bene oꝑandū. ſed etiā quidā habēt naturalē inclinationē ad bn̄ oꝑandū etiā abſqꝫ rōiſ iudicio. ergo virtutes morales poſſunt eē ſine inte lectuali ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ Gre. dicit in. ij. moraliū. ꝙ cetere vir tutes niſi ea que appetūt prudenter agāt virtutes eſſe ne quaqͣꝫ poſſunt. ſed prudentia eſt virtus intellectualis. vt ſupra dictū eſt. ergo virtutes morales nō poſſunt eſſe ſine intellectualibꝰ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ virtus moralis pōt quidē eſſe ſine quibuſdā intellectualibꝰ virtutibus. ſicut ſine ſa pientia. ſcientia ⁊ arte. non aūt pōt eſſe ſine intellectu et prudentia. Sine prudentia quidē eſſe nō pōt moralis vir tus. qꝛ moralis virtus eſt habitus electiuus .i. faciens bo nā electionē. Ad hoc aūt ꝙ electio ſit bona duo requirunt̉ Primo vt ſit debita intentio finiſ. ⁊ hoc ſit ꝑ virtutē mo ralem. que vim appetitiuā inclinat ad bonū ꝯueniens rōi qd̓ eſt finis debitus. Secundo vt hō recte accipiat ea que ſunt ad finē. ⁊ hoc non pōt eſſe niſi ꝑ rōnem recte conſiliā tē. iudicantē ⁊ precipientē. qd̓ ꝑtinet ad prudentiā ⁊ ad virtutes ſibi annexas. vt ſupra dictū eſt. vnde virtus mo ralis ſine prudentia eſſe non pōt. ⁊ ꝑ conſequēs nec ſine intellectu. ꝑ intellectū enī cognoſcuntur principia natura liter nota tā in ſpeculatiuis qͣꝫ in oꝑatiuis. vn̄ ſicut recta ratio in ſpeculatiuis inquantū ꝓcedit ex principijs natu raliter cognitis p̄ſupponit intellectū principioꝝ. ita etiam prudentia que ē recta rō agibiliū. ¶ Ad .i. ergo dd̓ꝫ. ꝙ in clinatio nature in rebꝰ carentibꝰ rōe eſt abſqꝫ electione. ⁊ ideo talis inclinatio non requirit ex neceſſitate rōnem. ſꝫ inclinatio virtutis moralis eſt cū electione. ⁊ ideo ad ſuā ꝑfectionē indiget ꝙ ſit rō ꝑfecta ꝑ virtutē intellectualem ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ in virtuoſo non oportet ꝙ vigeat vſus rōnis quantū ad oīa. ſed ſolū quantū ad ea q̄ ſunt agēda ẜm virtutē. ⁊ ſic vſus rōnis viget in oīboꝰ virtuoſis. vnde etiā qui vident̉ ſimplices eo ꝙ carent mundana aſtutia. poſſunt eſſe prudentes. ẜm illud Matth. x. Eſtote prudē tes ſicut ſerpentes. ⁊ ſimplices ſicut colūbe. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ naturalis inclinatio ad bonū virtutis eſt quedā inchoa tio virtutis. non aūt eſt virtus ꝑfecta. hmōi enī inclinatō quanto eſt ꝑfectior. tanto pōt eſſe periculoſior. niſi recta rō adiūgat̉ ꝑ quā fiat recta electio eoꝝ que cōueniunt ad debitū finē. ſicut equus currens ſi ſit cecus tanto fortius impīgit ⁊ ledit̉ qͣꝫto fortius currit. ⁊ ideo ⁊ ſi virtus mo ralis non ſit rō recta. vt Socrates dicebat. nō tn̄ ſolū eſt ẜm rōnem rectā inquantū inclinat in id qd̓ eſt ẜm rōnem rectā. vt platonici poſuerūt. ſed etiā oportet ꝙ ſit cū rōe re cta. vt Ariſioteles dicit in. vi. ethi. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ virtus intellectualis poſſit eſſe ſine virtute mo rali. Perfectio enī prioris non dependet a ꝑfectione poſte rioris. ſed rō eſt prior appetitu ſenſitiuo. ⁊ mouens ip̄um ergo virtus intellectualis que eſt ꝑfectio rōnis non depē det a virtute morali. q̄ eſt ꝑfectio appetitiue ꝑtis. pōt ergo eſſe ſine ea. ¶ Pre. moralia ſunt materia prudentie. ſic̄ faciibilia ſunt materia artis. ſed ars pōt eē ſine ꝓpria ma teria. ſicut faber ſine ferro. ergo ⁊ prudentia pōt eſſe ſine virtutibꝰ moralibꝰ. que tn̄ inter oēs intellectuales virtu tes maxime moralibꝰ cōiuncta videt̉. ¶ Pre. prudentia eſt virtus bene conſiliatiua. vt d̓r in. viethi. ſed multi bn̄ conſiliantur quibꝰ tn̄ virrutes morales deſunt. ergo pru dentia pōt eſſe ſine virtute morali. ¶ Sed contra. velle
malū facere opponit̉ directe virtuti morali. non aūt oppo nit̉ alicui ꝙ ſine virtute morali eſſe pōt. opponit̉ aūt pru dentie ꝙ volens peccet. vt d̓r in. vi. ethi. non ergo prudē tia pōt eſſe ſine virtute morali. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ alie virtu tes intellectuales ſine virtute morali eſſe poſſunt. ſed pru dentia ſine virtute morali eſſe non poteſt. cuius rō eſt. qꝛ prudentia de natura eſt recta rō agibiliū. non aūt ſolū in vniuerſali. ſed etiā in ꝑticulari. in quibꝰ ſunt actōeſ. recta aūt rō p̄exigit principia ex quibꝰ rō ꝓcedit. oportet autem rōnem circa ꝑticularia ꝓcedere. nō ſolū ex principijs vni uerſalibꝰ. ſed etiā ex principijs ꝑticularibꝰ. Eirca princi pia quidē vniuerſalia agibiliū hō recte ſe hꝫ ꝑ naturalem intellectū principioꝝ ꝑ quē homo cognoſcit ꝙ nullū ma lum eſt agendū. vel etiā ꝑ aliquā ſcientiā practicā. ſed hoc non ſufficit ad recte rōnandū circa ꝑticularia. cōtingit enī qn̄qꝫ ꝙ hmōi vni uerſale principiū cognitū ꝑ intellectum vel ſcientiā. corrumpit̉ in ꝑticulari per aliquā paſſionem ſicut concupiſcēti qn̄ concupiſcentia vincit. videt̉ hoc eſſe bonū quod cōcupiſcit. licet ſit contra vniuerſale iudiciuꝫ rōnis. ⁊ ideo ſicut hō diſponit̉ ad recte ſe habendum circa p incipia vniuerſalia ꝑ intellectū naturalē vel ꝑ habituꝫ ſciētie. ita ad hoc ꝙ recte ſe habeat circa principia ꝑticula ria agibiliū. que ſunt fines. oportet ꝙ ꝑficiat̉ per aliquos habitus. ẜm quos fiat quodammō hoī cōnaturale recte iu dicare de fine. ⁊ hoc fit ꝑ virtutē moralē. virtuoſus enim recte iudicat de fine virtutis. qꝛ qualis vnuſquiſqꝫ eſt tal̓ finis videt̉ ei. vt dicit̉ in. iij. ethi. ⁊ iō ad rectā rōnem agi biliū q̄ ē prudētia reqͥrit̉ ꝙ hō habeat virtutē moralē. V Ad .i. ergo dd̓m ꝙ rō ẜm ꝙ eſt apprehenſiua finis p̄cedit appetitū finis. ſed appetitus finis p̄cedit apperitū rōnātē ad eligēdū ea q̄ ſunt ad finem. quod pertinet ad pruden tiam. ſicut etiā in ſpeculatiuis intellectus principiorū eſt principium rōnis ſyllogizantis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ princi pia artificialium non diiudicant̉ a nobis bn̄ vel male ẜm diſpoſitionem appetitus noſtri. ſicut fines qui ſunt mora lium principia. ſed ſoluꝫ per conſiderationem rōnis. ⁊ iō ars non requirit virtutem perficientē appetitum ſicut re quirit prudentia. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ prudentia non ſoluꝫ eſt bene conſiliatiua. ſed etiam bene iudicatiua ⁊ bene pre ceptiua. quod eſſe non poteſt niſi remoueat̉ impedimen tum paſſionum corrūpentium iudicium ⁊ preceptum pru denue. ⁊ hoc per virtutem moralemM Queſtio. LIX. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de diſtinctione moraliū virtutum ad in uiceꝫ. Et quia virtutes morales que ſunt cir ca paſſiones diſtinguuntur ẜm diuerſitatem paſſionum. oportet primo conſiderare comꝑationem virtutis ad paſ ſionem. ſecundo diſtinctionē moralium virtutū ẜm paſ ſiones. Circa primū queruntur quinqꝫ. primo vtrum vir tus moralis ſit paſſio. ſecundo vtꝝ virtus moralis poſſit eſſe cum paſſione. tertio vtrū poſſit eſſe cum iuſticia. quar to vtrum omnis virtus moralis ſit circa paſſiones. quin to vtrum aliqua virtus moralis poſſit eſſe ſine paſſi one. Ad primumʳ ſic proceditur Uidetur ꝙ virtus moralis ſit paſſio. Medium enim eſt eiuſdem generis cum extremis. ſed virtus moralis eſt me dium inter paſſiones. ergo virtus moralis eſt paſſio. Pre. Birtus ⁊ vitium cum ſint contraria ſunt in eodꝫ

Queſtio LIX
genere. ſed quedam paſſiōes vitia eſſe dicunt̉. vt inuidia ⁊ ira. ergo etiā quedā paſſiones ſunt virtutes. ¶ Pre. mi ſericordia quedm paſſio eſt. eſt enī triſticia de alienis ma lis. vt ſupra dictū eſt. hanc aūt. Cicero locutor egregius non dubitauit appellare virtutē. vt Aug. dicit in. ix. d̓ ci. dei. ergo paſſio pōt eſſe virtus moralis. ¶ Sed contra ē quod dicit̉ in. ij. ethi. ꝙ paſſiōes neqꝫ virtutes ſunt neqꝫ malicie. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ virtus moralis nō poteſt eſſe paſ ſio. ⁊ hoc patet triplici rōne. Primo quidem quia paſſio eſt motus quidam apperitus ſenſitiui. vt ſupra dictum ē. virtus aūt moralis non eſt motus aliquis. ſed magis prī cipiū appetitiui motus habitus quidam exiſtens. Scd̓o quia poſſiones ex ſeipſis non habent rationē boni vel ma li. bonum enim vel malum hominis eſt ẜm rōnem. vnde paſſiones ẜm ſe conſiderate habent ſe ⁊ ad bonum. ⁊ ad malum. ẜm ꝙ poſſunt conuenire rōni. vel non conuer ire nihil aūt tale pōt eſſe virtus. cū virtus ſolum ad bonum ſe habeat. vt ſupra dictuꝫ eſt. Tertio quia dato ꝙ aliqua paſſio ſe habeat ad bonum ſolum vel ad malū ſolum ẜm aliquē modū. tn̄ motus paſſionis inquantū paſſio eſt prī cipium habet in ip̄o appetitu ⁊ terminū in rōne. in cuiꝰ cō formitatem appetitus tendit. motus aūt virtutis eſt econ uerſo principiū habens in rōne ⁊ terminum in appetitu ẜm ꝙ a rōne mouetur. vnde in diffinitione virtutis mo ralis dicitur in. ij. ethi. ꝙ eſt habitus electiuus īmediate conſiſtens determinata rōne ꝓut ſapiens determinabit. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ virtus ẜm ſuam eſſentiā non ē me dium inter paſſiones. ſed ẜm ſuum effectum. quia .ſ. in ī paſſiones medium conſtituit.Ad. ij. dd̓m ꝙ ſi vitiui dicat̉ habitus ẜm quē quis male oꝑatur. manifeſtum eſt ꝙ nulla paſſio eſt vitiū. ſi vero dicat̉ vitium peccatū qd̓ eſt actus vitioſus. ſic nihil ꝓhibet paſſionem eſſe vitium ⁊ econtrario concurrere ad actum virtutis ẜm ꝙ paſſio vel contrariatur rōni. vel ſequitur actum rōnis. ¶ Ad. iij dd̓m ꝙ miſericordia dicit̉ eſſe virtus. id eſt virtutis actuſ ẜm ꝙ motus ille animi rationi ſeruit. quando. ſcilicet. ita prebetur miſericordia vt iuſticia conſeruetur. ſiue cum indigenti tribuitur. ſiue cū ignoſcitur penitenti. vt Aug. dicit ibidem. ſi tamen miſericordia dicatur aliquis habi tus quo homo perficitur ad rōnabiliter miſerendū. ni il prohibet miſericordiam ſic dictam eſſe virtutem. Et eadē eſt rō de ſimilibus paſſionibus. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidetur ꝙ virtus moralis cum paſſione eſſe non poſſit. Dicit enim phūs in. iiij. topicoꝝ. ꝙ mitis eſt qui non pa titur. patiens autem qui patitur ⁊ non deducitur. ⁊ eadeꝫ cō eſt de omnibus virtutibus moralibus. ergo omnis vii tus moralis eſt ſine paſſione. ¶ Pre. virtus eſt quedam recta habitudo anime. ſicut ſanitas corporis. vt dicitur ī vij. phiſicoꝝ. vnde virtus quedam ſanitas anime eſſe vi detur. vt Tullius dicit in. iiij. de tuſculanis queſtionibus paſſiones aūt anime dicuntur morbi quidam anime. vt in eodem libro Tullius dicit. ſanitas aūt non compatitur ſecum morbum. ergo neqꝫ virtus compatitur anime paſ ſionem. ¶ Pre. virtus moralis requirit perfectuꝫ vſum rōnis etiam in particularibus. ſed hic etiam impeditur ꝑ paſſiones. dicit enim phūs in. vi. ethi. ꝙ delectatiōes cor rūpunt exiſtimationem prudentie. ⁊ Saluſtius dicit in cathelinario. ꝙ non facile verum perſpicit animus vbi il la officiunt. ſcuicet animi paſſiones. virtus ergo moralis non poteſt eſſe cum paſſione ¶ Sed contra eſt qd̓ Augͥ
dicit in. xiiij. de ciui. dei. ſi peruerſa eſt voluntas peruerſoſ habebit hos motus. ſcilicet paſſionum. ſi autem recta eſt. non ſolum inculpabiles. verum etiam laudabiles erunt. ſed nullum laudabile exeluditur per virtutem moralem. virtus ergo moralis non excludit paſſiones. ſed poteſt eē cum ipſis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ circa hoc fuit diſcordia inter ſtoycos ⁊ peripateticos. ſicut Augu. dicit in. ix. de ciui. dei ſtoyci enim poſuerunt ꝙ paſſiones anime nō poſſunt eē in ſapiente ſiue virtuoſo. ꝑipatetici vero quorum ſectam Ariſtoteles inſtituit. vt Augu. dicit in. viij. de ciui. de i. poſuerunt ꝙ paſſiones ſimul cum virtute morali eē poſ ſunt. ſed ad medium reducte. Hec autem diuerſitas ſic̄ Aug. ibidem dicit magis erat ẜm verba qͣꝫ ẜm rerum ſen tentias. Quia enī ſtoyci non diſtinguebant inter appetitū intellectiuum qui eſt voluntas. ⁊ inter appetitū ſenſitiuū qui per iraſcibilem ⁊ concupiſcibilem diuiditur. non di ſtinguebant in hoc paſſiones anime ab alijs affectionibꝰ humanis. ꝙ paſſiones anime ſint motus appetitus ſenſi tiui. alie vero affectiones que non ſunt paſſiones anime. ſunt motus appetitus intellectiui. qui dicitur voluntas. ſicut peripateticu diſtinxerunt. ſed ſolum quantum ad hoc ꝙ paſſiones eſſe dicebant quaſcunqꝫ affectiones rōni re pugnantes. que ſi ex deliberatione oriantur. in ſapiente ſeu in virtuoſo eſſe non poſſunt. ſi autem ſubito oriātur hoc in virtuoſo poteſt accidere. eo ꝙ animi iuſſa que appel lant fantaſias. non eſt in poteſtate noſtra vtrū aliquando incidant animo. ⁊ cum veniunt ex terribilibꝰ rebus. ne ceſſe eſt vt ſapientis animum moueant. ita vt pauliſꝑ vel paueſcat metu. vel triſticia contrahatur. tanqͣꝫ his paſſio nibus preuenientibus rōnis officium. nec tamen appro bant iſta qui eis conſentiunt. vt Aug. narrat. in. ix. de ci. dei ab agellio dictum. Sic igitur ſi paſſiones dicantur ī ordinate affectiones. non poſſunt eſſe in virtuoſo. ita ꝙ poſt deliberationem eis conſentiatur. vt ſtoyci poſuerunt Si vero paſſiones dicantur quicunqꝫ motus appetitus ſentiui. ſic poſſunt eſſe in virtuoſo. ẜm ꝙ ſunt a rōe ordi nati. vnde Ariſtoteles dicit in. ij. ethi. ꝙ non bene quidā determinant virtutes impaſſibilitates quaſdam ⁊ quieteſ quoniam ſimpliciter dicunt. ſed deberent dicere ꝙ ſunt quietes a paſſionibus. que ſunt vt non oportet. ⁊ quādo non oportet. ¶ Ad i. ergo dicendum. ꝙ philoſophus ex emplum illud inducit ſicut ⁊ multa alia in libris logicali bus. non ẜm opinionē propriam. ſed ẜm opinionē aliorū hec autem opīo ſtoycorum ꝙ virtutes eſſent ſine paſſioni bus anime. Quam philoſophus excludit in. ij. ethicoꝝ dicens virtutes nō eſſe impaſſibilitates. Poteſt tamē di ci ꝙ cum dicitur ꝙ mitis non patitur. intelligendum eſt ẜm paſſionem in ordinatam. ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ ratō illa ⁊ omnes ſimiles quas Tullius ad hoc inducit in li broʸ de tuſculanis queſtionibus. procedit de paſſionibus ẜm ꝙ ſignificant inordinatas affectiones. ¶ Ad. iij. di cendum ꝙ paſſio preueniens iudicium rationis. ſi in ani mo preualeat vt ei conſentiatur. impedit conſilium ⁊ iu dicium vero rationis ſequatur quaſi ex rōne imꝑata adiu uat ad exequendum imperium rōnis. Ad tertium ſic procedit. Uidetur ꝙ virtus cum triſticia eſſe non poſſit. Uirtuteſ enim ſunt ſapientie effectus. ẜm illud Sap̄. viij. Eobrie tatem ⁊ iuſticiam docet. ſcilicet diuina ſapientia. pruden tiam ⁊ virtutem. ſed ſapientie conuictus non habet ama ritudinem. vt poſtea ſubditur. ergo nec virtutes cū triſti I 4
I 4

LX Queſtio
cia eſſe poſſunt. ¶ Pre. triſticia eſt impedimentum oꝑa tionis. vt patet per phūm in. vij. ⁊. x. ethicoꝝ. ſed impedi mentū bone operationis repugnat. virtuti. ergo triſticia repugnat virtuti. ¶ Pre. tri ſticia eſt quedam animi egri tudo. vt Tullius eam vocat in. iij. de tuſculanis queſtioni bus. ſed egritudo anime contrariatur virtuti que eſt bo na anime habitudo. ergo triſticia contrariatur virtuti. nec poteſt ſimul eſſe cum ea. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ chriſtus fuit perfectus virtute. ſed in eo fuit triſticia. Dicit enī vt habe tur Matth. xxvi. Triſtis eſt anima mea vſqꝫ ad mortem ergo triſticia poteſt eſſe cum virtute. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dicit Aug. xiiij. de ciui. dei. ſtoyci voluerunt pro tribus perturbationibus in animo ſapiētis eſſe tres eupatias .i. tres benas paſſiones. pro cupiditate .ſ. voluptatem. pro leticia gaudium. pro metu cautionem. ꝓ triſticia vero ne gauerunt poſſe aliquid eſſe in animo ſapiētis duplici rōe. Primo quidem quia triſticia eſt de malo quod iam acci dit. nullum aūt malum eſtimant poſſe accidere ſapiēti. cre diderunt enī ꝙ ſicut ſolum hoīs bonum eſt virtus. bona aūt corꝑalia nulla bona hominis ſunt. ita ſolū inhoneſtuꝫ eſt hoīs malū quod in virtuoſo eē non poteſt. ſed hoc irra tionabiliter dicit̉. cum enī hō ſit ex anima ⁊ corꝑe compo ſitus. id quod confert ad vitam corꝑis conſeruandā ali quod bonuꝫ hominis eſt. non tn̄ maximum. quia eo pōt homo male vti. vnde ⁊ malum huic bono contrariū in ſa piente eē poteſt. ⁊ tri ſticiā moderatam inducere. ¶ Pre. ⁊ ſi virtuoſus ſine graui peccato eē poſſit. nullus tn̄ inue nitur qui abſqꝫ leuibus peccatis vitam ducat. ẜm illud. i. Ioh. i. Si dixerimus quia peccatum non habemꝰ. noſ ip̄os ſeducimus. Tertio qꝛ virtuolus ⁊ ſi peccatuꝫ nō ha beat. forte quādoqꝫ habuit. ⁊ d̓ hoc laudabiliter dolet. ẜm illud. ij. ad Cor. iij. Que ẜm deuꝫ eſt triſticia penitentiā in ſalutem ſtabilem operatur. Quario quia poteſt etiam dolere laudabiliter de peccato alterius. vnde eo modo qͦ virtus moralis: compatitur alias paſſiones rōne modera tas. compatitur etiā triſticiam. Secundo mouebantur ex hoc ꝙ triſticia eſt de preſenti malo. timor auteꝫ de malo futuro. ſicut delectatio de bono preſenti. deſiderium ve ro de bono futuro. poteſt aūt hoc ad virtutem pertinere ꝙ aliquis bono habitu fruatur. vel non habitum habere de ſideret. vel etiā malum fututum caueat. ſed ꝙ malo p̄ſen ti animus hominis ſub ſternatur quod fit per triſticiam. omnino videtur contrarium rōni. vnde cum virtute eſſe non poteſt. Sed hoc irrationabiliter dicitur. eſt enim ali quod malum quod poteſt eſſe virtuoſo preſens. vt dictū eſt. quod quidem malum rō deteſtatur. vnde appetitꝰ ſen ſitiuus in hoc ſequitur deteſtationem rōnis ꝙ de huiuſ modi malo triſtatur. moderate tamen ẜm rationis iudiciū hoc autem pertinet ad virtutem vt appetitus ſenſitiuus rationi conformetur. vt dictum eſt vnde ad virtutem per tinet ꝙ triſtetur moderate in quibus triſtandum eſt. ſicut etiam phūs dicit in. ij. ethi. ⁊ hoc etiam vtile eſt ad fugiē dum mala. ſicut enī bona propter delectationem prom ptius queruntur. ita mala propter triſticiam fortius fugi untur. Si igitur dicendum eſt ꝙ triſticia de his que cō ueniunt virtuti non poteſt ſimul eſſe cum virtute. qꝛ vir tus in proprijs delectatur. ſed de his que quocunqꝫ mō repugnant virtuti. virtus moderate triſtatur. ¶Ad i. ergo dd̓m ꝙ ex illa auctoritate habetur ꝙ de ſapientia ſa piens non triſtatur. triſtatur tamen de his que ſunt impe ditiua ſapientie. ⁊ ideo in beatis in quibus nullum impe dimentum ſapientie eē poteſt. triſticia locum non habet
¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ triſticia impedit operationem d̓ qꝑa tri ſtamur. ſed adiuuat ad ea promptius exequenda per que triſticia fugitur. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ triſticia īmodera ta eſt anime egritudo. triſticia autem moderata ad bonaꝫ habitudinem anime pertinet ẜm ſtatum preſentis vite. Ad quartuꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ omnis virtus moralis ſit circa paſſiones. Di cit enim phūs in. ij. ethi. ꝙ circa voluptates ⁊ triſticias eſt moralis virtus. ſed delectatio ⁊ triſticia ſunt paſſiones. vt ſupra dictuꝫ eſt. ergo oīs virtꝰ moralis eſt circa paſſio nes. ¶ Pre. rationale per partitipationem eſt ſubiectum moralium virtutum. vt dicitur in. i. ethi. ſed huiuſmodi pars anime eſt in qua ſunt paſſiones. vt ſupra dictum eſt ergo omnis virtus moralis eſt circa paſſiones. ¶ Pre. In omni virtute morali eſt inuenire aliquam paſſionem. aut ergo omnes ſunt circa paſſiones. aut nulla. ſed alique ſunt circa paſſiones. vt fortitudo ⁊ temperantia. vt dicit̉ in. iij. ethi. ergo omnes virtutes morales ſunt circa paſſi ones. ¶ Sed contra eſt ꝙ iuſticia que eſt virtus moraliſ non eſt circa paſſiones. vt dicitur in. v. ethicoꝝ. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ virtus moralis perficit appetitiuam parteꝫ anime. ordinando ipſam in bonum rōnis. eſt autemrōis bonum id quod eſt ẜm rationem moderatum ſeu ordina tum. vnde circa omne id quod contingit rōne ordinari et moderari. contingit eſſe virtutem moralem. ratio autem ordinat non ſolum paſſiones appetitus ſenſitiui. ſed etiaꝫ ordinat operationes appetitus intellectiui. qui eſt volun tas que non eſt ſubiectum paſſionis. vt ſupra dictum eſt. ⁊ ideo non omnis virtus moralis eſt circa paſſiones. ſed quedam circa paſſiones. quedam circa operationes. V Ad. i ergo dicendum ꝙ nō omnis virtus moralis ē circa delectationes ⁊ triſticias ſicut circa propriam materiaꝫ. ſed ſicut circa aliquid conſequens ad propriuꝫ actum. om nis enim virtuoſus delectatur in actu virtutis. ⁊ triſiatur in contrario. vnde philoſophus poſt premiſſa verba ſub dit. ꝙ ſi virtutes ſunt circa actus ⁊ paſſiones. omni autē paſſioni ⁊ omni actui ſequitur delectatio ⁊ triſticia. pro pter hoc virtus erit circa delectationes ⁊ triſticias. ſcilicet ſicut circa aliquid conſequens. Ad. ij. dicendum ꝙ ra tionale per participationem non ſolum eſt appetitus ſen ſitiuus qui eſt ſubiectum paſſionum. ſed etiam voluntaſ in qua non ſunt paſſiones. vt dictum eſt. ¶ Ad. iij. dicen dum ꝙ in quibuſdam virtutibus ſunt paſſiones ſicut ꝓ pria materia. in quibuſdam auteꝫ non. vnde non ē eadē rō de omnibus. vt infra on̄detur. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ virtus moralis poſſit eſſe abſqꝫ paſſione. qͣn to enim virtus moralis eſt perfectior. tanto magis ſuperat poſſiones. ergo in ſuo perfectiſſimo eſſe eſt omnino abſqꝫ paſſionibus. ¶ Pre. Tunc vnumquodqꝫ eſt perfectum quando eſt remotum a ſuo contrario. ⁊ ab his que ad con trarium inclinant. ſed paſſioneſ inclinant ad peccatum qd̓ virtuti contrariat̉. vnde Ro. vij. noīant̉ paſſiones pctōꝝ gͦ ꝑfecta virtus eſt oīno abſqꝫ paſſione. ¶ Pre. ẜm virtu tē deo ꝯformam̄. vt pꝫ ꝑ Aug. in li. moribꝰ eccl̓ie. ſed deꝰ oīaoꝑat̉ ſine paſſiōe. gͣ virtꝰ ꝑfectiſſima ē abſqꝫ oī paſſiōe ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ nullꝰ iuſtꝰ ē qͥ n̄ gaudet iuſta oꝑatōe. vt d̓r ī i. ethi. ſꝫ gaudiū ē paſſio. ergo iuſticia n̄ pōt eē ſine paſſio ne. ⁊ multo minus alie virtutes. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſi paſſiōes dicamus inordinatas affectiones ſicut ſtoyci poſuerūt. ſic

Queſtio LIX
manifeſtum eſt ꝙ virtus perfecta eſt ſine paſſionibus. ſi vero paſſiones dicamus omnes motus appetitus ſenſiti ui. ſic planum eſt ꝙ virtutes morales que ſunt circa paſ ſiones ſicut circa propriam materiam. ſine paſſionibus eſſe non poſſunt. cuius ratio eſt. qꝛ ẜm hoc ſequeretur ꝙ virtus moralis faceret appetitum ſenſitiuū omnino ocio ſum. nō autem ad virtutem pertinet ꝙ ea que ſunt ſubie cta rationi a proprijs actibꝰ vacent. ſed ꝙ exequant̉ im perium rationis proprios actus agendo. vnde ſicut vir tus membra corporis ordinat ad actus exteriores debi tos. ita appetitus ſenſitiuus ad motus proprios ordina tos. virtutes vero morales que non ſunt circa paſſiones ſed circa operationes poſſunt eſſe ſine paſſionibꝰ. ⁊ hmōi virtus eſt iuſticia. quia per eas applicatur voluntas ad proprium actum qui non eſt paſſio. ſed tamen ad actuꝫ iuſticie ſequitur gaudium ad minus in voluntate. quod non eſt paſſio. et ſi hoc gaudium multiplicetur per iuſti cie perfectionem. fiet gaudij redundantia vſqꝫ ad appe titum ſenſitiuum. ẜm ꝙ vires inferiores ſequuntur mo tum ſuperiorem. vt ſupra dictum eſt. ⁊ ſic per redundan tiam huiuſmodi qͣꝫto magis fuerit perfectior. tanto ma gis paſſionem cauſat. ¶ Ad i. ergo dicendum ꝙ virtꝰ paſſiones inordinatas ſuperat. moderatas auteꝫ produ cit. ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ paſſiones inordinate inducūt ad peccandum. non autem ſi ſunt moderate. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ bonum in vnoquoqꝫ conſideratur ẜm cō ditionem ſue nature. in deo autem ⁊ angelis non eſt ap petitus ſenſitiuus ſicut eſt in homine. ⁊ ideo bona ope ratio dei et angeli eſt omnino ſine paſſione ſicut et ſine corpore. bona autem operatio hominis eſt cum paſſiōe ſicut ⁊ cum corporis miniſterio. ¶ Queſtio. LX Einde ꝯſiderādum eſt de diſtinctione virtutum moraliuꝫ ad in uicem. ⁊ circa hoc queruntur quinqꝫ. Pri mo vtrum ſit tantū vna virtus moralis. Secundo vtꝝ diſtinguant̉ ꝟtutes morales que ſunt circa operationes ab his que ſunt circa paſſiones. Tertio vtrum circa oꝑa tiones ſit vna tantum moralis virtus. Quarto vtrū cir ca diuerſas paſſiōes ſint diuerſe morales ꝟtutes. Quī to vtrum virtutes morales diſtinguantur ẜm diuerſa obiecta paſſionum. Ad primum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ ſit vna tantum moralis virtus. Sicut eniꝫ in actibꝰ moralibꝰ directio pertinet ad rationem que eſt ſubiectum intellectualium virtutum. ita inclinatio perti net ad vim appetitiuam que eſt ſubiectum moraliuꝫ vir tutum. ſed vna eſt intellectualis virtus dirigens in om nibꝰ moralibꝰ actibꝰ .ſ. prudentia. ergo etiam vna tantuꝫ eſt moralis virtus inclinans in omnibus moralibꝰ acti bus. ¶ Pre. Habitus non diſtinguunt̉ ẜm materialia obiecta. ſed ẜm formales rationes obiectoꝝ. formal̓ au tem ratio boni ad qd̓ ordinat̉ virtus moralis eſt vnuꝫ .ſ. modus rationis. gͦ videt̉ ꝙ ſit vna tantum moralis vir tus. ¶ Pre. Moralia recipiunt ſpeciem a fine. vt ſupra dictum eſt. ſed finis omnium virtutum moralium com munis eſt vnus. ſcꝫ felicitas. proprij autem et propin qui ſunt infiniti. non ſunt autem infinite virtutes mora les. gͦ videtur ꝙ ſit vna tantum. ¶ Sed ꝯͣ eſt ꝙ vnꝰ ha bitus non poteſt eſſe in diuerſis potentijs. vt ſupra di ctū eſt. ſed ſubiectum virtutum moralium eſt pars appetitiua anime. que per diuerſas potentias diſtinguit̉. vt in primo dictum eſt. gͦ non poteſt eſſe vna tantū vir tus moralis. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut ſupra dictuꝫ eſt. virtutes morales ſunt habitus quidam appetitiue ꝑtis habitus autem ſpecie differunt ẜm ſpeciales differentiaſ obiectoꝝ. vt ſupra dictum eſt. ſpecies autem obiecti ap petibilis ſicut et cuiuſlibet rei attendit̉ ẜm formam ſpeci ficam que eſt ab agente. Eſt auteꝫ conſideranduꝫ ꝙ ma teria patientis ſe habet ad agens dupliciter. Quandoqꝫ enim recipit formam agentis ẜm eandem rationem pro ut eſt in agente. ſicut eſt in omnibꝰ agentibꝰ vniuocis. et ſic neceſſe eſt ꝙ ſi agens eſt vnum ſpecie. ꝙ materia recipiat formam vnius ſpeciei. ſicut ab igne non genera tur vniuoce niſi aliquid exiſtens in ſpecie ignis. Aliquā do vero materia recipit formam ab agente non ẜm ean dem rationem ꝓut eſt in agente. ſicut patet in generan tibus non vniuocis. vt animal generat̉ a ſole. ⁊ tunc for me recepte in materia ab eodem agente non ſunt vnius ſpeciei. ſed diuerſificant̉ ẜm diuerſam proportionē ma terie. ad recipiendum influxum agentis. ſicut videmꝰ ꝙ ab vna actione ſol̓ generant̉ ꝑ putrefactioneꝫ animalia diuerſaꝝ ſpecieꝝ ẜm diuerſam ꝓportioneꝫ materie. Ma nifeſtū eſt autem ꝙ in moralibꝰ rō eſt ſicut imparans et mouens. vis autem appetitiua ſicut imꝑata ⁊ mota. nō autem appetitus recipit impreſſionē rōnis quaſi vniuo ce. qꝛ non ſit rōnale ꝑ eſſentiam. ſed ꝑ participationē vt dr̄ in. j. ethi. vn̄ appetibilia ẜm motionē rōnis ꝯſtituun tur in diuerſis ſpeciebꝰ. ẜm ꝙ diuerſimode ſe habent ad raiionem. ⁊ ita ſequitur ꝙ virtutes morales ſint diuerſe ẜm ſpeciem ⁊ non vna tantum. ¶ Ad. j. ergo dicenduꝫ ꝙ obiectum rationis eſt verum. eſt autem eadem ratio veri in omnibus moralibus que ſunt contingentia agi bilia. vnde eſt vna ſola virtus in eis dirigens. ſcilicꝫ pru dentia. obiectum aūt apperitiue ꝟtutis eſt bonum appe tibile. cuius ē diuerſa rō ẜm diuerſaꝫ habitudinē ad rō nem dirigentē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ illud formale eſt vnū ge nere ꝓpter vnitatē agentis ſꝫ diuerſificat̉ ſpecie ꝓpter di uerſas habitudīes recipientiuꝫ. vt ſupra dictū ē. ¶Ad iij. dd̓. ꝙ moralia non hn̄t ſpeciem a fine vltimo. ſed a fi nibꝰ ꝓximis. qui quidem ⁊ ſi infiniti ſint numero. non ta men infiniti ſunt ſpecie. Ad ſecundū ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ꝟtutes morales non diſtinguant̉ ab inuicē ꝑ hoc qd̓ quedā ſunt circa oꝑationes. q̄daꝫ circa paſſiones Dicit enī phūs in. ij. ethi. ꝙ ꝟtꝰ moral̓ eſt circa delecta tiones ⁊ triſticias optimoꝝ oꝑatiua. ſꝫ voluptates ⁊ tri ſticie ſūt paſſiōes q̄daꝫ. vt ſupra dictū ē. gͦ eadē ꝟtꝰ q̄ eſt circa paſſiōes. ē etiā circa oꝑationes. vtpote oꝑatiua exi ſtens. ¶ Pre. Paſſiōes ſūt principia exterioꝝ oꝑatio nū. ſi gͦ aliq̄ ꝟ̓tutes rectificāt paſſiōes. oportꝫ ꝙ etiā per ꝯn̄s rectificet oꝑatiōes. eed ē gͦ ꝟtutes morales ſunt circa paſſiōes ⁊ oꝑatiōes. ¶Pre. Ad oēm oꝑationē exteriorē mouet̉ appetitꝰ ſenſitiuꝰ bn̄ vl̓ male. ſꝫ motꝰ appetitꝰ ſenſi tiui ſūt paſſiōes. gͦ eedē ꝟtutes qͣ ſūt circa oꝑatiōes ſunt circa paſſiōes. Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ phūs poīt iuſticiā circa oꝑatio nes. tꝑantiā aūt ⁊ fortitudinē ⁊ māſuetudīeꝫ circa paſſio nes qͣſdā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ oꝑatio ⁊ paſſio dupliciter pōt cō ꝑari ad ꝟtutē. Uno mō ſic̄ effectꝰ. ⁊ hoc mō oīs moraliſ ꝟtꝰ hꝫ aliqͣs oꝑatiōes bōas. qͣꝝ eſt ꝓductiua. ⁊ delecta tionē aliquā vl̓ triſticiam. q̄ ſunt paſſiones vi ſupra diI 5

Queſtio LX
moralē. ſic̄ materia circa quam eſt. ⁊ ẜm hoc oportꝫ alias eſſe virtutes morales circa operationes. et alias circa paſſiones. cuius rō ē. qꝛ bonū ⁊ malū in quibuſdā oꝑa tionibꝰ. attendit̉ ẜm ſeipſas qualitercūqꝫ hō afficiat̉ ad eas. inqͣꝫtuꝫ .ſ. ⁊ bonū in eis. malū accipit̉/ ẜm rōnem cō menſurationis ad alteꝝ. ⁊ in talibꝰ oportꝫ ꝙ ſit aliqͣ virtꝰ directiua oꝑationū ẜm ſeipſas. ſicut ſunt emptio ⁊ ven ditio. ⁊ hmōi oꝑationes ī quibꝰ attendit̉ rō debiti vl̓ in debiti ad alteꝝ. ⁊ ꝓpter hoc iuſticia ⁊ ꝑtes etus ꝓprie ſūt circa oꝑationes. ſic̄ circa ꝓpriaꝫ materiā. In quibuſdaꝫ ꝟo oꝑationibꝰ bonū ⁊ malū attendit̉ ſolū ẜm cōmenſū rationē ad oꝑantē. ⁊ iō oportet in his bonū ⁊ malū con ſiderari ẜm ꝙ hō bn̄ vel male afficit̉ circa hmōi. ⁊ ꝓpter hoc oportet ꝙ ꝟtutes in talibꝰ ſint principaliter circa in teriores affectiones. q̄ dicunt̉ aīe paſſiones. ſicut patꝫ d̓ tꝑantia. fortitudine. ⁊ alijs hmōi. Contingit auteꝫ ꝙ in oꝑationibꝰ q̄ ſunt ad alteꝝ. p̄termittat̉ bonū ꝟtutis pro pter inordinatam aī paſſionē. ⁊ tunc inqͣꝫtuꝫ corrumpit̉ cōmenſuratio exterioris oꝑationis. ē corruptio iuſticie. inqͣꝫtuꝫ aūt corrumpit̉ ꝯmenſuratio interioꝝ paſſionuꝫ. eſt corruptio alicuius alterius ꝟtutis. ſicut cum ꝓpter iram aliquis aliū ꝑcutit. in ipſa ꝑcuſſione indebita cor rumpit̉ iuſticia. īmoderantia ꝟo ixe corrumpit̉ manſue tudo. ⁊ ideꝫ patet in alijs. Et ꝑ hoc patet rn̄ſio ad obie cta. Nam prima rō ꝓcedit d̓ oꝑatione ẜm ꝙ eſt effectus ꝟtutis. alie vero due rōnes ꝓcedunt ex hoc ꝙ ad idē cō currūt oꝑatio ⁊ paſſio. ſed in quibuſdā virtꝰ ē principali ter circa oꝑationē. ī quibuſdā circa paſſionē rōne p̄dicta. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ ſit vna tm̄ ꝟtus moral̓ circa oꝑationes. Recti tudo enī oīm oꝑationuꝫ exterioꝝ videt̉ ad iuſticiā ꝑtine re. ſed iuſticia eſt vna ꝟtus. gͦ vna ſola virtus eſt circa oꝑationes. ¶ Pre. oꝑationes maxīe differentes eē vi dent̉. q̄ ordinant̉ ad bonū vnius. ⁊ q̄ ordinant̉ ad bonuꝫ multitudinis. ſꝫ iſta diuerſitas non diuerſificat ꝟtutes morales. Dicit enī phūs in. v. ethi. ꝙ iuſticia legal̓ q̄ or dinat actus hoīm ad cōe bonum. nō eſt aliud a ꝟtute q̄ ordinat actus hoīs ad vnum tm̄. niſi ẜm rōneꝫ. gͦ diuer ſitas oꝑationuꝫ nō cauſat diuerſitatē ꝟtutū moralium. ¶ Pre. Si ſunt diuerſe ꝟtutes morales circa diuerſas oꝑationes. oporteret ꝙ ẜm diuerſitatem oꝑationuꝫ eſſet diuerſitas ꝟtutū moraliū. ſed hoc patet eſſe falſum. naꝫ ad iuſticiā ꝑtinet in diuerſis generibꝰ cōmutationū recti tudinem ſtatuere. ⁊ etiā in diſtributionibꝰ. vt patꝫ in. v ethi. non gͦ diuerſe ꝟtutes ſunt diuerſaꝝ oꝑationū. Sꝫ ꝯtra eſt ꝙ religio ē alia virtus a pietate. quarū tn̄ vtraqꝫ ē circa oꝑationes quaſdā. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ oēs ꝟtutes mo rales q̄ ſunt circa oꝑa tiones. ꝯueniunt in quadā genera li rōne iuſticie. q̄ attendit̉ ẜm debitum ad alteꝝ. diſtin guunt̉ aūt ẜm diuerſas ſpāles rōnes. cuius rō eſt. qꝛ in oꝑationibꝰ exterioribꝰ ordo rōnis inſtituit̉. ſicut dictū ē. nō ẜm ꝓportioneꝫ ad effectionem hoīs. ſed ẜm ipſaꝫ con uenientiam rei in ſeipſa. ẜm quam ꝯuenientiā accipitur rō debiti. ex qͦ conſtituit̉ rō iuſticie. Ad iuſticiā enim ꝑti nere videt̉ vt quis debitū reddat. vn̄ oēs hmōi virtuteſ q̄ ſunt circa oꝑationes. habent aliqͦ modo rationeꝫ iuſti cie. ſed debitum non ē vnius rōnis in oībꝰ. aliter enī de betur aliquid equali. aliter ſuꝑiori. aliter minori. ⁊ aliter ex pacto vel ex ꝓmiſſo. vel ex bn̄ficio ſuſcepto. ⁊ ẜm has diuerſas rōnes debiti ſumunt̉ diuerſe ꝟtutes. puta reli gio eſt ꝑ quam debitū deo teddit̉. pietas eſt ꝑͤ quā reddit̉ debitum parentibꝰ vel patrie. gratia eſt ꝑ quā reddi tur debitū bn̄ factoribꝰ. ⁊ ſic de alijs. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ iu ſticia ꝓprie dicta eſt vna ſpecial̓ virtus q̄ attendit ꝑfectā rationem debiti. qd̓ ẜm equiuolentiā pōt reſtitui. dicit̉ tn̄ ⁊ ampliato nomine iufticia ẜm quamcūqꝫ debiti red ditionē. ⁊ ſic non eſt vna ſpecial̓ virtus. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ iuſticia q̄ intendit bonum cōe. eſt alia virtus a iuſticia q̄ ordinat̉ ad bonum priuatuꝫ alicuius. vnde ⁊ ius cōe di ſtinguit̉ a iure priuato. Et Tullius ponit vnam ſpecia lem virtutem pietatē. q̄ ordinat ad bonum patrie. ſed iu ſticia ordinans hominem ad bonuꝫ cōe. eſt general̓ per imperiū. qꝛ omnes actus virtutum ordinat ad finem ſu um .ſ. ad bonum cōe. ꝟtus auteꝫ ẜm ꝙ a tali iuſticia im perat̉. etiam iufticie nomen accipit. ⁊ ſic virtus a iuſticia legali non differt niſi ratione. ſic̄ ſola ratione differt vir tus operans ẜm ſeipſam. ⁊ virtus operans ad imperiuꝫ alterius. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ in omnibꝰ operationibꝰ ad iu ſticiam ſpecialem ꝑtinentibꝰ eſt eadem rō debiti. ⁊ iō eſt eadem virtus iuſticie. precipue qͣꝫtuꝫ ad cōmutationeſ. forte eniꝫ diſtributiua eſt alterius ſpeciei a cōmutatiua. ſed de hoc infra queretur. Ad quartū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ circa paſſiones non ſunt diuerſe ꝟtutes mora les. Eoꝝ enim q̄ conueniunt in principio ⁊ fine vnꝰ eſt habitus. ſicut patet maxime in ſcientijs. ſed omniuꝫ paſ fionum vnum eſt principium .ſ. amor. et oēs ad eundeꝫ finem terminant̉ .ſ. ad delectationem vel triſticiaꝫ. vt ſū pra habituꝫ eſt. gͦ circa omnes paſſiones eſt vna tm̄ mo ralis virtus. ¶ Pre. Si circa diuerſas paſſiones eſſent diuerſe virtutes morales ſequeret̉ ꝙ tot eſſent virtutes morales quot paſſiones. ſed hoc patet eſſe falſum. qꝛ cir ca oppoſitas paſſiones ē vna ⁊ eadem virtus moralis. ſi cut fortitudo circa timores ⁊ audacias. tꝑantiaˡ circa de lectationes et triſticias. non gͦ oportet ꝙ circa diuerſas oꝑationes ſint diuerſe ꝟtutes morales. ¶ Pre. amor concupiſcentia ⁊ delectatio ſunt paſſiones ſpē differen tes. vt ſupra habitum ē. ſed circa omnes has eſt vna vir tus .ſ. temperantia. gͦ virtutes morales non ſunt diuerſe circa diuerſas paſſiones. Sed ꝯͣ eſt ꝙ fortitudo eſt cir ca timores ⁊ audacias. tꝑantia circa concupiſcentias. mā ſuetudo circa iras. vt dr̄ in. iij. et. iiij. ethi. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ non pōt dici ꝙ circa oēs paſſiones ſit vna ſola ꝟtꝰ mo ralis. ſunt enim quedā paſſiones ad diuerſas potētias ꝑtinentes. alie nanqꝫ ꝑtinent ad iraſcibilē. alie ad concu piſcibilē. vt ſupra dictū eſt. nec tn̄ oportet ꝙ oīs diuerſi tas paſſionū ſufficiat ad ꝟtutes morales diuerſificādas. Primo quidē qꝛ quedā paſſiones ſunt q̄ ſibi opponunt̉ ẜm contrarietatē. ſicut gaudiū ⁊ triſticia. timor et auda cia. ⁊ alia hmōi. ⁊ circa huiuſmodi paſſiones ſic oppoſi tas oportet eē vnā ⁊ eandē ꝟtutē. cū enī ꝟtus moral̓ in quadā medietate conſi ſtat. mediū in contrarijs paſſioni bus ẜm eandē rōneꝫ inſtituit̉. ſic̄ ⁊ in naturalibꝰ ideꝫ eſt medium inter contraria. vt inter album et nigrum. Se cundo qꝛ diuerſe paſſiones inueniunt̉ ẜm eundem mo dum rationi repugnantes. puta ẜm impulſum ad id qd̓ eſt contra rationem. vel ẜm retractionem ab eo quod eſt ẜm rationem. ⁊ ideo diuerſe paſſiones concupiſcibilis non pertinent ad diuerſas virtutes morales. qꝛ eoꝝ mo tus ẜm quēdā ordinē ſe inuicē cōſequunt̉. vtpote ad idē ordinati .ſ. ad conſequenduꝫ bonum vel ad fugiendum malum. ſicut ex amore procedit concupiſcentia. Et ex

Queſtio LX
concupiſcentia ꝑuenit̉ ad delectationem. Et eadem ratō. eſt de oppoſitis. qꝛ ex adio ſequit̉ fuga vel abominatio. que ꝑducit ad triſticiam. Sed paſſiones iraſcibiliſ non ſunt vnius ordinis. ſed ad diuerſa ordinant. nam auda cia ⁊ timor ordinant̉ ad aliqd̓ magnū periculum. ſpes ⁊ deſperatio ad aliqd̓ bonum arduum. tra aūt ad ſuperan dum aliqd̓ ꝯtrariū qd̓ nocumentū intulit. ⁊ iō circa has paſſiones diuerſe ꝟtutes ordinant̉. vtpote tꝑantia circa paſſiones concupiſcibilis. fortitudo circa timores et au dacias. magnanimitas circa ſpem ⁊ deſperationem. mā ſuetudo circa iras. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ omnes paſſiones cō ueniunt in vno principio ⁊ fine cōi. non aūt in vno pro prio principio ſeu fine. vn̄ hoc non ſufficit ad vnitatem ꝟtutis moral̓. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſicut in naturalibꝰ idem ē principiū qͦ recedit̉ ab vno prīcipio ⁊ accedit̉ ad aliud ⁊ in rōnalibꝰ eſt eadem rō ꝯtrarioꝝ. ita etiam virtꝰ mo ralis q̄ in modum nature rōni conſentit eſt eadem cōtra riaꝝ paſſionum. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille tres paſſiones ad idem obiectum ordinant̉ ẜm quendam ordinem. vt di ctū eſt. ⁊ iō ad eandem virtutem moralem pertinent. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ virtutes morales non diſtinguant̉ ẜm obie cta paſſionum. ſicut enim ſunt obiecta paſſionū. ita ſunt obiecta oꝑationuꝫ. ſed ꝟtutes morales q̄ ſunt circa oꝑa tiones. non diſtinguunt̉ ẜm obiecta oꝑationuꝫ. ad ean dem enim virtuteꝫ iuſticie ꝑtinet emere vel vendere do muꝫ ⁊ equum. gͦ etiam nec ꝟtutes morales q̄ ſunt circa paſſiones diuerſificant̉ per obiecta paſſionum. ¶ Pre. Paſſiones ſunt quidam actus vel motus appetitus ſen ſitiui. ſed maior diuerſitas requirit̉ ad diuerſitatem ha bituum qͣꝫ ad diuerſitatem actuū. diuerſa igit̉ obiecta q̄ non diuerſificant ſpeciem paſſionis non diuerſificabūt ſpecieꝫ ꝟtutis moral̓. ita .ſ. ꝙ de oībꝰ delectationibꝰ erit vna ꝟtus moral̓. ⁊ ſimiliter eſt de alijs. ¶ Pre. magis ⁊ minus non diuerſificant ſpeciem. ſꝫ diuerſa delectabi lia non differunt niſi ẜm magis ⁊ minus. gͦ oīa ꝑtinent ad vnā ſpeciē ꝟtutis. ⁊ eadeꝫ rōne oīa terribilia. ⁊ ſimili ter de alijs. non gͦ ꝟtꝰ moral̓ diſtinguit̉ ẜm obiecta paſ ſionū. ¶ Pre. Sicut virtus ē oꝑatiua boni. ita eſt impe ditiua mali. ſꝫ circa ꝯcupiſcentias bonoruꝫ ſunt diuerſe virtutes. ſicut tꝑantia circa ꝯcupiſcentias delectationuꝫ tactus. ⁊ eutrapelia circa delectatiōes ludi. gͦ etiaꝫ circa timores maloꝝ debent eſſe diuerſe ꝟtutes. Sꝫ ꝯͣ eſt ꝙ caſtitas eſt circa delectabilia venereoꝝ. abſtinentia vero eſt circa delectabilia ciboꝝ ⁊ eutrapelia circa delectabi lia ludoꝝ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝑfectio v̓tutis ex rōne dependet ꝑfectio aūt paſſionis ex ipſo appetitu ſenſitiuo. vn̄ oportꝫ ꝙ ꝟtutes diuerſificent̉ ẜm ordinē ad rōneꝫ. paſſiōes au tem ẜm ordinē ad appetitū. Obiecta igit̉ paſſionum ẜm ꝙ diuerſimode ordinant̉ ad appetitū ſenſitiuuꝫ. cauſant diuerſas paſſionū ſpēs. ẜm vero ꝙ comꝑant̉ ad rōneꝫ. cauſant diuerſas ſpēs ꝟtutū. non eª aūt idē motus ro nis ⁊ appetitus ſenſitiui. vn̄ nihil ꝓlibet aliquā differen tiam obiectoꝝ cauſare diuerſitatem paſſionuꝫ. q̄ non cau ſat diuerſitatem ꝟtutū. ſicut qn̄ vna ꝟtus ē circa multaſ paſſiones. vt dictū eſt. ⁊ aliquā etiam differentiam obie ctoꝝ cauſare diuerſitatē ꝟtutū q̄ non cauſat diuerſitateꝫ paſſionū. cum circa vnā paſſionē. puta delectationē. di uerſe ꝟtutes ordinent̉. Et qꝛ diuerſe paſſiōes ad diuer ſas potentias ꝑtinentes ſꝑ pertinent̉ ad diuerſas virtu tes. vt dictum ē. ideo diuerſitas obiectorū q̄ reſpicit diuerſitatē potentiaꝝ ſꝑ diuerſificat ſpecies ꝟtutuꝫ. puta ꝙ aliquid ſit bonum abſolute. ⁊ aliquid bonum cum ali qua arduitate. ⁊ qꝛ ordine quodam rō inferiores homi ns ꝑtes regit. ⁊ etiam ſe ad exteriora extendit. iō etiā ẜm ꝙ vnū obiectum paſſionis apprehendit̉ ſenſu vel imagi natione. aut etiam ratione. ⁊ ẜm etiam ꝙ ꝑtinet ad aīaꝫ corpus vel exteriores res. diuerſaꝫ habitudineꝫ hꝫ ad rō nem. ⁊ ꝑ conſequens natuꝫ ē diuerſificare ꝟtutes. Do num igit̉ hominis qd̓ eſt obiectum amoris ꝯcupiſcētie delectationis. pōt accipi vel ad ſenſum corporis perti nens. vel ad interiorem anime apprehenſionem. ⁊ hoc ſi ue ordinet̉ ad bonū hominis in ſeipſo. vel qͣꝫtuꝫ ad cor pus. vel qͣꝫtuꝫ ad animam. ſiue ordinet̉ ad bonum hoīs in ordine ad alios. ⁊ oīs talis diuerſitas ꝓpter diuerſum ordinem ad rationem diuerſificat virtutem. Sic igitur ſi conſideretur aliqd̓ bonū. ſiquidem ſit ꝑ ſenſum tactus apprehenſum. ⁊ ad ꝯſiſtentiā hūaue vite ꝑtinens in indi uiduo vel in ſpē. ſicut ſunt delectabilia ciboꝝ ⁊ venereo rum erit ꝑtinens ad virtutē tꝑantie. delectationes autē alioꝝ ſenſuū cum non ſint vehementes non preſtant ali quam difficultatē rōni. ⁊ iō circa eas non ponit̉ aliqͣ vir tus q̄ eſt circa diffici le. ſicut ⁊ ars. vt dr̄ in. ij. ethi. bonuꝫ aūt non ſenſu ſed interiori ꝟtute apprehenſum ad ipſum hoīeꝫ ꝑtinens ẜm ſeipſum. ē ſicut pecunia ⁊ honor. quo rum pecunia ordinabil̓ eſt de ſe ad bonum corporis. ho nor aūt ꝯſiſtit in apprehenſione anime. ⁊ hec quidem bo na conſiderari pn̄t vel abſolute ẜm ꝙ ꝑtinent ad concu piſcibilem. vel cum arduitate quadā ẜm ꝙ pertinent ad iraſcibilem. que quidē diſtinctio non hꝫ locum in bonis que delectant tactum. qꝛ hmōi ſunt quedaꝫ infima. ⁊ cō petunt homini ẜm ꝙ conuenit cū brutis. Circa bonū igi tur pecunie abſolute ſumptum ẜm ꝙ eſt obiectum cōcu piſcētie vl̓ delectatiōis aut amoris ē liberalitas. circa bo nū aūt hmōi cū arduitate ſumptū ẜm ꝙ ē obiectū ſpei ē magnificētia. circa bonū ꝟo qd̓ eſt honor. ſiquideꝫ ſit ab ſolutē ſumptū ẜm ꝙ ē obiectū amoris. ſic ē quadā virtꝰ q̄ vocat̉ philotinia .i. amor honoris. ſi ꝟo cum arduitate conſideret̉ ẜm ꝙ eſt obiectum ſpei. ſic ē magnanimitas. vn̄ liberalitas ⁊ philotinia vident̉ eſſe in concupiſcibili. magnificentia ꝟo ⁊ magnanimitas in iraſcibili. bonum ꝟo hoīs in ordīe ad aliū non videt̉ arduitateꝫ habere. ſed accipit̉ vt abſolute ſumptū. ꝓut ē obiectū paſſionū cōcu piſcibil̓. qd̓ quidē bonū pōt eſſe alicui delectabile ẜm ꝙ p̄bet ſe alteri. vel in his q̄ ſerio fiunt .i. in actionibꝰ ꝑ ro nem ordinatis ad debitū finē. vel in his qͣ fiunt ludo. i. actionibꝰ ordinalis ad delectationē tm̄. q̄ nō eodeꝫ mō ſe hn̄t ad rōneꝫ ſicut prima. In ſerijs aūt ſe exhibet aliquis alteri dupliciter. Uno mō vt delectabilē decentibꝰ ver bis ⁊ factis. ⁊ hoc ꝑtinet ad quandā ꝟtutē quam Aꝝ. no minat amicitiā. ⁊ pōt dici affabilitas. Alio mō prebet ſe aliquis alteri vt manifeſtuꝫ ꝑ dicta ⁊ facta. ⁊ hoc ꝑtinet ad aliā ꝟtutē quā noīat ꝟitatē. manifeſtatio enim ꝓpin quius accedit ad rōneꝫ qͣꝫ delectatio. ⁊ ſeria qͣꝫ ioce ſa. vn̄ ⁊ circa delectationes ludoꝝ ē alia ꝟtꝰ quā phūs eutra peliā noīat. Sic igit̉ patꝫ ꝙ ẜm Aꝝ. ſunt vndecim ꝟtu tes morales circa paſſiones .ſ. forritudo. tꝑantia. liberali tas. magnificētia. magnanimitas. philutinia. manſuetu do. amicitia. ꝟitas. eutrapelia. ⁊ iuſticia. et diſtinguunt ẜm diuerſas materias vl̓ ẜm diuerſas paſſiones. vl̓ ẜm diuerſa obiecta. Si igitur addatur iuſticia. que eſt circa oꝑationes. erunt oēs duodecim. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ oīa obiecta eiuſdē oꝑationis ẜm ſpēm eandeꝫ habitudinem

Queſtio LXI
habent ad rationē. non aūt oīa obiecta eiuſdem paſſiōis ẜm ſpecieꝫ. qꝛ oꝑationes nō repugnāt rōni ſic̄ paſſiōes ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ alia ratione diuerſificantur paſſiones ⁊ alia virtutes. ſicut dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ magis ⁊ minus non diuerſificant ſpeciē niſi ꝓpter diuerſaꝫ habi tudinem ad rōneꝫ. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ bonum fortius ē ad mouendū qͣꝫ malū. non agit niſi ꝟtute boni. vt Diony. dicit. iiij. c. de diui. no. vn̄ malum non facit difficuliateꝫ rōni que requirat virtutem. niſi ſit excellens qd̓ videt̉ eī ſe vnum in vno genere paſſionis vn̄ circa itas nō ponit̉ niſi vna virtus .ſ. manſuetudo. ⁊ ſimiliter circa audactas vna ſola .ſ. fortitudo. ſed bonum ingerit difficultateꝫ. q̄ requirit virtutem. etiam ſi non ſit excellens in genere ta lis paſſionis. ⁊ iō circa concupiſcentias ponunt̉ diuerſe ꝟtutes morales. vt dictum eſt. ¶ Queſtio LXI Einde ꝯſideradum Peſt de virtutibꝰ cardinalibꝰ. ⁊ circa hoc que runt̉ quinqꝫ. Primo vtrum virtutes mora les debeant dici cardinales vel principales. Secundo de numero eaꝝ. Tertio que ſint. Quarto vtruꝫ differant ab inuicem. Quinto vtruꝫ diuidant̉ ꝯuenienter in vir tutes politicas. ⁊ purgatorias. ⁊ purgati aī. ⁊ exēplares. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ virtutes morales non debeant dici cardinales ſeu principales. Que enim ex oppoſitoⁱ diuidunt̉ ſunt ſimul natura. vt dicit̉ in predicamentis. ⁊ ſic vnum nō eſt altero principalius. ſed omnes ꝟtutes ex oppoſito di uidunt genꝰ ꝟtutis. gͦ nulle eaꝝ debent dici principales ¶ Pre. finis principalior eſt his q̄ ſunt ed finem. ſꝫ vir tutes theologice ſunt circa finem. ꝟtutes auteꝫ morales ſunt circa ea q̄ ſunt ad finem. gͦ ꝟtutes morales non de bent dici principales ſeu cardinales. ſed magis theologi ce. ¶ Pre. Principalius eſt qd̓ eſt ꝑ eſſentiaꝫ qͣꝫ qd̓ eſt ꝑ participationē. ſed virtutes intellectuales ꝑtinent ad rōnale ꝑ eſſentiā. ꝟtutes aūt morales ꝑtinent ad rōnale per ꝑticipationeꝫ. vt ſupra dictum ē. gͦ ꝟtutes morales non ſunt principales. ſed magis ꝟtutes intellectuales. Sed ꝯͣ eſt qd̓ Ambro. dicit ſuper Lucā. exponens illud Beati pauꝑes ſpiritu. Scimus virtutes eſſe quattuor cardinales .ſ. tꝑantiā. iuſticiā. prudentiā. fortitudinē. he aūt ſunt ꝟtutes morales. gͦ ꝟtutes morales ſunt cardīa les. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cūſimpliciter d̓ ꝟtute loquimur. intel ligimus loqui de ꝟtute humana. virtꝰ aūt humana vt ſupra dictum eſt. ẜm ꝑfectaꝫ rōneꝫ ꝟtutis dr̄. q̄ requirit rectitudinemˡ appetitus. hmōi enim virtus non ſolū fa cit facultatem bn̄ agendi. ſed ipſum etiā vſum boni ope ris cauſat. ſed ẜm imꝑfectaꝫ rōneꝫ virtutis dr̄ ꝟtꝰ q̄ nō requirit rectitudinem appetitus. qꝛ ſolum facit facultateꝫ bene agendi. non aūt cauſat boni oꝑis vſum. ꝯſtat autē ꝙ ꝑfectum ē principalius imꝑfecto. ⁊ iō virtutes q̄ con tinent rectitudinem appetitus dicunt̉ principales. hmōi aut ſunt virtutes morales. ⁊ inter intellectuales ſola pru dentia. q̄ etiam quodammō moralis eſt ẜm materiam. vt ex ſupradictis patet. vn̄ ꝯuenienter inter ꝟtutes mo rales ponunt̉ ille que dicunt̉ principales ſeu cardinales ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ qn̄ genus vniuocum diuidit̉ in ſuas ſpecies. tunc partes diuiſionis ex equo ſe habent ẜm rō nem generis. licet ẜm naturam rei vna ſpecies ſit princi palior ⁊ ꝑfectior alia. ſicut homo alijs animalibꝰ. ſed qn̄ eſt diuiſio alicuius analogi qd̓ dicitur de pluribus ẜm
prius ⁊ poſterius. tunc nihi l ꝓhibet vnum eſſe principa lius altero. etiam ẜm cōmunem rationem. ſicut ſub ſtan tia principalius dr̄ ens qͣꝫ accidens. ⁊ talis ē diuiſio vir tutum in diuerſa genera virtutum. eo ꝙ bonum rationiſ non ẜm eundem ordinem inuenit̉ in omnibꝰ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ virtutes theologice ſunt ſupra hominem. vt ſupra dictū ē. vnde non ꝓprie dicunt̉ virtutes humane. ſꝫ ſu per humane vel diuine. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ alie virtutes in tellectuales a prudentia ⁊ ſi ſint principaliores qͣꝫ mora les qͣꝫtum ad ſubiectum. non tamen ſunt principaliores qͣꝫtuꝫ ad rationem virtutis. que reſpicit bonum quod ē obiectum appetitus. Ad ſecundū ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ nō ſint quattuor virtutes cardinales. Pru dentia enim eſt directiua aliaꝝ virtutum moraliuꝫ. vt ex ſupradictis patet. ſed id qd̓ eſt directiuum alioꝝ princi palius eſt. gͦ prudentia ſola ē virtus principal̓. ¶ Pre. Uirtutes principales ſunt aliqͦ mō morales. ſed ad oꝑa tiones morales ordinamur ꝑrationē practicam ⁊ apperi tum rectum. vt dr̄ in. vi. ethi. gͦ ſole due ꝟtutes cardina les ſunt. ¶ Pre. Inter alias etiam virtutes vnaʸ ē prī cipalior altera. ſed ad hoc ꝙ ꝟtus dicat̉ principalis non requirit̉ ꝙ ſit principalis reſpectu omniuꝫ. ſed reſpectu quarundam. gͦ videtur ꝙ ſint multo plures principales virtutes. Sed contra eſt qd̓ Grego. dicit in. ij. moral̓. In quattuor ꝟtutibꝰ tota bona operis ſtructura conſur git. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ numerus aliquorū accipi poteſt aut ẜm principia formalia. aut ẜm ſubiecta. et vtroqꝫ modo inueniuntur quattuor cardina les virtutes. Principiuꝫ enim formale virtutis de qua nunc loquimur. eſt ratio nis bonum. quod quidem dupliciter poteſt conſiderari Uno mō ẜm ꝙ in ipſa conſideratione rationis cōſiſtit. ⁊ ſic erit vna virtus principalis q̄ dicit̉ prudentia. Alio modo ẜm ꝙ circa aliquid ponitur rationis ordo. et hoc vel circa operationes. ⁊ ſic eſt iuſticia. vel circa paſſiones ⁊ ſic neceſſe eſt eſſe duas virtutes. ordinem enim ratiōis neceſſe eſt ponere circa paſſiones. conſiderata repugnā tia ipſaꝝ ad rationem. q̄ quidem poteſt eſſe dupliciter. Uno mō ẜm ꝙ paſſio impellit ad aliquid ꝯtrarium rō ni. ⁊ ſic neceſſe eſt ꝙ paſſio reprimat̉. ⁊ ab hoc denomīa tur temperantia. Alio modo ẜm ꝙ paſſio retrahit ab eo qd̓ ratio dictat ſicuti timor periculoꝝ vel laboꝝ. ⁊ ſic ne ceſſe eſt ꝙ homo firmet̉ in eo qd̓ eſt rationis ne recedat ⁊ ab hoc denominat̉ fortitudo. Et ſimiliter ẜm ſubiecta idem numerus inuenit̉. Quadruplex enim inuenit̉ ſub iectum huius virtutis de qua nunc loquimur .ſ. rationa le per eſſentiam qd̓ prudentia ꝑficit. ⁊ rationale ꝑ parti cipationem qd̓ diuiditur in tria. i. in voluntatem que ē ſubiectum iuſticie. ⁊ in concupiſcibilem que eſt ſubiectū temperantie. ⁊ in iraſcibilem que eſt ſubiectum fortitu dinis. ¶ Ad i. ergo dd̓. ꝙ prudentia eſt ſimpliciter prī cipalior omnibus. ſꝫ alie ponunt̉ principales vnaqueqꝫ in ſuo genere. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rationale per participatio nem diuiditur in tria. vt dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ om nes alie virtutes quarum vna eſt principalior alia redu cuntur ad predictas quattuor. ⁊ qͣꝫtū ad ſubiectū ⁊ qͣꝫtū ad rationes formales. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ alie virtutes magis debeāt dici principales qͣꝫ iſte. Id enī qd̓ eſt maximū ī vno quoqꝫ genere videt̉ eē

Queſtio LXI
principalius. ſed magnanimitas operatur magnum in oībꝰ virtutibꝰ. vt dr̄ in. iiij. ethi. gͦ magnanimitas maxīe debet dici principal̓ ꝟtꝰ. ¶ Pre. Illud ꝑ qd̓ alie virtu tes firmant̉. videt̉ eſſe maxīe principal̓ ꝟtus. ſed humili tas eſt hmōi. Dicit enim Grego. ꝙ qui ceteras virtu tes ſine hūilitate congregat. quaſi paleas in ventū por tat. gͦ hūilitas videt̉ eſſe maxime principal̓. ¶ Pre. Il lud videt̉ eſſe maxime principale qd̓ eſt ꝑfectiſſimū. ſed hoc pertinet ad patientiā. ẜm illud Iacobi. i. Patientia opus ꝑfectum hꝫ. gͦ patientia debet poni principal̓. Sꝫ contra eſt ꝙ Tullius in ſua rhetorica ad has qͣttuor om nes alias reduc̄. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū ē. hmōi quattuor ꝟtutes cardinales accipiunt̉ ẜm qͣttuor forma les rōnes ꝟtutis de qua loquimur. q̄ quidem in aliqui bus actibꝰ vel paſſionibꝰ principaliter inueniunt̉ ſic̄ bo num ꝯſiſtens in ꝯſideratione rōnis. principaliter inueni tur in ipſo rōnis imꝑio. nō aūt in ꝯſilio neqꝫ in iudicio. vt ſupra dictū eſt. Similiter aūt bonum rationis pro ut ponit̉ in oꝑationibꝰ. ẜm rōneꝫ recti et debiti principa liter inuenit̉ in cōmutationibꝰ vel diſtributionibꝰ. que ſunt ad alteꝝ cū equalitate. bonum aūt refrenandi paſ ſiones principaliter inuenit̉ in paſſionibꝰ qͣs maxīe dif ficile eſt reprimere .ſ. in delectationibꝰ tactus. bonuꝫ aūt firmitatis ad ſtandū in bono rōnis ꝯͣ impetū paſſionuꝫ precipue inuenit̉ in ꝑiculis mortis. ꝯͣtra q̄ difficilimum eſt ſtare. Sic igit̉ p̄dictas qͣttuor ꝟtutes dupliciter con ſiderare poſſumus. Uno mō ẜm cōes rōnes formales. ⁊ ẜm hoc dicunt̉ principales. quaſi generales ad omnes ꝟtutes. vtpote ꝙ oīs virtus q̄ facit bonum in ꝯſideratō ne rōnis dicat̉ prudentia. ⁊ ꝙ oīs ꝟtus q̄ facit bonū de biti ⁊ recti in operationibꝰ dicat̉ iuſticia. ⁊ omnis virtus q̄ cohibet paſſiones ⁊ deprimit dicat̉ temperantia. ⁊ om nis virtus q̄ facit firmitatē animi ꝯtra quaſcunqꝫ paſſio nes dicat̉ fortitudo. ⁊ ſic multi loquunt̉ de iſtis ꝟtutibꝰ tam ſacri doctores qͣꝫ etiam philoſophi. ⁊ ſic alie ꝟtutes ſub ipſis continentur. Un̄ ceſſant oēs obiectiones. Alio vero modo pn̄t accipi ẜm ꝙ iſte ꝟtutes denominantur ab eo qd̓ eſt principium in vnaquaqꝫ materia. ⁊ ſic ſunt ſpeciales v̓tutes contra alias diuiſe. dicunt̉ tn̄ principa les reſpectu aliaꝝ. ꝓpter principalitatē materie. puta ꝙ prudentia dicat̉ q̄ preceptiua ē. iuſticia q̄ ē circa actioneſ debitas inter equales. temperantia q̄ reprimit concupi ſcentias delectationū ractus. fortitudo q̄ firmat cōtra pe ricula mortis. Et ſic etiā ceſſant obiectiones. qꝛ alie ꝟtu tes pn̄t habere aliquas alias principalitates. ſed iſte di cunt̉ principales rōne materie. vt ſupra dictum eſt. Ad quartū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ qͣttuor p̄dicte ꝟtutes non ſint diuerſe ꝟtutes ⁊ adinuicē diſtincte. Dicit enim Grego. in. xxij. moral̓. Prudentia vera non eſt q̄ iuſta ⁊ tꝑans ⁊ fortis nō eſt. nec ꝑfecta tꝑantia q̄ fortis iuſta ⁊ prudens nō eſt. nec for titudo integra q̄ prudens tꝑans ⁊ iuſta nō eſt. nec vera iuſticia q̄ prudens ⁊ fortis ⁊ tꝑans nō eſt. hoc aūt nō cō tingeret ſi p̄dicte qͣttuor ꝟtutes eſſent adinuicem diſtin cte. diuerſe enim ſpēs eiuſdē generis nō denominant ſe inuicē. gͦ predicte ꝟtutes non ſunt abinuicem diſtīcte. ¶ Prē. Eoꝝ que ab inuicē ſunt diſtincta. qd̓ eſt vnius non attribuit̉ alteri. ſed illud qd̓ eſt tꝑantie attribuit̉ for titudini. Dic̄ enī Ambro. in. j. li. de offi. Iure ea fortitu do vocat̉ qn̄ vnuſquiſqꝫ ſeip̄m vincit. nullis illecebris emollit̉ atqꝫ inflectit̉. De tꝑantia etiā dicit ꝙ modū vel
ordineꝫ ẜuat oīm q̄ vel agenda vel dicenda arbitramur. gͦ videt̉ ꝙ hmōi virtutes non ſunt adinuicem diſtincte. ¶ Pre. phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ ad ꝟtuteꝫ hec requirunt̉ Primū quidem ſi ſciens. deinde ſi eligens. ⁊ ſi eligēs p̄ ter hoc quidem textium ſi firme ⁊ immobiliter habeat et oꝑat̉. ſed hoꝝ primum videt̉ ad prudentiā ꝑtinere. q̄ eſt reica rō agibilium. Secundū .ſ. eligere ad tꝑantiaꝫ. vt aliquis non ex paſſione. ſꝫ ex electione agat paſſionibꝰ re frenatis. Tertiū vt aliquis ꝓpter debitū finē oꝑet̉ recti tudinē quandā continet. q̄ videt̉ ad iuſticiā ꝑtinere. ali ud .ſ. firmitas ⁊ īmobilitas ꝑtinet ad fortitudinē. gͦ que libet haꝝ ꝟtutuꝫ eſt general̓ ad oēs ꝟtutes. gͦ non diſtī guunt̉ ad inuicem. Sꝫ contra eſt qd̓ Aug. dicit in li. de moribꝰ eccleſie. ꝙ quadriꝑtita dr̄ virtus ex ipſius amo ris vario affectu. ⁊ ſubiungit de p̄dictis quattuor ꝟtuti bus. p̄dicte gͦ quattuor ꝟtutes ſunt ab inuiceꝫ diſtincte. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. p̄dicte quattuor ꝟtu tes dupliciter a diuerſis accipiunt̉. Quidaꝫ enī accipiūt eas ꝓut ſignificant quaſdam generales conditiones hu mani animi. q̄ inueniunt̉ in oībꝰ virtutibꝰ. ita .ſ. ꝙ pru dentia nihil ſit aliud qͣꝫ quedā rectitudo diſcretionis in quibuſcunqꝫ actibꝰ vel materijs. iuſticia vero ſit quedaꝫ recritudo animi ꝑ quam hō oꝑat̉ qd̓ debet in quacunqꝫ materia. tꝑantia vero ſit quedā diſpoſitio animi q̄ mo dū quibuſcunqꝫ paſſionibꝰ vel oꝑationibꝰ īponit ne vl tra debituꝫ efferant̉. fortitudo vero ſit quedā diſpoſitio aīe ꝑ quaꝫ firmet̉ in eo qd̓ eſt ẜm rōneꝫ contra quoſcūqꝫ impetus paſſionū vel oꝑationuꝫ labores. hec auteꝫ quat tuor ſic diſtincta non important diuerſitatem habituuꝫ virtuoſoꝝ qͣꝫtuꝫ ad iuſticiam. temperantiam. ⁊ fortitudi nem. cui libet enim virtuti morali ex hoc ꝙ eſt habitꝰ con uenit quedam firmitas vt a contrario non moueatur qd̓ dictum eſt ad fortitudinem pertinere. ex hoc vero ꝙ eſt virtus. habet ꝙ ordinetur ad bonum in quo importatur rō recti vel debiti. qd̓ dicebat̉ ad iuſticiaꝫ ꝑtinere in hoc vero ꝙ ē virtus moral̓ rōneꝫ ꝑticipans. hꝫ ꝙ moduꝫ rō nis in oībꝰ ẜuet. ⁊ vltra ſe non extendat. qd̓ dicebat ꝑti nere ad tꝑantiaꝫ. ſolū aūt hoc qd̓ eſt diſcretioneꝫ habere qd̓ attribuebat̉ prudentie. videt̉ diſtingui ab. alijs tribꝰ inqͣꝫtū hoc ē ipſius rōnis ꝑ eſſentiā. alia vero tria impor tant qͣꝫdaꝫ ꝑticipationeꝫ rōnis ꝑ modū applicationis cu iuſdā ad paſſiones vel oꝑationes. Sic igit̉ ẜm predicta prudentia quideꝫ eſſet virtus diſtincta ab alijs tribꝰ. ſed alie tres non eſſent virtutes diſtincte ab inuicem. Ma nifeſtū eſt enim ꝙ vna ⁊ eadem virtus ⁊ eſt habitus. ⁊ ē virtus. ⁊ eſt moralis. Alij vero ⁊ melius accipiunt has quattuor virtutes ẜm ꝙ determinant̉ ad materias ſpe ciales. vnaqueqꝫ quidem illaruꝫ ad vnam materiam in qua principaliter laudatur. illa generalis conditio a qua nomen virtutis accipit̉. vt ſupra dictū eſt. ⁊ ẜm hoc ma nifeſtum eſt ꝙ predicte virtutes ſunt diuerſi habitꝰ ẜm diuerſitatē obiectoꝝ diſtincti. ¶Ad. j. ergo dicendum ꝙ Grego. loquit̉ de predictis quattuor virtutibus ẜm primam acceptionem. Uel poteſt dici ꝙ iſte quattuor virtutes denominantur ad inuicem per redundantiam quandam. id enim quod eſt prudentie redundat in ali as virtutes inquantū a prudentia diriguntur. ſnaque qꝫ vero aliarum redundat in alias ea ratione ꝙ qui po teſt quod eſt difficilius. poteſt ⁊ id quod minus eſt diffi cile vn̄ qui poteſt refrenare cōcupiſcentias delectabiliuꝫ ẜm tactu ne modū excedāt. quod ē difficilimuꝫ. ex hoc ipſo redditur habilior vt refrenet audaciam in periculis

Queſtio LXII
mortis. nec vltra modum ꝓcedat. qd̓ eſt longe facilius. ⁊ ẜm hoc fortitudo dr̄ temꝑata. tꝑantia etiam dr̄ fortis ex redūdantia fortitudīs intꝑantia. inqͣꝫtuꝫ .ſ. ille qui ꝑ fortitudinē hꝫ aīm firmū ꝯͣ ꝑicula mortis. qd̓ eſt diffici limū. ē habilior vt retineat animi firmitatē ꝯͣ impetꝰ de lectationū. qꝛ vt dicit Tullius in primo de officijs. Nō ē ꝯſentaneū vt qui metu nō frangit̉. cupiditate frangat̉. nec qui inuictum ſe a labore p̄ſtiterit. vinci a voluptate aliqn̄ poſſit. Et ꝑ hoc etiā patꝫ rn̄ſio ad ſecundū. Sic enī tꝑantia in oībꝰ modū ẜuat. ⁊ fortitudo ꝯtra illecebras vo luptatū aīm ẜuat inflexū. vel inqͣꝫtuꝫ iſte virtutes deno minant quaſdā generales ꝯditiones ꝟtutuꝫ. vel ꝑredū dantiā predictaꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille qͣttuor generales ꝟ tutū ꝯditiones quas ponit phus nō ſunt ꝓprie predi ctis ꝟtutibꝰ. ſed pn̄t eis appropriari ẜm modū iā dictuꝫ. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ inconueniēter hmōi qͣttuor ꝟtutes diuidant̉ ī ꝟtutes exemplares. purgati animi. purgatorias ⁊ poli ticas. Ut enī Macrobius dicit in. ij. ſuꝑ ſomnium Sci pionis. ꝟtutes exēplares ſunt q̄ in ipſa diuina mēte cō ſiſtunt. ſed phūs in. x. ethi. dicit ꝙ ridiculū ē deo iuſtici am. fortitudinē. tꝑantiā. ⁊ prudentiā attribuere. gͦ ꝟtu tes hmōi non pn̄t eſſe exēplares. ¶ Pre. Uirtutes pui gati animi dicunt̉ q̄ ſunt abſqꝫ paſſionibꝰ. Dic̄ enī ibidē Macrobius ꝙ tꝑantie purgati animi ē terrenas cupidi tates non reprimere. ſꝫ penitus obliuiſci. fortitudīs aūt paſſiones ignorare. non vincere. dictuꝫ eſt aūt ſupra ꝙ hmōi ꝟtutes ſine paſſionibꝰ eſſe non pn̄t. gͦ hmōi virtu tes purgati animi eſſe nō pn̄t. ¶ Pre. Uirtutes purga torias dicit eſſe eoꝝ qui quadā hūanoꝝ fuga ſolis ſe inſi runt diuinis. ſed hoc videt̉ eſſe vitioſum. Dicit enī Tul lius in primo de officijs. ꝙ qui deſpicere ſe dicunt ea q̄ pleriqꝫ mirant̉ .ſ. imꝑia ⁊ magiſtratus. his non mō lau di. veꝝ etiam vitio dandū puto. gͦ non ſunt alique ꝟtu tes purgatorie. ¶ Pre. Uirtutes politicas eē dic̄. qui bus boni viri reipublice ꝯſulunt. vrbeſqꝫ tuent̉. ſed ad bonum cōe ſola iuſticia legal̓ ordinat̉. vt phūs dicit ī. v. ethi. gͦ alie virtutes non debent dici politice. Sed con tra eſt qd̓ Macrobius ibideꝫ dicit. Plotinus inter phīe profeſſores cū Platōne princeps. qͣttuor ſunt inquit qͣ ternaꝝ genera ꝟtutuꝫ ex his prime politice vocant̉. ſecū de purgatorie. tertie aūt iam purgati animi. quare exem plares. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut Aug. dicit in li. de moribꝰ ec cleſie. oportet ꝙ aīa aliquid ſequatur ad hoc ꝙ ei poſſit ꝟtus innaſci. ⁊ hoc deus eſt. quem ſi ſequimur bn̄ viui mus. Oportet igit̉ ꝙ exemplar hūane ꝟtutis in deo p̄ exiſtat. ſicut ⁊ in eo p̄exiſtunt oīm reꝝ rōnes. Sic igitur ꝟtus pōt ꝯſiderari vel ꝓut eſt exemplariter in deo. et ſic dicunt̉ ꝟtutes exemplares. ita .ſ. ꝙ ipſa diuina mens in deo dicat̉ prudētia. temꝑantia ꝟo conuerſio diuine in tentionis ad ſeipſum ſicut ī nobis tꝑantia dr̄ per hoc ꝙ concupiſcibil̓ conformat̉ rōni. fortitudo aūt dei eſt im mutabilitas. iuſticia ꝟo dei eſt obſeruatō legis eterne in ſuis oꝑbꝰ. ſicut Plotinus dixit. Et qꝛ hō ẜm ſuaꝫ natu raꝫ eſt animal politicum. virtutes hmōi ꝓut in hoīe exi ſtunt. ẜm conditionem ſue nature politice vocant̉. ꝓut .ſ. hō ẜm has virtutes recte ſe hꝫ in rebꝰ humanis gerēdis ẜm quem modū hactenus de his virtutibꝰ locuti ſumꝰ. Sed qꝛ ad hominem ꝑtinet vt etiaꝫ ad diuina ſe trahat qͣꝫ tuꝫ poteſt. vt etiam phūs dicit in. x. ethi. ⁊ hoc nobis in ſacra ſcriptura commendat̉ multipliciter. vt eſt illud.
Matthei. v. Eſtote perfecti ſicut et pater veſter celeſtis perfectus ē. neceſſe eſt ponere quaſdā virtutes medias inter politicas. que ſunt virtutes humane ⁊ exemplareſ que ſunt virtutes diuine. que quidem virtutes diſtin guunt̉ ẜm diuerſitatem motus et termini. ita ſcꝫ ꝙ que dam ſunt virtutes ttanſcendentium ⁊ in diuinam ſimi litudinem tendentium. ⁊ he vocant̉ virtutes purgatorie. ita. ſcꝫ ꝙ prudentia omnia mundana diuinoruꝫ contem platione deſpiciat. omnemqꝫ anime cogitationum in di uina ſola dirigat. temperantia vero relinquat inqͣꝫtū na tura patif que corporis vſus requirit. fortitudinis autē eſt vt aīa non terreat̉ ꝓpter receſſum a corpore ⁊ acceſſuꝫ ſuperna. iuſticia vero eſt vt tota aīa conſentiat ad hmōi propoſiti viam. Quedam vero ſunt virtutes iam aſſe quentium diuinam ſimilitudinem. que vocant̉ ꝟtutes iā purgati animi. ita. ſcꝫ ꝙ prudentia ſola diuina intuea tur. temperantia terrenas cupiditates neſciat. fortitudo paſſiones ignoret. iuſticia cū diuina mente perpetuo fe dere ſociet̉. eam .ſ. imitando. quas quidem ꝟtutes dici mus eſſe beatoꝝ. vel aliquoꝝ in hac vita perfectiſſimoꝝ. ¶ Ad .i. ergo dd̓. ꝙ philoſophus loquit̉ de his virtu tibꝰ ẜm ꝙ ſunt circa res hūanas. puta iuſticia circa em ptiones vel venditiones. fortitudo aūt circa timores. tē perantia circa concupiſcentias. ſic enim ridiculum ē eas deo attribuere. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝟtutes humane ſunt circa paſſiones .ſ. v̓tutes hominum in hoc mundo cōuer ſantium. ſed virtutes eoꝝ qui plenam beatitudinem aſ ſequunt̉ ſunt abſqꝫ paſſionibꝰ. Unde Plotinus dic̄ ꝙ paſſiones politice virtutes molliunt .i. ad mediuꝫ redu cunt. ſecunde .ſ. purgatorie auferunt. tertie que ſunt pur gati animi obliuiſcunt̉. quartas .ſ. exemplares nephas eſt nominari. qͣꝫuis dici poſſit ꝙ loquit̉ hic de paſſioni bus ẜm ꝙ ſignificant aliquos inordinatos moiꝰ. ¶Ad iij. dicenduꝫ ꝙ deſerere res humanas vbi neceſſitas im ponit̉ vitioſum eſt. alias eſt virtuoſum. vnde paruꝫ ſu pra Tullius premittit. His forſitā concedendum ē rem publicam non capeſcentibꝰ qui excellenti ingenio doctri ne ſe dederunt. ⁊ his qui aut valitudīs imbecillitate aut aliqua grauiori cauſa impediti. a re publica receſſerunt. cum eius adminiſtrande poteſtatem alijs laudemqꝫ cō cederent. qd̓ conſonat ei quod Aug. dicit. xix. de ciui. d̓i ocium ſanctum querit charitas veritatis. negocium iu ſtum ſuſcipit neceſſitas charitatis. quam ſarcinam ſi nul lus imponit percipiende atqꝫ intuende vacandum ē ve ritati. ſi autem imponit̉. ſuſcipienda eſt propter charita tis neceſſitatem. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ ſola iuſticia legalis directe reſpicit bonum cōmune. ſed per imperium om nes alias ꝟtutes ad bonuꝫ cōmune trahit. vt in. v. ethi. dicit philoſophus. Eſt enim conſiderandum ꝙ ad poli ticas virtutes ẜm ꝙ hic dicunt̉. pertinet non ſolum be ne operari ad cōmune. ſed etiam bene operari ad partes cōmunis. ſcꝫ ad domum vel aliquam ſingularem perſo nam. ¶ Queſtio LXII. Einde ꝯſiderādum eſt de virtutibꝰ theologicis. ⁊ circa hoc que runtur quattuor. Primo vtrū ſint alique virtutes theo logice. Secundo vtrum virtutes theologice diſtinguan tur ab intellectualibus ⁊ moralibus. Tertio quot ⁊ que ſint. Quarto de ordine earum. Ad primum ſic ꝓceditur

Queſtio LXII
Uidet̉ ꝙ non ſint alique ꝟtutes theologice. Ut eniꝫ dt̄ in. vi. ethi. ꝟtꝰ eſt diſpoſitio ꝑfecti ad optimū. dico autē ꝑfectū qd̓ eſt diſpoſitū ẜm naturaꝫ. ſed id qd̓ eſt diuinū eſt ſupra naturā hoīs. gͦ virtutes theologice nō ſunt vir tutes hoīs. ¶ Pre. Uirtutes theologice dicunt̉ quaſi virtutes diuine. ſed virtutes diuine ſunt exemplares. vt dictū eſt. q̄ quidē non ſunt in nobis. ſed in deo. gͦ virtu tes theologice nō ſunt virtutes hoīs. ¶ Pre. Uirtutes theologice dicunt̉ quibꝰ ordinamur in deū. qui ē primū principiū ⁊ vltimꝰ finis. ſed hō ex ip̄a natura rōnis ⁊ vo luntatis hꝫ ordinē ad primū principium ⁊ ad vltimū fi nem. non gͦ requirunt̉ aliqui habitus virtutū theologica rū quibꝰ rō ⁊ voluntas ordinet̉ in deū. ¶ Sꝫ ꝯͣ eſt ꝙ p̄ cepta legis ſunt de actibꝰ virtutū. ſꝫ de actibꝰ fidei. ſper. ⁊ charitatis dant̉ precepta in lege diuina. Dicitur enim Ecc̄. ij. Qui timetis deū credite illi. Itē ſperate in illum Item diligite illū. gͦ fides ſpes ⁊ charitas ſunt ꝟtutes ī deū ordinantes. ſunt gͣ theologice. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝑ ꝟtu tem ꝑficit̉ hō ad actus quibꝰ in beatitudineꝫ ordinat̉. vt ex ſupradictis patet. ē aūt duplex hoīs beatitudo ſiue feli citas. vt ſupra dictū ē. Una quideꝫ ꝓportionata hūane nature. ad quam .ſ. hō ꝑuenire pōt ꝑ principia ſue natu re. Alia aūt eſt beatitudo naturā hoīs excedens. ad quā hō ſola diuina ꝟtute ꝑuenire pōt ẜm quandā diuinita tis ꝑticipationē. ẜm ꝙ dr̄. ij. Pe. ij. ꝙ ꝑ xp̄m facti ſumꝰ ꝯſortes diuine nature. Et qꝛ hmōi beatitudo ꝓportioneꝫ hūane nature excedit principia naturalia hoīs. ex quibꝰ procedit ad bn̄ agendū. ẜm ſuam ꝓportioneꝫ non ſuffici unt ad ordinandū hoīeꝫ in beatitudinē predictam. vnde oportꝫ ꝙ ſuꝑaddant̉ hōi diuinitus aliqͣ principia per qͦ ita ordinet̉ ad beatitudinē ſuꝑnaturalem. ſicut ꝑ princi pia naturalia ordinant̉ ad fine ꝯnaturalē. non tn̄ abſqꝫ adiutorio diuino. ⁊ hmōi principia ꝟtutes dicunt̉ theo logice. tum qꝛ hn̄t deū ꝓ obiecto inqͣꝫtuꝫ ꝑ eas recte or dinamur in deū. tum qꝛ a ſolo deo nobis infundunt̉: tū qꝛ ſola diuina reuelatione in ſacra ſcriptura hmōi virtu tes tradunt̉. ¶ Ad. 1. gͦ dd̓. ꝙ aliqͣ natura pōt attribui alicui rei dupliciter. Uno mō eſſentialiter. ⁊ ſic hmōi vir tutes theologice excedunt hoīs naturam. Alio mō ꝑti cipatiue. ſicut lignum ignitū ꝑticipat naturā ignis ⁊ qd̓ ammō fit hō ꝑticeps diuine nature. vt dictū eſt. ⁊ ſic iſte virtutes ꝯueniunt hōi ẜm naturā ꝑticipataꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ iſte virtutes nō dicunt̉ diuine ſicut quibꝰ deus fit virtuoſus. ſed ſicut quibꝰ nos efficimur ꝟtuoſi a deo ⁊ ī ordīe ad deū. vn̄ non ſunt exemplares ſꝫ exēplate. ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ad deū naturaliter rō ⁊ voluntas ordinat̉ ꝓut eſt nature principiū ⁊ finis. ẜm tn̄ ꝓportioneꝫ nature. ſed ad ipſum ẜm ꝙ ē obiectū beatitudīs ſuꝑ natural̓ rō ⁊ vo luntas ẜm ſuā naturam non ordinant̉ ſufficienter. Ad ſecundū ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ virtutes theologice non diſtinguant̉ a morali bus ⁊ intellectualibꝰ. Uirtutes eniꝫ theologice ſi ſunt in aīa hūana oportet ꝙ ꝑficiant ip̄aꝫ vel ẜm ꝑteꝫ intellecti uam. vel ẜm ꝑteꝫ appetitiuā. ſed virtutes que ꝑficiūt ẜm ꝑteꝫ intellectiuā dicunt̉ intellectuales. virtutes aūt que ꝑficiunt ꝑteꝫ appetitiuā ſunt morales. gͦ virtutes theolo gice non diſtinguunt̉ a virtutibꝰ moralibꝰ ⁊ intellectua libꝰ. ¶ Pre. Uirtutes theologice dicunt̉ q̄ ordināt nos ad deū. ſed inter intellectuales virtutes ē aliqͣ q̄ ordīat nos ad deū .ſ. ſapīa q̄ eſt de diuinis. vtpote cām altiſſi mā ꝯſiderans. gͦ virtutes theologice ab intellectualibuſ
virtutibꝰ non diſtinguunt̉. ¶ Pre. Aug. in li. de mori bus eccleſie manifeſtat in quattuor virtutibꝰ cardīalibꝰ ꝙ ſunt ordo amoris. ſed amor ē charitas q̄ ponit̉ virtus theologica. gͦ virtutes morales non diſtinguunt̉ a theo logicis. Sed ꝯͣ. id qd̓ eſt ſupra naturaꝫ hoīs diſtinguit̉? ab eo qd̓ eſt ẜm naturā hoīs. ſꝫ virtutes theologice ſunt ſuꝑ naturā hoīs. cui ẜm naturā conueniunt virtuteſ in tellectuales ⁊ morales. vt ex ſupradictis patet. gͦ diſtin guunt̉ ab inuicē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. hītꝰ ſpecie diſtīguunt̉ ẜm formale differentiā obiectoꝝ. obie ctū aūt theologicaꝝ virtutū eſt ipſe deus qui eſt vltimuſ reꝝ finis. ꝓut nr̄e rōnis cognitionē excedit. obiectum aūt virtutum intellectualiū ⁊ moraliuꝫ ē aliquid qd̓ hūana rōne comprehendi pōt. vn̄ virtutes theologice ſpecie di ſtinguunt̉ a moralibꝰ ⁊ intellectualibꝰ. ¶ Ad. i. gͦ. dd̓. ꝙ virtutes intellectuales ⁊ morales ꝑficiunt intellectuꝫ ⁊ appetitū hoīs ẜm ꝓportioneꝫ nature hūane. ſed theologi ce ſuꝑnaturaliter. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ſapīa q̄ a philoſopho ponit̉ intellectual̓ virtus conſiderat diuina ẜm ꝙ ſunt ī ueſtigabilia rōne hūana. ſed theologica virtus ē circa ea ẜm ꝙ rōneꝫ hūanaꝫ excedunt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ licꝫ chari tas ſit amor. non tn̄ oīs amor eſt charitas. Cum gͦ dr̄ ꝙ oīs ꝟtꝰ eſt ordo amoris. pōt intelligi vl̓ de amore cōiter dicto. vl̓ de amore charitatis. ſi d̓ amore cōiter dicto ſic dr̄ q̄libꝫ ꝟtꝰ eſſe ordo amoris. inqͣꝫtū ad qͣꝫlibꝫ cardīaliū virtutū requirit̉ ordinata affectio. oīs aūt affectionis ra dix ⁊ principiū ē amor vt ſupra dictū eſt. ſi aūt intelligat̉ de amore charitatis. non dat̉ ꝑ hoc intelligi ꝙ quelibet alia virtus eſſentialiter ſit charitas. ſed ꝙ oēs alie virtu tes aliqualiter a charitate dependeant. vt infra patebit. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ inconuenienter ponant̉ tres virtutes theologi ce. fides. ſpes. ⁊ charitas. Uirtutes enim theologice ſe hn̄t in ordīe ad beatitudīeꝫ diuinaꝫ ſic̄ inclinatio nature ad finē connaturalē. ſꝫ inter virtutes ordinatas ad finem cōnaturalē ponit̉ vnaſola virtus natural̓ .ſ. intellectꝰ prī cipioꝝ. gͦ debet poni vna ſola virtus theologica. ¶ Pre. theologice virtutes ſunt ꝑfectiores virtutibꝰ intellectua libꝰ ⁊ moralibꝰ. ſꝫ inter intellectuales virtutes fideſ non ponit̉. ſed ē aliquid minꝰ virtute. ſimiliter aūt inter vir tutes morales nō ponit̉ ſpes. ſed ē aliquid minꝰ virtute. cū ſit paſſio. gͦ multo minꝰ debent poni virtutes theologi ce. ¶ Pre. Uirtutes theologice ordināt aīaꝫ hoīs ad de um. ſꝫ ad deū nō pōt aīa hoīs ordīari niſi ꝑ intellectiuaꝫ ꝑteꝫ in qͣ ē intellectꝰ ⁊ volūtas. gͦ nō debent eſſe niſi due virtutes theologice. vna q̄ ꝑficiat intellectū. alia q̄ ꝑfici at voluntatē. Sed ꝯͣ ē qd̓ Apl̓s dic̄. i. ad Coꝝ. xiij. Nūc aūt manent fides. ſpes. charitas tria hec. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupra dictū eſt. virtutes theologice hoc modo ordināt hoīeꝫ ad btītudineꝫ ſuꝑnaturalē. ſic̄ ꝑ naturalē inclinatō nē ordinat̉ hō in finē ſibi cōnaturalē. hoc auteꝫ cōtingit ẜm duo. Primo quidē ẜm rōneꝫ vl̓ intellectū inqͣꝫtū cō tinet prima principia vniuerſalia cognita nobis ꝑ natu rale lumē intellectꝰ. ex quibꝰ ꝓcedit rō tā in ſpeculandis qͣꝫ in agēdis. Scd̓o ꝑ rectitudīeꝫ volūtatis naturaliter tendētis in bonū rōnis. Sꝫ hec duo deficiunt ab ordine btītudīs ſuꝑnatural̓. ẜm illud. i. ad Coꝝ. ij. Oculꝰ non vidit. ⁊ auris nō audiuit. ⁊ in cor hoīs nō aſcendit que preparauit deus diligentibꝰ ſe. vnde oportuit ꝙ qͣꝫtum ad vtrūqꝫ aliquid homini ſuꝑ naturaliter adderet̉. ador dinandum ip̄m in finē ſuꝑnaturaleꝫ. Et primo quidem

Queſtio LXIII
qͣꝫtū ad intellectū addunt̉ hōi quedā principia ſuꝑnatu talia. q̄ diuino lumīe capiunt̉. ⁊ hec ſūt credibilia. d̓ qui bus ē fides. Scd̓o ꝟo eſt voluntas q̄ ordinat̉ in illū fi nē. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad motū intentionis in ip̄m tendenteꝫ. ſic̄ in id qd̓ eſt poſſibile ꝯſequi. qd̓ ꝑtinet ad ſpē. et qͣꝫtum ad vnionē quandā ſpūaleꝫ. ꝑ quā quodammō tranſforma tur in illū finē. qd̓ ſit ꝑ charitatē. appetitus enī vniuſcu iuſqꝫ rei naturaliter mouet̉ ⁊ tendit in finē ſibi ꝯnatura lem. ⁊ iſte motus ꝓuenit ex qͣdaꝫ ꝯformitate rei ad ſuuꝫ finē. ¶Ad. i. gͦ. dd̓. ꝙ intellectus indiget ſpēbꝰ intelligi bilibꝰ ꝑ quas intelligat ⁊ iō oportet ꝙ in eo ponatur ali quis hītꝰ natural̓ ſuꝑadditꝰ potētie. ſed ipſa natura vo lūtatis ſuffic̄ ad naturalē ordinē in finē. ſiue qͣꝫtū ad intē tionē finis. ſiue qͣꝫtuꝫ ad ꝯformitatē ad ip̄m. ſed in ordīe ad ea q̄ ſupra naturā ſunt. ad nihil hoꝝ ſufficit natura po tentie. ⁊ iō oportet fieri ſuꝑadditionē hītꝰ ſuꝑnaturalis qͣꝫtuꝫ ad vtrūqꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ fides ⁊ ſpes imꝑfectio nē quandā importāt. qꝛ fides ē de his q̄ nō videntur. et ſpes de his q̄ nō habent̉. vn̄ habere fidē ⁊ ſpem de his q̄ ſubdunt̉ hūane poteſtati. deficit a rōne ꝟtutis. ſꝫ habe re fidē ⁊ ſpeꝫ de his q̄ ſunt ſupra facultatē nature hūane excedit oēm ꝟtutē hōi ꝓportionatā. ẜm illud. i. ad Coꝝ. j. Qd̓ infirmū eſt dei fortius eſt hoībꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ad appetitū duo ꝑtinēt .ſ. motus in finē. et ꝯformatio ad finem ꝑ amorem. ⁊ ſic oportet ꝙ in appetitu hūano due ꝟtutes theologice ponant̉ .ſ. ſpes ⁊ charitas. Ad quartū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nō ſit hic ordo theologicaꝝ ꝟtutuꝫ ꝙ fides ſit prior ſpe. ⁊ ſpes prior charitate. Radix enī ē prior eo qd̓ ē ex radice. ſed charitas eſt radix oīm: ꝟtutū. ẜm illud ad Ephe. iij. In charitate radicati et fundati. gͦ charitas eſt prior alijs. ¶ Pre. Aug. dicit in. j. de doct. chriſtiana. Non pōt aliquis diligere qd̓ eſſe non crediderit. porro ſi credit ⁊ diligit bn̄ agendo effic̄ vt etiam ſperet. gͦ videt̉ ꝙ fides p̄cedat charitatē. ⁊ charitas ſpeꝫ. ¶ Pre. amor eſt principiū oīs affectionis. vt ſupra dictuꝫ eſt. ſed ſpes nominat quandā affectionem. eſt enī quedā paſſio vt ſu pra dictum ē. gͦ charitas q̄ eſt amor eſt prior ſpe ¶ Sed ꝯtra eſt ordo quo Apl̓s iſta enumerat. dicens. Nūc aūt manent fides. ſpes ⁊ charitas. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ duplex ē or do .ſ. generationis. ⁊ ꝑfectionis. Ordīe quidē generatō nis qͦ materia ē prior forma. ⁊ imꝑfectū ꝑfecto. in vno ⁊ eodē fides p̄cedit ſpem. ⁊ ſpes charitatē ẜm actus. nam habitus ſil̓ infundunt̉. nō eniꝫ pōt in aliquid motꝰ appe titiuus tendere. vel ſperando. vel amando. niſi qd̓ ē ap prehenſuꝫ ſenſu aut intellectu. ꝑ fideꝫ aūt apprehendit ī tellectus ea q̄ ſperat ⁊ amat. vn̄ oportet ꝙ ordīe genera tionis fides p̄cedat ſpem ⁊ charitatem. Sil̓r aūt ex hoc hō aliquid amat ꝙ apprehendit illud vt bonū ſuū. ꝑ hoc aūt ꝙ hō ab aliqͦ ſperat ſe bonū ꝯſequi poſſe. reputat ip̄ꝫ in qͦ ſpem hꝫ quoddā bonū ſuū. vn̄ ex hoc ipſo ꝙ hō ſpe rat d̓ aliqͦ. ꝓcedit ad amandū ip̄m. ⁊ ſic ordīe generatio nis ẜm actus ſpes p̄cedit charitatē. Ordīe ꝟo ꝑfectio nis charitas p̄cedit ⁊ fidē ⁊ ſpem. eo ꝙ tam fides qͣꝫ ſpe ꝑ charitatē formant̉. ⁊ ꝑfectionē ꝟtutis acquirit. ſic enī charitas eſt mr̄ oīm ꝟtutū ⁊ radix. inqͣꝫtuꝫ ē oīm ꝟtutū forma. vt infra dicetur. Et ꝑ hoc patet rn̄ſio ad primuꝫ ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ Aug. loqͥt̉. d̓ ſpe qͣ quis ſꝑat ex meritis iam habitis ſe ad beatitudinē ꝑuentuꝝ. qd̓ ē ſpei forma te q̄ ſequit̉ charitatē. pōt aūt aliquis ſperare anteqͣꝫ habe at charitatē. nō ex meritis q̄ iam hꝫ. ſed q̄ ſperat ſe habituꝝ. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictū eſt cū de paſſioni bus ageret̉. ſpes reſpicit duo. Unū quidā ſic̄ principale obiectu .ſ. bonum qd̓ ſperat̉. ⁊ reſpectu huius ſꝑ amor p̄ cedit ſpem. nunqͣꝫ enim ſperat̉ aliqd̓ bonū niſi deſidera tum ⁊ amatū. Reſpicit etiā ſpes illum a qͦ ſe ſperat poſ ſe conſequi bonū. ⁊ reſpectu hmōi. primo quidē ſpes pre cedit amorē. qͣꝫuis poſtea ex ipſo amore ſpes augeat̉. per hoc enim ꝙ aliquis reputat ꝑ aliquē ſe poſſe conſequi aliqd̓ bonum. incipit amare ipſum. ⁊ ex hocipſo ꝙ ipſuꝫ amat. poſtea fortius de eo ſperat. ¶ Qō LXIII. Einde ꝯſiderādum I Oeſt de cā vtutuꝫ. ⁊ citca hocquerunt̉ qͣuuor. Primo vtꝝ ꝟtꝰ ſit in nobis a natura. Secū do vtꝝ aliqua ꝟtꝰ cauſet̉ in nobis ex aſſuetudine operū. Tertio vtꝝ alique ꝟtutes morales ſint in nobis ꝑ infu ſionē. Quarto vtꝝ ꝟtꝰ quā acquirimꝰ ex aſſuetudīe ope rū ſit eiuſdē ſpeciei cum virtute infuſa. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ꝟtꝰ ſit in nobis a natura. Dicit enī Damaſce nus in. iij. li. Naturales ſunt ꝟtutes ⁊ equaliter inſunt oībo. Et Anthonius dicit ī ẜmone ad monachos. Si na turam volūtas mutauerit ꝑuerſitas ē. cōditio ẜuetur ⁊ ꝟtꝰ ē. Et Matth. iiij. ſuꝑ illud. Circūibat Ieſus ⁊cͣ. dic̄ glo. Docet naturales ꝟiutes .ſ. iuſticiā. caſtitatē. hūilita tem. qͣs naturaliter hꝫ hō. ¶ Pre. Bonū ꝟtutis eſt ẜm rōneꝫ eſſe. vt ex dictis patet. ſed id qd̓ eſt ẜm rōneꝫ ē hōi naturale. cum rō ſit hoīs natura. gͦ virtus ineſt hōi a na tura. ¶ Pre. Illud dr̄ eē nobis naturale quod nobis a natiuitate ineſt. ſꝫ ꝟtutes quibuſdā a natiuitate inſūt. Dicit̉ enī Iob. xxxi. Ab infantia creuit mecū miſeratō. ⁊ de vtero egreſſa ē mecum. gͦ virtus ineſt hōi a natura Sed ꝯͣ. id qd̓ ineſt hōi a natura eſt oībꝰ hoībꝰ cōe. ⁊ non tollit̉ ꝑ pctm̄. qꝛ etiam in demonibꝰ bona naturalia ma nent. vt Diony. dicit in. iiij. c. de diui. no. ſed ꝟtꝰ nō in eſt oībꝰ hoībꝰ ⁊ abijcit̉ ꝑ pctm̄. gͦ non ineſt hōi a natuta. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ. circa formas corꝑales aliqui dixerunt ꝙ ſunt totaliter ab intrinſeco. ſic̄ ponentes latitationeꝫ for maꝝ. aliqui ꝟo ꝙ totaliter ſint ab extrinſeco. ſic̄ ponen tes formas corꝑales eſſe ab aliqua cā ſeꝑata. aliqui ꝟo ꝙ ꝑtim ſint ab intrinſeco. inqͣꝫtū .ſ. p̄ex iſtunt in materia in potentia. ⁊ ꝑtim ab extrinſeco. inqͣꝫtū .ſ. reducunt̉ ad actum ꝑ agens. Ita etiā circa ſcientias et ꝟtutes aliqui quideꝫ poſuerunt eas totaliter eſſe ab intrinſeco. ita .ſ. ꝙ oēs ꝟtutes ⁊ ſcīe naturaliter p̄exiſtunt in aīa. ſꝫ ꝑ diſci plinā ⁊ exercitiū impedimēta ſcīe ⁊ ꝟtutis tollunt̉. q̄ ad ueniunt anime ex corꝑis grauitate. ſicut cum ferꝝ clarifi cat̉ ꝑ limationem. ⁊ hec fuit opinio platonicoꝝ. Alij ꝟo dixerunt ꝙ ſunt totaliter ab extrinſeco .i. ex influentia in telligentie agentis. vt ponit Auicenna. Alij vero dixer̄t ꝙ ẜm aptitudinem ſcientie etᶠ virtutes ſuntⁱ in nobis a natura. non autem ẜm perfectionem. vt phūs dicit ī. ij. ethi. ⁊ hoc verius eſt. Ad cuius manifeſtationem opor tet conſiderare ꝙ aliquid dicitur alicui homini naturale dupliciter. Uno modo ex natura ſpeciei. Alio modo ex natura indiuidui. Et quia vnumquodqꝫ habet ſpeciem ẜm ſuam formam indiuiduat̉ vero ẜm materiaꝫ. forma vero hominis eſt anima rationalis. materia vero corpꝰ. Ideo id quod conuenit homini ẜm animam rationalē. eſt ei naturale ẜm rationem ſpeciei. id vero qd̓ eſt ei na turale ẜm determinatam corporis complexionem. eſt ei

Queſtio LXIII
naturale ẜm naturā indiuidui. quod enī eſt naturale hoī ex parte corporis ẜm ſpēm. quodāmodo refertur ad aīaꝫ inquantū .ſ. tale corpus eſt tali anime ꝓportionatū. vtro qꝫ aūt modo virtus eſt homini naturalis ẜm quādā incho ationem. ẜm quidē naturā ſpeciei inquantū in rōne hoīs inſunt naturaliter quedaꝫ principia naturaliter cognita. tam ſcibilium qͣꝫ agendoꝝ. que ſunt quedam ſeminaria intellectualium virtutum ⁊ moralium. ⁊ inquantū in vo luntate ineſt quidam naturalis apperitus boni. quod eſt ẜm rōnem. ẜm vero. naturam indiuidui inquantuꝫ ex cor poris diſpoſitione aliqui ſunt diſpoſiti vel melius vel peiꝰ ad quaſdam virtutes. ꝓut .ſ. vires quedā ſenſitiue actus ſunt quarundā partiū corporis. ex quarū diſpoſitione ad iunantur vel impediunt̉ hmōi vires in ſuis actibꝰ ⁊ ꝑ cō ſequens vires rōnales quibꝰ hmōi ſenſitiue vires deſer uiunt. ⁊ ẜm hoc vnꝰ hō hꝫ naturalē aptitudinē ad ſciētiā alius ad fortitudinē. alius ad tꝑantiā. ⁊ his modis tam virtutes intellectuales qͣꝫ morales ẜm quandaꝫ aptitu dinis inchoationem ſunt in nobis a natura. non aūt con ſūmatio earū. qꝛ natura determinat̉ ad vnū. conſūmatio aūt hmōi virtutis non eſt ẜm vnū modū actiōis. ſed di uerſimode ẜm diuerſas materias in quibꝰ virtutes oꝑan tur. ⁊ ẜm diuerſas circūſtantias. Sic ergo pꝫ ꝙ virtutes in nobis ſunt a natura ẜm aptitudinē ⁊ inchoationē. nō aūt ẜm ꝑfectionē. preter virtutes theologicas que ſunt to taliter ab extrinſeco. Et ꝑ hoc pꝫ reſpōſio ad obiecta. Nā prime due rōnes ꝓcedūt ẜm ꝙ ſeminaria virtutū inſunt nobis a natura inquantū rōnales ſumus. Tertia vero rō ꝓcedit ẜm ꝙ ex naturali diſpoſitione corꝑis quā hꝫ ex na tiuitate. vnus hꝫ aptitudinē ad miſerendū. alius ad tꝑa te viuendū. alius ad aliam virtutē. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ virtutes in nobis cauſari non poſſint ex aſſue tudine operū. qꝛ ſuꝑ illud Ro. xiiij. Omne qd̓ nō eſt ex fi de pctm̄ eſt. dicit glo. Aug. Oīs infideliū vita peccatum eſt. ⁊ nihil eſt bonū ſine ſūmo bono. vbi d̓eſt cognitio ve ritatis falſa eſt virtus. etiā in optimis moribus. ſed fides non pōt acquiri ex oꝑibus. ſed cauſat̉ in nobis a d̓o. ẜm illud Ephe. ij. Gratia eſtis ſaluati ꝑ fidē. ergo nulla virtꝰ pōt in nobis acquiri ex aſſuetudine opeꝝ. ¶ Pre. Pecca tum cū contrariet̉ virtuti nō cōꝑatit̉ ſecū virtutem. ſꝫ hō non pōt vitare pctm̄ niſi ꝑ gratiā dei. ẜm illud Sap̄. viij Didici ꝙ non poſſum eſſe aliter continēs niſi deus dede rit. ergo nec virtutes alique poſſunt in nobis cauſari ex aſ ſuetudine operū. ſed ſolū dono dei. ¶ Pre. actus qͦ ſunt ſine virtute deficiunt a ꝑfectione virtutis. ſed effectus nō pōt eſſe ꝑfectior cauſa. ergo virtus nō pōt cauſari ex acti bus p̄cedentibus virtutē ¶ Sed contra eſt qd̓ Diony ſius dicit. iiij. c. de di. no. ꝙ bonū eſt virtuoſius qͣꝫ malū ſed ex malis actibus cauſantur habitus vitioꝝ. ergo mul to magis ex bonis poſſunt cauſari habitꝰ virtutū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ de generatione habituū ex actibꝰ in generali ſup̄ dictū eſt. nūc aūt ſpecialiter quantū ad virtutē conſiderā dū eſt ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. virtus hoīs ꝑficit ip̄um ad bonū. cū aūt rō boni conſiſtat in modo. ſpecie. ⁊ ordine. vt Aug. dic̄ ī li. de natura boni. ſiue in numero. pondere. ⁊ menſura. vt d̓r Sap̄. xi. oportet ꝙ bonū hoīs ẜm aliquā regulā conſideret̉ que quidē eſt duplex. vt ſupra dictū eſt ſ. rō humana. ⁊ lex diuina. Et qꝛ lex diuina eſt ſuperior regula. ideo ad plura ſe extendit. ita ꝙ quicquid regulat̉ rōne humana. regulat̉ etiā lege diuina. ſed non conuertit̉
Uirtus igit̉ hoīs ordinata ad bonū qd̓ modificat̉ ẜm re gulam rōnis hūane. pōt ex actibꝰ humanis cauſari inquā tū hmōi actus ꝓcedunt a rōne. ſub cuius ptāte ⁊ regula tale bonū ꝯſiſtit. virtus vero ordinans hoīem ad bonum ẜm ꝙ modificat̉ ꝑ legē diuinā ⁊ non ꝑ rōnem humanaꝫ non pōt cauſari ꝑ actus humanos. quoꝝ principiū eſt rō ſed cauſat̉ ſolū in nobis ꝑ oꝑationem diuinā. ⁊ iō hmōi virtutē diffiniens Augu. poſuit in diffinitione virtutis. quā deus in nobis ſine nobis oꝑat̉. Et de hmōi etiā vir fute prima rō ꝓcedit. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ virtus diuinitus in fuſa. maxime ſi in ſua ꝑfectione cōſideret̉. nō cōpatit̉ ſecū aliquod pctm̄ mortale. ſed virtus humanitus acquiſita pōt ſecū cōꝑati aliquē actū peccati etiā moralis. qꝛ vſus habitus in nobis ē noſtre volūtati ſubiectus. vt ſupra di ctū eſt. non aūt ꝑ vnū actū peccati corrūpit̉ habitus virtu tis acquiſite. habitui enī nō ꝯtrariat̉ directe actꝰ. ſꝫ habitꝰ ⁊ iō licet ſine gratia hō nō poſſit peccatū mortale vitare. ita ꝙ nunqͣꝫ peccet mortaliter. nō tn̄ impedit̉ quin poſſit ha bitū virtutis acquirere. ꝑ quā a malis oꝑbꝰ abſtineat vt in pluribꝰ ⁊ p̄cipue ab his que ſunt valde rōni contraria. Sunt etiā quedā peccata mortalia que hō ſine gr̄a nullo mō pōt vitare. que .ſ. directe opponūtur virtutibꝰ theolo gicis. que ex dono gratie ſunt in nobis. hoc tn̄ infra manife ſtius fiet. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut dictū eſt. virtutū acqͥſita rum p̄exiſtunt in nobis quedā ſemina ſiue principia ẜm naturam. que quidē principia ſunt nobiliora virtutibꝰ eo rum virtute acquiſitis. ſicut intellectus principioꝝ ſpecu labiliū eſt nobilior ſcientia cōcluſionū. ⁊ naturalis rectitu do rōnis eſt nobilior rectificatione appetitus. que fit ꝑ ꝑti cipationē rōnis. que quidē rectificatio ꝑtinet ad virtuteꝫ moralē. Sic igit̉ actus humani inquantū ꝓcedūt ex altio ribus prīcipijs pn̄t cauſare virtutes acqͥſitas humanas. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ preter virtutes theologicas nō ſint alie virtuteſ nobis infuſe a deo. Ea enī que pn̄t fieri a cauſis ſecundis nō fiunt īmediate a deo. niſi forte aliqn̄ miraculoſe. qꝛ vt Diony. dicit. Lex diuinitatis eſt vltima ꝑ media addu cere. ſꝫ ꝟtutes intellectuales ⁊ morales pn̄t in nobis cau ſari ꝑ noſtros actus. vt dictū eſt. nō ergo ꝯuenienter cau ſant̉ in nobis ꝑ infuſionē. ¶ Pre. In oꝑibus dei multo minus eſt aliquid ſuꝑfluū qͣꝫ in oꝑibus nature. ſed ad or dinandū nos in bonū ſuꝑnaturale ſufficiūt virtutes the ologice. ergo ſunt alie virtutes ſuꝑnaturales quas opor teat in nobis cauſari a deo. ¶ Pre. natura nō facit ꝑ duo qd̓ pōt facere ꝑ vnū. ⁊ multo minus deus. ſed deus inſe ruit aīe nr̄e ſemina ꝟtutū. vt dicit glo. Heb. i. gͦ n̄ oportet ꝙ alias virtutes in nobis ꝑ infuſionē cauſet. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt quod d̓r Sap̄. viij. Sobrietatē ⁊ iuſticiā docet prudē tiā ⁊ virtutē. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ oportet effectus eē ſuis cau ſis ⁊ principijs ꝓportionatos. oēs aūt virtutes tā intelle ctuales qͣꝫ morales que ex noſtris actibus acquirunt̉. ꝓ cedunt ex quibuſdā naturalibus principijs in nobis p̄exi ſtentibo. vt ſupra dictū eſt. loco quoꝝ naturaliū principi orū cōferūtur nobis a deo virtutes theologice. quibꝰ or dinamur ad finē ſuꝑnaturalē. ſicut ſupra dictuꝫ eſt. vnde oportet ꝙ his etiā virtutibꝰ theologicis ꝓportionabiliter rn̄deant alij habitus diuinitus cauſati in nobis. qui ſic ſe habeant ad virtutes theologicas ſicut ſe habent virtutes morales ⁊ intellectuales ad principia naturalia viriutum ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ alique quidē virtutes morales et intellectuales poſſunt cauſari in nobis ex nr̄is actibꝰ. tn̄
K

Queſtio LXIIII
Queſtio ille non ſunt ꝓportionate virtutibꝰ theologicis. ⁊ iō opoͣr tet alias eis ꝓportionatas ī mediate a deo cauſari. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ virtutes theologice ſufficiēter nos ordinant in finē ſuꝑnaturalē ẜm quandā inchoationē. quantū .ſ. ad ip̄m deū īmediate. ſed oportet ꝙ per alias virtutes infu ſas ꝑficiat̉ aīa circa alias res. in ordine tn̄ ad deū. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ virtus illoꝝ principioꝝ naturaliter inditoꝝ nō ſe extendit vltra ꝓportionē nature. ⁊ ideo in ordine ad fi nem naturalē indiget hō ꝑfici ꝑ alia prīcipia ſuꝑaddita. Ad quartū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ virtutes infuſe nō ſint alterius ſpeciei a virtuti bus acquiſitis. Uirtus enī acquiſita ⁊ virtus infuſa ẜm p̄dicta nō vident̉ differre niſi ẜm ordinē ad vltimū fineꝫ ſed habitꝰ ⁊ actus humani nō reſpiciūt ſpeciē ab vltimo fine. ſed a ꝓximo. nō ergo virtutes morales vel intellectu ales infuſe differunt ſpē ab acquiſitis. ¶ Pre. habitus y actus cognoſcuntur. ſed idē eſt actus tꝑantie infuſe ⁊ acdͥ ſite .ſ. moderari conſcupiſcentias tactus. ergo nō differūt ſpecie. ¶ Pre. virtus acquiſita ⁊ virtus infuſa differunt ẜm illud qd̓ eſt īmediate a deo factū ⁊ a creatura. ſed ideꝫ eſt ſpē hō quē deus formauit ⁊ quē generat natura. ⁊ ocu lus quē ceco nato dedit ⁊ quē virtus formatiua cauſat. gͦ videt̉ ꝙ eſt eadē ſpē virtus acquiſita ⁊ infuſa. ¶ Sed co tra quelibet dr̄ia in diffinitione poſita mutata diuerſificat ſpēm. ſed in diffinitiōe virtutis ponitur. quā deus in no bis ſine nobis oꝑat̉. vt ſupra dictū eſt. ergo virtus acqͥſi ta cui hoc non cōuenit non eſt eiuſdē ſpeciei cū infuſa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ dupl̓r hītus diſtinguūtur ſpecie. Uno mō ſic ut p̄dictū eſt ẜm ſpāles ⁊ formales rōnes obiectoꝝ. ob iectū aūt virtutis cuiꝰ libet eſt bonū cōſideratū in materia ꝓpria. ſicut tꝑantie obiectū eſt bonū delectabiliū in concu piſcentijs tactus. cuius quid ē obiecti formalis rō ē a rōe que inſtituit modū in his ꝯcupiſcētijs. materiale aūt ē id qd̓ eſt ex ꝑte ꝯcupiſcentiaꝝ. Manifeſtū eſt aūt ꝙ alteriuſ rōnis eſt modus qui imponit̉ in hmōi cōcupiſcentijs ẜm regulā rōnis hūane. ⁊ ẜm regulā diuinā. puta in ſumpti on ciboꝝ rōne humana moduſ ſtatuit̉. vt non noceat va litudini corꝑis. nec impediat rōnis actū. ẜm aūt regulam legis diuine requirit̉ ꝙ hō caſtiget corpus ſuū. ⁊ in ſerui tutē redigat ꝑ abſtinentiā cibi ⁊ potus. ⁊ alioꝝ hmōi. vn̄ manifeſtū eſt ꝙ tꝑantia infuſa ⁊ acquiſita differūt ſpecie. ⁊ eadē rō eſt de alijs virtutibꝰ. Alio mō habitus diſtin guūtur ſpē ẜm ea ad que ordinant̉. Nō enī eſt eadē ſpecie ſanitas hoīs ⁊ equi ꝓpter diuerſas naturas ad qͣs ordinā tur. ⁊ eodē mō dicit phūs in. iij. politicoꝝ. ꝙ diuerſe ſunt virtutes ciuiū ẜm ꝙ bn̄ ſe hn̄t ad diuerſas politias. Et ꝑ hunc etiā modū differūt ſpē virtutes morales infuſe ꝑ qͣs hō es bene ſe hn̄t in ordine ad hoc ꝙ ſint ciues ſanctoruꝫ ⁊ domeſtici dei. ⁊ alie virtutes acquiſite ẜm quas homo ſe bn̄ hꝫ in ordine ad res humanas. ¶ Ad .i. ergo dd̓ꝫ ꝙ virtus infuſa ⁊ acquiſita nō ſolū differūt ẜm ordinē ad vl timū finē. ſꝫ etiā ẜm ordinē ad ꝓpria obiecta. vt dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ alia rōne modificat ꝯcupiſcētias delecta biliū tactꝰ tꝑantiā acq̇ſita ⁊ tꝑantia infuſa. vt dictū ē. vn nō hn̄t eundē actū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ oculū ceci nati deꝰ fec̄ ad eūdē actū ad quē formāt̉ alij oculi ẜm naturā. ⁊ iō fuit eiuſdem ſpeciei. ⁊ eadeꝫ rō eſſet ſi deus vellet miraculoſe cauſare in homine virtutes quales acquiruntur ex actibꝰ ſed ita non eſt in propoſita. vt dictum eſt. ¶ Queſtio. LXIIII.
Einde ꝯſiderādum eſt de ꝓprietatibꝰ virtutū. ⁊ primo quidē de medio virtutū. ſcd̓o de cōnexione virtutū. ter tio de qͣlitate eaꝝ. quarto de ip̄aꝝ duratōe. Circa primū qͦ runt̉ qͣttuor. primo vtꝝˡ virtutes morales ſint in medio. ſcd̓o vtꝝ mediū virtutis ſit mediū rei vel rōnis. tertio vrꝝ intellectuales virtutes conſiſtant in medio. quarto vtruꝫ virtutes theologice. Ad primuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ virtus moralis nō ꝯſiſtat in medio. Ultimum enī repugnat medij rōni. ſed de rōne virtutis eſt vltimū d̓r enī in .i. de celo ꝙ virtus eſt vltimū potētie. ergo virtuſ moralis nō conſiſtit in medio. ¶ Pre. illud quod ē ma ximū non eſt mediū ſed quedā virtutes morales tendūt in aliqd̓ maximū. ſicut magnanimitas eſt circa maximos bonores. ⁊ magnificentia circa mximoſ ſumptus. vt dicit̉ in. iiij. ethicoꝝ. ergo nō oīs virtus moralis eſt in medio. Pre. ſi de rōne virtutis moralis ſit in medio eſſe. opor tet ꝙ virtus moralis non ꝑficiat̉. ſed magis corrūpat per hoc ꝙ tendit ad extremū. ſed quedā virtutes morales ꝑ ficiunt̉ ꝑ hoc ꝙ tendūt ad extremū. ſicut virginitas que ab ſtinet ab omni delectabili vene reo. ⁊ ſic tenet extremū. ⁊ ē ꝑfectiſſima caſtitas. ⁊ dare oīa pauꝑibus eſt ꝑfectiſſima miſericordia vel liberalitas. ergo videt̉ ꝙ n̄ ſit de rōne vir tutis moralis eſſe in medio. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ phūs dic̄ in. ij. ethi. ꝙ virtus moralis eſt habitus electiuus īmedia te exiſtens. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupra dictis pꝫ. virtus de ſui rōne ordinat hoīem ad bonū. moralis aūt virtus ꝓ prie eſt ꝑfectiua appetitiue ꝑtis aīe circa aliquā determi natam materiā. menſura aūt ⁊ regula appetitiui motuſcir ca appetibilia eſt ip̄a rō. bonū aūt cuiuſlibet menſurati ⁊ regulati cōſiſtit in hoc ꝙ cōformet̉ ſue regule. ſicut bonuꝫ in artificiatis eſt vt ſequat̉ regulā artis. malū aūt ꝑcōſe quens in hmōi eſt ꝑ hoc ꝙ aliquid diſcordat a ſua regula vel menſura. qd̓ quidem cōtingit vel ꝑ hoc ꝙ ſuꝑexcedit menſurā. vel ꝑ hoc ꝙ deficit ab ea. ſic̄ manifeſte apparet ī oībꝰ regulatis ⁊ menſuratis. ⁊ iō patet ꝙ bonū virtutis moralis conſiſtit in adequatione ad menſurā rōnis. Ma nite ſtū eſt aūt ꝙ inter exceſſum ⁊ defectū mediū eſt eqͣli tas ſiue conformitas. vn̄ manifeſte apparet ꝙ virtus mo ralis in medio cōſiſtit. ¶ Ad. i. ergo dd̓. ꝙ virtus moral̓ bonitatē hꝫ ex regula rōnis. ꝓ materia aūt hꝫ paſſiones vl̓ oꝑationes. Si ergo cōꝑet̉ virtus moralis ad rōnem. ſic ẜm id quod rōnis ē hꝫ rōnem extremi vnius qd̓ eſt cōfor mitas. exceſſus vero ⁊ defectus hꝫ rōnem alterius extre mi qd̓ eſt difformitas. Si vero conſideret̉ virtus moraliſ ẜm ſuā materiā. ſic hꝫ rōnem medij inquantū paſſionē re ducit ad regulā rōnis. vnde phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ virtꝰ ẜm ſubſtantiā medietas eſt. inquantū regula virtutis po nit̉ circa ꝓpriā materiā. ẜm optimū aūt. ⁊ bn̄ eſt extremi tas .ſ. ẜm ꝯformitatē rōnis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ mediū ⁊ extre ma conſiderant̉ in actionibꝰ ⁊ paſſionibꝰ ẜm diuerſas cir cūſtantias. vn̄ nihil ꝓhibet in aliqua virtute eſſe extremū ẜm vnā circūſtantiā qd̓ in̄ eſt mediū ẜm alias circūſtan tias ꝑ ꝯformitatē ad rōnē. ⁊ ſic ē in magnificētia ⁊ magna nimitate. nā ſi ꝯſideret̉ qͣntitas abſoluta eiꝰ in qd̓ tendit magnificꝰ ⁊ magnanimꝰ. dicet̉ extremū ⁊ maximū. ſed ſi ꝯſideret̉ hocip̄m ꝑ cōꝑationē ad alias circūſtātias. ſic hꝫ rōnē medij. qꝛ in hoc maxīe tendūt hmōi virtutes ẜm re gulā rōis .i. vbi oportet. ⁊ qn̄ oportet. ⁊ ꝓpter qd̓ oportet

Queſtio LXIIII
exceſſus aūt ſi in hoc maximū tendat̉ qn̄ n̄ oportet. vl̓ vbi nō oportet. vel ꝓpter qd̓ˡ nō oportet. defectus aūt eſt ſi nō tendat̉ in hoc maximū vbi oportet. ⁊ qn̄ oportet. ⁊ hoc eſt qd̓ phūs dicit in. iiij. ethi. ꝙ magnanimꝰ ē quidē magni tudīe extremus. eo aūt qd̓ vt oportet mediꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ eadē rō eſt de virginitate ⁊ pauꝑtate q̄ eſt de magnani mitate. abſtinet eniꝫ virginitas ab omnibꝰ venereis. ⁊ pauꝑtas ab oībꝰ diuitijs ꝓpter qd̓ oportet ⁊ ẜm ꝙ oportet̉ ſcꝫ ẜm mādatū dei. ⁊ ꝓpter vitā eternā. ſi aūt hoc fiat ẜm ꝙ nō oportet .i. ẜm aliquā ſuꝑſtitōꝫ illicitā. vel etiā ꝓpter inanē gloriā. erit ſuꝑfluū. ſi aūt nō fiat qn̄ oportet. vel ẜm ꝙ oportet eſt vitiū ꝑ defectum. vt pꝫ in tranſgredientibꝰ votū virginitatis vel pauꝑtatis. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ mediū virtutis moral̓ nō ſit mediuꝫ rōnis. ſed mediū rei. Bonū enī virtutis moralis ꝯſiſtit in hoc ꝙ ē in medio. bonū aūt vt d̓r in. vi. methaph̓ice. ē in rebꝰ ip̄iſ ergo mediū virtutis moralis eſt mediū rei. ¶ Pre. rō ē vis apprehēſiua. ſed virtus moralis n̄ ꝯſiſtit in medio ap prehenſionū ſed magis in medio oꝑationū ⁊ paſſionū. gͦ mediū virtutis moralis nō eſt mediū rōnis ſꝫ mediū rei. ¶ Pre. mediū qd̓ accipit̉ ẜm ꝓportionē ariſmetricā vel geometricā eſt mediū rei. ſed ē mediū iuſticie. vt d̓r in. v. ethi. ergo mediū virtutis moralis nō eſt mediū rōnis. ſꝫ rei. ¶ Eed ꝯtra eſt qd̓ phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ virtus mo ralis in medio ꝯſiſtit quo ad nos determinata rōe. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ mediū rōnis dupliciter pōt intelligi. Uno modo ẜm ꝙ mediū in ip̄o actu rōnis exiſtit. qͣſi ip̄e actus rōniſ ad mediū reducat̉. ⁊ ſic qꝛ virtus moralis nō ꝑficit actuꝫ rōnis. ſed actū virtutis appetitiue. mediū virtutis moral̓ nō eſt mediū rōnis. Alio mō pōt dici mediū rōnis id qd̓ a rōne ponit̉ in aliqua materia. ⁊ ſic oē medium virtutis moralis eſt mediū rōnis. qꝛ ſicut dictū eſt. virtus d̓r ꝯſiſte re in medio ꝑ ꝯformitatē ad rōnē rectā. Sed qūqꝫ contī git ꝙ mediū rōnis eſt etiā mediū rei. ⁊ tunc oportet ꝙ vir tus moralis mediū ſit mediū rei ſicut eſt in iuſticia. Qn̄qꝫ aūt mediū rōnis n̄ eſt mediū rei ſed accipit̉ ꝑ cōꝑationeꝫ ad nos. ⁊ ſic ē mediū in oībꝰ alijs virtutibꝰ moralibꝰ. cuiꝰ rō eſt. qꝛ iuſticia eſt circa oꝑatōes q̄ ꝯſiſtūt in rebꝰ exterio ribus. in quibꝰ rectū inſtitui dꝫ ſimpl̓r ⁊ ẜm ſe. vt ſupͣ di ctū eſt. ⁊ iō medio rōnis in iuſticia eſt idē cū medio rei. in quantū .ſ. iuſticia dat vnicuiqꝫ qd̓ dꝫ. ⁊ n̄ plus nec minus Alie vero virtutes morales conſiſtūt circa paſſiones inte riores. in quibꝰ n̄ poteſt rectū ꝯſtitui eodē modo. ꝓpt̓ hoc ꝙ hoīes diuerſimode ſe hūt ad paſſiones. ⁊ iō oportet ꝙ rectitudo rōnis in paſſionibꝰ inſtituat̉ ꝑ reſpectū ad nos qͥ afficim̄ ẜm paſſiones. Et ꝑ hoc pꝫ rn̄ſio ad obiecta. Nā prime due rōnes ꝓcedūt de medio rōnis. qd̓ .ſ. inuenit̉ ī ip̄o actu rōnis. tertia vero rō ꝓcedit de medio iuſticie. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ virtutes intellectuales non conſiſtāt in medio. Uirtutes enī morales conſiſtūt in medio inquantū con formant̉ regule rōnis. ſed virtutes intellectuales ſunt in ip̄a rōne. ⁊ ſic non vident̉ habere ſuꝑiorē regulam. ergo virtutes intellectuales non conſiſtunt in medio. ¶ Pre Mediū virtutis moral̓ determinat̉ a virtute intellectuali Dicit̉ enī in. ij. ethi. ꝙ virtus conſiſtit in medietate deter minata rōne. ꝓut ſapiens determinabit. ſi igit̉ virtus in tellectualis iterū cōſiſtat in medio. opor. et ꝙ determinet̉ ſibi mediū ꝑ aliquā aliā virtutē. ⁊ ſic ꝓcedet̉ in infinitu.
in virtutibus. ¶ Pre. mediū ꝓprie eſt inter contraria. vl pꝫ ꝑ phūm in. x. metaph̓ice. ſed in intellectu nō videt̉ eſſe aliqua ꝯtrarietas. cū etiā ip̄a cōtraria ẜm ꝙ ſunt ī intelle̓ ctu non ſint contraria. ſed ſimul intelligant̉. vt albū ⁊ ni grum. ⁊ ſanū ⁊ egrū. ergo in intellectualibus virtutibꝰ n̄ eſt mediū. ¶ Sed contra eſt ꝙ ars ē virtus intellectual̓ vt dicit̉ in .vi. ethi. ⁊ tn̄ artis eſt aliqd̓ mediū. vt d̓r in. ij. ethi. ergo etiā virtꝰ intellectual̓ ꝯſiſtit in medio. ¶ Rn̄: dd̓m ꝙ bonū alicuius rei conſiſtit in medio ẜm ꝙ ꝯfor mat̉ regule vel menſure quā contingit trāſcendere. ⁊ ab ca deficere. ſicut dictū eſt. Uirtus aūt intellectualis ordi nat̉ ad bonū ſicut ⁊ moralis. vt ſupra diciū eſt. vn̄ ẜm ꝙ bonū virtutis intellectualis ſe hꝫ ad menſurā. ſic ſe hꝫ ad rōnem medij. bonū aūt virtutis intellectualis eſt veruꝫ: ſpeculatiue quidē virtutis verū abſolute. vt in. vi. ethi. d̓r. practice aūt virtutis verū ẜm conformitatē ad apperi tū rectū. verū aūt intellectꝰ noſtri abſolute conſideratū: eſt ſicut menſuratū a re. res enī eſt menſura intellectꝰ nr̄i vt dicit̉ in .x. metaphīce. ex eo enī ꝙ res eſt vel non ē. veri tas eſt in opinione ⁊ in oratione. Sic igit̉ bonū virtutis intellectualis ſpeculatiue conſiſtit in quodā medio ꝑ con formitatē ad ip̄am rem ẜm ꝙ dicit eſſe qd̓ eſt. vel non eē qd̓ non eſt. in quo rō veri conſiſtit. exceſſus aūt eſt ẜm af firmationē falſam ꝑ quā dicit̉ eſſe quod non eſt. defectus aūt accipit̉ ẜm negationē falſam ꝑ quā dicitur non eē qd̓ eſt. verum aūt virtutis intellectualis practice comꝑatum quidē ad rē hꝫ rōnem menſurati. ⁊ ſic eodē mō accipitur mediū ꝑ conformitatē ad rē in virtutibus intellectualibꝰ practicis ſicut in ſpeculatiuis. ſed reſpectu appetitus habꝫ rōnem regule ⁊ menſure. vn̄ idem mediū quod ē virtutis moralis etiā eſt ip̄ius prudentie .ſ. rectitudo rōnis. ſꝫ pru dentie quidē eſt iſtud mediū vt regulantis ⁊ menſurātis virtutis aūt moralis vt menſurate ⁊ regulate. Sil̓r exceſ ſus ⁊ defectus accipit̉ diuerſimode vtrobiqꝫ. ¶ Ad. i. ergo dd̓m ꝙ etiā virtus intellectualis habet ſuā menſurā vt dictū eſt. ⁊ ꝑ conformitatē ad ip̄am accipit̉ in ip̄a me dium. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ non eſt neceſſe in infinitū ꝓce dere in virtutibus. qꝛ menſura ⁊ regula intellectualis vir tutis nō eſt aliquod aliud genus virtutis ſed ip̄a res. Ad. iij. dd̓m ꝙ ip̄e res contrarie non habent contrarieta tē in aīa. qꝛ vnū eſt rō cognoſcendi alteꝝ. ⁊ tn̄ in intellectu eſt contrarietas affirmationis ⁊ negationis. que ſunt cō traria. vt d̓r in fine ꝑiarmenias. quāuis enī eſſe ⁊ nō eſſe non ſunt contraria. ſed contradictorie oppoſita ſi conſide rent̉ ip̄a ſignata ꝓut ſunt in rebus. ⁊ alterū eſt ens. ⁊ alteꝝ eſt pure non ens. tn̄ ſi referant̉ ad actū aīe. vtrunqꝫ ponit aliquid eſſe. vnde eſſe ⁊ non eſſe contradictoria ſunt. ſed opinio qua opinamur ꝙ bonū eſt bonū. eſt cōtraria opi nioni qua opinamur ꝙ bonū non eſt bonū. ⁊ inter hmōi contraria mediū eſt virtus intellectualis. Ad quartuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ virtus theologica conſiſtat in medio. Bonū enī aliaꝝ virtutū conſiſtit in medio. ſed virtus īheologiea ex cedit in bonitate alias virtutes. ergo virtus theologica ml̓ to magis eſt in medio. ¶ Pre. mediū virtutis moral̓ ac cipitur quidē ẜm ꝙ appetitus regulat̉ ꝑ rōnem. intellectū alis vero ẜm ꝙ intellectus noſter menſurat̉ a re. ſed virtꝭ theologica ⁊ ꝑficit intellectū. ⁊ appetitū. vt ſupra dictum eſt. ergo etiā virtus theologica cōſiſtit in medio. ¶ Pre. ſpes que eſt virtus theologica mediū eſt inter deſperatōꝫ ⁊ p̄ſumptionē. ſil̓r etiā fideſ incedit media inter cōtrarias A
K 2

Queſtio LXV
hereſes. vt Boetius dicit in li. de duabꝰ naturis. ꝙ enim confitemur in xp̄o vnā ꝑſonā ⁊ duas naturas. mediū eſt inter hereſim Neſtorij. qui dicit duas ꝑſonas ⁊ duas na turas. ⁊ hereſim Entic. qui dicit vnā ꝑſonā ⁊ vnā naturā ergo virtus iheologica conſiſtit in medio. ¶ Sed ꝯtra in oībꝰ in quibus conſiſtit virtus in medio. cōtingit peccare ꝑ exceſſum ſicut ⁊ ꝑ defectū. ſed circa deū qui eſt obiectuꝫ virtutis theologice non contingit peccare ꝑ exceſſum. Di citur enī Eccle. xliij. Benedicentes deū exaltate illū qͣn rū poteſtis. maior .n. eſt oī laude. ergo virtꝰ iheologica nō conſiſtit in medio. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictū eſt. mediuꝫ virtutis accipit̉ ꝑ conformitatē ad ſuā regulā vel mēſura ẜm ꝙ ꝯtingit ip̄am tranſcendere. vel ab ea deficere. Uir tutis aūt theologice duplex pōt accipi menſura. Una qͥ dem ẜm ip̄am rōnem virtutis. ⁊ ſic menſura ⁊ regula vit tutis theologice eſt ip̄e deus. fides enī noſtra regulat̉ ẜm veritatē diuinā. charitas aūt ẜm bonitatē eius. ſpes autē ẜm magnitudinē oīpotentie ⁊ pietatis eius. ⁊ iſta eſt mē ſura excellens omnē humanā facultatē. vn̄ nunqͣꝫ poteſt hō tantū diligere deū quantū diligi dꝫ. nec tantū credere aut ſperare in ip̄m quantū dꝫ. vn̄ multo minꝰ pōt ibi eē exceſſus. ⁊ ſic bonū talis virtutis non conſiſtit in medio. ſed tanto eſt melius quāto maius accedit̉ ad ſūmū. Alia vero regula vel mēſura virtutis theologice eſt ex ꝑte nr̄a qꝛ ⁊ ſi nō poſſumus fieri in deū quantū debemꝰ. debemuſ tn̄ ferri in ip̄m credendo. ſperādo ⁊ amādo ẜm mēſuram noſtre conditionis. vn̄ ꝑ accidens pōt in virtute theolo gica cōſidetari mediū ⁊ extrema ex ꝑte nt̄a. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ bonū virtutū intellectualiū ⁊ moraliū cōſiſtit in medio ꝑ cōformitatē ad regulā vl̓ mēſurā quā trāſcēdere contīgit. qd̓ non eſt in virtutibꝰ theologicis ꝑ ſe loquēdo vt dictū eſt. ¶Ad. ij. dd̓m ꝙ virtutes morales ⁊ intelle ctuales perficiunt intellectū ⁊ appetitū nr̄m in ordine ad menſurā ⁊ regulā creatā. virtutes aūt theologice in ordi ne ad menſurā ⁊ regulā increatā. vnde nō eſt ſil̓is rō. 7 Ad. iij. dd̓m ꝙ ſpes eſt media inter p̄ſumptionē ⁊ deſpe rationē ex ꝑte nr̄a inquātū .ſ. aliquis p̄ſumere d̓r ex eo ꝙ ſperat a deo bonū qd̓ excedit ſuā cōditionē. vel nō ſperat qd̓ ẜm ſuā conditōeꝫ ſperare poſſet. nō aūt pōt eē ſuꝑabū dantia ſpei ex ꝑte dei. cuius bonitas eſt infinita. Simil̓r etiā fides eſt media inter cōtrarias hereſes. nō ꝑ comꝑati onē ad abiectū quod ē deus. cui nō pōt aliqͥs nimis crede re. ſed inquantū ip̄a opinio hūana eſt media inter ꝯͣrias opiniones. vt ex ſupͣ dictis pꝫ. ¶ Queſtio. LXV. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de cōnexione virtutū. ⁊ circa hoc q̄runtur quīqꝫ. primo vrꝝ virtutes morales ſint adī uicē cōnexe. ſecūdo vtꝝ virtutes morales poſſint eſſe ſine charitate. tertio vtꝝ charitas poſſit eē ſine eis. quarto vtꝝ fides ⁊ ſpes poſſint eſſe ſine charitate. quīto vtrum chari tas poſſit eſſe ſine eis. Ad primuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ virtutes morales non ſint ex neceſſitate ꝯnexe Uirtutes enī moraleſ qn̄qꝫ cauſant̉ ex exercitō actuū. vt ꝓ bat̉ in. ij. ethi. ſed homo pōt exercitari in accibus alicuiuſ virtutis ſine hoc ꝙ exercitet̉ in actibus alterius virtutis. gͦ vna virtus moralis poteſt haberi ſine altera. ¶ Pre. ma gnificentia ⁊ magnanimitas ſunt quedā virtutes mora les. ſꝫ aliquis pōt habere alias virtutes morales ſine hoc ꝙ habeat magnificentiaꝫ ⁊ magnanimitatē. Dicit enim
phūs in. iiij. ethi. ꝙ inops non pōt eſſe magnificus. qui tn̄ pōt habere alias quaſdam virtutes. ⁊ ꝙ ille qui ꝑuis ē dignus ⁊ his ſe dignificat tꝑatus eſt. magnanimus aūt non eſt. ergo virtutes morales non ſunt conexe. ¶ Pre. ſicut virtutes morales ꝑficiunt ꝑtem appetitiuā aīe. ita ꝟ tutes intellectuales ꝑficiūt ꝑtem intellectiuā. ſed virtuteſ intellectuales non ſunt connexe. pōt enī aliquis habere vnā ſcientiā ſine hoc ꝙ habeat aliā. ergo etiā neqꝫ virtuteſ morales ſunt cōnexe. ¶ Pre. ſi virtutes morales ſint cō nexe. hoc non eſt niſi qꝛ cōnectuntur in prudentia. ſꝫ hoc non ſufficit ad cōnexionē virtutū moraliū. videt̉ enim ꝙ aliquis poſſit eſſe prudens circa agibilia. que ꝑtinent ad vnā virtutē ſine hoc ꝙ ſit prudens in his que ꝑtinent ad aliā. ſicut etiā aliquis pōt habere artem circa aliqua facti bilia ſine hoc ꝙ habeat artem circa alia. prudentia aūt eſt recta ratio agibiliū. ergo non eſt neceſſariū virtutes mo rales eſſe cōnexas. ¶ Sed cōtra eſt qḋ Ambroſius dicit ſuꝑ Lucā. Cōnexe ſibi ſunt cōcatenateqꝫ virtutes. vt qui vnā hꝫ plures habere videat̉. Augu. etiā dicit in. vi. d̓ tri. ꝙ virtutes que ſunt in aīo humano nullo mō ſeꝑātur ab inuicem. Et Greg. dicit. xiij. moraliū. ꝙ vna virtus ſine alijs aut oīno nulla eſt. autimꝑfecta. Et Tullius dicit ī. ij. de tuſculanis queſtionibꝰ. Si vnā virtutem confeſſus es te non habere. nullam neceſſe eſt te habiturū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ virtus moralis pōt accipi vel ꝑfecta. vel imꝑfecta Imꝑfecta quidē moralis virtus. vt tꝑantia vel fortitudo nihil aliud eſt qͣꝫ aliqua inclinatio in nobis exiſtens ad opus alquod de genere bonoꝝ faciendū. ſiue talis inclina tio ſit in nobis a natura. ſiue ex aſſuetudine. ⁊ hoc mō acci piendo virtutes morales nō ſunt connexe. videmus enī aliquē ex naturali cōplexione vel ex aliqͣ conſuetudine eē promptū ad oꝑa liberalitatis. qui tn̄ non eſt ꝓmptus ad oꝑa caſtitatis. Perfecta aūt virtus moralis eſt habitus inclinans ad bonū opus bene agēdū. ⁊ ſic accipiendo vir tutes morales. dicendum eſt eas cōnexas eſſe. vt fere ab omnibꝰ ponit̉. Cuiꝰ rō duplex aſſignat̉ ẜm ꝙ diuerſimo de aliqui virtutes cardinales diſtinguunt. Ut enī dictuꝫ eſt. quidār diſtinguunt eas ẜm quaſdā generales cōditio nes virtutū. vtpote ꝙ diſcretio ꝑtineat ad prudentiā. re ctitudo ad iuſticiā. moderātia ad tꝑantiā. firmitas animi ad fortitudinē. in quacūqꝫ materia iſta conſiderent̉. ⁊ ẜm hoc manifeſte apparet rō connexionis. non enim firmitas habet laudem virtutis ſi ſit ſine moderatione vel rec titu dine aut diſcretione. ⁊ eadem ratio eſt de alijs. Et hanc rōnem connexionis aſſignat Greg. xxij. moral̓. dicens ꝙ virtutes ſi ſint diſiuncte non poſſunt eſſe perfecte ẜm ra tionem virtutis. quia nec prudentia vera eſt que iuſtatē perans. ⁊ fortis non eſt. ⁊ idem ſubdit de alijs virtutibus Et ſimilem rationeꝫ aſſignat Aug. in. vi. de tri. Alij vero diſtinguunt predictas virtutes ẜm materias. ⁊ ẜm hoc aſſignatur ratio connexionis ab Ariſtotele in. vi. ethicoꝝ quia ſicut ſupra dictū eſt. nulla virtus moralis poteſt ſine prudentia haberi. eo ꝙ proprium virtutis moralis eſt fa cere electionē rectam cum ſit habitus electiuus. Ad rectā aūt electionem non ſolum ſufficit inclinatio in debituꝫ fi nem. quod eſt directe ꝑ habitū virtutis moralis. ſed etiaꝫ ꝙ aliquis directe eligat ea que ſunt ad finē. quod fit per prudentiā. que eſt conſiliatiua ⁊ iudicatiua ⁊ p̄ceptiua eo rum que ſunt ad finē. ſimiliter etiā prudentia non pōt ha beri niſi habeant̉ virtutes morales. cū prudentia ſit recta ratio agibiliū. que ſicut ex principijs procedit exi finibus agibilium ad quos aliquis recte ſe habet per virtutes mo

Queſtio LXV
rales. vnde ſicut ſcientia ſpeculatiua nō poteſt haberi ſine intellectu principioꝝ. ita nec prudentia ſine virtutibꝰ mo ralibus. ex quo manifeſte ſequitur virtutes morales eſſe connexas. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ virtutum moraliū que dam ꝑficiunt hominē ẜm cōmunem ſtatum. ſcilicet quā tum ad ea que cōmuniter in omni vita hominū occurrūt agenda. vnde oportet ꝙ homo ſimul exercitet̉ circa mate rias omnium virtutū moraliū. ⁊ ſiquidem circa omnes exercitetur bene operando acquiret habitus omnium vir tutū moraliū. ſi aut exercitetur bene oꝑādo circa vna ma teriā. n̄ aūt circa aliā. puta bn̄ ſe habēdo circa iras nō aut circa concupiſcētias. acquiret quidē habitum aliqueꝫ ad refrenandum iras. qui tn̄ non habebit rōnem virtutis ꝓ pter defectum prudentie. que circa concupiſcentias corrū pitur. ſicut etiā naturales inclinatōnes non habent perfe ctam rationē virtutis ſi prudentia deſit. Quedā vero vir tutes morales ſunt que perficiunt hominē ẜm aliquem eminentē ſtatum. ſicut magnificentia ⁊ magnanimitas. Et quia exercitiū circa materias harum virtutum non oc curxit vnicuiqꝫ cōmuniter. poteſt aliquis habere virtutes mora les ſine hoc ꝙ habitus harum virtutū habeat actu. loquendo de virtutibus acquiſitis. ſed tn̄ acquiſitis alijs virtutibus. habet iſtas virtutes in potentia propīqua cū enim aliquis per exercitiū adeptus eſt liberalitatem circa mediocres donationes ⁊ ſumptus. ſi ſuꝑueniat ei abun dantia pecuniaꝝ. modico exercitio acqͥret magnificētie habitū. ſicut geometer modico ſtudio acquirit ſciētiam ali cuius concluſionis quā nunqͣꝫ conſiderauit. illud autem habere dicimur quod in promptu eſt vt habeamus. ẜm illud phī in. ij. phiſicoꝝ. qd̓ parū deeſt quaſi nihil deeē videtur. Et per hoc pater reſponſio ad ſecundū. ¶ Ad. iij dd̓m ꝙ virtutes intellectuales ſunt circa diuerſas mate rias adinuicem non ordinatas. ſicut patet in diuerſis ſci entijs ⁊ artibus. ⁊ ideo non inuenit̉ in eis connexio que inuenit̉ in virtutibus moralibus exiſtentibus circa paſſi ones ⁊ ꝯperationes. que manifeſte habent ad inuicem or dinem. nam oēs paſſiones a quibuſdā primis ꝓcedētes ſcilicet amore ⁊ odio. ad quaſdam alias terminantur. ſcꝫ delectationem ⁊ triſticiam. ⁊ ſimiliter omnes oꝑationes que ſunt virtutis moralis in materia habent ordinem ad inuicem ⁊ etiā ad paſſiones. ⁊ ideo tota materia moraliū virtutum ſub vna rōe prudentie cadit. habent tn̄ omnia intelligibilia ordinem ad prima principia. ⁊ ẜm hoc oēs virtutes intellectuales dependent ab intellectu principi orum. ſicut prudentia a virtutibus mora libus. vt ſupra dictum eſt. principia aūt vniuerſalia quorum eſt intelle ctus principioꝝ. non dependent a concluſionibus de qui bus ſunt relique intellectuales virtutes. ſicut morales de pendent a prudentia eo ꝙ appetitus mouet quodammō rōnem. ⁊ rō appetitum. vt ſupra dictum eſt. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ea ad que: inclinant virtutes morales ſe habent ad prudentiam ſicut principia. non aūt factibilia ſe ha bent ad artem ſicut principia. ſed ſoluꝫ ſicut materia. ma nifeſtum eſt aūt ꝙ ⁊ ſi rō poſſit eſſe recta in vna ꝑte mate rie ⁊ non in alia. nullo tn̄ non poteſt dici ratio recta ſi ſit defectus cuiuſcūqꝫ principij. ſicut ſi quis erraret circa hoc principium. omne totum eſt maius ſua parte. non poſſet habere ſcientiam geometricam. quia oporteret multum recedere a veritate in ſequentibus. Et preterea agibilia ſunt ordinata adinuicem. non autem factibilia. vt dictuꝫ eſt. ⁊ id eo defectus prudentie circa vnam partem agibiliū induceret in defectum etiam circa alia agibilia. quod in fa
ctibilibus non contingit. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ virtuies morales poſſint eſſe ſine charitate. Di cit̉ enī in. li. ſententiaꝝ Proſperi. ꝙ omnis virtus preter charitatem pōt eſſe cōmunis bonis ⁊ malis. ſed charitas non poteſt eſſe niſi in bonis. vt dicit̉ ibidē. ergo alie virtu tes poſſunt haberi ſine charitate: ¶ Pre. virtutes mora les poſſunt acquiri ex actibus humanis. vt dicitur in. ij. ethi. ſed charitas non habet̉ niſi ex infuſione. ẜm illud. Ro. v. Charitas dei diffuſa eſt in cordibus noſiris ꝑ ſpi ritumſanctum qui datus eſt nobis. ergo alie virtutes poſſunt haberi ſine charitate. ¶ Pre. virtutes morales connectuntur adinuicem inquantū dependent a pruden tia. ſed charitas non dependet a prudentia. imo pruden tiam excedit ẜm illud Eph. iij. Suꝑeminentem ſcientie charitatem xp̄i. ergo virtutes morales non connecͣtūtur charitati. ſed ſine ea eſſe poſſunt. ¶ Sed cōtra eſt quod d̓r Io. ij. Qui non diligit manet in morte. ſed ꝑ virtuteſ ꝑficit̉ vita ſpūalis. ipſe enī ſunt quibus recte viuitur. vt Aug. dicit in. ij. de l i. arbi. ergo non poſſunt eſſe ſine dire ctione charitatis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt virtutes morales ꝓut ſunt oꝑatiue boni in ordine ad finē qui non excedit facultatē naturalē hoīs. poſſunt ꝑ oꝑa hu mana acquiri. ⁊ ſic acquiſite ſine charitate eſſe poſſunt. ſic̄ fuerunt in multis gentilibꝰ. ẜm aūt ꝙ ſunt oꝑatiue boni in ordine ad vltimū finem ſuꝑnaturalem. ſic ꝑfecte ⁊ ve re habent rōnem virtutis. ⁊ nō poſſunt humanis actibꝰ acquiri. ſed infundunt̉ a deo. ⁊ hmōi virtutes morales ſi ne charitate eſſe non poſſunt. dictū eſt enī ſupra ꝙ alie ꝟ tutes morals non poſſunt eſſe ſine prudentia. prudentia aūt non pōt eſſe ſine virtutibus moralibus. inquantum virtutes morales faciunt ſe habere bene ad quoſdaꝫ fi nes. ex quibus ꝓcedit ratio prudentie. Ad rectaꝫ autem rōnē prudentie multo magis requirit̉ ꝙ hō bn̄ ſe habeat circa vltimū finem. qd̓ ſit ꝑ charitatem qͣꝫ circa alios fineſ qd̓ ſit ꝑ virtutes morales. ſicut rō recta in ſpeculatiuis ma xime indiget primo principio indemōſtrabili. qd̓ eſt con tradictoria non ſimul eſſe vera. vn̄ manifeſtum fit ꝙ nec prudentia infuſa pōt eſſe ſine charitate. nec alie virtutes morales cōſequenter. que ſine prudentia eſſe nō poſſunt Patet igit̉ ex dictis ꝙ ſole virtutes infuſe ſunt perfecte ⁊ ſimpl̓r dicende virtutes. qꝛ bene ordināt hoīem ad fineꝫ vltimū ſimpl̓r. alie vero virtutes .ſ. acquiſite. ſunt ẜm qͥd virtutes. non aūt ſimpl̓r. ordināt enī hominē bene reſpe ctu finis vltimi in aliquo genere. non aūt reſpectu finis vltimi ſimpliciter. Un̄ Ro. xiiij. ſuꝑ illud. Oē qd̓ non ē ex fide peccatū eſt. dicit glo. Aug. Ubi deeſt agnitio veri tatis falſa eſt virtus etiā in bonis moribus. ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ virtutes ibi accipiunt̉ ẜm imꝑfectā rōnis virtu tis. alioquin ſi virtꝰ moralis ẜm ꝑfectā rōneꝫ virtutis ac cipiat̉. bonū facit habentē. ⁊ ꝑ conſequēſ in malis eſſe nō pet. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ rō illa ꝓcedit de virtutibus morali bus acquiſitis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ⁊ ſi charitas excedat ſci entiam ⁊ prudentiā. tn̄ prudentia dependet al charitate. vt dictum eſt. ⁊ per cōſequens omnes virtutes morales infuſe. Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ charitas ſine alijs virtutibus moralibus ha beri poſſit. Ad id enim ad quod ſufficit vnum indebitum eſt ꝙ plura ordinentur. ſed ſola charitas ſufficit ad omīa K 3

Queſtio LXV
oꝑa virtutis implenda. vt pꝫ per id quod dicit̉. .i. ad Coꝝ xiij. Charitas patiens eſt. benigna eſt ⁊cͣ. ergo videtur ꝙ habita charitate alie virtutes ſuperfluerent. ¶ Pre. qui habet habitū virtutis de facili operatur ea que ſunt virtu tis. ⁊ ei ẜm ſe placent. vnde ⁊ ſignum habitus eſt delecta tio que ſit in oꝑe vt dicit̉ in. ij. ethi. ſed multi habent cha ritatem abſqꝫ peccato mortali exiſtentes. qui tn̄ difficulta tem in oꝑibus virtutum patiuntur. neqꝫ eis ẜm ſe placēt ſed ſolum ẜm quod referuntur ad charitatem. ergo multi habent charitatē qui non habent alias virtutes. ¶ Pre charitas in omnibꝰ ſanctis inuenit̉. ſed quidā ſunt ſancti qui tn̄ aliquibus virtutibus carent. Dicit enim Beda ꝙ ſancti magis humiliantur de virtutibus quas non habet qͣꝫ de virtutibus qͣs habent glorientur. ergo n̄ eſt neceſſa rium ꝙ qui habet charitatem omnes virtutes morales habeat. ¶ Eed cōtra eſt ꝙ ꝑ charitatē tota ex impletur. Dicit̉ enī Ro. viij. ꝙ qui diligit ꝓximum legem imple uit. ſed tota lex impleri non poteſt niſi ꝑ omnes virtutes morales. qꝛ lex precipit de omnibus actibus virtutum vt dicitur in. v. ethi. ergo qui habet charitatem hꝫ oēs virtu tes morales. Aug. etiam dicit in quadā epiſtola. ꝙ chari tas includit in ſe omnes virtutes cardinales. ¶ An̄. dd̓ ꝙ cū charitate ſimul infunduntur oēs virtutes morales. cuius rō eſt. quia deus non minus ꝑfecte oꝑatur in oꝑi bus gratie qͣꝫ in oꝑibus nature. ſic aut videmus in oꝑbꝰ nature ꝙ non inuenitur principium alioꝝ operum in aliqͣ re. quin inueniatur in ea que ſunt neceſſaria ad hmōi oꝑa ꝑficienda. ſicut in aīalibus inueniūtur organa quibus ꝑ fici poſſunt oꝑa ad que ꝑagenda aīa habet poteſtatem. Manifeſtum eſt aūt ꝙ charitas inquantū ordinat hoīem ad finem vltimū. eſt principium omniū bonoꝝ operum. que in finem vltimū ordinari poſſunt. vn̄ oporiet ꝙ cum charitate ſimul infundantur oēs virtutes morales. quibꝰ homo ꝑficit ſingula genera bonoꝝ operuꝫ. Et ſic pꝫ ꝙ ꝟ tures morales infuſe non ſolū habent connexionē ꝓpter prudentiam. ſed etiam ꝓpter charitatem. ⁊ ꝙ qui amittit charitateꝫ ꝑ peccatū mortale. amittit omnes virtuteſ mo rales infuſas. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ ad hoc ꝙ actus inferi oris potentie ſit ꝑfectus. requiritur ꝙ non ſolum adſit ꝑ fectio in ſuꝑiori potentia. ſed etiā in inferiori. Si enī prī cipale agens debito modo ſe haberet. nō ſequeret̉ actio perfecta. ſi inſtrumentum non eſſet bene diſpoſitum. vſi oportet ad hoc ꝙ homo bene oꝑetur in his que ſunt ad fi nem. ꝙ non ſolū habeat virtutem que bene ſe habeat qr ca finem. ſed etiā virtutes quibus ſe bene habeat circa ea que ſunt ad finem. nam virtus que eſt circa finem ſe hꝫ vt principalis ⁊ motiua reſpectu eorum que ſunt ad finē ⁊ ideo cum charitate neceſſe eſt etiā habere alias virtuteſ morales. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ qn̄qꝫ contingit ꝙ aliquis ha bens habitum patitur difficultatem in operando. ⁊ ꝑ cō ſequens non ſentit delectationem ⁊ complacentiam in actu propter aliquod impedimentum extrinſecus ſuper ueniens. ſicut ille qui habet habitum ſcientie. patitur diſ ficultatem in intelligendo propter ſomnolentiam vel ali quā infirmitatem. ⁊ ſimiliter habitus moralium virtutū infuſarum patiuntur interdum difficultatem in oꝑando propter aliquas diſpoſitiones contrarias ex precedenti bus actibus relictas. que quidem difficultas non ita acci dit in virtutibus moralibꝰ acquiſitis. qꝛ per exercitium actuum quo acquiruntur. tolluntur etiaꝫ contrarie diſpo ſitiones. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aliqui ſancti dicuntur aliquas virtutes non habere inquantum patiuntur difficuliatem
in actibus earum ratione iam dicta. quāuis habitus om nium virtutum habeant. POS Ad quartuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ fides ⁊ ſpes nunqͣꝫ ſint ſine charitate. Cum enī ſint virtutes theologice digniores eſſe vident̉ virtutibus moralibus etiā infuſis. ſed virtutes morales infuſe non poſſunt eſſe ſine charitate. ergo neqꝫ fides ⁊ ſpes. ¶ Pre. nullus credit niſi volens. vt Aug. dicit ſuꝑ Io. ſed cha ritas eſt in voluntate ſicut ꝑfectio eius. vt ſupra dictū eſt ergo fides non pōt eē ſine charitate. ¶ Pre. Aug. dic̄ in Ench̓. ꝙ ſpes ſine amore eſſe non pōt. amor aūt eſt chari tas. de hoc enī amore ibi loquit̉. ergo ſpes non pōt eſſe ſi ne charitate. ¶ Sed cōtra eſt quod Matth. primo dicit̉ in glo. ꝙ fides generat ſpem. ſpes vero charitatem. ſꝫ ge nerans eſt prius generato ⁊ pōt eſſe ſine eo. ergo fides pōt eſſe ſine ſpe ⁊ ſpes ſine charitate. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ fideo ⁊ ſpes ſicut ⁊ virtutes morales dupliciter cōſiderari pn̄t. vno mō ẜm inchoationem quandam. alio mō ẜm ꝑfectū eſſe virtutis. Cum enī virtus ordinetur ad bonum opuſ agendum. virtus quideꝫ perfecta dicitur ex hoc ꝙ poteſt in opus perfecte bonum. quod quidem eſt dū non ſolum bonum eſt quod fit. ſed etiā bene fit. alioquinſi bonuꝫ ſit qd̓ fit. non aūt bene fiat. nō erit perfecre bonum. vn̄ nec habitus qui eſt talis oꝑis principium habebit perfecte ra tionem virtutis. ſicut ſi aliquis operet̉ iuſta. bonum qui dem facit. ſed non erit opus perfecte virtutis niſi hoc bn̄ faciat .i. ẜm electionem rectam. quod eſt per prudentiam. ⁊ ideo iuſticia ſine prudentia non pōt eſſe virtus ꝑfecta. Sic igit̉ fides ⁊ ſpes ſine charitate poſſunt quidē aliqua liter eſſe. ꝑfecte autem virtutis rōnem ſine charitate non habent. cum enī fidei opus ſit credere deo. credere auteꝫ ſit alicui propria voluntate aſſentire. ſi non debito modo velit. non erit fidei opus ꝑfectum. ꝙ aūt debito modo ve lit hoc eſt ꝑ charitatem que ꝑficit voluntatem. omnis eniꝫ rectus motus voluntatis ex recio amore ꝓcedit. vt Aug. dicit. xiiij. de ciui. dei. Sic igitur fides eſt quidē ſine cha ritate. ſed non ꝑfecta virtus. ſicut tꝑantia vel fortitudo ſi ne prudentia. Et ſimilit̓ dd̓m eſt de ſpe. nā actus ſpei eſt expectare futuram beatitudinem a deo. qui quidem actꝰ perfectus eſt ſi fiat ex meritis que quis habet. qd̓ nō pōt eſſe ſine charitate. ſi aūt hoc expectet ex meritis que nodū habet. ſed proponit in futurum acquirere. erit actus imꝑ fectus. ⁊ hoc poteſt eſſe ſine charitate. ⁊ ideo fides ⁊ ſpes poſſunt eſſe ſine charitate. ſed ſine charitate ꝓprie loquē do virtutes non ſunt. nā ad rōnem virtutis pertinet vt nō ſolum ẜm ip̄am aliquod bonū oꝑetur. ſed etiā bene. vt d̓r in. ij. ethi. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ virtutes morales depen dēt a prudentia. prudentia autem infuſa nec rationē pru dentie habere poteſt abſqꝫ charitate vtpote deficiente de bita habitudine ad primū principium quod eſt vltimus finis. fides aūt ⁊ ſpes ẜm ꝓprias rationes nec a prudētia nec a charitate dependent. ⁊ ideo ſine charitate eſſe poſſūt licet non ſint virtutes ſine charitate. vt dictū eſt. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ ratio illa proœrdit de fide que habet perfectā rō nem virtutis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ Aug. loquitur ibi de ſpe ẜm ꝙ aliquis expeciat futuram beatitudinem per merita que iam habet. quod non eſt ſine charitate. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ charitas poſſit eſſe ſine fide ⁊ ſpe. Charitas enī eſt amor dei. ſed deus pōt a nobis amari naturaliter. etiā

Queſtio LXVI
non p̄ſuppoſita fide vel ſpe future beatitudinis. ergo chari tas pōt eſſe ſine fide ⁊ ſpe. ¶ Pre. charitas eſt radix oīm virtutum. ẜm illud Ephe. iij. In charitate radicati ⁊ fun dati. ſed radix aliqn̄ eſt ſine ramis. ergo charitas pōt eſſe aliqn̄ ſine fide ⁊ ſpe ⁊ alijs virtutibus. ¶ Pre. in chriſto fuit ꝑfecta charitas. ⁊ ip̄e tn̄ non habuit fidē ⁊ ſpem quia fuit ꝑfectus cōp̄henſor. vt infra dicet̉. ergo charitas pōt eſſe ſine fide ⁊ ſpe. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ Apl̓us dic̄ Heb. xi. Sine fide impoſſibile eſt placere deo. qd̓ maxime ꝑtinet ad charitatem. vt pꝫ ẜm illud ꝓuer. viij. Ego diligētes me diligo. ſpes etiā eſt que introducit ad charitatē. vt ſu pra dictū eſt. ergo charitas non pōt haberi ſine fide ⁊ ſpe ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ charitas non ſolum ſignificat amorem dei. ſed etiā amiciciā quandā ad ip̄m. que quidem ſuper amorē addit mutuā readamatōꝫ cū quadā cōmunicatōe mutua. vt d̓r in. viij. ethi. Et ꝙ hoc ad charitatē ꝑtineat. pꝫ ꝑ id qd̓ dicit̉. i. Io. iiij. Qui manet ī charitate in deo manet ⁊ deus in eo. Et. i. ad Coꝝ. i. Fidelis deus ꝑ quē vocati eſtis in ſocietatē filij eius. Hec aūt ſocietas hoīs ad deū eſt quedā familiaris ꝯuerſatio cū ip̄o. inchoat̉ quideꝫ hic in p̄ſenti ꝑ gr̄am. ꝑficiet̉ aūt in futuro ꝑ gloriā. quoruꝫ vtrūqꝫ fide ⁊ ſpe tenet̉. vn̄ ſicut cū aliquis non poſſet cum aliquo amiciciā habere. ſi diſcrederet vel deſꝑaret̉ ſe poſſe habere aliquā ſocietatē vel familiarem conuerſationem cū ip̄o. ita aliquis non pōt habere amiciciā ad deū que ē charitas. niſi fidem habeat ꝑ quā credat hmōi ſocietateꝫ ⁊ cōuerſationē hoīs cū deo. ⁊ ſperet ſe ad hanc ſocietatem ꝑtinere. ⁊ ſic charitas ſine n̄de ⁊ ſpe nullo mō eſſe pōt. I Ad .i. ergo dd̓m ꝙ charitas non eſt qualiſcūqꝫ amor dei. ſed amor dei quo diligit̉ vt beatitudiniſobiectū. ad quod ordinamur ꝑ fidē ⁊ ſpem. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ charitas eſt radix fidei ⁊ ſpei inquantū dat eis ꝑfectionē virtutis. ſed fides ⁊ ſpes ẜm rationē ꝓpriam p̄ſupponunt̉ ad charitatē vt ſupra dictū eſt. ⁊ ſic charitas ſine eis eſſe non pōt. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ xp̄o defuit fides ⁊ ſpes ꝓpter id ꝙ eſt aliqͦd imꝑfectionis in eis. ſed loco fidei habuit apertā viſioneꝫ ⁊ loco ſpei plenā cōp̄henſionē. ⁊ ſic fuit ꝑfecta charitas in ¶ Queſtio. LXVI. eo. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de equalitate virtutū. ⁊ circa hoc querūtur ſex. primo vtꝝ virtus poſſit eſſe maior vel minor. ſcd̓o vtꝝ oēs vir tutes ſimul in eodē exiſtentes ſint equales. tertio de com peratiōe virtutū moraliū ad intellectuales. quarto de cō peratione virtutū moraliū adinuicē. quinto d̓ comꝑatōe virtutū intellectualiū adinuicem. ſexto de cōꝑatione vir tutum theologicaꝝ adinuicem. Ad primuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ virtus non poſſit eſſe maior vel minor. Dicitur enī in Apo. ꝙ latera ciuitatis irl̓m ſunt eqͣlia. ꝑ hoc auteꝫ ſignant̉ virtutes. vt glo. dicit ibidem. ergo omnes virtu tes ſunt equales. non ergo pōt eſſe virtus maior virtute. Pre. omne illud cuius rō conſiſtit in maximo nō pōt eſſe maius vel minus. ſed rō virtutis conſiſtit in maximo eſt enī virtus vltimū potentie. vt phūs dicit in. i. d̓ ce lo. ⁊ Aug. in. ij. de li arbi. ꝙ virtutes ſunt maxima bona qui bus nullus pōt male vti. gͦ videt̉ ꝙ virtus non poſſit eē maior neqꝫ minor. ¶ Pre. quantitas effectus penſatur ẜm virtute agētis. ſed virtutes ꝑfecte que ſunt virtutes infuſe ſunt a deo. cuius virtus eſt vniformis ⁊ infinita. gͦ videt̉ ꝙ virtus nō poſſit eſſe maior virtute. ¶ Sec cōtra
vbicūqꝫ pōt eſſe augmētū ⁊ ſuꝑabundātia. pōt eſſe ine qͣ litas. ſed in virtutibus inuenit̉ ſuꝑabundantia ⁊ augmē tū. Dicit̉ enī Matth. v. Niſi abundauerit iuſticia veſtra pluſqͣꝫ ſcribaꝝ ⁊ phariſeoꝝ. non intrabitis in regnū celoꝝ Et Prouer. xvi. dicit̉. In abundanti iuſticia virtus ma xima eſt. ergo videt̉ ꝙ virtus poſſit eſſe maior vel minor ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cū querit̉ vtꝝ virtus vna poſſit eē maior alia. dupliciter intelligi poteſt. Uno mō in virtutibꝰ ſpē differentibus. ⁊ ſic manifeſtū eſt ꝙ vna virtus ē alia ma ior. ſꝑ enī cā potior eſt ſuo effectu. ⁊ in effectibus tāto ali quid eſt potius quanto eſt cauſe ꝓpinquius. Manifeſtū eſt aūt ex dictis ꝙ cauſa ⁊ radix humani boni eſt rō. ⁊ iō prudentia que ꝑficit rōnem. p̄fert̉ in bonitate alijs virtu tibus moralibus ꝑficientibꝰ vim appetitiuā. inquantum ꝑticipat rōnem. ⁊ in his etiā tanto eſt vna altera melior quāto magis ad rōnem accedit. vn̄ ⁊ iuſticia que ē in vo luntate p̄fert̉ alijs virtutibꝰ moralibus. ⁊ fortitudo que ē in iraſcibili p̄fert̉ tꝑantie que eſt in cōcupiſcibili. q̄ minꝰ ꝑticipat rōnem. vt pꝫ in. vij. ethi. Alio mō pōt intelligī q̄ ſtio in virtute eiuſdē ſpeciei. ⁊ ſic ẜm ea que dicia ſunt ſu pra cū de intenſionibꝰ habituū ageret̉. virtus pōt dupl̓r dici maior ⁊ minor. vno mō ẜm ſeip̄am. alio mō ex ꝑte ꝑ ticipātis ſubiecti. Si igit̉ ẜm ſeip̄am cōſideret̉. magnitu do vel ꝑuitas eius attendit̉ ẜm ea ad que ſe extendit. qui cūqꝫ aūt hꝫ aliquā virtutē. puta tꝑantiā. hꝫ ip̄am quātū ad oīa ad que ſe tꝑantia extendit. quod de ſcientia ⁊ arte nō contingit. nō enī quicunqꝫ eſt grāmaticus ſcit oīa que ad grāmaticam ꝑtinent. ⁊ ẜm hoc bene dixerūt ſtoyci. vi Simplicius dicit in cōmento p̄dicamentoꝝ. ꝙ virtus n̄ recipit magis neqꝫ minus ſicut ſcientia vl̓ ars. eo ꝙ ratio virtutis conſiſtit in maximo. Si vero cōſideret̉ virtus ex ꝑte ſubiecti ꝑticipantis. ſic contingit virtutē eſſe maiorē vel minorem. ſiue ẜm diuerſa tꝑa in eodeꝫ. ſiue in diuer ſis hoībus. qꝛ ad attingendū mediū virtutis qd̓ eſt ẜm ra tionē rectā. vnus eſt melius diſpoſitus qͣꝫ alius. vel ꝓpter maiorē aſſuetudinem. vel ꝓpter meliore diſpoſitione na ture. vel ꝓpter ꝑ ſpicacius iudiciū rōnis. aut etiā ꝓpter ma ius gr̄e donū qd̓ vnicuiqꝫ donat̉ ẜm menſurā donatōnis xp̄i. vt dicit̉ ad Eph. iiij. Et in hoc deficiebāt ſtoyci. eſti mantes nullū eſſe virtuoſum dicendū niſi qui ſūme fue rit diſpoſitus ad virtutē. non enī exigit̉ ad rōnem virtuiꝰ ꝙ attingat recte rōnis medium in indiuiſibili. ſicut ſtoyci putabāt. ſed ſufficit ꝓpe mediū eſſe. vt in. ij. ethi. d̓r. ideꝫ etiā indiuiſibile ſignū vnus ꝓpinquius ⁊ promptius at tingit qͣꝫ alius. ſicut etiā pꝫ in ſagittatoribus trahentibus ad certū ſignū. ¶ Ad .i. dd̓m ꝙ inequalitas illa nō ē ẜm quantitatē abſolutā. ſed eſt etiā ẜm ꝓportionē intelligen da. qꝛ oēs virtutes ꝓportionabiliter creſcūt in hoīe. vt in fra dicet̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illud vltimū quod pertinet ad virtutē pōt habere rōnem magis vel minus bōi ẜm p̄di ctos modos. cū non ſit vltimū indiuiſibile. vt dictū eſt: ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ deus non oꝑatur ẜm neceſſitatē natu re. ſed ẜm ordine ſue ſapientie ẜm quā diuerſaꝫ menſurā virtutis hominibꝰ largitur. ẜm illud ad Ephe. iiij. Uni cuiqꝫ veſtrum data eſt gratia ẜm menſuram donationis chriſti. Ad ſecundū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ non oēs virtutes in vno ⁊ eodē ſint eqͣliter intē ſe. dicit enī Apl̓us. i. ad Coꝝ. vij. Unuſquiſqꝫ eniꝫ habet ꝓprium donū a deo. alius quidē ſic. alius aūt ſic. nō eſſet aūt vnū donū magis ꝓpriū ⁊ licui qͣꝫ aliud ſi oēs virtutes
K 4

Queſtio LXVI
dono dei infuſas quilibet equaliter haberet. ergo videtur ꝙ non oēs virtutes ſint equales in vno ⁊ eodē. ¶ Pre. ſi oēs virtutes eſſent eque intenſe in vno ⁊ eodē. ſeq̄ret̉ ꝙ quicūqꝫ excederet aliquem in vna virtute excederet ip̄ꝫ in omnibꝰ alijs virtutibus. ſed hoc pꝫ eſſe falſum. qꝛ di uerſi ſancti de diuerſis virtutibꝰ p̄cipue laudantur. ſicut Abraam de fide. Moyſes de de manſuetudine. Iob de patientia. vn̄ de quolibet cōfeſſore cantat̉ in eccleſia. Nō eſt inuentus ſimilis illi qui conſeruaret legē excelſi. eo ꝙ quilibet habuit p̄rogatiuā alicuius virtutis. nō ergo oēs virtutes ſunt equales in vno ⁊ eodē. ¶ Pre. quanto ha bitus eſt intenſior tanto hō ẜm ip̄m delectabilius ⁊ ꝓm ptius oꝑatur. ſed exꝑimento pꝫ ꝙ vnus hō delectabiliuſ ⁊ ꝓmptius oꝑatur actum vnius virtutis qͣꝫ actū alteriuſ nō ergo oēs virtutes ſunt equales in vno ⁊ eodē. ¶ Sꝫ cōtra eſt qd̓ Aug. dicit in. vi. de tri. ꝙ quicūqꝫ ſunt equa les in fortitudine. equales ſunt in prudentia ⁊ tꝑantia. ⁊ ſic de alijs. hoc aūt non eſſet niſi oēs virtutes vnius hoīe eſſent equales. ergo oēs virtutes vnius hominis ſunt e qͣ les. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ quantitas virtutū ſicut ex dictis ptꝫ pōt attendi dupliciter. Uno mō ẜm rōnem ſpēi. ⁊ ſic non eſt dubiū ꝙ vna virtus vnius hoīs ſit maior qͣꝫ alia. ſic̄ charitas fide ⁊ ſpe. Alio mō pōt attendi ẜm ꝑticipationē ſubiecti. ꝓut .ſ. intendit̉ vel remittit̉ in ſubiecto. ⁊ ẜm hoc oēs virtutes vnius hoīs ſunt equales quadā equalitate ꝓportionis. inquantū equaliter creſcunt in hoīe. ſicut di giti manus ſunt ine qͣles ẜm quantitatē. ſed ſunt equaleſ ẜm ꝓportionē. cū ꝓportionabiliter augeant̉. hmōi auteꝫ equalitatis oportet eodē mō rōnem accipere ſicut ⁊ cōne rionis. equalitas enī eſt quedā cōnexio virtutū ẜm quā titatē. Dictū eſt aūt ſupra ꝙ rō cōnexionis virtutū dupli citer aſſignati pōt. Uno mō ẜm intellectū eorum qui in telligūt ꝑ has quattuor virtutes quattuor cōditiones ge nerales virtutū. quarū vna ſimul inuenit̉ cū alijs in qͣli bet materia. ⁊ ſil̓r virtus in qͣlibet materia non pōt equa lis dici niſi habeat oēs iſtas cōditiones equales. Et hāc rōnem equalitatis virtutū aſſignat Aug. in. vi. de trini. dicens. Si dixeris equales eſſe iſtos fortitudine. ſꝫ illū preſtare prudentia. ſequit̉ ꝙ huius forritudo minus pru dens ſit. ac ꝑ hoc nec fortitudine equales ſint. qn̄ eſt illiuſ fortitudo prudentior. atqꝫ ita de ceteris virtutibus inue nies ſi omnes eadē cſidōe ratione ꝑcurras. Alio modo aſ ſignata eſt rō cōnexionis virtutū ẜm eos qui intelligunt hmōi virtutes habere materias determinatas. ⁊ ẜm hoc rō cōnexionis virtutū moraliū accipit̉ ex ꝑte prudentie. ⁊ ex ꝑte charitatis quantū ad virtutes infuſas. non aūt ex ꝑte inclinationis que eſt ex ꝑte ſubiecti. vt ſupra dictū eſt. Sic igit̉ ⁊ rō equalitatis virtutū pōt accipi ex ꝑte pru dentie quantū ad id quod eſt formale in omnibꝰ virtuti bus moralibus. exiſtente enī rōne equaliter ꝑfecta in vno ⁊ eodeꝫ. oportet ꝙ ꝓportionabilit̉ ẜm rōnem rectā mediū cōſtituatur in qualibet materia virtutū. quantū vero ad id qd̓ eſt materiale in virtutibus moralibus .ſ. inclinatōꝫ ip̄am ad actū virtutis. pōt eſſe vnus homo magis ꝓmpt ad actū vnius virtutis qͣꝫ ad actū alterius. vel ex naturali conſuetudine. vel etiā ex gr̄e dono. ¶ Ad .i. ergo dd̓ꝫ ꝙ verbū Apl̓i pōt intelligi de donis gr̄e gratis date. q̄ non ſunt cōia oībꝰ. nec oīa eqͣlia in vno ⁊ eodē. Uel pōt dici ꝙ refert̉ ad menſurā gr̄e gratū facientis. ẜmquā vnꝰ abū dat in omnibꝰ virtutibꝰ plus qͣꝫ alius ꝓpt̓ maiorē abūdā tiā prudētie vel etiā charitatis. ī qͣ ꝯnectūt̉ oēs ꝟtutes in fuſe. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ vnꝰ ſanctꝰ laudat̉ p̄cipue d̓ vna ꝟtute
⁊ aliꝰ d̓ alia ꝓpter excellētiorē ꝓmptitudinē ad actū vniꝰ ꝟtutis qͣꝫ ad actū alteriꝰ. Et ẜm hoc etiā pꝫ rn̄ſio ad tertiū Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ virtutes morales p̄emi neāt intellectualibus. Qd̓ enī eſt magis neceſſariū ⁊ ꝑmanentius eſt meliꝰ. ſꝫ virtutes morales ſunt ꝑmanentiores etiā diſciplinis. q̄ ſunt virtutes intellectuales. ⁊ ſunt etiā magis neceſſarie ad vitā humanā. ergo ſunt p̄ferende virtutibus intelle ctualibus. ¶ Pre. de rōne virtutis eſt. ꝙ bonū faciat ha bentē. ſed ẜm virtutes morales dicit̉ hō bonus. non aūt ẜm virtutes intellectuales. niſi forte ẜm ſolam prudētiā ergo virtus moralis eſt melior qͣꝫ virtus intellectualis. Pre. finis eſt nobilior his que ſunt ad finē. ſed ſicui d̓r in. vi. ethi. virtus moralis facit rectā intētionē finis. pru dentia aūt facit rectā electionē eoꝝ que ſunt ad finē. ergo virtus moralis eſt nobilior prudentia. que eſt virtus in tellectualis circa moralia. ¶ Sed contra. virtus moraliſ eſt ī rōali ꝑ ꝑticipationem. virtus aūt intellectualis ī rō nali ꝑ eſſentiam ſicut dicit̉ in .i. ethi. ſed rōnale ꝑ eſſentiā eſt nobilius qͣꝫ rōnale ꝑ ꝑtipaticionē. ergo virtus intelle ctualis eſt nobilior qͣꝫ virtus moralis. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ ali quid poteſt dici maius vel minus dupliciter. vno modo ſimpl̓r. alio mō ẜm quid. Nihil enī ꝓhibet aliquid eſſe melius ſimpl̓r. vt philoſophari qͣꝫ ditari. qd̓ tn̄ nō ē me lius ẜm qͥd .i. neceſſitatē patiēti. ſimpl̓r aūt cōſiderat̉ vnū qd̓qꝫ. qn̄ cōſiderat̉ ẜm ꝓpriā rōnē ſpēi. hꝫ aūt virtus ſpēꝫ ex obiecto. vt ex dictis pꝫ. vn̄ ſimplicit̓ loquēdo illa virtꝰ nobilior eſt que hꝫ nobilius obiectū. Manifeſtū eſt autē ꝙ obiectū rōnis eſt nobiliꝰ qͣꝫ obiectū appetitus. rō eniꝫ apprehendit aliqͥd in vniuerſali. ſed appetitus tendit ī res que hn̄t eſſe ꝑticulare. vn̄ ſimpliciter loquendo virtutes intellectuales q̄ ꝑficiunt rōnem. ſunt nobiliores qͣꝫ mora les q̄ ꝑficiūt appetitū. Sed ſi conſideret̉ virtus in ordīe ad actu. ſic virtus moralis que ꝑficit appetitū. cuius ē mo uere alias potentiaſ ad actu. vt ſupͣ dictū eſt nobilior. Et qꝛ virtus d̓r ex eo ꝙ eſt principiū alicuius actus. cū ſit ꝑ fectio potentie. ſequit̉ etiā ꝙ rō virtutis magis cōpetat ꝟ tutibus moralibꝰ qͣꝫ virtutibus intellectualibus. quāuis virtutes intellectuales ſint nobiliores habitus ſimplicit̓ ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ virtutes morales ſunt magis ꝑma nentes qͣꝫ intellectuales. ꝓpter exercitium eaꝝ in his que ꝑtinent ad vitā cōmunem. ſed manifeſtum eſt ꝙ obiecta diſciplinaꝝ que ſunt neceſſaria ⁊ ſemꝑ eodem mō ſe ha bentia. ſunt ꝑmanentiora qͣꝫ obiecta virtutū moraliū. que ſunt quedaꝫ ꝑticularia agibilia. ꝙ aūt virtutes morales ſunt magis neceſſaria ad vitam humanā nō oſtendit eas eſſe nobiliores ſimpliciter. ſed quo ad hoc. quinimo vir tutes intellectuales ſpeculatiue ex hocip̄o ꝙ nō ordinant̉ ad aliud. ſicut vtile ordinat̉ ad finem. ſunt digniores. hoc enī ꝯtingit qꝛ ẜm eas qd̓āmō inchoat̉ in nobis beatitudo q̄ ꝯſiſtit ī cognitōe veritatis. ſicut ſupͣ dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ẜm ꝟtutes morales d̓r hō bonus ſimpl̓r. ⁊ nō ẜm intellectualas ꝟtutes ea rōne. qꝛ appetitꝰ mouet alias po tentias ad ſuū actū. vt ſupͣ dictū ē. vn̄ ꝑ hoc etiā nō ꝓbat̉ niſi ꝙ ꝟtus moral̓ ſit melior ẜm qͥd. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ pru dētia n̄ ſolū dirigit ꝟtutes morales ī eligēdo ea q̄ ſūt ad fi nē. ſꝫ etiā ī p̄ſtituēdo finē. ē āt finis vniꝰ cuiꝰqꝫ ꝟtutꝭ mo ralis attīgere mediū in ꝓpria materia qd̓ qͣdē mediū det̉ minat̉ ẜm rectā rōnem prudentie. vt d̓r in. ij. ⁊ vi. eth. Ad quartuꝫ ſic procedit̉

Queſtio LXVI
Uidet̉ ꝙ iuſticia non ſit p̄cipua inter virtutes morales. Maiꝰ enī eſt dare alicui de ꝓprio qͣꝫ reddere alicui qd̓ ei debet̉. ſꝫ primū ꝑtinet ad liberalitatē. ſcd̓m aūt ad iuſti ciam. gͦ videtur ꝙ liberalitas ſit maior ꝟtus qͣꝫ iuſticia. ¶ Pre. Illud videt̉ eſſe maximū in vnoquoqꝫ qd̓ eſt ꝑ fectiſſimū in ipſo. ſed ſicut dr̄ Iacobi. .i. Patīa opꝰ ꝑfe ctū hꝫ. gͦ videt̉ ꝙ patientia ſit maior qͣꝫ iuſticia ¶ Pre. magnanimitas oꝑat̉ magnum in oībꝰ ꝟtutibꝰ. vt dr̄ in iiij. ethi. gͦ magnificat etiā ipſam iuſticiā. eſt igit̉ maior qͣꝫ iuſticia. Sꝫ ꝯtra ē qd̓ phūs dicit in. v. ethi. ꝙ iuſticia eſt p̄clariſſima ꝟtutū. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝟtus aliqͣ ẜm ſuam ſpēm pōt dici maior vel minor. vel ſimpliciter. vel ẜm quid. Simpliciter quidē dr̄ maior ẜm ꝙ in ea maiꝰ bo nū rōnis relucet. vt ſupra dictū eſt. ⁊ ẜm hoc iuſticia in ter omnes ꝟtutes morales precellit. tanqͣꝫ ꝓpinquior ra tioni. qd̓ patet ⁊ ex ſubiecto. ⁊ ex obiecto. ex ſubiecto qui dem qꝛ eſt in voluntate ſicut in ſubiecto. voluntas autē eſt appetitus rōnalis. vt ex dictis patet. ẜm aūt obiectū ſiue materiam. qꝛ eſt circa oꝑationes quibꝰ hō ordinat̉ non ſolū in ſeipſo. ſed etiaꝫ ad alteꝝ. vn̄ tuſticia eſt p̄cla riſſima ꝟtutuꝫ. vt dr̄ in. v. ethi. Inter alias aūt ꝟtutes morales q̄ ſunt circa paſſiones tanto in vnaquaqꝫ magis relucet rōnis bonum qͣꝫto circa maiora motus appetiti uus ſubdit̉ rōni. maximū aūt in his q̄ ad homine ꝑtinēt eſt vita a qua oīa alia dependent. ⁊ iō fortitudo q̄ appeti tiuū motū ſubdit rōni in his q̄ ad mortē ⁊ vitam ꝑtinēt Primū locum tenet inter ꝟtutes morales q̄ ſunt circa paſſiones. tn̄ ordinat̉ infra iuſticiam. vn̄ phūs dicit in. i. rhetori. ꝙ neceſſe ē maximas eſſe ꝟtutes q̄ ſunt alijs ho noratiſſime. ſi quid ē eſt ꝟtus potentia bn̄factiua. ꝓpter hoc fortes ⁊ iuſtos maxime honorant hec quidem in bel lo .ſ. fortitudo. hec aūt .ſ. iuſticia ⁊ in bello ⁊ in pace vtil̓ ē poſt fortitudinē aūt ordinat̉ tꝑantia. q̄ ſubijcit rōni appe titum circa ea q̄ immediate ordinant̉ ad vitam. vl̓ in eo dem ẜm numeꝝ. vel in eodē ẜm ſpeciē .ſ. in cibis ⁊ vene reis. ⁊ ſic iſte tres ꝟtutes ſil̓ cum prudentia dicunt̉ eē prī cipales. etiā dignitate. ẜm quid aūt dr̄ aliqua ꝟtus eſſe maior ẜm ꝙ adminicl̓m vel ornamentuꝫ p̄bet principali ꝟtuti. ſicut ſubſtantia eſt ſimpliciter dignior accidente aliqd̓ tn̄ accidens eſt ẜm quid dignius ſubſtātia. inqͣꝫtū ꝑficit ſubiectum in aliqͦ eſſe accidentali. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ actus liberalitatis oportet ꝙ fundet̉ ſuꝑ actum iuſticie. non enim eſſet liberal̓ datio ſi non de ꝓprio daret. vt in ij. politi. dicit̉. vn̄ liberalitas ſine iuſticia eſſe non poſſꝫ q̄ ſe cernit ſuuꝫ a non ſuo. iuſticia aūt poteſt eſſe ſine libera litate. vn̄ iuſticia ſimpliciter ē maior liberalitate tanqͣꝫ cō munior ⁊ fundamentū ipſius. liberalitas aūt ē ẜm quid maior. cum ſit quidaꝫ ornatus iuſticie ⁊ ſupplementū eiꝰ ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ patientia dr̄ habere opꝰ ꝑfectum in tolerā tia maloꝝ. in quibꝰ non ſolū excludit iniuſtam vindictā quam etiā excludit iuſticia. neqꝫ ſolum odiū qd̓ fac̄ cha ritas neqꝫ ſolum irā qd̓ facit manſuetudo. ſꝫ etiaꝫ exclu dit triſticiam inordinatā. q̄ eſt radix oīm p̄dictoꝝ. ⁊ iō in hoc eſt ꝑfectior ⁊ maior qꝛ in hac materia extirpat radi cem. non aūt eſt ſimpliciter ꝑfectior oībꝰ alijs ꝟtutibꝰ. qꝛ fortitudo non ſolū ſuſtinet moleſtias abſqꝫ ꝑturbatio ne. qd̓ eſt pariētie. ſed etiā ingerit ſe eis cū opꝰ fuerit. vn̄ quicunqꝫ eſt fortis eſt patiens. ſed non ꝯuertit̉. eſt auteꝫ patientia quedam fortitudinis ꝑs. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ma gnanimitas non pōt eſſe niſi alijs ꝟtutibꝰ p̄exiſtentibꝰ. vt dr̄ in. iiij. ethi. vn̄ ꝯꝑat̉ ad alias ſicut ordinatus earum ⁊ ſic ẜm quid eſt maior omnibꝰ alijs. non tn̄ ſimpliciter
Ad quintū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ ſapīa nō ſit maxima inter virtutes intel lectua les. Imꝑans enim maius eſt eo cui imperat̉. ſed prudē tia videt̉ imꝑare ſapientie. Dicit̉ enim in .i. ethi. ꝙ qua le diſciplinaꝝ debitum eſt eſſe in ciuitatibꝰ. ⁊ quale vnū quodqꝫ addiſcere. ⁊ vſqꝫ quo hec preordinat .ſ. politica. que ad prudentiam ordinat. vt dicit̉ in. vi. ethi. cum igit̉ inter diſciplinas etiam ſapīa ꝯtineat̉. videt̉ ꝙ pruden tia ſit maior qͣꝫ ſapientia. ¶ Pre. De ratione virtutis ē ꝙ ordinet hominē ad felicitatē. eſt enim ꝟtutis diſpoſi tio ꝑfecti ad optimum. vt dicit̉ in. vij. phiſi. ſed pruden tia eſt recta rō agibilium ꝑ q̄ homo ad felicitatem ꝑduci tur. ſapīa autem non cōſiderat humanos actus quibꝰ ad beatitudineꝫ ꝑuenit̉. gͦ prudentia eſt maior virtus qͣꝫ ſa pientia. ¶ Pre. qͣꝫto cognitio eſt perfectior tanto vide tur eſſe maior. ſed ꝑfectiorem cognitioneꝫ habere poſſu mus de rebꝰ humanis de quibꝰ eſt ſcientia qͣꝫ de rebus diuinis de quibꝰ eſt ſapientia. vt diſtinguit Aug. in. xij. de trini. quia diuina incomprehenſibilia ſunt. ẜm illud. Iob. xxxvi. Ecce deus magnus vincens ſcientiaꝫ noſtrā. gͦ ſcientia eſt maior virtus qͣꝫ ſapientia. ¶ Pre. Cogni tio principioꝝ eſt dignior qͣꝫ cognitio ꝯcluſionum. ſed ſa pientia ꝯcludit ex principijs indemonſtrabilibꝰ quoruꝫ eſt intellectus. ſicut ⁊ alie ſciētie. gͦ intellectus eſt maior ꝟtus qͣꝫ ſapientia. Sed ꝯtra eſt qd̓ philoſophꝰ dic̄ in. vi ethi. ꝙ ſapientia eſt ſicut caput inter ꝟtutes intellectua les. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictum eſt. magnitudo virtutie ẜm ſuam ſpeciem ꝯſiderat̉ ex obiecto. obiectum autē ſa pientie precellit inter obiecta omnium virtutum intelle ctualiū. ꝯſiderat enim cauſam altiſſimam. q̄ deus eſt. vt dicit̉ in principio metaphiſice. Et qꝛ per cauſam iudica tur de effectu. ⁊ ꝑ cauſam ſuperiorem de cauſis inferio ribꝰ. inde ē ꝙ ſapīa hꝫ iudiciū de oībꝰ alijs ꝟtutibꝰ intel lectualibꝰ. ⁊ eius ē ordinare oēs. ⁊ ipſa ē qͣſi architectoni ca reſpectu oīm. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ cuꝫ prudentia ſit circa res hūanas. ſapīa ꝟo circa cām altiſſimā. īpoſſibile ē ꝙ prudentia ſit maior ꝟtus qͣꝫ ſapīa. niſi vt dr̄ in. vi. ethi. maximū eoꝝ q̄ ſunt in mundo eſſet hō. Un̄ dd̓. eſt ſic̄ in eodem li. dr̄. ꝙ prudentia non imꝑat ipſi ſapīe. ſꝫ potiuſ ecōuerſo. qꝛ ſpūalis iudicat oīa. ⁊ ipſe a nemine iudicat̉ vt dr̄. i. ad Coꝝ. ij. Non enī prudentia hꝫ ſe intromitte. re de altiſſimis q̄ ꝯſiderat ſapīa. ſed imꝑat de his q̄ ordi nant̉ ad ſapīaꝫ .ſ. quō hoīes debeant ad ſapīam ꝑuenire vn̄ in hoc ē prudentia ſeu politica miniſtra ſapīe. intro ducit enī ad eā. p̄parans ei viā ſic̄ hoſtiarius ad regem. Ad. ij. dd̓. ꝙ prudentia ꝯſiderat ea quibꝰ ꝑuenit̉ ad felicitatē. ſꝫ ſapīa cōſiderat ip̄m obiectū felicitatis. qd̓ eſt altiſſimū intelligibile. ⁊ ſiquidē eſſet ꝑfecta conſideratō ſapīe reſpectu ſui obiecti. eſſet ꝑfecta felicitas in actu ſa piētie. ſꝫ qꝛ actus ſapīe ī hac vita ē imꝑfeca reſpectu prī cipal̓ obiecti qd̓ ē deꝰ. iō actꝰ ſapīe eſt q̄daꝫ inchoatio ſeu ꝑticipatio future felicitatis. ⁊ ſic ꝓpinquiꝰ ſe hꝫ ad felici tatē qͣꝫ prudētia. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut phūs dic̄ ī primo de aīa. vna noticia p̄fert̉ alteri. aut ex eo ꝙ ē nobiliorū. aūt ꝓpter certitudinē. Si igit̉ ſubiecta ſint eqͣlia in boni tate ⁊ nobilitate. illa q̄ eſt certior erit maior ꝟtus. ſed il la q̄ eſt minus certa de altioribꝰ ⁊ maioribꝰ p̄fert̉ ei q̄ eſt magis certa de inferioribꝰ rebꝰ. vnde philoſophus di cit in. ij. de celo ꝙ magnum eſt de rebus celeſtibus ali quid poſſe cognoſcere. etiam debili et topica tatione. Et in primo de partibus animalium dic̄. ꝙ amabile eſt
K 5

Queſtio LXVII
magis ꝑuuꝫ aliquid ꝯgnoſcere de rebꝰ nobilioribus qͣꝫ multa ꝯgnoſcere d̓ rebꝰ ignobilioribꝰ. Sapiētia igit̉ ad quam ꝑtinet dei cognitio hōi maxime in ſtatu huiꝰ vite non pōt ꝑfecte aduenire. vt ſit qͣſi eius poſſeſſio. ſed hoc ſolius dei eſt. vt dr̄ in .i. metaphi. ſꝫ tn̄ illa modica ꝯgni tio q̄ ꝑ ſapīam de deo haberi pōt. oī alij cognitioni p̄fer tur. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ ꝟitas ⁊ cognitio prīcipioꝝ indemō ſtrabiliū dependet ex rōne terminoꝝ. cognito enī quid eſt totū. ⁊ quid eſt ꝑs. ſtatim cognoſcit̉ ꝙ omne totū ē maius ſua ꝑte. cognoſcere aūt rōneꝫ entis ⁊ nō entis. et totius ⁊ ꝑtis. ⁊ alioꝝ que conueniunt ad ens. ex quibꝰ ſi cut ex terminis ꝯſtituunt̉ principia indemonſirabilia. ꝑ tinet ad ſapīaꝫ. qꝛ ens cōe eſt ꝓpriꝰ effectus cāe altiſſime ſcꝫ dei. ⁊ iō ſapientia nō ſolum vtit̉ principijs indemon ſtrabilibꝰ. quoꝝ ē intellectus. ꝯcludendo ex eis ſic̄ etiaꝫ alie ſcīe. ſed ex iudicando de eis. ⁊ diſputando ꝯͣ negan tes. vn̄ ſequit̉ ꝙ ſapīa ſit maior virtus qͣꝫ intellectus. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ charitas nō ſit maxima inter ꝟtutes theologi cas. Cum enī fides ſit in intellectu. ſpes aūt ⁊ charitas in vi appetitiua. vt ſupra dictū eſt videt̉ ꝙ fides ꝯꝑet̉ ad ſpem ⁊ charitatē ſicut virtus intellectualis ad moralē. ſꝫ ꝟtus intellectual̓ eſt maior morali. vt ex dictis pater. gͦ fi des eſt maior ſpe ⁊ charitate. ¶ Pre. Qd̓ ſe hꝫ ex addi tione ad aliud. videt̉ eſſe maius eo. ſed ſpes vt videt̉ ſe hꝫ ex additione ad charitatē. p̄ſupponit enim ſpes amo rem. vt Aug. dicit in Ench̓. addit enī quendā motū pro tenſionis in rē amatā. gͦ ſpes eſt maior charitate Pre. Cauſa ē potior effectu. ſꝫ fides ⁊ ſpes ſunt cā charitatis. Dicit̉ enī Matth. i. in glo. ꝙ fides generat ſpē. et ſpes charitatē. gͦ fides ⁊ ſpes ſunt maiores charitate. Sꝫ cō tra eſt qd̓ Apl̓s dicit. i. ad Coꝝ. xiij. Nunc aūt manet fi des. ſpes. charitas tria hec. maior autē hoꝝ eſt charitas. ¶ Rn̄. Dicenduꝫ ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. magnitudo ꝟtutis ẜm ſuam ſpem ꝯſiderat̉ ex obiecto. cum aūt tres ꝟtutes theologice reſpiciant deū ſicut ꝓpriū obiectū. nō pōt vna eaꝝ dici maior altera ex hoc ꝙ ſit circa maiꝰ ob iectū. ſed ex eo ꝙ vna ſe hꝫ ꝓpinquiꝰ ad obiectū qͣꝫ alia ⁊ hoc mō charitas eſt maior alijs. naꝫ alie important in ſui rōne qͣꝫdaꝫ diſtantiā ab obiecto. ē enī fides de nō vi ſis. ſpes aūt de nō habitis. ſed amor charitatis eſt de eo qd̓ iam habet̉. eſt enī amatū quodammō in amante. ⁊ eti am amans ꝑ affectū trahit̉ ad vnionem amati. ꝓpter qd̓ dr̄. i. Io. iiij. Qui manet in charitate in deo manet ⁊ de us in eo. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ hoc mō nō ſe hn̄t fides ⁊ ſpes ad charitatē ſicut prudentia ad ꝟtuteꝫ moralē. ⁊ hoc ꝓ pter duo. Primo quidē qꝛ ꝟtutes theologice hn̄t obie ctū qd̓ eſt ſupra aīaꝫ hūanaꝫ. ſed prudētia ⁊ ꝟ̓tutes mo cales ſunt circa ea q̄ ſunt infra hominē. in his aūt q̄ ſunt ſupra hominē nobilior ē dilectio qͣꝫ cognitio. ꝑficit̉ enim cognitio ẜm ꝙ cognita ſunt in cognoſcente. dilectio ꝟo ẜm ꝙ diligens trahit̉ ad rem dilectā. id aūt qd̓ eſt ſupra hoīeꝫ. nobilius ē in ſeipſo qͣꝫ ſit in hoīe. qꝛ vnūquodqꝫ ē in altero ꝑ modū eius in qͦ eſt. econuerſo aūt eſt in his q̄ ſunt infra hoīer. Secūdo qꝛ prudentia moderat̉ motus appetitiuos ad morales ꝟtutes ꝑtinentes. ſed fides nō moderat̉ motū appetitiuū tēdente in deū qui ꝑtinet ad ꝟtutes theologicas. ſed ſolū on̄dit obiectū. motus auteꝫ appetitiuus in obiectū excedit cognitionē hūanaꝫ. ẜm il lud ad Ephe. iij. Suꝑeminētē ſcīe charitatē xp̄i. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ ſpēs p̄ſupponit amoreꝫ eius qd̓ quis adipiſci ſe
ſperat qui ē amor ꝯcupīe. qͦ quid ē amore magis ſe amat cui ꝯcupiſcit bonū qͣꝫ aliquid aliud. charitas aūt īportat amorē amicicie. ad quā ꝑuenit̉ ꝑ ſpē. vt ſupra dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ cā ꝑficiens ē potior ſuo effertu. non aūt ca diſponens. ſic enim calor ignis eſſet potior qͣꝫ aīa ad quā diſponit materiā. qd̓ patet eē falſum. ſic autē fides generat ſpem. ⁊ ſpes charitatē. ẜm .ſ. ꝙ vna diſponit ad alteram. ¶ Queſtio LXVII. Einde ꝯſiderādum eſt de duratione ꝟtutuꝫ poſt hāc vitā. ⁊ cir ca hoc querunt̉ ſex. Primo vtꝝ ꝟtutes morales mane ani poſt hāc vitā. Secundo viꝝ ꝟtutes intellectuales. Tertio vtꝝ fides. Quarto vtꝝ remaneat ſpes. Quinto vtꝝ maneat aliquid fidei vel ſpei. Sexto vtrum maneat charitas. Adprimum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ꝟtutes morales nō maneant poſt hāc vitam. Noīes enī in ſtatu future gl̓e erunt ſil̓es angel̓. vt dicit̉ Matth. xxij. Sed ridiculū eſt in angel̓ ponere virtutes morales vt dr̄ in. x. ethi. gͦ neqꝫ in hoībꝰ poſt hāc vitam erunt ꝟtutes morales. ¶ Pre. Uirtutes morales ꝑfi ciunt hoīem in vita actiua. ſed vita actiua nō manet poſt hāc vitaꝫ. Dicit enim Grego. in. vi. moral̓. Actiue vite oꝑa cū corꝑe tranſeūt. gͦ ꝟtutes morales non manent poſt hāc vitā. ¶ Pre. Tꝑantia ⁊ fortitudo qui ſunt vir tutes morales. ſunt irrōnabiliū ꝑtiuꝫ. vt phūs dicit in. iij. ethi. ſed irrōnabiles ꝑtes aīe corrūpunt̉ corrupto cor pore. eo ꝙ ſunt actus organoꝝ corꝑaliuꝫ. gͦ videt̉ ꝙ vir tutes morales nō maneant poſt hanc vitaꝫ. Sꝫ contra eſt qd̓ dr̄ Sap̄ .i. ꝙ iuſticia ꝑpetua ē ⁊ īmortal̓. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut Aug. dic̄ in. xiiij. de trini. Tullius poſuit pꝰ hanc vitā qͣttuor ꝟtutes cardinales nō eſſe. ſed in alia vi ta hoīes eſſe beatos ſola cognitiōe nature. in qͣ nihil eſt melius aut amabilius. vt Aug. dicit ibidē. ea .ſ. natura q̄ creauit oēs naturas. Ip̄e aūt poſtea determinat hmōi quattuor ꝟtutes in futura vita exiſtere. tn̄ alio mō. Ad cuius euidentiā ſciendū ē ꝙ in hmōi ꝟtutibꝰ aliquid eſt formale. ⁊ aliquid qͣſi materiale. Materiale quidē eſt in his ꝟtutibꝰ inclinatio qͥdaꝫ ꝑtis appetitiue ad paſſiones vel oꝑationes ẜm modū aliqueꝫ. ſed qꝛ iſte modꝰ deter minat̉ a rōne. iō formale in oībꝰ ꝟtutibꝰ ē ipſe ordo rō nis. Sic igit̉ dicendū eſt ꝙ hmōi ꝟtutes morales in fu tura vita nō manent qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt materiale in eis. nō enim habebūt in futura vita locū ꝯcupiſcentie ⁊ dele ctationes ciboꝝ ⁊ venereoꝝ. neqꝫ etiā timores ⁊ audacie circa ꝑicula mortis. neqꝫ etiā diſtributiones ⁊ cōicatio nes reꝝ q̄ ꝯueniunt in vſum pn̄tis vite. Sꝫ qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt formale remanebunt in beatis perfectiſſime poſt hanc vitā. inqͣꝫtū rō vniuſcuiuſqꝫ rectiſſima erit circa ea q̄ ad ip̄m ꝑtinet ẜm ſtatū illū. ⁊ vis appetitiua omnino mouebit̉ ẜm ordinē rōnis in his q̄ ad ſtatū illū ꝑtinent vn̄ Aug. ibid ē dicit ꝙ prudentia ibi erit ſine vllo ꝑicl̓o erroris. fortitudo ſine moleſtia tolerandoꝝ maloꝝ. tꝑan tia fine repugnatione libidinū. vt prudētie ſit nullū bo nū deo p̄ponere vel eqͣre. fortitudīs ei firmiſſime cohere re. tꝑantie nullo defectu noxio delectari. d̓ iuſticia vero mani feſtiꝰ ē quē actū ibi habebit .ſ. eē ſubditū deo. qꝛ eti am in hac vita ad iuſticiam ꝑtinet eē ſueditū ſuperiori. ¶ Ad. i. gͦ. dd̓. ꝙ phūs loquit̉ ibi de hmōi ꝟtutibꝰ mo ralibꝰ qͣꝫtū ad id qḋ materiale ē ī eis. ſic̄ de iuſticia qͣ

Queſtio LXVII
ad cōmutationes ⁊ diſtributiones. de fortitudine qͣꝫtuꝫ ad terribilia ⁊ ꝑicl̓a. de tꝑantia qͣꝫtuꝫ ad cōcupiſcentias prauās. Et ſil̓r dicendū eſt ad ſecundū. ea enī q̄ ſūt acti ue vite materialiter ſe hn̄t ad virtutes. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſtatus poſt hāc vitam ē duplex. Unꝰ quidem an̄ reſurre ctionē. qn̄ aīe erūt a corꝑibꝰ ſeꝑate. Alius aūt poſt reſur rectionē. qn̄ aīe iterato corꝑibꝰ ſuis vnient̉. In illo gͦ re ſurrectionis ſtatu erunt vires irrōnales in organis cor poris ſicut ⁊ nūc ſunt. vn̄ ⁊ poterit in iraſcibili eē fortitu do. ⁊ in ꝯcupiſcibili tꝑantia. inqͣꝫtū vtraqꝫ vis perfecte erit diſpoſita ad obediendū rōni. ſed in ſtatu an̄ reſurre ctionē ꝑtes irrōnales nō erunt actu in aīa. ſed ſolū radi caliter ī eſſentia ipſius. vt in primo dictū ē. vn̄ nec hmōi ꝟtutes erūt in actu niſi in radice .ſ. in rōne ⁊ volūtate. in quibꝰ ſūt ſemīalia q̄dā haꝝ ꝟtutū vt dictū ē. ſꝫ iuſticia q̄ eſt in voluntate etiā actu remanebit. vn̄ ſpecialiter de ea dictū eſt ꝙ eſt ꝑpetua ⁊ īmortalis. tū rōne ſubiecti quia volūtas incorruptibilis ē. tum etiam ꝓpter ſimilitudinē actus. vt prius dictum eſt. Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ꝟtutes intellectuales nō maneant poſt hāc vi tam. Dicit enim Apl̓s. i. ad Coꝝ. xiij. ꝙ ſcīa deſtruet̉. ⁊ rō eſt. qꝛ ex ꝑte cognoſcimꝰ. ſꝫ ſicut cognitio ſcīe ē ex ꝑte id ē imꝑfecta. ita etiā cognitio aliaꝝ ꝟtutū intellectualiū qͣꝫdiu hec vita durat. gͦ oēs virtutes intellectuales poſt hanc vitā ceſſabūt. ¶ Pre. Phūs dicit in p̄dicamētis. ꝙ ſcīa cū ſit habitus. ē qualitas difficile mobil̓. nō enim de facili amittit̉ niſi ex aliqͣ forti tranſmutatione vl̓ egri tndine. ſed nulla ē tanta tranſmutatio corꝑis hūani. ſic̄ ꝑ mortē. gͦ ſcīa ⁊ alie ꝟtutes ītellectuales nō manēt poſt hanc vitā. ¶ Pre. Uirtutes intellectuales ꝑficiūt intel lectū ad bn̄ oꝑanduꝫ ꝓpriuꝫ actū. ſed actus intellectꝰ non videt̉ eē poſt hanc vitā. eo ꝙ nihil intelligit aīa ſine fan taſmate. vt dr̄ in. iij. de aīa. fantaſmata aut poſt hanc vi tam non manēt. cum non ſint niſi in organis corꝑeis. gͦ ꝟtutes intellectuales nō manent poſt hāc vitaꝫ. Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ firmior ē cognitio vniuerſaliū ⁊ neceſſarioꝝ qͣꝫ ꝑticl̓a riū ⁊ ꝯtingentiū. ſꝫ in hoīe remanet poſt hāc vitā cogni tio ꝑticulariū ⁊ contingentiū. puta eorū qͥ quis fecit. vel paſſus eſt. ẜm illud Luc̄. xvi. Recordate qꝛ recepiſti bo na in vita tua ⁊ Lazarus ſil̓r mala. gͦ multo magis rema net cognitio vniuerſaliū ⁊ neceſſarioꝝ q̄ ꝑtinet ad ſcīam ⁊ ad alias ꝟtutes intellectuales. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ in pri mo dictū ē. quidā poſuerūt ꝙ ſpēs intelligibiles nō per manēt in intellectu poſſibili niſi qͣꝫdiu actu intelligit. nec ē aliqͣ cōſeruatio ſpēꝝ ceſſante cōſideratione actuali niſi n viribꝰ ſenſitiuis. q̄ ſūt actus corꝑaliū organoꝝ .ſ. ima ginatiua ⁊ memoratiua. hmōi aūt vires corrūpunt̉ cor rupto corꝑe. ⁊ iō ẜm hoc ſcīa mullo mō poſt hanc vitā re manebit corꝑe corrupto. neqꝫ aliqͣ alia intellectuaᶠ ꝟtus Sꝫ hec opinio ē ꝯͣ ſententiā. Aꝝ. qui in. iij. de aīa dic̄ ꝙ intellectus poſſibil̓ eſt ī actu cū ſcit ſingula ſicut ſciēs. cū tn̄ ſit in potētia ad conſiderandū in actu. Eſt etiā ꝯͣ ratō nē. qꝛ ſpēs intelligibiles recipiunt̉ in intellectu poſſibili immobiliter ẜm modū recipiētis. vn̄ ⁊ intellectus poſſi bilis dr̄ locus ſpēꝝ. quaſi ſpēs intelligibiles conſeruans ſed fantaſmata ad qͦⁱ reſpiciēdo hō intelligit in hac vita applicando ad ip̄as ſpēs intelligibiles. vt in primo dictū eſt. corrupto corꝑe corrūpunt̉. vn̄ qͣꝫtuꝫ ad ipſa fantaſ mata q̄ ſunt qͣſi materialia ī ꝟtutibꝰ intellectualibꝰ. vir tutesī tellectuales deſtruunt̉ deſtructo corꝑe. Sꝫ qͣꝫtuꝫ
ad ſpēs intelligibiles qͣ ſunt in intellectu poſſibili virtu tes intellectuales manēt. ſpēs aūt ſe hn̄t in ꝟtutibus in tellectualibꝰ ſicut formales. vn̄ intellectuales virtutes manent poſt hanc vitā qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt formale in eis non aūt qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt materiale. ſicut ⁊ de moralibꝰ dictū eſt. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ꝟbum Apl̓i eſt intelligendū qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt materiale in ſcīa. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad modū in telligendi. qꝛ .ſ. neqꝫ ſantaſmata remanebunt deſtructo corꝑe. neqꝫ erit vſus ſcīe ꝑ ꝯuerſionem ad fantaſmata. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ꝑ egritudine corrumpit̉ habitus ſcientie qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ eſt materiale. in eo .ſ. qͣꝫtuꝫ ad fantaſmata non aūt qͣꝫtum ad ſpēs intelligibiles q̄ ſunt in intellectu poſſibili. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ aīa ſeꝑata poſt mortem hꝫ ali um modū intelligendi qͣꝫ per ꝯuerſionē ad fantaſmata. vt in primo dictū eſt. ⁊ ſic ſcīa manet. non tn̄ ẜm eundeꝫ modū operandi. ſic̄ ⁊ de ꝟtutibꝰ moralibꝰ dictum ē. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ fides maneat poſt hāc vitaꝫ. Nobilior enim ē fides qͣꝫ ſcīa. ſed ſcīa manet poſt hanc vitā. vt dictū eſt. gͦ ⁊ fides. ¶ Pre. i. ad Coꝝ. iij. dr̄ Fundamentum aliud nemo pōt ponere p̄ter id qd̓ poſitū ē. qd̓ eſt xp̄s Ieſus id ē fides xp̄i Ieſu. ſed ſublato fundamēto non remanet id qd̓ ſuperedificat̉. gͦ ſi fides non remanet poſt hanc vi tam nulla alia ꝟtus remaneret. ¶ Pre. Cognitio fidei ⁊ cognitio glorie differunt ẜm ꝑfectuꝫ et imꝑfectum. ſꝫ cognitio imꝑfecta pōt eſſe ſil̓ cuꝫ cognitione ꝑfecta. ſicut in angelo ſimul pōt eſſe cognitio veſpertina cū cognitiōe matutina. ⁊ aliquis hō poteſt ſil̓ habere de eadē conclu ſione ſcīam ꝑ ſyllogiſmū demonſtratiuū. ⁊ opinioneꝫ ꝑ ſyllogiſmū dialeticū gͦ etiā fides ſil̓ eſſe pōt poſt hāc vi tam cū cognitione glorie. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ Apl̓s dic̄. ij. ad Coꝝ. v. qͣꝫdiu ſumꝰ in corꝑe ꝑegrinamur a dn̄o. ꝑ fi dem enī ambulamꝰ et nō ꝑ ſpeꝫ. ſꝫ illi qui ſunt in gl̓a nō ꝑegrenant̉ a dn̄o. ſꝫ ſunt ei pn̄tes. gͦ fides nō manet poſt hanc vitā in gl̓a. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ oppoſitio eſt ꝑ ſe ⁊ ꝓpria cā ꝙ vnū excludat̉ ab alio. inqͣꝫtū .ſ. in oībꝰ oppoſitis in cludit̉ oppoſitio affirmationis ⁊ negatōnis. Inuenit̉ aūt in quibuſdā oppoſitio ẜm ꝯtrarias formas. ſic̄ ī coloribꝰ albū ⁊ nigꝝ. in quibuſdā aūt ẜm ꝑfectū ⁊ imꝑfectū. vn̄ in alterationibꝰ magis ⁊ minꝰ accipiunt̉ vt cōtraria. vt cū de minꝰ calido fit magis calidū vt dr̄ in. v. phiſi. Et qꝛ ꝑfectū ⁊ imꝑfectū opponunt̉. impoſſibile ē ꝙ ſil̓ ẜm idē ſit ꝑfectio ⁊ imꝑfectio. Eſt aūt ꝯſiderandū ꝙ īperfe ctio quidē qn̄qꝫ eſt de rōne rei. ⁊ ꝑtinet ad ſpēm ipſius. ſi cut defectꝰ rōnis ꝑtinet ad rōneꝫ ſpēi equi vel bouis Et qꝛ vnū ⁊ idem numero manēs nō. pōt tranſferri de vna ſpecie in aliā. inde ē ꝙ tali imꝑfectione ſublata tollit̉ ſpe cies rei. ſicut iā nō eſſet bos vel equꝰ ſi eſſꝫ rōnalis. qn̄qꝫ ꝟo īꝑfectio nō ꝑtinet ad rōneꝫ ſpēi. ſꝫ accidit indiuiduo ẜm aliquid aliud. ſic̄ alicui hōī qn̄qꝫ accidit defectus rō nis inqͣꝫtū īpedit̉ in eo rōnis vſus ꝓpter ſomnū vl̓ ebrie tatē vel aliquid hmōi. Patet aūt ꝙ tali imꝑfectione re mota nihilominꝰ ſubſtātia rei remanet. Manifeſtuꝫ eſt aūt ꝙ imꝑfectio cognitionis ē de rōne fidei. ponit̉ enī in eius diffinitione. fides enī ē ſubſtātia. ſperādaꝝ reꝝ argu mentū nō apparentiū. vt dr̄ ad Hebre. xi. Et Aug. dicit Quid ē fides ⁊ credere qd̓ nō vides. ꝙ aūt cognitio ſit ſi ne apparitione vel viſione. hoc ad imꝑfectione cognitio nis ꝑtinet. ⁊ ſic imꝑfectio ꝯgnitionis ē de rōne fidei. vn̄ māifeſtū ē ꝙ fides nō pōt ex ꝑfecta cognitio eadē nume ro manēs. Sꝫ vlterius ꝯſiderandum ē vtꝝ ſil̓ poſſit eſſe

Queſtio LXVII
cū cognitione ꝑfecta. nihil enī ꝓhibet aliquā cognitioneꝫ imꝑfectaꝫ ſimul eſſe aliquando cū cognitione ꝑfecta Eſt igit̉ conſiderandum ꝙ cognitio poteſſ eſſe imꝑfecta tri pliciter. Uno mō ex ꝑte obiecti cognoſcibilis. Alio mō ex parte medij. Tertio modo ex parte ſubiecti. Ex parte quid ē obiecti ꝯgnoſtibil̓ differūt ẜm ꝑfectū ⁊ īꝑfectū co gnitio matutīa ⁊ veſꝑtina in angel̓. nā cognitio matutīa ē de rebꝰ ẜm ꝙ hn̄t eſſe in ꝟbo. cognitio aūt veſꝑtina ē de eis ẜm ꝙ hn̄t eſſe in ꝓpria natura. qd̓ ē imꝑfectū re ſpectu primi eſſe. Ex ꝑte ꝟo medij differūt ẜm ꝑfectū ⁊ imꝑfectū cogniio q̄ eſt d̓ aliqͣ ꝯcluſione ꝑ mediū demō ſtratiuū ⁊ ꝑ mediū ꝓbabile. Ex ꝑte ꝟo ſubiecti differūt ẜm ꝑfectū ⁊ imꝑfectū opinio. fides ⁊ ſcīa. nam de rōne opinionis ē ꝙ accipiat̉ vnū cū formidine alterius oppoſi ti. vn̄ non hꝫ firmā inheſionē. de rōne ꝟo ſcīe ē ꝙ habe at firmā inheſionē cū viſione intellectiua. hꝫ enī certitu dinē ꝓcedentē ex intellectu principioꝝ. fides aūt medio mō ſe hꝫ. excedit enī opinionē in hoc ꝙ hꝫ firmam inhe ſionē. deficit ꝟo alſcīa in eo ꝙ nō hꝫ viſionem. Manife ſtū eſt aūt ꝙ ꝑfectū ⁊ īꝑfectū nō pn̄t ſil̓ eſſe ẜm idē. ſꝫ ea q̄ differūt ẜm ꝑfectū ⁊ imꝑfectū ẜm aliquid idē pn̄t eē ī aliqͦ alio eodē. Sic igit̉ cognitio ꝑfecta ⁊ imꝑfecta ex ꝑ te obiecti nullo mō pn̄t eſſe de eodē obiecto. pn̄t tn̄ ꝯue nire de eodē medio ⁊ in eodē ſubiecto. uibil enī ꝓhibet ꝙ vnꝰ hō ſil̓ ⁊ ſemel ꝑ vnū ⁊ ideꝫ mediū habeat cognitō nē de duobꝰ. quoꝝ vnū ē ꝑfectū ⁊ aliud imꝑfectū. ſic̄ d̓ ſanitate ⁊ egritudine. ⁊ bono ⁊ malo. Sil̓r etiā īpoſſibi le ē ꝙ cognitio ꝑfecta ⁊ īꝑfecta ex ꝑte medij ꝯueniant in vno obiecto. ⁊ in vno ſubiecto. pōt enī vnꝰ hō cognoſce re eandē ꝯcluſionē ꝑ mediū ꝓbabile ⁊ demōſtratm̄. Et eſt ſil̓r īpoſſibile ꝙ cognitio ꝑfecta ⁊ imꝑfecta ex ꝑte ſub iecti ſint ſil̓ in eodē ſubiecto. fides aūt in ſui rōne hꝫ imi fectionē. q̄ eſt ex ꝑte ſubiecti. vt .ſ. credēs n̄ videat id qd̓ credit. btītudo aūt de ſui rōne hꝫ ꝑfectionē ex ꝑte ſubie cti. vt .ſ. btūs videat id qd̓ beatificat̉. vt ſupra dctm̄ ē. vn̄ manifeſtū eſt ꝙ īpoſſibile ē ꝙ fides maneat ſil̓ cū bn̄tu dine ī eodeꝫ ſubiecto. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ fides ē nobilior qͣꝫ ſcīa ex ꝑte obiecti. qꝛ eius obiectuꝫ ē ꝟitas prima. ſed ſcīa bꝫ ꝑfectiorē modū cognoſcēdi. qui nō repugnat ꝑ fectioni btītudinis .ſ. viſioni. ſicut repugnat ei modꝰ fid̓i ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ fides eſt fundam̄tuꝫ qͣꝫtuꝫ ad id ꝙ hꝫ de cognitione. ⁊ iō qn̄ ꝑficiet̉ cognitio erit ꝑfectius funda mentū. ¶ Ad. iij. patet ſolutio ex his q̄ ſupra dicta ſunt Ad quartū ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ſpes mane at poſt mortē ī ſtatu gl̓e Spes enī nobiliori mō ꝑficit appetitū hūanuꝫ qͣꝫ ꝟtutes morales ſed ꝟtutes morales manēt poſt hāc vitam. vt patet per Aug. in. xiiij. de tri. gͦ multo magis ſpes. ¶ Pre. Spei opponit̉ timor. ſed timor manet poſt hāc vitaꝫ. ⁊ in btīs quidē timor filial̓ qui manet in ſcl̓m. ⁊ in dānatis timor penaꝝ. gͦ ſpes pari rōne pōt ꝑmanere. ¶ Pre. Sic̄ ſpeſ ē futuri boni. ita ⁊ deſideriū. ſꝫ in beatis ē deſideriū futu ri boni. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad gl̓aꝫ corꝑis quā aīe beatoꝝ deſiderāt. vt dicit Aug. xij. ſuꝑ Gen̄. ad litterā. ⁊ etiā qͣꝫtuꝫ ad glo riā aīe. ẜm illud Ecc̄. xxiiij. Qui edūt me adhuc eſuriēt. ⁊ qui bibūt me adhuc ſitient. Et. i. Pe. i. dr̄. In quē deſi derāt āgeli ꝓſpicere. gͦ videt̉ ꝙ poſſit eſſe ſpes poſt hāe vitā in btīs. Sed ꝯͣ eſt qd̓ Apl̓s dicit Ro. viij. Qd̓ vi det quis quid ſꝑat. ſed beati vidēt id qd̓ ē obiectū ſpei .ſ. deū. gͦ non ſperāt. ¶ Rn̄ dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. id qd̓ d̓ cōſubiecto oppoſita ꝑfectione ꝑfecto. ſicut patet ꝙ motus in cōue ſui īportat imꝑfectionē ſubiecti. ē enim actus exi ſtentis in potentia inqͣꝫtuꝫ hmōi. vn̄ qn̄ illa potentia re ducit̉ ad actū. iā ceſſat motꝰ. nō enim adhuc albat̉ poſtqͣꝫ iam aliquid factū eſt albū. ſpes aūt īportat motū quēdaꝫ in id qd̓ non habetur. vt patet ex his q̄ ſupra de paſſione ſpei diximꝰ. ⁊ iō qn̄ habet̉ id qd̓ ſperat̉ .ſ. diuina fruinio. iam ſpes eſſe nō poterit. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſpes ē nobilior ꝟtutibꝰ moralibꝰ qͣꝫtuꝫ ad obiectū qd̓ eſt deꝰ. ſꝫ actꝰ ꝟtu tū moraliū nō repugnant ꝑfectioni beatitudīs. ſicut actꝰ ſpei. niſi forte rōne materie ẜm quā nō manēt. nō enim ꝟtus moralis ꝑficit appetitū ſolū in id qd̓ nonduꝫ habet̉ ſed etiā circa id qd̓ p̄ſentialiter habet̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ti mor eſt duplex. ẜuil̓. et filialis. vt infra dicet̉. Seruilis quidē eſt cimor pene. qui nō poterit eſſe in gl̓a nulla poſ ſibilitate ad penā remanente. Timor ꝟo filialis hꝫ du os actus .ſ. reuereri deū. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hunc actū manet. ⁊ ti mere ſeꝑationē ab ipſo. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hunc actū nō manet ſeꝑari enim a deo hꝫ rōneꝫ mali. nullū aūt malū ibi ti me bit̉. ẜm illud Prouer. i. Abundantia ꝑfruetur maloꝝ ti more ſublato. Timor aūt opponit̉ ſpei oppoſitione boni ⁊ mali. vt ſupra dictū eſt. ⁊ iō timor qui remanet in gl̓a non opponit̉ ſpei. ī damnatis aūt magis pōt eſſe timor pene qͣꝫ in beatis ſpes gl̓e. qꝛ in damnatis erit ſucceſſio penaꝝ. ⁊ ſic remanet ibi rō futuri qḋ ē obiectuꝫ ſpei. ſed gl̓a ſanctoꝝ eſt abſqꝫ ſucceſſione ẜm quandā eternitatis ꝑticipationē. in qua nō eſt p̄terituꝫ ⁊ futnꝝ. ſed ſolū pn̄s ⁊ tn̄ nec etiā in damnatis ē ꝓprie rimor. nā ſicut ſupra di ctū eſt. timor nunqͣꝫ eſt ſine aliqͣ ſpe euaſionis. q̄ omni no dānatis non erit. vn̄ nec timor niſi cōiter loquēdo ẜm ꝙ quelibet expectatio mali futuri dr̄timor ¶ Ad. iij dd̓. ꝙ qͣꝫtuꝫ ad gloriam aīe non pōt eſſe in beatis deſideriuꝫ ẜm ꝙ reſpicit futuꝝ rōne iam dicta. dr̄ aūt ibi eē eſuries ⁊ ſitis ꝑ remotionem faſtidij. eadē rōne dr̄ eſſe deſideri um in angelis. Reſpectu aūt glorie corꝑis in aīabꝰ ſan ctoꝝ pōt quidē eſſe deſideriū. non tn̄ ſpes ꝓprie loquēdo neqꝫ ẜm ꝙ ſpes ē ꝟtus theologica. ſic enī eius obiectuꝫ eſt deus. non aūt aliqd̓ bonū creatuꝫ. neqꝫ ẜm ꝙ cōiter ſumit̉. qꝛ obiectū ſpei eſt arduū. vt ſupra dictū eſt. bonū aūt cuius iam in euitabilē cām habent non ꝯꝑat̉ ad nos in tōne ardui. vn̄ nō ꝓprie dr̄ aliquis qui hꝫ argentū ſpe rare ſe habituꝝ aliquid qd̓ ſtatim in poteſtate eius eſt vt emat. ⁊ ſil̓r illi qui hn̄t gloriā aīe non ꝓprie dicunt̉ ſpera re gloriam corporis. ſed ſolum deſiderare. Ad quintū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ aliquid fidei vel ſpei remaneat in gloria. Re moto enim qd̓ eſt ꝓpriuꝫ. remanet id qd̓ eſt cōe. ſicut dr̄ in li. de cauſis. ꝙ remoto rōnali remanet viuū. ⁊ remoto viuo remanet ens. ſed in fide ē aliquid qd̓ hꝫ cōe cū bea titudine .ſ. cum ipſa cognitio. aliquid aūt qd̓ eſt ſibi pro priū .ſ. enigma. ē .n. fides cognitō enigmatica. gͦ remoto enigmate fidei adhuc remanꝫ ip̄a cognitō fidei. ¶ Pre. Fides eſt quodā ſpūale lumen aīe. ẜm illud Ephe. i. Il luminatos oculos cordis nr̄i in agnitionē dei. ſꝫ hoc lu men ē imꝑfectuꝫ reſpectu luminis glorie de qͦⁱ dicitur in pſal. In lumine tuo videmꝰ lumen. lumen aūt imperfe ctum remanet ſuperueniente lumine perfecto. non eniꝫ candela extinguitur claritate ſolis ſuperueniente. ergo videtur ꝙ ipſum lumen fidei maneat cū lumine glorie Pre. Subſtātia hītꝰ nō tollit̉ ꝑ hoc ꝙ ſubtrahit̉ ma teria. pōt enī hō habitū liberalitatis retinere. etiā amiſſa

Queſtio LXVIII
pecunia. ſꝫ actū hr̄e n̄ pōt. obiectū aūt fidei ē veritas pri ma nō viſa. gͦ hoc remoto ꝑ hoc ꝙ videt̉ veritas prima. T adhuc pōt remanere ipſe hītꝰ fidei. Sꝫ cōtra ē ꝙ fides ē quidā hītꝰ ſimplex. ſimplex aūt vel totū tollit̉. vl̓ totū remanet. cū igit fides nō totaliter maneat. ſꝫ euacuet̉. vt dictū eſt. gͦ videt̉ ꝙ totaliter tollat̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ quidā dixer̄t ꝙ ſpēs totaliter tollit̉. fides aūt ꝑtim tollit̉ .ſ. qͣꝫtuꝫ. ad enigma. ⁊ ꝑtī manet .ſ. qͣꝫtū ad ſubſtantiā cognitiōis. qd̓ quidē ſi ſic intelligat̉ ꝙ maneat n̄ idē numero. ſꝫ idē genere. veriſſime dictū ē. fides enī cū viſione pt̄ie cōue nit ī genere. qd̓ ē cognitio. ſpes aūt nō cōuenit cū btītu dine in genere. cōꝑat̉ enī ſpes ad btītudīs fruitioneꝫ ſic̄ motus ad quietē ī termino. Si aūt intelligat̉ ꝙ eodē nu mero cognitio q̄ ē fidei maneat in pr̄ia. hoc ē oīno īpoſſi bile. nō enī remota differētia alicuiꝰ ſpēi remanet ſubſtā tia generis eadē numero. ſic̄ remota differētia conſtituti ua albedīs nō remanet ead ē ſubſtātia coloris numero. vt ſic idē color numero ſit qn̄qꝫ albedo. qn̄qꝫ vero nigredo. nō enī comꝑat̉ genꝰ ad differentiā ſic̄ materia ad formaꝫ vt remaneat ſubſtāti a generis eadē numero differētia re mota. ſic̄ remanet eadē numero ſubſtātia materie remo ta forma. genꝰ enī ⁊ differētia nō ſunt ꝑtes ſpēi. alioquī nō p̄dicarent̉ de ſpē. ſꝫ ſic̄ ſpēs ſignificat totū .i. ꝯpoſitum ex materia ⁊ forma in rebꝰ materialibꝰ. ita differentia ſi gnificat totū. ⁊ ſil̓r genꝰ. ſꝫ genꝰ denoīat totū ab eo qd̓ ē ſic̄ materia. differētia ꝟo ab eo qd̓ ē ſic̄ forma. ſpēs vero ab vtroqꝫ. ſic̄ in hoīe ſenſitiua natura materialiter ſe ha bet ad intellectiuā. aīal aūt dr̄ qd̓ hꝫ naturā ſenſitiuā. rō nale qd̓ hꝫ intellectiuā. hō ꝟo qḋ hꝫ vtrūqꝫ. et ſic idē to tū ſignificat̉ ꝑ hec tria. ſꝫ nō ab eodē. vn̄ patet ꝙ cū dif ferētia nō ſit niſi deſignatiua generis remota differentia nō pōt ſubſtātia generis eadē remanere. nō enī remanet eadē aīalitas ſi ſit alia aīa cōſtituens aīal. vn̄ nō pōt eē ꝙ eadē numero cognitio q̄ prius fuit enigmatica poſtea fiat viſio aꝑta. Et ſic patet ꝙ nihil idē numero vl̓ ſpē qd̓ eſt in fide. remaneat in pr̄ia. ſꝫ ſolū idē genere. ¶ Ad. j. gͦ dd̓. ꝙ remoto rōnali nō remanet viuū idē numero. ſꝫ idē genere. vt ex dictis patet. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ imꝑfectio lumis candele nō opponit̉ ꝑfectioni ſolaris lumīs. qꝛ n̄ reſpiciūt idē ſubiectu. ſꝫ imꝑfectio fidei ⁊ ꝑfectio gl̓e op ponūt̉ ad īuicē. ⁊ reſpiciūt idē obiectū. vn̄ nō pn̄t eē ſil̓. ſic̄ nec claritas aeris cū obſcuritate eius. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ ille qui amittit pecuniā nō amittit poſſibilitatē habendi pecuniā. ⁊ iō cōueniēter remanet hītꝰ liberalitatis. ſed in ſtatu gl̓e nō ſolū actu tollit̉ obiectū fidei qḋ ē non viſuꝫ ſed etiā ẜm poſſibilitatē ꝓpter btītudinis ſtabilitateꝫ. ⁊ iō fru ſtra talis habitus remaneret. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ charitas nō maneat poſt hāc vitā in gl̓a. qꝛ vt dr̄. i. ad Coꝝ. xiij. Cū venerit qd̓ ꝑfectuꝫ ē euacuabit̉ qd̓ ex ꝑte ē .i. qd̓ ē imꝑfectū ſꝫ charitas viee imꝑfecta. gͦ eua cuabit̉ adueniēte ꝑfectione gl̓e. ¶ Pre. Habitꝰ ⁊ actuſ diſtinguunt̉ ẜm obiecta. ſed obiectū amoris ē bonū app̄ henſū. cū gͦ alia ſit app̄henſio pn̄tis vite. ⁊ alia app̄hen ſio future vite. videt̉ ꝙ non maneat eadē charitas vtro biqꝫ. ¶ Pre. Eoꝝ q̄ ſunt vnius rōnis imꝑfectū pōt ve nire ad equalitatē ꝑfectionis ꝑ cōtinuum augmentuꝫ. ſꝫ charitas vie nunqͣꝫ pōt ꝑuenire ad equalitatē charitatis pr̄ie qͣꝫtūcūqꝫ augeat̉. gͦ videt̉ ꝙ charitas vie nō māeat ī pr̄ia. Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Apl̓s dic̄. i. ad Coꝝ. xiij. Charitas nūqͣꝫ excidit. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ ſupra dictū ē. qn̄ imꝑfectio alicuius rei nō ē de rōne ſpēi ipſius. nihil ꝓhibet idē nume ro qd̓ prius fuit imꝑfectō poſtea ꝑfectuꝫ eē. ſicut hō per augmētuꝫ ꝑficit̉. ⁊ albedo ꝑ intēſioneꝫ. charitas autem ē amor. de cuius rōne nō ē aliqͣ imꝑfectio. pōt enī eē ⁊ ha biti ⁊ nō habiti. ⁊ viſi ⁊ nō viſi. vn̄ charitas n̄ euacuat̉ ꝑ gl̓e ꝑfectionē. ſꝫ eadē numero manet. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ i ꝑfectio charitatis ꝑ accidēs ſe hꝫ ad ipſaꝫ. qꝛ nō ē de rō ne amoris īꝑfectio. remoto aūt eo qd̓ ē ꝑ accidēs nihil ominꝰ remanet ſubſtātia rei. vn̄ euacuata īꝑfectione cha ritatis nō euacuat̉ ipſa charitas. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ charitaſ nō hꝫ ꝓ obiecto ipſaꝫ cognitionē. ſic enī nō eſſet eadeꝫ in via ⁊ in pr̄ia. ſꝫ hꝫ ꝓ obiecto ip̄aꝫ rē cognitā. q̄ ē eadē. ſcꝫ ip̄m deū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ charitas vie ꝑ augmentū nō pōt ꝑuenire ad equalitate charitatis pr̄ie ꝓpter differēti am qͥ eſt ex ꝑte cāe. viſio enī eſt quedā cā amoris. vt dr̄ ī ix. ethi. deꝰ aūt qͣꝫto ꝑfectius cognoſcit̉ tanto perfectius amatur ¶ Queſtio. LXVIII. Onſequenter conſi deranduꝫ ē de donis. ⁊ circa hoc querunt̉ octo. Primo vtꝝ dona differāt a ꝟtutibꝰ. Secundo de neceſſitate donoꝝ. Tertio vtꝝ dona ſint hītꝰ. Quarto q̄ ⁊ qͦt ſint. Quinto vtꝝ dona ſint cōnexa. Sexto vtꝝ ma neāt in pr̄ia. Septimo de comꝑatione eoꝝ ad inuicem. Octauo de comparatione eorum ad virtutes. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ dona nō diſtinguant̉ a ꝟtutibꝰ. Dic̄ enī Gre. in primo moral̓. exponēs illud Iob. Nati ſunt eī ſeptē fi lij. ſic dicit. Septē nobis naſcunt̉ filij cū ꝑ conceptioneꝫ bone cogitationis ſanctiſpūs ſeptē in nobis ꝟtutes oriū tur. Et inducit illud qd̓ habet̉ Eſa. xi. Requieſcet ſuꝑ eū ſpūs intellectus ⁊cͣ. vbi enumerāt̉ ſeptē ſpūſſancti dōa. gͣ ſeptē dona ſpūſſancti ſunt ꝟtutes. ¶ Pre. Aug. dic̄ in li. d̓ que ſtionibꝰ euāgelij. exponēs illud qd̓ habet̉ Mat thei. xij. Tunc vadit ⁊ aſſumit ſeptē alios ſpūs ⁊cͣ. Se ptē vitia ſunt cōtraria ſeptē ꝟtutibꝰ ſpūſſancti .i. ſeptē do nis. ſunt aūt ſeptē vitia cōtraria ꝟtutibꝰ cōiter dictis. gͦ dona non diſtinguunt̉ a ꝟtutibꝰ cōiter dictis. ¶ Pre. Quoꝝ ē diffinitio eadē. ipſa quoqꝫ ſunt eadē. ſꝫ diffini tio ꝟtutis cōuenit donis. vnūquodqꝫ enī donuꝫ ē bona qͣlitas mentis qͣ recte viuit̉ ⁊cͣ. ſil̓r diffinitio doni conue nit ꝟtutibꝰ infuſis. ē enī donū datio irredibil̓. ẜm phūꝫ gͣ ꝟtutes ⁊ dona nō diſtinguunt̉. ¶ Pre. Plures eoꝝ q̄ numerant̉ inter dona ſunt ꝟtutes. naꝫ ſic̄ ſupra dctm̄ eſt. ſapīa ⁊ intellectꝰ ⁊ ſcīa ſunt ꝟtutes intellectuales. cō ſiliū aūt ad prudentiā ꝑtinet. pietas aūt ſpēs ē iuſticie. fortitudo aūt quēdā ꝟtꝰ ē moral̓. gͦ videt̉ ꝙ dona ⁊ ꝟtu tes n̄ diſtinguant̉. Sꝫ cōtra ē ꝙ Grego. in primo mora. diſtīguit ſeptē dona. q̄ dic̄ ſignificari ꝑ ſeptē filios Iob a tribꝰ ꝟtutibꝰ theologicis. q̄ dic̄ ſignificari ꝑ tres filias. Iob. Et in. ij. moral̓. diſtīguit eadē ſeptē dona a qͣttuor ꝟtutibꝰ cardīalibꝰ q̄ dic̄ ſignificari ꝑ qͣttuor āgulos do mus. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſi loqͣmur de dono ⁊ v̓tute ẜm noīs rōneꝫ. ſic nullā oppoſitionē hn̄t ad inuicē. nam rō ꝟtutis ſumit̉ ẜm ꝙ ꝑficit hoīeꝫ ad bn̄ agendū. vt ſupra dctm̄ ē. rō aūt doni ſumit̉ ẜm cōꝑatiōeꝫ ad cāꝫ a qͣ ē. nihil aūt ꝓ hibet illud qd̓ ē ab alio vt donū eē ꝑfectiuum alicuiꝰ ad bn̄ oꝑandū. p̄ſertī cū ſupra dixerimꝰ ꝙ ꝟtutes quedā no bis ſunt infuſe a deo. vn̄ ẜm hoc donuꝫ a ꝟtute diſtīgui non poteſt. Et iō quidam poſuerunt ꝙ dona non eſſent a virtutibus diſtinguenda. ſed eis remanet non minor

Queſtio LXVIII
difficultas. vt .ſ. rōneꝫ aſſignent qͣre quedā ꝟtutes dicā tur dona ⁊ nō oēs. ⁊ qͣre alique cōputant̉ inter dona. q̄ n̄ computant̉ inter ꝟtutes. vt patet de timore. Un̄ alij di xerunt dona a ꝟtutibꝰ eſſe diſtinguenda. ſꝫ non aſſigna uerunt conuenientē diſtinctionis cām. q̄ .ſ. ita cōis eſſet ꝟtutibꝰ. ꝙ nullo mō donis. aut econuerſo. Conſideran tes enī aliqui ꝙ inter ſeptē dona qͣttuor ꝑtinent ad rōeꝫ ſcꝫ ſapīa ⁊ ſcīa. intellectus ⁊ conſiliū. ⁊ tria ad vim appeti tiuā .ſ. fortitudo. pietas ⁊ timor. poſuerūt ꝙ dona perfi ciebant libeꝝ arbitriū ẜm ꝙ eſt facultas rōnis. ꝟtutes ve rō ẜm ꝙ eſt facultas voluntatis. qꝛ inuener̄t duas ſolas ꝟtutes in rōne vel in intellectu .ſ. fidē. ⁊ prudentiā. alias ꝟo in vi appetitiua vel affectiua. Oporteret aūt ſi hec di ſtinctio eſſet conueniēs ꝙ oēs ꝟtutes eſſent in vi appeti tiua. ⁊ oīa dona in rōne. Quidā ꝟo ꝯſiderantes quod Grego. dicit in. ij. moral̓. ꝙ donū ſpūſſancti qd̓ in men te ſibi ſubiecta format prudentiā. tꝑantiaꝫ. iuſticiā ⁊ for titudinē. eandē mentē munit ꝯͣ ſingula teptamenta ꝑ ſe ptē dona. dixerūt ꝙ ꝟtutes ordinant̉ ad bn̄ operāduꝫ. dona ꝟo ad reſiſtendū tēptationibꝰ. Sꝫ nec iſta diſtin ctio ſufficit. qꝛ etiā ꝟtutes temptationibꝰ reſiſtūt inducē tibꝰ ad peccata q̄ ꝯtrariant̉ ꝟtutibꝰ. vnūquodqꝫ enī refi ſtit naturaliter ſuo ꝯtrario. qd̓ p̄cipue patet de charitate de qua dr̄ Canti. viij. Aque multe nō potuerūt extīgue re charitatē. Alij ꝟo ꝯſiderātes ꝙ iſta dona tradunt̉ in ſcriptura. ẜm ꝙ fuerūt in xp̄o. vt patet. Eſa. xi. Dixerūt ꝙ ꝟtutes ordinant̉ ſimpliciter ad bn̄ oꝑanduꝫ. ſed do na ordinant̉ ad hoc vt ꝑ ea ꝯformemur xp̄o. p̄cipue quā tū ad ea q̄ paſſus ē. qꝛ in paſſione eiꝰ precipue hmōi do na reſplenduerūt. Sꝫ hoc etiā nō videt̉ eē ſufficiens qꝛ ipſe dn̄s precipue nos inducit ad ſui ꝯformitatē ẜm hu militatē ⁊ māſuetudinē Matth. xi. Diſcite a me. qꝛ mi tis ſum ⁊ hūilis corde. Et ẜm charitatē Io. xv. Diliga ris inuicē ſic̄ dilexi vos. Et he etiā ꝟtutes p̄cipue ī paſ ſione xp̄i reſplenduerūt. Et iō ad diſtinguenduꝫ dona a ꝟtutibꝰ debemꝰ ſequi modū ſcripture loquendi. in qͣ no bis tradunt̉ nō quidē ſub noīe donoꝝ. ſed magis ſub no mine ſpūuꝫ. Sic enī dr̄ Eſa. xi. Requieſcet ſuꝑ eū ſpūs ſapīe ⁊ intellectus ⁊cͣ. Ex quibꝰ ꝟbis manifeſte dat̉ ītel ligi. ꝙ iſta ſeptē enumerant̉ ibi ẜm ꝙ ſunt in nobis ab ī ſpiratione diuina. inſpiratio aūt ſignificat quandā mo tionē ab exteriori. Eſt enī ꝯſiderandū ꝙ ī hoīe ē duplex principiū mouēs. vnū quid ē interius. qd̓ ē rō. aliud aūt exteriꝰ. qd̓ eſt deꝰ. vt ſupra dictū ē. ⁊ etiā phūs dic̄ hoc in. ca. de bona fortuna. Manifeſtū ē aūt ꝙ omne qd̓ mo uet̉. neceſſe ē ꝓportionatū eē motori. ⁊ hec ē ꝑfectio mo bilis inqͣꝫtuꝫ eſt mobile. diſpoſitio qua diſponit̉ ad hoc ꝙ bn̄ moueat̉ a ſuo motore. Quanto igit̉ mouens ē al tior. tanto neceſſe ē ꝙ mobile ꝑfectiori diſpoſitione ei ꝓ portionet̉. ſicut videmꝰ ꝙ ꝑfectius oportet eſſe diſcipl̓m diſpoſitū ad hoc ꝙ altiorē doctrinam capiata doctore. Manifeſtū eſt aūt ꝙ ꝟtutes hūane ꝑficiūt hoīeꝫ ẜm ꝙ hō natus eſt moueri ꝑ rōneꝫ in his q̄ interius vel exteriꝰ agit. oportet igit̉ ineſſe hōi altiores ꝑfectiones ẜm qͣs ſit diſpoſitus ad hoc ꝙ diuinitus moueat̉. ⁊ iſte ꝑfectiōes vocant̉ dona. non ſolū qꝛ infundunt̉ a deo. ſed qꝛ ẜm ea hō diſponit̉ vt efficiat̉ ꝓmpte mobil̓ ab inſpiratione di uina. ſicut dr̄ Eſa. l. Dn̄s apperuit mihi aurē. ego aūt n̄ contradico. retrorſum nō abij. Et phūs etiā dicit in. c. d̓ bona fortuna. ꝙ his q̄ mouent̉ ꝑ in ſtinctū diuinū nō ex pedit conſiliari ẜm rōneꝫ hūanā. ſed ꝙ ſequent̉ interio tem inſtinctū. qꝛ mouent̉ a meliori principio qͣꝫ ſit ratio
hūana. ⁊ hoc ē ꝙ quidā dicunt ꝙ dona ꝑficiūt hoīeꝫ ad altiores actus qͣꝫ ſint actus ꝟtutum. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ hmōi dona noīant̉ qn̄qꝫ ꝟtutes ẜm cōeꝫ rōneꝫ ꝟtutis. hn̄t tn̄ aliquid ſuꝑueniens rōni cōi ꝟtutis. inqͣꝫtuꝫ ſunt quedā diuine ꝟtutes ꝑficientes hoīeꝫ inqͣꝫtuꝫ eſt a deo motus. vn̄ ⁊ phūs in. vij. ethi. ſupra ꝟtutem cōeꝫ ponit quandā virtutē heroycā vel diuinam. ẜm quā dicunt̉ ali qui diuini viri. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ vitia inqͣꝫtum ſunt ꝯͣ bo nū rōnis contrariant̉ ꝟtutibꝰ. inqͣꝫtuꝫ aūt ſunt ꝯͣ diuinū inſtinctū contrariant̉ donis. idē enī ꝯtrariat̉ deo et rōni cuius lumē a deo deciuat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ diffinitio illa dat̉ de ꝟtute ẜm cōeꝫ modū ꝟtutis. vn̄ ſi volumꝰ diffi nitionē reſtringere ad ꝟtutes ꝓut diſtingunnt̉ a donis dicemꝰ ꝙ hoc qd̓ dr̄ quā recte viuit̉. intelligendū eſt de rectitudīe vite q̄ accipit̉ ẜm regulā rōnis. ſil̓r aūt donuꝫ prout diſtinguit̉ a ꝟtute infuſa. pōt dici id qd̓ dat̉ a deo in ordīe ad motionē ipſius. qꝛ .ſ. facit hominē bn̄ ſequē tem ſuos inſtinctꝰ. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ ſapīa dr̄ intellectua lis ꝟtus ẜm ꝙ ꝓcedit ex iudicio rōnis. dr̄ aūt donū ẜm ꝙ oꝑat̉ ex inſtinctu diuīo. Et ſil̓r ē dicendum de alijs. Ad ſecundū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ dona nō ſint neceſſaria hōi ad ſaluteꝫ. Dona enim ordinant̉ ad quandā ꝑfectionē vltra cōeꝫ ꝑfectio nem ꝟtutis. nō aūt eſt hōi neceſſariū ad ſaluteꝫ. vt hmōi ꝑfectionē conſequat̉ q̄ eſt vltra cōeꝫ ſtatū ꝟtutis. qꝛ hu iuſmodi ꝑfectio non cadit ſub p̄cepto. ſꝫ ſub conſilio. gͦ dona nō ſunt neceſſaria hōi ad ſalutē. ¶ Pre. Ad ſalu tem hoīs ſufficit ꝙ hō ſe bn̄ habeat ⁊ circa diuiua. ⁊ circa hūana. ſed ꝑ virtutes theologicas hō ſe hꝫ bn̄ circa diui na. ꝑ virtutes aūt morales circa hūana. gͦ dona nō ſunt hōi neceſſaria ad ſalutē. ¶ Pre. Grego. dicit in. ij. mo raliū ꝙ ſpūſſanctꝰ dat ſapīaꝫ cōtra ſtulticiā. intellectū cō tra hebitudinē. conſiliū cōtra p̄cipitationē. fortitudinem cōtra timorē. ſcīam cōtra ignorantiā. pietatē contra duri ciā. hūilitateꝫ cōtra ſuꝑblaꝫ. ſed ſufficiens remediuꝫ pōi adhiberi ad oīa iſta tollenda ꝑ virtutes. gͦ dona nō ſunt neceſſaria hōi ad ſalutē. Sed cōtra inter dona ſummuꝫ videt̉ eſſe ſapīa. infimū aūt timor. vtrūqꝫ aūt hoꝝ eſt ne ceſſariū ad ſalutē. qꝛ de ſapīa dr̄ Sap̄. vij. Neminē di ligit deꝰ niſi qui cum ſapīa inhabitat. Et de timore dicit̉ Ecc̄. i. Qui ſine timore ē non poterit iuſtificari. gͦ etiam ala dona media ſunt neceſſaria ad ſalutē. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū eſt. dona ſunt quedaꝫ hoīs ꝑfectiones quibꝰ hō diſponit̉ ad hoc ꝙ bn̄ ſequat̉ inſtinctū diuinū. vn̄ in his in quibꝰ nō ſufficit inſtinctus rōnis ſed ē neceſſarius ſpūſſancti inſtinctus ꝑ conſequēs eſt neceſſariū donum Rō autem hoīs eſt ꝑfecta dupliciter a deo. Primo qui dē naturali ꝑfectione. ẜm .ſ. lumen naturale rōnis. Alio aūt mō quadā ſuꝑnaturali ꝑfectione ꝑ virtutes theolo gicas. vt dictū eſt ſupra. Et qͣꝫuis hec ſecūda ꝑfectio ſit maior qͣꝫ prima. tn̄ prima ꝑfectio ꝑfectiori mō habet̉ ab hoīe qͣꝫ ſecūda. nā prima habet̉ ab hoīe qͣſi plena poſſeſ ſio. ſecūda aūt habet̉ quaſi īperfecta. imꝑfecte enī diligi mus ⁊ cognoſcimꝰ deū. Manifeſtū ē aūt ꝙ vnūquodqꝫ qd̓ ꝑfecte hꝫ naturā vel formā aliquaꝫ aūt virtutē. pōt ꝑ ſe ẜm illā oꝑari. nō tn̄ excluſa oꝑtione dei. qui in oī natu ra ⁊ volūtate interius oꝑat̉. ſed id qd̓ ꝑfecte hꝫ naturam aliquam vel formam aut virtutem. non poteſt ꝑ ſe ope rari niſi ab altero moueatur. Sicut ſol quia eſt perfecte lucidus. per ſeipſum poteſt illuminare. luna autem in qua eſt imperfecte natura lucis. non illuminat niſi

Queſtio LXVIII
illumīata. medicꝰ etiā qui perfecte nouit artem medicine. pōt ꝑ ſe oꝑari. ſꝫ diſcipulus eius qui nondū ē plene in ſtructus. non pōt ꝑ ſe oꝑari niſi ab eo inſtruat̉. Sic igit̉ qͣꝫtuꝫ ad ea q̄ ſubſunt hūane rōni in ordine .ſ. ad finē con naturalē homini. hō pōt oꝑari ꝑ iudiciū rōnis. ſi tn̄ etiā in hoc hō adiuuet̉ a deo ꝑ ſpāleꝫ inſtinctu. hoc erit ſuꝑ abundantis bonitatis. vn̄ ẜm phōs nō quicūqꝫ habebat ꝟtutes morales acquiſitas. habebat ꝟtutes he roycas vl̓ diuinas. ſꝫ in ordīe ad fine vltimū ſuꝑnaturalē. ad queꝫ rō mouet. ẜm ꝙ eſt aliqualiter et imꝑfecte informata ꝑ ꝟtutes theologicas. nō ſufficit ipſa motio rōnis niſi de ſuꝑ adſit inſtinctus ⁊ motō ſpirituſſancti. ẜm illud Ro viij. Qui ſpū dei agunt̉ hi filij dei ſunt ⁊ heredes. Et in pſal. dr̄. Spūs tuus bonꝰ deducet me in terraꝫ rectā. qꝛ ſcꝫ in hereditatē illius terre beatoꝝ nullus pōt ꝑuenire. niſi moueat̉ ⁊ ducat̉ a ſpūſancto. Et iō ad illū finē cōſe quendū. neceſſariū ē hōi habere donū ſpūs ſancti. ¶ Ad j. gͦ dd̓. ꝙ dona excedunt cōeꝫ ꝑfectionē ꝟtutū. nō qͣꝫtuꝫ ad genꝰ oꝑm. eo modo qͦ conſilia p̄cedunt p̄cepta. ſꝫ qͣꝫtu ad modū oꝑandi ẜm ꝙ mouetur hō ab altiori principio ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ ꝑ ꝟ̓tutes theologicas ⁊ morales non ita ꝑficit̉ hō in ordine ad vltimū finē. quin ſꝑ indigeat mo ueri quodaꝫ ſuꝑiori in ſtinctu ſpūs ſancti rōne iam dicta ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rōni hūane n̄ ſunt oīa cognita. neqꝫ oīa poſſibilia. ſiue accipiat̉ vt ꝑfecta ꝑfectione naturali. ſiue accipiat̉ vt ꝑfecta theologicis ꝟtutibꝰ. vn̄ non pōt qͣꝫtuꝫ ad oīa repellere ſtulticiā ⁊ alia hmōi. de quibꝰ fit mētio ſed deꝰ cuius ſcīe et pote ſtati oīa ſubſūt. ſua motione ab omni ſtulticia ⁊ ignorantia ⁊ hebetudīe ⁊ duricia et cete ris hmōi nos tutos reddit. ⁊ iō dona ſpūſſancti q̄ faciunt nos bene ſequentes inſtinctum ipſius. dicunt̉ contra hu iuſmodi defectus dari. Ad tertium ſic procedit. Uidet̉ ꝙ dona ſpūſſancti nō ſint habitus. Habitus enī eſt qͣlitas in hoīe manens. eſt enī qͣlitas difficile mobil̓. vt dr̄ in p̄dicamentis. ſꝫ ꝓpriuꝫ xp̄i ē ꝙ dona ſpūſſancti in eo requieſcant. vt dr̄ Eſa. xi. Et Io. i. dr̄. Suꝑ queꝫ videris ſpm̄ deſcendentē ⁊ manentē ſuꝑ eum. hic ē qui baptiſat. Qd̓ exponēs Grego. in. ij. moral̓. dic̄. In cun ctis fidelibꝰ ſpūſſanctꝰ venit. ſed in ſolo mediatore ſꝑ ſin gulariter ꝑmanꝫ. gͦ dona ſpūſſancti nō ſūt hītꝰ. ¶ Pre. Dona ſpūſſancti ꝑficiunt hoīeꝫ ẜm ꝙ agit̉ a ſpū dei. ſic̄ dictū ē. ſed inqͣꝫtū hō agit̉ a ſpū dei. ſe hꝫ quodammō vt inſtrumentū reſpectu eiꝰ. nō aūt ꝯuenit vt inſtrumentuꝫ ꝑficiat̉ ꝑ habitū. ſꝫ principale agens. gͦ dona ſpūſſancti nō ſunt habitus. ¶ Pre. Sicut dona ſpūſſancti ſunt ex inſpiratione diuina. ita dona ꝓphetie. ſꝫ ꝓphetia nō ē ha bitus. nō enī habitꝰ ꝓphētie adeſt ꝓphetis ſꝑ. vt Greg. dic̄ ī prima omel̓. ſuꝑ Ezech. gͦ neqꝫ etiā dona ſpūſſctī ſunt habitus. Sꝫ ꝯͣ eſt qd̓ dn̄s dicit̉ diſcipul̓ de ſpūſctō loquēs Io. xiiij. Apud vos manebit. ⁊ ī vobis erit. ſpi ritus aūt ſctūs nō eſt in hoībꝰ abſqꝫ donis eius. gͦ dona eius manēt in hoībꝰ. gͦ nō ſolū ſunt actus vl̓ paſſiōes. ſꝫ etiā habitus ꝑmanentes. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. dōā ſunt quedā ꝑfectiones hoīs. quibꝰ diſponit̉ ad hoc ꝙ hō bn̄ ſequat̉ inſtinctū ſpūſſancti. Manifeſtū ē aūt ex ſupra dictis ꝙ ꝟtutes morales ꝑficiunt vim appetitiuā ẜm ꝙ ꝑticipat aliqualiter rōneꝫ. inqͣꝫtuꝫ .ſ. nata ē moueri per imꝑiuꝫ rōnis. hoc igit̉ mō dona ſpūſſancti ſe hn̄t ad ho mines in cōꝑatione ad ſpm̄ſctm̄. ſic̄ ꝟtutes morales ſe hn̄t ad vim appetitiuā ī cōꝑatione ad rōneꝫ. ꝟtutes aūt
morales habitꝰ quidā ſunt quibꝰ vires appetitiue diſpo nunt̉ ad ꝓmpte obediendū rōni. vn̄ ⁊ dona ſpūſſctī ſunt quidaꝫ habitꝰ quibꝰ hō ꝑficit̉ ad ꝓmpte obediendū ſpūi ſancto. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ Grego. ibidē ſoluit dicens ꝙ in illis donis ſine quibꝰ ad vitā ꝑueniri nō pōt. ſpūſſctūs in electis oībꝰ ſꝑ manet. ſed in alijs non ſꝑmanet. ſeptē aūt dona ſunt neceſſaria ad ſalutē. vt dictū eſt. vn̄ qͣꝫtuꝫ ad ea ſpūſſanctꝰ ſꝑmanet in ſanctis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ro illa ꝓcedit de inſtrumēto cuius nō ē agere. ſꝫ ſoluꝫ agi tale aūt inſtrumentū non ē hō. ſed ſic agit̉ a ſpūſancto. ꝙ etiā agit inqͣꝫtū ē liberi arbitrij. vn̄ indiget habitu ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ ꝓphetia ē de donis q̄ ſunt ad manifeſtationem ſpūs. nō aūt ad neceſſitatē ſalutis. vn̄ non eſt ſimile. Ad quartū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ inconuenienter ſeptē dona ſpūſſancti enume rent̉. In illa enī enumeratione ponunt̉ quattuor ꝑtinen tia ad ꝟtutes intellectuales .ſ. ſapīa. intellectus. ſcīa. et conſiliū. qd̓ ꝑtinet ad prudentiā. nihil autē ibi ponit̉ qd̓ ꝑtineat ad artē q̄ eſt quinta ꝟtꝰ intellectual̓. ſil̓r etiā po nit̉ aliquid ꝑtinens ad iuſticiā .ſ. pietas. et aliquid ꝑti nens ad fortitudinē .ſ. fortitudīs donū. nihil aut ponit̉ ibi ꝑtinens ad tꝑantiaꝫ. gͦ ſufficienter enumerant̉ dona. Pre. Pietas ē ꝑs iuſticie. ſed circa fortitudinē n̄ po nit̉ aliqͣ ꝑs eius. ſed ipſa fortitudo. gͦ nō debuit poni pie tas. ſed ipſa iuſticia. ¶ Pre. Uirtutes theologice maxīe ordinant nos ad deū. cū gͦ dona ꝑficiāt hoīeꝫ ẜm ꝙ mo uetur a deo. videt̉ ꝙ debuiſſent poni aliqͣ dona ꝑtinen tia ad theologicas ꝟtutes. ¶ Pre. Sic̄ deꝰ timet̉ ita eti amamat̉. ⁊ in ip̄m aliquis ſꝑat ⁊ d̓ eo delectat̉. amor au tem ſpes ⁊ delectatō ſunt paſſiōes cōdiuiſe timori. gͦ ſic̄ timor ponit̉ donū. ita ⁊ alia tria debēt pōi dōa. ¶ Pre. intellectui adiungit̉ ſapīa q̄ regit ip̄m. fortitudini autē conſiliū. pietati aūt ſcīa. gͦ ⁊ timori debuit addi aliqd̓ do nū directiuū. incōuenienter. gͦ ſeptē dona ſpūſſancti enu merant̉. Sꝫ in contrariū ē auctoritas ſcripture Eſa. xi. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē. dona ſunt quidā habitꝰ ꝑfici entes hoīeꝫ ad hoc ꝙ ꝓmpte ſequat̉ inſtinctū ſpūſſctī. ſi cut ꝟtutes morales ꝑficiūt vires appetitiuas ad obediē dū rōni. ſic̄ aūt vires appetitiue nate ſunt moueri ꝑ imꝑi um rōnis. ita oēs vires hūane nate ſunt moueri ꝑ īſtin ctū dei ſicut a qͣdaꝫ ſuꝑiori potētia. ⁊ iō in oībꝰ viribꝰ ho minis q̄ pn̄t eē principia hūanoꝝ actun̄. ſic̄ ſunt ꝟtutes. ita etiā ſunt dona .ſ. in rōne ⁊ in vi appetitiua. rō aūt eſt ſpeculatiua ⁊ practica. ⁊ in vtraqꝫ conſiderat̉ apprehēſio ꝟitatis. q̄ ꝑtinet ad inuentionē ⁊ ad iudiciū de veritate. Ad apprehenſionē igit̉ ꝟitatis ꝑficit̉ ſpecl̓atiua rō ꝑ in te llectu. practica ꝟo ꝑ cōſiliū. ad recte aūt iudicandū ſpe culatiua quidē ꝑ ſapīaꝫ. practica ꝟo ꝑ ſcīaꝫ ꝑficit̉. appeti tiua aūt ꝟtus in his quidē q̄ ſunt ad alteꝝ ꝑficit̉ ꝑ pieta tē. in his aūt q̄ ſunt ad ſe ip̄m ꝑficit̉ ꝑ fortitudīeꝫ cōtra ti morē ꝑiculoꝝ. contra concupiſcentiā ꝟo inordinataꝫ de lectabiliū ꝑ timorē. ẜm illud Prouer. xvi. Per timoreꝫ dn̄i declinat oīs a malo. Et in pſal. Confige timore tuo carnes meas. a iudicijs enī tuis timui. Et ſic patet ꝙ hec dona extendunt ſe ad omnia ad q̄ ſe extendunt ꝟtutes tā intellectuales qͣꝫ morales. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ dona ſpūſ ſancti perficiunt homineꝫ in his q̄ pertinent ad bn̄ viuē dum ad que non ordinatur ars. ſed ad exteriora factibi lia. eſt enim ars ratio recta non agibilium. ſed factibiliū. vt dicitur in. vi. ethi. Poteſt tn̄ etiam dici ꝙ quantum ad infuſionem donoruꝫ ars pertinet ad ſpiritumſanctuꝫ

Queſtio LXVIII
qui ē principaliter mouēs. non auteꝫ ad hoīes que ſunt quedā organa eius. dū ab eo mouent̉. tꝑantie aūt rn̄det quodammō donū timoris. ſicut enī ad ꝟtutē tꝑantie ꝑ tinet ẜm eius ꝓpriā rōneꝫ vt aliquis recedat a delectatio nibꝰ prauis ꝓpter bonū rōnis. ita ad donuꝫ rōnis ꝑtinet ꝙ aliquis tecedat a delectationibꝰ prauis ꝓpter dei ti morē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nomē iuſticie īponit̉ a rectitudine rōnis. ⁊ iō nomē ꝟtutis ē ꝯueniētius qͣꝫ nomē doni ſed nomē pietatis īportat reuerentiā quā habemꝰ ad pr̄eꝫ ⁊ ad pr̄iaꝫ. Et qꝛ pr̄ oīm deus ē. etiā cultꝰ dei pietas noīa tur. vt Aug. dicit. x. de ciui. dei. ⁊ iō ꝯuenienter donū qͦ aliquis ꝓpter reuerentiā dei bonum oꝑat̉ ad oēs. pie tas noīat̉. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ animus hoīs nō mouet̉ a ſpūſan ctoniſi eī ẜm aliquē modū vniat̉ ſicut inſtrumētuꝫ non mouet̉ ab artifice niſi ꝑ contactū aut ꝑ aliquā aliā vnio nē. Prima aūt vnio hoīs eſt ꝑ fidē ⁊ ſpem ⁊ charitateꝫ. vn̄ iſte ꝟtutes p̄ſupponunt̉ ad dona. ſic̄ radices quedaꝫ donoꝝ. vn̄ oīa dona ꝑtinent ad has tres ꝟtutes. ſicut q̄ dā deriuationes p̄dictaꝝ v̓tutū. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ amor ſpes ⁊ delectatio hn̄t bonū ꝓ obiecto. ſummū aut bonū deꝰ ē. vn̄ noīa haꝝ paſſionū tranſferunt̉ ad ꝟtutes theo logicas. quibꝰ aīa ꝯiungit̉ deo. timoris aūt obiectū ē ma lum. qd̓ deo nullo mō ꝯpetit. vn̄ nō importat ꝯiunctio nē ad deū. ſꝫ magis receſſum ab aliquibꝰ rebꝰ ꝓpter reue rentiā dei. ⁊ iō nō eſt nomē ꝟtutis theologice. ſꝫ doni. qd̓ eminētius retrahit a mal̓ qͣꝫ ꝟtꝰ moral̓. ¶ Ad. v. dd̓ ꝙ ꝑ ſapīaꝫ dirigit̉ ⁊ hoīs intellectꝰ ⁊ hoīs affectus. et iō ponunt̉ duo corrn̄dentia ſapīe tanqͣꝫ directiuo. ex parte quidē intellectus donū intellectꝰ. ex ꝑte aūt affectus do nū timoris. rō enim timendi deū p̄cipue ſumit̉ ex ꝯſide ratione excellentie diuine quam ꝯſiderat ſapientia. Ad quintū ſic proceditur Uidet̉ ꝙ dona n̄ ſint ꝯnexa. Dicit enī Apl̓s. i. ad Coꝝ. xij. Alij dat̉ ꝑ ſpm̄ ẜmo ſapīe. alij ẜmo ſcīe ẜm eundem ſpm̄. ſed ſapīa et ſcīa inter dona ſpūſſancti computant̉. gͦ dona ſpūſſancti dant̉ diuerẜ. ⁊ nō cōnectunt̉ ſibi inui cē in eodē. ¶ Pre. Aug. dicit in. xiiij. de ci. dei. ꝙ ſcīa nō pollēt fideles plurimi. qͣꝫuis polleant ipſa fide. ſed fi dem cōcomitat̉ aliqd̓ de donis ad minꝰ donū timoris. gͦ videt̉ ꝙ dona nō ſint de neceſſitate cōnexa ī vno ⁊ eodē Pre. Gre. in primo moral̓. dicit. ꝙ minor eſt ſapīa ſi intellectu careat. ⁊ valde inutil̓ ē intellectus ſi ex ſapīa n̄ ſubſiſtat. vile ē conſiliū cui opus fortitudīs deeſt. ⁊ val de fortitudo deſtituit̉ niſi ꝑ conſiliū fulciat̉. nulla ē ſcīa ſi vtilitatē pietatis non hꝫ. ⁊ valde inutil̓ eſt pietas ſi ſciē tie diſcretione caret. timor quoqꝫ ip̄e ſi non has ꝟtutes habuerit. ad nullū opꝰ bone actionis ſurgit. ex quibꝰ vi det̉ ꝙ vnū donū poſſit ſine alio haberi. nō gͦ dona ſpūſ ſancti ſunt cōnexa. Sed ꝯͣ eſt qḋ ibideꝫ Grego. p̄mittit dicens. Illud Iob filioꝝ conuiuio ꝑſcrutandū videt̉. ꝙ ſemetipſos inuicē paſcūt. ꝑ filios aūt Iob de quibꝰ lo quit̉. ſignificant̉ dona ſpūſſancti. gͦ dona ſpūſſancti ſunt cōnexa ꝑ hoc ꝙ ſe inuicem reficiūt. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ huiꝰ q̄ ſtionis ꝟitas de facili ex p̄miſſis pōt haberi. dictū ē enī ſu pra ꝙ ſicur vires appetitiue diſponunt̉ ꝑ ꝟtutes mora les ī cōꝑatione ad regimē rōnis. ita oēs vires aīe diſpo nunt̉ ꝑ dona in comꝑatione ad ſpm̄ ſctm̄ mouentē. ſpūſ aūt ſctūs habitat in nobis ꝑ charitateꝫ. ẜm illud Ro. v. Charitas dei diffuſa ē in cordibꝰ nr̄is ꝑ ſpm̄ ſctm̄ qui da tus ē nobis. ſicut ⁊ rō nr̄a ꝑficit̉ ꝑ prudentiā. vn̄ ſic̄ ꝟtu tes morales connectunt̉ ſibi inuice in prudentia. ita do
na ſpūſſancti cōnectunt̉ ſibi inuiceꝫ in charitate. ita .ſ. ꝙ qui charitatē hꝫ omnia dona ſpūſſancti hꝫ. quoꝝ nullu ſine charitate haberi pōt. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ ſapīa ⁊ ſcien tia vno mō pn̄t conſiderari ẜm ꝙ ſunt gr̄e gratis date. prout .ſ. aliquis abundat intm̄ in cognitione reꝝ diuīa rū ⁊ hūanaꝝ. vt poſſit etiā fideles inſtruere ⁊ aduerſari os cōfundere. ⁊ ſic loquit̉ ibi Apl̓s de ſapīa ⁊ ſcīa. vn̄ ſi gnanter fit mētio de ẜmone ſapīe ⁊ ſcīe. Alio mō pn̄t ac cipi ꝓut ſunt dona ſpūſſancti. ⁊ ſic ſapīa ⁊ ſcīa nihil ali ud ſunt qͣꝫ quedā ꝑfectiones hūane mentis ẜm quas di ſponit̉ ad ſequendū in ſtinctū ſpūſſancti in cognitiōe di uinoꝝ vel hūanoꝝ. ⁊ ſic patet ꝙ hmōi dona ſunt in oībꝰ habentibꝰ charitatē. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ Aug. loquit̉ de ſcīa exponens p̄dictaꝫ auctoritatē Apl̓i. vn̄ loquit̉ de ſcīa p̄ dicto mō accepta ẜm ꝙ eſt gr̄a gratis data. qd̓ patet ex hoc qd̓ ſubdit. Aliud enī ē ſcire tm̄ modo quid hō crede re debeat ꝓpter adipiſcendā vitā btām. q̄ nō niſi eterna eſt. Aliud aūt eſt ſcire quēadmodū hoc ip̄m ⁊ pijs opitu let̉. ⁊ ꝯͣ impios defendat̉. quā ꝓprio appellare vocabulo ſcīam videt̉ Apl̓s. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut vno mō conne xio ꝟtutū cardinaliū ꝓbat̉ ꝑ hoc ꝙ vna eaꝝ ꝑficit̉ quod ammō ꝑ aliā. vt ſupra dictū eſt. ita Grego. eodē modo vult ꝓbare cōnexionē donoꝝ ꝑ hoc ꝙ vnū ſine alio nō pōt eſſe ꝑfectū. Un̄ p̄mittit dicens. Ualde ſingula que libet deſtituit̉. ſi nō vna ꝟiꝰ alij ꝟtuti ſuffraget̉. nō gͦ da tur intelligi ꝙ vnū donū poſſit eē ſine alio. ſed qꝛ intelle ctus ſi eſſet ſine ſapīa nō poſſet eē donuꝫ. ſicut tꝑantia ſi eſſet ſine iuſticia non eſſet ꝟtus. Ad ſextum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ dona ſpūſſancti nō maneant in pr̄ia. Dic̄ enī Grego in. ij. Moral̓. ꝙ ſpūſſanctꝰ ꝯͣ ſingula tēptamen ta ſeptē donis erudit mentē. ſꝫ in pr̄ia nō erunt aliqͣ tem ptamenta ẜm illud Eſa. xi. Nō occident ⁊ nō nocebunt in mōte ſancto meo. gͦ dona ſpūſſancti nō erunt in pr̄ia Pre. Dona ſpūſſancti ſunt habitꝰ quidā. vt ſupra dictū eſt. fruſtra aūt eſſent habitus vbi actus eē nō pn̄t. actus aūt quorundā donoꝝ in pr̄ia eē non pn̄t. Dic̄ eniꝫ Grego. in primo moral̓. ꝙ intellectus facit audita pene trare. ⁊ conſiliū ꝓhibet eē p̄cipiteꝫ. ⁊ fortitudo facit non metuere aduerſa. ⁊ pietas replet cordis viſcera operibꝰ miſericordie. hec aūt nō cōpetunt ſtatui pr̄ie. gͦ hmōi do na nō erunt in ſtatu gl̓e. ¶ Pre. Douoꝝ quedā ꝑficiūt hoīeꝫ in vita cōtemplatiua. vt ſapīa ⁊ intellectus. quedā in vita actiua. vt pietas ⁊ fortitudo. ſed actiua vita cum hac vita terminat̉. vt Grego. dicit in. vi. moral̓. gͦ in ſta tu glorie non erunt omnia dona ſpūſſancti. Sed con tra ē qd̓ Ambro. dicit in li. de ſpiritu ſancto. Ciuitas dei illa hieruſalem celeſtis non meatu alicuius fluuij terre ſtris abluit̉. ſed ex vite fonte procedens ſpirituſſanctus cuius nos breui ſatiamur hauſtu. in illis celeſtibus ſpi ritibꝰ redundantius videt̉ affluere pleno ſeptem virtu tum ſpiritualium feruens meatu. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ de do nis dupliciter poſſumus loqui. Uno modo qͣꝫtuꝫ ad eſ ſentiam donorū. et ſic perfectiſſime erunt in patria. ſicut patet per auctoritatem Ambroſij inductam. cuius ratō eſt. qꝛ dona ſpirituſſancti ꝑficiunt mentem humanā ad ſequendum motionem ſpirituſſancti. qd̓ precipue erit in patria quando deus erit omnia in omnibꝰ. vt dicitur. ad Coꝝ. xv. ⁊ quando homo erit totaliter ſubditus deo. Alio modo poſſunt conſiderari quantum ad materiam circa quam operantur. ⁊ ſic in pn̄ti habent operationem

Queſtio LXVIII
circa aliquam materiā circa quā nō habebūt oꝑatiōeꝫ in ſtatu glorie. ⁊ ẜm hoc nō manebūt ī pr̄ia. ſicut ſupͣ de vir tutibus cardinalibꝰ dictū eſt. ¶ Ad i. gͦ dd̓m. ꝙ Gregꝰ. loquit̉ ibi de donis ẜm ꝙ ꝯpetūt ſtatui pn̄ti. ſic .n. donis ꝓ tegimur contra tentamenta maloꝝ. ſed in ſtatu glorie ceſ ſantibus malis per dona ſpūs ſancti ꝑficiemur in bono ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ Gregꝰ. in ſingulis donis ponit aliquid qd̓ tranſit cū ſtatu pn̄ti. ⁊ aliquid qd̓ ꝑmanet in futuro. Dicit .n. ꝙ ſapīa menteꝫ de eternorum ſpe ⁊ certitudine reficit. quoꝝ duoꝝ ſpes tranſit. ſed certitudo remāet. ⁊ de intellectu dicit ꝙ in eo ꝙ audita penetrat. reficiendo cor tenebras eiꝰ illuſtrat. quoꝝ auditꝰ tranſit. qꝛ non docebit vir fratrē ſuū. vt dicit̉ Hiere. xxxi. ſed illuſtratio mentis manebit. De conſilio aūt dicit ꝙ prohibet eſſe precipiteꝫ qd̓ ē neceſſariū in preſenti. ⁊ iterū ꝙ ratiōe animū replet qd̓ eſt neceſſariū etiaꝫ in futuro. De fortitudīe vero dicit ꝙ aduerſa nō metuit. qd̓ ē neceſſariū in preſenti. ⁊ iteꝝ ꝙ confidentie cibos apponit. qd̓ ꝑmanet etiā in futuro. De ſcientia vero vnū tm̄ ponit .ſ. ꝙ ignorantie ieiuniū ſuꝑat qd̓ ꝑtinet ad ſtatum p̄ſentem. ſed qd̓ addit in ventre mē tis. poteſt figuraliter intelligi replectio cognitionis. que pertinet etiā ad ſtatū futurū. De pietate vero dicit ꝙ cor dis viſcera miſericordie oꝑbus replet. qd̓ quid ē ẜm ver ba pertinet tm̄ ad ſtatū p̄ſenteꝫ. ſed ip̄e intimꝰ affectus ꝓ ximoꝝ ꝑ viſcera deſignatus. ꝑtinet etiā ad futurū ſtatuꝫ in quo pietas non exhibebit miſericordie oꝑa. ſꝫ cōgratu lationis affectū. de timore vero dicit ꝙ p̄mit mentem. ne de preſentibus ſuperat. qd̓ pertinet ad ſtatū preſenteꝫ. ⁊ ꝙ de futuris cibos ſpei confortat. qd̓ etiam ꝑtinet ad ſta tu preſentē qͣꝫtum ad ſpeꝫ. ſed poteſt etiā ad ſtatū futurū ꝑtinere qͣꝫtū ad confortationē de rebꝰ hic ſꝑatis ⁊ ibi ob tentis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de donis qͣꝫtuꝫ ad materiā. opera .n. actiue vite non erunt materia donoꝝ ſed oīa hebebūt actus ſuos circa ea q̄ pertinēt ad vitam cō templatiuam. que ē vita beata ¶ Dſeptimuꝫ ſic procedi tur Uidetur ꝙ dignitas donoꝝ nō attendat̉ ẜm enumeratiōem qua enuerantur Eſa. xi. Illud .n. videtur eſſe potiſſimū in donis qḋ maxīe deus ab hoīe requirit. ſꝫ maxīe requirit deus ab hoīe timorē. Dicit̉ .n. Deutero. x Et nūc Iſrael qͥd dn̄s: deus tuus perit ate niſi vt timeas dominū deū tuū? Et Ma lach̓. i. dicit̉. Si ego dn̄s vbi ti mor meus? gͦ videt̉ ꝙ timor qui enumerat̉ vltimo nō ſit ī fimū donoꝝ. ſꝫ maxīmū. ¶ Pre. pietas videt̉ eſſe quod dam bonum vniuerſale. Dicit. n. Apl̓us. i. ad Timot. v ꝙ pietas ad omnia vtilis ē. ſꝫ bonū vl̓e prefert̉ ꝑticulari bus bonis. gͦ pietas q̄ penultimo enumerat̉ videt̉ eſſe po tiſſimū donoꝝ. ¶ Pre. ſciētia ꝑficit iudiciū hominis. cō ſiliū aūt ad inquiſitiōem ꝑtinet. ſꝫ iudiciū p̄eminet inqui ſitioni. gͦ ſciētia ē potiꝰ donū qͣꝫ conſiliū. cū tn̄ poſt enu meret̉. ¶ Pre. fortitudo ꝑtinet ad viꝫ appetitiuā. ſcīa āt ad rōne. ſꝫ rō eſt eminētior qͣꝫ vis appetiua. gͦ ⁊ ſcīa ē emi nentiꝰ donū qͣꝫ fortitudo. que tn̄ poſt enumerat̉. nō gͦ dig nitas donoꝝ attēdit̉ ẜm ordinē enumeratiōis eoꝝ. Sed cōtra ē qd̓ Augꝰ dicit in. li. de ſer. do. in monte. Uidet̉ mi hi ſeptiformis oꝑatio ſpūaſfucti. de qua Eſa. loquit̉ his gradibꝰ ſentētijſqꝫ cōgruere. de quibꝰ fit mētio Matth̓. v. ſed interē ordinis. nā ibi .ſ. in Eſa. enumeratio ab excel lentioribus cepit. hic vero ab inferioribꝰ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ digntias donoꝝ dupliciter pōt attendi. Uno mō ſimplici ter .ſ. per ꝯꝑationeꝫ ad proprios actus prout ꝓcedunt a
ſuis principijs. Alio mō ẜm qͥd .ſ. ꝑ ꝯꝑatiōem ad materiā Simpliciter aūt loquēdo de dignitate donoꝝ. eadē eſt rō comꝑationis in ip̄is ⁊ in virtutibꝰ qꝛ dona ad oēs actus potentiaꝝ aīe ꝑficiūt hominem ad quos ꝑficiūt ꝟtutes. vt ſupͣ dictū eſt. vn̄ ſicut virtutes ītellectuales p̄ferūtur ꝟtutibus moralibꝰ. ⁊ in ip̄is ꝟtutibꝰ intellectualibꝰ cōtē platiue preferunt̉ actiuis. vt ſapientia. ītellectꝰ ⁊ ſcīa pru dentie ⁊ arti. Ita tn̄ ꝙ ſapīa p̄fertur intellectui. ⁊ intelſec tus ſcīe ſicut prudentia ⁊ ſyneſis eubulie. Ita etiā in do nis ſapīa ⁊ intellectꝰ. ſcīa ⁊ cōſiliū p̄feruntur pietati ⁊ for titudini ⁊ timori in quibus etiā pietas p̄fert̉ fortitudini ⁊ fortutudo timori. ſicut iuſticia fortitudini. ⁊ fortitudo temꝑantie. ſed qͣꝫtū ad materiā fortitudo ⁊ ꝯſiliū p̄ferun tur ſcīe ⁊ pietati. qꝛ .ſ. certitudo ⁊ ꝯſiliū hn̄t in arduis lo cū. pietas aūt ⁊ etiā ſcīa in cōibus. Sic igit̉ donoꝝ dig nitas ordini enumerationis rn̄det. ꝑtim qͥdem ſimplici ter ẜm ꝙ ſapīa ⁊ intellectus ommibuſ p̄ferunt̉. ꝑtim aūt ẜm ordineꝫ materie. ẜm ꝙ conſiliū ⁊ fortitudo p̄feruntur ſcientie ⁊ pietati. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m. ꝙ timor maxīe requiri tur qͣſi primordiū qͦddaꝫ ꝑfectiōis donoꝝ. qꝛ initiū ſapi entie timor dn̄i. nō ꝓpter hoc ꝙ ſit ceteris dignius. priꝰ. n eſt ẜm ordinem generationis vt aliqͥs recedat a malo. qd̓ ſit ꝑtimorem. vt dicit̉ ꝓuer. xvi. qͣꝫ ꝙ oꝑetur bonū. qd̓ fit alia dona ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pietas nō ꝯꝑatur in verbis Apl̓i omnibꝰ donis dei. ſꝫ ſoli corꝑali exercitatiōi. de qͣ p̄ mittit ꝙ ad modicū vtilis eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſcīa et ſi p̄feratur cōſilio rōne iudicij. tn̄ cōſiliū p̄fertur ratiōe ma terie. nā ꝯſiliū nō habet locū niſi ī arduis. vt dicit̉. in. iij. ethicoꝝ. ſꝫ iudiciū ſcientie in omnibꝰ locū hꝫ. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ dona directiua q̄ pertinent ad rōneꝫ donis exeqͥn tibus digniora ſunt ſi ꝯſiderent̉ ꝑ comꝑatiōem ad actuſ ꝓut egrediunt̉ a potētijs. rō .n. appetiue p̄eminet vt regu lans regulato. ſed rōne materie adiungit̉ ꝯſilū fortitudi ni ſicut directiuū exeq̄nti ⁊ ſil̓r ſcīa pietati. qꝛ .ſ. cōſilium ⁊ fortitudo in arduis locū hn̄t. ſcīa aūt ⁊ pietas etiam in cōmunibꝰ. ⁊ ideo conſiliū ſimul cū fortitudīe ratiōe mate rie numeratur ante ſcientiam ⁊ pietatem. D octauuꝫ ſic procedi. tur. Uidet̉ ꝙ virtutes ſint preferende donis. Dicit enim Augꝰ. in xv. de. tri. de charitateⁿ oquens. nullū ē iſto dei dono excellentius. ſolū ē qd̓ diuidit inter filios regni eterni. ⁊ filios perditiōis eterne. dant̉ ⁊ alia ꝑ ſpūmſctm̄ numera. ſed ſine charitate nihil ꝓſunt. ſꝫ charitas eſt vir tus. gͦ virtꝰ ē prior donis ſpūſſancti. ¶ Pre. ea que ſūt priora naturaliter vidētur eē potiora. ſꝫ virtutes ſūt pri ores donis ſpūſſancti. dicit. n. Gregꝰ in. ij. morl̓. ꝙ donū ſpūſſancti in ſubiecta mēte ante alia iuſticiā. prudentiaꝫ fortitudinem. temꝑantiā format. ⁊ ſic eādem mēteꝫ ſeptē mox virtutibꝰ .i. donis temꝑat. vt cōtra ſtulticiā ſapienti am. cōtra hebetudinem ītellectū. cōtra p̄cipitationē cō ſiliū. cōtra timorem fortitudinē. cōtra ignorātiaꝫ ſcienti am. cōtra duritiam pietatē. cōtra ſuꝑbiam dei timorē. gͦ virtutes ſūt potiores donis. ¶ Pre. virtutibus nullus male vti. poteſt vt. Augꝰ dicit. donis aūt pōt aliqͥs male vti. Dicit. n. Gregꝰ. in. i. moral̓. ꝙ hoſtiam nr̄e p̄cis īmo lamus ne ſapīa eleuet. ne intellectus dū ſubtiliter currit oberret. ne conſiliū dū ſe multiplicat cōfundat. ne fortitu do dū fidutiam p̄bet p̄cipitet. ne ſcīa dū nouit ⁊ nō dili git inflet. ne pietas dū ſe infra frectitudinē inclinat intor que. ne timor dum plus iuſto trepidet ī deſꝑatiōis foue am mergat. gͦ virtutes ſunt digniores donis ſpūſſancti.

Queſtio LXIX
¶ Sed cōtra ē ꝙ dona dant̉ in adiutoriū virtutū cōtra de fectus. vt pꝫ ī auctoritate īducta. ⁊ ſic videt̉ ꝙ ꝑficiāt qd̓ virtutes ꝑficere nō pn̄t. ſūt ergo dona potiora virtutibus ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupͣ dictis patet. virtutes in tria genera diſtinguūt̉. ſūt .n. q̄daꝫ virtutes theologice. q̄dā intellectuales. q̄dam morales. Uirtutes q̄dē iheologice ſūt quibꝰ mēs hūana deo ꝯiungit̉. Uirtutes aūt intellec tuales ſūt quibꝰ rō ip̄a ꝑficit̉. Uirtutes aūt morales ſūt quibꝰ vires appetitiue ꝑficiunt̉ ad obediēdū rōni. Dona aūt ſpūſſancti ſunt qͥbus oēs vires anime diſponūt̉ ad hͦ ꝙ ſubdant̉ motiōi diuine. Sic gͦ eadeꝫ videt̉ eſſe ꝯꝑatio donoꝝ ad virtutes theologicas ꝑ qͣs hō vnit̉ ſpūiſancto mouenti. ſicut virtutū moraliū ad virtutes intellectualeſ ꝑ quas ꝑficit̉ rō. que eſt virtutū moraliū motiua. Un̄ ſic̄ virtutes intellectuales p̄ferūtur virtutibꝰ moralibꝰ ⁊ re gulāt eas. ita virtates theologice p̄ferunt̉ donis ſpūſſanc ti ⁊ regulant ea. Un̄ Gregꝰ. dicit in. i. moral̓. ꝙ neqꝫ ad denarij ꝑfectiōem ſeptē filij .i. ſeptē dona ꝑueniunt niſi ī fide ſpe ⁊ charitate fuerit omne qd̓ agūt. Sed ſi ꝯꝑemus dona ad alias virtutes intellectuales vel morales dona p̄ ferunt̉ virtutibꝰ. qꝛ dona ꝑficiūt vires anime in ꝯꝑatiōe ad ſpūſſanctū mouētē. virtutes aūt ꝑficiūt vel ip̄aꝫ ratio nem. vl̓ alias vires in ordine ad rōnem. Mam feſtū ē aūt ꝙ ad altioreꝫ motorē oꝑtet maiori ꝑfectiōe mobile ēe diſ poſitū. Un̄ ꝑfectiora ſūt dona virtutibꝰ. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ charitas eſt virtꝰ theologica de qͣ cōcedimꝰ ꝙ ſit potio ra donis. Ad. ij. dd̓m ꝙ aliquid ē priꝰ altero dupliciter. Uno mō ordine ꝑfectiōis ⁊ dignitatis. ſicut dilectio dei eſt prior dilectiōe ꝓxīmi. ⁊ hoc mō dona ſūt priora virtu tibꝰ intellectualibꝰ ⁊ moralibꝰ. poſteriora vero virtutibꝰ theologicis. Alio mō ordīe generatiōis ſeu diſpoſitionis ſicut dilectio ꝓximi p̄cedit dilectionē dei qͣntuꝫ ad actuꝫ ⁊ ſic virtutes morales ⁊ intellectuales p̄cedūt dona. quia per hoc ꝙ hō bene ſe hꝫ circa rōneꝫ ꝓpriā diſponit̉ ad hoc ꝙ hō ſe bn̄ hēat ī ordine ad deū. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ ſapīa ⁊ intellectꝰ ⁊ alia hmōi ſūt dona ſpūſſancti ẜm ꝙ charita te informāt̉. q̄ nō agit ꝑperam vt dr̄. i. ad Coꝝ xiij. ⁊ iō ſa pientia et intellectu ⁊ alijs hmōi nullo male vtitur ẜꝫ ꝙ ſunt dona ſpūſſancti. ſꝫ ad hoc ꝙ a charitatis ꝑfectiōe no recedant vnū ab altero adiuuat̉. hoc ē qd̓ Gregꝰ inten dit dicere. ¶ Queſtio. LXIX Einde cōſiderādum eſt de beatitudinibꝰ. Et circa hoc q̄runt̉ quat tuor. Primo vtꝝ beatitudīes aldonis ⁊ virtu tibus diſtinguāt̉. ſecūdo de premijs beatitudinū vtꝝ ꝑti neant ad hanc vitā. tertio de numero beatitudinū. quarto de conueniētia p̄mioꝝ que eis attribuūtur. D primuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ beatitudines a virtutibꝰ ⁊ donisⁱ n̄ diſtinguātur. Augꝰ .n. ī. li. de ſer. dn̄i in monte atribuit beatitudines ī Matheo enūeratas donis ſpūſſancti Am broſius aūt ſuꝑ Lucā attribuit beatitudines ibi enume ratas quattuor virtutibꝰ cardinalibꝰ. gͦ beatitudines nō diſtinguūtur a virtutibꝰ et donis. ¶ Pre. hūa ne volun tatis non ē niſi duplex regula .ſ. rō ⁊ lex eterna. vt ſu pͣ dic tum ē. ſꝫ virtutes ꝑficiūt hoīeꝫ in ordine ad rōnem. dona aūt in ordīe ad legē eternā ſpūſſancti. vt ex dictis patet. gͦ nō p̄t eē aliqͥd alid̓ ꝑtinēs ad rectitudinē volūtatꝭ hūane p̄ter virtutes ⁊ dona. nō gͦ beatitudines ab eis diſtinguū tur. ¶ Pre. in enumeratione beatitudinū ponit̉ mititas
⁊ iuſticia ⁊ miſericordia. que dicūtur eē quedā virtutos. gͦ beatitudines nō diſtinguūtur a donis et virtutibꝰ. Sꝫ ſ cōtra ē ꝙ q̄daꝫ enumerātur inter beatitudines q̄ nec ſūt virtutes nec dona. ſicut pauꝑtas ⁊ luctꝰ ⁊ pax. differūt gͦ beatitudines a virtutibus ⁊ a donis. Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupͣ dic ē beatitudo ē vltimus finis hūane vite. dr̄ .n. aliquis iam finem hr̄e ꝓpter ſpem finis obtinendi. vn̄ ⁊ phūs dic̄ in .i. ethicoꝝ ꝙ pueri dicunt̉ beati ꝓpter ſpem. Et Apl̓us dicit Ro. viij. Spe ſalui facti ſumꝰ. Spes aūt de fine cō ſequendo inſurgit ex hoc ꝙ aliqͥd ꝯueniēter mouet̉ ad fi nem ⁊ appropinquat ad ip̄m. qd̓ quidē fit ꝑ aliquā actio nem. Ad finem aūt beatitudinis mouet̉ aliqͥs et appropī quat ꝑ oꝑatiōes virtutuꝫ. ⁊ p̄cipue ꝑ oꝑationes donorū ſi loquimur de beatitudīe eterna. ad quā rō nō ſufficit. ſꝫ in eam inducit ſpirituſſanctꝰ. ad cuiꝰ obedientiā ⁊ ſeque laꝫ ꝑ dona ꝑficimur. ⁊ ideo beatitudines diſtinguūtur qͥ dem a viriutibꝰ et donis. nō ſicut habitꝰ ab eis diſtincti ſed ſicut actus diſtinguūt̉ ab habitibꝰ. ¶ Ad. i. gͦ. dd̓m. ꝙ Augꝰ. ⁊ Ambroſiꝰ attribuūt beatitudines donis et virtu tibꝰ ſicut actꝰ attribuūt̉ habitibꝰ. dona aūt ſūt eminētio ra virtutibꝰ cardinalibꝰ. vt ſupͣ dictū ē. ⁊ ideo Ambroſiꝰ exponens beatitudines turbis propoſitas. attribuit eas virtutibꝰ cardinalibꝰ. Aug. aūt exponēs beatitudines diſ cipulis ꝓpoſitas in monte tāqͣꝫ ꝑfectioribꝰ. attribuit eas donis ſpūſſancti. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ rō illa ꝓbat ꝙ nō ſunt alij habitꝰ rectificantes hūanaꝫ vitā p̄ter virtutes ⁊ dona ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ mititas accipit̉ ꝓ actu māſuetudinis Et ſimiliter dd̓m. eſt de iuſticia ⁊ miſericordia. ⁊ quāuiſ hec videant̉ eē virtutes. attribuūt̉ tn̄ donis. qꝛ etiā dona ficiūt hoīeꝫ circa oīa circa q̄ perficiūt virtutes vt dn̄i ē. D ſecundū ſic ꝓcedit̉ ¶ Uidet̉ ꝙ p̄mia que attribuūtur beatitudinibꝰ n̄ ꝑtineant ad hāc vitā. Dicunt̉ .n. aliqͥ beati ꝓpter ſpē pre mioꝝ. vt dictū ē. ſed obiectū ſpei ē beatitudo futura. gͦ pre mia iſta ꝑtinēt ad vitam futuraꝫ. ¶ Pre. Luc. vi. ponun tur q̄daꝫ pene per oppoſituꝫ ad beatitudines. cū dr̄ Ue vobis qui eſtis ſaturati. qꝛ eſurietis. ve vobis qui ridetis nunc. quia lugebitis ⁊ flebitis. ſed iſte pene non intelli guntur in hac vita quia frequenter homines in hac vita non puniuntur. ſecundum illud Iob. xxi. Ducunt ī bo nis dies ſuos: gͦ nec premia beatitudinū p̄t inēt ad hāc vi tam. ¶Pre. regnū celoꝝ qd̓ ponit̉ premiū pauꝑtatis eſt beatitudo celeſtis. vt Augꝰ. dicit. xix. de ciuita. dei. plena etiam ſaturitas nō niſi in futura vita habet̉. ẜꝫ illud pͣs. Satiabor cū apparuerit gloria tua. viſio etiā dei ⁊ mani feſtatio filiatiōis dīne ad vitam futuraꝫ ꝑtinent. ẜm illd̓ i. Io. iij. Nūc filij dei ſumꝰ et nōdū apparuerit qͥd erimꝰ ſcimus quoniā cū apparuerit. ſimiles ei erimus. qm̄ vide bimus eū ſicuti ē. gͦ pͥmia illa ꝑtinent ad vitā futuraꝫ. ¶ Sed cōtra ē qḋ Augꝰ. dicit in li. de ſermone dn̄i ī monte Iſta quidē ī hac vita ꝯpleri pn̄t ſicut ꝯpleta in apl̓is eē credimus. nā illa oīmoda ⁊ ī angelicā formā mutatio que poſt hanc vitā ꝓmittitur. nullis verbis exponi poteſt. ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ circa iſta p̄mia expoſitores ſacre ſcripture di uerſimode ſunt locuti. Quidaꝫ n. oīa iſta p̄mia ad futu raꝫ beatitudinē pertinere dicunt. ſicut Ambroſius ſuper Luc. Auguſtinus vero dicit ea ad p̄ſentem vitā peri inere Chryſoſtomꝰ aūt in ſuis omelijs q̄daꝫ eorum dicit perti nere ad futuram vitam. Quedam autem ad p̄ſentem. Ad cuius euidentiā conſiderādū eſt ꝙ ſpes future beati tudinis poteſt eſſe in nobis ꝓpter duo. Primo quidem

Queſtio LXIX
ꝓpter aliquam preparationem vel diſpoſitiōeꝫ ad futurā beatitudinē qḋ ē ꝑ modū meriti. Alio mō ꝑ qͣꝫdā inchoa tiōeꝫ imꝑfectam future beatitudinis in viris ſanctis. etiā in hac vita. Aliter .n. habet̉ ſpes fructificatiōis arboris cū vireſcit frondibꝰ. ⁊ aliter cū iam primordia fructuū inci piunt apparere. Sic igitur ea qͥ ī beatitudinibꝰ tangunt̉ tanqͣꝫ merita. ſūt q̄daꝫ p̄paratiōes vel diſpoſitiōes ad be atitudinē vl̓ ꝑfectā vl̓ inchoataꝫ. ea vero q̄ ponūt̉ tanqͣꝫ p̄mia poſſunt eſſe vl̓ ip̄a beatitudo ꝑfecta. ⁊ ſic ꝑtinēt ad futurā vitā vl̓ aliqͣ inchoatio beatitudinis ſicut ē in viris ꝑfectis. ⁊ ſic pͥmia ꝑtinent ad ꝑſentē vitaꝫ. cū enim aliqͥs incipit proficere in actibus virtutuum ⁊ donorum. po teſt ſperari de eo ꝙ perueniat ⁊ ad perfectionem vie. ⁊ ad ꝑfectiōem patrie. ¶Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ſpes ē de futura bea titudine ſicut de vltimo fine. pōt etiā eē ⁊ de auxilio gratie ſicut de eo qd̓ ducit ad finē. ẜm illud pͣs. In deo ſperauit cor meū ⁊ adiutus ſū. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ mali ⁊ ſi interdū in hac vita tꝑales penas nō patiātur. patiunt̉ tn̄ ſpūales Unde Augꝰ dicit in. j. ꝯfeſ. Iuſſiſti dn̄e ⁊ ſic ē. vt pena ſit ſibi inordinatus animus. Et ph̓s dic̄ ī. ix. ethicoꝝ de ma lis ꝙ ꝯtendit ip̄oꝝ aīa. ⁊ hoc q̄deꝫ huc trahit. illud aūt il luc. Et poſtea cōcludit. Si aūt ſic miſeꝝ ē malū eē. fugiē dū ē maliciaꝫ intēſe. ⁊ ſimiliter ecōuerſo boni. ⁊ ſi in hac vita qn̄qꝫ nō habeāt corꝑalia p̄mia. nunqͣꝫ tn̄ deficiunt a ſpūalibus. etiā ī hac vita. ẜm illud Matth. x. Centuplū accipiet̉ etiam ī hoc ſeculo. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ. ꝙ oīa illa p̄mia ꝑfecte quidē cōſūmabunt̉ in vita futura. ſꝫ interī etiaꝫ ī hac vita quodāmō inchoant̉. nam regnū celoꝝ. vt Aug. dicit pōt ītelligi ꝑfecte ſapētie initiū. ẜm ꝙ incipit in eis ſpūs regnare. Poſſeſſio etiaꝫ terre ſignificat affectū bo nū anime qͥeſcētis ꝑ deſideriū īſtabilitate hereditatis ꝑ petue ꝑ terrā ſignificate. Conſolātur aūt ī hac vita ꝑ ſpi ritūſanctū. q̄ ꝑaclytꝰ .i. cōſolator dicit̉ ꝑticipādo. Satu ant̉ etiā in hac vita illo cibo de quo dn̄s dicit. Meꝰ cibꝰ eſt vt faciaꝫ voluntatē pr̄is mei. In hac etiā vita ꝯſequūt̉ hoīes miſericordiā dei. In hac etiā vita purgato oculo ꝑ donū ītellectus deꝰ qͦdāmō videri pōt. Similiter etiā in hac vita qui motus ſuos pacificāt ad ſimilitudinē dei accedentes. filij dei noīant̉. tn̄ ꝑ hoc ꝑfectiꝰ erūt ī patria D tertium ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ inconueniēter enumerentur beatitudines. Atribuūtur .n. beatitudīes donis. vi dictū ē. donoꝝ autē quedā ꝑtinēt ad vitam contemplatiuā .ſ. ſapiētia ⁊ intel lectus. nulla aūt beatitudo ponitur in actu ꝯtemplatiōis ſꝫ oēs ī his q̄ ꝑtinēt ad vitā actiuā. gͦ inſufficiēter beatitu dines enumerātur. ¶ Pre. Ad vitaꝫ actiuā nō ſolū ꝑti nent dona exequētia ſꝫ etiā quedā dona dirigētia. vt ſcīa ⁊ cōſiliū. nihil aūt ponit̉ inter beatitudīes qd̓ directe ad actū ſcīe vel cōſilij ꝑtinere videat̉. gͦ inſufficiēter beatitu dines tāguntur. ¶ Pre. inter dona exequētia in vita ac tiua. timor ponit̉ ad pauꝑtatē ꝑtinere. pietas aūt videt̉ ꝑ tinere ad beatitudineꝫ miſericordie. nihil aūt ponit̉ direc te ad fortitudinē ꝑtinēs. gͦ in ſufficiēter enumerantur bea titudines ¶ Pre. ī ſacra ſcriptura tāgunt̉ multe alie bea titudīes. ſicut Iob. v. dicit̉ Beatꝰ hō qͥ corripit̉ a deo. et ī pͣs. dicit̉. Deatꝰ vir qͥ nō abijt incōſilio impioꝝ. Et ꝓuer. iij. Beatus vir qui īuenit ſapiētiā. gͦ inſufficiēter beatitu dines enumerantur. Sed cōtra. videt̉ ꝙ ſuꝑflue enume rentur. ſunt .n. ſepteꝫ dona ſpūſſancti. beatitudines autē tangunt̉ octo. ¶ Pre. Luc. vi. ponūtur tm̄ quattuor bea titudīes. ſuꝑflue gͦ enumerant̉ ſeptē vel octo ī Oattheo
¶ Rn̄. dd̓m ꝙ beatiudines iſte cōuenientiſſime enume rant̉. Ad cuius euidētiaꝫ ē cōſiderāduꝫ ꝙ triplicē beatitu dinē aliqui poſuerūt. quidā .n. poſuerūt beatitudinē in vi ta voluptuoſa. quidā in vita actiua. quidā. vero ī vita cō templatiua. He aūt tres beatitudines diuerſimode ſe ha bent ad beatitudinē futurā. cuius ſpe dicimur hic beati. Nam beatitudo voluptuoſa qꝛ falſa ē ⁊ rōi cōtraria. im pedimētū eſt beatitudinis future. Beatitudo vero actiue vite diſpoſita ē ad beatitudinē futurā. Beatitudo aūt cō tēplatiua ſi ſit ꝑfecta ē. eſſentialiter ip̄a futura beatitudo ſi aūt ē imꝑfecta eſt quedā inchoatio eius. ⁊ ideo domi nus primo quidē poſuit quaſdā beatitudīes qͣſi remouē tes impedimētū voluptuoſe beatitudinis. Cōſiſtit .n. vo luptuofa vita in duobus. Primo quidē in affluentia ex terioꝝ bonoꝝ. ſiue ſint diuitie ſiue ſint honores. a quibue quidē retrabitur hō ꝑ virtutē ſic vt moderate eis vtatur. ꝑ donū aūt excellentiori mō. vt .ſ. hō totaliter ea contem nat. Un̄ prima beatitudo ponit̉. Beati pauꝑeſ ſpū. qd̓ po teſt referri vel ad contemptū diuitiaꝝ. vel ad contemptū honoꝝ qd̓ ſit ꝑ humilitateꝫ. Secūdo vero voluptuoſa vi ta conſiſtit in ſequendo ꝓprias paſſiones. ſiue īrraſcibilis ſiue cōcupiſcibilis. A ſequela aūt paſſionū irraſcibilis re trahit virtus. ne hō in eis ſuꝑfluat ẜm regulaꝫ rationis. donū aūt excellētiori mō. vt .ſ. hō ẜm volūtatatē diuinam totaliter ab eis trāquillus reddat̉. Un̄ ſecūda beatitudo ponit̉. Beati mites. A ſequela vero paſſionibꝰ cōcupiſci bilis retrahit virtus moderate hmōi paſſiones vtendo donū vero eas ſi neceſſe fuerit totaliter abijciendo. quin imo ſi neceſſariū fuerit volūtariuꝫ luctum aſſumāt. Und̓ tertia beatitudo ponit̉ beati qui lugēt. Actiua vero vita ī his cōſiſtit precipue que ꝓximis exhibemus. vel ſub ratio ne debiti. vel ſub ratione ſpōtanei beneficij. ⁊ ad prmnum quidē nos virtus diſpoſuit. vt ea que debemus ꝓximis noͣ recuſemus exhibere. qd̓ ꝑtinet ad iuſticiā. donū autē ad hoc ip̄m abundantiori quodā affectu nos inducit. vt ſ. fruenti deſiderio opera iuſticie impleamus. ſicut fruen ti deſiderio eſuriens ⁊ ſitiens cupit cibū vel potū. Unde quarta beatitudo ponit̉. Beati qui eſuriunt ⁊ ſitiūt iuſti ciaꝫ. Circa ſpōtanea vero dona nos ꝑficit virtus. vt illis donemuſ quibus ratio dictat eſſe donādum. puta amiciſ aut alijs nobis ꝯiūctis. qd̓ ꝑtinet ad virtutē liberalitatiſ ſed donum ꝓpter dei reuerentiam ſolū neceſſitatē cōſide rat in his quibus gratuita beneficia p̄ſtat. vnde dicit̉ Luc. xiiij. Cum facis prandiuꝫ aut cenam noli vocare amicos aut fratres tuos ⁊cͣ. ſed voca pauperes ⁊ debiles. ⁊cͣ. qd̓ proprie eſt miſereri. Et ideo quinta beatitudo ponitur. Beati miſericordes. Ea vero que ad contemplatiuam vi tam pertinent. vel ſunt ip̄a beatitudo finalis. vel aliqua inchoatio eius. ⁊ ideo non ponuntur in beatitudinibus tanqͣꝫ merita. ſed tanqͣꝫ p̄mia. ponutur autem tāqͣꝫ meri ta effectus actiue vite. quibus hō diſponit̉ ad contempla tiuam vitam. effectus aūt actiue vite quātū ad virtutes ⁊ dona quibuſ homo ꝑficitur ī ſeip̄o eſt mūdicia cordis. vt ſ. mens hominis paſſionibus non inquinet̉. Unde ſexta beatitudo ponit̉. Beati mūdo corde. Quantuꝫ vero ad virtutes ⁊ dona quibus homo perficit̉ in cōꝑatione ad ꝓ ximū effectus actiue vite eſt pax. ẜꝫ illud. Eſa. xxx. Opus iuſticie pax. Et ideo ſeptima beatitudo ponit̉. Beati paci fici. ¶ Ad i. gͦ dd̓m. ꝙ actus donoꝝ ꝑtinentiū ad vitam actiuā exprimūt̉ ī ip̄is meritꝭ. ſꝫ actꝰ donoꝝ ꝑtinētiū ad vi contemplatiuam exprimunt̉ in premijs. ratione iaꝫ dicta videre enim deum reſpondet dono intellectus. ⁊ cōfi
L 2

Queſtio LXIX
ri deo quadam filiatione adoptiua ꝑtinet ad donū ſapiē tie. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ in his que pertinēt ad actiuā vitā cognitio nō queritur ꝓpter ſe ip̄aꝫ. ſed ꝓpter oꝑationeꝫ. vt etiam phūs dicit in. .ij. ethicoꝝ. Et ideo qꝛ beatitudo ali quid vltimū importat. non computantur inter beatitudi nes actus donorum dirigentium in vita actiua. quos .ſ. eliciunt. ſicut conſiliari eſt actus conſilij. ⁊ iudicare eſt ac tus ſcientie ſed magis attribuuntur eis actus oꝑatiui in quibus dirigunt. ſicut ſcientie lugere. ⁊ conſilio miſereri. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in attributione beatitudinum ad dona poſſunt duo conſiderari. Quoꝝ vnuꝫ eſt cōformitas ma terie. ⁊ ẜm hoc prime omnes quinqꝫ beatitudines poſſūt attribui ſcientie ⁊ conſilio tanqͣꝫ dirigentibus. ſed inter donaⁱ exequentia diſtribuunt̉. ita ſcꝫ ꝙ eſuries ⁊ ſitis iu ſticie. ⁊ etiam miſericordia pertineant ad pietatem que ꝑficit hominem in his que ſunt ad alterum. mititas autē ad fortitudinem. Dicit eniꝫ Ambroſius ſuper Lucaꝫ. ꝙ fortitudinis eſt iram vincere indignationem cohibere. eff enim fortitudo circa paſſiones iraſcibilisº. pauꝑtas vero ⁊ luctus pertineant ad donum timoris. quo homo ſe re trahit a cupiditatibus ⁊ delectationibus mundi. Alio mō poſſumus in his beatitudinibus conſiderare motiua ipſa rum. ⁊ ſic qͣꝫtum ad aliqua eorum oportet aliter attribue re. precipue enim ad manſuetudinem mouet reuerentia ad deum. que pertinet ad pietatem. ad lugendum auteꝫ mouet precipue ſcientia. per quam homo cognoſcit defec tus ſuos ⁊ rerum mundanarum. ẜm illud Eccleſiaſtes. Qui addit ſcientiam addit ⁊ dolorem. Ad eſuriendum autem iuſticie oꝑa p̄cipue mouet animi lortitudo. ad mi ſerendum vero precipue mouet cōſiliū dei. ẜm illud Da niel̓. iiij. Conſiliuꝫ meum regi placeat. peccata tua elemo ſinis redime. ⁊ iniqͥtates tuas miſeri cordijs pauperum. Et hunc modum attr butionis ſequit̉ Auguſtinus. in li bro de ſermone domini in monte. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ne ceſſe eſt beatitudines omnes que in ſacra ſcriptura ponū tur ad has reduci. vel quantū ad merita. vel quantuꝫ ad premia. quia neceſſe eſt ꝙ omnes pertineāt aliquo modo ad vitam actiuam. vel ad vitam contemplatiuam. vnde ꝙ dicitur. Beatus vir qui corripitur a domino. pertinet ad beatitudinem luctus. ꝙ vero dicitur. beatus vir qui non abijt in conſilio impiorum. pertinet ad munditiam cordis. ꝙ vero dicitur beatus vir qui inuenit ſapientiam. pertinet ad premium ſeptime beatitudinis. Et idem pa tet de omnibus alijs que poſſunt induci. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ. octaua beatitudo eſt quedam confirmatio ⁊ manifeſta tio omnium precedentium. ex hoc enim ꝙ aliquis eſt cō firmatus in paupertate ſpiritus ⁊ mititate ⁊ alijs ſequē tibus. prouenit ꝙ ab his bonis propter aliquam perſecu tionem non recedit. vnde octaua beatitudo quodāmodo ad ſeptem precedentes ꝑtinet. ¶ Ad. vi. dd̓m ꝙ Lucas narrat ſermonem domini factum eſſe ad turbas. vnde be atitudines numerantur ab eo ẜm capacitatem turbaruꝫ que ſolam voluptuoſam ⁊ temperalem ⁊ terrenam beati tudinem nouerunt vnde dominus per quattuor beatitu dīes quattuor excludit que ad predictam beatitudinem pertinere videntur. Quorum primum eſt abundātia bo norum exteriorum. ꝙ excludit per hoc ꝙ dicit. Beati pau peres. Secundum eſt ꝙ ſit bene homini quantuꝫ ad cor pus in cibis ⁊ potibus. ⁊ alijs hmōi. ⁊ hoc excludit per ſe cundum qd̓ ponit. Beati qui eſuritis. Tertium eſt ꝙ ſit homini bene quantum ad cordis iocunditateꝫ. ⁊ hoc exclu dit. tertio dicens. Beati qui nunc fietis. Quartum eſt exterior hominum fauor. ⁊ hoc excludit quarto dicens. Be ati eritis cū vos oderint homines Et ſicut ambroſius di cit. paupertas pertinet ad temperantiam. que illecebro ſa non querit. eſuries ad iuſticiam. quia qui eſurit ꝯpati tur. ⁊ compatiendo largitur. fletus ad prudentiam. cuius eſt flere occidua. pati odium hominum ad fortitudinem pertinet. ¶O quartum ſic proce ditur. Uidetur ꝙ premia beatitudinum incon uenienter enumerentur. In regno enim celorum qd̓ eſt vita eterna bona omnia continentur. poſito enim regno celorum non oportuit alia premia ponere. ¶ Pre. reg num celorum ponitur pro premio ⁊ in prima beatitudi ne ⁊ in octaua. ergo eadem ratione debuit poni in omni bus. ¶ Pre. in beatitudi nibus proceditur aſcendēdo ſicut Auguſtinus dicit in premijs autem videtur procedi deſcendende. nā poſſeſſio terre eſt minus qͣꝫ regnum celo rum. rgo incōuenienter hmōi premia aſſignant̉. ¶ Sꝫ ꝯ eſt auctoritas ipſius domini premia hmōi modi proponē tis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ p̄mia iſta cōueniētiſſime aſſignantur conſiderata cōditione beatitudinū ẜm tres beatitudines ſupra aſſignatas. tres enim prime beatitudines accipiū tur per retractationem ab his in quibꝰ volūptuoſa beati tudo conſiſtit. quā hō deſiderat querēs id qd̓ naturaliter deſiderat̉. nō vbi querere debet .ſ. in deo. ſed in rebꝰ tem ꝑalibus ⁊ caducis. ⁊ ideo p̄mia triuꝫ primaꝝ beatitudi num accipiūtur ẜm ea que in beatitudine terrena aliqui querūt. querūt enim homines in rebꝰ exterioribꝰ .ſ. diui tijs ⁊ honoribus excellentiā quandā ⁊ abūdantiaꝫ. quo rum vtrūqꝫ importat regnuꝫ celoꝝ. ꝑ qd̓ homo cōſequit̉ excellentiam et abundantiā bonoꝝ in deo. ⁊ ideo regnuꝫ celorum dominus pauꝑibus ſpiritu repromiſit. Que runt autem homines feroces ⁊ īmites per litigia ⁊ bella ſecuritatem ſibi acquirere inimicos ſuos deſtruendo. vn̄ dominus repromiſit mitibus ſecurā ⁊ quietaꝫ poſteſſio nem terre viuentiū. per quaꝫ ſignificatur ſoliditas eterno rum bonorum. Querunt aūt homines in cōcupiſcētijs ⁊ delectationibus mundi habere cōſolatiōem cōtra pre ſentis vite lahores. et ideo dominꝰ cōſolationē vite lugē tibꝰ repromittit. Alie vero due beatitudīes pertinent ad opera actiue beatitudinis. que ſunt opera virtutū ordinā num hominem ad proximū. a quibus operibꝰ aliqui re trahuntur ꝓpter inordina tum amorem proprij boni. et ideo dominus attribuit illa premia his beatitudinibus propter que homines ab eis diſcēdūt. Diſcendunt eum aliqui ab operibus iuſticie. nō reddentes debitum. ſꝫ po tius aliena rapientes. vt bonis temꝑalibus impleantur et ideo dominus eſurientibus iuſticiam ſaturitatem reꝓ miſit. Diſcedunt etiaꝫ aliqui ab eperibus miſericordie. ne ſe immiſccāt miſerijs alienis. ⁊ iō dn̄s miſericordibꝰ reꝓmittit miſericordiā. ꝑ quā ab oī miſericordia liberēt̉ Alie vero due vltimē beatitudines pertinēt ad ꝯtēplati uā felicitatem ſeu beatitudinē. ⁊ ideo ẜm conuenientiaꝫ diſpoſitionum que ponuntur in merito premia reddunt̉ nam munditia oculi diſponit ad clare videndum. vnde mundis corde diuina viſio repromittitur. Conſtituere vero pacem. vel in ſeipſo. vl̓ inter alios. manifeſtat homi nem eſſe dei imitatorem. qui eſt deus vnitatis ⁊ pacisⁱ ⁊ ideo pro premijs redditur ei gloria diuine filiationis q̄ eſt imperfecta cōiunctione ad deū per ſapientiaꝫ conſum

Queſtio LXX
matā. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ſicut Chryſoſtomꝰ dicit. omnia pͥmia iſta vnū ſunt ī re .ſ. beatitudo eterna quam intellec tus hūanus nō capit. ⁊ iō oportuit ꝙ per diuerſa bōa no bis nota deſcriberet̉ obſeruata ꝯueniētia ad merita qui bus premīa attribuūt̉. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ ſicut octaua be atitudo ē firmitas quedā omniū beatitudinū. ita debent̉ ſibi omniū beatitudinū premia. ⁊ iō redit ad caput vt in telligant̉ ſibi ꝯſequenter omnia premia attribui. Uel ẜꝫ Ambroſiū pauperibꝰ ſpiritu re ꝓmittit̉ regnū celoꝝ qua tum ad gloriam anime. ſed paſſis ꝑſecutiōem in corpore quantū ad gloram corporis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiā p̄mia ẜm additiōem ſe habent ad inuicē. nā plꝰ ē poſſidēte ter ram regni celoꝝ qͣꝫ ſimpliciter habere. multa enim habe mus que nō firmiter ⁊ pacifice poſſidemus. plus eſt etiā conſolari in regno qͣꝫ habere ⁊ poſſidere. multa enim cuꝫ dolore poſſidemꝰ. plus ē etiā ſaturari qͣꝫ ſimpliciter cōſo lari. naꝫ ſaturitas abundantiaꝫ cōſolatiōis importat. mi ſericordia vero excedit ſaturitateꝫ. vt plus .ſ. homo accipi at qͣꝫ meruerit vel deſiderare potuerit. ad huc aūt maiuſ eſt deū videre. ſicut maior ē qui in curia regis nō ſolū prā det. ſed etiā faciē regis videt. ſummaꝫ aūt dignitatem in domo regia filius regis haber. Queſtio. LXX. Einde cōſiderādum eſt de fructibus. Et circa hoc querunur quat tuor. Primo vtrū fructꝰ ſpiritꝰ ſint actus. ſe cundo vtrum differant a beatitudinibꝰ. tertio de eorum numero. quarto de oppoſitione eorū ad opera carnis. O primuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ fructꝰ ſpirituſſancti quos Apl̓us nominat ad Gal̓. v. non ſint actus. Id enī cuius eſt aliꝰ fructus non debet dici fructus. ſicut enī in īfinitū iretur. ſed actuū noſtroruꝫ eſt aliquis fructus. Dicit̉ enī Sap̄. iiij. Bonoꝝ laborū glorioſus eſt fructus. Et Io. iiij. Qui metit mercdeꝫ accipit ⁊ fructū cōgregat in vitam eternaꝫ ergo ip̄i actus noſtri non dicuntur fructus. ¶ Pre. ſicut Augꝰ dicit in. x. de trini. Fruimur cognitis in quibꝰ vo luntas ip̄a delectata cōquieſcit. ſed volūtas noſira nō de bet conquieſcere in actibus noſtris ꝓpter ſe. gͦ actꝰ noſtri fructus dici nō debent. ¶ Pre. inter fructus ſpūſſancti enumerant̉ ab Apl̓o alique virtutes .ſ. charitas. manſue tudo. fides ⁊ caſtitas. virtutes aūt nō ſunt actꝰ ſed habi tus. vt ſupͣ dictū eſt. ergo fructus non ſūt actꝰ. ¶ Sed cō tra ē qḋ dicit̉ Matth. xxij. Ex fructu arbor cognoſcit̉ .i. ex operibus ſuis homo. vt ibi exponit̉ a ſanctis. ergo ip̄i ac tus humani dicuntur fructus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ nomē fru ctus a corꝑalibus ad ſpūalia eſt tranſlatuꝫ. Dicit̉ aūt in corꝑalibus fructꝰ ꝙ ex planta producit̉ cum ad ꝑfectiōeꝫ peruenerit. ⁊ quandam in ſe ſuauitatem habet. Qui qui dem fructus ad duo comꝑari poteſt .ſ. ad arborem ꝓdu centeꝫ ipſuꝫ. ⁊ ad homineꝫ qui fructum ex arbore adipiſ citur. ẜm hoc igitur nomen fructus in rebus ſpiritualibꝰ dupliciter accipere poſſumus. Uno modo vt dicat̉ fruc tus hominis qͣſi arboris id qd̓ ab eo ꝓducitur. Alio mō vt dicatur fructus hominis id qd̓ homo adipiſcit̉. nō au tem omne id qd̓ adipiſcitur homo habet rationeꝫ fructuſ ſed id qd̓ eſt vltimam delectationem habens. habet enī homo agrum ⁊ arboreꝫ qui fructus non dicuntur. ſed ſo ſum id quod eſt vltimum. qd̓ .ſ. ex agro ⁊ arcore homo in tendit habere. ⁊ ẜꝫ hoc fructus hominis dicitur vltimus
hominis finis quo debet frui. Si auteꝫ dicat̉ fructus ho minis id qd̓ ex homine producitur. ſic ipſi actus huma ni fructus dicuntur. operatio enim eſt actꝰ ſecundꝰ oꝑan tis. ⁊ delectationem habet ſi ſit conueniens operanti. Si igit̉ oꝑatio hoīs ꝓcedat ab hoīe ẜꝫ facultatē ſue rōis ſic dr̄ eē fructꝰ rōis. ſi vero procedat ab homine ẜm altio rem virtuteꝫ que eſt virtus ſpirituſſancti. ſic dicitur eſſe operatio hominis fructus ſpirituſſancti. quaſi cuiuſdaꝫ diuini ſeminis. Dicit̉ n. i. Io. iij. Omnis qui natꝰ ē ex deo peccatū nō facit. quoniam ſemen ipſius in eo manet. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m. ꝙ cum fructus habeat quodā mō ratio neꝫ vltimi ⁊ finis. nihil prohibet alicuius fructus eſſe ali um fructum. ſicut finis ad finem ordinatur. oper igitur noſtraˡ inquantum ſunt effectus quidam ſpirituſſancii in nobis operantis. habent rationem fructus. ſed inquā tum ordinantur ad fineꝫ vite eterne ſic magis habent ra tionem florum. vnde dicitur Ecc̄. xxiiij. Flores mei fruo tus honoris ⁊ honeſtatis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cum dicitur voluntas in aliquo ꝓpter ſe delectari poteſt intelligi du pliciter. Uno modo ẜm ꝙ li propter dicit cauſam finalem ⁊ ſic propter ſe non delectatur aliquis niſi in vltimo fine. Alio modo ẜm ꝙ deſignat cauſam formalem. ⁊ ſic prop ter ſe aliquis poteſt delectari in omni eo quod delectabi le eſt ẜm ſuam formam ſicut patet ꝙ īfirmus delectatur in ſanitate propter ſe ſicut in fine. in medicina autem ſu aui non ſicut in fine. ſed ſicut in habente ſaporem delecta bilem. in medicina autem auſtera nullo modo propter ſe. ſed ſolum propter aliud. Sic igitur dicenduꝫ eſt ꝙ in deo delectari debet homo propter ſe ſicut propter vltimū finem. in actibus autem virtuoſis non ſicut propter fineꝫ ſed propter honeſtatem quam continet delectabile in vir tuoſis. vnde ambroſius dicit ꝙ opera virtutum dicun tur fructus. quia ſuos poſſeſſores ſancta ⁊ ſincera delec tatione reficiunt. Ad tertium dicendum ꝙ omnia virtu tum ſumuntur quandoqꝫ pro actibus eatum. ſicut Augꝰ dicit ꝙ fides eſt credere quod nō vides. ⁊ charitas eſt mo tus animi ad diligendum deum ⁊ proximum. ⁊ hoc mo do ſumuntur nomina virtutum in enumeratiōe fructuū D ſecunduꝫ ſic ꝓcedi tur. Uidetur ꝙ fructus a beatitudinibus nō dif ferant. Beatitudines enim attribuuntur donis. vt ſupra dictum eſt. ſed dona perficiunt hominem. ẜm ꝙ moue tur a ſpirituſancto. ergo beatitudines ipſe ſunt fructus ſpirituſſancti ¶ Preterea. ſicut ſe habet fructus vite eter ne ad beatitudineꝫ futuram que eſt rei. ita le habent fru ctus preſentis vite ad beatitudinem preſentis vite. que ſunt ſpei. ad fructus vite eterne eſt ipſa beatitudo futura ergo fructus vite preſentis ſunt ipſe beatitudines. I Preterea. de ratione fructus eſt ꝙ ſit quiddam vltimuꝫ ⁊ dectabile. ſed hocꝭ pertinet ad rationem beatitudinis. vt ſupra dictum eſt. ergo eadem ratio eſt fructus ⁊ beari tudinis. ergo non debent ab inuicem diſtingui. ¶ Sed contra. quoruꝫ ſpecies ſunti diuerſe ipſa quoqꝫ ſunt diuer ſa. ſed in diuerſas partes diuiduntur ⁊ fructus ⁊ beatitu dines. vt patet per numerationem vttorumqꝫ. gͦ fructus differunt a beatitudinibus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ plus requi ritur ad rationem beatitudinis quam ad rationem fru ctus. nam ad rationem fructus ſufficit ꝙ ſit aliquid ha bens rationem vltimi ⁊ delectabilis. ſed ad rationem be atitudinis vlterius requiritur ꝙ ſit aliquid perfectum et excellens. vnde omnes beatitudines poſſunt dici fructus I
L 3

Queſtio LXX
ſed non conuertitur. ſunt enim fructus quecūqꝫ virtuoſa operaʳ in quibus homo delectatur. ſed beatitudines dicū tur ſoluꝫ perfecta opera. que etiam ratione ſue perfectio nis magis attribuūtur donis qͣꝫ virtutibus. vt ſupra di ctum eſt. ¶Ad .i. ergo dd̓m ꝙ ratio illa probat ꝙ beati tudines ſint fructus. non autem ꝙ omnes fructus beati tudines ſint. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ fructus vite eterne eſt ſim pliciter vltimus ⁊ perfectus. ⁊ ideo ī nullo diſtinguitur a beatitudine eterna futura. fructus autem preſentis vite non ſunt ſimpliciter vltimi ⁊ perfecti. et ideo nō omnes frucius ſunt beatitudines. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aliquid am plius eſt de ratione beatitudinis qͣꝫ de ratiōe fructus. vt dictum eſt. D tertium ſic procedi tur. Uidetur ꝙ Apl̓us inconuenienter enume ret ad Gal̓. v. duodecim fructus. Alibi enim dicit eſſe tā tum vnum fructuꝫ preſentis vite. ẜm illud Ro. vi. Ha betis fructuꝫ veſtrum in ſanctificatione. Et Eſa. xxvij. di citur. Hic eſt omnis fructus vt auferatur peccatum. non ergo ponendi ſunt duodecim fructus. ¶ Pre. fructus ē qui ex ſpirituali. ſemine exoritur vt dictū ē. ſed dn̄s Mat thei. xiij. ponit triplicem terre bone fructum ex ſpirituali ſemine prouenientem .ſ. centeſimum. ſexageſimum. ⁊ tri geſimum. gͦ non ſunt ponendi duodecim fructꝰ. ¶ Pre. fructus habet in ſui ratione ꝙ ſit vltimum ⁊ delectabile ſed ratio iſta non inuenitur in omnibꝰ fructibꝰ ab Apo ſtulo enumeratis. patientia enim ⁊ longanimitas viden tur in rebus contriſtantibus eſſe. fides autem non habet rem vltimi. ſed magis rationem primi fundamenti. ſuꝑ flue igitur hmōi fructꝰ enumeratur. Sed contra. videtur ꝙ īſufficienter ⁊ diminute enumerent̉. dictū eſt enim. ꝙ omnes beatitudines fructus dici poſſunt. ſed nō omnes hic enumerantur. nihil .n. hic ponit̉ ad actū ſapiētie ꝑti nens. ⁊ multaꝝ aliarū virtutū. gͦ videt̉ ꝙ īſufficiēter enu merentur fructus. Rn̄. dd̓m ꝙ numerus duodecim fru ctuū ab Apl̓o emumeratoruꝫ cōueniēs eſt. ⁊ poſſunt ſig nificari per duodeciꝫ fructus de quibꝰ. dicit̉ Apoc. vlti. Ex vtraqꝫ ꝑte fluminis lignū vite afferens fructus duo decim. Quia vero fructus dicit̉ qd̓ ex aliquo principio ꝓ cedit ſicut ex ſemine vel radice attendenda eſt diſtinctio horū fructuū ẜm diuerſū proceſſuꝫ ſpūſſancti in nobis. qͥ quidem ꝓceſſus attenditur ẜm hoc. vt in primo mens hominis in ſeip̄a ordinetur. ſecundo vero ordinet̉ ad ea que ſunt iuxta. tertio vero ad ea que ſunt infra. Cū auteꝫ bene mens hominis diſponitur in ſe ipſa. quādo mēs ho minis bene ſe habet in bonis et in malis. prima aūt diſ poſitio mentis humane ad bonum eſt ꝑ amorem qui eſt prima affectio. ⁊ omniuꝫ affectionuꝫ radix vt ſupra dictū eſt. ⁊ ideo inter fructus ſpūs primo ponitur charitas in qua pāliter ſpūſſanctus dat̉ ſicut in propria ſimilitudīe cū etipſeſſit amor. Unde dicit̉ Ro. v. Charitas dei diffu ſa eſt in cordibus nr̄is ꝑ ſpūſſanctum qui datus eſt no bis. Ad amorem aūt charitas ex neceſſitate ſequit̉ gaudi um. omnis .n. amans gaudet ex cōiunctione amati. chari tas aūt ſemꝑ habet p̄ſentē deū quē amat. ẜm illud. i. Io. iiij. Qui manet in charitate in deo manet ⁊ deus in eo. Un̄ ſequela charitatis ē gaudiū. ꝑfectio aūt gaudij ē pax qͣꝫtū ad duo. Primo quidem qͣꝫtū ad quietē ab exteriori bus conturbantibus. nō .n. poteſt perfecte gaudere de bo nō amato qui in eius fruitione ab alijs perturbat̉. Et ite rum: Qui perfecte cor habet in vno peccatū a nullo alio
moleſtari poteſt. cū alia quaſi nihil reputet. vnde d̓r̄ ī pͣs Pax multa diligentibus nomē tuū. ⁊ nō ē illis ſcandalū quia .ſ. ab exterioribus non ꝑturbant̉ quin deo fruantur Secundo qͣꝫtū ad ſedationem deſiderij. fluctuantis. non eniꝫ ꝑfecte gaudet de aliquo cui nō ſufficit id de quo gau det. hec aūt duo importat pax .ſ. vt neqꝫ ab exterioribus perturbemur. ⁊ vt deſideria nr̄a conquieſcāt in vno. vnd̓ poteſt charitatē ⁊ gaudiū. tertio ponit̉ pax. In malis aūt bn̄ ſe habet mens qͣꝫtum ad duo. Primo quidē vt nō ꝑ turbet̉ mens per īminentiā malorū. qd̓ ꝑtinet ad patien tiam. Secundo vt nō ꝑturbetur in dilatiōe bonorū. qd̓ ꝑtinet ad longanimitatem. nam carere bono habet ratio nem mali. vt̓ dicit̉ in. v. ethicoꝝ. Ad id aūt qd̓ ē iuxta ho minem .ſ. proximū bene diſponit̉ mens hominis. primo quideꝫ qͣꝫtū ad voluntateꝫ bene faciendi. ⁊ ad hoc ꝑtinet bonitas. Secundo qͣꝫtum ad beneficentie executionem. ⁊ ad hoc ꝑtinet benignitaſ. dicuntur. enim benigni quos bonus ignis amoris feruere facit ad benefaciendum pro ximis. Tertio qͣꝫtum ad hoc ꝙ equanimiter tolerent̉ ma la ab eis illata. ⁊ hoc pertinet manſuetudo que cohibet iras. Quarto qͣꝫtum ad hoc ꝙ non ſolum per iram ꝓxi mis non noceamus. ſed etiam neque per fraudem vel per dolum. ⁊ ad hoc pertinet fides ſi ꝓfidelitate ſumat̉. ſed ſi ſumat̉ pro fide qua creditur in deuꝫ. ſic per hāc ordina tur homo ad id qd̓ eſt ſupͣ ſe. vt .ſ. homo intellectū ſuum deo ſubijciat. ⁊ ꝑ conſequens omnia que ipſius ſunt. ſed ad id qd̓ infra eſt bene diſponitur homo. primo quidem qͣꝫtum ad exteriores actiones per modeſtiā. que in omni bus dictis factis ⁊ modū obſeruat qͣꝫtuꝫ ad interiores cō cupiſcentias per cōtinentiaꝫ ⁊ caſtitatē. ſiue hec duo di ſtinguantur per hoc ꝙ caſtitas refrenat hominem ab illi citis cōtinenti vero a licitis. ſiue per hoc ꝙ continenſ pati tur concupiſcentias. ſed non deducitur. caſtus autē neqꝫ patitur. neqꝫ deducit̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ſanctificatio fit per omnes virtutes per quas etiam peccata tollunt̉. vnd̓ fructus ibi ſingulariter nomināt̉ ꝓpter virtuteꝫ generis qd̓ in multas ſpecies diuidit̉. ẜm quas dicunt̉ multi fru ctus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ fructus centeſimus. ſexageſimus. ⁊ trigeſimus non diuerſificantur ẜꝫ diuerſas ſpeciēs vir tuoſoꝝ actuum. ſed ẜm diuerſos ꝑfectionis gradus etiā vnius virtutis. ſicut ꝯtinentia cōiugalis dicitur ſignifi cari per fructum trigeſimum ꝯtinentia vidualis per ſex ageſimum. virginalis aūt per centeſimum. Et alijs etiā modis ſancti diſtinguunt tres euangelicos fructus ẜm tres gradꝰ virtutis. ⁊ ponuntur tres gradꝰ. qꝛ cuiuſlibet rei ꝑfectio attendit̉ ẜm principiū mediū ⁊ finem. ¶ Ad iij. dd̓ꝫ ꝙ hocip̄m qd̓ ē in triſticijs nō perturbari rationē delectabilis habet. ⁊ fides etiā ſi accipiat̉ prout ē funda mentū. hebet. quādaꝫ rationem vltimi ⁊ delectabilis ẜm y ꝯtinet certitudinem. Un̄ glo. exponit. fides .i. de inuiſi bilibꝰ certitudo ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit ſuper epl̓am ad Gal̓. Apl̓us non hoc ita ſuſcepit vt doceret qͦt ſunt vel oꝑa carnis vel fructꝰ ſpūs. ſed vt oſtenderet in qͦ genere illa vitanda. illa vero ſectāda ſūt. Un̄ potuiſſent vel plures vl̓ etiaꝫ pauciores fructꝰ enūerari. ⁊ tn̄ omnes donoꝝ ⁊ virtutū actꝰ poſſunt ẜm qͣꝫdaꝫ ꝯuenientiam ad hoc reduci. ẜm ꝙ omnes virtutes et dona neceſſe ꝙ or dinet mēteꝫ aliquo predictoꝝ modoꝝ. vn̄ ⁊ actus ſapiētie et quorūcūqꝫ donoꝝ ordinātiū ad bonū reducn̄t̉ ad chari tatem gaudiū. ⁊ pacē. Ideo tn̄ potius hec qͣꝫ alia enūcra uit. qꝛ hic enumerata magis important vel fruitioneꝫ bo norum. vel ſedationem maloꝝ. quod videtur ad rationeꝫ

Queſtio LXXI
fructus pertinere. O quartū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ fructus nō cōtrarient̉ oꝑibus carnis q̄ Al̓pus enumerat. Cōtraria .n. ſūt in eodeꝫ genere. ſꝫ oꝑa carnis non dicūtur fructꝰ. gͦ fructus ſpūs eis nō contari antur. ¶ Pre. vnū vni eſt contrarium. ſed plura enume rat Apl̓us opera carnis qͣꝫ fructus ſpiritus. ergo fructus ſpiritus ⁊ opera carnis non contrariantur. ¶ Pre. inter fructus ſpiritus prima ponuntur charitas gaudium ⁊ pax. quibus non correſpondēt ea que primo enum reātur inter opera carnis. que ſunt fornicatio. īmundicia. impu dicicia. gͦ fructus ſpiritus nō contrariātur oꝑbus carnis Sed contra eſt qd̓ Apl̓us dicit ibidem. ꝙ caro cōcupiſcit aduerſus ſpiritum. ⁊ ſpiritus aduerſus carnem. Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ opera carnis ⁊ fructus ſpiritus poſſunt accipi duplici citer. Uno modo ẜm cōmunem rationem. ⁊ hoc modo in cōmuni fructus ſpirituſſancti cōtrariantur operihus car nis. ſpiritus enim ſanctus mouet humanam mentē ad id quod eſt ẜm rationeꝫ. vel potius ad id qd̓ eſt ſupra ratio nem. appetitus autem carnis qui eſt appetitus ſenſitiuus trabit ad bona ſenſibilia que ſunt infra hominem. vnde ſicut motus ſur ſum ⁊ motus deorſum contrariantur in naturalibus. ita in operibus humanis contrariātur oꝑa carnis fructibus ſpiritus. Alio modo poſſunt conſidera ri ẜm proprias rationes ſingulorum fructuū enumerato rum ⁊ operum carnis. ⁊ ſic non oportet ꝙ ſingula ſingu lis contraponant̉. quia ſicut dictum eſt. Apl̓us non inten dit enumerare omni a opera ſpūalia. nec omnia oꝑa car nalia. Sed tamen ẜm quādam adaptationeꝫ Augꝰ ſuper epl̓am ad Gal̓. contraponit ſingulis operibus carnis ſin gulos fructus. ſicut fornicationi que eſt amor explende li bidinis a legitimo cōnubio ſolutꝰ. opponitur charitas. per quam anima coniungit̉ deo. in qua etiam eſt vera ca ſtitas. īmundicie aūt ſunt omnes perturbationes de illa fornicatione ꝯcepte. quibus gaudiuꝫ trāquillitatis oppo nitur. Idolorum autem ſeruitus per quam belluꝫ eſt ge ſtum aduerſus euangelium dei opponitur paci. cōtra ve neficia autem inimicicias ⁊ contentiones. animoſitates emulationes. ⁊ diſſenſiones opponuntur. longanimitas ad ſuſtinendum mala hominum inter quos viuimus. ⁊ ad curandum benignitas. ⁊ ad ignoſcendū bonitas. here ſibus autem opponitur fides. inuidie māſuetudo. ebrieta tibusⁱ ⁊ cōmeſſationibus continētia. ¶ Ad i. ergo dd̓ꝫ ꝙ id quod procedit ab arbore cōtra naturam arboris no dicitur eſſe fructus eius. ſed magis corruptio quedam. ⁊ quia virtutum opera ſunt connaturalia rationi. opera ve ro vitiorum ſunt contra rationem. ideo opera virtutum fructus dicuntur. non aūt opera vitiorum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bonum cōtingit vno modo. malum vero omnifariam vt Dionyſiꝰ dicit. iiij. c. de. diui. no. vnde et vni virtuti plura vitia opponuntur. ⁊ propter hoc non eſt mirum ſi plura ponantur opera carnis qͣꝫ fructus ſpiritus. ¶ Ad iij. patet ſolutio ex dictis. ¶ Queſtio. LXXI Einde ꝯſideranduꝫ eſt de vitijs et peccatis. circa que ſex conſide randa occurrūt Primo quidaꝫ de ipſis vitijs ⁊ peccatis ẜm ſe. ſecundo de diſtinctione eoruꝫ. tertio de comꝑatiōe eorum ad inuicem. quarto de ſubiecto peccati quinto de cauſa eius. ſexto de affectu ipſius. Circa primū
queruntur ſex. primo vtrum vitium contrarietur virtuti ſecundo vtrum vitium ſit contra naturam. tertio quid ſit peius. vtrum vitium vel actus vitioſus. quarto vr̄um ac tus vitioſus poſſit eſſe ſimul cuꝫ virtute. quinto vtrū in omni peccato ſit aliquis actus. ſexto de diffinitione pec cati. quam Augꝰ ponit. xxij. contra Fauſtum. peccatuꝫ eſt dictum vel factum vel cōcupitum contra legem eternaꝫ D primuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ vitium non contrarietur virtuti Uni enim vnum eſt contrarium. vt probatur in. x. meth. ſed virtuti contrariantur peccatum ⁊ malicia. nō ergo cō trariatur ei vitium. quia vitium dicitur etiaꝫ ſi ſit inde bita diſpoſitio membrorum corporaliam. vl̓ quarūcūqꝫ rerum. ¶ Pre. virtus nominat quandam perfectionem potentie. ſed vitium nihil nomīat ad potentiaꝫ pertinēs ergo vitium non contrariatur virtuti. ¶ Pre. Tulliꝰ di cit in. iiij. de tuſculanis queſtionibus. ꝙ virtus eſt quēdā ſanitas anime. ſanitati autē opponitur egritudo vel mor bus magis qͣꝫ vitium. ergo virtuti non contrariatur viti um. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicit Augꝰ ī libro de perfectiōe iuſticie. ꝙ vitium eſt qualitas ẜm quaꝫ malus eſt animꝰ virtus aūt ē qualitas que facit hoīeꝫ habētē. vt ex ſupra dictis patet. ergo vitiū conrrariatur virtuti. ¶ Rn̄ dd̓m. ꝙ circa virtutem duo poſſumus conſiderare. ſcilicet ipſā eſſentiam virtutis. ⁊ id ad qd̓ eſt virtus. In eſſentia qui dem virtutis aliquid conſiderare poteſt directe. ⁊ aliquid ex conſequenti. Directe quidem virtus importat diſpoſi tionem quamdā alicuius cōuenienter ſe habētis ẜꝫ mo dum ſue nature. Uude phūs dicit in .vij. ph̓icoꝝ. ꝙ virtꝰ eſt diſpoſitio perfecti ad optimum. dico aūt perfecti qd̓ eſt diſpoſitum ẜm naturam. Ex conſequenti autem ſequi tur quod virtus ſit bonitas quedam. in hoc enim conſi ſtit vniuſcuiuſqꝫ rei bonitas ꝙ cōuenienter ſe habeat ẜꝫ moduꝫ ſue nature. Id autem ad quod virtus ordinatur eſt actus bonus. vt ex ſupra dictis patet. ẜm hoc igit̉ tria in ueniuntur opponi virtuti. quorum vnum eſt peccatuꝫ quod opponitur ſibi ex parte eius ad quod virtus ordina tur. nam peccatum proprie nominat actum inordinatuꝫ ſicut actus virtutis eſt actus ordinatus ⁊ debitus. ẜm au tem ꝙ ad rationem virtutis conſequitur ꝙ ſit bonitas q̄ dam. opponitur virtuti malicia. ſed ẜm id ꝙ directe ē de ratione virutis. opponitur virtuti vitium. vitium enim vniuſcuiuſqꝫ rei eſſe videtur ꝙ nō ſit diſpoſita ẜm ꝙ cō uenit ſue nature. Unde Augꝰ dicit ī. iij. de libro arbitrio Quod perfectioni nature de eſſe perſpexeris. id voca viti um. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ illa tria non contrariantur vir tuti ẜm idem. ſed peccatum quidem contrariatur ẜm ꝙ virtus eſt operatiua boni. malicia autem ẜm ꝙ eſt boni tas quedam. vitium autem proprie ẜm ꝙ eſt virtus. I Ad. ij. dd̓m. ꝙ virtus non ſolum importat perfectionē po tentie. que eſt principium agendi. ſed etiam im portat de bitam diſpoſitionem eius cuius eſt virtus. ⁊ hoc ideo. qꝛ vnūquodqꝫ operatur ẜm ꝙ actu eſt. requiritur ergo ꝙ aliquid ſit in ſe bene diſpoſitū quod debet eſſe boni oꝑa tiuum. ⁊ ẜm hoc virtuti vitium opponitur. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ ſicut Tullius dicit in. iiij. de tuſculanis queſtionibus morbi ⁊ egrotationes partes ſunt vitioſitatis. in corpori bus enim morbum appellat totius corporis corruptionē puta febrem vel aliquid hmōi. egrotationem vero mor bum cum imbecillitate. vitium autem cum partes corpo ris inter ſe diſſident. Et quāuis in corpore quandoqꝫ ſit
L 4

Queſtio LXX
morbus ſine egrotatione. puta cum aliquis eſt īteriꝰ ma le diſpoſitus. non tamen exteriꝰ prepeditur a ſolitis oꝑa tionibus. In animo tamen vt ipſe dicit hec duo nō poſ ſunt niſi cogitatione ſecerni. Neceſſe eſt enim ꝙ quando cunqꝫ aliquis interius eſt male diſpoſitus habens inor dinatum affectū ꝙ ex hoc imbecillis reddatur ad debitaſ operatiōeſ exercēdēs. quia vna q̄qꝫ arbor ex ſuo fructu co gnoſcitur .i. hpͥmo ex opere. vt dicitur Oacth. xij. ſed viti um animi vt Tullius ibidem dicit. eſt habitus aut affe ctio ainmi in tota vita īcōſtans. ⁊ a ſeipſa diſſētiens qd̓ quidem inuenitur etiam abſqꝫ morbo vel egrotatione. vt pote cum aliquis ex infiirmitate vel ex paſſione peccat. vnde in plus ſe habet vitium qͣꝫ egrotatio vel morbus. ſicut etiam virius in plus ſe habet qͣꝫ ſanitas. nam ſani tas etiam quedam virtus ponitur in .vij. phiſicorum. ⁊ ideo virtuti conuenientius opponitur vitium qͣꝫ egrota tio vel morbus. D ſecunduꝫ ſic ꝓcedi tur. Uidet̉ ꝙ vitiū nō ſit ꝯͣ naturā Uitiū .n. cō trariat̉ virtuti. vt dictum eſt. ſed virtutes n̄ ſūt in nobis a natura. ſed cauſant̉ ī nobis per infuſionē. aut ab aſſuetu dine. vt dictum eſt. ergo vitia non ſunt contra naturam Pre. ea que ſunt contra naturaꝫ non poſſunt aſſuefie ri. ſicut lapis nnuqͣꝫ aſſueſcit ferri furſum. vt dicitur in. ij. ethicorum. ſed aliqui aſſuefiunt ad vitia. ergo vitia non ſunt contra naturam. ¶ Pre. nihil quod eſt contra na turam inuenitur in habentibus illam naturam vt īplu ribus. ſed vitia inueniuntur in hominibus vt in pluribꝰ quia ſicut dicitur. Matth. vij. Lata eſt via que ducit ad perditionem ⁊ multi vadunt per eam. ergo vitium non ē contra naturam. ¶ Pre. peccatum comꝑatur ad vitium ſicut actus ad habitum. vt ex ſupra dictis patet. ſed pec catum diffinitur eſſe dictum vel factum vel concupituꝫ contra legem dei. vt patet per Auguſtinum. xxij. contra Fauſtum. lex autem dei eſt ſupra naturam. magis ergo dicendum eſt ꝙ vitium ſit contra legem qͣꝫ ſit contra na turaꝫ. ¶ Sed contra eſt quod Auguſtinus dici in. iij de libro arbitrio. omne vitiuꝫ eo ipſo ꝙ vitiuꝫ eſt. contra na turam eſt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. vitium virtu ti contrariatur. virtus autem vniuſcuiuſqꝫ rei conſiſtit in hoc ꝙ ſit bene diſpoſita ẜm conuenientiaꝫ ſue nature. vt ſupra dictum eſt. vnde oportet ꝙ in qualibet revitium di catur ex hoc ꝙ eſt diſpoſita contra id quod cōuenit natu ture. vnde de hoc vnaqueqꝫ res vituperetur. a vitio autē nomen vituperationis detractum creditur. vt Augſtinꝰ dicit in. iij. de libro arbitrio. Sed conſideranduꝫ eſt ꝙ na tura vniuſcuiuſqͣꝫ rei potiſſime eſt forma ẜm quā res ſpe ciem ſortitur. homo autem in ſpecie conſtituitur per ani mam rationalem. ⁊ ideo id quod eſt contra ordinem rati onis proprie eſt contra naturam hominis inquantuꝫ eſt homo. qd̓ autem eſt ẜm rationem eſt ẜm naturaꝫ homi nis inquautum eſt homo. bonum autem hominis eſt ẜꝫ rationem eſſe. ⁊ malum hominis eſt preter rationem eſſe vt Dionyſius dicit in iiij. c. de. diui. no. vnde virtus hu mana que hominem facit bonum ⁊ opus ipſius bonum reddit. intm̄ eſt ẜm naturam hominis inquantum cōue nit rationi. vitium autem intm̄ eſt contra naturam ho minis inquantum eſt contra ordinem rationis. ¶ Ad. i. ergo dd̓m. ꝙ virtutes ⁊ ſi non cauſentur a anatura ẜꝫ ſu um eſſe perfectum. tamen inclinant ad id qd̓ eſt ẜm natu ram id eſt ẜm ordinem rationis. Dicit enim Tullius in ſua rhetorica. ꝙ virtus eſt habitus in modum nature ra
tioni conſent aueus. ⁊ hoc modo virtus dicitur eſſe ẜꝫ na turam. et per contariū intelligitur ꝙ vitiū ſit contra natu ram. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ phūs ibi loquit̉ de his que ſūt cō tra naturaꝫ ẜm ꝙ eſſe contra naturam opponitur ei qd̓ ē eſſe a natura. non autem ẜm ꝙ eſt contra naturaꝫ opponi tur ei qd̓ eſt eē ẜm naturam eo modo quo virtutes dicū tur eſſe ẜm naturam. inquantum inclinamt ad id qd̓ na ture conuenit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in homine eſt duplex natura .ſ. rationalis ⁊ ſenſitiua. Et qꝛ per operatiōeꝫ ſen ſus homo peruenit ad actus rationis. ideo plures ſequū tur inclinationes nature ſenſitiue qͣꝫ ordine rationis. plu res enim ſunt qui aſſequūtur principium rei qͣꝫ qui ad cō ſūmationem perueniunt. ex hoc autem ꝙ vitia ⁊ peccata in hominibus ꝓueniunt ꝙ conſequūtur inclinationē na ture ſenſitiue contra ordinem rationis. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ quicqͥd eſt contra rationem artificiati eſt etiam contra naturam artis qua artificium producitur. lex autem eter na comꝑatur ad ordineꝫ rōis hūane ſicut ars ad artificia tum. vnde eiuſdem ratiōis eſt ꝙ vitium et peccatū ſit cō tra ordinem rationis humane. ⁊ ꝙ ſit contra legem eter nam. Un̄ Augꝰ dicit in. iij. de. li. arbi. ꝙ a deo habēt om nes nature ꝙ nature ſunt. ⁊ intm̄ ſunt vitioſe inquantuꝫ ab eius qua facte ſunt arte diſcedunt D tertium ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ vitiū .i. habitꝰ malꝰ ſit peiꝰ qͣꝫ pec catum .i. actus malus. Sicut .n. bonū qd̓ eſt diuturniuſ eſt melius. ita maluꝫ qd̓ eſt diuturnius eſt peius. ſed ha bitus vitioſus ē diuturnior qͣꝫ actus vitioſi qui ſtatī trā ſeunt. ergo habitus vitioſus ē peior qͣꝫ actus vitioſus. Pre. plura mala ſunt magis fugienda qͣꝫ vnum maluꝫ ſed habitus malus virtualiter eſt cauſa multoꝝ malorū actuū ergo habitus vitioſus eſt peior qͣꝫ actꝰ vitioſus. Pre. cauſa eſt potior qͣꝫ effectus. ſꝫ habitus ꝑficit actum tam in bonitate qͣꝫ ī malicia. ergo habitus eſt potior actu ⁊ in bonitate ⁊ in malicia. ¶ Sed contra. pro actu vitioſo aliquis iuſte punitur. nō aūt pro habitu vitioſo ſi nō pro cedat ad actum gͦ. actus vitioſus eſt peior qͣꝫ habitus vi tioſus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ habitus medio mō ſe habet inter potentiam ⁊ actum. Manifeſtū ē autē ꝙ actus in bono ⁊ malo preeminent potentie. vt dicitur ī. ix. metaph̓. me lius eſt eniꝫ bene agere qͣꝫ poſſe bene agere. ⁊ ſimiliter vi tuꝑabilius eſt male agere qͣꝫ poſſe male agere. vnde etiā ſequit̉ ꝙ habitus in bonitate ⁊ in malicia mediū graduꝫ obfineat īter potētiā ⁊ actū. vt .ſ. ſicut habitꝰ bonꝰ vl̓ malꝰ p̄emīet ī bonitateᶻ vl̓ malicia potētie. ita etiā ſubdit̉ actui qd̓ etiā ex hͦ aꝑet ꝙ hͨitꝰ n̄ dicit̉ bonꝰ vl̓ malꝰ niſi ex hͦ ꝙ īclinat ad actū bonū vl̓ malū. vn̄ ꝓpter bonitatē vl̓ mali ciā actiꝰ dr̄ habitꝰ bonꝰ vl̓ malꝰ ⁊ ſic potior ē actꝰ ī bōitate vl̓ malicia qͣꝫ habitꝰ. qꝛ ꝓpter qd̓ vnū qͦdqꝫ tale ⁊ illd̓ ma gis ē. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ nihil ꝓhibet aliqͥd eē ſīplicitet alte ro potiꝰ qd̓ tn̄ ẜꝫ qͥd ab eo deficit. ſīplicit̓ .n. potiꝰ iudicat̉ qd̓ p̄eminet ẜꝫ id qd̓ ꝑ accn̄s ſe hꝫ ad vtrūqꝫ. oſtēſū ē aūt ex ip̄a rōne actꝰ ⁊ habitꝰ ꝙ actꝰ ē potior ī bōitate ⁊ mali cia qͣꝫ habitꝰ. ꝙ aūt habitꝰ ſit diuturnior qͣꝫ actꝰ. accidit ex eo ꝙ virūqꝫ īuenit̉ in tali natura q̄ n̄ pōt ſēꝑ agere et cuiꝰ actio ē ī motu trāſeūte. vn̄ ſimplicit̓actꝰ ē potior tam ī bōitate qͣꝫ ī malicia. ſꝫ habitꝰ ē potior ẜꝫ qͥd. ¶ Ad. ij dd̓. ꝙ habitꝰ n̄ ē ſimpl̓r plures actꝰ ẜꝫ qͥd i. ꝟtute. vn̄ ex hoc n̄ pōt ꝯcludi ꝙ habitꝰ ſit ſimplicit potior ī bōitate vl̓ ma licia qͣꝫ actꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ habitꝰ ē cā actꝰ ī genͣe cauſe ef ficiētis. ſꝫ actꝰ ē cā habitꝰ ī gn̓e cauſe final̓ ẜm quā ꝯſiderat̉ rō boni ⁊ mali. ⁊ iō ī bōitate ⁊ malicia actꝰ p̄emīet hͦitui.

Queſtio LXXI
D quartuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ actus vitioſus ſiue peccatū non poſſit ſimul eſſe cū virtute. Contraria enim non poſſunt eē ſimul in eodem. ſed peccatū quodāmō contrariat̉ vir tuti. vt dictum eſt. gͦ peccatum nō pōt ſimul eē cū virtute. Pre. Peccatū ē peius qͣꝫ vitiū .i. actus malus qͣꝫ ha bitus malus. ſed vitium non poteſt ſimul eē in eodem cū virtute. ergo neqꝫ peccatum. ¶ Pre. Sicut peccatum ac cidit in rebꝰ volūtarijs. ita ⁊ in rebus naturalibꝰ. vt dicit̉ in. ij. phiſicoꝝ. ſed nunqͣꝫ in rebꝰ naturalibꝰ accidit pecca tum niſi per aliquā corruptionē virtutis naturalis. ſicut monſtra accidunt corrupto aliquo principio in ſemīe. vt dicitur in. ij. phiſicoꝝ. ergo etiam in rebus volūtarijs non accidit peccatum niſi corrupta aliqua virtute anime. ⁊ ſic peccatum ⁊ virtus nō poſſunt eē in eodem. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ per contraria virtus genera tur ⁊ corrumpitur. ſed vnus actus virtuoſus non cauſat virtutem. vt ſupra habitum eſt. ergo neqꝫ vnus actus pec cati tollit virtutē. poſſunt ergo ſimul in eodem eē. ¶ Rn̄ dicendum ꝙ peccatum cōꝑatur ad virtutem ſicut actꝰ ma lus ad habitum bonū. aliter aūt ſe habet habitus in aīa ⁊ forma in re naturali. forma enim naturalis ex neceſſitate producit oꝑationem ſibi cōuenientē. vnde non poteſt eē ſimul cum forma naturali actus forme cōtrarie. ſicut nō poteſt eſſe cum caſore actus infrigidatiōis. neqꝫ ſimul cū leuitate motus deſcenſiōis niſi forte ex violentia exteriorꝭ mouentis. ſed habitus in aīa nō ex neceſſitate ꝓducit ſuā oꝑationem. ſed hō vtit̉ eo cū voluerit. vnde ſimul habi tu in homine exiſtente poteſt nō vti habitu aut agere con trarium actum. ⁊ ſic pōt habens virtutē procedere ad ac tum peccati. actus vero peccati ſi cōparet̉ ad ipſam virtu tem ꝓut eſt habitus quidā. non poteſt ipſam corrumpere ſi ſit vnus tantum. ſicut enim non generatur habitus ꝑ vnum actū. ita nec per vnum actum corrumpitur. vt ſu pra dictum eſt. Sed ſi comparetur actus peccati ad cām virtutum. ſic poſſibile eſt ꝙ per vnum actum peccati aliq̄ virtutes corrumꝑantur. quodlibet enim peccatum mor tale contrariatur charitati. que eſt radix omniuꝫ virtutū in fuſarum inquantum ſunt virtutes. ⁊ ideo per vnū ac tum peccati mortalis excluſa charitate. excluduntur ꝑ cō ſequens omnes virtutes infuſe inquantuꝫ ſunt virtutes ⁊ hoc dico propter fidem ⁊ ſpem. quarum habitus rema nent informes poſt peccatum mortale. ⁊ ſic non ſunt vir tutes. ſed peccatum veniale quod non cōtrariatur chari tati. nec excludit ipſam. per conſequens etiam non exclu dit alias virtutes. Uirtutes vero acquiſite non tolluntur per vnū actū cuiuſcūqꝫ peccati. Sic igit̉ peccatum morta le nō poteſt ſimul eſſe cuꝫ virtutibꝰ in fuſis. poteſt tamē ſimul eē cum virtutibus acquiſitis. peccatum vero veni ale poteſt ſimul eſſe ⁊ cum virtutibus infuſis. ⁊ cum ac quiſitis. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ peccatum nō cōtrariat̉ virtuti ẜm ſe ſꝫ ẜm ſuum actum. ⁊ ideo peccatū nō poteſt ſimul eſſe cum actu virtutis. poteſt tamen ſimul eſſe cū habitu ¶ Ad. ij. dicendū ꝙ vitium directe ꝯtrariatur virtuti. ſi cut ⁊ peccatū actui virtuoſo. ⁊ iō vitiū excludit actū virtu tis. ¶ Ad tertium dicendū ꝙ virtutes naturales agūt ex neceſſitate. ⁊ iō integra exiſtente virtute nūqͣꝫ peccatū po teſt in actu inueniri. ſed virtutes anime non producūt ac tus ex neceſſitate. vnde non eſt ſimilis ratio. D quintuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ in quolibet peccato ſit aliqͥs actꝰ
Sicut enim meritum comparatur ad virtutem. ita pec catum ad vitium comparatur. ſed meritum non pōt eſſe abſqꝫ aliquo actu. ergo nec peccatū poteſt eſſe abſqꝫ ali quo actu. ¶ Pre. Augꝰ dicit in libro de li. arbi. ꝙ omne peccatum a deo eſt voluntarium. qd̓ ſi non ſit voluntari um non eſt peccatum. ſed non poteſt eſſe aliquid volun tarium niſi per actum voluntatis. ergo omne peccatū ha bet aliquem actum. ¶ Pre. Si peccatum eſſet abſqꝫ ali quo alio actu ſequeret̉ ꝙ ex hocipſo ꝙ aliquis ceſſat ab ac tu debito peccaret. ſed cōtinue aliquis ceſſat ab actu debi to. ille .ſ. qui nūqͣꝫ actū debitū operatur. ergo ſequeret̉ ꝙ continue peccaret. qd̓ eſt falſum. non ergo eſt aliquod pec catum abſqꝫ actu. ¶ Sed contra eſt quod dicit̉ Iaco. iiij. Scienti bonum facere ⁊ non facienti peccatum ē illi. ſed nō facere non importat aliquē actum. ergo peccatum poteſt eſſe abſqꝫ actu. ¶ Rn̄. dicendū ꝙ queſtio iſta prin cipaliter mouetur ꝓpter peccatum omiſſionis. de quo ali qui diuerſimode opinantur. Quidam enim dicunt ꝙ in omni peccato omiſſionis ē aliquis actus. vel interior. vel exterior. interior quidem ſicut cum aliquis vult nō ire ad eccleſiam quando ire tenetur. exterior autem ſicut cū ali quis illa hora qua ad eccleſiam ire tenetur. vel etiam ante occupat ſe talibꝰ quibus ab eundo ad eccleſiā impeditur ⁊ hoc quodammō videtur in primū redire. qui eniꝫ vult aliquid cū quo aliud ſimul eē nō poteſt ex cōſequēti vult illo carere. niſi forte non perpendat ꝙ per hoc qd̓ vult fa cere impeditur ab eo qd̓ facere tenetur. in quo caſu poſſet per negligentiā culpabilis iudicari. Alij vero dicunt ꝙ in peccato omiſſionis non requiritur aliquis actus. ip̄m enī non facere quod quis facere tenetur peccatum eſt. Utra qꝫ autem opinio ẜm aliquid veritatem habet. Si enim ī telligatur in peccato omiſſionis illud ſoluꝫ quod per ſe ꝑ tinet ad rationem peccat. ſic quandoqꝫ omiſſionis pecca tum eſt cum actu interiori. vt cum aliquis vul non ire ad eccleſiam. Quandoqꝫ vero abſqꝫ omniˢ actu vel interiori vel exteriori. ſicut cum aliquis hora qua tenetur ire ad ec cleſiam nihil cogitat de eundo vel non eundo ad eccl̓iam Si vero in peccato omiſſionis intelligantur etiam cauſe vel occaſiones omittendi. ſic neceſſe eſt in peccato omiſſio nis aliquē actū eſſe. non enim eſt peccatuꝫ omiſſionis ni ſi cum aliquis p̄termittit qd̓ poteſt facere ⁊ non facere. ꝙ autē aliquis declinet ad nō faciendum illud qd̓ pōt face re ⁊ non facere. non eſt niſi ex aliqua cauſa vel occaſiōe cō iuncta vel p̄cedente. ⁊ ſiquidē cauſa illa nō ſit in poteſta te hominis. omiſſio non habet rōnem peccati. ſicut cū ali quis propter infirmitatē p̄termittit ad eccleſiā ire. Si ve ro cauſa vel occaſio omittendi ſubiaceat voluntati. omiſ ſio habet rationem peccati. ⁊ tunc ſemper oportet ꝙ iſta cauſa inquantum eſt voluntaria habeat aliquem actum ad minus interiorem voluntatis. qui quidem actꝰ quan doqꝫ directe fertur in ipſam omiſſionem. puta cū aliquis vult non ire ad eccleſiam vitans laborem. ⁊ tunc tal̓ actꝰ per ſe pertinet ad omiſſionem. voluntas enim cuiuſcun qꝫ peccati per ſe pertinet ad peccatum illud. eo ꝙ volun tariū ē de rōne pctī. qn̄qꝫ aūt actꝰ voluntatꝭ directe fert̉ ī aliud ꝑ qd̓ hō īpedit̉ ab actu debito. ſiue illud in qͦ fert̉ vo lūtas ſit cōiūctu omiſſiōi puta cū aliqͥs vult ludere qn̄ ad eccl̓iam deberet ire. ſiue etiā ſit p̄cedēs puta cū aliqͥs vult diu vigilare de ſero ex qͦ ſeqͥt̉ ꝙ nō vadat hora matutina li ad eccl̓iam ⁊ tunc actus iſte interior vel exterior per ac cidens ſe habet ad omiſſioneꝫ. quia omiſſio ſequitur pre ter intentionē. hoc aūt dicimus per accidēs eſſe quod eſt preter intentionem. vt patet in. ij. phiſicorum. Unde m

Queſtio LXXII
nifeſtum eſt ꝙ tunc peccatum omiſſionis habet quidem aliquem actū coniunctum vel precedentem. qui tamē ꝑ accidens ſe habet ad peccatum omiſſionis. iudicium aūt de rebus dandum eſt ẜm illud quod eſt per ſe ⁊ non ẜm illud quod eſt per accidens. Unde verius dici poteſt ꝙ aliquod peccatum poſſit eſſe abſqꝫ omni actu. alioquī eti am ad eſſentiam aliorum peccatorum actualium pertine rent actus ⁊ occaſiones circumſtantes. ¶Ad primum er go dicendum ꝙ plura requiruntur ad bonum qͣꝫ ad ma lum. eo ꝙ bonū contingit ex tota integra cauſa. malum autem ex ſingularibus defectibus vt Dio. dicit. iiij. c. de di. no. ⁊ ideo peccatum poteſt contingere ſiue aliquis fa ciat quod non debet. ſiue nō faciendo qd̓ debet. ſed meritū nō poteſt eē niſi aliquis faciat voluntarie qd̓ debet. ⁊ iō meritū nō poteſt eſſe ſine actu. ſed peccatum poteſt eſſe ſi ne actu. ¶ Ad. ij. dicendū ꝙ aliquid dicitur voluntariū nō ſolū qꝛ cadit ſuper ipſum actus voluntatis; ſed qꝛ eſt in poteſtate noſtra vt fiat vel nō fiat. vt dicitur ī. iij. ethi. vnde etiam ipſum non velle poteſt dici voluntarium. in quantum in poteſtate hominis eſt velle ⁊ nō velle ¶Ad iij. dicendum ꝙ peccatum omiſſionis cōtrariatur prece pto affirmatiuo qd̓ obligat ſemper. ſed non ad ſemper. ⁊ ideo ſolum pro tempore illo aliquis ceſſando ab actu pec cat. pro quo preceptum affirmatiuum obligabat. D ſextum ſic procedi tur. Uidetur ꝙ incōuenienter diffiniatur pecca tum cum dicitur. peccatum eſt dictum vel factum vel cō cupitum cōtra legem eternā. Dictū enī vel factū vel con cupitum importat aliquem actum. ſed non omne pecca tum importat aliquē actum. vt dictum eſt. ergo hec diffi nitio nō includit omne peccatū. ¶ Pre. Augꝰ dicit in li. de duabus animabus. peccatum eſt voluntas retinēdi vl̓ ꝯſequendi quod iuſticia vetat. ſed voluntas ſub concupi ſcentia comprehendit̉. ẜm ꝙ concupiſcentia largo modo ſumitur pro omni appetitu. ergo ſuffeciſſet dicere. pecca tum eſt cōcupitum contra legem eternaꝫ. nec oportuit ad dere dictum vel factum. ¶ Pre. Peccatum ꝓprie conſi ſtere videtur in auerſione a fine. nam bonum ⁊ malū prī cipaliter cōſiderantur ẜm finem vt ex ſupra dictis patet. Unde ⁊ Augꝰ in primo de li. arbi. per cōꝑationē ad finē diffinit peccatum. dicens ꝙ peccare nihil eſt aliud qͣꝫ ne glectis rebus eternis temporalia ſectari. ⁊ in libro. lxxxiij. queſtionum dicit ꝙ omnis humana peruerſitas eſt vti fruendis ⁊ frui vtendis. ſed in premiſſa diffinitione nul la fit mentio de auerſione a debito fine. ergo inſufficiēter diffinitur peccatum. ¶ Pre. Ex hoc dicitur aliquid eſſe prohibitum quia legi contrariatur. ſed non omnia pecca ta ſunt mala. quia prohibita. ſed quedā ſunt prohibita qꝛ mala. nō ergo in cōmuni diffinitione peccati debuit poni ꝙ ſit contra legem dei. ¶ Pre. Peccatum ſignificat ma lum hominis actum vt ex dictis patet. ſed malum homi nis eſt contra rationem eſſe. vt Diony. dicit. iiij. c. d̓ diui. no. ergo potius debuit dici ꝙ peccatum ſit cōtra rōnem qͣꝫ ꝙ peccatum ſit contra legem eternam. ¶ In ꝯtrariuꝫ ſufficit auctoritas Aug. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut ex di ctis patet. peccatum nihil aliud eſt qͣꝫ actus humanꝰ ma lus. ꝙ autem aliquis actus ſit humanus habet ex hoc ꝙ eſt voluntarius. ſicut ex ſupra dictis patet. ſiue ſit volun tarius quaſi a voluntate elicitus. vt ipſum velle vel elige re. ſiue quaſi a voluntate ſeꝑatus. vt exteriores actus vel locutionis vel operationis. Habet autem actus humanꝰ
ꝙ ſit malus ex eo ꝙ caret debita cōmenſuratione. omnis autem commenſuratio cuiuſcunqꝫ rei attenditur ꝑ com parationem ad aliquam regulam. a qua ſi diuertat. incō menſurata erit. Regula autem voluntatis humane ē du plex. Una propinqua ⁊ homogenea .ſ. ipſa humana ratio Alia vero eſt prima regula .ſ. lex eterna. que eſt quaſi ratio dei. Et ideo Augꝰ in diffinitiōe peccati poſuit duo. Unū quod pertinet ad ſubſtantiā actus humani qd̓ eſt quaſi materiale in peccato. cum dixit. dictum vel factum vel cō cupitum. Aliud autem quod pertinet ad rationem mali. quod eſt quaſi formale in peccato. cum dixit. contra legē eternam. ¶ Ad primum ergo dicendum ꝙ affirmatio et negatio reducuntur ad idem genus. ſicut in diuinis geni tum ⁊ ingenitum ad relationē. vt Augꝰ dicit in. v. de tri. ⁊ ideo pro eodem eſt accipiendum dictum ⁊ non dictum factum ⁊ non factum. ¶ Ad ſecundum dicenduꝫ ꝙ pri ma cauſa peccati eſt in voluntate que imparat omnes ac tus voluntarios. in quibus ſolum inuenit̉ peccatum. Et ideo Augꝰ quandoqꝫ ꝑ ſolā voluntatē diffinit peccatum ſed quia etiam ipſi exteriores actus ꝑtinēt ad ſubſtantiā peccati cum ſint ẜm ſe mali. vt dictum eſt. neceſſe fuit ꝙ ī diffinitione peccati poneret̉ etiam aliquid ꝑtinens ad ex teriores actus. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ lex eterna primo ⁊ principaliter ordinat hominem ad finem. conſequēter au tem facit bene ſe habere circa ea que ſunt ad finem. ⁊ id̓o in hoc ꝙ dicit contra legem eternam. tangit auerſionem a fine. ⁊ omnes alias inordinationes. Ad quartum dicē dum ꝙ cum dicit̉ ꝙ non omne peccatum ideo eſt maluꝫ quia eſt prohibitum. intelligitur de prohibitiōe factat per ius poſitiuū. ſi autē referatur ad ius naturale. qd̓ conti netur primo quidem in lege eterna. ſecundario vere in na turali iudicatorio rōnis humane. tunc omne peccatum ē malum. quia prohibitum. ex hoc enim ipſo ē ꝙ inordina tum iuri naturali repugnat. ¶Ad quintum dicendum. ꝙ a theologicis conſideratur peccatum precipue ẜm ꝙ ē offenſa contra deum. a philoſopho autem morali ſecundū ꝙ contrariatur rationi. ⁊ ideo Augꝰ conuenientius diffi nit peccatum ex hoc ꝙ eſt contra legem eternam qͣꝫ ex hoc ꝙ eſt contra rationem. precipue cum per legem eternam regulemur in multis que excedunt rationem humanam ſicut in his que ſunt fidei. Queſtio LXXII Einde conſideranduꝫ eſt de diſtinctione peccatorum vel vitiorum. Et circa hoc queruntur noue m. Primo vtꝝ peccata diſtinguantur ſpecie ẜm obiecta. Secundo de di ſtinctione peccatorum ſpiritualium ⁊ carnalium. Tertio vtrum ẜm cauſas. Quarto vtrum ẜm eos in quos pecca tur. Quinto vtrum ẜm diuerſitatem reatus. Sexto vtꝝ ẜm omiſſionem ⁊ commiſſionem. Septimo vtrum ẜm diuerſum proceſſum peccati. Octauo vtꝝ ẜm abundan tiam ⁊ defectum. Nono vtꝝ ẜm diuerſas circūſtantias. D primum ſic procedi tur. Uidetur ꝙ peccata non differant ſpecie ẜm obiecta. Actus enim humani precipue dicuntur boni vel mali per comparationem ad finē. vt ſupra oſtenſum eſt. cum igitur peccatū nihil aliud ſit qͣꝫ actus hominis ma lus. ſicut dictum eſt. videtur ꝙ ẜm fines peccata debeāt diſtingui ſpecie magīs qͣꝫ ẜm obiecta. ¶ Pre. Malū cuꝫ ſit priuatio diſtinguit̉ ſpecie ſecundum diuerſas ſpecies

Queſtio LXXII
oppoſitorum. ſed peccatum eſt quoddā malum ī genere hūanoꝝ actuum. ergo peccata magis diſtinguuntur ſpē ſecundum oppoſita qͣꝫ ẜm obiecta. ¶ Pre. Si peccata ſpecie differant ſecundum obiecta. impoſſibile eſſet idem peccatum ſpecie circa diuerſa obiecta inueniri. ſꝫ īueniū tur aliqua huiuſmodi peccata. naꝫ ſuperbia eſt in rebus ſpixitualibus ⁊ in corporalibus. vt Gregꝰ dicit ī li. xxxiij Moral̓. auaricia etiā ecirca diuerſa genera reꝝ. gͦ peccata nō diſtinguunt̉ ſpē ẜm obiecta. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ pecca tū ē dictū vel factū vel cōcupitū contra legē dei. ſed dicta vel facta vel cōcupita diſtinguunt̉ ſpē ẜm diuerſa obiec ta. qꝛ actus per obiecta diſtinguūt̉. vt ſupra dictū ē. ergo etiā peccata ẜm obiecta ſpē diſtinguunt̉. ¶ Rn̄. dd̓m. ſicut dictū ē. ad rationē peccati duo cōcurrūt .ſ. actꝰ volu tarius. ⁊ inordinatio eius. que eſt per receſſum a lege dei Hoꝝ autē duoꝝ vnū ꝑ ſe cōꝑat̉ ad peccantē qui intendit talē actū voluntariū exercere in tali materia. Aliud autē ſ. inordi natio actus ꝑ accidēs ſe hꝫ ad intentionē peccan tis. nullus enī intendens ad malū operat̉. vt Dio. dicit iiij. ca. de diui. no. Manifeſtum ē autē ꝙ vnūqd̓qꝫ conſe quitur ſpeciem ẜm illud qd̓ eſt per ſe. nō aūt ẜm id qd̓ eſt per accidēs. qꝛ ea que ſunt per accn̄s ſunt extra rōne ſpe ciei. ⁊ iō peccata ſpē diſtinguunt̉ ex ꝑte actuū voluntario rum magis qͣꝫ ex ꝑte inordinationis in pctō exiſtentꝭ. actꝰ autē volūtarij diſtinguunt̉ ſpē ẜm obiecta. vt in ſuꝑiori bus oſtenſum eſt. vn̄ ſequit̉ ꝙ peccata ꝓprie diſtinguant̉ ſpecie ẜm obiecta. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ finis principaliter ha bet rōnem boni. ⁊ iō cōꝑatur ad actū voluntatis. qui ē p̄ mordialis in oī pctō ſicut obiectū. vnde in idem redit ꝙ peccata differant ẜm obiecta vel ẜm fines. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ peccatum nō ē pura priuatio. ſed ē actus debito ordine priuatus. ⁊ iō pctā magis diſtinguuntur ſpē ẜm obiecta actuū qͣꝫ ẜm oppoſita. quāuis etiā ſi diſtinguant̉ ẜm oppo ſitas virtutes in idē rediret. virtutes enī diſtinguuntur ſpecie ẜm obiecta. vt ſupra dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ni hil prohibet in diuerſis rebus ſpē vel genere differentibꝰ inuenire vnā generalē rōnē obiecti a qua pctm̄ ſpeciē re cipit. ⁊ hoc mō ſuꝑbia circa diuerſas res excellentiā que rit. auaritia vero abūdātiā eoꝝ q̄ vſui hūano accomodāt̉. O ſecunduꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ incōuenienter diſtinguant̉ pecca ta ſpiritualia a carnalibꝰ. Dicit enī Apl̓s ad Gal̓. v. Oa nifeſta ſunt oꝑa carnis. que ſunt fornicatio. īmūdicia. im pudicicia. luxuria. idoloꝝ ſeruitus. venefica. ⁊cͣ. ex quo vi detur ꝙ oīa peccatoꝝ genera ſunt oꝑa carnis. ſed peccata carnalia dicunt̉ opera carnis. ergo nō ſunt diſtinguenda peccata carnalia a ſpūalibꝰ. ¶ Pre. Quicunqꝫ peccat ẜm carnē ambulat. ẜm illud Ro. viij. Si ẜm carnē vixeritꝭ moriemini. Si autē ſpū facta carnis mortificaueritꝭ viue tis. ſed viuere vel ambulare ẜm carnem videtur pertinere ad rōnem peccati carnalis. ergo oīa peccata ſunt carnalia. nō ergo ſunt diſtinguenda peccata carnalia a ſpūalibus. ¶ Pre. Superior ꝑs anime que eſt mens vel ratio ſpūs noīatur. ẜm illud Ephe. iiij. Renouamini ſpū mentis veſtre. vbi ſpūs ꝓ ratione ponit̉. vt ibi glo. dicit. ſed om̄e peccatū qd̓ ẜm carnē cōmittit̉ a rōne deriuat̉ ꝑ conſenſuꝫ qꝛ ſuꝑioris rōnis ē cōſentire in actū peccati vt infra dicet. gͦ ęadē pctā ſunt carnalia ⁊. ſpūalia. non ergo ſunt diſtin guenda ab inuiceꝫ. ¶ Pre. ſi aliqua pctā ſpecialiter ſint carnalia. hoc potiſſime intelligendū videt̉ de illis peccatis quibꝰ in corpus ſuū peccat aliquis. ſed ſicut Apl̓us dicit.
i. ad Coꝝ. vi. Omne peccatū quodcunqꝫ fecerit hō extra. corpus ē. qui autē fornicat̉ in corpus ſuū peccat. ergo ſola fornicatō eēt peccatū carnale. cū in̄ Apl̓s ad Ephe. v. etiā auariciam carnalibꝰ peccatis ānumeret. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ Gregꝰ. xxxi. Moral̓. dicit. ꝙ ſeptem capitalium viti orum quinqꝫ ſunt ſpiritualia. ⁊ duo ſūt carnalia. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut dictum eſt. peccata recipiunt ſpecieꝫ ex obiectis. omne autem peccatum in appetitu cōſiſtit alicu ius cōmutabilis boni qd̓ inordinate appetitur. ⁊ per con ſequens in eo iam habito inordinate aliquisᶠ delectat̉. vt autem ex ſuperioribus patet duplex eſt delectatio. Una quidem animalis que cōſūmat in ſola apprehenſiōe ali cuius rei ad votum habite. ⁊ hec etiam poteſt dici delecta tio ſpiritualis ſicut cū aliquis delectat̉ in laude humana. vel in aliquo huiuſmodi. Alia vero delectatio ē corporal̓ ſiue naturalis que in ip̄o tactu corporali ꝑficit̉. que poteſt etiā dici delectatio carnalis. Sic igit̉ illa peccata que per ficiunt̉ in delectatiōe ſpūali vocant̉ peccata ſpiritualia. il la vero que perficiunt̉ in delectatione carnali vocant̉ pecca ta carnalia. ſicut gula que perficitur in delectatione cibo rum ⁊ luxuria que perficitur in delectatione venereorum vnde ⁊ Apl̓s dicit. i. ad Coꝝ. vij. Emundemus nos ab or inquinamento carnis ⁊ ſpūs. ¶ Ad primū gͦ dicendū. ꝙ ſicut glo. ibidē dicit. illa vitia dicunt̉ opera carnis. nō qꝛ in voluptate carnis perficiantur. ſed caro ſumitur ibi pro homine. qui dum ẜm ſe viuit ẜm carnem viuere dicit̉ vt etiā Augꝰ dicit. xiiij. d̓ ciui. dei. Et huiuſmodi rō ē ex hoc ꝙ omnis rōnis hūane defectus ex ſenſu carnali aliqͥ mō initium habet. Et per hoc etiā pꝫ rn̄ ſio ad ſecundum. ⁊ Ad tertiū dicendū ꝙ in pctīs etiam carnalibꝰ eſt aliquis actus ſpiritualis .ſ. actus rationis: ſed finis horum pecca torum a quo denominantur eſt delectatio carnis. ¶ Ad quartū dd̓m ꝙ ſicut glo. ibidē dicit. ſpecialiter in fornica tionis peccato ſeruit anima corpori. intantum vt nihil ali ud in ipſo momento cogitare homini liceat. delectatio au tem gule ⁊ ſi ſit carnalis non ita abſorbet rationem. Uel poteſt dici ꝙ in hoc peccato etiam quedam iniuria fit cor pori dum inordinate maculat̉. ⁊ ideo per hoc ſolum pec catum dicitur ſpecialiter homo in corpus peccare. auari cia vero que carnalibus peccatis cōnumerat̉. ꝓ adulterio ponitur. qd̓ eſt iniuſta vſurpatio vxoris aliene. Uel pōt dici ꝙ res in qua delectatur auarus corporale quiddam ē ⁊ quātū ad hoc cōnumeratur peccatis carnalibus. ſꝫ ip̄a delectatio nō pertinet ad carneꝫ ſed ad ſpiritum. Et ideo Gregꝰ dicit ꝙ eſt ſpirituale peccatum. D terciuꝫ ſic procedi Atur. Uidetur ꝙ peccata diſtinguantur ſpecie ẜꝫ cauſas. Ab eodem enim habet res ſpecieꝫ a quo habꝫ eē ſed peccata habent eſſe ex ſuis cauſis. ergo ab eis etiā ſpe ciem ſortiuntur. differunt ergo ſpecie ẜm diuerſitatē cau ſarum. ¶ Pre. Inter alias cauſas minus videtur perti nere ad ſpeciem cauſa materialis. ſed obiectum in pecca to eſt ſicut cauſa materialis. cum ergo ẜm obiecta pecca ta ſpecie diſtinguantur. videtur ꝙ peccata multo magis ẜm alias cauſas diſtinguantur ſpecie. ¶ Pre. Augꝰ. ſuper illud pͣs. Incenſa igni ⁊ ſuffoſſa. dicit ꝙ omne pec catum eſt ex timore male humiliante vel ex amore male ī flammante. Dicitur enim. i. Ioh. ij. ꝙ omnē quod ē in mundo aut ē ꝯcupiſcētia carnis. aut ꝯcupiſcētia oculoꝝ. aūt ſuꝑbia vite. Dicit̉ aūt aliqͥd eē ī mūdo ꝓpter pctm̄ ẜꝫ ꝙ mūdi noīe amatores mundi ſignificant̉. vt. Augꝰ dic̄.

Queſtio LXXII
ſuper Ioh. Gregꝰ etiam. xxxi. Moral̓. diſtinguit omnia peccata ẜm ſeptem vitia capitalia. oēs autem huiuſmodi diuiſiones reſpiciunt cauſas peccatorum. ergo videtur ꝙ peccata differant ſpecie ẜm diuerſitatem cauſarum. ¶ Sed contra eſt qꝛ ẜm hoc oīa peccata eſſent vnius ſpēi. cū ex vna cauſa cauſentur. Dr̄ enī Eccl̓. x. ꝙ initiū omniſ pctī ē ſuꝑbia. Et. i. ad Timo. vlt. ꝙ radix oīuꝫ maloꝝ eſt cupiditas. Manifeſtū ē aūt eē diuerſas ſpēs pctōꝝ. nō gͦ peccata diſtinguūtur ſpē ẜm diuerſitates cauſaꝝ ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ cū quattuor ſint cauſaꝝ genera. diuerſimode di uerſis attribuūtur. cā enī formalis ⁊ materialis reſpiciūt ꝓprie ſubſtantiā rei. ⁊ iō ſubſtantie ẜm formā ⁊ materiaꝫ ſpecie ⁊ genere diſtinguūtur. agens aūt ⁊ finis reſpiciunt directe motū ⁊ oꝑationē. ⁊ iō motus ⁊ oꝑatiōes ẜm hu iuſmodi cauſas ſpecie diſtinguūtur. diuerſimode tn̄. nā principia actiua naturalia ſunt determinata ſemꝑ ad eoſ dem actus. ⁊ iō diuerſe ſpēs in actibꝰ naturalibꝰ attendū tur nō ſolū ẜm obiecta que ſunt fines vel termini. ſꝫ etiaꝫ ẜm principia actiua. ſicut calefacere ⁊ infrigidare diſtin guūtur ſpe ẜm calidū ⁊ frigidum. ſed principia actiua in actibꝰ voluntarijs cuiuſmodi ſum actꝰ pctōꝝ nō ſe habēt ex neceſſitate ad vnū. ⁊ iō ex vno principio actiuo vel mo tiuo poſſunt diuerſe ſpēs pctōꝝ procedere. ſicut ex timore male humiliante pōt ꝓcedere ꝙ hō furetur. ⁊ ꝙ occidat. ⁊ ꝙ deſerat gregem ſibi cōmiſſum. ⁊ hec eadem pn̄t pro cedere ex amore. Un̄ manifeſtū eſt ꝙ pct̄ā nō differūt ſpē ẜm diuerſas cauſas actiuas vel motiuas ſꝫ ſolum ẜm di uerſitatē cauſe finalis. finis aūt ē obiectū volūtatis. oſtē ſum ē enī ſupra ꝙ actus hūani habēt ſpēꝫ ex fine. ¶ Ad primū gͦ dd̓m. ꝙ principia actiua in actibꝰ voluntarijs cū nō ſint determinata ad vnū. nō ſufficiūt ad producenduꝫ hūanos actus. niſi determinet̉ volūtas ad vnū ꝑ intētio nē finis. vt pat per phūm in. ix. metha. ⁊ iō a fine ꝑficitur ⁊ eē ⁊ ſpēs peccati. ¶Ad. ij. dd̓m ꝙ obiecta ẜm ꝙ cōꝑan tur ad actus exteriores habēt rōnem materie circa quam ſed ẜm ꝙ cōꝑant̉ ad actum interiorē voluntatis habēt ra tionē finiū. ⁊ ex hoc habēt ꝙ dent ſpēm actui. quamuis etiaꝫ ẜm ꝙ ſunt materia circa quam habeant rōnē termi noꝝ a quibꝰ motus ſpecificant̉. vt dicit̉ in. v. phi. ⁊ in. x. ethi. ſed tamē etiam termini motus dant ſpēm motibus inquantū habēt rōnē finis. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ ille diuiſio nes peccatoꝝ nō dant̉ ad diſtinguendas ſpēs pctōꝝ. ſed ad manifeſtandas diuerſas cauſas eorum. D quartuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ incōuenienter pctm̄ diſtinguat̉ per pctm̄ qd̓ eſt in deū. in proximū ⁊ in ſeip̄m. Illud enī qd̓ ē cōe oī pctō nō debet poni quaſi ꝑs in diuiſione pec cati. ſed cōe ē oī pctō ꝙ ſit cōtra deū. ponit̉ enī in diffiniti on peccati ꝙ ſit cōtra legē dei. vt ſupra dictū ē. non ergo peccatū in deū debet poni quaſi ꝑs in diuiſione peccatoꝝ. Pre. Omnis diuiſio debet fieri ꝑoppoſita. ſꝫ iſta tria genera peccatoꝝ nō ſunt oppoſita. quicūqꝫ enī peccat ī ꝓ ximū. peccat in ſeip̄m ⁊ in deū. nō gͦ peccatū ꝯueniēter di uiditur ẜm hec tria. ¶ Pre. Ea que ſunt extrinſecus non cōferunt ſpēm. ſed deꝰ ⁊ proximꝰ ſunt extra nos. ergo per hec nō diſtinguunt̉ pctā ẜm ſpēm. incōuenienter igit̉ ẜm hec tria peccatū diuidit̉. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ Iſidorus in li. de ſummo bono diſtīguēs pctā. dicit ꝙ hō dicit̉ pecca re in ſe. in deū ⁊ in proximū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupͣ di ctum ē. peccatū ē actus inordinatus. Triplex autē ordo ī homine debet eſſe. Unus quidem ẜm comparationē ad
regulam rationis. prout .ſ. omnes actiōe ⁊ paſſiones no ſtre debent ẜm regulā rōnis cōmenſurari. Alius autē or do eſt per comparationē ad regulā diuine legis. ꝑ quā ho mo in omnibus dirigi debet. ⁊ ſiquidē homo naturaliter eēt animal ſolitariū. hic duplex ordo ſufficeret. ſed qꝛ ho mo eſt naturaliter aīal politi cum ⁊ ſociale. vt ꝓbat̉ in pri mo politicoꝝ. iō neceſſe ē ꝙ ſit tertius ordo quo hō ordi netur ad alios hoīes quibꝰ cōuiuere dꝫ. Hoꝝ auteꝫ ordi num primus cōtinet ſecundū ⁊ excedit ip̄m. quecūqꝫ enī cōtinētur ſub ordine rōnis. ꝯtinent̉ ſub ordine ip̄ius dei. ſed quedā cōtinent̉ ſub ordine ip̄ius dei que excedūt rati onē humanā. ſicut ea que ſunt fidei ⁊ que debent̉ ſoli deo. vnde qui in talibꝰ peccat. dicit̉ in deū peccare. ſicut hereti cus ⁊ ſacrilegus ⁊ blaſphemus. Similiter etiā ſecundus ordo includit tertiū ⁊ excedit ip̄m. qꝛ in oībus in quibus ordinamur ad proximū. oportet nos dirigi ẜm regulā ra tionis. ſed in quibuſdā dirigimur ẜm rōnem quātuꝫ ad nos tantū. nō aūt quātū ad ꝓximū. ⁊ qn̄ in his peccat. di citur homo peccare in ſeipſu. ſicut patet de guloſo. luxuri oſo ⁊ prodigo. quando vero peccat hō in his quibꝰ ad ꝓxi mum ordinat̉ dicit̉ peccare in proximū. ſicutᶠ patet de fure ⁊ homicida. Sunt autem diuerſa quibꝰ homo ordinatur ad deū ad proximū ⁊ ad ſeip̄m. vnde hec diſtinctio pecca torum eſt ẜm obiecta. ẜm que diuerſificant̉ ſpēs peccato rum. vnde hec diſtinctio peccatoꝝ proprie ē ẜm diuerſas peccatoꝝ ſpecies. nam ⁊ virtutes quibꝰ peccata opponun tur ẜm hanc dr̄iam ſpē diſtinguunt̉. Manifeſtū ē enī ex dictis ꝙ virtutibus theologicis homo ordinatur ad deū temperantia vero ⁊ fortitudine ad ſeipſum. iuſticia auteꝫ ad proximum. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ peccare in deū ẜm ꝙ ordo qui eſt ad deū includit oēm hūanū ordinē. cōe eſt oī peccato. ſed quantum ad id ꝙ ordo dei excedit alios du os ordines. ſic peccatum in deum eſt ſpeciale genus pecca ti. ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ quando aliqua quoꝝ vnum in cludit alterum ab inuicem diſtinguunt̉ intelligit̉ fieri di ſtinctio nō ẜm illud ꝙ vnū continetur in altero. ſed ẜm illud .ſ. ꝙ vnum excedit alterum. ſicut patet in diuiſione numerorum ⁊ figurarum. non enim triangulus diuidit̉ contra quadratum ẜm ꝙ continetur in eo. ſed ẜm ꝙ exce ditur ab eo. ⁊ ſimiliter eſt de ternario et quaternario. ¶ Ad. iij. dicendū ꝙ deus ⁊ proximus quāuis ſint exterio ra reſpectu ip̄ius peccantis. non tamen ſunt extranea re ſpectu actus peccati. ſed comparatur ad ipſa ſicut ad pro pria obiecta ipſius. D quintuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ diuiſio peccatorū que eſt ẜm rea tum diuerſificet ſpeciem. puta cum diuiditur ẜm veniale et mortale. Ea enim que in infinitum differunt non poſ ſunt eſſe vnius ſpeciei nec etiam vnius generis. ſed veni ale et mortule peccatum differunt in infinitum. Uenia li enim debetur pena temporalis. mortali pena eterna. menſura autem pene reſpondet quantitati culpe. ẜm il lud Deutero. .xxv. ẜm menſuram delicti erit et plagarum modus. ergo veniale et mortale non ſunt vnius generis. nec dicitur ꝙ ſint vnius ſpeciei ¶ Pre. Quedam pecca ta ſunt mortalia ex genere. ſicut homicidium et adulteriū Quedam vero ex ſuo genere ſunt peccata venialia. ſicut verbum ocioſum et riſus ſuperfluus. ergo peccatū venia le et mortale ſpecie differunt. ¶ Pre. Sicut habet ſe actꝰ virtuoſus ad p̄miū. ita ſe hꝫ pctm̄ ad penā ſꝫ p̄miū ē finis et pēa ē finis pctī. ſed pctā diſtinguuntur virtuoſi actꝰ.

Queſtio LXXII
ſpecie ẜm fines. vt dictum eſt. ergo etiam diſtinguuntur ſpecie ẜm reatum pene. ¶ Sed ꝯtra ea que cōſtituunt ſpecieꝫ ſunt priora. ſic ut dr̄ie ſpecifice. ſꝫ pena ſeq̄t̉ culpā ſicut effectus eius. ergo peccata non differunt ſpecie ẜm reatum pene. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ eorum que ſpecie differunt duplex differentia inuenit̉. Una quidem que conſtituit diuerſitatem ſpēꝝ. ⁊ talis differentia nūqͣꝫ inuenit̉ niſi ī ſpeciebꝰ diuerſis. ſicut rōnale ⁊ irrationale aīatū ⁊ īaīatū Alia aūt dr̄ia ē ꝯn̄s diuerſitatē ſpēi. ⁊ talis dr̄ia ⁊ ſi ī ali quibꝰ ꝯſequat̉ diuerſitatē ſpēi. in alijs tn̄ pōt inueniri in alia ſpe. ſicut albū ⁊ nigꝝ ꝯſequunt̉ diuerſitatē ſpēi cor ui ⁊ cigni. Tn̄ inuenit̉ hmōi dr̄ia in eadē hoīs ſpē. Dicē dū ē gͦ ꝙ dr̄ia venialis ⁊ mortalis pctī. vel q̄cūqꝫ alia dr̄ia ſumit̉ penes reatū nō pōt eē dr̄ia cōſtituēs diuerſitatem ſpēi. nūqͣꝫ .n. id qd̓ ē ꝑ accidēs ꝯſtituit ſpēm. id aūt qd̓ ē p̄ter intētionē agētis ē ꝑ a ccn̄s. vt pꝫ in. ij. phi. Mani fe ſtum ē aūt ꝙ pena ē p̄ter intentionē peccantis. vn̄ ꝑ acci dens ſe hꝫ ad pctm̄ ex ꝑte ip̄ius peccātis. ordinat̉ tn̄ ad pec catū ab exteriori .ſ. ex iuſticia iudicantis. qui ẜm diuerſaſ ꝯditiōes pctōꝝ diuerſas penas infligit. Unde dr̄ia q̄ ē ex reatu pene. p̄t ꝯſequi diuerſam ſpēm pctōꝝ. nō aūt conſti tuit diuerſitatē ſpēi. dr̄ia aūt pctī venialis ⁊ mortalis cō ſequit̉ d̓i uerſitatē inordinatiōis q̄ ꝯplet rōnem pctī. Du plex .n. ē inordinatio. vna ꝑ ſubtractionē principij ordi nis. alia qua etiā ſaluato principio ordinis fit inordinatio circa ea q̄ ſunt pꝰ principiū ſicut in corꝑe aīalis. Qn̄qꝫ qͦ dē inordinatio ꝯplexionis ꝓcedit vſqꝫ ad deſtructioneꝫ principij vitalis. ⁊ hec eſt mors. Quādoqꝫ vero ſaluo prī cipio vite fit deordinatio quedā in humoribꝰ. ⁊ tūc ē egri tudo. Principiū aūt actus totiꝰ ordīs in moralibꝰ eſt fi nis vltimꝰ. qui ita ſe hꝫ in oꝑatiuis ſicut principiū inde monſtrabile in ſpeculatiuis. vt dicit̉ in. vij. ethi. vnde qn̄ aīa deordinat̉ ꝑ pctm̄ vſqꝫ ad auerſionē ab vltimo fine .ſ deo cui vnimur ꝑcharitatē. tunc ē pctm̄ mortale. qn̄ vero ſit deordinatio circa auerſionē a deo. tunc ē pctm̄ veniale. ſicut enī in corꝑibꝰ deordinatio mortis q̄ ē ꝑ remotionem principij vite eſt irreꝑabilis ẜm natura. inordinatio aūt egritudinis reꝑari pōt ꝓpter id ꝙ ſaluat̉ principiū vite. ſimiliter ē in his que ꝑtinēt ad aīam. Nā in ſpeculatiu is qͥ errat circa principia. inꝑſuaſibilis ē. qui aut errat ſal uatis principijs ꝑ ip̄a principia reuocari pōt. Et ſimili ter in oꝑatiuis q̄ peccando auertit̉ ab vltimo fine. qͣꝫtū eſt ex natura pctī hꝫ lapſum irreꝑabilem. ⁊ iō dicit̉ peccare mortaliter et rnaliter puniendus. qͥ vero peccat citra auer ſionē a deo. ex ip̄a rōne pctī reꝑabiliter deordinat̉. qꝛ ſal uatur principiū. ⁊ iō dicit̉ peccare venialiter. qꝛ .ſ. non ita peccat vt mereat̉ interminabilē penā. ¶ Ad. i. gͦ. dd̓m ꝙ pctm̄ mortale ⁊ veniale differūt in infinitū ex ꝑte auerſio nis. nō aūt ex ꝑte ꝯuerſionis ꝑ quaꝫ reſpicit ob̓m. Unde pctm̄ ſpēm hꝫ. vn̄ nihi l ꝓhibet in eadē ſpē inueniri aliqd̓ pccm̄ mortale ⁊ veniale. ſicut primꝰ motus in genere adul terij ē pctm̄ veniale. ⁊ verbū ocioſū qd̓ plerūqꝫ ē veniale. pōt etiā eē mortale. ¶Ad. ij. dd̓m ꝙ ex hoc ꝙ inuenitur aliqd̓ pctm̄ mortale ex genere. ⁊ aliqd̓ pctm̄ veniale exige nere. ſequit̉ ꝙ talis dr̄ia ꝯſequat̉ diuerſitatē pctōrum ẜm ſpēm. nō autem ꝙ cauſet eā. talis aūt dr̄ia pōt inueniri etiā in his que ſunt eiuſdē ſpēi. vt dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ premiū ē de intētiōe merentis vel virtuoſe agentis. ſed pena nō eſt de intentione peccantis. ſed magis eſt contra voluntatem ipſius. vnde non eſt ſimilis ratio. O ſextum ſic procedi
tur. Uidetur ꝙ peccatum cōmiſſionis ⁊ omiſſionis ſpē differāt. Delictū enī ꝯtra pctm̄ diuidit̉ Ephe. ij. vbi dicit̉ Cū eſſetis mortui delictis ⁊ pctīs vr̄is. Et exponit ibi gl. Delictis .i. dimittēdo q̄ iubent̉. ⁊ peccatis .ſ. agendo ꝓhi bita. Ex quo pꝫ ꝙ ꝑ delictū intelligit̉ pctm̄ omiſſionis. per pctm̄ pctm̄ ꝯmiſſionis. differūt gͦ ſpē cuꝫ ex oppoſito di uidant̉ tanqͣꝫ diuerſe ſpēs. ¶ Pre. Pctō ꝑ ſe cōuenit ꝙ ſit ꝯtra legē dei. ponit̉ .n. in eiꝰ diffinitione. vt ex ſupra di ctis pꝫ. ſed in lege dei alia ſunt p̄cepta affirmatiua ꝯtra q̄ eſt pctm̄ omiſſionis. ⁊ alia pctā negatiua cōtra q̄ ē pecca tū ꝯmiſſionis. gͦ peccatū omiſſionis ⁊ pctm̄ ꝯmiſſiōis dif ferunt ſpē. ¶ Pre. Omiſſio ⁊ ꝯmiſſio differūt ſicut affir matio ⁊ negatio. ſed affirmatio ⁊ negatio nō poſſunt eſſe vnius ſpēi. qꝛ negatio nō hꝫ ſpem. nō entis nō ſūt ſpēs neqꝫ dr̄ie. vt phus dicit. gͦ omiſſio ⁊ ꝯmiſſio nō poſſūt eē vnius ſpēi. ¶ Sed ꝯtra ē in eadē ſpē pctī inuenit̉ omiſ ſio ⁊ ꝯmiſſio. auarus .n. ⁊ aliena rapit. qd̓ ē pctm̄ ꝯmiſſio nis. ⁊ ſua non dat quibꝰ dare dꝫ. qd̓ ē pctm̄ omiſſionis. gͦ omiſſio ⁊ cōmiſſio nō differūt ſpē. ¶ ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ī peccatꝭ inuenit̉ duplex dr̄ia. vna materialis ⁊ alia formal̓. Ma terialis quidē attendit̉ ẜm naturalē ſpēm actuū pctī. For malis aūt ẜm ordinē ad vnū finē propriū. qd̓ eſt ob̓m ꝓ priū. vnde inueniunt̉ aliqͥ actus materialiter ſpē differē tes qui tn̄ formaliter ſunt in eadē ſpē pctī. qꝛ ad idē ordi nant̉ ſicut ad eandē ſpēm homicidij ꝑtinet iugulatio. lapi datio ⁊ perforatio. qͣꝫuis actus ſint ſpē differentes ẜm ſpe ciē nature. Sic gͦ ſi loquamur de ſpē pctī omiſſiōis ⁊ cō miſſionis materialiter differūt ſpē. large tn̄ loquendo de ſpē ẜm ꝙ negatio vel priuatio ſpēm hr̄e pōt. Si autē lo quamur de ſpē peccati omiſſionis ⁊ ꝯmiſſionis formali ter. ſic nō differunt ſpē. qꝛ ad idē ordinant̉. ⁊ ex eod ē mo tiuo ꝓcedunt. auarus enī ad ꝯgregandū pecuniā ⁊ rapit. ⁊ nō dat ea q̄ dare debet. ⁊ ſil̓iter guloſus ad ſatiſfaciendū gule. ⁊ ſuꝑflua comedit. ⁊ ieiunia debita p̄termittit. ⁊ idē ē videri in ceteris. Semꝑ .n. in rebꝰ negatio fundat̉ ſuꝑ aliqua affirmatiōe. qͥ ē quodāmō cauſa eius. vnde etiā in rebus naturalibꝰ eiuſdē rōnis ē ꝙ ignis calefaciat ⁊ ꝙ n̄ infrigidet. ¶ Ad .i. gͦ dd̓m ꝙ illa diuiſio q̄ ē ꝑ ꝯmiſſionē ⁊ omiſſionē. nō ē ẜm diuerſas ſpēs formales ſed mate riales tm̄ vt dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ neceſſe fuit in lege dei ꝓponi diuerſa p̄cepta affirmatiua ⁊ negatiua. vt gra datim hoīes introducerent̉ ad virtutē. prius quidē abſti nendo a malo ad qd̓ inducimur ꝑ p̄cepta negatiua ⁊ poſt modū faciendo bonū. ad qd̓ inducimur ꝑ p̄cepta affirma tiua. ⁊ ſic p̄cepta affirmatiua ⁊ negatiua nō ꝑtinēt ad di uerſas virtutes. ſed ad diuerſos gradus virtutis. ⁊ ꝑ cō ſequens non oportet ꝙ contrariētur diuerſis peccatis ẜꝫ ſpeciem. Peccatum etiam non habet ſpeciem ex parte a uerſionis. quia ẜm hoc eſt negatio vel priuatio. ſed ex par te conuerſionis ẜm ꝙ eſt actus quidaꝫ. Unde ẜm diuer ſa precepta legis non diuerſificantur peccata ẜm ſpeciem ¶ Ad tertium dicendum ꝙ obiectio illa procedit de ma teriali diuerſitate ſpeciei. Sciendum eſt tamem ꝙ nega tio ⁊ ſi proprie non ſit in ſpecie. conſtituitur tamen ī ſpe cie per reductionem ad aliquam affirmationem quam ſe quitur. ¶ Dſeptimuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ ī ꝯueniēter diuidat̉ pctm̄ ī pctm̄. cordꝭ orꝭ ⁊ oꝑis. Augꝰ .n. ī. xij. d̓ tri. ponit tres gradꝰ pctī. quoꝝ primꝰ eſt cū carnalis ſenſus illecebram quandam ingerit qd̓ eſt pctm̄ cogitationis. Secūdus gradus ē qn̄ ſola cogitatio

LXXII Queſtio
nis delectatione aliquis cōtētus ē. Tertius gradus ē qn̄ faciendū diſcernit̉ ꝑ cōſenſū. ſed tria hec ꝑtinēt ad pctm̄ cordis. gͦ incōuenienter peccatū cordis ponit̉ quaſi vnum genus pctī. ¶ Pre. Gregꝰ in. iiij. moral̓. ponit quattuor gradus peccati. quoꝝ primus ē culpa latēs in corde. ſecū dus cū exterius publicat̉. tertius ē cū ꝯſuetudine roborat̉ quartus ē cū vīqꝫ ad p̄ſumptioneꝫ dīne miſericordie. vel ad deſperationē hō ꝓcedit. vbi nō diſtinguit̉ pctm̄ operiſ a pctō oris. ⁊ addunt duo alij pctōꝝ gradus. gͦ incōueni ens fuit prima diuiſio. ¶ Pre. Nō pōt eſſe pctm̄ in ore vel in opere niſi fiat prius in corde. gͦ iſta peccata ſpē non differunt. nō ergo debēt ꝯtra ſe inuicē diuidi. ¶ Sꝫ con tra ē qd̓ Hiero. dicit ſuꝑ Ezech. tria ſūt genera delictoꝝ qͥ bus hūanū ſubiacet genus. aut enī cogitatiōe. aut ſermo ne aut opere peccamus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqua inueniun tur differre ſpē dupliciter. Uno mō ex eo ꝙ vtrūqꝫ habꝫ ſpēm cōpletam. ſicut equus ⁊ bos differunt ſpē. Alio mō ſicut ẜm diuerſos gradus in aliqua generatiōe vel motu accipiunt̉ diuerſe ſpēs. ſicut edificatio ē cōpleta generatō domus. collatio aūt fundamēti ⁊ erectio parietis ſunt ſpe ciēs incōplete. vt pꝫ per phūm in. x. ethi. ⁊ idē etiam pōt dici in generationibus aīaliū. Sic igit̉ pctm̄ diuidit̉ per hec tria .ſ. pctm̄ oris cordis ⁊ operis. nō ſic̄ ꝑ diuerſas ſpe cies cōpletas. nam cōſūmatio pctī ē in oꝑe. vn̄ pctm̄ oꝑis hꝫ ſpēm cōpletam. ſed prima inchoatio eius ē quaſi fūda tio in corde. Secūdus aūt gradus eiꝰ ē in ore ẜm ꝙ hō ꝓ rumpit facile ad mani feſtandū cōceptū cordis. Tertiꝰ au tē gradus iam eſt in ꝯſūmatiōe oꝑis. Et ſic hec tria diffe runt ẜm diuerſos gradus pctī. pꝫ tamen ꝙ hec tria perti nēt ad vnam ꝑfectaꝫ pctī ſpēm. cū ab eodē motiuo ꝓce dant. Iracūdus enī ex hoc ꝙ appetit vindictam. primo quidē perturbat̉ in corde. ſecūdo in verba cōtumelioſa ꝓ rumpit. tertio vero procedit vſqꝫ ad facta iniurioſa. ⁊ idē pꝫ in luxuria ⁊ in quolibet alio pctō. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ omne pctm̄ cordis ꝯuenit in rōne occulti. ⁊ ẜm hoc ponit̉ vnus gradus. qui tn̄ ꝑ tres gradus diſtinguit̉ .ſ. cogitatio nis. delectationis. ⁊ ꝯſenſus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pctm̄ oris ⁊ oꝑis cōueniunt in manifeſtatione. ⁊ ꝓpter hoc a Gregꝭ. ſub vno cōputant̉. Hiero. aūt diſtinguit ea. qꝛ in pecca to oris ē manifeſtatio tm̄ ⁊ principaliter intenta. ī pctō ve ro oꝑis ē principaliter expletio interioris cōceptꝰ cordis. ſed manireſtatio ē ex cōſequenti. cōſuetudo vero ⁊ deſpe ratio ſunt gradus ꝯſequētes poſt ſpēm perfectā pctī. ſic̄ adoleſcētia ⁊ iuuētꝰ poſt ꝑfectā hoīs generationē. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ pctm̄ cordis ⁊ oris nō diſtinguunt̉ a pctō ope ris qn̄ ſimul cū eo ꝯiungunt̉. ſed ꝓut quodlibꝫ horū ꝑ ſe inuenit̉. ſicut etiā pars motus nō diſtinguit̉ a toto motu qn̄ motus ē ꝯtinuus. ſꝫ ſolum qn̄ motus ſiſtit in ſmedio. ¶ D octauuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ ſuꝑabundantia ⁊ defectꝰ nō diuer ſificent ſpēs pctōꝝ. Suꝑabundantia enī ⁊ defectꝰ diffe runt ẜm magis ⁊ minꝰ. ſed magis ⁊ minus nō diuerſifi cant ſpēm. gͦ ſuꝑabundantia ⁊ defectus nō diuerſificant ſpēm pctōꝝ. ¶ Pre. Sicut pctm̄ in agibilibꝰ ē ex hoc ꝙ recedit̉ a rectitudine rōnis. ita falſitas in ſpeculatiuis eſt ex hoc ꝙ recedit̉ a veritate rei. ſed nō diuerſificat̉ ſpēs fal ſitatis. ex hoc ꝙ aliquis dicit plus vel minus eē qͣꝫ ſit ī re gͦ etiā nō diuerſificant̉ ſpēs pctī ex hoc ꝙ recedit a rectitu dine rōnis in plus vel minus. ¶ Pre. ex duabꝰ ſpēbꝰ nō ꝯſtituit̉ vna ſpēs. vt porphyriꝰ dicit. ſed ſuꝑabūdantia ⁊ defectus vniunt̉ in vno pctō. ſunt .n. ſil̓ quidā illiberales
⁊ prodigi. quoꝝ duoꝝ illiberalitas ē pctm̄ ẜm defectū ꝓdt galitas aūt ẜm ſuꝑabundantiā. gͦ ſuꝑabundantia ⁊ defe ctus nō diuerſificant ſpēm pctōꝝ. ¶ Sed ꝯtta. cōtraria differunt ẜm ſpēm. nā ꝯtrarietas ē dr̄ia ẜm formā. vt di cit̉ in. x. metha. ſed vitia que differūt ẜm ſuꝑabundantiā ⁊ defectū ſunt ꝯtraria. ſicut illiberalitas ꝓdigalitan. ergo differunt ẜm ſpēm. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cū in pctō ſint duo .ſ. ipſe actus ⁊ inordinatio eius ꝓut recedit̉ ab ordine rōniſ ⁊ legis diuine. ſpēs pctī attendit̉ nō ex ꝑte inordinatiōis que ē p̄ter intentionē peccantis. vt ſupra dictūᶠ ē. ſed ma gis ex ꝑte ip̄ius actꝰ ẜm ꝙ terminat̉ ad obiectū in ꝙ feri intentio peccantis. ⁊ iō vbicūqꝫ occurrit diuerſū motiuū inclinans intentionē ad peccandū ibi ē diuerſa ſpēs pctī Sanifeſtū ē aūt ꝙ nō ē idē motiuū ad peccandū ī pctīs. que ſuntᶠ ẜm ſuꝑabundantiā. ⁊ in pctīs que ſunt ẜm defe ctū. quinimo ſunt ꝯtraria motiua ſicut motiuū in pctō in tēperantie ē amor delectationū corporaliū. motiuū autē ī pctō inſenſibilitatis ē odiū eaꝝ. vnde hmōi pctā nō ſoluꝫ differunt ſpē. ſed etiā ſunt ſibi inuicē ꝯtraria. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ magis ⁊ minus ⁊ ſi nō ſint cā diuerſitatis ſpēi. ꝯſequunt̉ tn̄ quādoqꝫ ſpēs differentes ꝓut ꝓueniunt e diuerſis formis. ſicut ſi dicat̉ ꝙ ignis ē leuior aere. vnde phūs dicit in. viij. ethi. ꝙ qui poſuerūt nō eē diuerſas ſpe cies amiciciaꝝ ꝓpter hoc ꝙ dicunt̉ ẜm magis ⁊ minꝰ. nō ſufficienti crediderunt ſigno. ⁊ hoc mō ſuꝑexcedere rōem vel deficere ab ea ꝑtinet ad diuerſa pctā ẜm ſpēm inqͣꝫtū ꝯſequunt̉ diuerſa motiua. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ intentio pec catis nō ē vt recedat a rōne. ⁊ iō nō efficit̉ eiuſdē rōnis pec catu ſuꝑabundantie ⁊ defectꝰ ꝓpter receſſum ab eadē rō nis rectitudine. ſed qn̄qꝫ ille qui dicit falſū intēdit verita tem occultare. vnde qͣꝫtū ad hoc non refert vtꝝ dicat vel plus vel minus. ſi tn̄ recedere a veritate ſit p̄ter intentio nē. tunc manifeſtū ē ꝙ ex diuerſis cāis aliquid mouet̉ ad dicendū plus vel minus. ⁊ ẜm hoc diuerſa ē rō falſilatis. ſicut pꝫ de iactatore qui ſuꝑexcedit dicēdo falſū querens gloria. ⁊ deceptore qui diminuit euadēs debiti ſolutionē vnde ⁊ quedā falſe opiniones ſunt ſibi inuicē contrarie. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ꝓdigus ⁊ illiberalis pōt eē aliquis ẜm diuerſa vt .ſ. ſit aliquis illiberalis in accipiendo quē non dꝫ. et prodigus in dando que non debet. nihil aute n̄ ꝓ hibet contraria ineſſe eidem ẜm diuerſa. ¶O nonum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ vitia ⁊ pctā diuerſificentur ſpē ẜm di uerſas circumſiantias. qꝛ vt dicit Diony. iiij. c. de diui. no. malū cōtingit ex ſingularibꝰ defectibꝰ. ſingulares au tē defectus ſunt corruptiones ſingulariū circūſtantiarū. ergo ex ſingulis circūſtantijs corruptis ſingule ſpēs pec catoꝝ ꝯſequunt̉. ¶ Pre. Pct̄a ſunt qͥdam actꝰ hūani. ſꝫ actus hūani interdū accipiunt ſpēm a circūſtantijs vt ſu pra habitū ē. gͦ pctā differūt ſpē ẜm ꝙ diuerſe circūſtan tie corrumpunt̉. ¶ Pre. Diuerſe ſpes gule aſſignant̉ ẜꝫ ꝑticulas que in hoc verſiculo cōtinent̉. Preꝓꝑe laute ni mis ardenter ſtudioſe. hec aūt pertinēt ad diuerſas circū ſtātias. nā p̄proꝑe ē anteqͣꝫ oꝑtet. nimis plꝰ qͣꝫ oꝑtet. ⁊ idē pꝫ ī alijs. gͦ ſpēs pctī diuerſificant̉ ẜm diuerſas circūſtan tias. ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ phūs dic̄ ī. iij. ⁊. iiij. eihi. ꝙ ſingl̓a vitia peccāt agēdo plus qͣꝫ oꝑtet ⁊ qn̄ n̄ oꝫ. ⁊ ſil̓r ẜm oēs alias circumſiātias. non gͦ ẜm hoc diuerſificātur peccatorum ſpēs. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut dictum eſt vbi occurrit aliud moriuum ad peccandum. ibi eſt alia peccati ſpeciēs qꝛ motiuū ad peccādū ē finis ⁊ obiectū. contīgit aūt qn̄qꝫ

Queſtio LXXIII
ꝙ in corruptionibꝰ diuerſaꝝ circūſtātiaꝝ ē idē motiuū. ſi cut illiberalis ab eodē mouet̉ ꝙ accipiat qn̄ nō oportet. et vbi nō oportet. ⁊ plus qͣꝫ oportet. ⁊ ſimiliter de alijs circū ſtantijs. hoc enī facit ꝓpter inordinatū appetitū pecunie cōgregande. ⁊ in talibꝰ diuerſaꝝ circūſtantiaꝝ corruptio nes nō diuerſificant ſpēs peccatoꝝ. ſed ꝑtinēt ad vnam ⁊ eandē pctī ſpēm. Quādoqꝫ vero ꝯtingit ꝙ corruptiones diuerſaꝝ circūſtantiaꝝ ꝓueniūt a diuerſis motiuis. puta ꝙ aliqͥs p̄proꝑe cōmedat. ſpōt ꝓuenire ex hoc ꝙ hō nō po teſt ferre dilationē cibi propter facilē cōſumptionem hu miditatis. ꝙ vero appetat īmoderatū cibū. pōt ꝯtingere ꝓpter virtutē nature potentē ad cōuertendū multū cibū. ꝙ autē aliquis appetat cibos delicioſos. ꝯtingit ꝓpter ap petitū delectatiōis que ē in cibo. vnde in talibus diuerſa rum circūſtantiaꝝ corruptiones inducunt diuerſas pctī ſpēs. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ malū inquantū hmōi priuatio ē. ⁊ ideo diuerſificat̉ ſpē ẜm ea que priuāt̉. ſicut ⁊ cetere pri uationes. ſed pctm̄ nō ſortit̉ ſpēm ex parte priuatiōis vel auerſionis. vt ſupra dictum ē. ſed ex cōuerſione ad obiectū actus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ circūſtantia nūqͣꝫ tranſfert actuꝫ in aliā ſpēm niſi quando ē aliud motiuum. ¶ Ad. iij. di cendū ꝙ in diuerſis ſꝑēbus gule diuerſa ſunt motiua. ſi ¶ Queſtio. LXXIII cut dictū eſt. Einde ꝯſideranduꝫ eſt de cōꝑatione peccatoꝝ ad inuicē. Et circa hoc querunt̉ decē. Primo vtꝝ oīa pctā ⁊ vitia ſint ꝯnexa. Secūdo vtꝝ oīa ſint paria. Tertio vtꝝ graui tas pctōꝝ attendatur ẜm obiecta. Quarto vtrū ẜm dig nitatē virtutis quibꝰ peccata opponunt̉. Quinto vtrum pctā carnalia ſint grauiora qͣꝫ ſpūalia. Sexto vtꝝ ẜm cau ſas pctōꝝ attendat̉ grauitas peccatoꝝ. Septimo vtrum ẜm circūſtantias. Octauo vtꝝ ẜm quantitatē nocumen ti. Nono vtꝝ ẜm cōditionē ꝑſone ī quā peccatur. Decīo vtꝝ ꝓpter magnitudinē ꝑſone peccantis aggrauet̉ pctm̄ O primuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ omnia pctā ſint ꝯnexa. Dicit̉ eniꝫ Iaco. ij. Quicūqꝫ totā legē ſeruauerit. offendat auteꝫ in vno. factus ē oīuꝫ reus. ſed idē ē eē reum omniū māda toꝝ legis qd̓ habere oīa peccata. qꝛ ſicut Ambro. dic̄ pec catū ē tranſgreſſio legis diuine ⁊ celeſtiū inobediētia man datoꝝ. ergo quicūqꝫ peccat vno peccato ſubijcit̉ omnibꝰ pctīs. ¶ Pre. Quodlibet pctm̄ excludit virtutē ſibi op poſitā. ſꝫ qui caret vna virtute caret omnibus. vt patet ex ſupra dictis. ergo qui peccat vno pctō priuat̉ oībꝰ virtuti bus. ſed qui caret virtute hꝫ vitiū ſibi oppoſitū. gͦ qui ha bet vnū peccatū habꝫ oīa peccata. ¶ Pre. Uirtutes ſunt omnes cōnexe que cōueniunt in vno principio. vt ſupra habitū ē. ſed ſicut virtutes ꝯueniūt in vno principio. ita ⁊ peccata. qꝛ ſicut amor dei qui facit ciuitatē dei ē principiū ⁊ radix omniū virtutū. ita amor ſui qui facit ciuitatē ba bylonis ē radix omniū peccatoꝝ. vt pꝫ per Aug. xiiij. d̓ ci ui. dei. gͦ etiā omnia vitia ⁊ peccata ſunt ꝯnexa. ita vt qui vnuꝫ habet habeat oīa. ¶ Sed ꝯtra quedā vitia ſunt ſibi inuicē ꝯtraria. vt pꝫ per phūm in. ij. ethi. ſed impoſſibile ē ꝯtraria ſimul ineſſe eidem. ergo impoſſibile eſt oīa pec cata ⁊ vitia ſibi eſſe inuicem cōnexa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliter ſe habet intentio agentis ẜm virtutē ad ſequendū rōnem ⁊ aliter intentio peccantis ad diuertendū a rōne cuiuſſi bet enī agentis ẜm virtutē intentio ē vt ip̄ius rōnis regu lā ſequat̉. ⁊ iō oīuꝫ virtutū intentio in idē tendit. ⁊ ꝓpter
hoc oēs virtutes hn̄t ꝯnexionē ad inuicē in ratione recta agibiliū que ē prudētia. ſicut ſupra dictū eſt. ſed intentio peccantis nō ē ad hoc ꝙ recedat ab eo qḋ ē ẜm rōnē. ſꝫ po tius qd̓ tendat in aliqd̓ bonū appetibile a quo ſpēm ſorti tur. Hmōi aūt bona in que tendit intēt̓io peccantis a ra tione recedēs ſunt diuerſa. nullā ꝯnexionē habentia ad ī uicē. imo etiā interdū ſunt ꝯtrari a. Cū igit̉ vitia ⁊ peccata ſpēm habeāt ẜm illud ad qd̓ cōuertunt̉. manifeſtū ē ꝙ ẜꝫ illud qd̓ perficit ſpēm pctōꝝ nullā ꝯnexionē habēt pctā ad inuicē. nō enī pctm̄ cōmittit̉ in accedēdo a multitudīe ad vnitatē. ſicut accidit in virtutibꝰ q̄ ſunt annexe. ſed po tius in recedēdo ab vnitatē ad multitudinē. ¶ Ad i. gͦ di cendū ꝙ Iacobo loquit̉ de pctō nō ex ꝑte cōuerſiōis ẜm ꝙ pctā diſtinguunt̉. ſicut dictū ē. ſed loquit̉ de eis ex ꝑte auerſionis. inqͣꝫtū .ſ. hō peccādo recedit a legis mandato oīa aūt legis mandata ſunt ab vno ⁊ eodē. vt ip̄e ibidē di cit. ⁊ iō idē deꝰ cōtennit̉ in oī pctō. ⁊ ex hac ꝑte dicit ꝙ qui offendit ī vno factus ē oīum reꝰ. qꝛ .ſ. vno pctō peccando incurrit pene reatū ex hoc ꝙ cōtennit deū. ex cuiꝰ cōtēptu ꝓuenit oīuꝫ pctōꝝ reatus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. nō ꝑ quēlibet actū pctī tollit̉ virtꝰ oppoſita. nam pctm̄ veniale virtutē nō tollit. pctm̄ aūt mortale tollit vir tutē infuſam inquantū auertit a deo. ſed vnus actꝰ pecca ti etiā mortalis nō tollit habitū virtutis acqͥſite. ſꝫ ſi mul tiplicent̉ actus intm̄ ꝙ generet̉ cōtrarius habitꝰ. excludi habitꝰ virtutis acquiſite. qua excluſa excludit̉ prudentia qꝛ cū hō agit cōtra quācūqꝫ virtutē agit cōtra prudentiā ſine qua nulla virtus moralis eē pōt. vt ſupra habitū eſt ⁊ iō ꝑ cōſequēe excludunt̉ oēs virtutes morales qͣꝫtum ad perfectū ⁊ formale eſſe virtutis qd̓ habēt ẜm ꝙ parti cipant prudentiā. remanēt tn̄ inclinationes ad actꝰ virtu tū nō habētes rōnem virtutis. ſed nō ſequit̉ ꝙ ꝓpter hoc hō incurrat oīa vitia vel pctā. Primo quidē qꝛ vni virtu ti plura vitia opponunt̉. ita ꝙ virtus pōt priuari ꝑ vnum eoꝝ. etiā ſi alteꝝ eorū nō adſit. Scd̓o qꝛ pctm̄ directe op ponit̉ virtuti quātū ad inclinationē virtutis ad actuꝫ. vt ſupra dictū ē. vnde remanentibꝰ aliquibꝰ inclinationibꝰ virtuoſis nō pōt dici ꝙ hō habeat vitia vel pctā oppoſita. Ad. iij. dd̓m ꝙ amor dei ē cōgregatiuꝰ inqͣꝫtū affectuꝫ hoīs a multis ducit in vnum. ⁊ iō virtutes q̄ ex amore dei cauſant̉ cōnexionē habēt. ſed amor ſui diſgregat affectuꝫ hoīs ī diuerſa. ꝓut .ſ. hō ſe amat appetendo ſibi bona tēpo ralia que ſunt varia ⁊ diuerſa. ⁊ iō vitia ⁊ pctā que cauſan tur ex amore ſui non ſunt connexa. D ſecūdū ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ oīa pct̄ā ſint paria. Hoc enī eſt pec care facere qd̓ nō licet. ſed facere quod nō licet vno ⁊ eodē modo in oībꝰ rep̄hendit̉. ergo peccare vno ⁊ eodē mō re prehendit̉. nō ergo vnū pctm̄ ē alio grauiª ¶ Pre. Om̄e pctm̄ cōſiſtit ī hoc ꝙ hō tranſgredit̉ regulā rōnis. q̄ ita ſe hꝫ ad actus hūanos ſicut regula linearis in corꝑalibꝰ re bus. gͦ peccare ſil̓e ē ei quod ē lineas trāſilire. ſꝫ lineas trā ſilire ē equaliter ⁊ vno mō. etiā ſi aliqͦs longiꝰ recedat vel ꝓpinquius ſtet. qꝛ priuatiōes nō recipiūt magis vel mi nus. gͦ oīa pctā ſunt eqͣlia. ¶ Pre. Pecca ta virtutibꝰ op ponunt̉. ſꝫ oēs virtutes eqͣles ſunt vt Tulliꝰ dicit in pa radoxis. gͦ oīa pct̄ā ſunt paria. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ dn̄s dic̄ ad Pilatū Ioh. xix. Qui tradidit me tibi maiꝰ pctm̄ hꝫ. ⁊ tn̄ cōſtat ꝙ pilatꝰ aliqd̓ pctm̄ habuit gͦ vnū pctm̄ ē maiuſ alio. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ opīo ſtoycoꝝ fuit quā Tulliꝰ ꝓſeqͥt̉ ī paradoxis. ꝙ omnia pctā ſūt paria. ⁊ ex hoc etiā deriuatꝰ

Queſtio LXXIII
ē quorundā hereticoꝝ error qui ponētes omnia pctā eſſe paria. dicn̄t etiā penas inferni eē pares. ⁊ qͣꝫtum ex verbis Tullij ꝑſpici pōt. ſtoyci ducebant̉ ex hoc ꝙ cōſiderabant pctm̄ ex ꝑte priuationis tm̄ ꝓut .ſ. eſt receſſus a rōne. Un̄ ſimpliciter eſtimātes ꝙ nulla priuatio ſuſciꝑet magis et minus. poſuerunt omnia pct̄a eē paria. Sed ſiqͥs diligē ter cōſideret inueniet duplex priuationū genꝰ. Eſt eniꝫ q̄ dam ſimplex ⁊ pura priuatio. qͥ cōſiſtit quaſi in corruptu eē ſicut mors eſt priuatio vite. ⁊ tenebra ē priuatio luīs. ⁊ tales priuatiōes nō recipiūt magis ⁊ minꝰ. qꝛ nihi l reſi duū eſt de habitu oppoſito. vn̄ nō minꝰ eſt mortuus ali quis primo die mortis ⁊ tertio vel quarto qͣꝫ poſt annuꝫ qn̄ iā cadauer fuerit reſolutū. ⁊ ſil̓iter nō eſt magis tene broſa domus ſi lucerna ſit oꝑta pluribꝰ velaminibꝰ qͣꝫ ſi ſit oꝑta vno ſolo velamine totū lumen ītercludente. Eſt aūt alia priuatio nō ſimplex. ſed aliqͥd retinēs de habitu oppoſito. q̄ quidem priuatio magis ꝯſiſtit in corrūpi qͣꝫ ī corruptū eſſe ſicut egritudo q̄ priuat debitā ꝯmenſuratio nem humoꝝ. ita tn̄ ꝙ aliqͥd eiꝰ remaneat. alioqͥn non re maneret aīal viuū. ⁊ ſimile eſt de turpitudine ⁊ alijs hu iuſmodi. Hmōi aūt priuatiōes recipiūt magis ⁊ minus ex ꝑte eiꝰ qd̓ remanet de habitu ꝯtrario. multuꝫ .n. refert ad egritudinē vel turpitudinē vtꝝ plus vel minus a de bita ꝯmenſuratione humanoꝝ vel mēbroꝝ recedat̉. ⁊ ſil̓i dicendū ē de vitijs ⁊ pctīs. ſic .n. in eis priuat̉ debita ꝯmē ſuratio rōnis vt nō totaliter ordo rōnis tollat̉ alioqͥn ma lū ſi ſit integrū deſtruit ſeipſū. vt dr̄ in. iiij. ethi. nō enim poſſet remanere ſubſtantia actꝰ vel affectio agentis niſi aliquid remaneret de ordine rōniſ. ⁊ iō multū intereſt ad grauitatē pctī. vtrū plus vel minus recedat̉ a rectitudine rōnis. ⁊ ẜm hoc dicendū ē ꝙ nō omnia pctā ſunt pariaI Ad i. gͦ dd̓. ꝙ pct̄ā ꝯmittere nō licet ꝓpter aliquā deordi nationē quā habēt. vn̄ illa q̄ maiorē deordinationē conti nent ſunt magis illicita. ⁊ ꝑ cōſequēs grauiora peccata. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ rō illa ꝓcedit de peccato ac ſi eēt priua tio pura. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ virtutes ſūt ēquales ꝓportio nabiliter in vno ⁊ eodē. tn̄ vna virtus p̄cedit aliā digni tate ẜm ſuā ſpēm. ⁊ vnus etiā hō ē alio virtuoſior ī eadē ſpē virtutis. vt ſupra habitū ē. ⁊ tn̄ ſi virtutes eēt pareſ nō ſequeret̉ vitia eē paria. quia virtutes habēt connexio nem non autem vitia ſeu peccata. D tertium ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ peccatoꝝ grauitas nō varietur ẜm obiecta. Grauitas enī peccati ꝑtinet ad modū vel quali tatem ipſius peccati. ſed obiectū ē materia ip̄ius peccati. gͦ ẜm diuerſa obiecta peccatoꝝ grauitas nō variatur. Pre. Grauitas peccati ē intentio malicie ipſius. peccatū aūt nō hꝫ rōnem malicie ex ꝑte cōuerſionis ad propriuꝫ obiectū. qd̓ eſt quoddā bonū appetibile. ſed magis ex ꝑte auerſionis. gͦ grauitas peccatoꝝ nō variat̉ ẜm diuerſa ob iecta. ¶ Pre. Peccata q̄ habēt diuerſa obiecta ſunt di uerſorū generū. ſed ea q̄ ſunt diuerſoꝝ geneꝝ nō ſunt cō ꝑabilia. vt probat̉ in .vij. phiſicoꝝ. gͦ vnū pctm̄ nō ē gra uius altero ẜm diuerſitatē obiectoꝝ. ¶ Sed contra. pec cata recipiunt ſpēm ex obiectis. vt ex ſupra dictis pꝫ. ſed aliquorū peccatoꝝ vnū ē grauius altero ẜm ſuaꝫ ſpem. ſi cut homicidiū furto. gͦ grauitas peccatoꝝ differt ẜm obie cta. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupradictis pꝫ. grauitas pecca toꝝ differt eo mō quo vna egritudo ē alia grauior. ſic̄ eniꝫ bonū ſanitatis cōſiſtit in quadā cōmenſuratione humo rū ꝑ cōueniētiam ad naturā aīalis. ita bonū virtutis cōſiſtit in quadā cōmenſuratiōe hūani actus ẜm ꝯuenien tiam ad regulā rōnis. Manifeſtū eſt aūt ꝙ tanto eſt gra uior egritudo quāto tollit̉ debita humanoꝝ cōmenſura tio ꝑ ꝯmenſurationē prioris prīcipij. ſicut egritudo que ꝓuenit in corpore hūano ex corde qd̓ eſt principiū vite. vl̓ ex aliquo qd̓ appropinquat cordi ꝑiculoſior ē. vnd̓ opor tet etiā ꝙ peccatū ſit tanto grauius qͣꝫto deordinatio con tingit circa aliqd̓ principiū qd̓ ē prius in ordine rationis ratio aūt ordinat oīa imagibilibꝰ ex fine. ⁊ iō quāto pecca tū cōtingit in actibꝰ hūanis ex altiori fine tanto peccatuꝫ ē grauius. obiecta aūt actuū ſūt fines eoꝝ. vt ex ſupra di ctis pꝫ. ⁊ iō ẜm diuerſitatē obiectorū attendit̉ diuerſitas grauitatis in peccatis. ſicut pꝫ ꝙ res exteriores ordinant̉ ad hominē ſicut ad finē. hō aut ordinat̉ vlteriꝰ in deū. ſic̄ in finē. vnde peccatū qd̓ eſt circa ipſam ſubſtantiā hoīs. ſicut homīcidiū ē grauius pctō qd̓ eſt circa res exteriores. ſicut furtū. ⁊ adhuc ē grauiꝰ peccatū qd̓ īmediate contra deū cōmittitur. ſicut infidelitas. blaſphemia ⁊ hmōi. ⁊ in ordine quorūlibet hoꝝ peccatoꝝ vnū peccatū ē grauiꝰ alte ro ẜm qd̓ ē circa aliquid prīcipalius vel minus prīcipale. Et qꝛ peccata habēt ſpēm ex obiectis. ⁊ dr̄ia grauitatis q̄ attendit̉ penes obiecta ē prima ⁊ principalis. quaſi cōſe quēs ſpēm. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m. ꝙ obiectum ⁊ ſi ſit materia circa quā terminat̉ actus. habet tn̄ rōnem finis ẜm ꝙ ītē tio agentis fertur in ipſum. vt ſupra dictū eſt. forma aūt actus moralis dependet ex fine vt ex ſuꝑioribus patet Ad. ij. dd̓m ꝙ ex ip̄a indebita cōuerſione ad aliqd̓ bonuꝫ cōmutabile ſequit̉ auerſio ab in cōmutabili bono. ī qua ꝑficitur rō mali. ⁊ iō oportet ꝙ ẜm diuerſitatē eoꝝ q̄ per tinent ad cōuerſionē ſequat̉ diuerſa grauitas malicie in peccatis. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ oīa obiecta humanoꝝ actuuꝫ habent ordinē ad inuicē. ⁊ ideo oēs actus hūaniˢ quodā modo cōueniunt in vno genere ẜm ꝙ ordināt̉ ad vltimū finē. ⁊ ideo nihil prohibet omnia pcta eſſe comparabilia. D quartum ſic proce ditur. Uidetur ꝙ grauitas peccatoꝝ nō differat̉ ẜm dignitatē virtutum quibus peccata opponunt̉. vt ſu pra maiori virtuti grauius peccatū opponat̉. qꝛ vt dicit̉ Prouer. xv. In abundanti iuſticia virtus maxima eſt. ſicut aūt dicit dn̄s Matth. v. Abundans iuſticia cohibet irā. que ē minus peccatū qͣꝫ homicidiū qd̓ cohibet minor iuſticia. gͦ maxime virtuti opponit̉ minimū peccatum F Pre. In. ij. ethi. dicit̉ ꝙ virtus ē circa difficile ⁊ bonum ex quo videt̉ ꝙ maior virtus ſit circa magis difficile. ſed minus eſt peccatum ſi hō deficiat in magis difficili qͣꝫ ſi deficiat in minus difficili. ergo maiori virtuti minus pec catum opponitur. ¶ Preterea. Charitas eſt maior vir tus quam fides ⁊ ſpēs. vt dicitur. i. ad Coꝝ. xiij. Odium aūt qd̓ opponit̉ charitati eſt minus peccatū qͣꝫ infidelitas vel deſperatio. q̄ opponunt̉ fidei ⁊ ſpei. ergo maiori virtu ti opponitur minus peccatum. ¶ Eed ꝯtra eſt qd̓ phūs dicit in. viij. ethi. ꝙ peſſimū optimo ꝯtrariū eſt. optimuꝫ autē in moralibꝰ eſt maxima virtus. peſſimū autē grauiſ ſimuꝫ peccatum. gͦ maxime virtuti opponit̉ grauiſſimum peccatū. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ virtuti opponitur aliquod pecca tum. vno quidē mō principaliter ⁊ directe. quod ſ eſt cir ca idem obiectum. nam cōtraria circa idem ſūt. ⁊ hoc mo do oportet ꝙ maiori virtuti opponatur grauius peccatuꝫ ſicut enim ex parte obiecti attendit̉ maior grauitas pecca ti. ita etiam maior dignitas virtutis. vtrumqꝫ eniꝫ ex ob iecto ſpeciem ſortitur. vt ex ſupra dictis patet. vn̄ oportet

Queſtio LXXIII
ꝙ maxime virtuti directe cōtrarietur maximuꝫ peccatuꝫ qͣſi maxime ab eo diſtās in eodē genere. Alio modo pōt conſiderari oppoſitio virtutis ad peccatū ẜm qͣndam extē ſionem virtutis cohibentis peccatū. qͣnto eniꝫ fuerit vir tus maior. tanto magis elongat homineꝫ a peccato ſibi cōtrario. ita ꝙ nō ſolū ip̄m peccatū. ſed etiam inducentia ad peccatum. cohibet. ⁊ ſic manifeſtuꝫ eſt ꝙ qͣnto aliqua virtus fuerit maior. tāto etiā minora peccata cohibet. ſic̄ etiam ſanitas quāto fuerit maior. tāto etiā minores diſ creꝑantias excludit. ⁊ ꝑ hūc modū maiori virtuti minuſ peccatū opponit̉ ex ꝑte effectus. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ratio illa procedit de oppoſitiōe que attēditur ẜm cohibitiōem peccati. ſic enim abūdans iuſticia etiā minora peccata cō hibet. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ maiori virtuti que ē cira bonuꝫ magis difficile cōtrariatur directe peccatū. quod eſt circa malum magis difficile. vtrobiqꝫ eniꝫ inuenit̉ quedā emi nentia ex hoc ꝙ oſteudit̉ voluntas procliuior in bonū vel in malum ex hoc ꝙ difficultate nō vincit̉. Ad. iij. dd̓m ꝙ charitas nō ē quicūqꝫ amor. ſed amor dei. vnde nō oppo nitur ei quodcūqꝫ odium directe. ſed odiuꝫ dei. quod eſt rauiſſimum peccatorum. D quintuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ peccata carnalia nō ſint minoris culpe qͣꝫ peccata ſpūalia. Adulteriū enim grauius pecca tum eſt qͣꝫ futurum. Dicitur .n. ꝓuer. vi. Nō grandis eſt culpe cū quis furatus fuerit. qui aūt adulter eſt ꝓpter cor dis inopiaꝫ. ꝑdet animā ſuaꝫ. ſed furtū ꝑtinet ad auarici am que eſt peccatuꝫ ſpūale. adulteriū autem ad luxuriaꝫ que eſt peccatū carnale gͦ peccata carnalia ſunt maioris culpe. ¶ Pre. Augꝰ dicit ſuꝑ Leuitꝭ. ꝙ dyapolus maxīe gaudet de peccato luxurie ⁊ idoſatrie. ſꝫ de maiori culpa magis gaudet. gͦ cū luxuria ſit peccatū carna le. videtur ꝙ peccata carnalia ſint maxime culpe. ¶ Pre. phūs ꝓbat in. vij. ethicoꝝ. ꝙ incōtinens ꝯcupiſcētie eſt turpior qͣꝫ in continens ire. ſed ira eſt peccatum ſpūale ẜm Greg. xxxi. Moral̓. cōcupiſcentia autē ꝑtinet ad peccata carna ia. gͦ peccatum carnale ē grauius qͣꝫ peccatum ſpūale ¶ Sed cōtra ē qd̓ Gregꝰ dic̄ ꝙ pctā carnalia ſūt minoris culpe ⁊ maioris īfamie qͣꝫ ſpūalia. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ pctā ſpūalia ſūt maioris culpe qͣꝫ peccata carnalia. quod nō ē ſic intelligē dum quaſi quodlibet peccatum ſpūale ſit maioris culpe quolibet peccato carnali. ſed quia cōſiderata hac ſola dif ferentia ſpūalitatis ⁊ carnalitatis grauiora ſunt qͣꝫ cete ra peccata ceteris paribus. Cuius ratio triplex pōt aſſig nari. Prima quidem ex ꝑte ſubiecti. naꝫ peccata ſpūalia pertinent ad ſpiritum. cuius eſt conuerti ad deum ⁊ ab eo auerti. peccata vero carnalia conſūmantur in delecta tione carnalis appetitus. ad queꝫ principaliter ꝑtinet ad bonum corꝑale conuerti. ⁊ ideo peccatum carnale in qͣꝫtū hmōi plus habet de conuerſione. propter quod etiam eſt maioris ad heſionis. ſed peccatum ſpūale habet plus de auerſione. ex qua procedit ratio cuſpe. ⁊ ideo peccatuꝫ ſpi rituale inquātum huiuſmodi eſt maioris culpe. Secun da ratio poteſt ſumi ex ꝑte eius in quē peccat̉. nam pecca tum carnale inquātum hmōi eſt in corpus ꝓpriuꝫ. qd̓ eſt minus diligendum ẜm ordinem charitatis qͣꝫ deus ⁊ ꝓ ximus in quos peccatur per peccata ſpūalia. ⁊ ideo pecca ta ſpiritualia inquātum hmōi ſunt maioris culpe. Ter tia ratio poteſt ſumi ex parte motiui. quia quāto eſt gra uius impulſiuum ad peccandum. tanto homo minus peccat. vt in fra dicetur. peccata autem carnalia habēt vehementius impulſiuū .i. ipſam concupiſcentiam carnis nobis īnatam. ⁊ ideo peccata ſpiritualia inquātuꝫ hmōi ſunt maioris culpe. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ adulterium nō ſo lum pertinet ad peccatum luxurie. ſed etiam pertinet ad peccatum iniuſticie. ⁊ qͣꝫtum ad hoc poteſt ad auariciam reduci. vt gloſa dicit ad Eph. v. ſuꝑ illud Omnis forni cator aut ī mundus aut auarus. ⁊ tunc grauius eſt adul terium qͣꝫ furtuꝫ quāto homini carior eſt vxor qͣꝫ res poſ ſeſſa. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ diabolus dicitur maxime gaudere de peccato luxurie. quia eſt maxime ad herentie. ⁊ diffi cile ab eo homo poteſt eripi. īſatiabilis eſt .n. delectabilis appetitus. vt phūs dicit in. iij. Ethicoꝝ. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſic̄ phūs dic̄. turpior ē eē Hꝯtinētē ꝯcupiſcētie qͣꝫ ī ꝯtinē te ire qꝛ minꝰ ꝑticipat de rōe. ⁊ ẜꝫ hoc etiā dic̄ ī. iij. Ethi. ꝙ peccata intemperantie ſunt maxime exprobrabilia. qꝛ ſunt circa illas delectationes que ſunt cōmunes nobis ⁊ brutis. vn̄ quodāmō ꝑ iſta peccata homo brutalis red pit̉. ⁊ inde eſt ꝙ Gregꝰ dicit ꝙ ſunt maioris infamīe. ¶ D ſextum ſic procedi tur. Uidetur ꝙ grauitas peccatorum non atten datur ẜm peccati cauſam. Quanto .n. peccati cauſa fue rit maior. tanto vehementius mouet ad peccandum. ⁊ ita difficilius poteſt ei reſiſti. ſed peccatum diminuit̉ ex hoc ꝙ ei difficilius reſiſtit̉. hoc .n. ꝑtinet ad infirmitateꝫ pecca tis vt non facile reſiſtat peccato peccatuꝫ autem quod ē ex infirmitate leuius iudicatur nō ergo peccatum habet grauitatē ex parte ſue cāe ¶ Pre. ꝯcupiſcentia eſt genera lis q̄daꝫ cauſa peccati. vn̄ dicit glo. ſuꝑ illud Ro. vij. na concupiſcentia neſciebaꝫ ⁊c̄. Bona eſt lex q̄ duꝫ cōcup ſ centiam ꝓhibet omne malumꝓhicet. ſꝫ qͣnto homo fue rit victus maiori cōcupiſcentia. tā to eſt minus peccatum. grauitas ergo peccati diminuitur ex magnitudine cauſe ¶ Pre. ſicut rectitudo rationis eſt cauſa virtuoſi actus. ita defectus rationis videtur eſſe cauſa peccati. ſꝫ defectuſ rationis quanto fuerit maior. tāto eſt minus peccatū. ītm̄ ꝙ qui caret vſu ratiōis oīno excuſetur a peccato. ⁊ qui ex ignorantia peccat leuius peccat. ergo grauitas peccati no augetur ex magnitudine cauſe. ¶ Eed contra multipli cata cauſa multiplicatur effectuſ. gͦ ſi cauſa peccati maior fuerit peccatum erit grauius. Rn̄. dd̓m ꝙ in genere pec cati ſicut et ī qͦlibet alio genere poteſt accipi duplex cauſa Una que eſt per ſe ⁊ propria cauſa peccati. que eſt ipſa voluntas peccandi. comꝑatur .n. ad actum peccati ſicut arbor ad fructuꝫ. vt dicitur in glo ſuꝑ illud Matth. vij. Nō poteſt arbor bona fructus malos facere. ⁊ hmōi cau ſa qͣnto fuerit maior. tanto peccatuꝫ erit grauius. quanto enim voluntas fuerit maior ad peccandum. tanto homo grauius peccat Alie vero cauſe peccati accipiuntur quaſi extrinſece ⁊ remote. ex quibus .ſ. voluntas inclinatur ad peccandum Et in his cauſis eſt diſtinguendum. Que dā. enim harum inducunt voluntatem ad peccandum ẜm ipſam naturam volūtatis. ſicut finis quod ē ꝓpriuꝫ obiectū volūtatis. et ex tali cauſa auget̉ pctm̄. grauiꝰ eniꝫ peccat cuius volūtas exintentione prioris finis īclinatur ad peccandum. Alie vero cauſe ſunt que īclinant volun tatem ad peccandum preter naturā ⁊ ordinem ipſius vo luntatis. que nata eſt moueri libere ex ſeipſa ẜm iudiciuꝫ rationis. vnde cauſe que diminuunt iudicium rationis ſicut ignorantia vel que diminuūt liberum motum vo luntatis. ſicut infirmitas vel violentia aut inetus aūt ali quid hmōi diminuunt peccatum ſicut ⁊ diminuunt vo A

Queſtio LXXIII
luntarium. intm̄ ꝙ ſi actus ſit omino inuoluntarius nō habet rationē peccati. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ obiectio illa procedit de cauſa mouente extrinſeca que diminuit volū tarium. cuius quidem cauſe augmentum diminuit pec catum vt dictuꝫ ē. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝙ ſi ſub ꝯcupiſcētia inclu datur etiā ipſe motꝰ volūtatis. ſic vbi ē maior cōcupiſcen tia eſt maius peccatum. Si vero cōcupiſcentia dicatur paſſio quedā q̄ eſt motus vis ꝯcupiſcibilis. ſic maior cō cupiſcentia p̄cedens iudicium rationis ⁊ motū volunta tis diminuit peccatum. qꝛ qui maiori cōcupiſcētia ſtimu latus peccat cadit ex grauiori temptatione. vn̄ minus ei imputatur. Si ꝟo cōcupiſcentia ſic ſumpta ſequat̉ iudi ciuꝫ rationis ⁊ motū voluntatis. ſic vbi ē maior concu piſcentia ē maius peccatū. īſurgit .n. interdū maior cōcu piſcentie motus ex hoc ꝙ voluntas ineffrenate tendit in ſuum obiectum. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio illa procedit de cauſa que cauſat inuoluntariū. ⁊ hec diminuit peccatum vt dictum eſt. A ſeptimū ſic procdi. 2 tur. Uidetur ꝙ circūſtantia non aggrauet pecca tum. Peccatum .n. habet grauitateꝫ ex ſua ſpecie. circum ſtantia autem nō dat ſpeciē peccato. cū ſit quoddā accn̄s eius. gͦ grauitas peccati nō cōſideratur ex circumſtantia. ¶ Pre. aut circum ſtantia eſt mala. aut nō. ſi circūſtan tia mala eſt. ip̄a per ſe. cauſat qͣndā ſpecieꝫ mali. ſi vero nō ſit mala. nō habet vnde augeat malū. gͦ circūſtātia nullo modo auget peccatum. ¶ Pre. malicia peccati eſt ex ꝑte auerſionis. ſed circūſtantie cōſequūtur peccatū ex ꝑte cō uerſionis. gͦ non augent maliciam peccati. ¶ Sed con tra eſt ꝙ ignorantia circūſtantie diminuit peccatum. qui enim peccat ex ignorantia circumſtantie meretur veniaꝫ. vt dicit̉ in. iij. ethicoꝝ hoc autem nō eſſet niſi circūſtantia aggrauaret peccatum gͦ circūſtantia peccatū aggrauat ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vnūc uodqꝫ ex eodē natuꝫ eſt augeri ex quo cauſatur. ſicut phūs dicit de habitu virtutis in. ij. ethi. Manifeſtū eſt aūt ꝙ peccatū cauſat̉ ex defectu alicuius circumſtantie. ex hoc .n. recedit̉ ab ordine rationis ꝙ ali quis in operando nō obſeruat debitas circumſtātias. vr̄ manifeſtū ē ꝙ peccatū natū ē aggrauari per circūſtātiaꝫ Sꝫ hoc quid ē cōtingit tripl̓r Uno qͥdē mō inqͣꝫtū circū ſtantia tranſfert in aliud genus peccati. ſicut peccatū for nicationis conſiſtit in hoc ꝙ homo accedit ad nō ſuam. ſi autem addatur hec circūſtantia vt illa ad quaꝫ accedit ſi alterius vxor. tranſfertur iam in aliud genus peccati. ſcꝫ in īiu ſticiaꝫ. inqͣꝫtum homo vſurpat reꝫ alteriꝰ. ⁊ ẜm hoc adulteriū eſt grauius peccatuꝫ qͣꝫ fornicatio. Aliqn̄ vero circumſtantia non aggrauat paccatū quaſi trahēs in ali ud genus peccati. ſed ſolum qꝛ multiplicat rationem pec cati. ſicut ſi ꝓdigus det qn̄ non debet. ⁊ cui nō debet mul tiplicius peccat eodem genere peccati. qͣꝫ ſi ſolū det cui n̄ debet. ⁊ ex hocip̄o peccatum ſit grauiꝰ. ſicut etiā egritudo ē grauior que plures partes corꝑis inficit. Un̄ ⁊ Tulliuſ dicit in paradoxis ꝙ in patris vita violāda multa peccan tur. violat̉ .n. is qui ꝓ creauit. q̄ aluit. qͥ erudiuit. qͥ in ſede ac domo atqꝫ in reꝫ publicam collocauit. Tertio mō cir cūſtantia aggrauat peccatum ex eo ꝙ auget deformitatē ꝓueniēteꝫ ex alia circūſtātia. ſicut acciꝑe alienū cōſtituit peccatum furti. ſi aūt addatur hec circumſtātia vt multuꝫ accipiat de alieno. erit peccatuꝫ grauiꝰ. qͣꝫuis acciꝑe mul tū vel parū de ſe nō dicat rationem boni vel mali. ¶ Ad i. gͦ dd̓m ꝙ aliqua circumſtantia dat ſpeciē actui morali
vt ſupra habitū ē. ⁊ tn̄ circūſtantia q̄ non dat ſpeciem po teſt aggrauare peccatum. qꝛ ſicut bonitas rei non ſolū pē ſat̉ ex ſua ſpē. ſed etiam ex aliquo accidēte. ita malicia ac tus nō ſolū penſat̉ ex ſpē actus. ſꝫ etiā ex circumſtantia. Ad. ij. dd̓m ꝙ vtroqꝫ mō circūſtantia poteſt aggrauare peccatum. ſi .n. ſit mala nō tn̄ ꝓpter hoc oportet ꝙ conſti tuat ſpeciem peccati. pōt .n. eadē ratione malicie in eadeꝫ ſpecie. vt dictum ē. ſi aūt nō ſit mala. pōt aggrauare pec catum in ordine ad maliciam alterius circūſtantie. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ratio debet ordinare actū nō ſolū qͣꝫtuꝫ ad ob iectum. ſed etiam qͣꝫtuꝫ ad omnes circumſtantias. ⁊ idco auerſio quedam a regubi rationis attenditur ẜm corrup tionem cuiuſlibet circumſtantie. puta ſi aliquis oꝑet̉ qn̄ nō debet. vel vbi non debet. ⁊ hmōi auerſio ſufficit ad ra tionē mali. hanc aūt auerſionē aregula rationis ſequitur auerſio a deo. cui debet homo ꝑ rectā ratiōem coniungi. D octauū ſic procedi tur. Uidetur ꝙ grauitas peccati non augeat̉ ẜm maius nocumentū. Nocumētū .n. ē quidā euentꝰ ꝯn̄s ac tū peccati. ſꝫ eueutꝰ ſequēs nō addit ad bonitatē vel mali ciam actꝰ. vt ſupͣ habitū eſt. gͦ peccatuꝫ nō aggrauat̉ prop ter maius nocumētum. ¶ Pre. nocumētū maxime inue nitur in peccatis q̄ ſunt cōtra ꝓximuꝫ. quia ſibijpſi nemo vult nocere. deo aūt nemo pōt nocere. ẜm illud Iob. xxx v. Si multiplicati fuerint iniquitates tue qͥd faciēs con tra illum? homini qui eſt ſil̓is tibi nocebit īpietas tua. ſi gͦ peccatuꝫ aggrauaret̉ ꝓpter maius nocumētū. ſequeret̉ ꝙ peccatū qͦ quis peccat in ꝓximum eſſet grauius pecca to qͦ quis peccat in deuꝫ vel in ſeip̄ꝫ. ¶ Pre. maius no cumentū īfertur alicui cū priuatur vita gr̄e qͣꝫ cū priuat̉ vita nature. qꝛ vita gr̄e ē melior qͣꝫ vita nature. ītm̄ ꝙ hō debet vitā nature ꝯtemnere ne amittat vitā gr̄e. ſꝫ hōqͥ ī ducit aliquā mulierem ad fornicādū. qͣꝫtū ē d̓ ſe priuat eā vita gr̄e īducēs eā ad pctm̄ mortale. ſi gͦ pctm̄ eēt grauius ꝓpter maiꝰ nocumētū. ſeq̄ret̉ ꝙ ſimplex fornicator grauiꝰ peccaret qͣꝫ homicida qd̓ ē māifeſte falſū n̄ gͦ pctm̄ ē gra uiꝰ ꝓpter maius nocumentū. Sꝫ cōtra ē qd̓ Augꝰ dicit ī iij. de. li. arbitrio. Quia vitiū nature aduerſat̉. tātū addit̉ malicie vitioꝝ qͣntū ītegritas naturaꝝ minuit̉. ſꝫ diminu tio ītegritatis nature ē nocūmētū. gͦ tāto grauiꝰ eſt pctm̄ qͣnto maiꝰ ē nocum̄iū ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ nocumētū tripliciter ſe hr̄e pōt ad pctm̄. Qn̄qꝫ .n. nocumētū qd̓ ꝓuēit ex pctō ē p̄uiſū ⁊ ītentū. ſicut cū aliqͥs aliqͥd oꝑat̉ animo nocēdi alteri vt homicida vl̓ fur. ⁊ tūc directe quātitas nocumē ti adauget grauitatē pctī. qꝛ tūc nocumētū ē ꝑ ſe obiectū pctī. Qn̄qꝫ aūt nocum̄tū ē p̄uiſū ſꝫ n̄ ītentū. ſic̄ cū aliqͥs trāſiēs ꝑ agrū vt ꝯpēdioſꝰ vadat ad fornicandū. īfert no cum̄tū hiſ q̄ ſūt ſemīata ī agro ſciēter. lꝫ n̄ aīo nocēdi ⁊ ſit etiā qͣꝫtitas nocūm̄ti aggrauat pctm̄. ſꝫ īdirecte. īqͣꝫtuꝫ .ſ. ex volūtate multū īclinata ad peccādū ꝓcedit ꝙ aliqͥs nō p̄termittat facere damnū ſibi vl̓ alij qd̓ ſimpl̓r nō vellet Qn̄qꝫ aūt nocum̄tū nec ē p̄uiſū nec ītētū ⁊ tūc ſi ꝑ accn̄s ſe habeat ad pctm̄. n̄ aggrtauat pctm̄ directe ſꝫ ꝓpt̓ negli gētiā ꝯſiderādi nocum ēta q̄ ꝯſeqͥ poſſēt. īputātur hoī ad penā mala q̄ eueniūt p̄ter eius īieſiōeꝫ. ſi dabat oꝑā rei illicite. Si vero nocumētū ꝑ ſe ſeqͣtur ex actu pctī. lꝫ non ſit intētuꝫ nec p̄uiſū directe pctm̄ aggrauat. qꝛ q̄cūqꝫ ꝑ ſe ꝯſequūt̉ ad pctm̄. ꝑtinēt qͦdāmō ip̄am pctī ſpēm puta ſi aliqͥs publice fornicet̉. ſeqͥt̉ ſcādalū plurimoꝝ qd̓ qͣꝫuis ip ſe nō ītendat nec forte p̄uideat. directe ꝑ hoc aggrauatur pctm̄. aliter tn̄ videt̉ ſe habere circa nocumētū penale qd̓

Queſtio LXXIII
incurrit ip̄e qͥ peccat. Hmōi aūt nocumētū ſi ꝑ accidens ſe habeat ad actū pctī. ⁊ nō ſit p̄uiſū nec ītentu. nō aggra uat pctm̄. neqꝫ ſeqͥtur maiorē grauitatē pctī. ſicut ſi aliqͥſ currēs ad occidēdū īpingat ⁊ ledat ſibi pedē. Si vero ta le nocumētū ꝑ ſe ꝯſeqͣtur ad actū pctī. licet forte nec ſit p̄ uiſū nec intētū. tūc maiꝰ nocumētū nō facit grauiꝰ pctm̄ ſꝫ ecōuerſo graue pctm̄ īducit grauiꝰ nocumētū. ſic̄ aliqͥs infidelis qui nihil audiuit de penis inferni. grauioreꝫ pe nā in īferno patiet̉ ꝓpeccato homicidij qͣꝫ ꝓ pctō furti. qꝛ n. hoc nec ītendit nec p̄uidit. nō aggrauat̉ ex hoc peccatū ſicut ꝯtingit circa fidelē qͥ ex hocip̄o videtur peccare gra uius ꝙ maiores penas ꝯtēnit vt īpleat volūtatē pctī. ſed grauitas hmōi nocumēti ſolū cauſat̉ ex grauitate pctī. Ad. i. gͦ dd̓ꝫ. ꝙ ſicut etiā ſup̄ dictū ē. cū de bonitate ⁊ ma licia exteriorū actuū ageret̉. euentꝰ ſequēs ſi ſit p̄uiſꝰ ⁊ in tentus addit ad bonitatē vl̓ maliciā actꝰ. ¶ Ad. ij. dd̓ ꝫ. ꝙ qͣꝫuis nocumētū aggrauet pctm̄. n̄ tn̄ ſeqͥtur ꝙ ex ſolo no cumēto pctm̄ aggrauet̉. qͥnimo pctm̄ ꝑe ſe ē grauiꝰ ꝓpter iordinationē. vt ſup̄ dictū ē. vn̄ ⁊ ip̄m nocumētū aggra uat pctm̄ inqͣꝫtū facit actuꝫ eē magis īordinatū. vn̄ nō ſeqͥ tur ꝙ ſi nocumētū maxīe habeat locū in pctīs q̄ ſunt con tra ꝓximū. ꝙ illa pctā ſint grauiſſima qꝛ multo maior in ordinatio inuenitur ī pctīs q̄ ſunt contra deū. ⁊ in quibu dam eoꝝ q̄ ſunt contra ipſuꝫ. ⁊ tn̄ pōt dici ꝙ ⁊ ſi deo nul lus poſſit nocere qͣꝫtū ad eius ſubſtātiā. pōt tn̄ nocumen tū attēptare in his q̄ dei ſūt. ſicut extirpando fidē. violā do ſacra. q̄ ſunt pctā grauiſſima. Sibi etiā aliqͥſ qn̄qꝫ ſciē ter ⁊ violēter īfert nocumētū. ſic̄ patet ī his qͥ ſe īterimūt licet finaliter hoc refrenat ad aliquid bonū apparēs. puta ad hoc ꝙ liberent̉ ab ali qͣ anguſtia ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illa rō nō ſequit̉ ꝓpter duo. Primo qͥdē qꝛ homicida ītendit directe nocumētū ꝓximi. fornicator aūt q̄ ꝓcurat mulierē non ītendit nocumētū. ſed delectatiōeꝫ. Secūdo qꝛ homi cida ē ꝑ ſe ⁊ ſufficiēs cauſa corporalis mortis. ſpiritualis aūt mortis nullꝰ pōt eē alteri cauſa ꝑ ſe ⁊ ſufficiens. quia nullꝰ ſpiritualit̓ morit̉ niſi ꝓpria voluntate peccando. D nonum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ꝓpter ꝯditiōeꝫ ꝑſone in quā peccat̉ pec catū nō aggrauet̉. Si .n. hoc eēt maxīe aggraueret̉ ex hoc ꝙ aliqͥs peccat ī aliquē virū iuſtū ⁊ ſanctu. ſꝫ ex hoc non aggrauat̉ pctm̄. minꝰ .n. edit̉ ex īiuria illata virtuoſus q̄ eq̄nimiter tollerat qͣꝫ alij qͥ etiā īteriꝰ ſcādalizati ledūtur. gͦ ꝯditio ꝑſone in quā peccat̉ nō aggrauat pctm̄. ¶ Pre. ſi cōditio ꝑſone aggrauaret pctm̄. maxīe aggraueret̉ ex ꝓ pinqͥtate. qꝛ ſicut Tulliꝰ dicit ī paradoxis. in ſeruo necan do ſemel peccat̉. ī patris vita violanda multa peccātur. ſꝫ ꝓpinqͥtas ꝑſone ī quā peccat̉ nō videt̉ aggrauare pctm̄. vnuſqͥſqꝫ ſibijpſi maxīe ē ꝓpīquiꝰ. ⁊ tn̄ minꝰ peccat qͥ ali qd̓ damnū ſibi īfert qͣꝫ ſi inferret alteri. puta ſi occideret equū ſuū qͣꝫ ſi occideret equū alteriꝰ. vt patet ꝑ phūm in v. ethi. ergo propinquitas preſone nō aggruat peccatū. Pre. ꝯditio ꝑſone peccātis p̄cipue aggrauat pctm̄ rōne dignitatis vl̓ ſcīe. ẜꝫ illud Sap̄. vi. Potētes potenter tor mēta patient̉. Et Luc. xij. Seruꝰ ſciēs volūtatē dn̄i ⁊ nō faciēs. plagꝭ vapulabit multis. gͦ pati rōne ex ꝑte ꝑſone ī quā peccat̉ magis aggrauaret pctm dignitas ant ſcīa ꝑſo ne ī quā peccat̉. ſꝫ nō videt̉ grauiꝰ peccare qͥ facit iniuriaꝫ ꝑſone ditiori vel potētiori qͣꝫ alicui pauꝑi. qꝛ n̄ ē ꝑſonaꝝ acceptio apud deū. ẜm cuiꝰ iudiciū grauitas pctī pēſatur gͦ ꝯditio ꝑſone ī quā peccat̉ nō aggrauat pctm̄. ¶ Sed contra ē ꝙ ī ſacra ſcriptuxa ſpecialiter vituꝑat̉ pctm̄ qd̓
cōtra ſeruos dei ꝯmittit̉. ſicut dicit̉. iij. Reg. cix. Altaria tua deſtruxerūt. ⁊ ꝓphetas tuos occiderūt gladio. Uituꝑa tur etiā maxīe pctm̄ cōmiſſū in ꝑſonas ꝓpinquas. ẜm illd̓ Michee. vij. Filiꝰ ꝯtumeliā facit pr̄i. filia ꝯſurget aduer ſus mr̄em ſuā. Uituꝑat̉ etiā ſpāliter pctm̄ qd̓ ꝯmittit̉ in ꝑſonas ī dignitate ꝯſtutas. vt patet Iob. xxxiiij. Qui dicit regi apoſtata. qͥ vocat duces īpios. gͦ ꝯditio ꝑſone in quā peccat̉ aggrauat pctm̄. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝑſona ī quaꝫ peccat̉ ē qͥdāmō obiectu pctī. Dictū ē aūt ſupͣ ꝙ prima grauitas pctī attēditur ex ꝑte obiecti. ex qͦ q̄dē tanto atten dit̉ maior grauitas ī pctō qͣꝫto obiectū eiꝰ ē principalior fi nis. fines aūt prīcipales hūanoꝝ actuū: ſūt deus ip̄e hō ⁊ proximus. Quicquid enim facimus propter aliqd̓ horū facimus. quāuis etiam horum trium vnum ſub altero ordinetur. poteſt git̉ ex parte hoꝝ triū ꝯſiderari maior vel minor grauitas in pctō ẜm ꝯditiōeꝫ ꝑſone in quā peccat̉. primo qͥdē ex ꝑte dei. cui tanto magis ali qͦs hō ꝯiūgit̉ qͣꝫ to ē virtuoſior vel deo ſāctior. ⁊ iō ī iuria tali ꝑſone illata magis redūdat ī deū. ẜm illud Zach. ij. Qui vos tetige rit tāgit pupillaꝫ oculi mei. Un̄ pctm̄ ſit grauiꝰ ex hoc ꝙ peccat̉ ī ꝑſonā magis deo ꝯiūctā vl̓ rōne virtutis vl̓ rōne officij. Ex parte etiā ſuijpſius manifeſtum eſt ꝙ tanto aliquis grauius peccat quanto aliquis magis in coniun tam ꝑſonaꝫ ſeu naturali ncc̄itudine. ſeu beneficijs. ſeu qͣ cūqꝫ ꝯiūctiōe peccauerit. qꝛ videt̉ in ſei p̄m magis pecca re. ⁊ ꝓtāto grauiꝰ peccat. ẜꝫ illud Eccl̓. xiiij. Qui ſibi neqͣꝫ ē cui bonꝰ erit. Ex ꝑte ꝟo ꝓximi tāto grauiꝰ peccat̉ qͣnto pctm̄ plures tāgit. ⁊ iō pctm̄ qd̓ fit ī ꝑſonaꝫ publicā. puta regē vl̓ prīcipē qͥ gerit ꝑſonā totiꝰ multitudinis ē grauiꝰ qͣꝫ pctm̄ qd̓ ꝯmittit̉ cōtra vnā ꝑſonā priuatā. vn̄ ſpēaliter dr̄ Exo. xxij. principi populi tui nō maledices. Et ſil̓r īiu ria q̄ fit alicui famoſe ꝑſone videt̉ eē grauior ex hoc ꝙ in ſcandalū ⁊ ī turbatiōeꝫ plurimoꝝ redūdat. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ ille q̄ īfert īiuriā virtuoſo qͣꝫtū ē in ſe turbat euꝫ ⁊ inte riꝰ ⁊ exteriꝰ. ſꝫ ꝙ iſte īteriꝰ nō turbet̉. ꝯtingit ex eiꝰ bonita te q̄ nō diminnit pctm̄ īiuriātis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nocumē tū qd̓ qͥs ſibijip̄i infert ī his q̄ ſubſūt dn̄io ꝓprie volūtatꝭ ſicut ī rebꝰ poſſeſſis. hꝫ minꝰ de pctō qͣꝫ ſi alteri īferat̉ qꝛ ꝓpria volūtate hoc agit. ſꝫ ī his q̇ nō ſuodunt̉ dn̄io volū tatis. ſic̄ ſunt naturalia ⁊ ſpūalia bona. ē grauiꝰ pctm̄ no cumētū ſibijp̄i īferre. grauiꝰ .n. peccat q̄ occidit ſeip̄m qͣꝫ q̇ occidit alterū. Sꝫ qꝛ res ꝓpinquoꝝ nr̄oꝝ nō ſubdunt̉ vo lūtatis noſtre dn̄io. nō ꝓcedit rō qͣꝫtū ad nocumēta rebꝰ illoꝝ illata. ꝙ circa ea minꝰ peccet̉. niſi forte velint vel ra tū habeāt. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ n̄ ē acceptio ꝑſonaꝝ ſi deꝰ gra uiꝰ punit peccātē cōtra excellētiores ꝑſonas. hoc .n. ſit ꝓpt̓ hoc ꝙ hoc redundat in plurium nocumentum. MLI O decimū ſic procedi A tur. Uidet̉ ꝙ magnitudo ꝑſone peccātis non aggrauet peccatum. Homo .n. maxime reddit̉ magnus ex hoc ꝙ deo adherei. ẜm illd̓ Eccl̓. xxv. qͣꝫ magnꝰ ē qͥ īue nit ſapiētiā ⁊ ſcīaꝫ. ſꝫ nō ē ſuꝑ timentē deuꝫ. ſꝫ qͣꝫto aliqͥs magis deo ad heret. tāto minus īputat̉ ei aliqͥd ad pctm̄. Dicit̉ .n. ij. Paral̓. xxx. Dn̄s bonꝰ ꝓiciabit̉ cūctis q̇ in to to corde reqͥrūt dn̄m deū pr̄em ſuoꝝ. ⁊ nō īputabit̉ eis ꝙ minꝰ ſanctificati ſūt. gͦ pctm̄ nō aggrauat̉ ex magnitudīe ꝑſone peccātis. ¶ Pre. nō ē ꝑſonaꝝ acceptio apud deuꝫ vt dr̄ Ro. ij. gͦ nō magis punit ꝓ vno ⁊ eodē pctō. vnū qͣꝫ alium. nō gͦ aggrauat̉ pctm̄ ex magnitudīe ꝑſone peccātꝭ Prē. nullꝰ dꝫ ex bono īcomodū reportare. reportaret aūt ſi id qḋ agit magis ei īputaret̉ ad culpā. gͦ ꝓpier mag
I M 2

Queſtio LXXIIII
nitudinē ꝑſone peccātis nō aggrauat̉ pctm̄. ¶ Sed con tra ē qḋ Iſidorꝰ dicit in. ij. de ſūmo bono. Tanto maius cognoſcit̉ pctm̄ eē qͣꝫto maior qͥ peccat habet̉. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ duplex ē pctm̄. Quoddā .n. ex ſurreptiōe ꝓueniēs pro pter īfirmitateꝫ hūane nature. ⁊ tale pctm̄ minꝰ imputat̉ ei qͥ ē maior in virtute eo ꝙ minus negligit hmōi pctā re primere. q̄ tn̄ oīno ſubterfugere īfirmitas hūana nō ſinit Alia ꝟo pctā ſūt ex deliberatiōe ꝓcedētia. ⁊ iſta pctā tanto magis alicui imputātur qͣꝫto maior ē. Et hoc pōt eē pro pter quattuor. Primo qͥdē qꝛ faciliꝰ pn̄t reſiſtere pctō ma ioris puta qͥ excedunt in ſcīa ⁊ ꝟtuie. vn̄ dn̄s dicit Luc. xij. ꝙ ſeruus ſciēs volūtatē dn̄ i ſui ⁊ nō faciēs. plagis va pulabit multis. Secūdo ꝓpter īgratitudinē. qꝛ oē bonū qͦ aliqͥs magnificat̉ ē dei beneficiū. cui hō ſit īgratus pec cādo. ⁊ qͣꝫtū ad hoc q̄libet maioritas etiā ītemporalibꝰ bo nis pctm̄ aggrauat. ẜm illud Sap̄. vi. Potētes potēter tormēta patiētur. tertio ꝓpter ſpāleꝫ repugnātiā actꝰ pctī ad magnitudinē ꝑſone. ſicut ſi princeps iuſticiā violet qͥ ponit̉ iuſticie cuſtos. ⁊ ſi ſacerdos fornicet̉ qͥ caſtitatē vo uit. quarto ꝓpter exēplū ſiue ſcādalū. qꝛ vt Greg. dicit in Paſtorali. ī exemplū culpa vehemēter extēdit̉. qn̄ ꝓ re uerētia gradus peccator honorat̉. Ad pluriū etiā noticiā ꝑueniūt pctā magnoꝝ. ⁊ magis hoīes ea indigne ferūt. Ad i. gͦ dd̓m ꝙ auctoritas illa loquit̉ de his q̄ ꝑ ſurrep tionē īfirmitatis hūane negligēter agunt̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ deꝰ nō accipit ꝑſonas ſi maiores plus punit. qꝛ i p̄oruꝫ maioritas facit ad grauitatē peccati. vt dictū ē. ¶ Ad. iij dd̓m. ꝙ hō magnꝰ nō reportat incomodū ex bono qd̓ ha bet. ſed ex mala vſu illius. ¶ Queſtio LXXIIII Einde conſideranduꝫ eſt de ſubiecto vitioꝝ ſiue peccatoꝝ. ⁊ circa hoc querunt̉ decē. Primo vtꝝ volūtas poſſit eſſe ſubiectum peccati. ſecūdo vtꝝ volūtas ſola poſſit eē pctī ſubiectū. tertio vrꝝ ſēſualitaſ poſſit eē ſubiectū pctī. qͣrto vtꝝ poſſit eē ſubiectū pctī mortalis. quīto vtꝝ rō poſſit eſ ſe ſubiectū pctī. ſexio viꝝ delectatio moroſa vl̓ nō moroſa ſit ī rōe inferiori ſic̄ inſubiecio. ſeptio viꝝ pctm̄ ꝯſenſus ī actuꝫ ſit in ſuꝑiori ratione ſicut in ſubiecto. octauo vrꝝ ra tio inferior poſſit eē ſubiectū pctī mortalis. nono vtꝝ ratio ſuꝑior poſſit eē ſubiectū pctī venialis. decimo vtꝝ ī rōne ſuꝑiori poſſit eē pctm̄ veniale circa ꝓpriū obiectum. D primum ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ volūtas nō poſſit eſſe ſubiectū pctī Dicit. n. Diony. iiij. c. de diui. no. ꝙ malū ē p̄ter volūta vē ⁊ ītenſionē. ſꝫ pctm̄ hꝫ rōnem mali. gͦ pctm̄ nō pōt eē in volūtate. ¶ Pre. volūtas eſt boni vel apparētis boni ex hoc aūt ꝙ volūtas vult bonū n̄ peccat. hoc aūt ꝙ vult ap parēs bonū qd̓ nō ē vere bonū. magis ꝑtinere videt̉ ad defectū ꝟtutis app̄henſiue qͣꝫ ad defectū volūtatis. gͦ pec catū nullo mō ē in volūtate. ¶ Pre. nō pōt eē idē ſubiec tū pctī ⁊ cauſa efficiēs. qꝛ cauſa efficiēs ⁊ material̓ nō iu cidūt in idē vt dr̄ in. ij. ph̓icoꝝ. ſꝫ volūtas ē cauſa efficiens pctī. prima .n. cauſa peccādi ē volūtas. vt Aug. dicit in. li. de duabꝰ aīabꝰ. gͦ nō ē ſubiectū pctī. ¶ Eed contra ē qd̓ Aug. dicit ī. li. retractio. ꝙ volūtas ē qͣ peccat̉ ⁊ recte vni tur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ pctm̄ qͥdā actus eſt. ſicut ſupͣ dictū eſt actuū aūt qͥdaꝫ traſeūt in exteriorē materiā. vt vrere ⁊ ſe care. ⁊ hmōi actus hn̄t ꝓ materia et ſubiecto id ī qd̓ trā ſit actio. ſicut phūs dicit ī. iij. phiſi. ꝙ motus ē actus mobilis a mouēte. Quidā vero actus ſūt nō tranſeūtes ī ex terioreꝫ materiā. ſꝫ manētes ī agente. ſicut appetere ⁊ cog noſcere. ⁊ tales actus ſūt oēs actus morales ſiue ſint actꝰ virtutū ſiue pctōꝝ. vn̄ or ꝙ ꝓpriū ſubiectū actꝰ pctī ſit po tētia q̄ ē principiū actꝰ. Cū aūt ꝓpriū ſit actuū moralium ꝙ ſint volūtarij. vt ſupͣ habitū ē. ſequit̉ ꝙ volūtas que ē principiū actuū volūt arioꝝ ſiue bonoꝝ ſiue maloꝝ q̄ ſūt pctā ſit prīcipiū pctōꝝ. ⁊ iō ſequit̉ ꝙ pctm̄ ſit in volūiate ſicut ī ſubiecto. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ malū dr̄ eē p̄ter volun tatē. qꝛ volūtas nō tendit ī ip̄m ſub rōe mali Sꝫ qꝛ aliqd̓ malū ē apparēs bonū. iō volūtas aliqn̄ appetit aliqd̓ ma luꝫ. ⁊ ẜm hoc pctm̄ ē in volūtate. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſi defe ctus app̄henſiue virtutis nullo mō ſubiaceret volūtati n̄ eēt pctm̄ nec in volūtate nec in app̄henſiua virtute. ſicut patet ī his qui habēt ignorantiā īuincibilē. ⁊ iō relīquit̉ ꝙ etiā defectus apphenſiue ꝟtutis ſubiacens voluntati deputet̉ ī peccatū. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ rō illa ꝓcedit in cau ſis efficientibꝰ. qͣrū actiones traſent ī materiā exteriorem ⁊ q̄ non mouēt ſe. ſed alia. cuiꝰ cōtrariū eſt in voluntate. vnde ratio nō ſequitur. D ſecundū ſic proce: ditur. Uidet̉ ꝙ ſola volūtas ſit ſubiectū pctī. Di cit. n. Aug. in li. de duabꝰ aīabꝰ. ꝙ nō niſi volūtate pecca tur. ſꝫ pctm̄ ē ſicut ī ſubiecto. in potētia qua peccat̉. gͦ ſola volūtas ē ſubiectum peccati. ¶ Pre. pctm̄ ē qͦddaꝫ ma lum cōtra rationē. ſꝫ bonū ⁊ malū ad rōneꝫ pertines ē ob iectum ſolius volūtatis. gͦ ſola volūtas eſt ſubiectū pctī. Pre. oē pctm̄ eſt actus volūtarius. qꝛ vt dicit Augu. in li. de arbitrio. pctm̄ adeo ē volūtariū ꝙ ſi nō ſit volun tariū nō ē pctm̄. ſꝫ actus aliaꝝ viriū nō ſūt volūtarij niſi inqͣꝫtū ille vires mouentur a volūtate. hoc aūt nō ſufficit ad hoc ꝙ ſint ſubiectū pctī qꝛ ẜm hoc etiā mēbra exterio ra q̄ mouent̉ a volūtate eēt ſubiectū pctī. qd̓ patet eē fal ſum. gͦ ſola volūtas ē ſubiectum pctī. ¶ Sꝫ cōtra. pctm̄ virtuti contariat̉. cōtraria aūt ſūt circa idē. ſꝫ alie etiā vi res aīe p̄ter volūtatē ſūt ſubiecta ꝟtutū. vt ſupͣſdictum ē gͦ nō ſola volūtas ē ſubiectum pctī. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex p̄dictis paiet. oē qd̓ ē principiū volūtarij actus ē ſubie ctū pctī. actꝰ aūt volūtarij dicūt̉ nō ſolū illi qͥ eliciūt̉ ⁊ vo lūtate ſꝫ illi qͥ a volūtate īꝑāt̉ vt ſupͣ dcm̄ ē. cū d̓ volūtario augeret̉. vn̄ nō ſolū volūtas pōt eē ſubiectū pctī. ſꝫ oēs il le potētie q̄ pn̄t moueri ad ſuos actus. vl̓ ab eis reprimi ꝑ volūtatē. ⁊ eedē etiā potētie ſūt ſubiecta hītuū moraliū bonoꝝ vel malorū qꝛ eiuſdē ē actꝰ ⁊ habitꝰ. ¶ Ad. i. gͦ dd̓ ꝙ non peccat̉ niſi voluntate ſicut primo mouēte. alijs au te potētijs peccat̉ ſicut ab ea motis. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ bo num ⁊ malū pertinēt ad volūtatē ſicut ꝑ ſe obiecta ipſius ſꝫ alie potētie hn̄t aliqd̓ determinatū bonū ⁊ malū rōne cuius pōt in eis eē ⁊ virtus ⁊ vitiū ⁊ pctm̄ ẜꝫ ꝙ ꝑticipāt voluntate ⁊ rōne. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ mēbra corporis non ſunt principia actuum. ſꝫ ſolū organa. vn̄ ⁊ comꝑant̉ ad anima mouēteꝫ ſicut ſeruus qui agit̉ ⁊ non agit. potētie aūt appetiue interiores comꝑant̉ ad rationē quaſi libere. qꝛ agunt qͦdāmō ⁊ aguntur. vt patet ꝑ id qd̓ dicit̉ in prīo polilicoꝝ. Et preterea actus exterioruꝫ membrorum ſūt actiōes in exteriorem materiā tranſeuntes ſicut patet de percuſſione in peccato homicidij. ⁊ ꝓpter hoc nō ē ſil̓is rō ¶ D tertiuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ in ſenſualitate nō poſſit eē pecca tum. Peccatuꝫ .n. eſt ꝓprium homini. qui ex ſuis actibus

Queſtio LXXIIII
laudatur vl̓ vituꝑat̉. ſed ſenſualitas ē cōmunis nobis ⁊ brutis. gͦ in ſēſualitate nō pōt eē pctm̄. ¶ Pre. nullꝰ pec cat in eo qd̓ vitare nō pōt. ſicut Aug. dicit ī. li. de. li. arbi. ſꝫ hō non pōt vitare qͥn actus ſenſualitatis ſit inordinatꝰ eſt .n. ſenſualitas ꝑpetue corruptionis qͣꝫdiu in hac mor tali vita viuimus. vn̄ ꝑ ſerpentē ſignificatur vt Augꝰ di cit. xij. de tri. gͦ inordinatio motus ſenſualitatis nō ē pec catū. ¶ Pre. illud qd̓ hō ip̄e non facit. nō imputat̉ ei ad pctm̄. ſꝫ hoc ſolū videmur noſipi facere qd̓ cū deliberatio ne ratiōis facimus. vt phūs dicit in. ix. ethi. gͦ motus ſen ſualitatis q̄ eſt fine deliberatiōe rōnis non imputat̉ hōi ad pctm̄. ¶ Sed cōtra ē qd̓ dr̄ Ro. vij. Nō .n. qd̓ volo bo nū hoc ago. ſꝫ qd̓ odi malū illud facio. qd̓ expōit Augꝰ de malo cōcupiſcentie qd̓ cōſtat eē motū quedā ſenſualitatis gͦ in ſenſualitate ē aliqd̓ pctm̄. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſup̄ di ctū ē. pctm̄ pōt inueniri in qͣlibet potētia cuius actus pōt eē volūtariꝰ ⁊ inordinatꝰ in qͦ ꝯſiſtit rō pctī. Manifeſtuꝫ ē aūt ꝙ actus ſenſualitatis pōt eē volūtariꝰ inqͣꝫtū ſēſua litas .i. appetitus ſenſitiuꝰ nata ē a voluntate moueri. vn̄ relīquit̉ ꝙ in ſenſualitate poſſit eē pctm̄. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ aliq̄ vires ſenſitiue ꝑtis ⁊ ſi ſint cōmūes nobis ⁊ bru tis. tn̄ in nobis hn̄t aliquā excellētiā ex hoc ꝙ rōni iūgun tur. ſicut nos pͦ alis aīalibꝰ habemꝰ ī ꝑte ſenſitiua cogita tiuā ⁊ reminiſcētiā. vt in̄ prīo dictū ē. ⁊ ꝑ hūc modū etiaꝫ appetitus ſenſitius in nobis p̄ alijs aīalibus hꝫ qͣndā ex cellentiā .ſ. ꝙ natus ē obedire rōni. ⁊ qͣꝫtū ad hoc pōt eſſe principiū actus volūtarij. ⁊ ꝑ ꝯn̄s ſubiectū pctī. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝑpetua corruptio ſenſualitatis ē intelligēda qͣꝫtu ad fomitē qui nunqͣꝫ totaliter tollit̉ in hac vita. trāſit .n. pctm̄ originale reatu ⁊ remanet actu. ſꝫ talis corruptio fo mitis nō īpedit quin hō rōnabili voluntate poſſit repri mere ſingulos motus inordinatos ſenſualitatis ſi p̄ſenti at. puta diuertendo cogitationeꝫ ad alia. ſꝫ dum hō cogita tionē ad alia diuertit. pōt etiā circa illud aliqͥs inordina tus motꝰ inſurgere. ſicut cū aliqͥs trāſfert cogitationē ſuā a delectabilibꝰ carnis. volēs cōcupiſcentie motus vitare ad ſpeculationē ſcīe. inſurgit qn̄qꝫ aliqͥs motus īanis glo rie impremeditatus. ⁊ iō nō pōt hō vitare oēs hmōi mo tus ꝓpter corruptiōeꝫ p̄dictā. ſed hoc ſolū ſufficit ad ratio nē pctī volūtarij ꝙ poſſit vitare ſingulos. ¶ Ad. iij dd̓ꝫ ꝙ illud qd̓ homo facit ſine deliberatiōe rationis nō ꝑfec te ip̄e facit. quia nihil oꝑatur ibi id qd̓ ē principale in ho mine. vn̄ non ē ꝑfecte actus hūanus. ⁊ ꝑ ꝯſequens nō po teſt eē ꝑfecte actus virtutis vel pctī. ſꝫ ali qͥd aliud īꝑfectū in genere horum. vn̄ talis motus ſenſualitatiſ rationem p̄ueniens ē peccatum veniale. qd̓ ē quiddā imꝑfectum ī in genere peccati. D quartuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ in ſenſualitate poſſit eſſe peccatū mortale. Actus enim ex obiecto cognoſcitur. ſed circa ob iecta ſenſualitatis contingit peccare mortaliter. ſicut cir ca delectabilia carnis. ergo actus ſenſualitatis pōt eē pec catū mortale ⁊ ita in ſenſualitate peccatum mortale inue nitur. ¶ Pre peccatū mortale ꝯtrariatur virtuti. ſed vir tus pōt eē in ſenſualitate. temꝑantia .n. ⁊ fortitudo ſunt virtutesⁱ irrōnabliliū partiū. vt phūs dicit in. iij. ethi. gͦ in ſenſualitate pōt eē pctm̄ mortale. cū cōtraria ſint nata fieri circa idē. ¶ Pre. veniale pctm̄ ē diſpoſitio ad mor tale. ſꝫ diſpoſitio ⁊ habitus ſūt ī eodē cū igit̉ veniale pctm̄ ſit in ſenſualitate. vt dictū ē. etiā mortale pctm̄ eē poterit ī eadē. ¶ Sed cōtra ē qd̓ Aug. dicit in. li. retract. ⁊ habet̉
in glo. Ro. vij. Inordinatꝰ cōcupiſcentie motus qͥ ē pec catū ſenſualitatis pōt etiā eē in his qui ſunt in gratia. in quibꝰ tn̄ pctm̄ mortale nō inuenitur. gͦ inordinatus mo tus ſenſualitatis non ē pctm̄ mortale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ inordinatio corrumpēs principium vite corꝑalis cauſat corꝑalem mortem. ita etiā inordinatio corrumpens prin cipiū ſpiritualis. qd̓ eſt finis vltimus. cauſat mortē ſpiri tualem peccati mortalis. vt ſupͣ dictū ē. ordinarę aūt ali quid in finem non eſt ſenſualitatis ſed ſolū rationis. in ordinatio aūt a fine non eſt niſi eius cuius eſt ordinare in finem. vnde peccatum mortale non poteſt eſſe in ſenſuali tate. ſꝫ ſolum in ratione. ¶¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ actus ſenſuali tatis poteſt concurrere ad peccatum mortale. ſed tamē ac tus peccati mortalis non habet ꝙ ſit peccatuꝫ mortale ex eo ꝙ ē ſenſualitatis. ſed ex eo ꝙ eſt rationis. cuiuſ eſt ordi nare in finem. ⁊ iō pctm̄ mortale non attribuit̉ ſenſuali litati. ſed ratiōi. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ actus virtutis nō ꝑficit̉ ꝑ id ꝙ ē ſenſualitatis tm̄. ſed magis ꝑ id ꝙ eſt rationis ⁊ voluntatis cuius eſt eligere. nā actus virtutis moralis n̄ ē ſine electione. vnde ſemꝑ cū actu virtutis moralis que ꝑficit viꝫ appetiuā. eſt etiā actus prudentie que ꝑficit viꝫ rationiē. ⁊ idē eſt etiam de pctō mortali. ſicut dictū ē. Ad. iij. dd̓m ꝙ diſpoſitio tripliciter ſe habet ad id ad qd̓ diſponit. Qn̄qꝫ enim ē idē ⁊ in eodē. ſicut ſcientia incho ata dr̄ eſſe diſpoſitio ad ſcientiā ꝑfectā. Qn̄qꝫ aūt ē in eo dem ſed non idē. ſicut calor eſt diſpoſitio ad formā ignia Qn̄qꝫ vero nec idem nec in eodem. ſicut in his que ha bent ordinem ad inuicē vt ex vno perueniatur in aliud. ſicut bonitas imaginatiōis eſt diſpoſitio ad ſcīaꝫ q̄ eſt in intellectu. ⁊ hoc mō veniale peccatū qd̓ eſt in ſenſualitate poteſt eſſe diſpoſitio ad pctm̄ mortale qd̓ eſt in ratione. ¶ Oquintum ſic ꝓcedit̉ Uidetur ꝙ peccatum non poſſit eſſe in ratione. Cuiuſlibet enim potētie pctm̄ eſt aliqͥs defectus ip̄ius. ſꝫ defectus rationis nō ē peccatū. ſꝫ magis excuſat pctm̄. ex cuſatur .n. aliqͥs a peccato ꝓpter ignorantiā. gͦ in rōne nō pōt eſſe peccatū. ¶ Pre. primū ſubiectū peccati ē volun tas. vt dictū eſt. ſed ratio p̄cedit volūtateꝫ cū ſit directiua ipſius. gͦ peccatum eſſe non poteſt in ratione. ¶ Pre. nō poteſt eſſe peccatum niſi circa ea que ſunt in nobis ſed ꝑ fectio ⁊ defectus rationis non eſt eorum q̄ ſunt in nobis quidā .n. ſunt naturaliter ratiōe deficientes vel ratione ſolertes. gͦ in ratione non eſt peccatum. ¶ Sed contra eſt qd̓ Aug. dicit in. li. xij. de tri. ꝙ peccatū eſt in ratione in feriori ⁊ in rōne ſuperiori. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ peccatū cuiuſli bet potētie ꝯſiſtit in actu ipſius. ſicut ex dictis patet. Ha bet autem ratio dn̄plicem actum. Unum quidē ẜm ſe in ꝑatione ad ꝓpriū obiectū. qd̓ ē cognoſere aliqd̓ verum. Alius autē acus rōnis eſt inqͣꝫtū ē directiua aliarū viriū Utroqꝫ igit̉ mō cōtingit eſſe pctm̄ in ratione. Et primo qͥdē inqͣꝫtū errat in cognitiōe veri. qd̓ quidē tūc īputatur ei ad peccatuꝫ quando habet ignorantiā vel errorē circa id qd̓ pōt ⁊ debet ſcire. Secūdo qn̄ inordinatos actus ī feriorum virium vel imꝑat vel etiam poſt deliberatiōeꝫ non cohercet. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de dete ctu rationis qͥ ꝑtinent ad actū ꝓpriū reſpectu ꝓprij obiecti ⁊ hoc qn̄qꝫ eſt defectus cognitionis eius qd̓ quis non po teſt ſcire. tūc .n. talis defectus rōnis non eſt peccatū. ſed ex cuſat a pctō. ſicut patet in his que ꝑ furioſos cōmittunt̉. Si vero ſit defectus ratiōis circa id qd̓ hō poteſt ⁊ debet ſcire. non o: no homo excuiatur a peccato. ſed ipſe defectꝰ
U 3

Queſtio LXXIIII
imputar̄ ei ad peccatū. defectus aūt qui eſt ſolū in dirigē do aliaſ vires. ſemꝑ imputat̉ ei ad pctm̄ qꝛ huic defectui occurrere pōt ꝑ ꝓpriū actum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. cū de actibus volūtatis ⁊ rōnis ageret̉. volūtas qͦdāmō mouet ⁊ precedit rōnem. ⁊ ratio qͦdāmō volūtatē vnde ⁊ motꝰ volūtatis dici pōt rōnalis. ⁊ acius rationis poteſt dici volūtariꝰ. ⁊ ẜm hoc in rōne inuenit̉ pctm̄. vl̓ ꝓ ut eſt defectꝰ eius volūtarius. vel ꝓut actus rationis eſt principiū actꝰ voluntatis. ¶ Ad. iij. patet rn̄ſio ex dictis D ſextum ſic procedi tur. Uidetur ꝙ pctm̄ moroſe delectatiōis nō ſit ī ratione. Delectatio .n. īp̄ortat motū appetitiue ꝟtutis. vt ſupra dictū ē. ſꝫ vis appetitiua diſtinguit̉ a ratiōe que eſt vis app̄henſiua. gͦ delectatio moroſa nō ē in ratione. Pre. ex obiectis cognoſci pōt ad quam potentiam actus pertineat per quē potentia ordinat̉ ad obiectū. ſꝫ delecta tio quandoqꝫ ē moroſa circa bona ſenſibilia et non circa bona rationis. gͦ peccatū delectationis moroſe nō ē in ra tionē. ¶ Pre. moroſum dicit̉ aliquod ꝓpter diuturnita tem temporis ſed diuturnitas temꝑis nō ē rō ꝙ aliquis actus ꝑtineat ad aliquā potētiā. gͦ delectatio moroſa non ꝑtinet ad rationē. ¶ Sed cōtra ē qd̓ Augꝰ. dicit. xij. de tri. ꝙ cōſenſus illecebre ſi ſola cogitatiōe delectatiōis cō tentus ē ſic habendū exiſtimo velud cibū eſſe vetitū mu lier ſola comederit. ꝑ mulierē aūt intelligit̉ rō inferior. ſic̄ ibidē ip̄e exponit. gͦ pctm̄ moroſe delectatiōis ē in ratiōe ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut iam dictū ē. pctm̄ contīgit eſſe in ra tione. qn̄qꝫ quidē inqͣꝫtū eſt directiua hūanorū actuum Manifeſtū ē aūt ꝙ ratio nō ſolū eſt directiua exteriorum actuū ſed etiā interioꝝ paſſionū. ⁊ iō qn̄ deficit rō in di rectione interioꝝ paſſionū. dicit̉ eē pctm̄ in ratione. ſicut etiā quando deficit in directiōe exterioꝝ actuū. Deficit au tem in directione paſſionū interioꝝ dupliciter. Uno mō qn̄ imperat illicitas paſſiones. ſicut qn̄ hō ex de liberatiōe ꝓuocat ſibi motū ire vel concupiſcētie. Alio modo qn̄ nō reprimit illicituꝫ paſſionis motū. ſicut cūˡ aliquis poſtqͣꝫ deliberauit ꝙ motꝰ paſſionis inſurgēs ē īordinatꝰ. nihil ominꝰ circa ip̄m īmorat̉ ⁊ ip̄m nō expellit. ⁊ ẜm hoc dici tur pctm̄ delectationis moroſe eſſe in ratione. ¶ Ad. i. gͣ dd̓ꝫ ꝙ delectatio q̄deꝫ eſt in vi appetitua ſicut in ꝓximo principio. ſꝫ in ratione ē ſicut in primo motiuo. ẜm hoc ꝙ ſupͣ dictū ē ꝙ actiōes q̄ n̄ trāſeūt in exteriorē materiā ſūt ſic̄ ī ſubiecto ī ſuis prīcipijſ. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ rō actū ꝓpriū illicitū hꝫ circa ꝓpriū obiectū. ſꝫ directiōꝫ hꝫ circa oīa ob̓a inferioꝝ viriū q̄ ꝑ rationē dirigi pn̄t. ⁊ ẜm hoc etiā delec tatio circa ſenſibilia obiecta ꝑtinet ad rationē. ¶ Ad. iij dd̓ꝫ ꝙ delectatio dicit̉ moroſa nō ex mora tꝑis. ſꝫ ex eo ꝙ ratio deliberās circa eā īmorat̉. nec tn̄ eā repellit tenēs ⁊ volēs libenter. q̄ ſtatim vt attigerūt animū reſpui debue runt. vt Augꝰ d.cit. xij. de tri. O ſeptimū ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ pctm̄ ꝯſenſus in actū non ſit in ra tione ſuꝑiori. Cōſentire .n. ē actus appetitiue virtutis vt ſupͣ habitū ē. ſꝫ ratio ē vis apprehēſiua. gͦ pctm̄ ꝯſenſus ī actū nō ē in ratione ſuꝑiori. ¶ Pre. ratio ſuꝑior intendit rationibus eternis inſpiciēdis ⁊ ꝯſulendis. vt Augꝰ di cit. xij. de. tri. ſed qn̄qꝫ ꝯſentit̉ in actū non cōſultis rationi bus eternis. nō .n. ſemꝑ hō cogitatꝭ de rebus diuinis qn̄ conſentit in aliqueꝫ actū. gͦ pctm̄ conſenſus in actum non ſemper ē in ratione ſuperiori. ¶ Pre. ſicut p̨̄ratiōes eter
nas pōt homo regulare actus exteriores. ita etiā interio res delectatiōes vel alias paſſiones. ſed conſenſus in de lectationem abſqꝫ hoc ꝙ opere ſtatuatur implendum eſt rationis inferioris. vt dicit augꝰ. Augꝰ. xij. de. tri. gͦ etiam ꝯſenſus in actum peccati debet interdum attribui ratio ni inferiori. ¶ Pre. ſicut ratio ſuperior excedit inferioreꝫ ita ratio excedit vim imaginatiuam. ſed qn̄qꝫ ꝓcedit ho mo in actū ꝑ apprehenſionē virtutis imaginatiue abſqꝫ omni deliberatione ratiōis ſicut cum aliqͥs ex impͥmedi tato mouet manum aut pedē. ergo etiā qn̄qꝫ pōt ratio ī ferior conſentire in actum peccati abſqꝫ ratione ſuꝑiori. ¶ Sed contra ē qd̓ Augꝰ dicit. xij. de. tri. ſi in conſenſione male viēdi rebus que per ſenſum corꝑis ſentiuntur. ita decernitur quodcūqꝫ pctm̄. vt ſi poteſtas ſit etiaꝫ corꝑe compleatur. intelligenda eſt mulier cibū illicitū viro de diſſe. per quē ſuperior ratio ſignificat̉. gͦ ad rationē ſuꝑio rem pertinet ꝯſentire in actū peccati. Rn̄. dn̄ ꝙ ꝯſenſus importat iudiciū quoddā de eo in qd̓ conſentit̉. ſicut .n. ratio ſpeculatiua iudicat ⁊ ſententiat de rebus intelligi bilibus. ita ratio practica iudicat ⁊ ſententiat de agendis Eſt aūt conſiderandum ꝙ in omni iudicio vltima ſentē tia pertinet ad ſupremum iudicatorium. ſicut videmus in ſpeculatiuis ꝙ vltima ſententia de aliqua propoſitiōe datur per reſolutioneꝫ ad prima principia. qͣꝫdiu .n. rema net aliquod principium altius. ad huc ꝑ ipſum poteſt ex aminari id de quo queritur. vnde adhuc eſt ſuſpenſuꝫ iu diciuꝫ. quaſi nondū data finali ſententia. Manifeſtū eſt autem ꝙ actus humani regulari poſſunt. ⁊ regula ratio nis humane que ſumitur in rebus creatis quas natura liter homo cognoſcit. ⁊ vlterius ex regula legis diuīe. vt ſupͣ dictum eſt. vnde cum regula legis diuine ſit ſuperi or. conſequens eſt vt vltima ſententia per quam iudiciū finaliter terminatur ꝑtinet ad rationem ſuperiorem. que intendit rationibus eternis. cum autem de pluribus oc currit iudicandum. finale iudicium eſt de eo qd̓ vltimo oc currit. in actibus autem humanis vltimo occurit ipſe ac tus. preambalum autem eſt ipſa delectatio que inducit ad actum. ⁊ ideo ad rationem ſuperioreꝫ proprie pertinet conſenſus in actum. ad rationem vero inferioreꝫ que ha bet inferius iudicium pertinet. iudicium preambulū. qd̓ eſt de delectatione. quamuis etiam ⁊ de delectatione ſu perior ratio iudicare poſſit. quia quicquid iudicio ſubdit̉ inferioris. ſubditur etiam iudicio ſuperioris ſed non cō uertitur. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ conſentire eſt actus appetitiue virtutis nō abſolute. ſꝫ conſequens ad actum rationis de liberantis ⁊ iudicantis. vt ſupra dictum eſt. in hoc enim terminatur conſenſus. quia voluntas tendit in id quod ē iam ratione iudicatum. vnde conſenſus poteſt attribui ⁊ voluntati ⁊ rattioni. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ex hocip̄o ꝙ ratio ſuperior non dirigit actus humanos ẜm legem diuinam impediens actum peccati dicitur ipſa conſentire. ſiue co gitet de lege eterna. ſiue non. cum enim cogitat de lege d̓i actu eam cōtemnit. cum vero n̄ cogitat eam negligit ꝑ modū omiſſionis cuiuſdam. vnde omnibꝰ modis conſen ſus in actū peccati ꝓcedit ex ſuꝑiori ratiōe. quia vt Augꝰ dicit. xij. de tri. nō poteſt pctm̄ efficaciter ꝑpetrandū men te decerni. niſi illa mentis intentio penas quam ſūma po teſtas ē membra in opus mouendi vel ab oꝑe cohibendi male actioni cedat aut ſeruiat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio ſu ꝑior per conſiderationē legis eterne. ſicut pōt dixigere vl̓ vohibere actum exteriorem. ita etiam delectationem inte riorem. ſed tamen anteqͣꝫ ad iudiciū ſuꝑioris rationis de

Queſtio LXXIIII
ueniat̉ ſtatī vt ſenſualitas ꝓponit delectationē. inferior ratio per rationes temꝑales deliberās. quandoqꝫ bmōi delectationem acceptat ⁊ tūc cōſenſus in delectationē ꝑ tinet ad īferiorē rationē. Si vero etiā cōſideratis rationi bus eternis. homo in eodē cōſenſu ꝑſeueret. iā talis conſē ſus ad ſuꝑiorē rationē ꝑtinebit. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ appͥ hēſio virtutis imaginatiue eſt ſubdita ⁊ ſine deliberatio ne. ⁊ ideo pōt aliquē actū cauſare anteqͣꝫ ſuꝑior vl̓ infe rior ratio etiā habeat tempus deliberandi. ſed iudiciū ra tionis inferioris ē cū deliberatione que īdiget tempore in quo etiā ratio ſuꝑior deliberate pōt vn̄ ſi non cohibeat ab actu peccati ꝑ ſuam deliberatiōem ei imputat̉. D octauuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ conſenſꝰ in delectationē nō ſit pec catū mortale. Cōſentire .n. in delectatiōem ꝑinet ad rōnē inferiorē. cuius non ē intendere rationibus eternis vl̓ le ge diuine. ⁊ ꝑ conſequens nec ab eis auerti. ſed omne pec catum mortale ē ꝑ auerſionem a lege diuina. vt patet ꝑ diffinitionē Aug. de peccato mortali data. que ſup̄ poſita eſt. gͦ conſenſus in delectationē nō eſt peccatū mortale. V Pre. conſentire in aliquid non ē malū niſi qꝛ illud ē ma lum in qd̓ conſentitur. ſed ꝓpter qd̓ vnūqd̓qꝫ illud ma gis vel ſaltem non minus. nō gͦ illud in qd̓ conſentit̉ pōt eſſe minus maluꝫ qͣꝫ conſenſus. ſꝫ delectatio ſine oꝑe nō eſt peccatum mortale. ſed veniale tm̄. gͦ nec conſenſus in delectationem eſt peccatum mortale. ¶ Pre. delectatio nes differunt in bonitate ⁊ malicia ẜm dr̄iam oꝑationuꝫ vt dicit phūs in. x. ethi. ſed alia oꝑatio eſt interior cogita tio. ⁊ alius actus exterior. puta fornicatiōis. gͦ delectatio conſequēs actum interioris cogitationis tātum differt a delectatione fornicationis in bonitate vel malicia qͣꝫtuꝫ differt cogitatio īterrior ab actu exteriori. ⁊ per conſequē etiam eodem modo differt conſentire in vtrūqꝫ. ſꝫ cogita tio interior non eſt peccatum mortale. nec etiā conſenſus in cogitationem. gͦ per conſequens nec conſenſus in dele ctationem. ¶ Pre. exterior actus fornicationis vl̓ adu terij non eſt peccatum mortale ratione delectationis. q̄ etiam inuenitur in actu matrimoniali. ſed rōne in ordina tionis ipſius actus. ſed ille qui conſentit in delectationeꝫ nō ꝓpter hoc conſentit in deordinationem actus. gͦ nō vi detur mortaliter peccare. ¶ Pre. pctm̄ homicidij eſt gra uius qͣꝫ ſimplicis fornicationis. ſed ꝯſentire in delectatio nem q̄ conſequit̉ cogitatiōeꝫ de homicidio nō ē pctm̄ mor tale. ergo multo minus conſentire in delectationem que conſequitur cogitationem de fornicatione eſt pctm̄ mor tale. ¶ Pre. oratio dominica quotidie dr̄ pro remiſſione venialium vt Augꝰ. dicit. ſed conſenſum in delectatiōem Augꝰ docet eſſe abolendū ꝑ orationem dominicā. Dicit n. xij. de. tri. ꝙ hoc eſt longe minus pctm̄ qͣꝫ ſi oꝑe ſtatua tur implendum. ⁊ ideo de talibus quoqꝫ cogitatiōibꝰ ve nia petēda eſt pectuſqꝫ ꝑcutiendū atqꝫ dicendū. Dimit te nobis debita noſtra. gͦ ꝯſenſus in delectationē ē pctm̄ ¶ veniale. Sed contra ē qd̓ Augꝰ poſt pauca ſubdit. Totꝰ homo damnabit̉ niſi hec que ſine volūtati oꝑandi. ſꝫ tn̄ cum voluntate animū talibus oblectandi. ſolius cognta tionis ſentiunt̉ eſſe pctā. ꝑ mediatoris gratiā remittātur ſed nullus damnat̉ niſi ꝓ pctō mortali. gͦ conſenſus in de lectationem eſt peccatū mortale. ¶ An. dd̓m ꝙ circa hoc aliqui diuerſimode opinati ſunt. Quidā .n. dixerūt ꝙ cō ſenſus in delectationem nō ē pctm̄ mortale. ſed veniale tm̄. Alij vero dixerunt ꝙ eſt peccatum mortale. ⁊ hec opinio eſt communior ⁊ veriſimilior. Eſt .n. conſiderandū ꝙ cum omnis delectatio cōſequatur aliquā oꝑatiōeꝫ. vt di citur in. x. ethi. ⁊ iterū cū omnis delectatio habeat aliqd̓ obiectum. delectatio qͥlibet pōt ꝯꝑari ad duo .ſ. ad oꝑatio nem quā conſequit̉. ⁊ ad obi ectum in quo qͣs delectatur Cōtingit aūt ꝙ aliqua oꝑatio ſit obiectum delectationis ſicut ⁊ aliqͣ alia res. qꝛ ipſa oꝑatio poteſt accipi vt bonū ⁊ finis in quo quis delectatus requieſcit. ⁊ quandoqꝫ qui dem ipſamet oꝑatio quā conſequit̉ delectatio ē obiectuꝫ delectationis. inqͣꝫtū .ſ. vis appet itiua cuius ē delectari re flectitur ī ipſam oꝑatiōeꝫ ſicut in quoddā bonū. puta cuꝫ aliquis cogitat ⁊ delectat̉ de hoci p̄o qḋ cogitat. inquātū ſua cogitatio placet. Qn̄qꝫ vero delectatio cōſequēs vnā oꝑationē: puta cogitatiōem aliquā habet ꝓ obiecto aliaꝫ oꝑationem quaſi rem cogitatā. ⁊ tūc talis delectatio ꝓce dit ex inclinatiōe appetitus. nō quidē in cogitationē. ſꝫ in oꝑationē cogitatam. Sic igitur aliquis de fornicatione cogitans. de duobus poteſt delectari. vno mō de ipſa cō gitatione alio modo de ipſa fornicatione cogitata. delecta tio aūt de cogitatione ipſa ſequitur inclinationē affectus in cogitationem ipſam. cogitatio aūt ip̄a ẜꝫ ſe nō eſt pctm̄ mortale īmo qn̄qꝫ eſt veniale tm̄. puta cum aliquis inuti liter cogitat de ea. qn̄qꝫ aut ſine pctō oīno. puta cū aliqͥs vtiliter de ea cogitat. ſicut cū vult de ea p̄dicare vl̓ diſpu tare. ⁊ ideo conſeq̄ns affectio ⁊ delectatio que ſic ē de cogi tatiōe fornicatiōis nō ē de genere pctī mortalis. ſed qn̄qꝫ eſt peccatū veniale. ⁊ qn̄qꝫ nullum. vnde nec ē conſenſus in talem delectationem ē pctm̄ mortale. ⁊ ẜm hoc prima opinio hꝫ veritatē. ꝙ aūt aliquis cogitans de fornicatiōe delectetur de ipſo actu cogitato. hoc contingit ex hoc ꝙ af fectio eius inclinata ē in hūc actū. vn̄ ꝙ aliquis conſenti at in calem delectationē hoc nihil aliud ē qͣꝫ ꝙ ip̄e cōſen ciat ī hoc ꝙ affectus ſuus ſit īclinatus ī fornicationeꝫ. nul lus .n. delectat̉ niſi ī eo qd̓ eſt ꝯforme appetiui eius. ꝙ au tem aliquis ex deliberatiōe eligat ꝙ affectꝰ ſuus ꝯforme tur his qͥ ẜm ſe ſunt peccata mortalia ē peccatū mortale vn̄ talis conſenſus in delectatiōem pctī mortalis eſt pec catū mortale. vt ſecunda opinio ponit. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ꝯſenſus in delectatiōem pōt eſſe nō ſolū rationis inferio ris. ſꝫ etiā ſuꝑioris. vt dictuꝫ ē. ⁊ tn̄ ipſa ratio inferior po teſt auerti a rationibus eternis. qꝛ et ſi nō intendit eis vi ẜm eas regulans. quod ē ꝓpriū ſuꝑioris rationis. intēdit tamen eis vt ẜm eas regulata ⁊ hoc modo ab eis ſe auer tens poteſt peccare mortaliter. nā ⁊ actus in ſerioꝝ viriuꝫ ⁊ etiam exterioꝝ membroꝝ poſſunt eē pctā mortalia ẜm ꝙ deficit ordinatio ſuꝑioris rationis regulantis eos ẜm rationes eternas. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ conſenſus in pctm̄ qd̓ eſt veniale ex genere ē veniale pctm̄. ⁊ ẜm hoc poteſt con cludi ꝙ conſenſus ī delectatiōem que eſt de ipia vana co gitatione fornicationis eſt peccatum veniale. ſed delecta tio que eſt ī ipſo actu fornicationis de genere ſuo eſt pec catū mortale. ſed ꝙ ante cōſenſum ſit veniale pctm̄ tm̄. hoc eſt per accidens .ſ. ꝓpter īperfectiōem actus. que qui dem imꝑfectio tollitur per conſenſum deliberatum ſuꝑ uenientem. vnde ex hoc adducitur in ſuam naturaꝫ vt ſi peccatum morcale. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ ratio illa procedit de delectatione que habet cogitationem pro obiecto. ¶ Ad iiij. dd̓m ꝙ delactatio. habet actum exteriorē pro obiecto non poteſt eſſe abſqꝫ complacentia exterioris actus ẜꝫ ſe. etiam ſi non ſtatuatur implendum ꝓpter prohibitionem alicuius ſuꝑioris. vnde actus fit iordinatus. ⁊ ꝑ cōſequēs delectatio erit in ordinata. ¶ Ad. v. dd̓ꝫ ꝙ etiam conſen
M 4

Queſtio CXXV
ſus in delectatiōem q̄ ꝓcedit ex cōplacentia actus homi cidij cogitati eſt pctm̄ mortale. nō aūt conſenſus in delec tationem q̄ ꝓcedit ex cōplacentia cogitationis de homici dio. ¶ Ad. vi. dd̓ꝫ ꝙ oratio dominica nō ſolū cōtra pecca ta venialia dicēda ē. ſed etiā contra mortalia. D nonum ſic procedi tur. Uidetur ꝙ in ſuperiori ratione nō poſſit eſ ſe peccatum veniale ẜm ꝙ eſt directiua inferiorum viri um. i. ẜm ꝙ conſentit in actum peccati. Dicit enim Augꝰ in. xij. de tri. ꝙ ratio ſuperior iuheret rationibus eternis ſed peccare mortaliter eſt per auerſionem a rationibus eternis. gͦ videtur ꝙ in ſuꝑiori ratione non poſſit eſſe pec catum niſi peccatum mortale. ¶ Pre. rō ſuꝑior ſe hꝫ in vitā ſpirituali tanqͣꝫ principium. ſicut ⁊ cor in vita corꝑa li. ſed infirmitates cordis ſunt mortales. ergo peccata ſu ꝑioris rationis ſunt mortalia. ¶ Pre. peccatum venia le fit mortale ſi fiat ex cōtēptu. ſed hoc non videtur eſſe ſi ne contemptu ꝙ aliquis ex deliberatione peccet etiam ve nialiter. cum ergo conſenſus rationis ſuꝑioris ſemper ſit cum deliberatione legis diuine. videt̉ ꝙ non poſſit eſſe ſi ne peccato mortali ꝓpter contēptū diuine legis. ¶ Sed contra cōſenſus in actum peccati pertinet ad rationem ſu ꝑiorem. vt ſupra dictum eſt. ſed conſenſus in actum pec cati venialis eſt peccatum veniale. gͦ in ſuꝑiori ratiōe po teſt eſſe peccatum veniale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ di cit in. xij. de tri. ratio ſuperior iuheret rationibus eternis conſpiciendis. aut conſulendis. Conſpiciendis quidem ẜm ꝙ eorum veritatem ſpeculatur. Conſulendis autem ẜm ꝙ per orationes eternas de alijs iudicat ⁊ ordīat. ad quod ꝑtinet ꝙ deliberando per rationes eternas conſen tit in aliquem actum vel diſſentit ab eo. Contingit auteꝫ ꝙ inordinatio actus in quem conſentit non contrariatur rationibus eternis. quia non eſt cum. auerſione a fine vl timo ſicut contrariat̉ actus peccati mortalis. ſed etiam p̄ ter eas. ſicut actus peccati venialis. vnde quādo ratio ſu ꝑior in actum peccati venialis conſentit. non auertitur a rationibus eternis. vnde nō peccat mortaliter. ſed veniā liter. Et per hoc patet reſpōſio ad primum ¶ Ad. ij. dd̓ꝫ ꝙ duplex eſt infirmitas cordis. Una que eſt in ipſa ſub ſtantia cordis. ⁊ immutat naturalem complexionem ipſiꝰ ⁊ talis infirmitas ſemper eſt mortalis. Alia eſt autem īfir mitas cordis ꝓpter aliquam inordinationem vel motus eius. vel alicuius eorum que circumſtant cor. ⁊ talis in firmitas non ſemper eſt mortalis. Et ſimiliter in ratione ſuꝑiori ſemper eſt peccatum mortale quando tollitur ip̄a ordinatio rationis ſuꝑioris ad proprium obiectum quod eſt rationes eterne. ſed quando eſt inordinatio circa hoc n̄ eſt peccatum mortale. ſed veniale. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ deli beratus conſenſus in peccatum non ſemper pertinet ad contemptū legis diuine. ſed ſolū qn̄ pctm̄ dīne legi ꝯͣriat̉ Udecimuꝫ ſic ꝓcedi tur. Uidetur ꝙ in ſuꝑiori ratione non poſſit eſ ſe peccatum veniale ẜm ſe ipſam .i. ẜm ꝙ inſpicit ratiōes eternas. Actus enim potentie nō inuenitur eſſe deficiens niſi per hoc ꝙ in ordinate ſe habet circa ſuum obiectum ſed obiectum ſuperioris rationis ſunt eterne rationes. a quibus deordinari non eſt ſine peccato mortali. gͦ ī ſuꝑi ori ratione non poteſt eſſe peccatum veniale ẜm ſeip̄am. Pre. cū ratio ſit vis deliberatiua actus rationis ſem per eſt cum deliberatione. ſed omnis inordinatus motꝰ in bis que dei ſunt ſi ſit cum deliberatione eſt peccatuꝫ
mortale ergo in ratione ſuperiori ẜm ſeipſam nunquam eſt peccatum veniale. ¶¶ Prete. contingit quandoqꝫ ꝙ peccatum ex ſurreptione eſt peccatum veniale. peccatum autem ex deliberatione eſt peccatuꝫ mortale per hoc ꝙ ra tio deliberans recurrit ad aliquod maius bonum contra quod homo agens grauius peccat. ſicut cum de actu de lectabili inordinato ratio deliberat quod eſt contra legeꝫ dei. grauius peccat conſentiendo qͣꝫ ſi ſolum conſideraret quod eſt contra virtutem moralem. ſed ratio ſuperior nō poteſt recurrere ad aliquod altius qͣꝫ ſit ſuum obiectum. ergo ſi motus ex ſurreptione non ſit peccatum mortale. neqꝫ etiā deliberatio ſuꝑueniēs faciet ip̄m eſſe pctm̄ mor tale qd̓ patet eē falſū. nō. gͦ in rōne ſuꝑiori ẜꝫ ſeip̄am pōt eē pctm̄ veniale. ¶ Sꝫ cōtra. motꝰ ſurreptitiꝰ īfidelitatiſ ē pctm̄ veniale. ſꝫ ꝑtinꝫ ad ſuꝑiorē rōnem ẜm ſeip̄aꝫ. ergo in ratione ſuperiori poteſt eſſe peccatū veniale ẜꝫ ſeip̄am Rn̄. dd̓m ꝙ tatio ſuꝑior aliter fert̉ in ſuū obiectuꝫ. atqꝫ aliter in obiecta inferioꝝ vitiū que ꝑ ipſam dirigunt̉. In obiecta .n. īferioruꝫ viriū nō fert̉ niſi inqͣꝫtū de eis ꝯſulit rōnes eternas. vn̄ nō fert̉ ī ea niſi ꝑ modū deliberatiōis deliberatꝰ aūt ꝯſenſꝰ in his q̄ ex genere ſuo ſūt mortalia. ē mortale peccatū. ⁊ iō rō ſuꝑior ſemꝑ mortaliter peccat ſi actus īferioꝝ viriū ī quos ꝯſentit ſint pctā mortalia. ſꝫ circa ꝓpriuꝫ obiectum habet duos actꝰ .ſ. ſimplicē intuitu ⁊ deliberatiōem. ẜm ꝙ etiā de ꝓprio obiecto ꝯſulit rōneſ eternas. ẜm aūt ſimpliceꝫ intuitū pōt aliquā īordinatuꝫ motū hr̄e circa diuina. puta cū quis patit̉ ſubitū infideli tatis motū. ⁊ quāuis īfidelitas ẜm ſuū genꝰ ſit pctm̄ mor tale. tn̄ ſubitus motꝰ īfidelitatis eſt pctm̄ veniale. qꝛ pctm̄ mortale nō ē niſi cōtra legē dei. Poteſt aūt aliquod hoꝝ q̄ pertinēt ad fidē. ſubito rōni occurrere ſub qͣdā alia rōne an̄qꝫ ſuꝑ hoc ꝯſulat̉ vel cōſuli poſſit rō eteina .i. lex dei. puta cū qͥs reſurrectiōem mortuoꝝ ſubito app̄hendit vt īpoſſibilē ẜm naturā ⁊ ſil̓ app̄hēdendo remittit̉ an̄qͣꝫ tē pus habeat deliberādi ꝙ hoc ē nobis traditū vt credēdū ẜm legē dīnaꝫ. Si ꝟo poſt hāc deliberationē motꝰ īfide litatis maneat. ē pctm̄ mortale. ⁊ iō circa ꝓpriū obiectū ⁊ ſi ſit peccatum mortale ex genere. pōt rō ſuꝑior peccare ve nialiter in ſubitis motibꝰ. vl̓ etiā mortaliter ꝑ deliberatū ꝯſenſum. In his aūt q̄ ꝑtinent ad īferiores vires ſē ꝑ pec cat mortaliter in his q̄ ſunt pctā mortalia ex ſuo genere. n̄ aūt in his q̄ ẜm ſuū genꝰ ſūt venialia pctā. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ pctm̄ quod ē contra rōnes eternas ⁊ ſi ſit pctm̄ morta le ex genere. pōt tn̄ eē pctm̄ veniale ꝓpter imꝑfectiōeꝫ ac tus ſubiti vt dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ in oꝑatiuis ad ra tionē ad quā ꝑtinet deliberatio. ꝑtīet etiā ſimplex intuitꝰ eoꝝ ex quibꝰ deliberatio ꝓcedit. ſicut etiā in ſpeculatiuis ad rōneꝫ ꝑtinet ⁊ ſyllogizare. ⁊ ꝓpoſitōes formare. ⁊ iō eti am iō pōt habere ſubitū motū. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ vna ⁊ ea dē res pōt diuerſas ꝯſideratiōes hr̄e. qͣꝝ vnā ē altera al tior. ſic̄ deū eē. pōt ꝯſiderati vl̓ inqͣꝫtū ē cognoſcibile rōne hūana. vl̓ īqͣꝫtū tradit̉ reuelatiōe dīna. q̄ ē cōſideratio al tior. ⁊ iō qͣꝫuis obiectū rōnis ſuꝑioris ſit qͥddaꝫ ẜm natu rā rei altiſſimū. tn̄ pōt etiā reduci ī qͣndaꝫ altiorē ꝯſidera tiōem. ⁊ hac ratiōe qd̓ in motu ſubito nō erat pctm̄ mor tale. ꝑ deliberatiōem reducentē ī altiorē ꝯſiderationē fit pctm̄ mortale. ſic̄ ſupͣ expoſitū ē. Queſtio. LXXV. Einde conſideraduꝫ ē de cauſis pctōꝝ. primo in generali. ſecūdo in ſpāli. Circa primū queruntur quattuor. Primo viꝝ pec catū habeat cauſā. ſecūdo vtrū habeat cauſā interiorē. ter tio vtꝝ habeat cauſaꝫ exteriorē. qͣrto viꝝ pctm̄ ſit cā pctī

Queſtio CXXV
D primum ſic proce 2 ditur. Uidet̉ ꝙ pctm̄ nō habeat cauſam. Pecca tum enim habet rationem mali. vt dictum eſt. ſed maluꝫ non habet cauſam. vt Dionyſius dicit. iiij. c. de de di. no. ergo peccatum non habet cauſam. ¶ Pre. Cauſa eſt ad quā de neceſſitate ſequitur aliud. ſed qd̓ eſt ex neceſſitate non videtur eſſe peccatum. eo ꝙ omne peccatum eſt volū tariū. ergo peccatum non habet cauſam. ¶ Pre. Si pec catum habet cauſam. aut habet pro cauſa bonū aut malū non autem bonum. quia bonum non facit niſi bonū. nō enim poteſt arbor bona fructus malos facere. vt dicitur Matth. vij. Similiter autem nec malum poteſt eē cauſa peccati. quia malū pene ſequit̉ ad peccatū. malū autē cul pe ē idē qd̓ peccatū. peccatū igitur nō habet cām. ¶ Sꝫ contra. omne qd̓ ſit habet cauſam. qꝛ vt dicitur Iob. v. Nihil in terra ſine cauſa fit. ſed peccatum fit. eſt enim di ctum vel factum vel cōcupitum contra legem dei. gͦ pecca tum habet cauſam. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ peccatuꝫ ē quidā actꝰ inordinatus. Ex ꝑte igit̉ actus pōt hr̄e per ſe cām ſicut et quilibet alius actus. ex ꝑte aūt inordinationis hꝫ cauſaꝫ eo modo quo negatio vel priuatio poteſt habere cauſam. Negationis autē alicuius poteſt duplex cauſa aſſignari Primo quidē defectus cauſe .i. ipſius cauſe negatio ē cā negationis ẜm ſeip ſam. ad remotionē enim cauſe ſequit̉ remotio effectus. ſicut obſcuritatis cauſa ē abſentia ſolis Alio modo cauſa affirmationis ad quā ſequit̉ negatio ē ꝑ accidens cauſa negationis ꝯſequentis. ſicut ignis cau ſando calorē ex principali intentione. ꝯn̄ter cauſat priua tionē frigiditatis. quorum primū poteſt ſufficere ad ſim plicem negationem. ſed cum inordinatio peccati ⁊ qd̓li bet malum nō ſit ſimplex negatio ſed priuatio eius quod quidem natum eſt ⁊ debet habere. neceſſe eſt ꝙ talis inor dinatio habeat cauſam agentē per accidens. qd̓ enim na tum ē ineſſe ⁊ debet. nunqͣꝫ abeſſet niſi propter cauſaꝫ ali quam impedientē. ⁊ ẜm hoc cōſueuit dici ꝙ malū qd̓ in quadam priuatiōe conſiſtit habet cauſam deficienteꝫ vel agentē ꝑ accidens. omnis autē cauſa per accidens reduci citur ad cauſam per ſe. Cum igitur peccatū ex ꝑte inordi nationis habeat cauſam agentē ꝑ accidens. ex ꝑte autem actus habeat cauſam agentē ꝑ ſe. ſequit̉ ꝙ īordinatio pec cati ꝯſequat̉ ex ipſa cauſa actus. Sic igitur voluntas ca rens directione regule rōnis ⁊ legis diuine intendēs ali qd̓ bonū cōmutabile. cauſat actū quidē peccati ꝑ ſe. ſed ī ordinationē actus per accn̄s ⁊ p̄ter intentionē. ꝓuenit. n defectus ordinis in actu ex defectu directionis in volūta te. ¶ Ad. i. gͦ dicendum ꝙ peccatū nō ſolum ſignat ip̄am priuationē boni que eſt inordinatio. ſed ſignat actum ſub tali priuatione que hꝫ cōnem mali. qd̓ quidem qualiter habeat cauſam dictum eſt. ¶ Ad. ij. dicendū ꝙ ſi illa dif finitio cauſe vniuerſaliter debeat verificari oportet vt ītel ligat̉ de cauſa ſufficienti ⁊ nō īpedita. contingit enim ali quid eē cauſam ſufficientē alterius. ⁊ tn̄ nō ex neceſſitate ſequit̉ effectus. ꝓpter aliqd̓ impedimentū ſuꝑueniēs. alio quin ſequeret̉ ꝙ oīa ex neceſſitate ꝯtingerēt. vt pꝫ in. vi. metaphi. Sic igit̉ ⁊ ſi pctm̄ habeat cām. non tn̄ ſequit̉ ꝙ ſit neceſſaria. qꝛ effectus pōt impediri. ¶ Ad. iij. dicēduꝫ ꝙ ſicut dictū ē. voluntas ſine adhibitione regule ratiōis vel legis diuine ē cauſa peccati. hoc aūt qd̓ eſt nō adhibe re regulā rōnis vel legis diuine ẜm ſeˡ nō habet rōnē ma li nec pene nec culpe anteqͣꝫ applicet̉ ad actū. Un̄ ẜm hoc peccati primi nō eſt cauſa malum aliqd̓ ſed bonum aliqd̓ cum abſentia alicuius alterius boni.
O ſecunctum ſic proce dit̉. Uidet̉ ꝙ peccatum nō habeat cauſam interi orem. Id enim qd̓ ē interius alicuius rei ſemꝑ adeſt ei. ſi igitur peccatū habeat cauſam interiorem ſemꝑ homo peccaret. cū poſita cā ponatur effectus. ¶ Pre. Idē non eſt cauſa ſuijpſius. ſed interiores motus hominis ſunt peccatum. ergo non ſunt cauſa peccati ¶ Preter ea. quic quid eſt intra hominem aut eſt naturale. aut voluntariū ſed id quod eſt naturale nō poteſt eſſe peccati cauſa. quia peccatum eſt contra naturam. vt dicit Damaſcenus. qd̓ autem eſt voluntarium ſi ſit inordinatum iam eſt pecca tum. non ergo aliquid intrinſecuꝫ poteſt eſſe cauſa primi pctī ¶ Sꝫ ꝯͣ ē qd̓ Augꝰ dic̄ ꝙ volūtas ē cā pctī. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ ſicut iā dictū ē. ꝑ ſe cauſā pctī oꝑtet acciꝑe ex ꝑte ip ſiꝰ actꝰ. actꝰ aūt hūani pōt accipi cā interior ⁊ mediata et īmediata. Immediata q̄dē cā hūani actꝰ ē rō ⁊ volūtas ẜm quā hō ē liber arbitrio. cā aūt remota ē app̄hēſio. ſen ſitiue ꝑtis. ⁊ etiā appetitꝰ ſēſitiuꝰ. Sic̄ .n. ex iudicio rōnis volūtas mouet̉ ad aliqͥd ẜm rōnē. ita etiā ex apphēſionē ſenſus apperitꝰ ſenſitiuꝰ ī aliqͥd īclinat̉. q̄ qͥdē inclinatio ī terdū trahit volūtatē ⁊ rōnē. ſicut īfra patebit. Sic igit̉ dupxex cā pctī īterior pōt aſſignari. vna ꝓxima ex ꝑte rō nis ⁊ volūtatis. alia ꝟo remota ex ꝑte imaginatiōis ve appetitꝰ ſenſitiui. ſꝫ qꝛ ſupͣ dictū ē ꝙ cā pctī ē aliqd̓ bonuꝫ apparēs motiuū cū defectu debiti monui. ſcꝫ regule rōis vl̓ legis dīne. ip̄ꝫ motiuū qd̓ ē apparēs bonū ꝑtīet ad ap p̄hēſiōeꝫ ſeuſꝰ ⁊ appetitū. ip̄a aūt abſentia debite regule ꝑ tinet ad rōneꝫ q̄ nata ē hmōi regulā ꝯſiderare. ſꝫ ip̄a ꝑfec tio volūtarij actꝰ pctī ꝑtinet ad volūtatē. ita ꝙ ip̄e volū tatis actꝰ p̄miſſis ſuppoſitis iā ē qͦddam pctm̄. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ id ꝙ ē ītrinſecū ſic̄ potētia naturalis ſemꝑ īeft. id aūt qd̓ ē ītrinſecū ſic̄ actꝰ īterior appetitiue vl̓ apphēſiue ꝟtutis nō ſemꝑ īeſt. ip̄a aūt potētia volūtatis ē cā pctī in potētia. ſꝫ reducit̉ ī actū ꝑ motꝰ p̄cedētes ⁊ ſenſitiue ꝑtis primo ⁊ rōnis cōſequent̉. ex hoc .n. ꝙ aliqͥd ꝓponit̉ vt ap petibile ẜm ſenſū. ⁊ appetitꝰ ſenſitiuꝰ īclinat̉ in illd̓. rō in terdū ceſſata a ꝯſideratiōe regule debite. ⁊ ſic volūtas ꝓ ducit actū pctī. qꝛ igit̉ motꝰ p̄cedētes n̄ ſēꝑ ſūt ī actu neqꝫ pctm̄ ſemꝑ ē ī actu. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ nō oēs motꝰ īterioret ſūt de ſubſtātia pctī qd̓ cōſiſtit pͥncipaliter ī actu volūta tis. ſꝫ qͥdaꝫ p̄cedūt ⁊ qͥdā ꝯſequūt̉ ip̄m pctm̄. ¶ Ad. iij. dd̓ ꝙ illd̓ ꝙ ē cā pctī ſic̄ potētia ꝓduces actū ē naturale. mo tus etiā ſenſitiue ꝑtis ex qͦ ſeqͥtur pctm̄ īterdū ē naturalis ſic̄ cū ꝓpter appetitū cibi aliqͥſ peecat. ſꝫ efficit̉ pctm̄ īnatu tale ex hoc ipſo ꝙ deficit regula naturalis. quā homo ẜm naturā ſuam debet attendere. ꝓcedit̉. Uidet̉ ¶ O tertium ſit ꝙpcim nobēat cauſā exteriorē. Pctm̄ .n. ē actꝰ volūtariꝰ. volūta ria aūt ſūt eoꝝ qͥ ſūt ī nobis. ⁊ ita n̄ habēt exteriorē cauſaꝫ gͦ pctm n̄ hꝫ exteriorē cauſā. ¶ Pre. ſic̄ natura ē prīcipiū interiꝰ. ita etiā volūtas. ſꝫ pctm̄ ī rebo naturalibꝰ nūqͣꝫ ac cidit niſi ex aliqͣ īteriori cā vipote mōſtruoſi partꝰ ꝓueni ūt ex corruptiōe alicuius prīcipij īterioris gͦ neqꝫ in mora libꝰ pōt ꝯtingere pctm̄ niſi ex īteriori cā nō. gͦ hꝫ pctm̄ cau ſam exteriorem. ¶ Pre. multiplicata cā multiplicat̉ effe ctus. ſꝫ qͣꝫto plura ſūt ⁊ maiora exteriꝰ inducētia ad peccā dū. tāto minus id qd̓ qͦs īordinate agit ei imputat̉ ad pec catū. gͦ nihil exterius ē cā pctī. ¶ Sꝫ cōtra ē qḋ dr̄ Nūeri xxxi. Nonne iſte ſunt que deceperūt filios iſrael. ⁊ p̄uari cari vos fecerunt in domino ſuper peccato phogorr ergo aliquid exterius poteſt eſſe cauſa faciens peccare.

LXXVI Queſtio
Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. cauſa interior peccati eſt ⁊ voluntas vt perficiens actū peccati. ⁊ ratio quantū ad carentiam deb̓ite regule. ⁊ appetitus ſenſitiuꝰ inclinans. Sic ergo aliquid extrinſecū tripliciter poſſet eē cauſa pec cati. vel qꝛ mouēt īmediate ip̄aꝫ voluntatē. vel qꝛ moue ret rōnem. vel qꝛ moueret appetitū ſenſitiuū. voluntatem aūt vt ſupra dictū ē. interius mouere nō pōt niſi deus. q̄ nō pōt eē cauſa pctī. vt infra oſtēdet̉. Uel relinquit̉ ꝙ m hil exterius pōt eē cauſa pctī. niſi vel inquantū mouet rō nem. ſicut hō vel demon ꝑſuadens peccatū. vel ſicut mo uens appetituꝫ ſenſitiuū. ſicut aliqua ſenſibilia exteriora mouent appetitū ſenſitiuum Sed neqꝫ ꝑſuaſio exterior in rebus agendis ex neceſſitate mouet rōnem. neqꝫ etiaꝫ res exterius ꝓpoſite ex neceſſitate mouēt appetitū ſenſiti uum. niſi forte aliquo modo diſpoſitū. ⁊ tn̄ etiam appeti tus tenſitiuus nō ex neceſſitate mouet rōnem ⁊ volunta tē. vnde aliqͥd exterius pōt eē aliqua cauſa mouēs ad pe candū nō tn̄ ſufficienter ad peccandū inducēs. ſed cā ſuffi cienter ꝯplens peccatū ē ſola voluntas. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ex hocipſo ꝙ exteriora mouētia ad peccandū nō ſuffici enter ⁊ ex neceſſitate inducunt. ſequitur ꝙ remaneat ī no bis peccare ⁊ non peccare. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝑ hoc ꝙ poni tur interior cā peccati nō excluditur exterior. nō enī id qd̓ ē exterius. ē cauſa peccati niſi mediante cā interiori. vt di ctum ē. ¶ Ad. iij. dicēdū ꝙ multiplicatis exterioribꝰ cau ſis inclinantibꝰ ad peccandū multiplicantur actꝰ peccati. qꝛ plures ex illis cauſis ⁊ pluries inclinant ad actus pctī ſed tamen minuitur rō culpe que conſiſtit in hoc ꝙ aliqͦd ſit voluntarium ⁊ in nobis. O quartum ſic proce 2 ditur. Uidetur ꝙ peccatū nō ſit cauſa pctī. Sūt enim quattuor genera cauſarum. quoꝝ nullū pōt ad hoc cōgruere ꝙ peccatū ſit cā pctī. finis enī hꝫ rōneꝫ boni. qd̓ nō cōpetit pctō qḋ de ſua rōne ē malū. ⁊ eadem rōne nec peccatū pōt eē cā efficiens. qꝛ malū nō ē cauſa agens. ſed ē infirmum ⁊ impotens vt Dio. dicit. iiij. ca. de diui. no. cauſa aūt materialis ⁊ formalis videntur hr̄e ſolum lo cum in naturalibus corporibus que ſunt cōpoſita ex ma teria ⁊ forma. ergo peccatū non poteſt habere cām mate rialē ⁊ formalē. ¶ Pre. Agere ſibi ſimile ē rei ꝑfecte. vi dicitur in. iiij. ethi. ſed peccatum de ſui rōne ē imꝑfectum gͦ peccaiū nō pōt eē cauſa peccati. ¶ Pre. Si huiꝰ pecca ti ſit cā aliud peccatū. eadē rōne ⁊ illius erit cā aliqd̓ ali ud peccatū. ⁊ ſic procedetur in infinitum. qd̓ eſt inconue niens. nō gͦ peccatū ē cā peccati. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Gregꝰ dicit ſuꝑ Ezech. Peccatū qd̓ ꝑ pnīam citiꝰ nō delet̉. pec catū ē cā ⁊ peccati. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ cū peccatū habeat cauſaꝫ ex parte actus. hoc modo vnū peccatū poſſet eē cā alteriꝰ. ſicut vnus actus humanus pōt eē cā alteriꝰ. Cōtingit igi tur vnū peccatū eē cām alterius ẜm quattuor genera cāꝝ Primo quidē ẜm modū cāe efficientis vel mouentis ⁊ ꝑ ſe ⁊ ꝑ accidēs. Per accidēs quidē ſicut remouēs pro hibens dicit̉ mouens ꝑ accidēs. cū enī ꝑ vnū actū pecca ti hō amittit gr̄am vel charitatē vel verecundiaꝫ vel quod cunqꝫ aliud retrahēs a pctō. incidit ex hoc in aliud pecca tum. ⁊ ſic primū peccatū ē cā ſecundi ꝑ accn̄s. Per ſequi dē ſicut cū ex vno actu peccati hō diſponit̉ ad hoc ꝙ aliū actū cōſimilē facilius ꝯmittit. Ex actibus enī cauſant̉ di ſpoſitiones ⁊ habitus inclinantes ad ſimiles actus. Se cundum vero genus cauſe materialis vnum peccatum ē cauſa alterius inquantū preparat ei materiam. ſicut auari
cia preparat materiam litigio. qd̓ plerūqꝫ ē de diuitijs cō gregatis. Secundū vero genus cauſe finalis vnū peccatū eſt cauſa alterius inquantū ꝓpter finem vnius peccati ali quis cōmittit aliud peccatū. ſicut cū aliqͥs cōmittit ſimo niam ꝓpter finē ambitionis. vel fornicationem ꝓpter fru ctū. Et quia finis dat formam in moralibus vt ſupra ha bitum ē. ex hoc etiam ſequitur ꝙ vnum peccatū ſit forma lis cauſa alterius. in actu enī fornicationis. q̄ ꝓpter furtū. cōmittit̉ ē quidem fornicatio ſicut materiale. furtuꝫ vero ſicut formale. ¶ Ad i. gͦ dd̓m ꝙ peccatū inquantū ē inor dinatū habet rōnem mali. ſed inquantū ē actus quidam habet aliqd̓ bonū ſaltem apparens ꝓ fine. ⁊ ita ex ꝑte actꝰ pōt eē cauſa ⁊ finalis ⁊ effectiua alterius peccati. licet nō ex ꝑte inordinationis. materiā aūt habet peccatū ex qua. ſed circa quā. formaꝫ aūt hꝫ ex fine. ⁊ iō ẜm quattuor ge nera cauſaꝝ peccatū pōt dici cauſa peccati. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dicendū ꝙ peccatū ē imꝑfectū imperfectiōe mo rali ex ꝑte inordinationis. ſed ex parte actus pōt hr̄e per fectione nature. ⁊ ẜm hoc pōt eē cauſa peccati. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ nō omnis cauſa peccati ē peccatū. vn̄ nō oportet. vt ꝓcedat̉ in infinitū. ſed pōt ꝑueniri ad aliqd̓ peccatum cuius cauſa nō ē aliud peccatū. ¶ Queſtio LXXVI Einde conſideranduꝫ ē de cauſis peccati in ſpēali Et primo de cau ſis interioribꝰ peccati. Scd̓o de exterioribus. Tertio de peccatis que ſūt cauſa alioꝝ peccatoꝝ. Prima autē cōſideratio ẜm premiſſa erit triꝑtita. nā primo aget̉ de ignorantia que eſt cauſa peccati ex parte rōnis. Secū do de infirmitate ſeu paſſione que eſt cauſa peccati ex ꝑte appetitus ſenſitiui. Tertio de malicia q̄ eſt cauſa pctī ex ꝑ te voluntatis. Circa primum querunt̉ quattuor. Prīo vtrum ignorantia ſit cauſa peccati. Secundo vtꝝ ignor rantia ſit peccatum. Tertio vtruꝫ totaliter a peccato excu ſet. Quarto vtrum diminuat peccatum. D primuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ ignorantia nō poſſit eē cauſa pecca ti. qꝛ qd̓ nō eſt nullius ē cauſa. ſed ignorantia eſt non ens cū ſit priuatio quedā ſcīe. gͦ ignorantia nō ē cauſa peccati. ¶ Pre. Cāe peccati ſunt accipiende ex ꝑte cōuerſionis. vt ex ſupra dictis pꝫ. ſed ignorantia videt̉ reſpicere auer ſionē. gͦ non debet poni cauſa peccati. ¶ Pre. Oē pecca tū in volūtate cōſiſtit: vt ſupra dictū ē. ſed voluntas non fert̉ niſi in aliqd̓ cognitum. qꝛ bonū apprehenſum eſt ob iectū voluntatis. gͦ ignorantia nō pōt eē cauſa pctī. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ Augꝰ dicit in li. de natura ⁊ gratia. ꝙ quedam ꝑ ignorantiam peccant̉. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ ẜm phum ī viij phiſicoꝝ. cauſa mouēs eſt duplex. Una per ſe. ⁊ alia per accidens. Per ſe quidem eſt que propria virtute mouet. ſicut generans ē cauſa mouēs grauia ⁊ leuia. Per acci dens autē ſicut remouēs ꝓhibens. vel ſicut ipſa remotio prohibentis. ⁊ hoc modo ignorantia pōt eſſe cauſa actus peccati. Eſt enim priuatio ſcientie perficientis rationem que prohibet actum peccati. Inquantum dirigit actus humanos. Conſiderandum eſt autem ꝙ ratio ẜm dupli cē ſcīam ē hūanoꝝ actuū directiua .ſ. ẜm ſcīam vl̓em ⁊ ꝑ ticularē ꝯferēs enī de agendis vtit̉ quodā ſylogiſmo cuiꝰ ꝯcluſio iudiciū ē ſeu electio vel oꝑatio. actiones autem in ſingularibꝰ ſūt. vnde ꝯcluſio ſylogiſmi oꝑatiui ē ſingula ris. ſingularis auteꝫ ꝓpoſitio nō ꝯcluditur ex vl̓i niſi me diante aliqua ꝓpoſitiōe ſingulari ſic̄ ab actu hō ꝓhilet̉

Queſtio LXXVI
ab actu patricidij per hoc ꝙ ſcit patrem non eſſe occiden dum. ⁊ per hoc ꝙ ſcit hunc eē patrem. vtriuſqꝫ ergo igno rantia pōt cauſare pr̄icidij actū .ſ. ⁊ vniuerſalis prīcipij. qd̓ ē quedā regula rōnis ⁊ ſingularis circūſtantie. vn̄ pꝫ ꝙ nō quelibet ignorantia peccātis ē cā pctī. ſꝫ illa tm̄ que tollit ſcīam ꝓhibentē actū peccati. vn̄ ſi volnntas alicu ius eēt ſic diſpoſita ꝙ nō ꝓhiberet̉ ab actu patricidij. etiā ſi pr̄eꝫ agnoſceret ignorantia pr̄is nō ē huic cā pctī. ſꝫ con comītanter ſe hꝫ ad pctm̄. ⁊ iō talis nō peccat ꝓpter igno rantiā. ſed peccat ignorans ẜm phūm in. iij. ethi. ¶ Ad i gͦ dd̓m ꝙ nō ens nō pōt eē alicuius cā ꝑ ſe. pōt tn̄ eſſe cā ꝑ accidēs ſicut remotio ꝓhibētis. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ ſic ut ſcīa quā tollit ignorantia reſpicit pctm̄ ex ꝑte ꝯuerſionis ita etiā ignorantia ex ꝑte ꝯuerſionis ē cā peccati vt remo uens prohibens. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in illud qd̓ ē qͣꝫtū ad oīa ignotū nō pōt ferri volūtas. ſed ſi aliquid ē ẜm aliqͥd notū ⁊ ẜm aliqͥd ignotū. pōt voluntas illud velle. ⁊ hoc modo ignorātia ē cā peccati. ſicut cū aliquis ſcit hūc queꝫ occidit eſſe hominē. ſed neſcit eū eē pr̄em. vel cuꝫ aliquis ſcit aliquē actū eē delectabilē. neſcit tn̄ eū eē peccatum. D ſecunctuꝫ ſic proce ditur. Uidet̉ ꝙ ignorantia nō ſit peccatū. Pec catū enī ē dictū vel factū vel cōcupitū ꝯtra legē dei. vt ſu pra habitū ē. ſed ignorantia nō importat aliquē actū ne qꝫ interiorē neqꝫ exteriorē. gͦ ignorantia nō eſt peccatum. Bre. Peccatū directius opponit̉ gr̄e qͣꝫ ſcīe. ſed priua tio gr̄e nō eſt pctm̄. ſed magis pena q̄dam ꝯſequēs pctm̄. gͦ ignorātia q̄ ē priuatio ſcīe nō ē pctm̄. ¶ Pre. Si igno rantia eſt pctm̄ hoc nō ē niſi inquantū ē voluntaria ſed ſi ignorantia ſit peccatū inqͣꝫtū ē voluntaria. videt̉ peccatū in ipſo actu voluntatis ꝯſiſtere magis qͣꝫ in ignorantia. gͦ ignorantia nō erit peccatū. ſed magis aliqͥd ꝯn̄s ad pecca tū. ¶ Pre. Oē peccatū ꝑ penitentiā tollit̉. nec aliquod peccatuꝫ trāſiens reatu remanet actu niſi ſoluꝫ originale ignorantia aūt nō toillit̉ ꝑ pnīam. ſꝫ adhuc remanet actu omni reatu per pnīam remoto. gͦ ignorantia nō ē peccatū niſi forte ſit originale. ¶ Pre. Si ipſa ignorantia ſit pec catū qͣꝫdiu remaneret ignorantia in hoīe. tādiu actu pec caret. ſed ꝯtinue manet ignorantia in ignorante. gͦ igno rans ꝯtinue peccaret. qd̓ pꝫ eē falſū. qꝛ ſic ignorantia eēt grauiſſimū. nō gͦ ignorantia ē peccatū. ¶ Sed ꝯtra. ni hil meref penā niſi peccatū. ſed ignorantia meret̉ penam ẜm illud. i. ad Coꝝ. xiiij. Si quis ignorat ignorabitur. gͦ ignorantia ē peccatū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ignorantia in hoc a neſcientia differt. qꝛ neſcientia dicit ſimplicē ſcīe negati onē. vnde cuicunqꝫ deeſt aliqua reꝝ ſcīa pōt dici neſcire illā. ẜm quē modū Dio. in angelis neſcientiā ponit. vi. c. cel̓. hierar. ignorantia vero īporcat ſcīe. priuationē. dū .ſ. alicui deeſt ſcīa eoꝝ q̄ aptus natus ē ſcire. Hoꝝ autē que dā aliquis ſcire tenet̉. illa .ſ. ſine quoꝝ ſcīa nō pōt debituꝫ actū recte exercere. vn̄ oēs tenent̉ ſcire cōiter ea que ſūt fi dei ⁊ vniuerſalia iuris p̄cepta. ſinguli aūt ea q̄ ad eorum ſtatū vl̓ officiū ſpectāt. Unuſqͥſqꝫ vero ſcire tenet̉ ea q̄ ad ſuū officiū ſpectāt. Quedā vero ſunt q̄ ⁊ ſi aliquis natus ē ſcire. n̄ tn̄ ea ſcire tenet̉. ſicut thoreu matā geometrie ⁊ cō tingentia ꝑticularia niſi in caſu. Manifeſiū ē autē ꝙ qͥ cunqꝫ negligit habere vel facere id qd̓ tenet̉ habere vel fa cere id qd̓ tenet̉ habere vel facere. peccat pctō omiſſionis vnde propter negligentiam ignorantia eorum q̄ aliquis ſcire tenet̉ ē peccatum. nō aūt imputat̉ hoī ad negligenti am ſi neſciat ea q̄ ſcire nō pōt. vnde hoꝝ ignorantia inui
cibilis dicit̉. qꝛ ſtudio ſuꝑati nō pōt. ⁊ ꝓpter hoc tal̓ igno rantia cū nō ſit voluntaria eo ꝙ nō ē in prāte nt̄a eaꝫ re pellere nō ē peccatū. ex quo pꝫ ꝙ nulla ignorātia inuinci bilis ē peccatū. ignorantia aut vincibilis ē peccatuꝫ. ſi ſit eoꝝ que aliquis ſcire tenet̉. nō aūt ſi ſit eoꝝ que qͥs ſcire n̄ tenet̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. in hoc ꝙ di cit̉ dictū vel factū vel cōcupitū. ſunt intelligende etiā ne gatiōes oppoſite ẜm ꝙ omiſſio hꝫ rōnē pctī. ⁊ ita negligē tia ẜm qua ignorantia ē peccatū ꝯtinet̉ ſub p̄dicta diffini tione pctī. inqͣꝫtū p̄termittit̉ aliqͥd qd̓ debuit dici vel fieri vel cōcupiſci ad ſcīam debitā acqͥrendā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ priuatio gr̄e ⁊ ſi ẜm ſe nō ſit peccatū m̄ rōne negligentie p̄parandi ſe ad gr̄am pōt habere rōnē pctī ſicut ⁊ ignoran tia. ⁊ tn̄ quantū ad hoc ē diſſimile. qꝛ hō pōi aliquā ſcīaꝫ acquirere ꝑ ſuos actꝰ. gr̄a vero nō acquirit̉ ex nr̄is actibus ſed ex dei munere. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut in pctō trāſgreſ ſionis. peccatū nō ꝯſiſtit in ſolo actu voluntatis. ſed etiā in actu volito qui ē imꝑatus a volūtate. ita in pctō omiſ ſionis nō ſolū actus voluntatis ē peccatū. ſed etiam ipſa omiſſio inquantū ē aliqualiter voluntaria. ⁊ hoc mō ip̄a negligentia ſciendi vel etiā ip̄a incōſideratio ē peccatum Ad. iiij. dd̓m ꝙ licet tranſeunte reatu ꝑ penitentiā re maneat ignorantia ẜm ꝙ ē priuatio ſcīe. non tn̄ remanet negligētia ẜꝫ quā ignorātia pctm̄ dicit̉. ¶ Ad. v. dd̓m. ꝙ ſicut in alijs pctīs omiſſionis ſolo illo tꝑe hō actu peccat pro quo preceptū affirmatiuū obligat. ita eſt ⁊ de peccato ignorantie. nō enī ꝯtinue ignorās actu peccat. ſed ſolum qn̄ eſt tempus acqͥrendi ſcientiam quam habere tenetur. O tertium ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ ignorantia ex toto excuſet a pctō. qꝛ vt Augꝰ dicit. oē peccatū volūtariū ē. ſꝫ ignorātia cauſat inuoluntariū vt ſupra habitū ē. gͦ ignorantia totaliter ex cuſat peccatū. ¶ Pre. Id qd̓ aliquis facit p̄ter intentio nē ꝑ accn̄s agit. ſed intentio nō pōt eē de eo qd̓ ē ſignotuꝫ gͦ id qd̓ ꝑ ignorantiā hō agit ꝑ accn̄s ſe hꝫ in actibꝰ huma nis. ſed ꝙ ē ꝑ accidēs nō dat ſpēꝫ. nihil gͦ qd̓ ē ꝑ ignoran tiā factū dꝫ iudicari peccatū vel virtuoſū in hūanis actibꝰ ¶ Pre. Hō ē ſubiectū virtutis ⁊ peccati inquantuꝫ ē ꝑ ticeps rōnis. ſed ignorantia excludit ſcīam ꝑ quā rō ꝑficit̉ gͦ ignorātia totaliter excuſat a pctō. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ Aug dicit in li. de li. arbi. ꝙ quedā ꝑ ignorantiā facta recte im probant̉. ſed ſolū illa recte improbant̉ q̄ ſunt pctā. gͦ que dā ꝑ ignorantiā facta ſunt pctā. nō gͦ ignorātia oīno excu ſat peccatuꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ignorantia de ſe hꝫ ꝙ faciat actū quē cauſat inuoluntariū eē. iam aūt dictū ē ꝙ igno rantia dicit̉ cauſare actū quē ſcīa oppoſita prohibebat. ⁊ ita talis actus ſi ſcīa adeſſet. eēt ꝯtrariusˡ voluntati. qd̓ ī portat nomē inuolūtarij. ſi vero ſcīa que ꝑ ignorantiā pri uat̉ nō ꝓhiberet actū propter inclinatione voluntatis in ipſum. ignorantia huius ſcīe nō facit hoīeꝫ inuolūtarium ſed nō volentē. vt dicit̉ in. iij. ethi. ⁊ talis ignorātia q̄ non eſt cauſa actus peccati. vt dictū ē. qꝛ nō cauſat inuolū ta riū. nō excuſat a pctō. Et eadē rō ē de quacūqꝫ ignorantia nō cauſante ſed ꝯſequente vel cōcomitante actum peccati ſed ignorantia que ē cauſa actus quia cauſat inuolunta rium. de ſe habet ꝙ excuſet a peccato. eo ꝙ voluntarium eſt de ratione peccati. Sed ꝙ aliquando nō totaliter ex cuſet a peccato poteſt cōtingere ex duobus. Uno mō ex ꝑ te rei ipſius ignorate. intantū enī ignorantia excuſat a pec cato īqͣꝫtū igrat̉ aliqͥd eē pctm̄. p̄t āt ꝯtīgere ꝙ aliqͥs igret qͥdē aliqͣꝫ circūſtātiā pctīqꝫ ſi ſciret retraheret̉ a peccando

LXXVII Queſtio
ſiue illa circumſtantia faciat ad rationem peccati ſiue nō ⁊ tn̄ adhuc remanet in eius ſcīa aliqͥd ꝑ qd̓ cognoſcit illd̓ eē actu pctī. puta ſi aliquis percutiens aliquē ſciat qͥdem ip̄m eē hominē. qd̓ ſufficit ad rōnē pctī. nō tn̄ ſcit eū eſſe patrē qd̓ ē circūſtantia ꝯſtituens nouā ſpēm pctī. vel for te neſcit ꝙ ille ſe defendens reꝑcuciat eū. qd̓ ſi ſciret nō ꝑ cuteret qd̓ nō ꝑtinet ad rōnem pctī. vn̄ licet talis ꝓpter ig norantiam peccet nō tn̄ totaliter excuſat̉ a pctō. qꝛ adhuc remanet ei cognitio peccati. Alio mō pōt hoc cōtingere ex ꝑte ipſius ignorantie. qꝛ .ſ. ipſa ignorantia ē volūtaria vl̓ directe. ſicut cū aliquis ſtudioſe vult neſcire aliqua vt li berius peccet. vel indirecte. ſicut cū aliquis ꝓpter laboreꝫ vel ꝓpter aliquas occupationes negligit addiſcere id per qd̓ a pctō retraheret̉. talis enī negligentia facit ignoranti am ipſaꝫ eē voluntariam ⁊ pctm̄. dūmodo ſit eoꝝ q̄ quis ſcire tenet̉ ⁊ pōt. ⁊ iō talis ignorantia nō totaliter excuſat a pctō. Si vero ſit talis ignorantia que oīno ſit inuolun taria. ſiue qꝛ ē inuincibilis. ſiue qꝛ ē eius qd̓ quis ſcire nō tenet̉. talis ignorantia oīno excuſat a pctō. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ nō omnis ignorantia cauſat inuoluntariū. ſicut ſupra dictū ē. vnde nō omnis ignorantia totaliter excuſat a pec cato. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ inquantū remanet in ignorante d̓ voluntario. intm̄ remanet de intenſione peccati. ⁊ ẜm hoc nō erit ꝑ accn̄s pctm̄. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſi eēt talis ignorā tia que totaliter vſum rōnis excluderet. oīno a pctō excu ſaret. ſicut pꝫ in furioſis ⁊ amentibꝰ. nō aūt ſemꝑ ignorā tia cauſans pctm̄ ē talis. ⁊ iō non ſemꝑ totaliter excuſat a peccato. Dquartū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ignorantia nō diminuat pctm̄. Illud enim ꝙ ē cōe in omni pctō nō diminuit pctm̄. ſed ignorantia eſt cōis in omni pctō. Dicit .n. phūs in. iij. ethi. ꝙ omnis ma lus ē ignorās. gͦ ignorantia non diminuit pctm̄. ¶ Pre. peccatū addito pctō facit maius pctm̄. ſed ip̄a ignorantia ē pctm̄. vt dictū ē. gͦ nō diminuit pctm̄. ¶ Pre. Nō ē eiuſ dem aggrauare ⁊ diminuere pctm̄. ſed ignorantia aggra uat pctm̄. qm̄ ſuper illud Apl̓i. Ignoras qm̄ benignitas dei. ⁊cͣ. dicit Ambroſius. grauiſſime peccas ſi iguoras. er go ignorantia nō diminuit peccatū. ¶ Pre. Si aliqua ignorātia diminuit peccatū hoc maxime videt̉ de illa que totaliter tollit vſum rōnis. ſed hmōi ignorātia nō minu it pctm̄. ſed magis auget. Dicit .n. phus in. ij. ethi. ꝙ ebri us meret̉ duplices maledictiones. gͦ ignorātia nō minu it peccatū. ¶ Sed cōtra. quicquid ē rō remiſſionis pecca ti alleuiat pctm̄. ſed ignorantia ē hmōi. vt pꝫ .i. ad Timo i. Miſericordiā cōſecutus ſum qꝛ ignorans feci. gͦ ignorā tia diminuit vel alleuiat pctm̄. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ qꝛ oē pec catū ē voluntariū. intm̄ ignorātia pōt diminuere pctm̄ in qͣꝫtum diminuit voluntariū. ſi aūt voluntariū non dimi nuat. nullo mō diminuet pctm̄. Manifeſtū ē aūt ꝙ igno rantia que totaliter a pctō excuſat. qꝛ totaliter volūtariū tollit. pctm̄ nō minuit. ſed oīno aufert. ignorantia vero q̄ nō eſt cā peccati. ſed cōcomitāter ſe hꝫ ad pctm̄. nec minu it peccatū. nec auget. Illa igit̉ ſola ignorantia pōt pctm̄ minuere q̄ eſt cā peccati. ⁊ tn̄ totaliter a pctō non excuſat. Contingit aūt qn̄qꝫ ꝙ talis ignorantia directe ⁊ per ſe ē vlountaria. ſicut cū aliqͥs ſua ſponte neſcit aliqͥd vt libe rius peccet. ⁊ talis ignorantia videt̉ augere voluntariuꝫ ⁊ pctm̄. ex intenſione enim volūtatis ad peccandū proue uit ꝙ aliquis vult ſubire ignorantie damnū ꝓpter liber tatē peccandi. Qn̄qꝫ vero ignorantia que ē cā peccati nō
ē directe voluntaria. ſed indirecte vel per accn̄s. puta cuꝫ aliquis nō vult laborare in ſtudio. ex quo ſequit̉ eum eſſe ignorantē. vel cū aliquis vult bibere vinū īmoderate. ex qͦ ſequit̉ eū inebriari ⁊. diſcretione carere. ⁊ talis ignorātia diminuit voluntariū. ⁊ ꝑ ꝯſequēs pctm̄. cū enī aliqͥd nō cognoſcit̉ eē pctm̄. nō pōt dici ꝙ voluntas directe ⁊ per ſe ferat̉ in pctm̄. ſed ꝑ accn̄s. vnde ē ibi minor cōtemptus. ⁊ ꝑ ꝯn̄s minus pctm̄. ¶ Ad .i. ergo dd̓m. ꝙ ignorantia ẜm quā oīs malus ē ignorās nō ē cā pctī. ſed aliqͥd ꝯſeqnēs ad cām .ſ. ad paſſionē vel habitū inclinantem in peccatū. Ad. ij. dd̓m ꝙ pctm̄ pctō additū facit plura pctā. nō tn̄ facit ſemꝑ maius pctm̄. qꝛ forte nō coincidūt in idē pctm̄ ſed ſunt plura. ⁊ pōt ꝯtingere ſi primū diminuat ſecūdū ꝑambo ſimul nō habeant tantā grauitatē quantā vnum ſolum haberet ſicut homicidiū grauius peccatū ē ſi ſit a ſobrio hoīe factū qͣꝫ ſi fiat ab ebrio homīe. quāuis hec ſint duo pctā. qꝛ ebrietas plus diminuit de rōe ſequentis pec cati qͣꝫ ſit ſua grauitas. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ verbū Ambro ſij pōt intelligi de ignorātia ſimpliciter affectata. vel pōt ī telligi in genere peccati ingratitudinis in qua ſummus gradus eſt ꝙ hō etiā beneficia nō recognoſcat. vel pōt in telligi de ignorantia infidelitatis q̄ fundamentū ſpūalis edificij ſubuertit. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ebrius meret̉ quidē duplices maledictiones ꝓpter duo pctā que committit .ſ. ebrietatē. ⁊ aliud pctm̄ qd̓ ex ebrietate ſequit̉. tn̄ ebrietas rōne ignorantie adiuncte diminuit ſequēs peccatum. et forte plus qͣꝫ ſit grauitas ip̄ius ebrietatis. vt dictum eſt. Uel pōt dici ꝙ illud verbum inducit̉ ẜm ordinationē cu iuſdā pythaci legiſlatoris. qui ſtatuit ebrios ſi percuſſe rint amplius puniendos. nō ad veniā reſpiciēs quā ebrij debēt magis habere. ſed ad vtilitatē. qꝛ pluries iniuriant̉ ebrij qͣꝫ ſobrij. vt pꝫ per phūm in. ij. politicorum. Queſtio LXXVII Einde conſideraduꝫ eſt de cauſa peccati ex parte appetitus ſenſiti ui. vtrum paſſio aīe ſit cauſa peccati. Et circa hͦ querunt̉ octo. Primo vtꝝ paſſio appetitus ſenſitiui poſ ſit mouere vel inclinare voluntatē. Scd̓o vtꝝ poſſit ſuꝑ are rōnem ꝯtra eius ſcīam. Tertio vtrum pctm̄ qd̓ ex paſ ſione prouenit ſit peccatū ex infirmitate. Quarto vtrum hec paſſio q̄ ē amor ſui ſit cauſa omnis peccati. Quinto de illis tribus cauſis que ponunt̉. i. Ioh. iij. cōcupiſcētia oculoꝝ. cōcupiſcentia carnis. ⁊ ſuꝑbia vite. Sexto vtruꝫ paſſio que ē cā peccati diminuat ipſum. Septimo vtruꝫ: totaliter excuſet. Octauo vtrum peccatum qd̓ ex paſſiōe eſt poſſit eſſe mortale. D primuꝫ ſic procedi tur. Uidetur ꝙ voluntas nō moueat̉ a paſſiōe appetitus ſenſitiui. nulla enī potentia paſſiua mouet̉ niſi a ſuo obiecto. voluntas aūt eſt potentia paſſiua ⁊ actiua ſimul inquantum ē mouens ⁊ mota. ſicut phūs dicit in iij. de anima vniuerſaliter de vi appetitiua. cū ergo obiectū voluntatis non ſit paſſio appetitus ſenſitiui. ſed magie bonum rōnis. videtur ꝙ paſſio appetitus ſenſitiui n̄ mo ueat voluntatem. ¶ Pre. Superior motor nō mouetur ab inferiori. ſicut aīa nō mouet̉ a corpore. ſed voluntas que eſt appetitus rōnis comparatur ad appetitum ſen ſitiuum. ſicut motor ſuperior ad inferiorem. Dicit enim philoſophus in. iij. de anima ꝙ appetitꝰ rōnis mouet ap petitū ſenſitiuū. ſic̄ ī corporibꝰ celeſtibꝰ ſpera mouer ſpe rā

Queſtio LXXVII
gͣ voluntas nō pōt moueri a paſſione appetitus ſenſitiui ¶¶Pre. Nullū īmateriale pōt moueri ab aliquo materi ali. ſed volūtas ē potētia quedā īmaterialis. non enī vtit̉ organo corporali cū ſit in rōne. vt dicit̉ in. iij. de aīa. ap petitus aūt ſenſitiuꝰ ē vis materialis. vtpote fundata in organo corporali. gͦ paſſio appetitus ſenſitiui nō pōt mo uere appetitū intellectiuū. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ dicit̉. Daniel xiij. Cōcupiſcētia ſubuertit cor tuū. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ paſſio appetitus ſenſitiui nō pōt directe trahere aut mouere vo luntatē. ſed indirecte pōt. ⁊ hoc dupliciter. Uno quidem mō ẜm quandā abſtractionē. cū enī oēs potētie aīe ī vna eēntia aīe radicent̉. neceſſe ē ꝙ qn̄ vna potentia intendit̉ in ſuo actu. altera in ſuo actu remittat̉ vel etiam totaliter in ſuo actu īpediat̉. tū qꝛ oīs virtus ad plura diſꝑſa ſit mi nor. vnde ecōtrario qn̄ intendit̉ circa vnū minus pōt ad alia diſpergi. tū qꝛ in oꝑbꝰ aīe animalibꝰ requirit̉ quedā intentio. qͥ dū vehementer applicat̉ ad vnū non pōtꝭ alteri ychementer attendere. ⁊ ẜm hunc modū ꝑ quandā diſtra ctionē qn̄ motus appetitus ſenſitiui fortificat̉ ẜm quācū qꝫ paſſionē. neceſſe ē ꝙ remittat̉ vel totaliter impediatur motus ꝓprius appetitus rōnalis. qui ē volūtas. Alio mō ex ꝑte obiecti voluntatis qd̓ ē bonū rōne apprehenſum. impeditur enim iudicium ⁊ apprehenſio rationis propter vehementē ⁊ inordinatā app̄henſionē imaginationis. ⁊ iudiciū virtutis eſt imatiue. vt pꝫ in amētibꝰ. Manifeſtū ē aūt ꝙ paſſionē appetitus ſenſitiui ſequit̉ imaginatiōis apprehenſio ⁊ iudiciū eſtimatiue. ſicut etiā diſpoſitioneꝫ lingue ſequit̉ iudiciū guſtus. vnde videmus ꝙ hoīes in aliqua paſſione exiſtētes nō facile imaginationē auertūt ab his circa que afficiunt̉. vn̄ ꝑ ꝯſeques iudicium: rōnis plerūqꝫ ſequit̉ paſſionē appetitus ſenſitiui. ⁊ per conſe quēs motus voluntatis qui natus ē ſemꝑ ſequi iudiciū rōnis. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ per paſſionē appetitus ſenſi tiui ſit aliqua immutatio circa iudiciū de obiecto volun tatis. ſicut dictū ē. quāuis ip̄a paſſio appetitꝰ ſenſitiui nō ſit directe voluntatis obiectū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſuperius nō mouet̉ ab inferiori directe. ſed indirecte quodāmodo moueri pōt. ſicut dictū eſt. ¶ Et ſil̓iter dicēdū ē ad tertiū O ſecunduꝫ ſic proce ditur. Uidetur ꝙ ratio nō poſſit ſuꝑari a paſſiōe ꝯtra ſuam ſcīam. Fortius .n. nō vincit̉ a debiliori. ſed ſci entia propter ſuā certitudinē eſt fortiſſimum eorum que in nobis ſunt. gͦ nō p̄t ſuꝑari a paſſione que ē debilis ⁊ ci to tranſiens. ¶ Pre. Uoluntas nō ē niſi boni vel appa rentis boni. ſed cū paſſio trahit voluntatē in id qd̓ eſt ve re bonū. nō inclinat rōnem ꝯtra ſcīam. cum aūt trahit eā in id qd̓ eſt apparens bonum ⁊ nō exiſtens. trahit eā in id qd̓ rōni videt̉. hoc aūt ē in ſcīa rōnis qd̓ ei videt̉. ergo paſſio nunqͣꝫ inclinat rōnem ꝯtra ſuā ſcientiā. ¶ Si di cat̉ ꝙ trahit rōnem ſcientē aliqͥd in vniuerſali vt cōtrariū iudicet in particulari. ¶ Contra. vniuerſalis ⁊ ꝑticularꝭ ꝓpoſitio ſi opponant̉. opponunt̉ ẜm cōtradictionem. ſicut oīs homo ⁊ nō omnis homo. ſed due opinionesⁱ que ſunt ꝯtradictorie ſunt cōtrarie. vt dicit̉ in. ij. ꝑijarmeuias. ſi igi tur aliquis ſciēs aliquid in vniuerſali iudicaret oppoſitū in ſingulari. ſequeret̉ ꝙ haberet ſimul cōtrarias opīones qd̓ ē impoſſibile. ¶ Pre. Quicunqꝫ ſcit vniuerſaleˡ ſcit etiā ꝑticulare qd̓ nouit ſub vniuerſali cōtineri. ſicut qui ſcit oēm mulā eē ſterileꝫ ſcit hoc aīal eſſe ſterile dūmodo ipſū ſciat eē mulā. vt pꝫ ꝑ id qd̓ dicit̉ in primo poſterioꝝ ſed ille qui ſcit aliquid in vniuerſali. puta nulla fornicationē eē faciendā. ſcit hoc ꝑticulare ſub vniuerſali contine ri. puta hunc actū eē fornicariū. gͦ videt̉ ꝙ etiā in ꝑticula ri ſciat. ¶ Pre. Ca que ſunt in voce ſunt ſigna intellectuſ aīe ẜm phum. ſed hō in paſſione exn̄s frequēter ꝯfitet̉ id qd̓ eligit eē malū etiā in ꝑticulari. gͦ etiā in ꝑticulari hꝫ ſci entiam. ſic igit̉ videt̉ ꝙ paſſiones nō poſſint trahere rōnē ꝯtra ſcīam vniuerſalē. qꝛ nō pōt eē ꝙ habeat ſcīam vni uerſalē ⁊ eſtimet oppoſitū in ꝑticulari. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ dicit Apl̓s Ro. vij. Uideo aliā legē in mēbris meis repu gnantē legi mentis mee. ⁊ captiuantē me in lege peccati. lex aūt que ē in mēbris ē cōcupiſcētia de qua ſupra locu tus fuerat. cū igit̉ cōcupiſcētia ſit paſſio quedam. videt̉ ꝙ paſſio trahat rōnem etiā contra hoc qd̓ ſcit. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ opinio Socratis fuit vt phūs dicit in. vij. ethi. ꝙ ſcīa nūqꝫ poſſet ſuꝑari a paſſione. vn̄ ponebat oēs virtutes eē ſcientias. ⁊ oīa pctā eē ignorātias. in quo quidē aliquali ter recte ſapiebat. qꝛ cū voluntas ſit boni vel apparētis bo ni. nunqͣꝫ volūtas in malū moueret̉ niſi id qd̓ nō eſt bo nū aliqualiter rōni bonū appareret. ⁊ ꝓpter hoc voluntas nunqͣꝫ in malū tenderet niſi cū aliqua ignorantia vel er rore rōnis. Unde dicit̉ Prouer. xiiij. Errant qui oꝑant̉ malū. Sed qꝛ exꝑimento pꝫ ꝙ multi agunt cōtra ea quo rū ſcīam hn̄t. ⁊ hoc etiā auctoritate dīna ꝯfirmat̉. ẜm illd̓ Luc. xij. Seruus qui cognouit voluntatē dn̄i ſui ⁊ nō fa cit plagis vapulabit multis. Et Iaco. iiij. dicit̉. Scienti bonū facere ⁊ nō facienti. peccatū eſt illi: nō ſimpl̓r veruꝫ dixit. ſed oportet diſtinguere. vt phūs tradit in. vij. ethi. Cū .n. ad recte agendū hō dirigat̉ duplici ſcīa .ſ. vniuerſa li ⁊ ꝑticulari. vtriuſqꝫ defectus ſufficit ad hoc ꝙ impediat̉ rectitudo voluntatis ⁊ oꝑis. vt ſupra dictū ē. Cōtingit gͦ ꝙ aliquis hꝫ ſcīam in vniuerſali puta nullā fornicationē eē faciendā. ſꝫ tn̄ nō cognoſcat in ꝑticulari hūc actū qͥ eſt fornicatio nō eē faciendū. ⁊ hoc ſufficit ad hoc ꝙ volūtas nō ſequat̉ vniuerſalē ſcīam rōnis. Et iteꝝ cōſiderādū eſt ꝙ nihil prohibet aliquid ſciri in habitu. qd̓ tn̄ actu nō cō ſiderat̉. Poteſt igit̉ cōtingere ꝙ aliquis etiā rectā ſciētiā habeat in ſingulari ⁊ nō ſolū ī vniuerſali. ſed tamē ī actu nō cōſiderat. ⁊ tunc non videt̉ difficile ꝙ p̄ter id qd̓ actu cōſiderat hō agat. ꝙ aūt hō nō cōſideret in particulari id qd̓ habitualiter ſcit. qn̄qꝫ quidē ꝯtingit ex ſolo defectu in tentionis. puta cū hō ſciēs geometriā nō intēdit ad conſi derandū geometrie ꝯcluſiones. quas ſtatim in promptu habet cōſiderare. Qn̄qꝫ aūt hō nō ꝯſiderat id qd̓ habet ī habitu ꝓpter aliqd̓ impedimētū ſuꝑueniēs puta propter aliquā occupationē exteriorē. vel propter aliquā infirmi tatē corporalē. ⁊ hoc mō ille qui ē in paſſione cōſtitutus nō ꝯſiderat in ꝑticulari id qd̓ ſcit in vniuerſali inqͣꝫtum paſſio impedit talē ꝯſiderationē. Impedit aūt tripliciter Primo q̇dem ꝑ quandā diſtractionē. ſicut ſupra expoſi tū eſt. Secūdo ꝑ ꝯtrarietatē. qꝛ plerūqꝫ paſſio īclinat ad ꝯtrariū huiꝰ qḋ ſcīa vniuerſalis habet Tertio ꝑ quādaꝫ ī mutationē corꝑalem. ex qͣ rō quodāmodo ligat̉ ne libere in actū exeat. ſicut etiā ſomnus vel ebrietas quadā corꝑa li tranſmutatione facta ligant vſum rōnis. ⁊ ꝙ hoc cōtin gat in paſſionibꝰ patet ex hoc ꝙ aliqn̄ cū paſſiones multū intendunt̉. hō amittit totaliter vſum rōnis. multi .n. pro pter abūdantiā amoris ⁊ ire ſunt in inſania ꝯuerſi. ⁊ per hunc modū paſſio trahit rōnem ad iudicandū in ꝑticu lari ꝯtra ſcientiam quā habet in vniuerſali ¶ Ad primū ergo dicendum ꝙ ſciētia vniuerſalis que ē certiſſima: nō hꝫ prīcipalitatē ī oꝑatōe ſꝫ magis ſcīa ꝑticularꝭ eo ꝙ oꝑa toeſſūt circa ſingularia. vn̄ nō ē miꝝ ſi ī oꝑabilibꝰ paſſio

Queſtio LXXVII
agit ꝯtra ſcīam vniuerſalē abſente ꝯſideratiōe ī ꝑticulari ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ hocip̄m ꝙ rōni videat̉ in ꝑticulari aliqͥd bonū qd̓ nō ē bonū. cōtingit ex aliqua paſſione. ⁊ tn̄ hoc ꝑticulare iudicium ē cōtra vniuerſalē ſcientiam rationis ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ nō poſſit cōtingere ꝙ aliqͥs haberet ſi mul in actu ſcientiam aut opinionē veram de vniuerſali affirmatiuo. ⁊ opinionē falſam de ꝑticulari negatiuo aut ecōuerſo ſed bene pōt cōtingere ꝙ aliquis habeat veram ſcīam habitualiter de vniuerſali affirmatiuo ⁊ falſā opi nionē in actu de ꝑticulari negat iuo. actus enī directe nō cōtrariatur habitui ſed actui. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ille qui hꝫ ſcīam in vniuerſali ꝓpter paſſionē impeditur ne poſſit ſub illa vniuerſali ſumere ⁊ ad cōcluſionē ꝑuenire. ſꝫ aſ ſumit ſub alia vniuerſali quā ſuggerit inclinatio paſſiōiſ ⁊ ſub ea cōcluditur. vnde phūs dicit ī .vij. ethi. ꝙ ſylogiſ mus incōtinentis hꝫ quattuor ꝓportiones. duas vniuer ſales. quaꝝ vna eſt rōnis. puta nullā fornicationē eē cō mittendā. alia ē paſſionis. puta delectationē eē ſectandaꝫ Paſſio igitur ligat rōnem ne aſſumat ⁊ cōcludat ſub pri ma. vnde ea durante aſſumit ⁊ cōcludit ſub ſecunda. Ad. v. dd̓m ꝙ ſicut ebrius qn̄qꝫ ꝓferre pōt verba ſignan tia ꝓfundas ſenientias. quas tamē mente diiudicare nō poteſt ebrietate prohibente. ita ī paſſione exiſtens ⁊ ſi ore proferat hoc nō eē faciendū. tamē interius hoc aīo ſentit ꝙ ſit faciendū. vt dicitur in .vij. ethicorum. D tertium ſic procedi tur. Uidetur ꝙ peccatum qd̓ eſt ex paſſione nō debeat dici ex infirmitatē. Paſſio enī ē quidā vehemens motus appetitus ſenfitiui. vt dictū ē. vehenientia autem motus magis atieſtatur fortitudini qͣꝫ infirmitati. gͦ pec catū qd̓ ē ex paſſione nō debet dici ex infirmitate. ¶ Pre Infirmitas hoīs maxime attenditur ẜm illud qd̓ ē ī eo fragilius. hoc aūt ē caro. vnde dicitur in. pͣs. Recordatus eſt qꝛ caro ſunt. gͦ magis debet dici pctm̄ ex infirmitate qd̓ eſt ex aliquo corꝑis defectu qͣꝫ quod ē ex aīe paſſione. Pre. Ad ea nō videtur hō eē infirmus que eiꝰ voluntati ſubduntur. ſed facere vel nō facere ea ad que paſſio incli nat hoīs voluntati ſubditur. ẜm illud Gen̄. iiij. Subter te erit appetitus tuus. ⁊ tu dominaberis illius. gͦ peccatuꝫ qd̓ ē ex paſſione nō ē ex infirmitate. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ Tullius in. iiij. ii. de tuſculanis queſtionibꝰ paſſiōes aīe egritudines vocat. egritudines aut ē alio noīe infirmita tes dicūtur. gͦ pctm̄ qd̓ ē ex paſſione dꝫ dici ex infirmitate ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cā pctī ꝓpria ē ex ꝑte aīe in qua principa liter ē peccatū. pōt aūt dici infirmitas in aīa ad ſimilitu dinē infirmitatis corporis. dicit̉ aūt corpꝰ hoīs eē īfirmū quando debilitat̉ vel impedit̉ in executione ꝓprie oꝑatio nis ꝓpter aliquā inordinationē ꝑtiū corporis. ita .ſ. ꝙ hu mores ⁊ mēbra hoīs nō ſubdant̉ virtuti regitiue ⁊ moti ue corꝑis. vnde ⁊ mēbꝝ dicit̉ eē infirmū quādo non pōt ꝑficere oꝑationē mēbri ſani. ſicut oculus quādo non pōt clare videre vt dicit phūs in. x. de hiſtorijs aīalium. vnde ⁊ infirmitas anime dicit̉ quādo impedit̉ aīa in ꝓpria oꝑa tione ꝓpter inordinationē ꝑtiū ipſius. ſicut aūt ꝑtes cor poris dicuntur eſſe inordinate qn̄ nō ſequunt̉ ordinē na ture. ita ⁊ partes aīe dicūtur eē inordinate quādo nō ſub dunt̉ ordini rōnis. rō enīeſt vis regitiua ꝑtium anime. Sic ergo qn̄ extra ordinē rōnis vis ꝯcupiſcibilis aut ira ſcibilis aliqua paſſione afficit̉. ⁊ ꝑ hoc īpedimentū p̄ſtat̉ modo p̄dicto debite actioni hoīs. dicit̉ pctm̄ eē ex infirmi tate: vnde ⁊ phūs in .i. et hicoꝝ cōꝑat incōtinentē paralyrico. cuius ꝑtes mouent̉ in cōtrariū eius qd̓ ip̄e diſponit. ¶ Ad primum gͦ dicendū ꝙ ſicut quanto fuerit motꝰ for tior in corpore p̄ter ordinē nature tanto ē maior infirmi tas. ita quanto fuerit motus fortior paſſionis p̄ter ordinē rōnis. tanto ē maior infirmitas aīe. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pec catū principaliter cōſiſtit in actu voluntatis. qui non im pedit̉ per corporis infirmitatē. pōt enī qui ē corpore infir mus ꝓmptam habere volūtatē ad aliquid faciendū. im pedit̉ aūt ꝑ paſſionē vt ſupra dictū ē. vnde cū dicit̉ pctm̄ eē ex infirmitate. magis eſt referendū ad infirmitateꝫ aīe qͣꝫ ad infirmitatē corꝑis. dicit̉ tn̄ etiā ipſa infirmitas aīe infirmita scarnis. inquantū ex cōditione carnis paſſiōes aīe inſurgunt in nobis. eo ꝙ appetitus ſenſitiuꝰ ē virtus vtens organo corꝑali. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in piāte quideꝫ voluntatis ē aſſentire vel nō aſſentire his in que paſſio inclinat. ⁊ pro tanto dicit̉ noſter appetitus ſub nobis eſſe ſed tamen iſte aſſenſus vel diſſenſus voluntatis impedi tur per paſſionem modo p̄dicto. Dquartū ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ amor ſui nō ſit principiū oīs pctī. Id enī qd̓ ē ẜm ſe bonū ⁊ debitū nō ē ꝓpria cā pctī. ſed amor ſui ē ẜm ſe bonū ⁊ debitū. Un̄ p̄cipit̉ hoī vt diligat proximū ſicut ſeipſum. Leuiti. xix. gͦ amor ſui non pōt eſſe ꝓpria cā pctī ¶ Pre. Apl̓s dicit Ro. vij. Occaſione accepta pctm̄ per mandatū oꝑatū ē in meoēm ꝯcupiſcentiā. vbi glo. dicit ꝙ bona eſt lex q̄ dū cōcupiſcētiā ꝓhibet omne malū pro hibet. quod dicit̉ ꝓpter hoc. qꝛ ꝯcupiſcētia ē cā omnis pctī ſed ꝯcupiſcētia ē alia paſtio ab amore vt ſupra habitū ē. gͦ amor ſui nō ē cā omnis peecati. ¶ Pre. Augꝰ ſuper il lud pͣs. Incenſa igni ⁊ ſuffoſſa. dicit ꝙ om̄e pctm̄ eſt ex amore male inflāmante vl̓ ex timore male humiliāte. nō gͦ ſolus amor ſui eſt cā peccati. ¶ Pre. Sicut hō peccat qn̄qꝫ ꝓpter inordinatū ſui amorē. ita etiā interduꝫ peccat ꝓpter inordinatū amorē ꝓximi. gͦ amor ſui nō ē cā omnis pctī. ¶ Sed ꝯtra ē quod Augꝰ dicit in. iiij. de ciui. dei. ꝙ amor ſui vſqꝫ ad cōtemptū dei facit ciuitatē babylonis. ſꝫ per quodlibet peccatū pertinet hō ad ciuitatē baby lonis. gͦ amor ſui ē cauſa omnis peccati. ¶ Rn̄. dicēdū ꝙ ſicut ſupra dictū ē. ꝓpria ⁊ per ſe cā peccati accipienda ē ex ꝑte cōuerſionis ad ꝯmutabile bonū. ex qua quidē ꝑte omnis actus peccati ꝓcedit ex aliquo inordinato apperitu alicu ius tꝑalis boni. ꝙ autem aliquis appetat inordinate ali quod tꝑale bonū ꝓcedit ex hoc ꝙ inordinate amat ſeipſū hoc enim ē ama re aliquē velle ei bonū. Unde manifeſtū ē ꝙ inordinatus amor ſui ē cā omnis peccati. ¶ Ad. i. gͦ dicendum ꝙ amor ſui ordinatus ē debitus ⁊ naturalis ita .ſ. ꝙ velit ſibi bonū quod ꝯgruit. ſꝫ amor ſui inordina tus qui perducit ad cōtemptū dei ponit̉ eē cā peccati ẜm Aug. ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ concupiſcentia qua aliquis appetit ſibi bonū reducit̉ ad amore ſui. ſicut ad cauſam. vt iam dictū eſt. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ aliquis dr̄ ama re et illud bonuꝫ qd̓ optat ſibi. ⁊ ſe cui bonū optat. amor igitur ẜm ꝙ dicitur eius eē quod optatur. puta ꝙ aliquiſ dicit̉ amare vinū vel pecuniā. recipit ꝓ cā timore qui ꝑti net ad fugam mali. omne enim peccatum prouenit vel ex inordinato appetitu alicuius boni. vel ex inordinata fu ga alicuius mali. ſed vtrumqꝫ hoꝝ reducitur ad amorem ſui ꝓpter hoc enim hō vel appetit bona vel fugit mala. or amat ſe ipſum. ¶ Ad. iiij. dicendum ꝙ amicus eſt quaſi aiter ipſe. ⁊ ideo quod peccatur propter amorem amici. vi detur propter amorem ſui peccari.

Queſtio LXXVII
¶ Oquintum ſic ꝓcedit̉ Uidet̉ ꝙ īcōueniēter ponāt̉ cāe pctōꝝ eē ꝯcupiſcē tia carnis. cōcupiſcētia oculoꝝ. ⁊ ſuꝑbia vite. qꝛ ẜm apl̓m i. ad Timo. vlt. Radix oīuꝫ maloꝝ ē cupiditas. ſꝫ ſuꝑbia vite ſub cupiditate nō cōtinet̉. ergo nō debet poni īter cau ſas pctōꝝ. ¶ Pre. Cōcupiſcētia carnis maxīe ex viſione oculoꝝ excitat̉. ẜm illud Daniel̓. xiij. Spēs decepit te. gͦ nō dꝫ diuidi ꝯcupiſcētia oculoꝝ ꝯtra ꝯcupiſcētiā carnis ¶ Pre. Cōcupiſcētia ē delectabilis appetitꝰ. vt ſupͣ ha bitū ē. delectatiōes aūt ꝯtingunt nō ſolū ẜm viſum. ſed etiā ẜm alios ſenſus. gͦ deberet etiā poni ꝯcupiſcētiaⁱ au ditus ⁊ alioꝝ ſenſuū. ¶ Pre. Sicut hō inducit̉ ad pec candū ex inordinata ꝯcupiſcētia boni. ita etiā ex inordīa ta fuga mali vt dictū eſt. ſed nihil hic enumerat̉ ꝑtinens ad fugā mali. gͦ inſufficienter cāe peccatoꝝ tāgunt̉ ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ dicit̉. i. Ioh. ij. Oē qd̓ ē in mundo aūt ē ꝯcupi ſcentia carnis aut ꝯcupiſcētia oculoꝝ aut ſuperbia vite. In mundo aūt dicit̉ aliqͥd eē ꝓpter pctm̄. vn̄ ⁊ ibidē dic̄ ꝙ totus mundus in maligno poſitus ē. gͦ p̄dicta tria ſunt cae peccatoꝝ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut iā dictū ē. inordinatus amor ſui ē cā oīs pctī. in amore autē ſui includit̉ inordīa tus appetitus boni. vnuſquiſqꝫ .n. appetit bonuꝫ ei quem amat. Un̄ manifeſtū ē ꝙ inordinatꝰ appetitus boni eſt cā oīs pctī. bonū aūt dupliciter ē obiectu ſenſibilis appetitꝰ in quo ſunt aīe paſſiōes que ſunt cauſa pctī. Uno modo abſolute ẜm ꝙ eſt obiectu ꝯcupiſcibilis. Alio mō ſub rōe ardui ꝓut ē obiectū iraſcibilis. vt ſupra dictū ē. Eſt auteꝫ duplex ꝯcupiſcētia ſicut ſupra habitū ē. Una quidem na turalis q̄ ē eoꝝ quibꝰ natura corporis ſuſtentat̉ ſiue qͣꝫtū ad cōſeruationē indiuidui. ſicut cibꝰ ⁊ potꝰ ⁊ alia hmōi ſi ue qͣꝫtum ad cōfirmationē ſpēi ſicut in venereis. ⁊ hoꝝ in ordinatus appetitus dicit̉ ꝯcupiſcētia carnis. Alia ē cōcu piſcentia aīalis. eoꝝ ſcꝫ que ꝑ ſenſum carnis ſuſtentatio nē aut delectatione nō afferunt. ſed ſunt delectabilia ẜꝫ ap p̄henſionē imaginationis aut alicuiꝰ hmōi acceptionis. ſicut ſunt pecunia. ornatus veſtiū. ⁊ alia hmōi. ⁊ hec qͥdeꝫ aīalis ꝯcupiſcētia vocat̉ ꝯcupiſcētia oculoꝝ. ſiue intelli gat̉ ꝯcupiſcēti a oculoꝝ .i. ipſius viſionis que ſit ꝑ oculos vt referat̉ ad curioſitatē ẜm ꝙ Augꝰ exponit in. x. cōfeẜ. ſi ue referat̉ ad cōcu piſcētiā reꝝ que exteriꝰ oculis ꝓponunt̉ vt referat̉ ad cupiditatē ẜm ꝙ ab alijs exponit̉. Appetitus aūt inordinatꝰ boni ardui ꝑtinet ad ſuꝑbiā vite. nā ſuper bia eſt appetitus inordinatꝰ excellentie. vt inferius dicet̉. Et ſic pꝫ ꝙ ad iſta tria reduci poſſunt oēs paſſiones q̄ ſūt cā peccati. nā ad duo prima reducunt̉ oēs paſſiones cōcu piſcibilis. ad tertiū aut oēs paſſiones iraſcibilis. qd̓ ideo nō diuidit̉ in duo. qꝛ oēs paſſiones iraſcibilis cōforman tur cōcupiſcētie aīali. ¶ Ad i. gͦ dd̓m ꝙ ẜm ꝙ cupiditas importat vniuerſaliter appetitū cuiuſlibꝫ boni. ſic etiā ſu ꝑbia vite cōtinet̉ ſub cupiditate. quō aūt cupiditaſ ẜm ꝙ ē ſpeciale vitiū qd̓ auaritia noīat̉ ſit radix oīuꝫ peccatorū infra dicet̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cōcupiſcētia ocuſoꝝ nō dici tur hic cōcupiſcētia oīuꝫ reꝝ q̄ videri oculis pn̄t. ſꝫ ſolū ea rū in quibꝰ nō querit̉ delectatio carnis q̄ ē ẜm tactuꝫ. ſeo ſolum delectatio ocu li. i. cūiuſcunqꝫ apprehenſiue virtutꝭ ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ ſenſus viſus ē excellentior inter om̄s alios ſenſus ⁊ ad plura ſe extendēs. vt dicit̉ ī .i. metaphi. ⁊ iō nomē eius tranſfert̉ ad oēs alios ſenſus ⁊ etiam ad oēs interiores apprehenſiones. vt Augꝰ dicit in li. de ver bis dn̄i. ¶ Ad. iiij. dd̓. ꝙ fuga mali cauſat̉ ex apperitu bo ni. vt ſupra dictū ē. ⁊ iō ponunt̉ ſolū paſſiones inclināteſ
ad bonum tanqͣꝫ cauſe earum que faciunt inordinate fu gam mali. O ſextuꝫ ſic proce di tur. Uidet̉ ꝙ peccatū nō alleuiet̉ ꝓpter paſſionē. Augmē tum enī cauſe auget effectum. ſi enim calidum diſſoluit magis calidū magis diſſoluit. ſed paſſio ē cā pctī. vt habi tum ē. gͦ quanto eſt intentior paſſio tanto eſt maius pec catum. paſſio igit̉ nō minuit peccatum ſꝫ auget. ¶ Pre. Sicut ſe hꝫ paſſio bona ad meritū. ita ſe habet miala paſ ſio ad peccatū. ſed bona paſſio auget meritū. tano enī ali quis magis videt̉ mereri quanto ex maiori miſericordia pauperi ſubuenit. gͦ etiā mala paſſio magꝭ aggrauat pec catū qͣꝫ alleuiet. ¶ Pre. Quanto intenſiori v̓o lūtate ali quis facit peccatu tanto grauiꝰ videt̉ peccare. ſed paſſio ī pellēs voluntatē facit eā vehementius ferri in actum pctī gͦ paſſio aggrauat pctm̄. ¶ Sed ꝯtra paſſio ip̄a ꝯcupiſcē cie vocat̉ temptatio carnis. ſꝫ quāto aliquis maiori tem ptatione ꝓſternit̉ tāto minus peccat. vt pꝫ per Augꝭ ergo paſſio diminuit pctm̄. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ pctm̄ eēntialit̓ cō ſiſtit in actu liberi arbitrij qd̓ ē facultas volūtatis ⁊ rōnis paſſio aūt eſt motus appetitus ſenſitiui. appetitus aūt ſen ſitiuus pōt ſe hr̄e ad libeꝝ arbitriū ⁊ antecedēter ⁊ conſe quēter. An̄cedēter qͥdē ẜm ꝙ paſſio appetitꝰ ſenſitiui tra hit vel inclinat rōnē vel volūtatē. vt ſupͣ dcm̄ ē. Cōſequē ter aūt ẜm ꝙ motus ſuꝑioꝝ viriū ſi ſint vehemētes redū dāt in inferiores. nō enī pōt volūtas intēſe moueri in ali qͥd qͥn excitet̉ aliqua paſſio in appetitu ſenſitiuo. Si igit̉ accipiat̉ paſſio ẜm ꝙ p̄cedit actu peccat. ſic neceſſe ē ꝙ di minuat pctm̄. actus enī intm̄ eſt pctm̄ inqͣꝫtū ē volūtariū. ⁊ in nobis exiſtens. eē aūt aliqͥd in nobis dicit̉ ꝑ rōnem ⁊ voluntatē. vnde quāto rō ⁊ voluntas ex ſe aliqͥd agūt nō ex impulſu paſſionis. magis ē volūtariū ⁊ in nobis exn̄s ⁊ ẜm hoc paſſio minuit pctm̄ inqͣꝫtū minuit voluntariū. paſſio aūt cōſequēs nō diminuit pctm̄. ſꝫ magis auget. vel potius ē ſignū magnitudinis eiꝰ. inqͣꝫtū .ſ. demonſtrat intenſionē volūtatis ad actū peccati. ⁊ ſic veꝝ eſt ꝙ quan to aliquis maiori libidine vel ꝯcupiſcētia peccat tanto ma gis peccat. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ paſſio ē cā pctī ex ꝑte cōuer ſionis. grauitas aūt pctī magis attendit̉ ex ꝑte auerſiōis q̄ quidē ex cōuerſione ſequit̉ ꝑ accn̄s .i. p̄ter intentionem peccantis. cāe aūt ꝑ accn̄s augmētate nō augmentāt effe ctus ſed ſolū cāe per ſe. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bonaⁱ paſſio cōſe quens iudiciū rōnis augmētat meritū. ſi aūt p̄ceda: vt ſu pra hō magis ex paſſione qͣꝫ ex iudicio rōnis moueat̉ ad bene agendū. talis paſſio diminuit bonitatē ⁊ laudē actꝰ ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ⁊ ſi motus voluntatꝭ ſit intēſior ex paſ ſione incitatus. nō tn̄ ita eſt voluntatis proprius. ſicut ſi ſola rōne moueret̉ ad peccandum. O ſeptimuꝫ ſic proce dit̉. Uidet̉ ꝙ paſſio totaliter excuſet a peccato. Quicqͥd enī cauſat inuoluntariū excuſat totaliter a pctō ſed ꝯcupiſcentia carnis q̄ ē quedā paſſio cauſat inuolun tariū. ẜm illud Gal̓. v. Caro cōcupiſcit ad uerſus ſpūm. vt nō quecunqꝫ vultis illa faciatꝭ. ergo paſſio totaliter ex cuſat a pctō. ¶ Pre. Paſſio cauſat ignorantiā quandaꝫ in particulari. vt dictum eſt. ſed ignorantia ꝑticularis to taliter excuſat a pctō. ſicut ſupra habitum eſt. ergo paſſio totaliter excuſat a pctō. ¶ Pre. Infirmitas aīe grauior ē qͣꝫ īfirmitas corporis. ſꝫ īfirmitas corꝑis total̓r excuſat a pctō. vt pꝫ ī freneticꝭ. gͦ ml̓tomagꝭ paſſio q̄ ē īfirmilas aīe

Queſtio LXXVIII
¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Apl̓s Ro. vij. vocat paſſiones peccatoruꝫ nō niſi qꝛ peccata cauſant. qd̓ nō eēt ſi a peccato totaliter excuſarent. gͦ paſſiones nō totaliter a peccato excuſant ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ẜm hoc ſoluꝫ actus aliqͥs qͥ de genere ſuo eſt malus totaliter a pctō excuſat̉ ꝙ totaliter inuolūtarius reddit̉. vn̄ ſi ſit talis paſſio q̄ totaliter inuoluntarium red dat actū ſequentē totaliter a pctō excuſat. alioquin nō to taliter. Circa qd̓ duo ꝯſideranda vident̉. Primo quidē ꝙ aliquid pōt eē voluntariū vel ẜm ſe. ſicut qn̄ voluntas directe in ipſum fert̉. vel ẜm ſuam cauſaꝫ qn̄ volūtas fer tur in cauſam ⁊ nō in effectū. vt pꝫ in eo qui voluntarie inebriat̉. ex hoc enī quaſi voluntariū ei īputat̉ qd̓ ꝑ ebrie tatē cōmittit. Secūdo cōſiderandū ē ꝙ aliquid dicit̉ vo luntariū directe ⁊ indirecte. directe quidem id in qd̓ volū tas fert̉. indirecce autē illud qd̓ voluntas potuit prohibe re ſꝫ nō prohibet. ẜm hoc igit diſtinguendum ē. qꝛ paſſio qn̄qꝫ quidē ē tanta ꝙ totaliter autert vſuꝫ rōnis. ſicut pꝫ in his qui ꝓpter amorē vel iram inſaniūt. ⁊ tunc ſi tal̓ paſ ſio a principio fuerit voluntaria. imputat̉ actus ad pctm̄. qꝛ ē voluntarius in ſua cauſa. ſic̄ etiam de ebrietate dictū ē. Si vero cauſa nō fuerit volūtaria ſꝫ naturalis. puta cū aliquis ex egritudine vel aliqua hmōi cauſa incidit ī talē paſſionē q̄ totaliter aufert vſum rōnis. actus oīno reddi tur inuoluntariꝰ. ⁊ ꝑ ꝯn̄s totaliter a pctō excuſat̉. Qn̄qꝫ vero paſſio nō eſt tanta ꝙ totaliter intercipiat vſū rōnis. ⁊ tunc rō pōt paſſionē excludere diuertendo ad alias cogi tationes. vel īpedire ne ſuū cōſequat̉ effectū. qꝛ membra nō applicant̉ oꝑi niſi ꝑ cōſenſum rōnis. vt ſupra dictū ē. vn̄ talis paſſio nō totaliter excuſat a pctō. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ hoc qḋ dicit̉. vt nō quecunqꝫ vultis illa faciatis. nō eſt referendū ad ea que fiunt ꝑ exteriorē actū. ſed ad interi o rē cōcupiſcētie motū. vellet enī hō nūqͣꝫ cōcupiſcere malū ſicut etiaꝫ exponit̉ id qd̓ dicit̉ Ro. vij. Qd̓ odi maluꝫ il lud facio. Uel pōt referre ad voluntatē p̄cedentē paſſio nē vt pꝫ in cōtinentibꝰ qui cōtra ſuū ꝓpoſituꝫ agunt pro pter ſua cōcupiſcentiā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ignorātia ꝑticu laris q̄ totaliter excuſat ē ignorātia circūſtantie. quā qui dē quis ſcire nō pōt debita diligentia adhibita. ſꝫ paſſio cauſat ignorātiā iuris ī ꝑticulari dum impedit applicati onē cōis ſcīe ad ꝑticularē actū. quā quidē paſſionē rō re pellere pōt. vt dcm̄ ē ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ infirmitas corꝑis ē inuolūtaria. eēt aūt ſil̓e ſi eēt voluntaria ſicut de ebrie tate dictū eſt. que eſt quedam corporalis infirmitas. ¶ D octauuꝫ ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ pctm̄ qd̓ ē ex paſſiōe non poſſit eſſe mortale. Ueniale .n. pctm̄ diuidit ꝯtra mortale. ſꝫ pctm̄ qd̓ ē ex infirmitate ē veniale. cū hēat in ſe cām venie. cum igit̉ pctm̄ qḋ ē ex paſſione ſit ex infirmitate. videt̉ ꝙ n̄ poſ ſit eē mortale. ¶ Pre. Cā nō ē potior effectu. ſed paſſio n̄ pōt eē pctm̄ mortale. nō .n. in ſenſualitate ē pctm̄ mortale vt ſuꝑͣ habitū ē. gͦ pctm̄ qḋ ē ex paſſione nō pōt eē morta le. ¶ Pre. Paſſio abducit a rōne. vt ex dictis pꝫ. ſꝫ rōis ē ꝯuerti ad deū vel auerti a deo. in qͥ ꝯſiſtit rō pctī morta lis. pctm̄ gͦ qḋ ē ex paſſione nō pōt eē mortale. ¶ Sꝫ cō tra ē qḋ apl̓s dicit Ro. vij. ꝙ paſſiones pctōꝝ oꝑant̉ ī mē bris nr̄is ad ſructificandū morti. hoc aūt eſt propriū mor talis peccati ꝙ fructificet morti. gͦ pctm̄ qd̓ ē ex paſſione pōt eē mortale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ pctm̄ mortale vt ſupͣ di ctū ē ꝯſiſtit in auerſione ab vltimo fine qui ē deꝰ. q̄ quidē auerſio ꝑtinet ad rōnē deliberantē. cuiꝰ etiā ē ordinare ī finē. hoc igit̉ ſolūmō pōt ꝯtingere ꝙ inclinatio aīe in aliqͥd qd̓ ꝯtrariat̉ vltimo fini nō ſit pctm̄ mortale. qꝛ rō deli berās nō pōt occurrere qd̓ ꝯtingit in ſubitis motibꝰ. Cū aūt ex paſſione aliquis ꝓcedit ad actū pctī vel ad ꝯſenſuꝫ deliberatū. hoc nō fit ſubito. vn̄ rō deliberās pōt hic occur rere. pōt .n. excludere vel ſaltē īpedire paſſionē vt dcm̄ eſt vn̄ ſi nō occurrat ē pctm̄ mortale. ſic̄ videmꝰ ꝙ multa ho micidia ⁊ multa adulteria ꝑ paſſionē cōmittunt̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓m ꝙ veniale dicit̉ tripl̓r. Uno mō ex cā qꝛ .ſ. hꝫ aliqͣꝫ cām venie q̄ diminuit pctm̄. ⁊ ſic pctm̄ ex infirmitate vel ignorantia dicit̉ veniale. Alio mō ex euentū. ſic̄ oē pctm̄ ꝑ pnīam fit veniale .i. veniā ꝯſequit̉. Tertio mō dr̄ venia le ex genere ſicut verbū ocioſū. ⁊ hoc ſolū veniale opponit̉ mortali. obiectio autē ꝓcedit de primo. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ paſſio ē cā pctī ex ꝑte ꝯuerſionis. ꝙ aūt ſit mortale eſt ex ꝑte auerſionis. qͥ ꝑ accn̄s ſeqͥt̉ ad ꝯuerſionē. vt dcm̄ ē. vn̄ rō nō ſequit̉ ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ rō nō ſemꝑ in ſuo actu to taliter a paſſione īpedit̉. vn̄ remanet ei liberum arbi triuꝫ vt poſſit auerti vel cōuerti ad deuꝫ. ſi aūt totaliter tolleret̉ vſus rōnis. iā nō eēt pctm̄ nec mortale nec veniale. Queſtio LXXVIII Einde ꝯſideranduꝫ ē de cā pctī q̄ ē ex ꝑte voluntatis. que dr̄ ma licia. Et circa hoc querunt̉ quattuor. Primo vtꝝ aliquis poſſit ex certa malicia ſeu induſtria peccare. Scd̓o vtrum quicūqꝫ peccat ex habitu peccet ex certa malicia. Tertio vtrum quicūqꝫ peccat ex certa malicia peccet ex habitu. Quarto vtrum ille qui peccat ex certa malicia grauiꝰ pec cet qͣꝫ ille qui peccat ex paſſione. D primum ſic procedi tur. Uidet̉ ꝙ nullꝰ peccet ex induſtria ſiue ex cer ta malicia. Ignorantia .n. opponit̉ induſtrie ſeu certe ma licie. ſed oīs malus ē ignorās ẜm phūm. ⁊ Prouer. xiiij. dicit̉. Errant qui oꝑant̉ malū. gͦ nullꝰ peccat ex certa ma licia. ¶ Pre. Dio. dicit. iiij. ca. de di. no. ꝙ nullus inten dens ad malū oꝑat̉. ſed hoc videt̉ eē peccare ex malicia in tendere malū in peccādo. qd̓ enī ē p̄ter intentionē ē quaſi per accn̄s. ⁊ nō denoīat actū. gͦ nullus ex malicia peccat. ¶ Pre. Malicia ip̄a pctm̄ ē. ſi igit̉ malicia ſit cā pctī ſeq̄ ret̉ ꝙ peccatū ſit cā peccati in infinitū. qd̓ ē incōueniens nullus igit̉ ex malicia peccat. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ dr̄ Iob. xxxiiij. Quaſi de induſtria receſſerūt a deo. ⁊ vias eius in telligere noluerūt. ſed recedere a deo eſt peccare. gͦ aliqui peccant ex induſtria ſeu ex certa malicia. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ hō ſicut ⁊ quelibꝫ alia res naturaliter hꝫ appetitū boni. vnd̓ ad malū eiꝰ appetitus declinet cōtingit ex aliqͣ corruptiōe ſeu inordinatione in aliqͦ principioꝝ hoīs. ſic .n. in actio nibꝰ reꝝ naturaliū peccatū inuenit̉. principia aūt huma noꝝ actuū ſunt inte lectꝰ ⁊ appetitus tā rōnalis qͥ dicitur voluntas qͣꝫ ſenſitiuus. Peccatū igit̉ in hūanis actibꝰ cō tingit qn̄qꝫ ſicut ex defectu intellectus. puta cū aliqͥs ꝑ ig norantiam peccat. ⁊ ex defectu appetitꝰ ſenſitiui. ſicut cuꝫ aliquis ex paſſione peccat. Ita etiā ex defectu voluntatis qui ē inordinatio ipſiꝰ. Eſt aūt voluntas inordinata quā do minꝰ bonū magis amat. ꝯſequēs aūt ē vt aliqͥs eligat pati detrimentū in bonū minꝰ amato ad hoc ꝙ potiat̉ bo no magis amato. ſicut cū hō vult pati abciſionē membri etiā ſcient̓ vt ꝯẜuet vitā quā magꝭ amat. ita ꝑ hūc modū qn̄ aliqͣ īordinata volūtas aliqd̓ bonū tꝑale plꝰ am atpu ta diuitiaſ vl̓ voluptatē qͣꝫ ordinē rōis vl̓ legꝭ dīne vl̓ cha ritatē dei vl̓ aliqͥd hmōi. ſeqͥt̉ ꝙ velit diſpēdiū pati in aliqͦ

Queſtio LXXVIII
ſpūalium bonorū vt potiatur aliquo tēporali bono. nihil autem eſt aliud malum qͣꝫ priuatio alicuius boni. et ẜm hoc aliquis ſciēter vult aliqd̓ malum ſpūale qd̓ eſt malū ſimpliciter. per qd̓ bonū ſpūale priuatur vt bono tempo rali potiatur. Un̄ dicitur ex certa malicia vel ex induſtria peccare quaſi ſciēter malū eligens. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ignorantia quādoqꝫ quidē excludit ſcientiā qua aliquis ſimpliciter ſcit hoc eſſe malum qd̓ agitur. ⁊ tūc dicitur ex ignorātia peccare. quādoqꝫ autē excludit ſcientiā qua ho mo ſcit hoc non eſſe malum. ſicut cū ex paſſione peccatur. quandoqꝫ aūt excludit ſciētiā qua aliquis ſcit hoc malū non ſuſtinendū eſſe ꝓpter conſecutionem illius boni. ſcit tamen ſimpliciter hoc eſſe malum. ⁊ ſic dicitur ignorare qui ex certa malicia peccat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ malum non poteſt eſſe ẜm ſe intentū ab aliquo. pōt tamen eſſe inten tum ad vitandum aliud malum. vel ad ꝯſequendū aliud bonum. vt dictum ē. ⁊ in tali caſu aliquis eligeret cōſe qui bonum ꝑ ſe intētum abſqꝫ hoc ꝙ pateretur detrimē tum alterius boni. ſicut aliquis laſciuus vellet frui dele ctatione abſqꝫ offenſa dei. ſed duobꝰ ꝓpoſitis magis vult peccādo incurrere offenſam dei qͣꝫ delectatione priuetur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ malicia ex qua aliquis dicitur peccare pōt intelligi malicia habitualis. ẜm ꝙ habitus malus a philoſopho nominat̉ malicia ſicut habitus bonus nomi natur virtus. ⁊ ẜm hoc aliquis dicitur ex malicia peccare quia peccat ex inclinatione habitus. Poteſt etiā intelligi malicia actualis ſiue ip̄a mali electio malicia nominetur et ſic dicitur aliquis ex malicia peccare inqͣꝫtum ex mali electiōe peccat. ſiue etiaꝫ malicia dicat̉ aliqua p̄cedēs cul pa ex qua oritur ſubſequens culpa. ſicut cum aliquis im pugnat fraternam gratiā ex inuidia. et tunc idem non eſt cauſa ſuijpſius. ſed actus interior ē cauſa actus exterioris ⁊ vnū pctm̄ eſt cauſa alterius. nō tn̄ in infinitū. qꝛ ē deue nire ad aliqd̓ primū peccatū qd̓ non cauſatur ex aliqͦ pri ori peccato. vt ex ſupra dictis patet. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ non omnis qui peccat ex habitu peccet excer ta malicia. Peccatū enī qd̓ eſt ex certa malicia videt̉ eſſe grauiſſimū. ſed quandoqꝫ homo aliqd̓ leue peccatū cō mutit ex habitu. ſicut cū dicit verbum occiſum. nō ergo omne peccatū qd̓ eſt ex habitu ē ex certa malicia. ¶ Pre. actus ex habitu ꝓcedentes ſunt ſil̓es actibus ex quibus habitus generātur. vt dicitur in. ij. ethi. ſed actus p̄cedē tes habitum vitioſum nō ſunt ex certa malicia. ergo etiā peccata q̄ ſunt ex habitu nō ſunt ex certa malicia ¶ Pre. ī his que aliquis ex certa malicia cōmittit gaudet poſtqͣꝫ cōmiſit. ẜm illud Prouer. ij. Qui letātur cum male fece rint. ⁊ exultant in rebus peſſimis. ⁊ hoc ideo. qꝛ vnicuiqꝫ ē delectabile cū ꝯſequitur id qd̓ intendit. ⁊ qui operatur qd̓ ē ei quodā modo cōnaturale ẜm habitū. ſed illi qͦ pec cant ex habitu poſt peccatū cōmiſſum dolent. penitudine enī replētur praui. id ē. habentes habitū vitioſum. vt di citur in. ix. ethi. ergo peccata que ſunt ex habitu nō ſunt ex certa malicia. ¶ Sed ꝯtra peccatū ex certa malicia di citur eſſe qd̓ ē ex electione mali. ſed vnicuiqꝫ eſt eligibile id ad qd̓ inclinatur ꝑ ꝓpriuꝫ habitū. vt dicitur ī. vi. ethi. de habitu virtuoſo. ergo peccatū qd̓ eſt ex habitu ē ex cer ta malicia. ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ non ē idem peccare habē tem habitū. ⁊ peccare ex habitu. Uti enī habitu nō ē ne ceſſarium. ſed ſubiacet voluntati habētis. vn̄ ⁊ habitus diffinitur eſſe quo quis vtit̉ cū voluerit. et ideo ſicut pōt
ꝯtingere ꝙ aliquis habens habitū vtioſum ꝓrumpat in actū virtutis. eo ꝙ ratio non totaliter corrumpitur ꝑ ma lum habitum. ſed aliquid eius integrū manet. ex quo ꝓ uenit ꝙ peccator aliqua operat̉ de genere bonoꝝ. ita etiaꝫ pōt ꝯtingere ꝙ aliquis habēs habitū vitioſum. īterdum nō ex habitu operet̉. ſed ex paſſione inſurgente vel etiaꝫ ex ignorātia. ſed qn̄cūqꝫ vtitur habitu vitioſo neceſſe ē ꝙ ex certa malicia peccet. qꝛ vnicuiqꝫ habenti habitum eſt ꝑ ſe diligibile id qd̓ ē ei ꝯueniens ẜm ꝓprium habitum. qꝛ ſic fit ei quodāmodo conaturale ẜm ꝙ ꝯſuetudo ⁊ habitus vertitur in naturā. hoc autē qd̓ eſt alicui ꝯueniēs ẜm ha bitū vitioſum. ē id qd̓ excludit bonū ſpūale. ex quo ſequi tur ꝙ homo eligat malū ſpūale vt adipiſcat̉ bonū qd̓ ē ei ẜm habitū cōueniēs. ⁊ hoc ē ex certa malicia peccare Un̄ mani feſtū eſt ꝙ quicunqꝫ peccat ex habitu peccet ex certa malicia. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ peccata venialia non exclu dunt bonum ſpūale qd̓ eſt gr̄a dei vel charitas. vnde non dicūtur mala ſimpliciter. ſꝫ ẜm quid. ⁊ ꝓpter hoc nec ha bitus ipſoꝝ poſſunt dici ſimpliciter mali. ſed ſolū ẜm qͥd ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ actus qui ꝓcedunt ex habitibus ſunt ſi miles ẜm ſpēꝫ actibus ex quibus habitꝰ generātur. diffe runt tn̄ ab eis ſicut ꝑfectū ab imꝑfecto. ⁊ talis ē differen tia peccati qd̓ cōmittitur ex certa malicia ad peccatuꝫ qd̓ cōmittit̉ ex aliqua paſſione. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ille qui pec cat ex habitu ſemꝑ gaudet de hoc qd̓ ex habitu operatur qͣꝫdiu habitu vtitur. ſꝫ qꝛ poteſt habitu nō vti. ſꝫ ꝑ ratio nem q̄ non eſt totaliter corrupta aliquid aliud meditari. pōt ꝯtingere ꝙ non vtēs habitu doleat de hoc qd̓ ꝑ ha bitū cōmiſit. plerūqꝫ tn̄ tales penitent de peccato. non qꝛ eis peccatum ẜm ſe diſpliceat. ſed ꝓpter aliquod in cōmo dum qd̓ ex peccato incurrunt. Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ quicunqꝫ peccat ex certa malicia peccet ex ha bitu. Dicit enim philoſophus in. v. ethi. ꝙ non ē cuiuſ libet iniuſta facere qualiter iniuſtus facit .ſ. ex electiōe. ſꝫ ſolum habentis habitū. ſed peccare excerta malicia ē pec care ex el ectione mali. vt dictū ē. ergo peccare ex certa ma licia nō eſt niſi habentis habitū. ¶ Pre. Origenes dicit in primoꝑ yarchon ꝙ nōad ſubditu quis euacuat̉ aut de ficit. ſꝫ paulatim ꝑ ꝑtes defluere neceſſe ē. ſed maximus defluxus eē videt̉ vt aliquis ex certa malicia peccet. ergo nō ſtatim a principio. ſed ꝑ multaꝫ ꝯſuetudinem ex qua habitus generari poteſt. aliquis ad hoc deuenit vt ex cer ta malicia peccet. ¶ Pre. quandocūqꝫ aliqͥs ex certa ma licia peccat. oportet ꝙ ipſa volūtas de ſe inclinet̉ ad ma lū qd̓ eligit. ſed ex natura potētie nō inclinat̉ homo ad ma lum. ſꝫ magis ad bonū. ergo oportet ſi eligit malū ꝙ hoc ſit ex aliquo ſuꝑuenienti qd̓ eſt paſſio vel habitus. ſꝫ qn̄ aliquis peccat ex paſſione. nō peccat ex certa malicia. ſed ex infirmitate vt dictū ē. ergo quādocūqꝫ aliquis peccat ex certa malicia. oportet ꝙ peccet ex habitu. ¶ Sꝫ contra ſicut ſe habet habitus bonꝰ ad electionem boni. ita ha bitus malꝰ ad electionē mali. ſed qn̄qꝫ aliquis nō habēs habitū virtutis eligit id qd̓ ē honū ẜm virtutū. ergo etiaꝫ qn̄qꝫ aliqͥs nō habens habitū vitioſum pōt eligere malū qd̓ eſt ex certa malicia peccare. ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ volū tas aliter ſe habet ad bonū ⁊ aliter ad malū. ex natura enī ſue potētie inclinat̉ ad bonū rōnis ſicut ad ꝓpriū obiectū vnde ⁊ omne peccatū dicit̉ eſſe ꝯtra naturā. ꝙ ergo in ali quod malū volūtas eligēdo inclinet̉. oportet ꝙ aliunde ꝯtingat. Et qn̄qꝫ quidē ꝯtingit ex defectu rōnis ſicut cuꝫ

Queſtio LXXIX
aliquis ex ignorantia peccat. Qn̄qꝫ aūt ex impulſu appe titus ſenſitiui. ſicut cū peccat ex paſſionē. Sed neutꝝ ho rū eſt ex certa malicia peccare. ſed tūc ſolū ex certa malicia aliquis peccat. qn̄ ip̄a volūtas ex ſeipſa mouet̉ ad maluꝫ qd̓ pōt ꝯtingere duplicit̓. Uno qͥdē mō ꝑ hoc ꝙ hō hꝫ ali quā diſpoſitionē corruptā inclinantē ad malū. ita ꝙ ẜm illaꝫ diſpoſitionē fit hoī quaſi ꝯueniēs ⁊ ſimile aliquod malū. ⁊ in hoc rōne ꝯueniētie tendit voluntas qͣſi in bonū qꝛ vnūquodqꝫ ẜm ſe tendit in id qd̓ ſibi ē ꝯueniēs. talis aūt diſpoſitio corrupta vel ē aliquis habitus acquiſitꝰ ex ꝯſuetudine que vertit̉ in naturā. vel ē aliqua egritudina lis habitudo ex ꝑte corꝑis. ſicut aliquis habēs qͦſdam na turales inclinatiōes ad aliqua peccata ꝓpter corruptionē nature ī ipſis. Alio modo ꝯtingit ꝙ volūtas ꝑ ſe tēdit in aliqḋ malū ꝑ remotionē alicuiꝰ ꝓhibētis. puta ſi aliquis ꝓhibeat peccare. nō qꝛ peccatuꝫ ei ẜm ſe diſpliceat. ſꝫ ꝓpt̓ ſpem vite eterne. vel ꝓpt̓ timore gehēne. remota. ſpe ꝑ de ſperationē vel timore ꝑ p̄ſumptioneꝫ. ſequitur ꝙ ex certa malicia qͣſi abſqꝫ freno peccet. Sic igitur ptꝫ ꝙ peccatuꝫ qd̓ ē ex certa malicia ſemꝑ p̄ſupponit in hoīe aliquā inor dinationeꝫ q̄ tn̄ nō ſemꝑ ē habitus. vn̄ nō ē neceſſariū ꝙ qͦcūqꝫ peccat ex certa malicia peccet ex habitu. ¶ Ad. jͣ. er go dd̓m ꝙ oꝑari qͣliter iniuſtus oꝑatur nō ſolū ē oꝑari iniuſta ex certa malicia. ſꝫ etiā delectabiliter ⁊ ſine graui reniſu rōnis. qd̓ nō ē niſi eius qͥ hꝫ habitū ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ nō ſtatim ad hoc aliqͥs labit̉ ꝙ ex certa malicia peccet. ſꝫ p̄ſupponitur aliqͥd qd̓ tn̄ non ſemꝑ ē habitus. vt dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illud ꝓpter qd̓ volūtas īclinatur ad ma lum nō ſemꝑ habitus ē vel paſſio. ſꝫ quiddā aliud. vt di ctum ē. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ nō ē ſil̓is ratio de electiōe boni ⁊ de electione mali. quia malū nunqͣꝫ eſt ſine bono natu re. ſed bonū pōt eſſe ſine malo culpe ꝑfecto. Ad quartū ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ ille q̄ peccat excerta malicia nō peccet graui us qͣꝫ ille qui peccat ex paſſione. Ignorantia enī excuſat peccatū vel in toto vel in ꝑte. ſꝫ maiorē ignorantia ī eo ꝙ peccat ex certa malicia qͣꝫ in eo qui peccat ex paſſione. naꝫ ille qui peccat ex certa malicia patitur ignorantiā princi pij q̄ ē maxima. vt phūs dicit in vij. ethi. habet enī malā exiſtimationē de fine qͥ ē principiū in oꝑatiuis. ergo ma gis excuſatur a pctō qͥ peccat ex certa malicia qͣꝫ ille qͥ pec cat ex paſſiōe. ¶ Pre. qͣnto aliquis hꝫ maius impellens ad peccādū. tāto minus peccat. ſicut ptꝫ de eo qui maiori īpetu paſſiōis deijcitur ī peccatū. ſed ille qͥ peccat ex certa malicia impellitur ab habitu. cuius ē fortior impulſio qͣꝫ paſſionis. ergo ille qͥ peccat ex habitu minus peccat qͣꝫ il ſe qui peccat ex paſſione. ¶ Pre. peccare ex certa malicia ē peccare ex electiōe mali. ſed ille qͥ peccat ex paſſione etiā eligit malū. ergo nō minus peccat qͣꝫ ille qͥ peccat ex certa malicia. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ peccatū qd̓ ex induſtria cōmit ritur ex hocip̄o grauiore penam meretur. ẜm illud Iob. xxxiiij. Quaſi impios ꝑcuſſit eos in loco videntium. qui qͣſi de induſtria receſſerūt ab eo. ſed pena nō augetur niſi ꝓpter grauitatē culpe. ergo peccatū ex hoc aggrauatur ꝙ ē induſtria ſeu īcerta malicia ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ peccatū qd̓ ex certa malicia ē grauius pctō qd̓ ē ex paſſiōe triplici rōne Primo qͥdē qꝛ cuꝫ pctm̄ principalit̓ in volūtate ꝯſiſtat. qͥnto motus peccati ē magis ꝓprius volūtati. tāto peccatū ē grauius ceteris paribus. cuꝫ aūt ex certa malicia peccat̉ motus pctī ē magis ꝓprius volūtati q̄ ex ſeip̄a in maluꝫ mouet̉ qͣꝫ qn̄ ex paſſiōe peccatur. qͣſi ex qͦdā extrinſeco impulſa ad peccādū. vn̄ pctm̄ ex hoc ip̄o ꝙ eſt ex malicia ag grauat̉. ⁊ tāto magis qͣnto fuerit vehementior malicia. ex eo vero ꝙ ē ex paſſiōe diminuit̉ tanto magis qͣnto paſſio fuerit magis vehemēs. Scd̓o qꝛ paſſio q̄ īclinat volūtatē ad peccādū cito trāſit. ⁊ ſic hō cito redit ad bonū ꝓpoſituꝫ penitēs de pctō. ſꝫ habitus qͦ hō ex malicia peccat eſt qͣli tas ꝑmanēs. ⁊ ideo q̄ ex malicia peccat diuturniq peccat. vn̄ phūs in vij. ethi. comꝑat intemꝑatuꝫ qͥ peccat ex ma licia infirmo qui ꝯtinue laborat. incōtinētem aūt qͦ peccat ex paſſiōe ei qui laborat īterpollate. Tertio qꝛ ille qui pec cat ex certa malicia ē male diſpoſitꝰ quātū ad ip̄m finem qͥ ē principiū in operabilibꝰ. ⁊ ſic eius defectus eſt ꝑiculo ſior qͣꝫ eiꝰ qui ex paſſiōe peccat. cuiꝰ ꝓpoſitū tendit ī bonū finē. licet hoc ꝓpoſitū interrūpat̉ ad horā ꝓpter paſſionem Semꝑ aūt defectꝰ principij ē peſſimꝰ. vn̄ manifeſtū eſt ꝙ grauiꝰ ē pctm̄ qd̓ ē ex malicia qͣꝫ ꝙ ē ex paſſione ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ignorātia electiōis de qͣ obiectio ꝓcedit ne qꝫ excuſat neqꝫ diminuit pctm̄. vt ſupra dictū ē. vn̄ neqꝫ maior ignorātia tl̓is facit eſſe minꝰ peccatū Ad. ij. dd̓m ꝙ īpulſio q̄ ē ex paſſiōe ē qͣſi ex exteriori defectu reſpectu volūtatis. ſꝫ ꝑ habitū īclinatur volūtas qͣſi ab interiori. vn̄ nō ē ſil̓is rō. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aliud ē peccare eligētē. ⁊ aliud peccare ex electiōe. ille enī qui peccat ex paſſione. peccat qͥdē eligēs. nō tn̄ ex electione. qꝛ electio non ē in eo primū peccati principiū. ſꝫ inducit̉ ex paſſiōe ad eligendū id qd̓ extra paſſionē exiſtes nō eligeret. ſed ille qui peccat ex certa malicia ẜm ſe eligit malū eo modo qͦ dictū eſt. et ideo electio q̄ ē in ip̄o ē principiū peccati. ⁊ ꝓpter hoc d̓r ex electione peccare. ¶ Queſtio. LXXIX Einde cōſiderandū ē d̓ cauſis exterioribꝰ pctī. Et primo ex ꝑte dei ſcd̓o ex ꝑte diaboli. tertio ex ꝑte hoīs. Circa pri mū q̄runt̉ qͣttuor. primo vtꝝ deus ſit cauſa pctī. ſcd̓o vtꝝ actꝰ pctī ſit a deo. tertio vtꝝ deꝰ ſit cā excecatiōis ⁊ obdura tionis. quarto vtꝝ hec ordinētur ad ſalutem eoꝝ qui exce cantur vel obdurantur. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ deus ſit cauſa peccati. Dicit enī apl̓s Roma. jͣ. de quibuſdā. Tradidit eos deus ī reprobū ſenſū vt faciāt ea q̄ nō ꝯueniūt. Et glo. ibidē dicit ꝙ deus oꝑatur ī cordi bus hoīuꝫ īclinādo volūtates eoꝝ in quodenqꝫ voluerit ſiue ī bonū ſiue ī malū. ſꝫ facere q̄ nō ꝯueniūt ⁊ inclinari ẜm volūtatē ad malū ē peccatū. ergo deus hoībꝰ ē cauſa peccati. ¶ Pre. Sap̄. xiiij. d̓r. Creature dei ī odium facte ſūt. ⁊ in tēptationē aīe hoīuꝫ. ſꝫ tēptatio ſolet dici ꝓuoca tio ad peccādū. cū ergo creature nō ſint facte niſi a deo. vt ī primo habitū ē. videt̉ ꝙ deus ſit cauſa peccati ꝓuocās hoīeꝫ ad peccādū ¶ Pre. quicqͥd ē cauſa cauſe ē cauſa eſ fectus. ſꝫ deꝰ ē cauſa liberi arbitrij qd̓ eſt cauſa peccati. er go deus ē cauſa peccati. ¶ Pre. omne malū opponit̉ bo no. ſed nō repugnat diuine bonitati ꝙ ip̄e ſit cauſa mali pene. de iſto enī malo d̓r Eſa. xlv. ꝙ deus ē creans malū. Et Amos. iij. Si ē malū in ciuitate qd̓ deus nō fecerit. ergo etiam diuine bonitati nō repugnat ꝙ deus ſit cauſa culpe ¶ Sed ꝯtra Sap̄. xi d̓r. Nihil odiſti eoꝝ q̄ feciſti. odit aūt deus peccatū. ẜm illud Sap̄. xiiij. Odio eſt deo impius ⁊ impietas eius. ergo deus non eſt cauſa peccati. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ hō dupliciter eſt cauſa peccati vel ſui vel alterius. Uno modo directe. inclinādo ſcꝫ volūtateꝫ ſuā vel alteriꝰ ad peccādū. Alio modo indirecte. dum ſcꝫ non

Queſtio LXXIX
retrahit aliquos a peccato. vn̄ Ezech. iij. ſpeculatori dicit̉ Si nō dixeris imꝑio morte morieris ſanguinē eiꝰ de ma nū tua requirā. deus aūt nō pōt eſſe directe cauſa peccati vel ſui vel alterius. qꝛ oē peccatū ē ꝑ receſſum ab ordine qͦ eſt in deū ſicut ī finē. deus aūt oīa īclinat ⁊ ꝯuertit in ſe ip̄m ſicut in vltimū finē. ſicut Dionyſiꝰ dicit. ij. ca. d̓ di. no. vn̄ impoſſibile ē ꝙ ſit ſibi vel alijs cauſa diſcedēdi ab ordine qͥ ē in ip̄m. vn̄ nō pn̄t directe eē cauſa peccati. Si militer etiā neqꝫ indirecte. ꝯtingit enī ꝙ deus aliquibus nō p̄bet auxiliū ad euitādū pctā. qd̓ ſi p̄beret nō peccarēt ſed hoc totū facit ẜm ordinē ſue ſapiētie ⁊ iuſticie. cū ipſe ſit ſapiētia ⁊ iuſticia. vn̄ nō imputatur ei ꝙ aliꝰ peccet ſi cut cauſe peccati. ſicut gubernator nō d̓r cauſa ſubmerſio nis nauis. ex hoc ꝙ non gubernat nauē. niſi qn̄ ſubtrahit gubernationē potes ⁊ debēs gubernare. Et ſic patꝫ ꝙ deꝰ nullo mō ē cauſa peccati. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ qͣntuꝫ ad verba apl̓i ex ip̄o textu ptꝫ ſolutio. ſi enī deus tradit aliqͦs in reprobū ſenſum. iā gͦ reprobū ſenſum habēt ad facien dum ea q̄ nō ꝯueniunt. d̓r ergo tradere eos in reprobum ſenſum inqͣꝫtum nō ꝓhibet eos quin ſuū ſenſuꝫ reprobū ſequātur. ſicut dicimur exponere illos qͦs nō tuemur qd̓ aūt Augꝰ dicit in li. de gr̄a. et li. arbi. vn̄ ſumpta ē glo. ꝙ deus īclinat voluntates hoīuꝫ in bonū ⁊ malū. ſic intelli gēdum ē ꝙ in bonū quidē directe īclinat voluntatem in malum aūt inqͣꝫtū nō ꝓhibet. ſicut dictū ē. ⁊ tn̄ hoc etiam ꝯtingit ex merito p̄cedētis peccati. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cum d̓r. creature dei facte ſunt in odiū ⁊ in temptationem aīe hoīuꝫ. hec p̄poſitio in nō pnit̉ cauſalit̓ ſꝫ ꝯſecutiue. nō enī deus fecit creaturas ad malū hoīuꝫ. ſed hoc cōſecutum eſt ꝓpter inſipiētiā hoīuꝫ. vn̄ ſubdit̉. Et in muſipulā pedibꝰ inſipientiū. qui ſcꝫ ꝑ ſuā inſipientiā vtūtur creaturis ad aliud qͣꝫ ad qd̓ facte ſunt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ effectus cau ſe medie ꝓcedens ab ea ẜm ꝙ ſubditur ordini cauſe pri me. reducitur etiā in cauſam primā. ſed ſi ꝓcedat a cauſa media ẜm ꝙ exit ordinē cauſe prime. nō reducitur ī cau ſam primā. ſicut ſi miniſter faciat aliqͥd ꝯtra mādatū dn̄i. hoc nō reducitur in dn̄m ſicut in cauſam. Et ſil̓iter pec catū qd̓ libeꝝ arbitriū cōmittit ꝯtra p̄ceptū dei. nō reduci tur in deum ſicut in cauſam. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ pena op ponit̉ bono eiꝰ qui punit̉. qui priuat̉ qͦcūqꝫ bono. .ſꝫ culpa opponit̉ bono ordinis qͥ ē ī deū. vn̄ directe opponit̉ boni tati diuine. ⁊ ꝓpt̓ hoc nō ē ſil̓is rō de culpa ⁊ pena. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ actus peccati nō ſit a deo. Dicit enī Augꝰ in li. de ꝑfectione iuſticie ꝙ actus peccati nō ē res aliqͦ. omne aūt qd̓ eſt a deo eſt res aliqua. ergo actus peccati nō eſt a deo ¶ Pre. homo nō d̓r eſſe cauſa peccati niſi qꝛ homo ē cauſa actus peccati. nullꝰ enī intendēs ad malū operatur vt Dionyſiꝰ dicit. iiij. ca. de di. no. ſꝫ deus nō ē cauſa pec cati. vt dictū ē. ergo deꝰ nō ē cauſa actꝰ peccati. ¶ Pre. ali qui actus ẜm ſuā ſpeciē ſunt mali ⁊ peccata. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ſꝫ quicqͥd ē cauſa alicuius ē cauſa eius qd̓ con uenit ei ẜm ſuā ſpeciē. ſi ergo deus eēt cauſa actus pecca ti. ſeq̄ret̉ ꝙ eſſet cauſa peccati. ſed hoc non ē veꝝ. vt oſten ſum ē. ergo deus nō ē cauſa actus peccati. ¶ Eꝫ ꝯtra actꝰ peccati ē quidā motus liberi arbitrij. ſed volūtas dei eſt cauſa oīum motuū. vt Augꝰ dicit. iij. de tri. ergo volūtas dei ē cauſa actus peccati. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ actus peccati ⁊ eſt ens ⁊ ē actus. ⁊ ex vtroqꝫ habet ꝙ ſit a deo. omne enim ens quocunqꝫ mō ſit. oꝑtet ꝙ deriuetur a primo ente. vt ptꝫ ꝑ Dionyſiū. v. ca. de di. no. oīs aūt actio cauſatur ab
aliquo exiſtēte in actu. qꝛ nihil agit ẜm ꝙ eſt actu. omne autē ens actu reducitur in primū actū .ſ. deum. ſicut ī cau ſam qui eſt ꝑ ſuam eſſentiā actus. vn̄ relinquit̉ ꝙ deus ſit cauſa oīs actionis inqͣꝫtum eſt actio. ſed peccatum noīat ens ⁊ actionem cum quodā defectu. defectus aūt ille ē ex cauſa creata. ſcꝫ li. arbi. inqͣꝫtum deficit ab ordine primi agētis .ſ. dei. vnde defectus iſte nō reducitur in deū ſicut in cauſam. ſed in libeꝝ arbitriū. ſicut defectus claudicati onis reducit̉ in tibiā curuā ſicut in cauſam. nō autē ī vir tutem motiuā. a qͣ tn̄ cauſatur quicquid ē motiōis ī clau dicatione. ⁊ ẜm hoc deus ē cauſa actus peccati. non tn̄ eſt cauſa peccati. qꝛ nō ē eauſa huius ꝙ actus ſit cū defectu. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ Augꝰ noīat ibi rem id qd̓ ē res ſim pliciter. ſ ſubſtantiā. ſic enī actus peccati nō ē res. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ in hoīem ſicut in cauſam reducit̉ nō ſolū actꝰ. ſed etiā ip̄e defectus. qꝛ ſcꝫ nō ſubdit̉ ei cui debet ſubdi. li cet hoc ip̄e nō intēdat principaliter. ⁊ ideo hō ē cauſa pec cati. ſed deus ſic ē cauſa actus ꝙ nullo modo ē cauſa defe ctus cōcomitātis actū. ⁊ ideo nō ē cauſa peccati¶ Ad. iij dd̓m. ꝙ ſicut dictū ē ſupra. actus ⁊ habitꝰ nō recipiūt ſpe ciem ex ipſa priuatione in qͣ ꝯſiſtit rō mali. ſed ex aliquo obiecto cui ꝯiūgit̉ tl̓is priuatio. ⁊ ſic ip̄e defectꝰ qͥ d̓r nō eſſe a deo. pertinet ad ſpeciem actus conſequenter. ⁊ nō quaſi differentia ſpecifica. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ deus nō ſit cauſa excecatiōis ⁊ induratiōis. Di cit enī Augꝰ in li. lxxxiij. q. ꝙ deus non ē cauſa eius ꝙ hō ſit deterior. ſꝫ ꝑ excecationē ⁊ obdurationē fit hō deterior ergo deus nō ē cauſa excecatiōis ⁊ obduratiōis. ¶ Pre. Fulgētius dicit ꝙ deus non eſt vltor illius rei cuius eſt actor. ſꝫ deꝰ ē vltor cordis obdurati. ẜm illud Ecc̄. iij. Cor durū male habebit ī nouiſſimo. ergo deꝰ nō ē cauſa obdu rationis ¶ Pre. idē effectus nō attribuit̉ cauſis ꝯtrarijs ſꝫ cauſa excecatiōis d̓r eē malicia hoīs. ẜm illud Sap̄. ij. Excecauit enī eos malicia eoꝝ. Et etiā diabolꝰ. ẜm illud ij. ad Coꝝ. iiij. Deus huius ſcl̓i excecauit mētes īfideliū q̄ qͦdeꝫ cauſe videntur eſſe ꝯtrarie deo. ergo deus nō eſt cauſa excecatiōis ⁊ obduratiōis ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ d̓r Eſa. vi. Exceca cor ppl̓i huius. ⁊ aures eius aggraua. Et Ro ma. ix. d̓r. Cuiꝰ vult miſeret̉. ⁊ quē vult indurat. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ excecatio ⁊ obduratio duo importāt. Quoꝝ vnū ē motus animi hūani inherētis malo ⁊ auerſi a diuino lu mine. ⁊ qͣꝫtū ad hoc deus nō ē cauſa excecatiōis ⁊ obdura tionis ſicut nō ē cauſa peccati. Aliud aūt ē ſubtractio gr̄e ex qͣ ſequit̉ ꝙ mens diuinitus nō illuminet̉ ad recte vidē dū. ⁊ cor hoīs nō emolliat̉ ad recte viuendū. ⁊ qͣꝫtum ad hoc deus ē cauſa excecatiōis ⁊ obduratiōis. Eſt aūt ꝯſide randū ꝙ ē cauſa vniuerſalis illuminatiōis aīaꝝ. ẜm illd̓ Iob. jͣ. Erat lux vera q̄ illuminat oēm hoīeꝫ venientē in hūc munduꝫ. ſicut ſol e vniuerſalis cauſa illuminationis corpoꝝ. alit̓ tn̄ ⁊ aliter. Nā ſol agit illuminādo ꝑ neceſſi tate nature. deus aūt agit volūtarie ꝑ ordinē ſue ſapiētie ſol autē lꝫ qͣꝫtum ē de ſe oīa corꝑa illuminet. ſi qd̓ tn̄ im pedimentū inueniat in aliquo corꝑe relinquit illud tene broſum. ſicut ptꝫ de domo cuius feneſtre ſunt clauſe. ſed tn̄ illius obſcurationis nullo modo cauſa eſt ſol. non enī ſuo iudicio agit vt lumen interius non īmittat. ſed cauſa eius ē ſolū ille qui claudit feneſtrā deus aūt ꝓprio iudicio lumē gr̄e nō īmittit illis in quibꝰ obſtaculū inuenit. vn̄ cauſa ſubtractiōis gr̄e ē nō ſolum ille qui ponit obſtacu lū gr̄e. ſed etiā deus qͥ ſuo iudicio gr̄am non apponi ⁊ per
N 2

Queſtio LXXX
hunc medū deus ē cauſa excecatiōis ⁊ aggrauatiōis au riū ⁊ obduratiōis cordis. q̄ quidē diſtinguūt̉ ẜm effectus gr̄e. q̄ ⁊ ꝑficit intellectū dono ſapiētie. ⁊ affectum emollit igne charitatis. Et qꝛ ad cognitionē ītellectus maxīe de ſeruiūt duo ſenſus .ſ. viſus et auditus. qͦꝝ vnus deſeruit inuētioni .ſ. viſus. alius diſcipline .ſ. auditus. ideo qͣꝫtum ad viſum ponit̉ excecatio. qͣꝫtū ad auditū auriū aggraua tio. qͣꝫtū ad affectū obduratio. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ cum excecatio ⁊ induratio ex ꝑte ſubtractiōis gr̄e ſint q̄dā pe ne. ex hac ꝑte eis hō nō fit deterior. ſed deterior factus ꝑ culpam hec incurrit ſicut ⁊ ceteras penas. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ obiectio illa ꝓcedit de obduratiōe ẜm ꝙ ē culpa ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ malicia ē cauſa excecatiōis meritoria ſicut cul pa eſt cauſa pene. et hoc etiā modo diabolus excecare d̓r inqͣꝫtum inducit ad culpam. Ad quartū ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ excecatio ⁊ obduratio ſemꝑ ordinēt̉ ad ſalu tem eius qͥ excecat̉ et obdurat̉. Dicit enī Aug. in Ench. ꝙ deus cū ſit ſumme bonus nullo mō ꝑmitteret fieri ali qd̓ malū niſi poſſet ex quolibet malo elicere bonū. multo igitur magis ordinat ad bonū illud malū cuiꝰ ipſe ē cau la. ſed excecationis ⁊ obdurationis deus ē cauſa. vt dictuꝫ eſt. ergo hec ordinant̉ ad ſalutem eius qui excecat̉ vel ob duratur. ¶ Pre. Sap̄. j. d̓r ꝙ deus nō delectat̉ in ꝑditi one impioꝝ. videret̉ aūt in ꝑditiōe eoꝝ delectari ſi eoꝝ ex cecationē in bonū eoꝝ nō ꝯuerteret. ſicut medicus videre tur delectari in afflictione inferni ſi medicinā amarā quā infirmo ꝓpinat ad eius ſanitatē nō ordinaret. ergo deꝰ ex cecationē ꝯuertit in bonū excecatoꝝ. ¶ Pre. deus nō ē ꝑſonaꝝ acceptor. vt d̓r Act̉. x. ſed quorūdā excecationem ordinat ad eoꝝ ſalutē. ſicut quorūdaꝫ iudeoꝝ qui excecati ſunt vt xp̄o nō crederēt. ⁊ ⁊ ō credētes occiderēt. ⁊ poſtmo dum cōpuncti ꝯuerterent̉. ſicut de quibuſdā legit̉ Act̉. ij. vt patꝫ ꝑ Aug. in li. de q̄ſtionibus euāgelij. ergo deus oīuꝫ excecatione ꝯuertit in eoꝝ ſalutē. ¶ Sed ꝯtra. non ſunt faciēda maſa vt veniāt bona. vt d̓r Roma. iij. ſed ex cecatio ē malū. ergo deus nō excecat aliquos ꝓpter eoruꝫ bonū ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ excecatio ēˡ quoddā p̄ambulum ad peccatū. peccatū aūt ad duo ordinat̉. ad vnū quidē ꝑ ſe. ſcꝫ ad dānationē. ad aliud aūt ex diuina miſericordia vel ꝓuidentia .ſ. ad ſanationē inqͣꝫtuꝫ deus ꝑmittitʳ aliquos cadere in peccatū vt peccatū ſuū agnoſcētes humiliētur ⁊ ꝯuertātur. ſicut Aug. dicit in li. de nat̄a ⁊ gr̄a. vn̄ ⁊ exce catio ex ſui nat̉a ordinat̉ ad damnationē eius qui excecat̉ ꝓpter qd̓ ponit̉ etiaꝫ reprobatiōis effectus. ſed ex diuina miſericordia excecatio ad tp̄s ordīat̉ medicinaliter ad ſa lutē eoꝝ qui excecant̉. ſed hec miſericordia nō oībus im pendit̉ excecatis. ſꝫ p̄deſtinatis ſolū. quibus oīa cooꝑant̉ in bonū. ſicut d̓r Roma. viij. vn̄ qͣꝫtum ad quoſdā exce catio ordinat̉ ad ſanationē. qͣꝫtum aūt ad alios ad dānati onē. vt Augꝰ dicit in. iij. de q̄ſtionibus euāgelij. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ oīa mala q̄ deus facit vel ꝑmittit fieri ordi nāt̉ in aliqd̓ bonū. nō tn̄ ſemꝑ in bonū eius in quo ē ma lum. ſed qn̄qꝫ ad bonū alterius. vel etiā totius vniuerſi. ſicut culpam tyrannoꝝ ordinat in bonū martyriū. ⁊ penā damnatoꝝ ordinat ad gl̓iam iuſticie ſue. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ deus nō delectatur ī ꝑditione hoīuꝫ qͣꝫtum ad ip̄am ꝑ ditionem. ſed ratione ſue iuſticie. vel ꝓpter bonū quod ꝓ uenit. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ hoc ꝙ deus aliquoꝝ excecatione ordinat in eoꝝ ſalutem miſericordie eſt. ꝙ aūt excecatio
ricordiā quibuſdā impendit. ⁊ non oībus. non facit ꝑſo naꝝ acceptionē ī deo ſicut in primo dictū eſt. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ mala culpe nō ſūt faciēda vt eueniāt bona. ſꝫ ma la pene ſunt inferenda ꝓpter bonū ¶ Queſtio LXXX Finde cōſiderandū eſt de cauſa peccati ex ꝑte diaboli. ⁊ circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. primo vtꝝ diabolus ſit directe cauſa peccati. ſcd̓o vtꝝ diabolus inducat ad peccādū inte rius ꝑſuadendo. tertio viꝝ poſſit neceſſitatē peccādi indu cere. qͣrto vtꝝ oīa peccata ex diaboli ſuggeſtione ꝓueniāt Ad primum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ diabolꝰ ſit hoī directe cauſa peccādi. Pecca tū enī directe in affectu ꝯſiſtit. ſed Aug. dicit. iiij. de tri ꝙ diabolꝰ ſue ſocietati malignos affectus inſpirat. Et Be da ſuꝑ Act̉. dicit ꝙ diabolus aīam in affectū malicie tra hit. Et Iſidorꝰ dicit in libro de ſūmo bono ꝙ diabolus corda hoīum occultis cuꝑiditatibꝰ reꝑlet. ergo diabolus directe ē cauſa peccati ¶ Pre. Hieroꝰ dicit ꝙ ſicut deus eſt ꝑfector boni. ita diabolus ē ꝑfector mali. ſꝫ deus ē di recte cauſa bonoꝝ noſtroꝝ. ergo diabolus ē directe cauſa pctōꝝ nr̄oꝝ. ¶ Pre. phūs dicit ī quodā. c. ethice endimi ce. ꝙ oportet eſſe quoddā principiū extrinſecum humani ꝯſilij. ꝯſiliū aūt humanū nō ſolū ē de bonis. ſed etiam de malis. ergo ſicut deꝰ mouet ad ꝯſiliū bonum. ⁊ ꝑ hoc dire cte ē cauſa boni. ita diabolus mouet hoīem ad ꝯſiliū ma lū. ⁊ ꝑ hoc ſequitur ꝙ diabolus directe ſit cauſa peccati. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Aug. ꝓbat in. j. ⁊. iij. de li. arbi. ꝙ nulla alia re fit mens hoīs ſerua libidinis niſi ꝓpria volūtate. ſed hō n̄ fit ſeruꝰ libidinis niſi ꝑ peccatū ergo cauſa pecca ti nō p̄t eſſe diabolus. ſed ſola ꝓpria volūtas ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ peccatū actus quidā ē. vn̄ hoc mō pōt eſſe aliquid dire cte cauſa peccati ꝑ quē modū aliquis directe ē cauſa ali cuius actus. qd̓ quidā nō ꝯtingit niſi ꝑ hoc ꝙ ꝓpriū prin cipiū illius actus mouet ad agēdū. ꝓpriū aūt prin cipium actus peccati ē volūtas. qꝛ oē peccatū ē volūtariū. vn̄ ni hil pōt directe eſſe cauſa peccati niſi qd̓ pōt mouere vo luntatē ad agendū. Uolūtas aūt ſicut ſupra dictuꝫ eſt. a duobus moueri p̄t. Uno mō ab obiecto. ſicut d̓r ꝙ appe tibile apprehēſum mouet appetitū. Alio mō ab eo qd̓ in terius īclinat voluntatē ad volendū. hoc aūt non eſt niſi vel ip̄a volūtas vel deus. vt ſupra oſtēſum ē. deus autem nō pōt eſſe cauſa peccati. vt dictuꝫ eſt. Relinquit̉ ergo ꝙ ex hac ꝑte ſola voluntas hoīs ſit directe cauſa peccati eiꝰ Ex ꝑte aūt abiecti pōt intelligi ꝙ aliquid moueat volū tatem tripliciter. Uno modo ip̄m obiectum ꝓpoſitum ſi cut dicimus ꝙ cibus excitat deſiderium hoīs ad comedē dū. Alio modo ille qͥ ꝓponit vel offert huiuſmodi obiectū Tertio modo ille qui ꝑſuadet obiectum ꝓpoſitum hr̄e ra tionem boni. qꝛ ⁊ hic aliqualiter ꝓponit ꝓprium obiectū voluntati qd̓ ē rōnis bonum veꝝ vel apparens. Primo igit̉ mō res ſenſibiles exterius apparētes mouēt volunta tem hoīs ad peccādum. Scd̓o aūt ⁊ tertio mō vel diabo lus vel etiā hō pōt incitare ad peccāduꝫ. vel offerendo ali quid appetibile ſenſui vel ꝑſuadendo rōni. ¶¶ Sed nll̓o iſtoꝝ trium modoꝝ p̄t aliquid eſſe directe cauſa peccati. qꝛ voluntas nō ex neceſſitate mouetur ab aliquo obiecto niſi ab vltimo fine. vt ſupra dictū eſt. vn̄ non ē ſufficiens cauſa peccati neqꝫ res exterius oblata neqꝫ ille qui eā ꝓ ponit. neqꝫ ille qui ꝑſuadet. vnde ſequitur ꝙ diabolꝰ nō ſit cauſa peccati directe vel ſufficiēter. ſed ſoluꝫ ꝑ modū

Queſtio LXXX
ꝑſuadentis vel ꝓponentis appetibile. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ oēs ille auctoritates ⁊ ſi qua ſimiles inueniantur ſunt re ferēde ad hoc ꝙ diabolus ſuggerendo vel aliqua appe tibilia ꝓponendo inducit in affectū peccati ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſil̓itudo illa eſt attendenda qͣꝫtum ad hoc ꝙ diabolus quodāmodo eſt cauſa peccatoꝝ noſtroruꝫ. ſicut deus eſt aliquo modo cauſa bonoꝝ noſtroꝝ. nō tn̄ attendit̉ qͣꝫtum ad modū cauſandi. nā deus cauſat bona interius mouen do voluntatē. qd̓ diabolo ꝯuenire non poteſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ deus ē vniuerſale principiū oīs interioris motꝰ hūani. ſꝫ ꝙ determinet̉ ad malū ꝯſiliū voluntas hūana. hoc directe quidē ē ex volūtateʸ hūana. ⁊ a diabolo ꝑ mo dum ꝑſuadentis vel appetibilia ꝓponentis. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ diabolus nō poſſit inducere ad peccandū in terius inſtigādo. Interiores enī motus aīe ſunt quedaꝫ oꝑa vite. ſed nullū opus vite pōt eſſe niſi a principio in trinſeco. nec etiā opus aīe vegetabilis. qd̓ ē infimū inter oꝑa vite. ergo diabolus ẜm interiores motus nō pōt ho minē inſtigare ad malū. ¶ Pre. oēs interiores motus ẜm ordinē nature a ſenſibilibus exterioribus oriunt̉. ſed p̄ter ordinē nature aliquid oꝑari ſolius dei. vt in primo di ctum ē. ergo diabolus non pōt in interioribus motibus hoīs aliquid operari niſi ẜm ea q̄ in exterioribus ſenſibili bus apparent. ¶ Pre. interiores actus aīe ſunt ītellige re ⁊ imaginari. ſed qͣꝫtum ad neutꝝ hoꝝ pōt diabolus al quid oꝑari. qꝛ vt in primo habitum ē. diabolus nō im primit in ītellectum humanū. in fantaſiā etiā videtur ꝙ imprimere non poſſit. qꝛ forme imaginate tanqͣꝫ magis ſpūales ſunt digniores qͣꝫ forme que ſunt inmateria ſen ſibili. quas tn̄ diabolus imprimere nō pōt. vt ptꝫ ex his q̄ in primo habita ſunt. ergo diabolus nō pōt ẜm interi ores motꝰ inducere hoīem ad pctm̄. ¶ Sed ꝯtra ē. quia ẜm hoc nunqͣꝫ tēptaret hoīem niſi viſibiliter apparēdo. qd̓ ptꝫ eſſe falſum. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ interior ꝑs aīe ē intel lectiua ⁊ ſenſitiua. intellectiua aut ꝯtinet ītellectum ⁊ vo luntatem. ⁊ de voluntate quideꝫ iam dictum eſt quō ad eam diabolus ſe habet. intellectus autē ꝑ ſe quidē moue tur ab aliqͦ illumināte ip̄m ad cognitionē veritatis. qd̓ di abolus circa hoīeꝫ nō intendit. ſed magis obtenebrat rati onem eius ad ꝯſentiēdum peccato. q̄ quidē obtenebratio prouenit ex fantaſia ⁊ appetitu ſenſitiuo. vn̄ tota interior oꝑatio diaboli eſſe videt̉ circa fantaſiā ⁊ appetitum ſenſi tiuū. quoꝝ vtrūqꝫ cōmouēde pōt inducere ad pctm̄. pōt enī oꝑari ad hoc ꝙ imaginationi alique forme imagina tiue p̄ſentent̉. pōt etiā facere ꝙ appetitus ſenſitiuꝰ ꝯciter̄ ad aliquā paſſionē. Dictū eſt enī in primo li. ꝙ nat̉a cor poralis ſpūali naturaliter obedit ad motū localē. vn̄ ⁊ di abolus oīa illa cauſare pōt q̄ ex motu locali corpoꝝ inferi orum ꝓuenire pn̄t niſi virtute diuina reprimat̉. ꝙ auteꝫ alique forme rep̄ſentent̉ imaginationi. cōſequit̉ qn̄qꝫ ad motū localem. dicit enī phūs in li. de ſomno ⁊ vigilia. ꝙ cū aīal dormierit deſcēdente plurimo ſanguine ad princi pium ſenſitiuū. ſimul deſcēdunt motus ſiue imp̄ſſiones relicte ex ſenſibiliū motionibꝰ. q̄ in ſenſibilibꝰ ſpeciebus ꝯſeruant̉. ⁊ mouēt principiū apprehenſiuū. ita ꝙ appare at ac ſi tūc principiū ſenſitiuū a rebus ipſis exterioribus īmutaret̉. vn̄ talis motus localis ſpirituū vel humoꝝ ꝓ curari pōt a demonibus ſiue dormiant ſiue vigilent ho mines. ⁊ ſic ſequitur ꝙ homo aliqua imaginetur. Simi liter etiā appentꝰ ſenſitiuꝰ cōcitat̉ ad aliquas paſſiōes ẜm
quendaꝫ determinatū motū cordis ⁊ ſpirituū. vn̄ ad hoc etiam diabolus pōt cooꝑari. Et ex hoc ꝙ paſſiōes alique ꝯcitantur in appetitu ſenſitiuo. ſequitur ꝙ ⁊ motū ſiue in tenſionem ſenſibilem p̄dicto modo reductam ad princi pium apprehenſiuū magis hō ꝑcipiat. qꝛ vt phūs in eo dem li. dicit. amātes modica ſimilitudine in apprehēſiōe rei amate mouētur. Cōtingit etiā ex hoc ꝙ paſſio ē ꝯcita ta. vt id qd̓ ꝓponitur imaginationi iudicet̉ ꝓſequenduꝫ. qꝛ ei qui a paſſione detinetur videtur eſſe bonū id ad qd̓ ꝑ paſſionem īclinat̉. Et ꝑ hūc modū interius diabolus inducit ad peccādū. ¶Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ oꝑa vite ſemꝑ ⁊ ſi ſint ab aliquo principio intrinſeco. tn̄ ad ea pōt coope rari aliqd̓ exteriꝰ agens. ſicut etiam ad oꝑa aīe vegetabi lis oꝑatur calor exterior vt facilius digeratur cibꝰ. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ hmōi apparitio formaꝝ imaginabilium nō eſt omnino p̄ter ordinem nat̉e. nec eſt ꝑ ſolum imꝑium. ſed ꝑ motū localem. vt dictū eſt. ¶ Un̄ patet rn̄ſio ad tertiū. qꝛ forme ille ſunt a ſenſibus accepte primordialiter. Ad tertium ſic procedit̉. Uidetur ꝙ diabolꝰ poſſit neceſſitate inferre ad peccandū Poteſtas enī maior pōt neceſſitatē inferre minori. ſꝫ de diabolo dicitur Iob. xli. Non eſt ptās ſuꝑ terrā q̄ ei va leat cōꝑari. ergo pōt hoī terreno neceſſitatem inferre ad peccandū. ¶ Pre. ratio hoīs nō pōt moueri niſi ẜm ea q̄ exterius ſenſibus ꝓponunt̉ ⁊ imaginationi rep̄ſentātur. qꝛ oīs nr̄a cogitatio ortū habet a ſenſu. ⁊ non ē intelligere ſine fantaſmate. vt d̓r in li. de aīa. ſed diabolus pōt mo uere imaginationē hoīs. vt dictū eſt. ⁊ etiā exteriores ſen ſus. Dicit enī Augꝰ ī li. lxxxiij. q. ꝙ ſerpit hoc malum. ſcꝫ quod eſt a diabolo per oēs aditus ſenſibiles. dat ſe figu ris accomedat ſe coloribꝰ. adheret ſonis. infundit ſe ſapo ribus. ergo pōt rōnem hoīs ex neceſſitate inclinare ad pec candū. ¶ Pre. ẜm Auguſ. nōnullum peccatū eſt cuꝫ ca ro ꝯcupiſcit aduerſus ſpiritū. ſed ꝯcupiſcentiā carnis dia bolus poteſt cauſare ſicut ⁊ ceteras paſſiones eo modo qͦ ſupra dictum eſt. ergo ex neceſſitate pōt inducere ad pec candum. ¶ Sed ꝯtra ē qḋ dicitur. jͣ. Pet. vlti. Aduerſa rius veſter diabolus tanqͣꝫ leo rugiēs circūit querēs quē deuoret. cui reſiſtite fortes in fide. fruſtra autē talis āmo nitio daretur ſi homo ei ex neceſſitate ſuccūberet. nō ergo poteſt homini neceſſitatē inducere ad peccandū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ diabolus ꝓpria virtute niſi refrenet̉ a deo pōt ali quē inducere ex neceſſitate ad faciendū aliquē actuꝫ qui de ſuo genere peccatū eſt. nō aūt pōt inducere neceſſitateꝫ peccādi. qd̓ ptꝫ ex hoc ꝙ hō motiuo ad peccādū non reſi ſtit niſi ꝑ rōnem. cuius vſum totaliter impedire pōt mo uendo imaginationē ⁊ appetitum ſenſitiuū. ſicut in arre pticijs patet. ſed tūc rōne ſic ligata quicquid hō agat nō imputatur ei ad peccatū. ſed ſi ratio non ſit totaliter liga ta. ex ea parte qua eſt libera pōt reſiſtere peccato. ſicut ſupͣ dictum ē. Un̄ manifeſtū eſt ꝙ diabolꝰ nullo modo pōt neceſſitatē inducere hoī ad peccandū ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ nō q̄libet ptās maior hoīe pōt mouere volūtate hoīs. ſꝫ ſolus deꝰ vt ſupra habitū eſt ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illud qd̓ eſt apprehenſum ꝑ ſenſum vel imaginationē nō ex neceſ ſitate mouet voluntatem ſi homo habet vſum rōnis. nec ſemꝑ hmōi apprehenſio ligat rationē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ concupiſcentia carnis cōtra ſpiritum qn̄ ratio ei actuali ter reſiſtit nō ē peccatū. ſꝫ materia exercēde virtutis ꝙ au tem ratio ei nō reſiſtat nō eſt in ptāte diaboli. ⁊ ideo non
N3

Queſtio LXXXI
Ad quartū ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ oīa peccata hominū ſint ex ſuggeſtione dia boli. Dicit enim Dionyſiꝰ. iiij. ca. de diui. no. ꝙ multitu do demonū cauſa eſt omniū maloꝝ. ⁊ ſibi ⁊ alijs ¶ Pre. quicūqꝫ peccat mortaliter efficit̉ ſeruus diaboli. ẜm illud Ioh .viij. Qui facit peccatū ſeruꝰ ē peccati. ſꝫ ei aliquis in ſeruitutē addicit̉ a quo eſt ſuꝑatus. vt d̓r. ij. Pet. ij. er go quicūqꝫ facit peccatum ſuꝑatus ē a diabolo. ¶ Pre. Gregꝰ. dicit ꝙ peccatū diaboli ē irreꝑabile. qꝛ cecidit nul lo ſuggerente. ſi igit̉ aliqui hoīes peccarent ꝑ liberū arbi trium nullo ſuggerente. eoꝝ peccatū eſſet irremediabile qd̓ patꝫ eſſe falſum. ergo oīa peccata humana a diabolo ſuggerūtur. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ d̓r in libro de eccleſiaſticis dogmatibus nō oēs cogitationes nr̄e male a diabolo ex citant̉. ſed aliquotiēs ex noſtri arbitrij motu emergunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ occaſionaliter quideꝫ ⁊ indirecte diabolꝰ eſt cauſa omniū pctōꝝ nr̄oꝝ. inqͣꝫtum induxit primū ho minē ad peccandū. ex cuius peccato in tm̄ vitiata eſt hu mana nat̉a vt oēs ad peccandū ꝓcliues ſimus. ſicut dice retur eſſe cauſa cōbuſtionis lignoꝝ qui ligna ſiccaret. ex qͦ ſequeretur ꝙ facile incēderētur. directe aūt non eſt cauſa omniū pctōꝝ humanoꝝ. ita ꝙ ſingula peccata ꝑſuadeat. qd̓ Origenes ꝓbat ex hoc. qꝛ etiā ſi diabolus nō eſſet. ho mines haberent appetitū ciboꝝ ⁊ venereoꝝ ⁊ ſimiliū. qui poſſet eſſe inordinatus niſi rōne ordinaret̉ qd̓ ſubiacet libero arbitrio. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ multitudo demonū eſt cauſa oīuꝫ maloꝝ nr̄oꝝ ẜm prima originē. vt dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ non ſolū fit ſeruꝰ alicuius qui ab eo ſu peratur. ſed etiā qͦ ei volūtarie ſe ſubijcit. et hoc modo fit ſeruus diaboli qui motu ꝓprio peccat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ peccatū diaboli fuit irremediabile. quia nec aliquo ſugg rēte peccauit. nec habuit aliquā pronitatē ad peccandū ex precedenti ſuggeſtione cauſatam. quod de nullo homi nis peccato dici poteſt. ¶ Queſtio LXXXI Einde cōſiderandū eſt d̓ cauſa peccati ex ꝑte hoīs. cum aūt homo ſit cauſa peccati alteri homini exterius ſugge rendo. ſicut ⁊ diabolus hꝫ quendā ſpecialēᶠ modum cau ſandi peccatū in alterū ꝑ ordinē. vn̄ de peccato originali dicendum ē. Tirca qd̓ tria ꝯſideranda occurrūt. primo de eius traductione. ſcd̓o de eius eſſentia. tertio de eius ſub iecto. Circa primum q̄runt̉ quinqꝫ. primo viꝝ primū pec catum hoīs deriuetur ꝑ originē in poſteros. ſcd̓o vtꝝ oīa alia peccata primi parētis vel etiā alioꝝ parentū ꝑ origi nem in poſteros deriuent̉. tertio vtꝝ peccatū originale de riuet̉ ad oēs qui ex Adā ꝑ viā ſeminis generāt̉. qͣrto viꝝ deriuaret̉ ad illos qui miraculoſe ex aliqua ꝑte humani corꝑis formarent̉. quinto vrꝝ ſi femina peccaſſet viro nō peccāte traduceretur originale peccatū. Ad primum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ primū peccatū primi parētis nō traducat̉ ad alios ꝑ originem. Dicit̉ enī Ezech. xviij. Filius non por tabit iniquitatē patris. portaret aūt ſi ab eo iniquitatem traherēt. ergo nullus trahit ab aliquo parentum ꝑ origi nem aliqd̓ peccatū. ¶ Pre. accidens nō traducit̉ ꝑ origi nem niſi traducto ſubiecto. eo ꝙ accidēs nō trāſit de ſub iecto in ſubiectū. ſed aīa rationalis q̄ eſt ſubiectum culpe non traducitur ꝑ originem. vt in primo oſtēſum eſt. ergo neqꝫ al qua culpa ꝑ originem traduci poteſt. ¶ Pre. oē
illud qd̓ traducitur ꝑ originem humanam cauſatur ex ſe mine. ſed ſemen nō poteſt cauſare peccatū. eo ꝙ caret ra tionali parte anime. que ſola poteſt eē cauſa peccati ergo nullum peccatum poteſt trahi ꝑ originem. ¶ Pre. qd̓ ē ꝑfectius in natura virtuoſius ē ad agendum. ſſed caro ꝑ fecta non poteſt inficere animā ſibi vnitaꝫ. alioquin aīa non poſſet emundari a culpa originali dum ē carni vni ta. ergo multo minus ſemē pōt inficere animā. ¶ Pre. phūs dicit in. iij. ethi. ꝙ ꝓpter naturā turpes nullꝰ incre pat. ſed eos qui ꝓpter deſidiā ⁊ negligentiā. dicunt̉ autē natura turpes qui habēt turpitudinē ex ſua origine. ergo nihil qd̓ eſt ꝑ originē eſt increpabile neqꝫ peccatū Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ apl̓s dicit Roma. v. Per vnū hominē pecca tū in hūc mūdum intrauit. qd̓ non poteſt intelligi ꝑ mo dum imitationis. ꝓpter hoc qd̓ dicit̉ Sap̄. ij. Inuidia di aboli mors intrauit in orbem terraꝝ. reſtat ergo ꝙ per ori ginem a primo hoīe peccatum ī mundū intrauit ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ ẜm fidē catholicā ē tenendū ꝙ primū peccatum primi hoīs originaliter tranſit in poſteros. ꝓpter qd̓ etiaꝫ pueri mox nati deferunt̉ ad baptiſmū tanqͣꝫ ab aliqua in fectione culpe abluēdi ꝯtrariū ē autē hereſis pellagiane: vt ptꝫ ꝑ Aug. in plurimis ſuis libris. Ad inueſtiganduꝫ aūt qualiter peccatum primi parentis originaliter poſſit trāſire ī poſteros. diuerſis vijs ꝓteſſerūt. Quidā enī cō ſiderantes ꝙ peccati ſubſtantiā ē aīa rationalis. poſuerūt ꝙ cuꝫ ſemine rationalis aīa traducat̉. vt ſic ex infecta aīa infecte aīe deriuari videātur. Alij vero hoc repudiātes tā qꝫ erroneum. conari ſunt oſtēdere quō culpa aīe parēts traducit ar in ꝓlem etiam ſi aīa nō traducatur per hoc ꝙ corꝑis defectus traducūt̉ a parēte in ꝓlem. ſicut leproſus generat leproſum. et podagricus podagricum ꝓpter ali quā corruptionē ſeminis. h talis corruptio non dicatur lepra vel podagra. Cum autē corpus ſit ꝓportionatū aīe. ⁊ defectus aīe redunderet ī corpus ⁊ ecōuerſo. ſimili mō dicunt ꝙ culpabilis defectus aīe ꝑ traductioneꝫ ſeminis in ꝓlem deriuat̉. qͣꝫuis ſemen actualiter nō ſit culpe ſubie ctum. Sed oēs hmōi vie inſufficiētes ſunt qꝛ dato ꝙ ali qui defectus corꝑales a parēte trāſeant ī ꝓlem ꝑ originē ⁊ etiā aliqui defectus aīe ex ꝯſequenti ꝓpter corꝑis indi ſpoſitionem ſicut interdū ex fatuis fatui generant̉. tamē hocip̄m ꝙ eſt ex origine aliquē defectum habere. videtur excludere rationē culpe. de cuius rōne eſt ꝙ ſit volūtaria. vn̄ etiam poſito ꝙ aīa rōnalis ad aliam traduceret̉ ex hoc ip̄o ꝙ infectio aīe prolis non eſſet ī eius volūtate amitte ret rōnem culpe obligātis ad penā. qꝛ vt phūs dicit in. iij ethi. nullus improperabit ceco nato. ſed magis miſerebit̉ Et ideo alia viā ꝓcedendū ē dicēdo ꝙ oēs hoīes qui na ſcūtur ex Adā poſſunt cōſiderari vt vnꝰ hō inqͣꝫtū ꝯueni unt ī nat̉a qua a primo parēte accipiūt ẜm ꝙ ī ciuilibus oēs hoīes qͥ ſunt vniꝰ cōmunitatis reputant̉ qͣſi vnū co pus. ⁊ tota cōitas qͣſi vnꝰ hō. Porphiriꝰ etiā dicit ꝙ ꝑti cipatione ſpeciei plures hoīes ſunt vnꝰ hō. ſic igit̉ multi hoīes ex adam deriuati ſunt tanqͣꝫ multa mēbra vniꝰ cor poris. actus aūt vniꝰ mēbri corꝑalis puta manꝰ. nō ē vo lūtarius volūtate ip̄ius manus. ſꝫ volūtate aīe qͣ primo mouet mēbꝝ. vn̄ homicidiū qd̓ manꝰ cōmittit nō impu taret̉ manui ad peccatū ſi ꝯſideraret̉ manꝰ ẜm ſe vt diuiſa a corꝑe. ſꝫ imputaret̉ ei inqͣꝫtū ē aliquid hoīs qd̓ mouet̉ a primo principio motiuo hoīs. ſic igit̉ inordinatio que ē in iſto hoīe ex adā generato nō ē volūtaria volūtate ip ſius. ſꝫ volūtate primi parētis qui mouet motiōe genera tionis oēs qui ex eius origine deriuāt̉. ſicut voluntas aīe

Queſtio LXXXI
mouet oīa nnēbra ad actuꝫ. vn̄ pctm̄ qd̓ ſic a primo parēte in poſteros ⁊ periuat̉ dicit̉ originale. ſicut pctm̄ qd̓ ab aīa deriuat̉ ad mēbra corꝑis d̓r actuale. ⁊ ſicut peccatū actu ale qḋ ꝑ mēbū aliqd̓ cōmittit̉ nō ē peccatū illius mēbri niſi inqͣꝫtū ill ud mēbꝰ ē aliquid ip̄ius hoīs ꝓpter qd̓ vo catur peccatū humanū. ita peccatū originale non ē pecca tū huiꝰ ꝑſone. niſi inqͣꝫtū hec ꝑſona recipit naturā a pri mo parēte. vi ī ⁊ vocat̉ peccatū nature. ẜm illud Ephe. ij. Eramus natura filij ire. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ filius dici tur nō portare peccatū patris. qꝛ non punit̉ ꝓ peccato pa tris niſi ſit ꝑticceps culpe. ⁊ ſic eſt ī ꝓpoſito. deriuat enim ꝑ originē culpa a patre in filium ſicut ⁊ pctm̄ actuale per imitationē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ⁊ ſi aīa nō traducat̉. qꝛ vir tus ſeminis nō pōt cauſare aīam iōnalem. mouet tū ad ip̄am diſpoſitiue. vn̄ ꝑ virtuteꝫ ſeminis traducit̉ hūana naīa a parēte ī ꝓlem ⁊ ſimul cū nat̉a nat̉e infectio. ex hoc enī fit iſte qͥ naſcit̉ ꝯſors culpe primi parētis ꝙ naturam ab eo ſortit̉ ꝑ quādā generatiuā mouuā. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ⁊ ſi culpa nō ſit actu ī ſemine. eſt tn̄ ibi virtute hūane nat̉e quā ꝯcomitat̉ talis culpa. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſemen ē principiū generatiōis q̄ ē ꝓprius actꝰ nat̉e eius ꝓpaga tioni deſeruiēs. ⁊ ideo magis inficit̉ aīa ꝑ ſemē qͣꝫ ꝑ car nem iā ꝑfectā q̄ iam determinata ē ad ꝑſonam. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ illud qd̓ ē ꝑ originē nō ē increꝑabile ſi ꝯſideretur iſte q̄ naſcit̉ ẜm ſe. ſꝫ ſi ꝯſideret̉ ꝓut refert̉ ad aliqd̓ princi piū. ſic p̄t eſſe ei increpabile. ſic̄ aliqͥs qͥ naſcit̉ patit̉ igno miniā generis ex culpa alicuiꝰ ꝓgenitoꝝ cauſatam. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ etiā alia pctā vel ip̄ius primi parētis vl̓ ꝓximo rū parētū traducāt̉ in poſteros. pena enī nunqͣꝫ debet̉ ni ſi culpe. ſꝫ aliqui puniūt̉ iudicio diuino ꝓ peccato ꝓximo rū parentū. ẜm illud Exo. xx. Ego ſum deus zelotes viſi tās iniquitatē patrū ī filios ī tertiā ⁊ qͣrtā generationeꝫ. iudicio etiā hūano ī crimine leſe maieſtatis filij exheredā tur ꝓ peccato parētū. ergo etiā culpa ꝓximoꝝ parentum trāſit ad poſteros. ¶ Pre. magis pōt trāſferre ī alterū id qd̓ hr̄ aliqͥs a ſeip̄o qͣꝫ id qd̓ hꝫ ex alio. ſicut ignis magis pōt calefacere qͣꝫ aqua calefacta. ſꝫ hō trāſfert in ꝓlem ꝑ originē pctm̄ qḋ hꝫ ab Adā. ergo multo magis peccatuꝫ qd̓ ip̄e cōmiſit. ¶ Pre. ideo ꝯtrahimꝰ a primo parēte pec catū originale. qꝛ in eo. fuimus ſicut in principio nature quā ip̄e corrupit. ſꝫ ſil̓iter fuimus in ꝓximis parētibꝰ ſi cut ī quibuſdā nature principijs ⁊ ſi ſit corrupta pōt ad huc magis corrūpi ꝑ peccatu. ẜm illud Apoc̄. vlt̓. Qui ī ſordibꝰ ē ſordeſcat adhuc. ergo filij ꝯtrahunt peccata ꝓxi moꝝ parentū ꝑ originē ſicut ⁊ primi parētis. ¶ Sꝫ con tra. bonū eſt magis diffuſiuū ſui qͣꝫ malū. ſꝫ merita ꝓxi moꝝ parentū nō traducūt̉ ad poſteros. ergo multo minꝰ peccata ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ Augꝰ. hāc queſtionem mouet in Ench. ⁊ inſolutā relinq̇t. ſꝫ ſi quis diligēt̉ attēdat impoſ ſibile ē ꝙ ali qͣ peccata ꝓximoꝝ parētū vel etiā primi parē tis p̄ter primū ꝑ originē traducāt̉ cuius rō eſt. qꝛ hō gene rat ſibi idē in ſpecie. nō aūt ẜm indiuiduū. ⁊ ideo ea q̄ di recte ꝑtinent ad indiuiduū ſicut perſonales actus ⁊ q̄ ad eos ꝑtinēt. nō traducunt̉ a parētibus in filios. nō enim grāmaticꝰ traducit ī filiū ſcientiā grāmatice quam ꝓprio ſtudio acquiſiuit. ſꝫ ea q̄ ꝑtinent ad naturā ſpeciei tradu cunt̉ a parētibus ī filios. niſi ſit defectus nat̉e. ſicut ocu latus generat oculatum niſi nat̉a deficiat. ⁊ ſi nat̉a ſit for tis etiā aliqͣ accidētia indiuidualia ꝓpagant̉ in filios ꝑti nētia ad diſpoſitionē nature. ſicut velocitas corꝑis. bonitas ingenij et alia hmōi nullo modo eo q̄ ſunt pure ꝑſo nalia. vt dictū eſt. Sicut autē ad ꝑſonā ꝑtinet aliqͥd ẜm ſei pͥam ⁊ aliquid ex dono gr̄e. ita etiā ad naturam pōt ali quid ꝑtinere ẜm ſeip̄am .ſ. qd̓ cauſat̉ ex principijs eius. ⁊ aliquid ex dono gr̄e. ⁊ hoc mō iuſticia originalis ſicut in primo dictū ē. erat quoddā donū gr̄e toti humane natu re diuinitꝰ collatū in primo parēte qd̓ quidē primus hō amiſit primū pctm̄. vn̄ ſicut illa originalis iuſticia tradu cta fuiſſet ī poſteros ſimul cū nat̉a. ita etiam inordinatio oppoſita. ſꝫ alia peccata actualia vel primi parētis vel ali orū nō corrūpūt naturā qͣꝫtuꝫ ad id qd̓ nature ē. ſꝫ ſolum qͣꝫtū ad id quod ꝑſone ē. id ē. ẜm ꝓnitatē ad actū. vn̄ alia peccata nō traducunt̉. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pena ſpiritua li ſicut Augꝰ dicit ī epl̓a ad Auitū. nunqͣꝫ puniunt̉ filij ꝓ parētibus niſi cōmunicent in culpa vel ꝑ originē vel ꝑ imitationē. qꝛ oēs aīe īmediate ſunt dei. vt dicit̉ Ezech. xviij. ſꝫ pena corꝑali interdū iudicio vel hūano puniūtur filij ꝓ parētibus inqͣꝫtū filiꝰ eſt aliquid patris ẜm corpꝰ. Ad. ij. dd̓m ꝙ illud qd̓ hꝫ aliquis ex ſe magis pōt tra ducere dūmodo ſit traducibile. ſꝫ pctā actualia ꝓximorū parentū nō ſunt traducibilia. qꝛ ſunt pure ꝑſonalia vt di ctum ē. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ primū peccatū corrūpit naturaꝫ humanā corruptiōe ad naturā ꝑtinēte. alia vero peccata corrūpūt eā corruptione ꝑtinente ad ſolā ꝑſonam. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ peccatū primi parētis nō trāſeat ꝑ originem in oēs hoīes. mors enī eſt pena ꝯſequēs originale peccatū. ſꝫ nō oēs qui ꝓcedūt ſeminaliter ex Adā morient̉. illi enī qui viui reꝑient̉ in aduētu dn̄i nūqͣꝫ morient̉. vt videt̉ ꝑ hoc qd̓ d̓r. jͣ. Theſſa. iiij. Nos qui viuimus nō p̄ueniemꝰ in aduētu dn̄i eos qui dormierūt. ergo illi nō ꝯtrahūt ori ginale peccatū. ¶ Pre. nullꝰ dat alteri qd̓ ip̄e nō hꝫ. ſed hō baptizatus nō hꝫ pctm̄ originale. ergo nō traducit ip ſum in ꝓlem ¶ Pre. donū xp̄i ē maius qͣꝫ peccatū Ade. vt apl̓s dicit Roma. v. ſꝫ donū xp̄i nō trāſit in oēs hoīes. ergo nec pctm̄ ade. ¶ Sed cōtra ē qḋ apl̓s dicit Roma. v. Mors in oēs ꝑtrāſijt in quo oēs peccauerunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ẜm fidē catholicā firmiter ē tenēdū ꝙ oēs hoīes p̄ter ſolū xp̄m ex adā deriuati pctm̄ originale ex adā ꝯtra hunt. alioquin nō oēs indigerēt redēptione q̄ eſt ꝑ xp̄m. qd̓ ē erroneū. ratio aūt ſumi pōt ex hoc qd̓ ſupra dictū ē. ſcꝫ ꝙ ſic ex pctō primi parētis traducit̉ culpa originalis ī poſteros ſic̄ a volūtate aīe ꝑ motionē mēbroꝝ traducitur peccatū actuale ad mēbra corꝑis. manifeſtū ē aūt ꝙ pec catū actuale traduci p̄t ad omnia membra que nata ſunt moueri a voluntate. vn̄ ⁊ culpa originalis traducitur ad oēs illos qͥ mouent̉ ab adā motione generatiōis. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ ꝓbabilius ⁊ ꝯuenientius tenet̉ ꝙ oēs illi qͥ ī aduētu dn̄i reꝑient̉ morient̉. ⁊ poſt modicū reſurgēt. vt in tertio plenius dicetur. Si tn̄ hoc verū ſit qd̓ alij di cunt ꝙ illi nūqͣꝫ morient̉. ſicut Hieronymꝰ narrat diuer ſoꝝ opiniones in qͣdam epl̓a ad Mineriū de reſurrectiōe carnis. dicendū eſt ad argumentū ꝙ illi ⁊ ſi non morian tur. eſt tn̄ in eis reatus mortis. ſed pena aufertur a deo qͥ etiam peccatoꝝ actualium penas cōdonare pōt. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ peccatū originale ꝑ baptiſmū aufertur reatu in qͣꝫtum aīa recuꝑat gratiā qͣꝫtum ad mētē. remanet tn̄ pec catū originale acta inqͣꝫtū ad fomitē. qui eſt inordinatio ꝑtiū inferioꝝ aīe ip̄ius corꝑis ẜm ꝙ hōgenerat ⁊ nō ẜm mentē. ⁊ ideo baptizari traducūt peccatuꝫ originale. non enī parētes generāt inqͣꝫtum ſūt renouati ꝑ baptiſ mum
N 4

Queſtio LXXXII
ſed inqͣꝫtū retinēt adhuc aliquid de vetuſtate primi pecca ti. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut peccatū Ade traducit̉ in oēs q̄ ab Adā corꝑaliter generant̉. ita gr̄a xp̄i traducitur ī oēs qͥ ab eo ſpūaliter generant̉ ꝑ fidē ⁊ baptiſmū. ⁊ nō ſolum ad remouendū culpā primi parētis. ſꝫ etiā ad remouēdū peccata actualia. ⁊ ad introducendū in gloriam. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ſi aliquis formaret̉ ex carne hūana miraculoſe ꝙ ꝯtraheret originale peccatū. dicit enī q̄dā gloſa Gen̄. iij. ꝙ in lūbis Ade fuit tota poſteritas corrupta. qꝛ nō eſt ſeꝑata prius ī loco vite ſꝫ poſtea ī loco exilij. ſed ſi aliquis hō ſic formaret̉ ſicut dictū ē. caro eius ſeꝑet̉ in loco exilij ergo ꝯtraheret originale peccatū. ¶ Pre peccatū origina le cauſat̉ in nobis inqͣꝫtū aīa inficit ex carne. ſꝫ caro tota hoīs ē infecta. ergo ex qͣcunqꝫ ꝑte carnis hō formaretur. aīa eius inficeret̉ infectiōe originalis pctī. ¶ Pre. pctm̄ origīale a pͥmo parēte ꝑuenit ī oēs īqͣꝫtū oēs ī eo peccāte fuerūt. ſꝫ illi qͥ ex carne hūana formarēt̉ ī Adā fuiſſent. er go peccatū originale ꝯtraherēt ¶ Sꝫ ꝯtra ē qꝛ nō fuiſſēt in adā ẜm ſeminalē rōneꝫ qḋ ſolū cauſat traductionē pec cati originalis vt Augª dic̄. x. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄aꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut iā dictū ē. pctm̄ originale a primo parēte tra ducit̉ in poſteros inqͣꝫtū mouēt̉ ab ip̄o ꝑ generationē. ſi cut mēbra mouent̉ ab aīa ad pctm̄ actuale. nō aūt ē mo tio ad generationē niſi ꝑ virtutē actiuā ī generatiōe. vn̄ illi ſoli pctm̄ originale ꝯtrahūt qͥ ab adā deſcēdūt ꝑ virtu tem actiuā ī generatiōe originalit̓ ab adā deriuatā. qd̓ eſt ẜm ſeminalē rōneꝫ ab eo deſcēdere nā rō ſeminalis nihil aliud ē qͣꝫ vis acciua ī generatiōe. ſi autē aliqͥs formaret̉ virtute diuina ex carne hūana. manifeſiū ē ꝙ vis actiua n̄ deriuaret̉ ab adā. vn̄ nō ꝯtraheret peccatū originale. ſic̄ nec actꝰ manꝰ ꝑtineret ad peccatū hūanū ſi manꝰ nō mo ueret̉ a volūtate hoīs. ſꝫ ab aliqͦ extrinſeco mouēte. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ adā nō fuit ī loco exilij niſi poſt peccatuꝫ. vn̄ nō ꝓpt̓ locū exilij. ſꝫ ꝓpt̓ peccatū traducit̉ original̓ cul pa ad oēs ad qͦs actiua eius generatio peruenit. ¶Ad. ij. dd̓m ꝙ caro nō inficit aīaꝫ niſi inqͣꝫtū ē prīcipiū actiuū ī generatiōe. vt dictū ē. Ad. iij. dd̓m ꝙ ille qͥ formaret̉ ex carne hūana fuiſſet ī adā ẜm corpulētā ſubſtātiā. ſꝫ n̄ ẜm ſemīalē rōneꝫ. vt dictū ē. ⁊ iō nō ꝯtraheret origīale pctm̄ Ad quintū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ ſi adā nō peccaſſet eua peccāte filij originalē pec catū ꝯtraherēt. peccatū enī originale a parētibꝰ ꝯtrahimꝰ inqͣꝫtū ī eis fuimꝰ. ẜm illud apl̓i Roma. v. In qͦ oēs pec cauerūt. ſꝫ ſic̄ hō p̄exiſtit ī pr̄e ſuo ita in matre. ergo ex pec cato mr̄is hō peccatū originale ꝯtraheret ſic̄ ⁊ ex pctō pa tris. ¶ Pre. ſi eua peccaſſet adā nō peccāte. filij paſſibi les ⁊ mortales naſcerēt̉. mater enī dat materiā ī generati on. vt dicit phūs in. ij. de generatione aīaliū. mors aūt ⁊ oīs paſſibilitas ꝓuenit ex neceſſitate materie. ſꝫ paſſibili tas ⁊ neceſſitas moriēdi ſūt pena peccati originalis. ergo ſi eua peccaſſet adā nō peccāte filij ꝯtraherēt originale pec catū ¶ Pre. Damaīcenꝰ dicit in li. iij. ꝙ ſpūſſanctꝰ p̄ue nit ī virginē de qͣ xp̄s erat abſqꝫ pctō originali naſciturª purgās eā. ſꝫ illa purgatio nō fuiſſet neceſſaria ſi infectio original̓ peccati non contraheretur ex matre ergo infectio originalis peccati ex matre. ⁊ ſic eua peccāte eius filij pec catū originale ꝯtraherēt etiā ſi adā nō peccaſſet ¶ Sꝫ cō tra ē qd̓ apl̓s dicit Roma. v. Per vnū hoīeꝫ peccatum ī hūc mūdū ītrauit. magis aūt fuiſſet dicēdū ꝙ ꝑ duos in
traſſet. cū ambo peccauerint. vel potiꝰ ꝑ muliſerē q̄ primo peccauit ſi femina pctm̄ originale ī ꝓlē trāſm itteret. nō ex go peccatū originale deriuat̉ ī filios a mr̄e ſꝫ a pr̄e. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ huius dubitatiōis ſolutio ex p̄miſſis ptꝫ. dictur ē enī ſupra ꝙ peccatuꝫ originale a primo parēte traducit̉ inqͣꝫtū ip̄e mouet ad generationē natoꝝ. vn̄ dictū ē ꝙ ſi materialiter tm̄ aliquis ex carne hn̄ana generaret̉ origina le peccatū nō ꝯtraheret. manifeſtū ē aūt ẜn doctrinā phi loſophoꝝ ꝙ principiū actiuū ī generatiōe ē a pr̄e. materiā aūt mater miniſtrat. vn̄ peccatū originale nō ꝯtrahitur a mr̄e ſꝫ a patre. ⁊ ẜm hoc ſi adā nō peccāte cua peccaſſet. fi lij originale peccatū nō ꝯtraherēt. ecōuerſo aūt eēt ſi adaꝫ peccaſſet ⁊ eua nō peccaſſet. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ in patre p̄exiſtit filius ſicut in principio actiuo. ſꝫ in matre ſicut in principio materiali ⁊ paſſiuo. vn̄ nō eſt ſil̓is ratio. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ quibuſdā videt̉ ꝙ eua peccante ſi adam nō pec caſſet. filij eſſent īmunes a culpa. paterētur tamē neceſſi tatem moriēdi ⁊ aſias paſſibilitates ꝓueniētes ex neceſſi tate materie quā mater miniſtrat. nō ſub rōne pene. ſꝫ ſi cut quoſdā naturales defectus. ſꝫ hoc nō videt̉ ꝯueniens īmortalitas enī ⁊ impaſſibilitas primi ſtatus nō erat ex ꝯditione materie. vt in primo dictū ē. ſed ex originali iu ſticia ꝑ quā corpus ſubdebat̉ aīe qͣꝫdiu aīa eſſet ſubiecta deo. defectus autē originalis iuſticie ē peccatū originale. Si igitur adā nō peccāte peccatum originale non tranſ funderet̉ in poſteros ꝓpter peccatum eue. manifeſtū ē ꝙ in filijs non eſſet defectus originalis iuſticie. vn̄ non eſſet in eis paſſibilitas vel neceſſitas moriendi ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illa purgatio p̄ueniens in beata virgine nō requireba tur ad auferēdū tranſfuſionē originalis peccati. ſed quia oportebat vt mater dei maxima puritate niteret. nō enim eſt aliquid digne receptaculum dei niſi ſit mundum. ẜm illud pͣs. Domū tuam domine decet ſanctitudo. ¶ Queſtio LXXXII Einde cōſiderandū eſt de peccato originali qͣꝫtū ad ſuam eſſentiā Et circa hoc q̄runtur qͣttuor. primo vtꝝ origi nale peccatum ſit habitus. ſcd̓o vtrum ſit vnū tm̄ in hoīe. tertio vtꝝ ſit cōcupiſcētia. quarto vtꝝ equaliter ſit ī oībꝰ. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ originale peccatū nō ſit habitus. originale enī peccatū ē carentia originalis iuſticie. vt Anſbelmꝰ dicit ī libro de cōceptu virginali. ⁊ ſic originale peccatū ē q̄dam priuatio. ſꝫ priuatio opponit̉ habitui. ergo originale pecca tū nō ē habitus. ¶ Pre. actuale peccatū hꝫ plus d̓ rōne culpe qͣꝫ originale inqͣꝫtū hꝫ plus de rōne volūtarijj. ſed habitus actualis peccati nō hꝫ rōneꝫ culpe. alioquin ſeq̄ ret̉ ꝙ hō dormiēs culpabilit̓ peccaret. ergo nullꝰ habitus originalis hꝫ rōneꝫ culpe. ¶ Pre. in malis actus ſemꝑ p̄ cedit habitū. nullꝰ enī habitꝰ malus ē infuſus ſꝫ acqͥſitus ſꝫ originale pctm̄ nō p̄cedit aliqͥs actꝰ. ergo originale pec catū nō ē habitꝰ ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Augꝰ dicit ī libro de ba ptiſmo pueroꝝ. ꝙ ẜm pctm̄ originale ꝑuuli ſunt cōcupi ſcibiles. ⁊ ſi nō ſint actu ꝯcupiſcētes. ſꝫ habilitas d̓r ẜm aliquē habitū. ergo peccatū originale ē habitus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. duplex ē habitꝰ Un̄ quidā quo īclinat̉ potētia ad agēdū. ſic ut ſciētie ⁊ virtutes dicūtur habitꝰ. ⁊ hoc mō pctm̄ originale non ē habitꝰ. Alio mō d̓r habitus diſpoſitio alicuius nat̉e ex multis cōpoſite ẜm quā bn̄ ſe hꝫ vel male ad aliqͥd. ⁊ p̄cipue cū il̓is diſpoſitio

LXXXII Queſtio
fuerit qͣſi ī naturā verſa. vt ptꝫ de egritudine ⁊ ſanitate. ⁊ ⁊ hoc mō pctm̄ originale ē habitus. ē enī q̄dā inordinata diſpoſitio ꝓueniēs ex diſſolutiōe illius armonie. in qͣ ꝯſi ſtebat rō originalis iuſticie. ſic̄ etiā egritudo corꝑalis eſt q̄dā inordinata diſpoſitio corꝑis. ẜm quā ſoluit̉ eqͣlitas ī qͣ ꝯſiſtit rō ſanitatis. vn̄ peccatū originale languor nat̉e d̓r. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſic̄ egritudo corꝑalis hꝫ aliquid de priuatiōe inqͣꝫtū tollit̉ e qͣlitas ſanitatis. ⁊ aliqͥd hꝫ po ſitiue .ſ. ip̄os humores īordinate diſpoſitos. ita etiā pecca tū originale hꝫ priuationē originalis iuſticie. ⁊ cū hoc in ordinatā diſpoſitionē ꝑtium aīe. vn̄ nō ē priuatio pura. ſꝫ ē qͥdā habitꝰ corruptꝰ ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ actuale pctm̄ ē īordinatio q̄dā actꝰ. originale vero cū ſit pctm̄ nat̉e ē q̄ dā īordinata diſpoſitio ip̄ius nat̉e. q̄ hꝫ rōneꝫ culpe inqͣꝫ tū deriuat̉ ex primo parēte. vt dictū ē. hmōi aūt diſpoſitio nat̉e īordinata hꝫ rōneꝫ habitus. ſꝫ īordinata diſpoſitio actꝰ nō hꝫ rōneꝫ habitª ⁊ ꝓpt̓ hoc peccatū originale p̄t eē habitꝰ. nō aūt peccatū actuale ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ obiectio illa ꝓcedit de habitu qͦ potētia īclinat̉ ī actū. tl̓is aūt habi tus nō ē peccatū originale. qͣꝫuis etiā ex pctō originali ſe quat̉ aliqͣ īclinatio ī actū īordinatū nō directe ſꝫ īdirecte. ſcꝫ ꝑ remotionē ꝓhibētis .i. originalis iuſticie. q̄ ꝓhibe bat lordinatos motꝰ. ſic̄ etiā ex egritudīe corꝑali īdirecte ſeqͥt̉ īclinatio ad motꝰ corꝑalis inordinatos. nec dꝫ dici ꝙ peccatū originale ſit habitꝰ ī fuſus aut acqͥſitꝰ ac ꝑactū niſi p̄mi parētis. non autem huius ꝑſone ſꝫ ꝑ vitiatā ori ginem innatus. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ ī vno hoīe lint multa originalia pctā. d̓r enī in pͣs. Ecce enī ī iniqͥtatibꝰ ꝯceptª ſū. ⁊ ī peccatis ꝯcepit me mater mea. ſꝫ pctm̄ in qͦ hō ꝯcipit̉ ē originale. ergo plura pctā originalia ſūt ī vno hoīe ¶ Pre. vnꝰ ⁊ idē habitꝰ nō īclinat ad ꝯtraria. habitꝰ enī īclinat ꝑ modū nat̉e q̄ tēdit ī vnū. ſꝫ pctm̄ originale etiā ī vno hoīe īclinat ad diuerſa pctā ⁊ ꝯtraria. ergo pctm̄ originale nō ē vnꝰ habitus ſed plures ¶ Pre peccatū originale inficit oēs aīe ꝑtes. ſed diuerſe ꝑtes aīe ſunt diuerſa ſubiecta peccati. vt ex p̄miſ ſis ptꝫ. cū igit̉ vnū peccatū nō poſſit eſſe ī diuerſis ſubie ctis. videt̉ ꝙ peccatū originale nō ſit vnū ſꝫ ml̓ta ¶ S ꝯtra ē qḋ d̓r Ioh. jͣ. Ecce agnꝰ dei ecce qͥ tollit peccatū mū di. qd̓ ſinguſarit̓ d̓r. qꝛ peccatū mūdi qd̓ ē peccatū origi nale ē vnū. vt gloſa ibidē exponit. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ī vno hoīe eſt vnū peccatū originale. cuius rō dupliciter accipi p̄t. Uno mō ex ꝑte cauſe peccati originalis. dictū ē enī ſu pra ꝙ ſolū primū peccatū primi parētis ī poſteros tradu citur. vn̄ peccatū originale ī vno hoīe ē vnū numero ⁊ in oībꝰ hoībꝰ ē vnū ꝓportione ī reſpectu .ſ. ad primū princi pium. Alio mō p̄t accipi rō eius ex ip̄a eſſentia originalis peccati. ī oī enī inordinata diſpoſitiōe vnita ſpēi ꝯſiderat̉ ex ꝑte cauſe. vnitas aūt ẜm numeꝝ ex ꝑte ſubiectil. ſicut ptꝫ ī egritudine corꝑali. ſunt enī diuerſe egritudines ſpe cie q̄ ex diuerſis cauſis ꝓcedūt puta ex ſuꝑabūdātia calidi vel frigidi. vel ex leſiōe pulmonis vel epatis. vna aūt egri tudo ẜm ſpeciē ī vno hoīe nō ē niſi vna numero. Cauſa aūt huiꝰ corrupte diſpoſitiōis q̄ d̓r originale peccatum eſt vna tm̄ .ſ. priuatio originalis iuſticie ꝑ quā ſublata ē ſub iectio hūane mentis ad deū. ⁊ ideo peccatū originale eſt vnū ſpecie. ⁊ ī vno hoīe nō pōt eſſe niſi vnū numero. ī di uerſis aūt hoībus ē vnū ſpecie ⁊ ꝓportiōe diuerſum nu mero. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pluraliter d̓r ī peccatis ẜm il lum morē diuine ſcripture qͦ frequenter ponit̉ pluralis
numerus ꝓͣ ſingulari. ſic̄ Mat. ij. Defūcti ſunt qͥ q̄rebāt aīaꝫ pueri. vel qꝛ ī pctō originali virtualiter p̄exiſtūt oīa pctā actualia ſic̄ in qͦdā principio. vn̄ ē multiplex virtute. vel qꝛ ī pctō primi parētis qd̓ ꝑ originē traducit̉ fuerunt plures deformitates .ſ. ſuperbie. inobedientie. gule ⁊ alia hmōi. vel qꝛ multe ꝑtes aīe inficiūt̉ ꝑ peccatū originale. Ad. ij. dd̓m ꝙ vnus habitus nō p̄t īclinare ꝑ ſe ⁊ dire cte .i. ꝑ ꝓpriā formā ad ꝯtraria. ſꝫ indirecte et ꝑ accidens ſcꝫ ꝑ remotionē ꝓhibetis. ſicut ſoluta armonia corporis mixti. elemēta tēdunt ī loca ꝯtraria. ⁊ ſil̓iter ſoluta armo nia originalis iuſticie diuerſe aīe potētie in diuerſa ferūt̉ ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ peccatū originale inficit diuerſas ꝑtes aīe ẜm ꝙ ſunt ꝑtes vnius totius. ſicut ⁊ iuſticia origina lis ꝯtinebat oēs aīe ꝑtes ī vnū. ⁊ ideo eſt vnū tm̄ peccatū originale. ſicut etiam ē vna febris in vno hoīe. qͣꝫuis di uerſe ꝑtes corꝑis grauentur xxi Q Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ peccatū originale nō ſit cōcupiſcentia. omne enī peccatū eſt cōtra naturā. vt dicit Damaſcenus ī. ij. li bro. ſꝫ cōcupiſcētia ē ẜm nat̉aꝫ. ē enī ꝓpriꝰ actus virtutis ꝯcupiſcibilis q̄ ē potētia nat̉alis. gͦ ꝯcupīa nō ē peccatum originale ¶ Pre. ꝑ peccatū originale ſūt ī nobis paſſiōes pctōꝝ. vt ptꝫ ꝑ apl̓m Roma. vij. ſꝫ multe alie ſunt paſſi ones p̄ter cōcupiſcētiā. vt ſupra habitū ē. ergo peccatum originale nō magis ē ꝯcupiſcentia qͣꝫ aliqua alia paſſio. Pre. ꝑ pctm̄ originale deordinant̉ oēs aīe ꝑtes vt di ctū ē. ſꝫ ītellectus ē ſupremꝰ īter aīe ꝑtes. vt ptꝫ ꝑ philo ſophū ī. x. ethi. ergo peccatū originale magis ē ignorantia qͣꝫ cōcupiſcētia. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qḋ Augꝰ dicit ī libro retra ctationū. cōcupiſcētia ē reatus originalis peccati ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vnūqd̓qꝫ hꝫ ſpeciē a ſua forma. dictū ē aūt ſupra ꝙ ſpeciēs peccati originalis ſumit̉ ex ſua cauſa. vn̄ oꝑtet ꝙ id qd̓ ē formale in originali peccato accipiatur ex parte cauſe peccati originalis. oppoſitorum autē oppoſite ſunt cauſe. eſt igit̉ attendēda cauſa originalis peccati ex cauſa originalis iuſticie q̄ ei opponit̉. tota autē ordinatio origi nalis iuſticie ex hoc ē ꝙ volūtas hoīs erat deo ſubiecta. q̄ qͥd ē ſubiectio primo ⁊ principaliter erat ꝑ volūtateꝫ. cuiꝰ ē mouere oēs alias ꝑtes ī fine. vt ſupͣ dictū ē. vn̄ ex auerſi on volūtatis a deo ꝯſecuta ē inordinatio in oībꝰ alijs aīe viribꝰ. Sic ergo priuatio originalis iuſticie ꝑ quā volū tas ſubdebat̉ deo ē formale in pctō originali. oīs aūt alia inordinatio viriū aīe ſe hꝫ ī peccato originali ſicut quid dam materiale. inordinatio aūt aliarum viriū aīe p̄cipue in hoc attēditur ꝙ inordinate cōuertuntur ad bonū cō mutabile. qͥ quid ē inordinatio cōmuni nomine pōt dici cōcupiſcētia. ⁊ ita peccatum originale materialiter q̄dem ē cōcupiſcētia. formaliter vero ē defectus originalis iuſti cie. ¶ Ad. j. ergo. dd̓m. ꝙ qꝛ in hoīe cōcupiſcibilis natu raliter regit̉ rōne. in tātū ꝯcupiſcere ē hoī nat̉ale inqͣꝫtū ē ẜm rōnis ordinē. ꝯcupiſcētia aūt q̄ trāſcēdit limites rati onis ineſt hoī ꝯtra nat̉aꝫ. ⁊ tl̓is ē ꝯcupīa originalis pecca ti. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſic ut ſupra dictū eſt paſſiōes iraſcibi lis ad paſſiones cōcupiſcibilis reducūt̉ ſicut ad principa liores. īter qͣs cōcupiſcētia vehementius mouet ⁊ magis ſentit̉. vt ſupra habitū ē. ⁊ ideo cōcupiſcentie attribuitur tanqͣꝫ principaliori et in qua quodāmodo oēs alie paſſi ones īcludūt̉. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut ī bonis intellectus ⁊ ratio principalitatem habēt. ita ecōuerſo in malis infe rior pars anime principalior inuenitur. que obnubilat et trahit rōnem. vt ſupra dictū ē. ⁊ ꝓpter hoc pctm̄ originale

Queſtio LXXXIII
magis dicit̉ eſſe ꝯcupiſcētia qͣꝫ ignorātia. lꝫ etiā ignorātia inter defectus materiales peccati originalis ꝯti neatur. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ pctm̄ originale nō ſit eqͣliter ī oībꝰ. eſt enī pctm̄ originale ꝯcupīa inordi nata. vt dictū ē. ſꝫ nō oēs eqͣliter ſūt ꝓni ad ꝯcupiſcēdū. gͦ pctm̄ originale nō ē eqͣliter ī oī bus. ¶ Pre. pctm̄ originale ē q̄dā inordinata diſpoſitio aīe. ſicut egritudo ē q̄dā inordinata diſpoſitio corꝑis. ſed egritudo recipit magis et minꝰ. ergo pctm̄ originale reci pit magis ⁊ minꝰ ¶ Pre. Augꝰ dicit ī liº de nuptijs ⁊ cō cupiſcētia ꝙ libido trēſmittit originale pctm̄ ī ꝓlē. ſꝫ con tingit eē maiorē libidinē vniꝰ ī actu generatiōis qͣꝫ alteriꝰ ergo pctm̄ originale p̄t eē maiꝰ ī vno qͣꝫ ī alio ¶ Sꝫ ꝯtra ē qꝛ pctm̄ originale ē peccatū nat̉e vt dictū ē. ſꝫ nat̉a e qͣlit̓ ē ī oībꝰ. ergo ⁊ peccatū originale ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ī origina li peccato ſūt duo. qͦꝝ vnū ē defectus original̓ iuſticie. ali ud aūt ē relatio huiꝰ defectꝰ ad peccatū primi parentis. a qͦ ꝑ vitiatā originē deducit̉. Quātū aūt ad primū pecca tū originale nō recipit magis ⁊ minꝰ. qꝛ totū donū origi nalis iuſticie ē ſublatū. priuatiōes aūt totalit̓ aliqͥd priuā tes. vt mors ⁊ tenebre. nō recipiunt magis ⁊ minꝰ ſic̄ ſup̄ dictū ē. Sil̓iter etiā nec qͣꝫtū ad ſcd̓ꝫ. eqͣlit̓ enī oēs relati onē hn̄t ad primuꝫ principiū vitiate originis. ex qͦ pctm̄ originale recipit rōneꝫ culpe. relatiōes enim nō recipiunt magis ⁊ minꝰ. vn̄ manifeſiū ē ꝙ pctm̄ originale nō p̄t eē maius ī vno qͣꝫ ī alio. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſoluto vincū lo original̓ iuſticie ſub qͦ qͦdā ordine oēs vires ꝯtinebant̉ vnaqueqꝫ vis aīe tēdit ī ſuū ꝓpriū motū. ⁊ tāto vehemēti us qͣꝫto fuerit fortior ꝯtingit aūt vires aliqͣs aīe eē forti ores in vno qͣꝫ ī alio. ꝓpt̓ diuerſas corꝑis cōplexiōes. ꝙ er go vnus hō ſit ꝓnior ad ꝯcupiſcēdum qͣꝫ alt̓ nō ē ex rōne pctī originalis. cū ī oībꝰ eqͣliter ſaluat̉ vinculū originalis iuſticie. ⁊ eqͣliter ī oībus ꝑtes inferiores aīe ſibi relinquā tur. ſꝫ accidit hoc ex diuerſa diſpoſitione potētiaꝝ ſicut di ctū ē ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ egritudo corꝑalis nō hꝫ in oībus eqͣlē cauſaꝫ. etiā ſi ſit eiuſdē ſpēi. puta ſi ſit febris excole ra putrefacta p̄t eē maior vl̓ minor putrefactio. ⁊ ꝓpinqui or vel remotior a princ pio vite. ſꝫ cauſa originalis pctī in oībꝰ ē eqͣlis. vn̄ nō ē ſil̓e ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ libido q̄ trāſ mittit pctm̄ originale in ꝓlē nō ē libido actualis. qꝛ dato ꝙ virtute diuina ꝯcederet̉ ꝙ nullā inordinatā libidineꝫ ī actu generatiōis ſentiret adhuc trāſmitteret in ꝓlē origi nale pctm̄. ſꝫ libido illa ē intelligēda habitualif. ẜm ꝙ ap peritꝰ ſenſitiuꝰ nō ꝯtinet̉ ſub rōne ſoluto vinculo origina lis iuſticie. ⁊ talis libido in omnibꝰ ē equalis. ¶ Queſtio LXXXIII Einde conſideran dum ē de ſubiecto originalis peccati. Et circa hoc q̄runt̉ qͣttuor. primo vtꝝ ſubiectū origina lis peccati ꝑ priꝰ ſit caro vel aīa. ſcd̓o ſi aīa vtꝝ ꝑ eſſentiā aut ꝑ potētias ſuas. tertio vtꝝ volūtas ꝑ priꝰ ſit ſubiectū pctī original̓ qͣꝫ alie potētie aīe. qͣrto vtrū alique potentie anime ſint ſpecialiter infecte .ſ. generatiua. vis concupiſci bilis ⁊ ſenſus tactus. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ peccatū originale magis ſit in carne qͣꝫ ī aīa. re pugnātia enī carnis ad mētē ex corruptiōe originalis pec cati ꝓcedit. ſꝫ radix huiꝰ repugnātie ī carne cōſiſtit. dicit enī apl̓s ad Ro. vij. Uideo aliā legē in mēbris meis repugnātē legi mētis mee. ergo originale pctm̄ ī carne prin cipaliter ꝯſiſtit ¶ Pre. vnūqd̓qꝫ potiꝰ ē ī cauſa qͣꝫ ī affe ctu. ſicut calor magis ē in igne calefaciēte qͣꝫ in a qͣ calefa cta. ſꝫ aīa inficit̉ infectiōe original̓ pctī ꝑ ſemē carnale. er go pctm̄ originale magis ē ī carne qͣꝫ in aīa. ¶ Pre. pec catū originale ex primo parēte ꝯtrahimꝰ ꝓut ī eo fuimꝰ ẜm rōneꝫ ſeminalē. ſic aut non fuit ibi aīa ſꝫ ſola caro. er go originale peccatū nō ē ī aīa ſꝫ ī carne ¶ Pre. aīa ratio nalis creata a deo corꝑi infundit̉. ſi igit̉ aīa ꝑ peccatū ori ginale inficeret̉. ꝯſequēs eēt ꝙ ex ſua creatiōe vel infuſio ne inq̄naret̉. ⁊ ſic deꝰ eēt cauſa peccati qͥ ē actor creatiōis ⁊ infuſiōis. ¶ Pre. nullꝰ ſapiēs liqͦrē p̄cioſū vaſi infecio infunderet ex qͦ ſciret ip̄m liquorē infici. ſꝫ aīa rōnalis ē p̄cioſior oī liqͦre. ſi ergo aīa ex corꝑis vnione infici poſſet infectiōe originalis culpe. deꝰ qͥ ip̄a ſapiētia ē nūqͣꝫ aīam tali corꝑi infūderet. infūdit aūt. nō ergo inqͥnaret̉ ex car ne. ſic igit̉ peccatū originale nō ē ī aīa. ſꝫ ī carne. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ idē ē ſubiectū virtutis ⁊ vitij ſiue peccati qd̓ cō trariat̉ virtuti. ſꝫ caro nō p̄t eſſe ſubiectum virtutis. dicit enī apl̓s ad Roma. vij. Scio ꝙ nō habitat ī me. hoc ē ī carne mea bonū. ergo caro nō pōt eē ſubiectuꝫ originalis peccati. ſꝫ ſolū aīa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqͥd pōt eſſe ī aliquo dupliciter. vno mō ſicut ī cauſa vel principali vel inſtru mētali. alio mō ſicut ī ſubiecto. peccatū gͦ originale oīuꝫ hoīuꝫ fuit qͥdē ī ip̄o adā ſicut ī prima cauſa prīcipali. ẜm illd̓ apl̓i Roma. v. In qͦ oēs peccauerūt. In ſemine aūt corꝑali ē pctm̄ originale ſicut ī cauſa inſtrumētali. eo ꝙ ꝑ virtutē actiuā ſeminis traducit̉ peccatum originale in ꝓlem ſimul cum natura humana. Sed ſicut in ſubiecto peccatū originale nullo modo poteſt eſſe ī carne. ſed ſoluꝫ in anima. cui ratio eſt. qꝛ ſicut ſupra dictum ē. hoc modo ex volūtate primi parētis peccatū originale traducitur ī poſteros ꝑ quandā generatiuā motionē. ſicut a volūtate alicuius hominis deriuat̉ peccatuꝫ actuale ad alias ꝑtes eius. in qua quidē deriuatione poteſt attēdi quicqͥd ꝓue nit ex motione voluntatis peccati ad quācūqꝫ partem ho minis. que quocūqꝫ modo poteſt eſſe ꝑticeps peccati vel ꝑ modum ſubiecti vel ꝑ modum inſtrumēti. habet rōneꝫ culpe. ſic̄ ex volūtate gule ꝑuenit. ꝯcupīa cibi ad ꝯcupiſci bilē ⁊ ſūptio cibi ad manª ⁊ os. q̄ īqͣꝫtū mouēt̉ a volūtate ad peccādū ſunt inſtrumēta peccati. Qd̓ vero vlteriꝰ deri uatur ad vim nutritiuam ⁊ ad interiora mēbra que non ſunt nata moueri a voluntate nō habet rationem culpe. Sic igitur cū anima poſſit eſſe ſubiectum culpe. caro au tem de ſe non habet ꝙ ſit ſubiectum culpe. quicquid ꝑue nit de corruptione primi peccati ad animā habet rationē culpe. qd̓ autē ꝑuenit ad carnem non habet rationem cul pe ſed pene. ſic igitur anima ē ſubiectum peccati origina lis. nō autem caro. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit in libro retractationum Apl̓s loquit̉ ibi de homine iā re dempto qui liberatus eſt a culpa ſed ſubiacet pene. ratio ne cuius peccatum dicitur habitare in carne. vnde ex hoc non ſequitur ꝙ caro ſit ſubiectum culpe ſed ſolum pene Ad ſcd̓m dicēdum ꝙ peccatum originale cauſatur ex ſemine ſicut ex cauſa inſtrumētali. non autem oportet ꝙ aliquid ſit principalius in cauſa inſtrumentali qͣꝫ in effe ctu. ſed ſolum in cauſa principali. et hoc modo peccatum originale potiori modo fuit in Adam. in quo fuit ẜm ra tionem actualis peccati. ¶ Ad tertiū dicenduꝫ ꝙ anima huius hominis non fuit ẜm ſeminalē rōneꝫ ī Adā peccā le ſicut in principio effectiuo. ſed ſicut in principio diſpo ſitiuo eo ꝙ ſemen corporale quod ex Adā traducitur ſua

LXXXIII Queſtio
virtute nō efficit animam rōnalem. ſed ad eam diſponit ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ infectio originalis peccati nll̓o modo cauſat̉ a deo. ſꝫ ex ſolo peccato primi parētis ꝑ carnalē ge nerationē. ⁊ ideo cū creatio importet reſpectū aīe ad ſolū deū. nō p̄t dici ꝙ aīa ex ſua creatiōe inquint̉. ſed infuſio īportat reſpectu ⁊ ad deū infūdētē ⁊ ad carnē cui infūdit̉ aīa. ⁊ ideo habito reſpectu ad deū infundētē nō p̄t dici ꝙ aīa ꝑ infuſionē maculet̉. ſꝫ ſolū habito reſpectu ad corpꝰ cui infundit̉. Ad. v. dd̓m ꝙ bonū cōe p̄fert̉ bono ſingu lari. vn̄ deus ẜm ſuam ſapiētiam nō p̄termittit vniuerſa lem ordinē rerū. qui ē vt tali corꝑi. talis aīa infundat̉ vt vitet̉ ſingularis infectio huiꝰ aīe. p̄ſertim cū nat̉a aīe hoc habeat vt eē nō incipiat niſi ī corꝑe. vt ī primo habitū ē. meliꝰ ē aūt ei ſic eē ẜm naturā qͣꝫ nullo mō eſſe p̄ſertim cū poſſit ꝑ gratiā dānationē euadere. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ pctm̄ originale nō ſit ꝑ priꝰ ī eſſentia aīe qͣꝫ ī potentijs aīa enī nata ē eſſe ſubi ectu peccati qͣꝫtum ad id ꝙ p̄t a volūtate moueri. ſed aīa nō mouet̉ a volūtate ẜm ſuā eſſentiā. ſꝫ ſolū ẜm potētias. ergo pctm̄ originale nō ē in aīa ẜm ſuā eſſentiā. ſi ſolū ẜm potentias. ¶ Pre. pctm̄ originale opponit̉ originali iuſticie. ſed originalis iuſticia erat ī aqua potētia aīe q̄ ē ſubiectū virtutis. ergo et pctm̄ originale ē magis ī potētia aīe qͣꝫ ī eiꝰ eſſentia. ¶ Pre. ſi cut a carne peccatū originale deriuat̉ ad aīam. ita ab eſſen tia aīe deriuat̉ ad potētias. ſꝫ pctm̄ originale magꝭ ē ī aīa qͣꝫ ī carne. ergo etiā magis ē ī potētijs aīe qͣꝫ ī eiꝰ eſſentia ¶ Pre. pctm̄ origina le d̓r eē ꝯcupiſcētia vt dictū ē. ſꝫ cō cupiſcētia ē ī potētijs aīe ergo et pctm̄ originale. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ pctm̄ originale d̓r eſſe pctm̄ nat̉ale. vt ſupͣ dictū ē. aīa aūt ē forma ⁊ nat̉a corꝑis ẜm eſſentiā ſuā. et nō ẜm potētias. vt ī primo habitū ē. ergo aīa ē ſubiectū origina lis peccati principaliter ẜm ſuā eſſentiaꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ illud aīe ē principaliter ſubiectū alicuiꝰ peccati ad qd̓ pri mo pertinet cauſa motiua illiꝰ peccati. ſicut ſi cauſa moti ua ad peccādū ſit delectatio ſenſus q̄ ꝑtinet ad vim ꝯcu piſcibilē ſicut odiectū ꝓpriū eiꝰ. ſequit̉ ꝙ vis ꝯcupiſcibi lis ſit ꝓpriū ſubiectū illiꝰ peccati. manifeſtū ē aūt ꝙ pec catū originale cauſat̉ ꝑ originē. vn̄ illud aīe qd̓ primo at tingit̉ ab origine hoīs ē primū ſubiectū originalis pecca ti. attingit aūt origo aīaꝫ vt terminū generatiōis ẜm ꝙ ē forma corꝑis. qd̓ quidē ꝯuenit ei ẜm eſſentiā ꝓpriā. vt ī primo habitū ē. vn̄ aīa ẜm eſſentiā ē primū ſubiectū ori ginalis peccati. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut motio volūta tis alicuiꝰ ꝓprie ꝑuenit ad potētias aīe. nō aūt ad aīe eſſen tiā. ita motio volūtatis primi generētis ꝑ viā generatiōis ꝑuenit primo ad aīe eſſentiā vt dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ etiā originalis iuſticia ꝑtinebat primordialit̓ ad eſſentiā aīe. erat enī donū diuinitꝰ datū hūane nat̉e quā ꝑpriꝰ re ſpicit eſſentia aīe qͣꝫ potētie. potētie enī magis vidēt̉ ꝑti nere ad ꝑſonaꝫ inqͣꝫtū ſunt principia ꝑſonaliū actuū. vn̄ ſunt ꝓpria ſubiecta pctōꝝ actualiū. q̄ ſunt pctā ꝑſonalia. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ corpꝰ cōꝑat̉ ad aīaꝫ ſicut materia ad for mā. q̄ ⁊ ſi ſit poſterior ordine generatiōis. ē tn̄ prior ordīe ꝑfectiōis nat̉e. eſſentia aūt aīe cōꝑat̉ ad potētias ſic̄ ſub ſtātia ad accidētia ꝓpria q̄ ſunt poſteriora ſubſtātia ⁊ ordi ne generatiōis ⁊ etiā ꝑfectiōis. vn̄ nō ē ſil̓is ratio. ¶ Ad iiij. dd̓m ꝙ ꝯcupiſcētia ſe habet materialiter ⁊ ex ꝯſequē ri in peccato originali. vt ſupra dictum eſt. Ad tertium ſic ꝓceditur.
Uidet̉ ꝙ pctm̄ originale nō ꝑ prius inficiat volūtatē qͣꝫ alias potētias oē enī pctm̄ principaliter ꝑtinet ad potēti am per cuius actū cau atur. ſ peccatum originale cauſa tur per actum generatiue potētie. ergo īter ceteras potē tias aīa videt̉ magis ꝑtinere ad generatiuā potentiam. Pre. pctm̄ originale ꝑ ſemē carnale traducit̉. ſꝫ alie vi res aīe ꝓpinquiores ſunt carni qͣꝫ voluntas. ſicut patꝫ de oībus ſenſitiuis q̄ vtūt̉ organo corꝑali. ergo ī eis magis ē pctm̄ originale qͣꝫ ī volūtate. ¶ Pre. intellectus ē pri or volūtate. nō enī ē volūtas niſi de bono ītellecto. ſi er go pctm̄ originale inficit oēs potētias aīe. videt̉ ꝙ ꝑ priꝰ īficiat ītellectū tāqͣꝫ priorē. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ iuſticia origi nalis ꝑ prius reſpicit volūtatē. ē enī rectitudo volūtatis vt Anſhelmus dicit ī libro de ꝯceptū virginali. ergo ⁊ pec catū originale qd̓ ei opponit̉ ꝑ prius reſpicit volūtatem. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ī infectiōe peccati originalis duo ē ꝯſide rare. primo quidē iuherētiam eius ad ſubiectū. ⁊ ẜm hoc primo reſpicit eſſentiā aīe. vt dictū eſt. deinde oportet ꝯſi derare īclinationē eius ad actū. ⁊ hoc mō reſpicit potenti as aīe. oportet ergo ꝙ illā ꝑ prius reſpiciat q̄ primā īclina tionē hꝫ ad peccādū. hec aūt ē volūtas vt ex ſupra dictis ptꝰ. Un̄ pctm̄ originale ꝑ priꝰ reſpicit volūtatē Ad. jͣ gͦ dd̓m ꝙ pctm̄ originale nō cauſat̉ ī hoīe ꝑ potētiā gn̓atiuā plis. ſꝫ ꝑ actū potētie generatiue parētis. vn̄ non oportet ꝙ ſua potētia generatiua ſit primū ſubiectū origīalis pec cati ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pctm̄ originale hꝫ duplicē ꝓceſſum vnū quidē a carne ad aīaꝫ. aliā vero ab eſſentia aīe ad po tētias. primꝰ qͥd ē ꝓceſſus ē ẜm ordinē generatiōis. ſcd̓s aūt ẜm ordinē ꝑfectiōis. ⁊ ideo qͣꝫuis alie potētie .ſ. ſenſiti ue ꝓpinquiores ſint carni. qꝛ tn̄ voluntas ē ꝓpinq̄or eſſen tie aīe tāqͣꝫ ſuꝑior potētia. primo ꝑuenit ad ip̄aꝫ infectio originalis peccati ¶ Ad tertium dicendum ꝙ ītellectus quodā modo precedit voluntatem inqͣꝫtum ꝓponit ei ſu um obiectuꝫ. alio vero modo volūtas p̄cedit intellectum ẜm ordinē motionis ad actū. q̄ qͥdē motio ꝑtinet ad pctm̄. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ p̄dicte potentie nō ſint magis infecte qͣꝫ alie. in fectio enī originalis peccati magis videt̉ ꝑtinere ad illā aīe ꝑtē q̄ prius pōt eſſe ſubiectu peccati. hec autē ē ratio nalis ꝑs ⁊ p̄cipue volūtas. ergo ip̄a ē magis infecta per peccatū originale ¶ Pre. nulla vis aīe inficit̉ ꝑ culpam niſi inqͣꝫtū pōt obedire rōni. generatiua aūt non poteſt obedire. vt d̓r in primo ethicoꝝ. ergo generatiua non eſt maxīe infecta ꝑ originale pctm̄. ¶ Pre. viſus īter alios ſenſus ē ſpūalior ⁊ ꝓpinquior rōni inqͣꝫtū plures differē tias rerū oſtēdit vt d̓r in primo metaphiſice. ſed infectio culpe primo ē in rōne. ergo viſus magis ē infectꝰ qͣꝫ tactꝰ ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ Augꝰ. dicit in. xiiij. de ciui. dei ꝙ infe ctio originalis culpe maxime apparet ī motu genitalium mēbroꝝ. qui rōni nō ſubdit̉. ſed illa mēbra deſeruiūt ge neratiue virtuti in cōmixtiōe ſexuum in qua eſt delecta tio ẜm tactum que maxime cōcupiſcentiā mouet. ergo in fectio originalis peccati maxime ꝑtinet ad iſta tria .ſ. po tentiam generatiuam vim concupiſcibilem ⁊ ſenſum ta ctus. ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ illa corruptio precipue infectio nominari ſolet que nata eſt in aliud trāſferri vnde ⁊ mor bi contagioſi. ſicut lepra et ſcabies ⁊ huiuſmodi infectio nes dicuntur. Corruptio autem originalis peccati tradū citur per actum generatiōis ſicut ſupra dictū eſt. vnde po tentie que ad huiuſmodi actū cōcurrunt maxime dicun tur eſſe infecte. huiuſmodi aūt actus deſeruit generatiue

Queſtio LXXXIIII
inqͣꝫtum ad generationē ordinat̉. habet aūt in ſe delecta tionē tactus. que ē maximū obiectum concupiſcibilis. et ideo cū oēs ꝑtes aīe dicātur eſſe corrupte ꝑ peccatū origi nale ſpecialiter tres p̄dicte dicūtur eſſe corrupte ⁊ infecte ¶ Ad .j. ergo dd̓m ꝙ peccatū originale ex ea ꝑte qua in clinat in peccata actualia p̄cipue ꝑtinet ad voluntatē. vt dictū ē. ſed ex ea ꝑte qͣ traducitur ī ꝓlem ꝑtinet ꝓpinque ad potentias p̄dictas. ad voluntatem aūt remote. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ infectio actualis culpe nō ꝑtinet niſi ad poten tias q̄ mouētur a volūtate peccantis. ſꝫ infectio origina lis culpe nō deriuatur a voluntate eius q̄ ip̄m cōtrahit. ſꝫ ꝑ originē nature cui deſeruit potentia generatiua. et ideo in ea ē infectio originalis peccati. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ viſus nō ꝑtinet ad actum generationis niſi ẜm diſpoſitionē re motā. ꝓut .ſ. ꝑ viſum apparet ſpēs ꝯcupiſcibilis. ſed dele ctatio ꝑficitur ī tactu. ⁊ ideo talis infectio magis attribui tur tactui qͣꝫ viſui. ¶ Queſtio LXXXIIII Einde conſideran dū eſt de cauſa peccati ẜm ꝙ vnū peccatū eſt cauſa alteriꝰ. Et circa hoc q̄runtur qͣttuor. pri mo vtꝝ cupiditas ſit radix oīum peccatoꝝ. ſcd̓o vtꝝ ſuꝑ bia ſit initium oīs peccati. tertio vtrum p̄ter ſuperbiam ⁊ auariciā debeant dici capitalia vitia aliqua ſpecialia pec cata. quarto quot ⁊ que ſint capitalia vitia. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ cupiditas non ſit radix oīuꝫ pctōꝝ. cupiditas enī que eſt īmoderatus appetitus diuitiaꝝ opponit̉ vir tuti liberalitatis. ſed liberalitas non eſt radix oīuꝫ virtu tum. ergo cupiditas nō ē radix omniū pctōꝝ. ¶ Pre. ap petitus eoꝝ que ſunt ad finē ꝓcedit ex appetitu finis. ſed diuitie quaꝝ appetitꝰ ē cupiditas nō appetunt̉ niſi vt vti les ad aliqueꝫ finē. ſicut d̓r in primo ethi. ergo cupiditas nō ē radix omnis peccati. ſed ꝓcedit ex alia priori radice. ¶ Pre. frequēter inuenit̉ ꝙ auaricia q̄ cupiditas noīat̉ orit ex alijs peccatis. puta cuꝫ quis appetit pecuniā ꝓpter ambitionē velut ſatiſfaciat gule. nō ergo ē radix omniuꝫ pctōꝝ. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ dicit apl̓us. jͣ. ad Timoth. vlt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ẜm quoſdā cupiditas tripliciter d̓r Uno modo ꝓut eſt inordinatus appetitus diuitiaꝝ. ⁊ ſic ē ſpe ciale peccatum. Alio modo ẜm ꝙ ſignificat inordinatum appetituꝫ cuiuſcunqꝫ boni temporalis. ⁊ ſic ē genus om nis peccati. naꝫ in omni peccato eſt inordinata conuerſio ad cōmutabile bonum. vt dictum ē. Tertio modo ſumi tur ꝓut ſignificat quādam inclinationem nature corru pte ad bona corruptibilia inordinate appetenda. et ſic di cunt cupiditatem eſſe radicem omniū peccatoꝝ ad ſimili tudinem radicis arboris que ex terra trahit alimentū. ſic enim ex amore rerum temporalium omne peccatum ꝓce dit. Et hec quidem qͣꝫuis vera ſunt non tamen videntur eſſe ẜm intentionem apl̓i. qui dixit cupiditatem eſſe radi cem omniū peccatorū. manifeſte enim ibi loquitur cōtra eos qui cuꝫ velint diuites fieri incidunt in temptationes ⁊ in laqueum diaboli. eo ꝙ radix omniū malorum ē cu piditas. vnde manifeſtuꝫ ē ꝙ loquitur de cupiditate ẜm ꝙ eſt appetitus inordinatus diuitiarum. ⁊ ẜm hoc dicen dum eſt ꝙ cupiditas ẜm ꝙ eſt ſpeciale peccatum dicitur radix omniū peccatoꝝ ad ſimilitudinem radicis arboris. que alimētum p̄ſtat toti arbori. Uidemus enim ꝙ ꝑ di uitias homo acquirit facultateꝫ ꝑpetrandi quodcūqꝫ pec catum. ⁊ adipiſcendi deſiderium cuiuſcūqꝫ peccati. eo ꝙ
ad habenda quecunqͣꝫ tēporalia bona poteſt homo ꝑ pe cuniam iuuari. ẜm ꝙ dicitur Ecc̄s. x. Decunie obediūt omnia Et ẜm hoc patet ꝙ cupiditas diuitiarū eſt radix omniū peccatoꝝ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ non ab eodem ori tur virtus ⁊ peccatum. oritur enim peccatum ex appetitu cōmutabilis boni. ⁊ ideo appetitus illius boni qd̓ iuuat ad ꝯſequenda oīa tēporalia bona radixꝭ peccatoꝝ dicitur. virtus aūt oritur ex appetitu incōmutabilis boni. et ideo charitas que ē amor dei ponitur radix virtutum. ẜm illd̓ Ephe. iij. In charitate radicati ⁊ fundati ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ appetitus pecuniaꝝ d̓r eſſe radix peccatoꝝ. non quideꝫ qꝛ diuitie ꝓpter ſe q̄rant̉ tanqͣꝫ vltimus finis. ſed qꝛ mul tum q̄runt̉ vt vtiles ad oēm temporalē finē. ⁊ qꝛ vniuer ſale bonū eſt appetibilibus qͣꝫ aliqd̓ ꝑticulare bonū. ideo magis mouet appetitum qͣꝫ q̄dam bona ſingularia. que ſimul cū multis alijs ꝑ pecuniā haberi poſſunt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut in rebꝰ naturalibus nō q̄ritur quid ſemꝑ fi at. ſed quid in pluribus accidit eo ꝙ natura corruptibili um rerū impediri pōt vt nō ſemꝑ eodem modo oꝑet̉. ita etiam in moralibus ꝯſiderat̉ qd̓ vt in pluribꝰ ē. nō auteꝫ qd̓ ſemꝑ eſt eo ꝙ voluntas nō ex neceſſitate oꝑat̉. nō igit̉ dicitur auaricia radix omniū maloꝝ. quin interdū aliqd̓ aliud malum ſit radix eius. ſed qꝛ ex ipſa vt frequentius alia mala oriuntur rōne p̄dicta. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ ſuꝑbia non ſit initiū oīs peccati. radix enī eſt qd̓dā principiū arboris. ⁊ ita videt̉ idē eē radix et initiū peccati. ſꝫ cupiditas ē radix oīs peccati. vt dictuꝫ eſt. ergo ipſa etiā ē initium oīs peccati. nō auteꝫ ſuꝑbia. ¶ Pre. Ecc̄. x. d̓r. Initium ſuꝑbie hoīs eſt apoſtatare a deo. ſed apoſtaſia a deo ē quoddā peccatū. ergo aliqd̓ peccatum ē initiū ſuꝑbie. ergo ⁊ ipſa non ē initium omnis peccati. Pre. illud videt̉ eſſe initiū oīs peccati qd̓ facit oīa pec cata. ſed hoc ē inordinatus amor ſui. qui facit ciuitatem babylonis vt Augꝰ dicit in. xiiij. de ciui. dei. ergo amor ſui ē initiū oīs peccati. nō aūt ſuꝑbia. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ d̓r Ecc̄. x. Initiū oīs peccati ſuꝑbia ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ quidam dicunt ſuꝑbiā dici tripliciter. Uno mō ẜm ꝙ ſuꝑbia ſi gnificat inordinatū appetitum ꝓprie excellētie. ⁊ ſic ē ſpe ciale pctm̄. Alio mō ẜm ꝙ importat quēdā actualē ꝯtem ptū dei qͣꝫtū ad hūc effectū qui ē nō ſubdi eiꝰ p̄cepto. ⁊ ſic dicūt ꝙ ē generale pctm̄. Tertio mō ẜm ꝙ īportat quā dam inclinationē ⁊ hmōi ꝯtēptū ex corruptiōe nat̉e. ⁊ ſic dicūt ꝙ ē initiū oīs peccati. ⁊ differt a cupiditate. qꝛ cupi ditas reſpicit pctm̄ ex ꝑte ꝯuerſiōis ad bonū cōmutabile ex qͦ pctm̄ qͥdāmō nutrit̉ et fouet̉. et ꝓpter hoc cupiditas dicit̉ radix. ſed ſuꝑbia reſpicit peccatuꝫ ex ꝑte auerſionis a deo. cuiꝰ p̄cepto homo ſubdi recuſat. ⁊ ideo vocat̉ initi um. quia ex parte auerſionis incipit ratio mali. Et hec qͥ dem qͣꝫuis vera ſint. tamen non ſunt ẜm intentionē ſapi entis. qui dicit. initiū oīs peccati eſt ſuperbia. manifeſte enī loquitur ſuꝑbia ẜm ꝙ eſt inordinatus appetitꝰ ꝓprie excellētie. vt ptꝫ ꝑ hoc qd̓ ſubdit. Sedes ducum ſuꝑboꝝ deſtruxit deꝰ. ⁊ de hac materia loquit̉ ibi fere ī toto cā. Et ideo dd̓m ē ꝙ ſuꝑbia etiā ẜm ꝙ ē ſpeciale pctm̄ ē initiū oīs peccati. Cōſiderādū ē enī ꝙ ī actibꝰ volūtarijs cuiuſ modi ſūt pctā duplex ordo inuenit̉ .ſ. intentiōis ⁊ executi onis. In pͥmo qͥdē ordīe hꝫ rōnē principij ⁊ finis. vt ſupͣ multotiēs dictū ē. Finis āt ī oībꝰ bonis tꝑalibꝰ acqͥrēdis ē vt hō ꝑ illa quādā ꝑfectiōeꝫ ſingularē ⁊ excellentiā ha beat. ⁊ ideo ex hac parte ſuꝑbia q̄ eſt appetitus excellētie

Queſtio LXXXIIII
ponit̉ initiū oīs peccati. Sꝫ ex ꝑte executiōis ē primum id quod p̄bet opportunitatē ad implēdi omnia deſideria peccati qd̓ babet rōnem radicis. ſcꝫ diuitie. ⁊ ideo ex hac ꝑte auaricia ponit̉ eē radixⁱ oīuꝫ maloꝝ vt dictū eſt. Et ꝑ hoc ptꝫ rn̄ſio ad primū. Ad. ij. gͦ dd̓m ꝙ apoſtatare a deo d̓r eē initiū ſuꝑbie ex ꝑte auerſiōis ex hoc enī ꝙ hō non vult ſubdi deo. ſeqͥt̉ ꝙ īordinate velit ꝓpriā excellētiā ī re bus tꝑalibꝰ. ⁊ ſic apoſtaſia a deo nō ſumit̉ ibi qͣſi ſpeciale pctm̄. ſꝫ magis vt q̄dā ꝯditio general̓ oīs pctī. q̄ ē auerſio ab īcōmutabili bono. Uel p̄t dici ꝙ apoſtatare a deo d̓r eē initiū ſuꝑbie. qꝛ eſt prima ſuꝑbie ſpēs. ad ſuꝑbiā enī ꝑtinet cuiqꝫ ſuperiori nolle ſubijci. ⁊ p̄cipue noſle ſubdi deo ex qͦ ꝯtingit ꝙ hō ſupͣ ſeip̄m indebite extollat̉ qͣꝫtum ad a ias ſuꝑbie ſpēs. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in hoc hō ſe amat ꝙ ſui excellētiā vult. idē enī ē ſe amare qd̓ ſibi velle bonū vn̄ ad idē ꝑtinet ꝙ ponat̉ initiū omnis peccati ſuperbia vel amor ꝓprius. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ p̄ter ſuꝑbiā ⁊ auariciā nō ſint q̄dā alia peccata ſpecialia q̄ dicātur capitalia. ita enim ſe videt̉ hr̄e caput ad aīalia ſic̄ radix ad plātas vt d̓r in. ij. de aīa. nā radices ſunt ori ſil̓es ſi igit̉ cupiditas d̓r radix oīuꝫ maloꝝ. videt̉ ꝙ ip̄a ſola debeat dici vitiū capitale ⁊ nullū aliud pctm̄. Pre. caput hꝫ q̄ndā ordine ad alia mēbra inqͣꝫtum a capite ī oīa mēbra diffundit̉ quodāmodo ſenſus et motꝰ ſꝫ pctm̄ d̓r ꝑ priuationē ordinis. ergo pctm̄ non hꝫ rōnem capitis. ⁊ ita nō debent poni aliqͣ capitalia pctā. ¶ Pre. capitalia crimina dicūt̉ q̄ capite plectūt̉. ſed tali pena pu niunt̉ q̄dā pctā in ſingulis generibꝰ. ergo vitia capitalia nō ſūt aliqͣ determīata ẜm ſpeciē ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Greg. xxxi. moral̓. e numerat q̄dā ſpecialia vitia q̄ dicit eſſe capi talia. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ capitale d̓r a capite. caput aūt ꝓprie qͥdē ē qd̓dā mēbꝝ aīalis. qd̓ ē principiū ⁊ directiuū totiꝰ aīalis. vn̄ metaphorice omne principium caput vocat̉. ⁊ etiā hoīes qͥ alios dirigūt ⁊ gubernāt capita alioꝝ eē di cunt̉. Dicit̉ ergo vitiū capitale vno mō a capite ꝓprie di cto. ⁊ ẜm hoc peccatū capitale d̓r peccatū qd̓ capitis pena punit̉. ſꝫ ſic nūc nō ītēdimus de capitalibꝰ pctīs. ſꝫ ẜm ꝙ alio mō d̓r pctm̄ capitale ꝓut metaphorice ſignificat pͥn cipiū vel directiuū alioꝝ. Et ſic d̓r vitiū capitale ex qͦ alia vitia oriunt̉. ⁊ p̄cipue ẜm originē cauſe finalis q̄ ē formal̓ origo. vt ſupͣ dictū ē. ⁊ ideo vitiū capitale nō ſolū ē princi piū alioꝝ. ſꝫ etiā ē directiuū ⁊ quodāmodo ducriuū alio rū. Semꝑ enī ars vel habitꝰ ad quē ꝑtinet finis principa tur ⁊ īperat circa ea q̄ ſūt ad finē. vn̄ Grego. xxxi. moral̓. hmōi vitia capitalia ducibꝰ exercitiuū cōꝑat. ¶ Ad. j. er go dd̓m ꝙ capitale d̓r denoīatiue a capite. qd̓ qͦdem eſt ꝑ quādā deriuationē vel ꝑticipationē capitis ſicut hn̄s ali quā ꝓprietatē capitis ⁊ nō ſicut ſimplicit̓ caput. Et ideo capitalia vitia dicūt̉ nō ſolū illa q̄ hn̄t rōneꝫ prime origi nis. ſic̄ auaricia q̄ d̓r radix. ⁊ ſuꝑbia q̄ d̓r initiū. ſꝫ etiā il la q̄ hn̄t rōnem originis ꝓpinque reſpectu plurium pctōꝫ ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ peccatū caret ordine ex ꝑte auerſiōis. ex hac enī parte hꝫ rōnem mali. malū aūt ẜm Aug. in libro de nar̉a boni ē priuatio modi ſpeciei ⁊ ordinis. ſꝫ ex ꝑte cō uerſionis reſpicit qḋdā bonū. ⁊ ideo ex hac ꝑte d̓r hr̄e or dinē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illa rō ꝓcedit de capitali peccato ẜm ꝙ d̓r a reatu pene. ſic aūt hic non loquimur. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō ſit dicēdū ſeptē eſſe vitia capitaliꝰ. q̄ ſunt in
anis gl̓ia. īuidia. ira auaricia. triſticia. gula. luxuria. pecca ta enī virtutibꝰ opponunt̉. virtutes aūt principales ſunt qͣttuor. vt ſu p̄ dictū ē. ergo ⁊ vitia prīcipalia ſiue capita lia nō ſunt niſi qͣttuor Pre. paſſiōes aīe ſūt q̄dā cauſe pctī vt ſupra dictū ē. ſꝫ paſſiōes aīe principales ſunti qͣt tuor. de qͣꝝ duabus nll̓a fit motio inter p̄dicta pctā. ſuꝑra de ſpe ⁊ timore. numerant̉ aūt aliqͣ vitia ad q̄ ꝑtinet dele ctatio ⁊ triſticia. nā delectatio ꝑtinet ad gula ⁊ luxuriam. triſticia vero ad accidiā ⁊ inuidiā. ergo īconueniēter enu merāt̉ principalia pctā ¶ Pre. ira nō ē principalis paſſio nō ergo debuit poni inter principalia vitia ¶ Pre. ſicut cupiditas ſiue auaricia ē radix pctī. ita ſuꝑbia ē pctī ini tiū vt ſupra dictū ē. ſꝫ auaricia ponit̉ vnū de ſeptē vitijs capitalibus. ergo ſuꝑbia īter vitia capitalia enumeranda eēt. ¶ Pre. q̄dā pctā cōmittūt̉ q̄ ex nll̓o hoꝝ cauſari pn̄t. ſicut cū aliqͥs errat ex ignorātia. vel cū aliquis ex aliqͣ bo na ītentiōe cōmittit aliqd̓ peccatū. puta cū aliqͥs furat̉ vt det elemoſynā. ergo inſufficiēter capitalia vitia enumerā tur. ¶ Sed ī ꝯtrariū ē aucͣtas Gregorij ſic enumerātis xxxi. moral̓. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictū eſt. vitia capitalia dicūt̉ ex qͥbus alia oriunt̉. p̄cipue ẜm rōneꝫ cauſe finalis. Huius aūt origo p̄t attendi dupliciter. Uno quidē mō ẜm ꝯditionē peccātis. qui ſic diſpoſitus ē vt maxime affi ciatur ad vnū finē ex qͦ vt plurimū ī alia pctā ꝓcedat. ſed iſte modus originis ſub arte cadere nō p̄t. eo ꝙ infinite ſunt ꝑticulares hoīuꝫ diſpoſitiōes. Alio mō ẜm nat̉alem habitudinē ip̄oꝝ finiū ad inuicē. ⁊ ẜm hoc vt ī pluribus vnū vitiū ex alio orit̉. vn̄ iſte modus originis ſub arte ca dere p̄t. Scd̓m hoc ergo illa vitia capitalia dicunt̉. quoꝫ fines hn̄t qͣſdā primarias rōnes mouēdi appetitū. ⁊ ẜm haꝝ rōnuꝫ diſtinctionē diſtinguunt̉ capitalia vitia. Mo uet aūt aliquid appetitū duplicit̓. Uno mō directe ⁊ ꝑ ſe. ⁊ hoc mō bonū mouet apperitū ad ꝓſequēdū. malū autē ẜm eādē rōnem ad fugiēdū. Alio mō indirecte ⁊ quaſi ꝑ aliud. ſicut aliquis aliqd̓ malū ꝓſequit̉ ꝓpt̓ aliqd̓ bonum adiūctū. vel aliqd̓ bonū fugit ꝓpt̓ aliqd̓ malū adiūctum. Bonū aūt hoīs ē triplex. ē enī primo qḋdā bonū aīe. qd̓ ſcꝫ ex ſola app̄henſiōe rōnem appetibilitatis hꝫ. ſic̄ exceſtē tia laudis vel honoris. ⁊ hoc bonū inordinate ꝓſequitur inanis gl̓ia. Aliud ē bonū corꝑis. ⁊ hoc vel ꝑtinet ad ꝯſer uatione indiuidui. ſic̄ cibus ⁊ potꝰ. ⁊ hoc bonū inordrate ꝓſequit̉ gula. aut ad ꝯſeruationē ſpēi. ſic̄ cōitus. ⁊ ad hoc ordinat̉ luxuria. Tertiū bonum ē exterius .ſ. diuitie. ⁊ ad hoc ordinat̉ auaricia. Et eadem quattuor vitia inordina te fugiūt quattuor mala ꝯtraria. Uel aliter. bonū p̄cipue mouet appetitū ex hoc ꝙ ꝑticipat aliquid de ꝓprietate fe licitatis quam naturaliter oēs appetunt. De cuius rōne eſt primo q̄dā ꝑfectio. nā felicitas ē ꝑfectum bonum. ad qd̓ ꝑtinet excellētia vel claritas. quā appetit ſuꝑbia vel ī anis gl̓ia. Scd̓o de rōne eius eſt ſufficientia quā appetit auaricia ī diuitijs eā ꝓmittentibus. Tertio ē de cōditione eius delectatio ſine qua felicitas eſſe non poteſt. vt dici tur in. j. ⁊. x. ethi. ⁊ hāc appetunt gula ⁊ luxuria. ꝙ autem aliquis bonū fugiat ꝓpter aliqd̓ malū ꝯiunctum. hoc cō tingit duplicit̓. Quia aūt hoc ē reſpectu boni ꝓprij. ⁊ ſic ē accidia. que triſtatur de bono ſpūali ꝓpter laborem corpo ralem adiunctū. Aut ē de bono alieno. ⁊ hoc ſi ſit ſine in ſurrectione ꝑtinet ad inuidiā. q̄ triſtatur de bono alieno inqͣꝫtum eſt īpeditiuū ꝓprie excellentie. Aut eſt cū quadā inſurrectiōe ad vindicta. ⁊ ſic eſt ira. Et ad eadē etiā vitia pertinet proſecutio mali oppoſiti. ¶ Ad primum ergo di cēdum ꝙ non eſt eadē rō originis in virtutibus et vitaa

Queſtio LXXXV
nā virtutes cauſant̉ ꝑ ordinē appetitus ad rōneꝫ vel etiā ad bonum incōmutabile. quod eſt deus. vitia autem ori untur ex appetitu boni cōmutabilis. vnde non oportet ꝙ principalia vitia opponantur principalibus virtutibus ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ timor ſpes ſunt paſſiōes iraſcibilis. om nes autem paſſiones iraſcibilis oriuntur ex paſſionibus concupiſcibilis. que etiam omnes ordinātur quodāmo do ad delectationem ⁊ triſticiam. ⁊ ideo delectatio ⁊ triſti cia principaliter connumerantur in peccatis capitalibus tanqͣꝫ principaliſſime paſſiones. vt ſupra habitum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ira lꝫ nō ſit principalis paſſio. qꝛ tn̄ hꝫ ſpecialē rōnē appetit iui motꝰ. ꝓut aliqͥs impugnat bonū alteriꝰ ſub rōne honeſti .i. iuſti vindicatiui. ideo diſtīgui tur ab alijs capitalibus vitijs. Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſuꝑbia d̓r eſſe initiū oīs peccati ẜm rōneꝫ finis vt dictū ē. et ẜm eādē rōneꝫ accipitur principalitas vitioꝝ capitalium. et ideo ſuꝑbia nō qͣſi vniuerſale vitiū ꝯnumerat̉ alijs. ſed magis ponit̉ velut regina q̄dam oīuꝫ vitioꝝ. ſicut Gregꝰ dicit auaricia aūt d̓r radix ẜm aliā rōneꝫ. ſicut ſup̄ dictū eſt. ¶Ad. v. dd̓m ꝙ iſta vitia dicūt̉ capitalia. qꝛ ex eis vt frequētiꝰ alia oriūtur. vn̄ nihil ꝓhibet aliqͣ pctā īterdū ex alijs cauſis oriri. Pōt tn̄ dici ꝙ oīa pctā q̄ ex ignorātia ꝓueniūt pn̄t reduci ad accidiā. ad qua ꝑtinet negligentia q̄ aliqͥs recuſat bona ſpūalia acqͥrere ꝓpter laborē. ignorā tia enī q̄ pōt eſſe cauſa peccati ex negligētia ꝓuenit vt ſu pra dictū ē. ꝙ aūt aliqͥs cōmittat aliqd̓ peccatū ex bona ī tētiōe videt̉ ad ignorātiā ꝑtinere. inqͣꝫtū ſcꝫ ignorat ꝙ n̄ ſūt faciēda mala vt veniāt bona ¶ Quēſtio LXXXV Einde conſideran dū ē de effectibꝰ peccati. Et primo qͦdē de cor ruptiōe boni nature. ſcd̓o d̓ malicia aīe. tertio de reatu pene. Circa primū q̄runt̉ ſex. primo vtꝝ bonum nature diminuat̉ ꝑ peccatū. ſcd̓o vtꝝ totaliter tolli poſſit. tertio de qͣttuor vulneribꝰ q̄ Beda ponit qͥbꝰ natura hu mana vulnerata ē ꝓpt̉ pctm̄. qͣrto vtꝝ p̄uatio modi ſpēi ⁊ ordīs ſit effectꝰ pctī. quinto vtꝝ mors ⁊ alij defectꝰ corꝑa les ſint effectus pctī. ſexto vtꝝ ſint aliqͦ mō hoī naturales Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ pctm̄ nō diminuat bonū nat̉e. pctm̄ enī hoīs n̄ ē grauiꝰ pctm̄ demōis. ſꝫ bona nat̉alia ī demonibꝰ manēt ī tegra poſt pctm̄. vt Diony. dic̄. iiij. ca. de diui. no. ergo pec catū etiā bonū nat̉e hūane nō diminuit ¶ Pre. trāſmu tato poſteriori n̄ trāſmutat̉ priꝰ manet enī ſubſtātia eadē trāſmutatis accidētibꝰ. ſꝫ nat̉a p̄exiſtit actiōi volūtarie. er go facta deordinatiōe circa actionē volūtariaꝫ ꝑ pctm̄ nō trāſmutat̉ ꝓpt̓ hoc nat̉a ita ꝙ bonū nature diminuatur. ¶ Pre pctm̄ ē actꝰ qͥdā. diminutio aūt ē paſſio. nullū aūt agēs ex hͦ ip̄o ꝙ agit patit̉. p̄t āt ꝯtīgere ꝙ ī vnū agit ⁊ ab alio patiat̉. ergo ille qͥ peccat ꝑ pctm̄ n̄ diminuit bonū ſue nature Pre. nullū accidēs agit ī ſuū ſubiectū. qꝛ qḋ pa titur ē potētia ens. qd̓ aūt ſubijcit̉ accidenti iā ē actu ens ẜm accidēs illud. ſꝫ pctm̄ ē ī bono nat̉e ſic̄ accidēs ī ſubie cto. ergo pctm̄ n̄ diminuit bonū nat̉e. diminuere enī qd̓ dā agere ē ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ ſic̄ d̓r Luce. x. Homo deſcēdēs a hierl̓m ī hiericho. i. ī defectū pctī expoliat̉ gratuitꝭ ⁊ vul nerat̉ ī naturalibꝰ. vt Beda exponit. ergo pctm̄ diminuit bonū nature ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ bonū nature hūane p̄t tripli citer dici. Primo ip̄a principia nat̉e ex qͥbꝰ ip̄a nat̉a ꝯſti tuit̉ ⁊ ꝓprietateſ ex his cauſate ſic̄ potētie aīe ⁊ alia hmōi Scd̓o qꝛ hō a nat̉a hꝫ inclinationē ad virtutē. vt ſupͣ ha
bitū ē ip̄a īclinatio ad virtutē ē qd̓daꝫ bonū nat̉e. Tertio mō p̄t dici bonū nat̉e donū originalis iuſticie. qd̓ fuit in pͥmo hoīe collatū toti hūane nat̄e. Primū igit̉ bonū na ture nec tollit̉ nec diminuit̉ ꝑ pctm̄. Tertiū vero bonuꝫ nat̉e totalit̓ ē ablatū ꝑ pctm̄ primi ꝑentis. Sꝫ medium bonū nat̉e .ſ. ip̄a nat̉alis īclinatio ad virtutē diminuit̉ ꝑ pctm̄. ꝑ actꝰ enī hūanos fit q̄dā īclinatio ad ſil̓es actus. vt ſupͣ habitū ē oportet aūt ꝙ ex hoc ꝙ aliquid inclinat̉ ad vnū ꝯtrarioꝝ. diminuat̉ inclinatio eius ad aliud. vn̄ cuꝫ pctm̄ ſit ꝯtrariū. virtuti. ex hocip̄o ꝙ hō peccat diminuit̉ bonū nat̉e. qd̓ ē īclinatio ad virtutē ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ Diony. loquit̉ de bono primo nat̉e. qd̓ ē eſſe viuere ⁊ in telligere. vt ptꝫ eius verba intuēti. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ nat̉a ⁊ ſi ſit prior qͣꝫ volūtaria actio. tn̄ hꝫ īclinationē ad quā dā volūtariā actionē. vn̄ ip̄a nat̉a ẜm ſe nō variat̉ ꝓpt̓ va riationē volūtarie actiōis. ſꝫ ipſa inclinatio variat̉ ex illa ꝑte qͣ ordinat̉ ad deū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ actio voluntaria ꝓcedit ex diuerſis potētijs. qͦꝝ vna ē actiua. ⁊ alia paſſi ua. ⁊ ex hoc ꝯtingit ꝙ ꝑ actiōes voluntarias cauſat̉ aliqͥd vel aufert̉ ab hoīe ſic agēte. vt ſupͣ dictū ē. cū de generati one habituū ageret̉. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ accidens nō agit effectiue ī ſubiectū. agit tn̄ formalit̓ ī ip̄m eo mō loquen di qͦ d̓r ꝙ albedo facit albū. ⁊ ſic nihil ꝓhibet ꝑ pctm̄ di minuat bonū nat̉e. eo tn̄ mō qͦ ē ip̄a diminutio boni nat̉e inqͣꝫtū ꝑtinet ad inordinationē actus. ſꝫ qͣꝫtū ad inordina tionē agētis oportet dicere ꝙ talis inordinatio cauſat̉ ꝑ hoc ꝙ ī actibꝰ aīe aliqͥd ē actiuū ⁊ aliqͥd ē paſſiuū. ſic̄ ſen ſibile mouet appetitū ſenſitiuū. ⁊ appetitus ſenſitiuus in clinat rōneꝫ ⁊ volūtatē. vt ſu pͣ dictū ē. ⁊ ex hoc cauſat̉ in ordinatio. nō qͥdē ita ꝙ accidens agat in ꝓpriū ſubiectū. ſꝫ ẜm ꝙ obiectū agit in potentiā. ⁊ vna potentia agit in aliā ⁊ deordinat ipſam. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ totū bonū nat̉e poſſit ꝑ pctm̄ auferri. bonuꝫ enī nat̉ e hūane finitū ē. cū ⁊ ip̄a nat̉a hūana ſit finita. ſꝫ qd̓ libet finituꝫ totalit̓ ꝯſumit̉ facta ꝯtinua ab latiōe. cū ergo bonuꝫ nat̉e ꝯtinue ꝑ pctm̄ diminui poſſit. videt̉ ꝙ poſſit qn̄qꝫ totalit̓ ꝯſumi ¶ Pre. eoꝝ q̄ ſūt vnius nat̉e ſil̓is ē rō de toto ⁊ de ꝑtibꝰ. ſic̄ ptꝫ ī aere ⁊ in aqͣ ⁊ in carne. et ī oībꝰ corꝑibꝰ ſil̓ium ꝑtiū. ſꝫ bonū nat̉e ē totalit̓ vniforme. cum igit̉ ꝑs eius poſſit auferri ꝑ pctm̄. totū etiā ꝑ pctm̄ aufer ri poſſe videt̉. ¶ Pre. bonū nature qd̓ ꝑ pctm̄ minuitur ē habilitas ad virtutē. ſꝫ ī qͥbuſdā ꝓpt̓ pctm̄ habilitas p̄di cta totalit̉ tollit̉. vt ptꝫ ī danatis qͥ reꝑari ad virtutē non pn̄t. ſic̄ nec cecus ad viſū. gͦ pctm̄ p̄t totalit̉ tollere bonuꝫ nat̉e. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Aug. dicit ī Ench. ꝙ maluꝫ nō eſt niſi in bono. ſꝫ malū culpe nō p̄t eſſe in bono virtutis vel gr̄e. qꝛ ē ei ꝯtrariū. gͦ oꝑtet ꝙ ſit in bono nature. nō gͦ tota liter tollit ip̄m. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ dictū eſt. bonū nat̉e qd̓ ꝑpeccatū diminuit̉ ē nat̉alis īclinatio ad virtutē. q̄ qͥdē ꝯuenit hoī ex hocip̄o ꝙ rōnalis ē. ex hoc enī hꝫ ꝙ ẜm rati onē oꝑet̉. qd̓ ē agere ẜm virtutē. ꝑ pctm̄ aūt nō p̄t totaliſ ab hoīe tolli ꝙ ſit rōnalis. qꝛ iam nō eēt capax peccati. vn̄ nō ē poſſibile ꝙ p̄dictū nat̉e bonū totalit̓ tollat̉. Cū aūt ī ueniat̉ hmōi bonū ꝯtinue diminui ꝑ pctm̄. qͥdaꝫ ad huiꝰ manifeſtationē vſi ſūt quodā exēplo ī qͦ īuenit̉ aliqd̓ fini tū in infinitū diminui tn̄ nunqͣꝫ totaliter ꝯſumi. dicit enī phūs in. iij. phiſicoꝝ ꝙ ſi ab aliqͣ magnitudine finita cō tinue auferat̉ aliquid ẜm eandē qͣntitatē. totaliter tādeꝫ cōſumet̉. puta ſi a qͣcūqꝫ qͣntitate finita ſemꝑ ſubtraxero menſurā palmi. Si vero fiat ſubtractio ẜm eandē ꝓporti

Queſtio LXXXV
onem. ⁊ nō ẜm eandeꝫ qͣntitatem. poterit ī infinitū ſub trahi. puta ſi qͣntitas diuidat̉ in duas ꝑtes. ⁊ a dimidio ſubtrahat̉ dimidiū. ita poterit in infinitū ꝓcedi. ita tn̄ ꝙ ſemꝑ qd̓ poſteriꝰ ſubtrahit̉ erit minus eo qd̓ priꝰ ſubtra hebat̉. Sed hoc ī ꝓpoſito. nō habet locū nō enī ſequens peccatū minꝰ diminuit bonū nature qͣꝫ p̄cedens. ſed forte magis ſi ſit grauiꝰ. Et ideo aliter ē dicendū ꝙ p̄dicta īcli natio ītelligit̉ vt media inter duo. fundat̉ enī ſicut ī radi ce in natura rationali. ⁊ tēdit ī bonū virtutis ſicut ī termi num ⁊ finē. Dupliciter igit̉ pōt ītelligi eius diminutio. vno modo ex ꝑte radicis. alio mō ex ꝑte termini. primo quidē modo nō diminuit̉ ꝑ peccatū. eo ꝙ peccatū nō di minuit ip̄am naturam. vt ſupra dictū eſt. ſꝫ diminuitur ſcd̓o modo inqͣꝫtum ſcꝫ ponit̉ impedimentū ꝑtingēdi ad terminū. Si autē primo modo diminueret̉ oporteret ꝙ qn̄qꝫ totaliter ꝯſumeret̉ natura rōnali totaliter ꝯſumpta ſed qꝛ diminuit̉ ex ꝑte impedimēti qd̓ apponitur ne ꝑtin gat ad terminū. manifeſtū eſt ꝙ diminui quidē pōt ī in finitū. qꝛ ī infinitū pn̄t impedimēta apponi ẜm ꝙ homo pōt in infinitū addere peccatū peccato. nō tn̄ pōt totaliter ꝯſumi. qꝛ ſemꝑ manet radix talis inclinationis. ſicut ptꝫ de diaphons corꝑe. qd̓ quidē hꝫ inclinationē ad ſuſcepti onē lucis ex hoc ip̄o ꝙ ē diaphonū. diminuit̉ aūt hec incli natio vel habilitas ex ꝑte nebulaꝝ ſuꝑuenientiū cū tamē ſemꝑ maneat ī radice nature. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ obie ctio illa ꝓcedit qn̄ fit diminutio ꝑ ſubtractioneꝫ. hic aūt ſit diminutio ꝑ appoſitionem impedimēti. qd̓ neqꝫ tollit neqꝫ diminuit radicē inclinatiōis. vt dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ inclinatio naturalis ē qͥd ē tota vniformis. ſed tn̄ habet reſpectū ⁊ ad principiū ⁊ ad terminū. ẜm quam di uerſitatē quodāmodo diminuit̉. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ etiaꝫ in dānatis manet naturalis inclinatio ad virtutē. alioqͥn non eſſet in eis remorſus ꝯſciētie. ſꝫ ꝙ nō reducat̉ ī actuꝫ cōtingit. qꝛ deeſt gratia ẜm diuinā iuſticiā. ſicut etiā in ce co remanet̉ aptitudo ad videndū in ip̄a radice nature in qͣꝫtum ē animal naturaliter habens viſum. ſꝫ non reduci tur in actū. qꝛ deeſt cauſa que reducere poſſit formādo ori ganum qd̓ requiritur ad videndum. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ incōueni ēter ponātur vulnera nature eſſe ex peccato ꝯſequentia .ſ. infirmitas. ignorātia. malicia. ⁊ cō cupiſcētia. nō enī idem ē effectꝰ ⁊ cauſa eiuſdē. ſꝫ iſta po nunt̉ cauſe peccatoꝝ vt ex ſupra dictis ptꝫ. ergo nō debēt poni īter effectus peccati ¶ Pre. Malicia noīat qd̓dam peccatū. nō ergo debet poni iter effectꝰ peccati. ¶ Pre. cō cupiſcētia ē quoddā naturale. cū ſit actus virtutis ꝯcupi ſcibilis. ſꝫ illud qd̓ ē naturale nō debet poni vulnꝰ natu re. ergo ꝯcupiſcētia non deber poni vulnꝰ nature. ¶ Pre. dictū ē ꝙ idē eſt peccare ex infirmitate ⁊ ex paſſione. ſꝫ cō cupiſcētia paſſio q̄dam ē. ergo nō debet ꝯtra infirmitateꝫ diuidi. ¶ Pre. Augꝰ in libro de natura ⁊ gr̄a ponit duo penalia aīe peccāti .ſ. ignorantiā ⁊ difficultatē. ex quibus oritur error ⁊ cruciatꝰ. q̄ quidē qͣttuor nō ꝯcordant iſtis qͣttuor. ergo videt̉ ꝙ alteꝝ eoꝝ inſufficiēter ponat̉ ¶ In ꝯtrarium aūt ē auctoritas Bede. ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ ꝑ iuſticiā originalē ꝑfecte ratio cōtinebat in feriores aīe vi res. ⁊ ip̄a ratio a deo ꝑficiebatur ei ſubiecta. hec aūt origi nalis iuſticia ſubtracta ē ꝑ peccatuꝫ primi parentis ſicut iam dictū ē. ⁊ ideo oēs vires aīe remanent quodāmodo deſtitute ꝓprio ordine qͦ naturalit̓ ordināt̉ ad virtutē. ⁊ ip ſa deſtitutio vulneratio d̓r nature. Sūt āt qͣttuor potētie
aīe q̄ poſſunt eē ſubiecta virtutū. vt ſupͣ dictū ē .ſ. rō in qͣ ē prudētia. volūtas ī qͣ ē iuſticia iraſcibilis ī qͣ ē fortitu do. ꝯcupiſcibil̓ in qͣ ē tꝑantia. Inqͣꝫtū ergo rō deſtituitur ſuo ordīe ad verū ē vulnꝰ ignorātie. Inqͣꝫtū vero volun tas deſtituit̉ ordīe ad bonū ē vulnꝰ malicie. Inqͣꝫtū vero iraſcibil̓ deſtituit̉ ſuo ordīe ad arduū ē vulnꝰ īfirmitatis Inqͣꝫtū vero ꝯcupīa deſtituit̉ ordine ad delectabile mode ratū rōne ē vulnꝰ ꝯcupīe. Sic igit̉ qͣttuor iſta ſūt vulne ra inflicta toti hūane nature ex pctō p̄mi ꝑentis. Sed qꝛ īclinatio ad bonū virtutis ī vnoqͦqꝫ diminuit̉ ꝑ peccatuꝫ actuale. vt ex dictis ptꝫ. etiā iſta ſūt quattuor vulnera ex alijs pctīs ꝯſequētia īqͣꝫtū .ſ. ꝑ pctm̄ et rō hebetat̉ p̄cipue ī agēdis. ⁊ volūtas indurat̉ ad bonū. et maior difficultas bn̄ agēdi accreſcit. ⁊ ꝯcupīa magis exardeſcit Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ nihil ꝓhibet id qd̓ ē effectꝰ vniꝰ peccati eē alteriꝰ peccati cauſā. ex hoc enī ꝙ aīa deordinat̉ ꝑ pctm̄ p̄cedens faciliꝰ īclinat̉ ad peccādū ¶Ad. ij. dd̓m ꝙ malicia non ſu mit̉ hic ꝓ pctō. ſꝫ ꝓ qͣdā ꝓnitate volūtatis ad malū. ẜm ꝙ d̓r Gen̄. vj. Proni ſunt ſenſus hoīs ad malū ab adole ſcētia ſua. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſic̄ ſu p̄ dictū ē. ꝯcupīa ī tātū ē naturalis hoī inqͣꝫtuꝫ ſubdit̉ rōni. ꝙ aūt excedat limites rōnis hoc ē hoī ꝯtra naturā ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ īfirmitas cōiter p̄t dici oīs paſſio inqͣꝫtū debilitat robur aīe ⁊ impe dit rōneꝫ. ſꝫ Beda accepit ī firmitatē ſtricte ẜm ꝙ opponi tur fortitudini q̄ ꝑtinet ad iraſcibilē ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ diſ ficultas q̄ ponit̉ ab Aug. īcludit iſta tria q̄ ꝑtinēt ad appe titiuas potētias .ſ. maliciā infirmitatē et ꝯcupīaꝫ. Ex his enī tribꝰ ꝯtingit ꝙ aliqͥs nō facile tēdit ī bonū. error autē ⁊ dolor ſunt vulnera ꝯtinentia. ex hoc enī aliquis dolet ꝙ infirmatur circa ea que cōcupiſcit. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ p̄uatio modi ſpēi ⁊ ordīs nō ſit effectꝰ pctī. dic̄ enī Augꝰ ī li. d̓ nat̉a boni ꝙ vbi hec tria magna ſunt mag nū bonū ē. vbi ꝑua ꝑuū nullū. vbi nll̓a. ſꝫ pctm̄ n̄ ānullat modū nature. ergo nō p̄uat modū ſpēꝫ ⁊ ordinē ¶ Pre. nihil ē cā ſuijpſiꝰ. ſꝫ pctm̄ ē priuatio modi ſpēi ⁊ ordīs. vt Augꝰ dic̄ ī li. de nat̄a boni. ergo priuatio modi ſpēi ⁊ ordi nis nō ē effectꝰ pctī. ¶ Pre. diuerſa pctā diuerſos hn̄t eſ fectus. ſꝫ modus ſpēs ⁊ ordo cū ſint q̄dā diuerſa. diuer ſas priuatiōes hr̄e vidēt̉: ergo ꝑ diuerſa pctā p̄uāt̉. nō er go eſt effectus cuiuſlibet pctī pͥuatio modi ſpei ⁊ ordinis ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ pctm̄ ē ī aīa ſic̄ infirmitas ī corꝑe. ẜm illd̓ pͣs. Miſerere mei dn̄e qm̄ infirmꝰ ſū. ſꝫ īfirmitas priuat modū ſpēm ⁊ ordinē ip̄iꝰ corꝑis. ergo pctm̄ p̄uat modū ſpēꝫ ⁊ ordinē aīe ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ in primo dictū ē. mo dus ſpēs ⁊ ordo ꝯſequūtur vnumqd̓qꝫ bonum creatum inqͣꝫtū hmōi. ⁊ etiā vnū qd̓qꝫ ens. oē enī eſſe ⁊ bonū ꝯſide rat̉ ꝑ aliquā formā ẜm quā ſumit̉ ſpēs. forma aūt vniuſ cuiuſqꝫ rei qͣliſcūqꝫ ſit ſiue ſubſtātialis ſiue accidētalis ē ẜm aliquā mēſuraꝫ. vn̄ ⁊ ī. viij. metaphiſice d̓r ꝙ forme reꝝ ſūt ſic̄ numeri. ⁊ ex hoc hꝫ modū quēdā qͦ mēſurā re ſpicit. ex forma vero ſua vnūqd̓qꝫ ordinat̉ ad aliud. Sic igit̉ ẜm diuerſos gradꝰ bonoꝝ ſunt diuerſi gradus modi ſpēi ⁊ ordīs. Eſt ergo qḋdā bonū ꝑtinēs ad ip̄aꝫ ſubſtan tiā nature qd̓ hꝫ ſuū modū ſpēm ⁊ ordinē. ⁊ illud nec pri uat̉ nec diminuit̉ ꝑ pctm̄. Eſt etiā qḋdā bonū naturalis īclinatiōis. ⁊ hͦ etiā hꝫ ſuū modū ſpēꝫ ⁊ ordinē. ⁊ hͦ dimi nuit̉ ꝑ pctm̄ vt dictū ē. ſꝫ nō totali t̓ tollit̉. Et ē etiā qd̓dā bonū virtutis ⁊ gr̄e. qd̓ etiā hꝫ ſuū modū ſpēꝫ ⁊ ordineꝫ. ⁊ hoc totalit̓ tollitur ꝑ pctm̄ mortale. Eſt etiā qd̓dam bo num qd̓ eſt ip̄e actus ordinatus. qd̓ etiā hꝫ ſuum modū

Queſtio LXXXV
ſpeciē ⁊ ordinē. ⁊ huius priuatio ē eſſentialiter ip̄m pec catū. Et ſic ptꝫ qualiter peccatū ⁊ ē priuatio modi ⁊ ſpe ciei ⁊ ordinis. ⁊ pͥuat vel diminuit modū ſpeciē ⁊ ordinē Un̄ ptꝫ rn̄ſio ad duo prima. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ modꝰ ſpe cies ⁊ ordo ſe cōſequūtur. ſicut ex dictis patet. vnde ſimul priuantur ⁊ diminuūtur. Ad quintuꝫ ſic procedit̉. Uidetur ꝙ mors ⁊ alij corporales defectus nō ſint effe ctus peccati. ſi enī cauſa fuerit equalis ⁊ effectus erit eqͣ lis. ſed hmōi defectꝰ nō ſunt e qͣles in oībus. ſꝫ ī qͥbuſdaꝫ hmōi defectus magis abundant. cum tn̄ peccatū origina le ſit in oībꝰ equale ſicut dictū ē. cuiꝰ vident̉ hmōi defe ctus maxime eſſe effectus. ergo mors ⁊ hmōi defectꝰ non ſunt effectus peccati. ¶ Pre. Remota cauſa remouēt̉ ef fectus. ſed remota omni peccato ꝑ baptiſmū vel peniten tiā nō remouētur hmōi defectus ergo nō ſunt effectꝰ per cati. ¶ Pre. peccatū actuale habet plus de rōne culpe qͣꝫ originale. ſꝫ peccatū actuale nō trāſmutat naturā corꝑis ad aliquē defectū. ergo multo minꝰ peccatū originale. nō ergo mors ⁊ alij defectus corꝑales ſunt effectus peccati. ¶ Sed ꝯtra ē qḋ apl̓s dicit Roma. v. Per vnū hoīem peccatū ī hūc mūdū intrauit. et ꝑ peccatū mors. ¶ Rn̄. Dicendū ꝙ aliquid ē cauſa alterius dupliciter. vno mo do quidē ꝑ ſe. alio modo ꝑ accidens. per ſe quidē eſt cau ſa alterius .ſ. qd̓ ẜm virtutē ſue nature vel forme ꝓducit effectuꝫ. vn̄ ſequitur ꝙ effectus ſit ꝑ ſe intentus a cauſa. vn̄ cum mors ⁊ hmōi defectus ſint p̄ter intentionē peccā tis manifeſtū eſt ꝙ peccatū non eſt ꝑ ſe cauſa iſtoꝝ defe ctuū. Per accidēs aūt aliquid eſt cauſa alteriꝰ ſi ſit cauſa remouens ꝓhibēs. ſicut d̓r in. viij. philicoꝝ. ꝙ diuellens colūnam ꝑ accidens mouet lapidem colūne ſuꝑpoſituꝫ. ⁊ hoc modo peccatū primi parētis ē cauſa mortis ⁊ oīuꝫ hmōi defectuū ī natura hūana. inqͣꝫtum ꝑ peccatū primi parētis ſublata ē originalis iuſticia. ꝑ quā nō ſolū infe riores aīe vires ꝯtinebātur ſub rōne abſqꝫ omni deordi natione. ſꝫ totū corpus ꝯtinebat̉ ſub aīa abſqꝫ omni de fe ctu. vt in primo habitū eſt. ⁊ ideo ſubtracta hac originali iuſticia ꝑ peccatū primi parētis. ſicut vulnerata ē hūana natura qͣꝫtū ad aīam ꝑ deordinationē potētiaꝝ vt ſupra dictū eſt. ita etiā eſt corruptibilis effecta ꝑ deordinatiōeꝫ ipſius corꝑis. ſubtractio aūt originalis iuſticie hꝫ rōnem pene ſicut etiā ſubtractio gr̄e. vn̄ etiā mors et oēs defectꝰ corꝑales ꝯſequentes ſunt q̄dam peneoriginalis peccati ⁊ qͣꝫuis hmōi defectꝰ non ſint intēti a peccāte. ſunt tn̄ or dinati ẜm iuſticiā dei punientis. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ e qͣ litas cauſe ꝑ ſe cauſat equalē effectū. augmētata enim vel diminuta cauſa ꝑ ſe augetur vel diminuit̉ effectus. ſꝫ e qͣ litas cauſe remouentis ꝓhibens non oſtendit equalitatē effectuū. ſi quis enī equali impulſu diuellat duas colū nas. nō ſequit̉ ꝙ lapides ſuꝑpoſiti eqͣliter moueātur. ſꝫ il le velocius mouebit̉ qui grauior erit ẜm ꝓprietatē ſue na ture cui relinquitur remoto ꝓhibente. ſic igit̉ remota ori ginali iuſticia natura corꝑis hūani relicta ē ſibi. ⁊ ẜm hoc ẜm diuerſitatē naturalis cōplexiōis quorūdā corꝑa plu ribus defectibus ſubiacent. quorūdā vero paucioribus qͣꝫuis exiſtēte originali peccato equali. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ culpa originalis ⁊ actualis remouet̉ ab eodeꝫ a quo etiā remouētur et hmōi defectus. ẜm illud apl̓i Roma. viij. viuificabit mortalia corꝑa vta ꝑ inhabitātē ſpiritū eius in vobis. ſꝫ vtrūqꝫ fit ẜm ordine diuine ſapiētie cōgruo tꝑe. oportet enī ꝙ ad īmortalitatē ⁊ impaſſibilitateꝫ gl̓ie
que in xp̄o inchoata ē. ⁊ ꝑ xp̄m nobis acquiſita ꝑuenia mus ꝯformati prius paſſionibus eiꝰ. vn̄ oportet ꝙ ad tē pus eius paſſibilitas in nr̄is corꝑibus remaneat ad im paſſibilitatem gl̓ie ꝓmerendā conformiter xp̄o ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in peccato actuali duo poſſumus cōſiderare .ſ. ip ſam ſubſtantiā actus. ⁊ rōnem culpe. ex ꝑte quidē ſubſtā tie actus pōt peccatū actuale aliquē defectū corꝑaleꝫ cau ſare. ſicut ex ſuꝑfluo cibo aliqui infirmātur et moriūtur. ſed ex ꝑte culpe priuat gr̄am que dat̉ homini ad rectificā dū anime actus. non aūt ad cohibendū defectus corꝑales ſicut originalis iuſticia cohibebat. ⁊ ideo peccatū actua lenon cauſat hmōi defectus ſicut originale. Ad ſextum ſic proceditur Uidetur ꝙ mors ⁊ hmōi defectꝰ ſint homini naturales. corruptibile enī et īcorruptibile differūt genere ī vt d̓r in x. metaphiſice. ſꝫ homo ē eiuſdē generis cū alijs animali bus que ſunt naturaliter corruptibilia. ergo hō eſt natu raliter corruptibilis. ¶ Pre. Omne qd̓ eſt cōpoſituꝫ ex ꝯtrarijs ē naturaliter corruptibile. qͣſi habens in ſe cau ſam corruptionis ſue. ſed corpus humanū eſt hmōi. ergo ē naturaliter corruptibile. ¶ Pre. Calidū naturaliter cō ſumit humidum. vita aūt hoīs cōſeruatur ꝑ calidū ⁊ hu midū. cum igitur oꝑationes vite expleātur ꝑ actum calo ris naturalis. vt d̓r in. ij. de anima. videt̉ ꝙ mors ⁊ hmōi defectus ſint homini naturales ¶ Sed cōtra. quicquid eſt homini naturale deus in hoīe fecit. ſed deus mortem non fecit. vt d̓r Sap̄. j. ergo mors non ē homini natura lis. ¶ Pre. Id qd̓ eſt ẜm naturam nō pōt dici pena nec malū. qꝛ vnicuiqꝫ rei ē cōueniens id qd̓ ē ei naturale. ſed mors ⁊ hmōi defectus ſunt pena peccati originalis. vt ſu pra dictum ē. ergo non ſunt hoī naturales. ¶ Pre. Oa teria ꝓportionat̉ forme ⁊ quelibet res ſuo fini. finis aūt hoīs ē beatitudo ꝑpetua. vt ſupra dictum ē. forma etiaꝫ humani corꝑis ē aīa rationalis que ē incorruptibilis. vt in primo habitū ē. ergo corpus humanū ē naturaliter in corruptibile. ¶ Rn̄. Dicenduꝫ ꝙ de vnaquaqꝫ re corru ꝑtibili dupliciter loqui poſſumꝰ. vno modo ẜm naturaꝫ vniuerſalē. alio modo ẜm naturā ꝑticularē. Natura qui dem ꝑticularis ē ꝓpria virtus actiua ⁊ conſeruatiua vni uſcuiuſqꝫ rei. ⁊ ẜm hanc oīs corruptio ⁊ defectus ē cōtra naturā. vt d̓r in. ij. de celo. qꝛ hmōi virtus intendit eſſe et cōſeruationeꝫ eius cuius ē. Natura vero vniuerſalis eſt virtus actiua ī aliquo vniuerſali principio nature. puta ī aliquo celeſtiū corpoꝝ vel alicuiꝰ ſuꝑioris ſubſtantie. ẜm qd̓ etiā deus a quibuſdā d̓r natura naturans. q̄ quidē vir tus intēdit bonū ⁊ ꝯſeruationē vniuerſi ad qd̓ exigitur al ternatio generationis ⁊ corruptionis ī rebus. et ẜm hoc corruptiones ⁊ defectꝰ reꝝ ſūt naturales. nō qͥdē ẜm īcli nationē forme q̄ eſt principiū eſſendi ⁊ ꝑfectiōis. ſed ẜm inclinationē materie q̄ ꝓportionabiliter attribuit̉ tali for me ẜm diſtributionem vniuerſalis agētis. Et qͣꝫuis oīs forma intēdat ꝑpetuū eſſe qͣꝫtum pōt. nulla tn̄ forma rei corruptibilis pōt aſſequi ꝑpetuitatē ſui p̄ter animā rati onaſe. eo ꝙ ip̄a nō eſt ſubiecta oīno materie corꝑali. ſicut alie forme. quinimo habet ꝓpriaꝫ oꝑationē īmaterialē. vt in primo habitū ē. vn̄ ex ꝑte ſue forme naturalior ē hoī incorruptio qͣꝫ alijs rebꝰ corruptibilibꝰ. ſꝫ qꝛ ⁊ ip̄a hꝫ ma teriā ex ꝯtrarijs cōpoſitaꝫ ex inclinatione materie ſequit̉ corruptibilitas ī toto. ⁊ ẜm hoc homo ē naturaliter corru ptibilis ẜm naturā materie ſibi relicte. ſꝫ nō ẜm naturam forme. Tres aūt prime rōnes ꝓcedūt ex ꝑte materie. alie

Queſtio LXXXVI
vero tres ex ꝑte forme. Unde ad eaꝝ ſolutionē cōſideran dum eſt ꝙ forma hominis q̄ eſt anima rationalis ẜm ſuā incorruptibilitatem ꝓportionata ē ſuo fini qui ē beatitu do ꝑpetua. ſed corpus hūanum qd̓ ē corruptibile ẜm ſuā naturaꝫ cōſide ratum quodāmodo ꝓportionatū ē ſue for me ⁊ quodāmodo non. Duplex enī conditio pōt attendi in aliqua materia. vna .ſ. quā agens eligit. alia q̄ non ē ab agente electa. ſed eſt ẜm cōditionem naturalē materie. ſi cut faber ad ſaciendū cultellū eligit materiam durā ⁊ du ctilem que ſubtiliari poſſit vt ſit aꝑta inciſioni. ⁊ ẜm hāc cōditionem ferrum ē materia ꝓportionata cultello. ſꝫ hoc ꝙ ferrum ſit frāgibile ⁊ rubiginē cōtrahēs cōſequitur ꝙ naturali diſpoſitione ferri. nec hoc eligit artifex in ferro. ſed magis repudiaret ſi poſſet. vn̄ hec diſpoſitio materie non ē ꝓportionata intentioni artificis nec intētioni artis Similiter corpus humanū ē materia electa a nat̉a qͣꝫtū ad hoc ꝙ eſt temꝑate cōplexionis. vt poſſit eſſe cōueniē tiſſimum organū tactus ⁊ aliaꝝ virtutum ſenſitiuarū et motiuaꝝ. ſed ꝙ ſit corruptibile hoc ē ex conditione mate rie. nec eſt electum a natura qͥnpotius natuta eligeret ma teriam incorruptibilem ſi poſſet. ſed deus cui ſubiacet oīs natura in ipſa inſtitutione hominis ſuppleuit defectum nature. ⁊ dono iuſticie originalis dedit corꝑi incorruptibi litatem quādā. vt in primo dictū eſt. ⁊ ẜm hoc d̓r ꝙ deus mortē non fecit. ⁊ ꝙ mors ē pena peccati. Un̄ ptꝫ reſpon ſio ad obiecta. ¶ Queſtio. LXXXVL Einde conſideran dum eſt de macula peccati. Et circa hoc q̄run tur duo. primo vtrum macula aīe ſit effectus peccati. ſcd̓o vtꝝ remaneat ī aīa poſt actū peccati. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ peccatū nō cauſet aliquā maculam in anima natura enī ſuꝑior non pōt inquinari ex contactu nature in ferioris. vnde radius ſolaris nō inquinatur ꝑ tactū cor porum fetidoꝝ. vt Aug. dicit in libro contra quinqꝫ here ſes. ſed aīa humana eſt multo ſuꝑioris nature qͣꝫ res cō mutabiles ad quas peccādo cōuertitur. ergo ex eis macu lam non cōtrahit peccādo ¶ Pre. peccatū eſt principali ter in volūtate. vt ſupra dictum ē. volūtas autem ē in ra tione. vt dicit̉ in. iij. de aīa. ſed ratio ſiue intellectus non maculatur ex cōſideratiōe quarūcūqꝫ rerū. ſed magis ꝑ ficit̉. ergo nec volūtas ex peccato maculat̉. ¶ Pre. ſi pec catū maculā cauſat. aut macula illa eſt aliquid poſitiue. aut ē priuatio pura. ſi ſit aliquid poſitiue. non pōt eē niſi diſpoſitio vel habitus. nihil enī aliud videt̉ ex actu cauſa ri diſpoſitio aūt ⁊ habitus nō ē. cōtingit enī remota diſpo ſitione vel habitu adhuc remanere maculā. vt patꝫ ī eo qͥ peccauit mortaliter ꝓdigalitate. ⁊ poſtea trāſmutat̉ mor talit̓ peccādo in habitū vitij oppoſiti. nō gͦ macula ponit aliquid poſitiue in aīa. Similiter etiā nec eſt priuatio pu ra. qꝛ omnia peccata eueniunt ex parte auerſionis ⁊ pri uationis gratie. ſeq̄retur ergo ꝙ oīuꝫ pctōꝝ eſſet vna ma cula. ergo macula nō eſt effectus peccati. ¶ Sed cōtra ē qd̓ d̓r Ecc̄. xlvij. Salomoni. dediſti maculā in gloria tua ⁊ Ephe. v. Ut exhiberet ſibi glorioſam eccleſiam nō ha bentē maculā aut rugam. ⁊ vtrobiqꝫ loquitur de macu la peccati. ergo macula ē effectus peccati. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ macula ꝓprie d̓r in corꝑalibus qn̄ aliqd̓ corpus nitidum ꝑdit ſuū nitorē ex cōtactu alterius corporis. ſicut veſtis ⁊ auꝝ ⁊ argentū aūt aliud hmōi. In rebus aūt ſpiritualibus ad ſil̓itudinem huius oportet maculam dici habet autē aīa hominis duplicem nitorē. vnū quidem ex reful gētia luminis vel naturalis rōnis ꝑ quā dirigitur ī ſuis actibus. alium vero ex refulgētia diuini luminis. ſcꝫ ſapi entieˡ ⁊ gratie. ꝑ quam etiaꝫ homo ꝑficitur ad bene ⁊ de cēter agendum. eſt autē quaſi quidā aīe tactus qn̄ inhe ret aliquibus rebus ꝑ amorē. cū aūt peccat adheret rebꝰ aliquibus cōtra lumē rōnis ⁊ diuine legis. vt ex ſupra di ctis patet vn̄ ip̄m detrimentū nitoris ex tali cōtactu ꝓue niens macula aīe metaphorice vocat̉. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ aīa nō inquinatur exrebus inferioribus virtute earū quaſi agentibus eis in aīaꝫ. ſed magis ecōuerſo aīa ſua actione ſe inquinat inordinate eis inherendo ꝯtra lumē rōnis ⁊ diuine legis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ actio ītellectus ꝑ ficitur ẜm ꝙ res intelligibiles ſunt in intellectu ꝑ modū ip̄ius intellectus. et ideo ītellectus ex eis nō inficitur. ſꝫ magis ꝑficitur. ſed actus voluntatis cōſiſtit in motu ad ip̄as res. ita ꝙ amor cōglutinat aīam rei amate. ⁊ ex hoc aīa maculatur qn̄ inordinate inheret. ẜm illud Oſee. ix. Facti ſunt abominabiles ſicut ea que dilexerūt. ¶ Ad. iij dd̓m ꝙ macula nō eſt aliquid poſitiue in aīa. nec ſignifi cat priuationē ſolā. ſed ſignificat priuationē quandā ni toris anime in ordine ad ſuā cauſam q̄ eſt peccatū. ⁊ ideo diuerſa peccata diuerſas maculas inducūt. ⁊ ē ſimile de vmbra q̄ eſt priuatio luminis ex obiecto alicuius corꝑis ⁊ ẜm diuerſitatē corpoꝝ obiectorum diuerſificāt̉ vmbre Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ macula non manet in aīa poſt actum peccati. nihil enī manet in anima poſt actum niſi habitus vel di ſpoſitio. ſed macula non ē habitus vel diſpoſitio vt ſupra habitū ē. ergo macula nō manet in aīa poſt actū peccati. ¶Pre. hoc modo ſe habet macula ad peccatū ſicut vmi bra ad corpus. vt ſupra dictū eſt. ſed trāſeunte corꝑe non manet vmbra. ergo ⁊ trāſeūte actu peccati non manet ma cula. ¶ Pre. oīs effectus dependet ex ſua cauſa. cauſa au tem macule ē actus peccati. ergo remoto actu peccati nō remanet macula ī aīa. ¶ Sed cōtra ē qd̓ d̓r Ioſue. xxij. An paꝝ eſt vobis qꝛ peccaſtis in beelphegor ⁊ vſqꝫ in p̄ ſentem diem macula huius ſceleris in vobis permanet. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ macula peccati remanet in aīa etiā trāſe unte actu peccati. cuius ratio ē. qꝛ macula ſicut dictū eſt importat quendā defectū nitoris ꝓpter receſſum a lumīe ratiōis vel diuine legis. ⁊ ideo qͣꝫdiu homo manet extra hmōi lumē manet ī eo macula peccati. ſꝫ poſtqͣꝫ redit ad lumē rationis ⁊ ad lumen diuinū qd̓ fit ꝑ gratiā tūc ma cula ceſſat. lꝫ autem ceſſet actus peccati quo homo diſceſ ſit a lumine rationis vel legis diuine. nō tn̄ ſtatim homo ad illud redit in quo fuerat. ſꝫ requiritur aliquis motus voluntatis cōtrarius primo motui. ſicut ſi aliquis ſit di ſtans alicui ꝑ aliquē motur non ſtatim ceſſante motu fit ei ꝓpinquus. ſed oportet ꝙ appropinquet rediens ꝑ mo tum cōtrarium. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ poſt actum peccati nihil poſitiue remanet in aīa niſi diſpoſitio vel habitus. remanet tamē aliquid priuatiue .ſ. priuatio cōiunctionis ad diuinū lumen ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ tranſeunte obſtaculo corꝑis remanet corpus diaphonū in equali ꝓpinquitate ⁊ habitudine ad corpus illuminās. et ideo ſtatim vmbra trā ſit. ſed remoto actu peccati nō remanet aīa in eadē ha bitudine ad deum. vn̄ nō ē ſimilis ratio. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ actus peccati facit diſtantiā a deo. quā quidē diſtantia ſequit̉ defectus nitoris hoc mō ſicut motus localis facit
Q

Queſtio LXXXVII
localē diſtantiā. vnde ſicut ceſſante motu locali non tolli tur diſtantia localis. ita nec ceſſante actu peccati tollitur ¶ Queſtio LXXXVII macula. Einde cōſiderandu eſt de reatu pene. Et primo de ip̄o reatu. ſcd̓o de mortali ⁊ veniali peccato que diſtiguuntur ẜm reatum. Circa primū q̄runtur octo. primo vtrū reatꝰ pene ſit effectus peccati. ſcd̓o vtꝝ peccatuꝫ poſſit eſſe pena alterius peccati. tertio vtꝝ aliqd̓ peccatū faciat reū eterna pena. quarto vtꝝ faciat reū pena infinita ẜm qͣntitateꝫ. quinto viꝝ omne peccatū faciat reū eterna ⁊ infinita pe na. ſexto vtꝝ reaius pene poſſit remanere poſt peccatū. ſe ptimo vtrū omnis pena inferat̉ ꝓ aliquo peccato. octauo vtꝝ vnus ſit reus pene ꝓ peccato alterius. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ reatus pene non ſit effectus peccati. qd̓ enī ꝑ ac cidens ſe habet ad aliquid nō videt̉ eſſe ꝓprius effectꝰ eiꝰ. ſꝫ reatus pene ꝑ accidens ſe habet ad peccatū. cuꝫ ſit p̄ter ītentionem peccātis. ergo reatus pene nō eſt effectus pec cati. ¶ Pre. malū nō ē cauſa boni. ſꝫ pena bona eſt cū ſit iuſta ⁊ a deo. ergo nō eſt effectꝰ peccat qd̓ ē malū Pre Augꝰ. dicit ī primo cōfeẜ. ꝙ oīs inordinatꝰ animus ſibi ip̄i ē pena. ſed pena nō cauſat reatū alteriꝰ pene. qꝛ ſic iret̉ in infinitu. ergo peccatū nō cauſat reatū pene. ¶ Sꝫ con tra ē qd̓ d̓r Roma. ij. Tribulatio ⁊ anguſtia in aīaꝫ oēm oꝑantis malum. ſꝫ oꝑari malum eſt peccare. ergo pecca tum inducit ī penam. q̄ noīe tribulationis ⁊ anguſtie de ſignatur ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ex rebus naturalibus ad res hu manas deriuatur. vt id qd̓ contra aliquid inſurgit ab eo detrimentum patiat̉. videmus enī in rebus naturaribus ꝙ vnū cōtrarium vehemētius agit altero cōtrario ſuper ueniente ꝓpter qd̓ aque calefacte magis cōgelant̉. vt d̓r ī ij. metharorū. vnde ⁊ in hoībus hoc ex naturali inclinati one īuenitur. vt vnuſquiſqꝫ deprimat eum qui cōtra ip̄m inſurgit. manifeſtuꝫ eſt autemqꝫ q̄cunqꝫ cōtinentur ſub aliquo ordine ſunt quodāmodo vnum ī ordine ad prin cipium ordinis. vn̄ quicquid cōtra ordinē aliquem inſur git. cōſequēs eſt vt ab ip̄o ordine a principe ordinis depri mat̉. cuꝫ autem peccatū ſit actus inordinatus. manifeſtū ē ꝙ quicunqꝫ peccat cōtra aliquē ordinem agit. ⁊ ideo ab ip̄o ordine cōſequens ē ꝙ deprimat̉. que quidē repreſſio pena ē. Unde ẜm tres ordines quibꝰ ſubdit̉ humana vo lūtas triplici pena p̄t homo puniri. primo quidē enī ſub ditur hūana natura ordini ꝓprie rōnis. ſcd̓o ordini exteri oris hominis gubernātis vel ſpūaliter vel tꝑaliter. politi ce ſeu iconomice. tertio ſubditur vniuerſali ordini diuini regiminis. quilibet aūt horū ordinū ꝑ peccatū ꝑuertitur. dum ille qui peccat agit ⁊ cōtra rationē ⁊ cōtra legē hu manā ⁊ cōtra legem diuinam. vn̄ triplicem penaꝫ incur rit. vnā quidē a ſeipſo que ē cōſciētie remorſus. aliā vero ab homine. tertiā vero a deo. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pena cō ſequitur peccatū inqͣꝫtum malum ē ratione ſue inordina tionis. vn̄ ſicut malū eſt ꝑ accidēs in actu peccātis p̄ter ī tentionē ipſius. ita ⁊ reatus pene. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pena quidem iuſta eſſe pōt ⁊ a deo ⁊ ab homine inflicta. vn̄ ip̄a pena non eſt effectus peccati directe. ſed ſolū diſpoſitiue. ſed peccatū facit hominē eſſe reū pene qd̓ eſt malū. Dicit enī Dionyſiꝰ. iiij. ca. de di. no. ꝙ puniri non eſt malū. ſed fieri pena dignuꝫ. vnde reatus pene directe ponit̉ effectꝰ peccati. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ pena illa inordinati animi debetur peccato ex hoc ꝙ ordinem rationis peruertit. ſit au tem reus alterius pene per hoc ꝙ peruertit ordinē legis diuine vel humane. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ peccatū non poſſit eſſe pena peccati. pene enī ſunt inducte vt per eas homines reducantur ad bonū vir tutis. vt ptꝫ ꝑ philoſophū in. x. ethi. ſed per peccatū non reducitur homo in bonū virtutis. ſed in oppoſitum ergo peccatum non eſt pena peccati. ¶ Pre. peue iuſte ſunt ⁊ a deo. vt patet ꝑ Aug. in li. lxxxiij. q. peccatuꝫ autē non eſt a deo. ⁊ ē juſtum nō ergo peccatum poteſt eſſe pena peccati. Pre. de rōne pene eſt ꝙ ſit cōtra volūtatem. ſed pecca tum ē a voluntate. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ergo peccatum non pōt eſſe pena peccati. ¶ Sed contra ē qd̓ Gregꝰ dic̄ ſuper Ezec. ꝙ quedaꝫ peccata ſunt pene peccati. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ de peccato dupliciter loq̄ poſſumꝰ. ꝑ ſe .ſ. ⁊ ꝑ acci dens. Per ſe quidē nullo modo peccatū p̄t eſſe pena pec cati. pctm̄ enī ꝑ ſe ꝯſiderat̉ ẜm ꝙ egredit̉ a voluntate. ſic enī habet rōnem culpe. de rōne aūt pene ē ꝙ ſit contra vo luntatem. vt in primo habitū eſt. Unde manifeſtū eſt ꝙ peccatū ꝑ ſe loquendo nullo modo pōt eſſe pena peccati. Per accidēs aūt peccatū pōt eſſe pena peccati tripliciter. Primo quid ē ex ꝑte cauſe que ē remotio ꝓhibētis. ſunt enī cauſe inclinantes ad peccatū paſſiones. temptatio di aboli ⁊ alia hmōi. q̄ quidē cauſe impediūt̉ ꝑ auxiſium di uine gr̄e. que ſubtrahit̉ ꝑ peccatū. vnde cū ip̄a ſubtractio gr̄e ſit quedā pena ⁊ a deo. vt ſupra dictū eſt. ſequit̉ ꝙ ꝑ accidens etiā peccatū qd̓ ex hoc ſequit̉ pena dicat̉. et hoc modo loquit̉ apl̓s Roma. primo dicēs. Propter qd̓ tra didit eos deꝰ in deſideria cordis eoꝝ. que ſunt aīe paſſio nes. quia ſcꝫ deſerti hoīes ab auxilio diuine gratie vincū tur a paſſionibꝰ. ⁊ hoc mō ſemꝑ peccatū d̓r eē pena p̄cedē tis peccati. Alio mō ex ꝑte ſubſtātie actus que afflictionē inducit. ſiue ſit actus īterior. vt patet ī ip̄a ita ⁊ inuidia. ſi ue actus exterior. vt patꝫ cum aliquo graui labore oppri munt̉ ⁊ dāno vt expleant actū peccati. ẜm illud Sap̄. v. Laſſati ſumꝰ in via iniqͥtatis. Tertio mō ex ꝑte effectus vt ſcꝫ aliqd̓ peccatū dicat̉ pena reſpectu effectus cōſequē tis. ſed his duobꝰ vltimis modis vnū peccatū nō ſolum ē pena p̄cedētis peccati. ſed etiā ſui. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ hoc etiā ꝙ aliqui puniūtur a deo dū ꝑmittit eos ī aliqua peccata ꝓfluere ad bont virtutis ordinatur. qn̄qꝫ quideꝫ etiam ip̄oꝝ qui peccāt cum ſcꝫ poſt peccatū humiliores ⁊ cautiores reſurgūt. ſemꝑ aūt ē ad emēdationem aliorū q̄ videntes aliquos ruere d̓ peccato in peccatū magis refor midant peccare. In alijs aūt duobꝰ modis manifeſtuꝫ ē ꝙ pena ordinat̉ ad emēdationē. qꝛ hocip̄m ꝙ hō laborē et detrimentū patitur ī peccādo. natū ē retrahere hoīes a peccato. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de peccato ẜm ſe. ¶ Et ſimiliter dd̓m ē ad tertium. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ nullū peccatuꝫ inducat reatum eterne pene. Pena enī iuſta adequatur culpe. iuſticia enī equalitas ē. vnde dicit̉ Eſa. xxvij. In menſura cōtra mēſuram cum adiecta fuerit iudicabit eam. ſꝫ peccatū eſt tꝑale. ergo nō inducit reatū pene eteīne. ¶ Pre. pene medicine quedā ſunt. vt dicitur in. ij. ethi. ſed nulla medicina debet eē in finita. qꝛ ordinatur ad finem. qd̓ aūt ordinatur ad finem non ē infinitū. vt phūs dicit ī primo politicoꝝ. ergo nll̓a pena debet eē infinita. ¶ Pre. nullus ſapiēs facit aliqͥd

Queſtio LXXXVII
niſi ꝓpter ſe in ip̄o delectetur. ſed deus nō delectatur ī ꝑ ditione hominū. vt d̓r Sap̄. j. ergo non puniet homines pena ſempiterna. ¶ Pre. nihil qd̓ eſt ꝑ accidens ē infini tum. ſed pena ē ꝑ accidens. nō enim ē ẜm naturaꝫ eius qͥ punitur. ergo nō pōt in infinitum durare. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ d̓r Marth. xxv. Ibunt hi in ſupplicium eternuꝫ. Et Marci. iij. dicit̉. Qui autem blaſphemauerit ī ſpiritum ſanctū non habebit remiſſionē in eternū. ſed erit reꝰ eter ni delicti. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. peccatū ex hoc inducit reatum pene ꝙ ꝑuertit aliquem ordine. ma nente autem cauſa manet effectus. vnde qͣꝫdiu ꝑuerſitas ordinis remanet neceſſe ē ꝙ remaneat reatus pene. Per uertit autē aliquis ordinē quandoqꝫ quidē reꝑabiliter. quandoqꝫ autē irreꝑabiliter. ſemꝑ enim defectus qͦ ſub trahitur principium irreꝑabilis ē. ſi autē ſaluet̉ principi um eius virtute alij defectus reꝑari poſſunt. ſicut ſi cor rūpatur principiū viſiuū. non pōt fieri viſionis reꝑatio niſi ſola virtute diuina. ſi vero ſaluo principio viſiuo aliqͣ impedimenta adueniant viſioni. reꝑari pn̄t per naturaꝫ vel ꝑ artem. cuiuſlibet autem ordinis ē aliqd̓ principium ꝑ qd̓ aliquis fit particeps illius ordinis. ⁊ ideo ſi ꝑ pec catum corrūpatur principium ordinis quo voluntas ho minis ſubditur deo. erit inordinatioquantū ē de ſe irre parabilis ⁊ ſi reꝑarari poſſit virtute diuina. principiū au tem huius ordinis eſt vltimus finis cui homo inheret ꝑ charitatē. et ideo q̄cunqꝫ peccata auertūt a deo charitate auferentia. quantū ē de ſe inducunt reatum eterne pene. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ pena peccato ꝓportionatur ẜm acci bitatem tam ī iudicio diuino qͣꝫ ī humano. ſed ſicut Augꝰ dicit. xxi. de ciui. dei. in nullo iudicio requiritur vt pena ad equetur culpe ẜm durationē. non enī quia adulteriū vel homicidium in momēto cōmittitur ꝓpter hoc momēta nea pena punitur. ſꝫ quādoqꝫ quidem ꝑpetuo carcere vl̓ exilio. quandoqꝫ etiā morte. in qua non cōſideratur occi ſionis mora. ſed potius ꝙ in ꝑpetuum auferatur a ſocie tate viuentiū. ⁊ ſic rep̄ſentat ſuo modo eternitatem pene inflicte diuinitus. Iuſtū tn̄ ē ẜm Grego. ꝙ qui ſuꝑ eter no peccauit cōtra deuꝫ. in eterno dei puniatur. Dicit̉ au tem aliquis in ſuo eterno peccaſſe non ſolum ẜm cōtinu ationem actus in tota hominis vita durantis. ſed quia ex hocipſo ꝙ finem in peccato cōſtituit. voluntatem habet in eternuꝫ peccandi. Unde dicit Grego. xxxiiij. moral̓. ꝙ iniqui voluiſſent ſine fine viuere vt ſine fine potuiſſent ī iniquitatibus ꝑmanere. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pena que etiaꝫ ẜm leges humanas infligitur non ſemꝑ eſt medicinalis ei qui punitur. ſed ſolum alijs. ſicut cum latro ſuſpendit̉ non vt ip̄e emendetur. ſed ꝓpter alios vt ſaltem metu pe ne peccare deſiſtant. ẜm illud Proner. xix. Peſtilēte fla gellato ſtultus ſapiētior erit. Sic igitur ⁊ eterne pene re proboꝝ a deo inflicte ſunt medicinales his qui conſidera tione penarū abſtinent a peccatis. ẜm illud pͣs. Dediſti metuētibus te ſignificationē. vt fugiant a facie arcus. vt liberent̉ dilecti tui. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ deus nō delectatur in penis ꝓpter ip̄as. ſed delectatur in ordine ſue iuſticie q̄ hoc requirit. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ pena ⁊ ſi ꝑ accidens ordi netur ad naturā. ꝑ ſe tamē ordinatur ad priuationē ordi nis ⁊ ad dei iuſticiam. ⁊ ideo durante inordinatiōe ſemꝑ durat pena. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ peccato debeat̉ pena infinita ẜm qͣntitatē. Di citur enī Hiere. x. Corripe me dn̄e verūtam ē ī iudicio et
non in furore tuo. ne forte ad nihilum redigas me. ira au tem dei vel furor metaphorice ſignat vindictam diuine iuſticie. redigi aūt in nihilum eſt pena infinita. ſicut ⁊ ex nihilo aliquid facere eſt virtutis infinite. ergo ẜm vindi ctam diuinam peccatū punit̉ pena infinita ẜm qͣntitatē. P e. qͣntitati culpe reſpondet qͣntitas pene. ẜm illud Deuterto. xxv. Pro mēſura peccati erit ⁊ plagarum mo dus. ſed peccatū qd̓ cōtra deū cōmittitur ē infinitū. tāto enī grauius ē peccatū qͣnto maior eſt ꝑſona cōtra quā pec catur. ſicut grauius peccatū ē ꝑcutere principē qͣꝫ ꝑcute re hoīem priuatum. dei auteꝫ magnitudo ē infinita ergo pena infinita debetur ꝓ peccato qd̓ cōtra deum cōmitit̉ ¶ Pre. dupliciter eſt aliquid in finitum. duratione ſcꝫ ⁊ qͣntitate. ſed duratione eſt pena infinita. ergo ⁊ qͣntitate. ¶ Sed contra ē. qꝛ ẜm hoc omniū peccatoꝝ mortalium ene eſſent equales nō enim eſt infinitū infinito maius. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ pena ꝓportionatur peccato. in peccato au tem duo ſunt. Quoꝝ vnuꝫ ē auerſio ab incōmutabili bo nō qd̓ eſt infinitū. vnde ex hac ꝑte peccatū eſt infinitum Aliud qd̓ eſt in peccato eſt inordinata cōuerſio ad cōmu tabile bonū. ⁊ ex hac ꝑte peccatum ē finitum. tum qꝛ ip̄m bonū cōmutabile ē finitū. tum etiā quia ip̄a cōuerſione ē finita. nō pn̄t eſſe actus creature infiniti. Ex parte igitur auerſionis rn̄det peccato pena dāni. que etiam eſt infini ta. eſt enī amiſſio infiniti boni ſcꝫ dei. Ex parte autē inordi nate cōuerſiōis tn̄det ei pena ſenſus. q̄ etiā ē finita. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ oīno redigi in nihilum eū qui peccat non cōuenit diuine iuſticie. quia repugnat ꝑpetuitati pene q̄ eſt ẜm diuinaꝫ iuſticiā vt dictū eſt. ſed in nihilum redigi d̓r qui ſpūalibꝰ bonis priuat̉. ẜm illud. j. Coꝝ. xiij. Si nō habuero charitatē nihil ſum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit d̓ peccato ex ꝑte auerſionis. ſic enī homo cōtra deū peccat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ duratio pene rn̄det duratiōi cul pe. nō quidē ex ꝑte actus. ſed ex ꝑte macule. qua durante manet reatus pene. ſꝫ acerbitas pene rn̄det grauitati cul pe. culpa autē que ē irreꝑabilis de ſe habet ꝙ ꝑpetuo du ret. ⁊ ideo debetur ei pena eterna. non autem ex parte ꝯuer ſionis habet infinitatem. ⁊ ideo non debet̉ ei ex hac ꝑte pe na infinita ẜm qͣntitatem. Ad quintum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ omne peccatum inducat reatum pene eterne Pena enī vt dictuꝫ ē ꝓportionatur culpe. ſꝫ pena eterna differt a tēporali ī infinitum. nullum autem peccatū dif ferre videtur ab altero in infinitū. cum omne peccatū ſit humanus actus qͦ infinitus eſſe nō pōt. cum ergo alicui peccato debeatur pena eterna ſicut dictū ē. videtur ꝙ nul li peccato debeat̉ pena tēporalis tm̄. ¶ Pre. peccatū ori ginale ē minimū peccatoꝝ. vnde ⁊ Augꝰ dicit in Ench. ꝙ mitiſſima pena eſt eoꝝ qui ꝓ ſolo peccato originali pu niunt̉. ſed peccato originali debet̉ pena ꝑpetua. nūqͣꝫ enī videbūt regnū dei pueri qui ſine baptiſmo deceſſerūt cuꝫ originali peccato. vt patet ꝑ id qd̓ dn̄s dicit Ioh. iij. Niſi quis renatus fuerit denuo non pōt videre regnū dei. ergo multo magis oīuꝫ aliorum peccatoruꝫ pena erit eterna. ¶ Pre. peccato nō debet̉ maior pena ex hoc ꝙ alteri pec cato adiūgitur. cum vtrūqꝫ peccatum ſuam habeat penā taxatam ẜm diuinam iuſticiā. ſed peccato veniali debetur pena eterna ſi cum mortali peccato inueniatur in aliquo dānato. quia in inferno nulla p̄t eſſe remiſſio. ergo pecca to veniali ſimpliciter debetur pena eterna. nulli ergo pec cato debet̉ pen a tēporalis. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Gregꝰ dicit in
O 2

Queſtio LXXXVII
iiij. dialogoꝝ. ꝙ quedam leuiores culpe poſt hanc vitam remittūtur. non ergo omnia peccata eterna pena puntun tur ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. peccatū cauſat reatum pene eterne. inqͣꝫtum irreꝑabiliter repugnat or dini diuine iuſticie. per hoc ſcꝫ ꝙ ꝯtrariatur ip̄i principio ordinis. qd̓ eſt vltimus finis. manifeſtū eſt autē ꝙ in qui buſdam peccatis ē quidē aliqua inordinatio. non tn̄ per ꝯtrarietatem ad vltimū finem. ſed ſolum circa ea q̄ ſunt ad finē. inqͣꝫtum plus vel minus debite eis intendit̉. ſal uato tamen ordine ad vltimū finem. puta cum homo ⁊ ſi nimis ad aliquā rem temporalem afficiatur. non tamen ꝓ ea vellet deum offendere aliquid contra preceptum eiꝰ faciendo. vnde huiuſmodi peccatis non debetur eterna pe na ſed tēporalis. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ peccata non difre runt in infinitum ex parte cōuerſionis ad bonum cōmu tabile in qͣ conſiſtit ſubſtantia actus. differunt autem in infinitum ex parte auerſionis. nā quedam peccata cōmit tūtur per auerſionem ab vltimo fine. quedaꝫ vero per in ordinationē circa ea que ſunt ad finem. finis autem vlti mus ab his que ſunt ad finem ī infinitum differt. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ peccato originali non debetur pena eterna ra tione ſue grauitatis. ſed rōne conditionis ſubiecti .ſ. hoīs qui ſine gratia īuenitur ꝑ quaꝫ ſola fit remiſſio pene. Et ſimiliter dd̓m eſt ad tertiū de veniali peccato. Eternitas enī pene non rn̄det quātitati culpe. ſꝫ irremiſſibilitati ip ſius. vt dictum eſt. Ad ſextum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ reatus pene non remaneat poſt peccatū. Re mota enī cauſa remouetur effectus. ſed peccatuꝫ ē cauſa reatꝰ pene. ergo remoto peccato ceſſat reatꝰ pene. ¶ Pre. peccatū remouetur per hoc ꝙ homo ad virtutem redit. ſꝫ virtuoſo non debetur pena. ſꝫ magis p̄mium. ergo remo to peccato non remanet reatus pene. ¶ Pre. pene ſunt medicine. vt dicitur in. ij. ethi. ſed poſtqͣꝫ aliquis eſt ab in firmitate curatus non adhibetur ſibi medicina. ergo re moto peccato non remanet debitum pene. ¶ Sꝫ contra eſt quod dicit̉. ij. Regū. xij. qd̓ Dauid dixit ad Nathan. Peccaui domino. dixitqꝫ Nathan ad Dauid. Dominꝰ quoqꝫ trauſtulit peccatū tuum. non morieris. verū tamē quia blaſfemare feciſti inimicos nomen domini. filiꝰ qui natus ē tibi morte morictur. punitur ergo aliquis a deo ctiam poſtqͣꝫ ei peccatuꝫ dimittitur. ⁊ ſic reatus pene eter ne remanet peccato remoto ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ī peccato duo poſſunt cōſiderari .ſ. actus culpe ⁊ macula ſequens. pla num eſt autem ꝙ ceſſante actu peccati remanet reatus ī omnibꝰ peccatis actualibus. actus enim peccati facit ho minem reum pene inqͣꝫtum tranſgreditur ordinem diui ne iuſticie. ad quem nen redit niſi ꝑ quandam recompē ſationem pene que ad equalitatem iuſticie reducit. vt ſcꝫ qui plus voluntati ſue indulſit qͣꝫ debuit contra manda tum dei agens ẜm ordinem diuine iuſticie aliquid cōtra illud qd̓ vellet ſimpliciter ſpontaneus vel inuitus pati atur. qd̓ etiam ī iniurijs hominibus factis obſeruatur. vt per recompenſationem pene reintegretur equalitas iuſti cie. vnde patet ꝙ ceſſante actu peccati vel iniurie illate. adhuc remanet debitum pene. Sed ſi loquamur de abla tione peccati qͣꝫtum ad maculam. ſic manifeſtū eſt ꝙ ma cula peccati ab anima auferri non poteſt. niſi ꝑ hoc ꝙ ani ma deo cōiungitur per cuius diſtantiā detrimentū ꝓprij nitoris incurrebat. qd̓ eſt macula vt ſupra dictū eſt. Con tungit̉ autē deo homo ꝑ voluntatē. vn̄ macula peccati ab
homine tolli non pōt niſi voluntas hoīs ordine, diuine iuſticie acceptet. vt ſcꝫ vel ipſe ſibi penam ſpontantꝰ aſſu mat in recōpenſationem culpe p̄terite. vel etiam a deo il latā patiēter ſuſtineat. vtroqꝫ enim modo pena rationeꝫ ſatiſfactionis habet. Pena autem ſatiſfactoria diminum aliquid de ratione pene. Eſt enim d̓ ratione pene ꝙ ſit cō tra volūtatem. non tamen vt nunc. et ꝑ hoc eſt volunta ria. vnde ſimpliciter eſt voluntaria. ẜm quid autem īuo luntaria. ſicut patet ex his que ſupra de voluntario ⁊ in uoluntario dicta ſunt. Dicendum eſt ergo ꝙ remota ma cula culpe poteſt quidem remanere reatus non pene ſim pliciter ſed ſatiſfactorie. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut ceſſan te actu peccati remanet macula. vt ſupra dictum eſt. ita etiam poteſt remanere reatus ẜm eādem rōnem vt diciū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ virtuoſo non debet̉ pena ſimpliciter poteſt tamen ſibi deberi pena vt ſatiſfactoria. quia hocip̄m ad virtuteꝫ ꝑtinet. vt ſauſfaciat pro his in quibꝰ offendit vel deum vel hominem ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ remota macula ſanatum eſt vulnus peccati qͣꝫtum ad voluntatem. Re quiritur autem adhuc pena ad ſanationem aliaꝝ virium aīe que ꝑ peccatū p̄cedens deordinate fuerūt. vt ſcꝫ ꝑ cō traria curent̉. Requiritur etiā ad reſtituendū equalitateꝫ iuſticie. ⁊ ad amouendū ſcandalū alioꝝ. vt edificentur ī pena qui ſunt ſcādalizati in culpa. vt patet ex exemplo de Dauid inducto. Ad ſeptimuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ nō oīs pena ſit ꝓpter aliquā culpā. Dicitur enī Ioh. ix. de ceco nato. Neqꝫ hic peccauit. neqꝫ parētes eiꝰ. vt naſceret̉ cecus. Et ſil̓iter videmus ꝙ multi pueri etiā baptizati graues penas patiunt̉. vtputa febres. demonū oppreſſiones. ⁊ multa hmōi. cum tn̄ in eis non ſit pecca tu poſtqͣꝫ ſunt baptizati. ⁊ anteqͣꝫ ſint baptizati non ē in eis plus de peccato qͣꝫ in alijs pueris. qui hec non patiun tur. non ergo oīs pena ꝓ peccato eſt. ¶ Pre. eiuſdē rati onis eſſe videtur ꝙ peccatores ꝓſperentur. ⁊ ꝙ aliqui in nocētes puniant̉. vtrūqꝫ autem in rebus hūanis frequē ter īuenimus Dicitur enim de iniquis in pͣs. In labore hoīuꝫ nō ſunt. ⁊ cum hominibus non flagellabuntur. Et Iob xxi. Impij viuūt. ſubleuati ſunt confortatiqꝫ diui tijs. Et Abachuc. jͣ. dicitur. Quare reſpicis cōtemptores ⁊ taces conculcante impio iuſtiorem ſe? non ergo omnis pena infligitur ꝓ culpa ¶ Pre. de chriſto dicitur. jͣ. Pe. ij. ꝙ peccatum non fecit. nec inuentus eſt dolus in ore eiꝰ ⁊ tamen ibidem dicitur ꝙ paſſus eſt ꝓ nobis. ergo non ſemꝑ pena a deo diſpenſat̉ ꝓ culpa. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ d̓r Iob. iiij. Quis vnqͣꝫ innocens perijt. aut qn̄ recti deleti ſunt. qͥnpotius vidi eos qui oꝑant̉ iniquitatem flāte deo perijſſe. Et Augꝰ dicit in primo retractationū. ꝙ oīs pe na iuſta ē ⁊ ꝓ peccato aliqͦ impedit̉. ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ ſicut iam dictū eſt. pena pōt dupliciter cōſiderari. ſimpliciter ⁊ inqͣꝫtum ſatiſfactoria. Pena quidē ſatiſfactoria ē quodā modo voluntaria. ⁊ quia contingit eos qui differunt in reatu pene eſſe vnuꝫ ẜm voluntatē vnione amoris. inde eſt ꝙ interdum aliquis qui non peccauit. penam volūta rius ꝓ alio portat. ſicut etiā in rebus hūanis videmus ꝙ aliquis ī ſe trāſfretat alterius debitū. Si vero loquamur de pena ſimpliciter ẜm ꝙ habet rōnem pene. ſic ſemꝑ ha bet ordinē ad culpam ꝓpriam. ſed qn̄qꝫ quidem ad culpā actualem. puta quādo aliquis vel a deo vel ab homine ꝓ peccato cōmiſſo punit̉. Qn̄qꝫ vero ad culpam originalē ⁊ hoc qͥdeꝫ vel princip aliter vel ꝯſequēter. Principaliter

Queſtio LXXXVIII
quidem pena originalis peccati eſt ꝙ natura humana ſi bi relinquitur deſtituta auxilio originalis iuſticie. ſed ad hoc conſequuntur omnes penalitates que ex defectu na ture in hominibus contingūt. Sciendū tamen ē ꝙ quā do aliquid videtur eſſe penale qd̓ tamen nō habet ſimpli citer rationem pene. Pena enim eſt ſpecies mali. vt ī pri mo dictum eſt. malum autem eſt priuatio boni. cum au tem ſint plura hominis bona .ſ. anime corporis ⁊ exterioꝝ rerū. ⁊ contingit interdum ꝙ homo patiatur detrimentū in minori bono. vt augeatur in maiori. ſicut cum patitur detrimentum pecunie ꝓpter ſanitatē corporis. vl ī vtro qꝫ horum ꝓpter ſalutem anime. et ꝓpter gloriaꝫ dei. ⁊ tūc tale detrimentum non eſt ſimpliciter malum hominis. ſꝫ ẜm quid. vnde non habet ſimpliciter rationem pene. ſed medicine. Nam ⁊ medici auſteras potiones ꝓpināt infir mis vt cōferant ſanitatem. ⁊ quia huiuſmodi non ꝓprie habent rationem pene. non reducuntur ad culpam ſicut ad cauſam. niſi ꝓ tanto quia hocip̄m ꝙ oportet humane nature medicinas penales exhibere. eſt ex corruptiōe na ture que eſt pena originalis peccati. In ſtatu enim inno centie non oportuiſſet aliquem ad ꝑfectuꝫ virtutis indu cere per penalia exercitia. vnde hocip̄m qd̓ eſt penale ī ta libus reducitur ad originalem culpam ſicut ad cauſam. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ huiuſmodi defectus eorum qui na ſcuntur. vel etiam puerorum. ſunt effectus et pene origi nalis peccati. vt dictum eſt. ⁊ manent etiam poſt baptiſ mum ꝓpter cauſaꝫ ſuꝑius dictam. ⁊ ꝙ non ſint equaliter in omnibus cōtingit ꝓpter nature diuerſitatem que ſibi relinquitur. vt ſupra dictum eſt. ordinātur tamē huiuſ modi defectus ẜm diuinam ꝓuidentiam ad ſalutem ho minū. vel eoꝝ qui patiūtur. vel aliorum qui penis admo nentur. ⁊ etiam ad gloriam dei. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ bona tē poralia ⁊ corporalia ſunt quideꝫ aliqua bona hominis. ſꝫ parua. bona vero ſpiritualia ſunt magna hominis bona. Pertinet igit̉ ad diuinā iuſticiā vt virtuoſis det ſpūalia bona. et de temporalibus bonis vel malis tantum det eis qͣꝫtum ſufficit ad virtutem. Ut enim Dionyſiꝰ dicit. viij ca. de di. no. diuine iuſticie eſt non emollire optimorum fortitudinem materialium donationibus. alijs vero hoc ipſum ꝙ temporalia dantur ī malum ſpiritualium cedūt vnde in pͣs concluditur. Ideo tenuit eos ſuperbia ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ xp̄s penam ſuſtinuit ſatiſfactoriam nō ꝓ ſuis ſed ꝓ noſtris peccatis. Ad octauum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ aliquis puniatur pro peccato alterius Dicit̉ enim Exo. xx. Ego ſum deus zelotes viſitans iniquitate: patrum in filios in tertiam ⁊ quartam generationē his qui oderunt me. ⁊ Matth. xxiij. dicitur. Vt veniat ſuper vos omnis ſanguis iuſtus qui effuſus eſt ſuper terram. ¶ Pre. iuſticia humana deriuatur a iuſticia diuina. ſed ẜm iuſticiam humanā aliquādo filij puniūtur pro parē tibus. ſicut patet in crimine leſe maieſtatis. ergo etiaꝫ ẜm diuinam iuſticiam vnus punit̉ ꝓ peccato alteriꝰ ¶ Pre. ſi dicatur filius non puniri pro peccato patris. ſed ꝓ pec cato ꝓprio. inqͣꝫtum imitatur maliciam paternam. nō ma gis hoc diceretur de filijs qͣꝫ de extraneis. qui ſimili pena puniuntur his quorum peccata īmitantur. non ergo vi detur ꝙ filij ꝓpeccatis ꝓprijs puniantur. ſed pro peccatis parentum. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicitur Ezechl. xviij. Fili us non portabit iniquitatem patris. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ ſi lo quamur de pena ſatiſfactoria que voluntarie aſſumitur.
cōtingit ꝙ vnꝰ portet penaꝫ alterius inqͣꝫtū ſunt quodā modo vnum ſicut iam dictum eſt. Si autem loquamur de pena ꝓ peccato inflicta inqͣꝫtum habet rationem pene. ſic ſolum vnuſquiſqꝫ ꝓ peccato ſuo punitur. quia actus peccati aliquid ꝑſonale eſt. Si autem loquamur de pe na que habet rationem medicine. contingit ꝙ vnus pu nitur ꝓ peccato alterius. Dictum eſt enim ꝙ detrimen ta corporalium rerum vel etiam ip̄ius corporis ſunt que dam penales medicine ordinate ad ſalutem anime. vnde nihil ꝓhibet talibus penis aliquem puniri pro peccato alterius. vel a deo vel ab homine. vtpote filiosʳ pro patri bus. ⁊ ſubditos ꝓ dominis inqͣꝫtum ſunt quedaꝫ res eo rum. ita tamen ꝙ ſi filius vel ſubditus eſt particeps cul pe huiuſmodi penalis defectus habetrationē pene quā tum ad vtrūqꝫ .ſ. eum qui punitur ⁊ eum pro quo punit̉ Si vero nō ſit particeps culpe. habet rationem pene qͣꝫtū ad eum pro quo punitur. qͣꝫtum vero ad euꝫ qui punitur rationem medicine tm̄. niſi per accidens inqͣꝫtum pecca to alterius conſentit. ordinatur enim ei ad bonum anime ſi patienter ſuſtineat. Pene vero ſpūales non ſunt me dicinales tm̄. quia bonum anime nō ordinatur ad aliud melius bonum. vnde in bonis anime nullus patit̉ detri mētum ſine culpa ꝓpria. ⁊ ꝓpter hoc etiam talibus penis vt dicit Hieronymꝰ in epl̓a ad Auitū. vnus non punit̉ ꝓ alio. quia inqͣꝫtum ad animam filius nō eſt res patris vn̄ ⁊ huiuſmodi cauſam dominus aſſignans dic̄ Ezech. xviij. Omnes aīe mee ſunt. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ vtrū qꝫ dictum videtur eſſe referendū ad penas tēporales vel corporales inqͣꝫtum filij ſunt quedam res parentum et ſucceſſores p̄deceſſorum vel ſi referātur ad penas ſpiritu ales. hoc dicitur ꝓpter imitationem cuſpe. vnde in Exo. additur. his qui oderunt me. Et in Marth. dicit̉. Et vos implete menſuram patrum veſtrorum. Dicit autem pu niri peccato patrum in filijs. quia filij in peccatis paren tum nutriti ꝓniores ſunt ad peccandum. tum ꝓpter con ſuetudinem. tum etiam ꝓpter exemplum patrum quaſi auctoritatem ſequentes. ſunt etiam maiori pena digni ſi penas patrum vidētes correcti nō ſunt. Adeo autem ac didit in tertiam ⁊ quartam generationem. quia tātū cō ſueuerunt homines viuere vt in tertiam ⁊ quartam gene rationem viderent. ⁊ ſic mutuo videre poſſunt ⁊ filij pec cata parentum ad imitandum. ⁊ patres tres penas filioꝝ ad dolendum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ pene ille ſunt corporales ⁊ temporales quas iuſticia humana vni ꝓ peccato alteriꝰ infligit. ⁊ ſunt remedia quedaꝫ vel medicine cōtra culpas ſequētes. vt vel ip̄i qui puniuntur. vel alij cohibeātur a ſi milibus culpis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ magis dicūtur puri ri pro peccatis alioꝝ ꝓpinqui qͣꝫ extranei. tum quia pena ꝓpinquorum quodāmodo redundat in illos qui peccaue runt. vt dictum eſt inqͣꝫtum filius ē quedam res patris. tum etiaꝫ quia ⁊ domeſtica exēpla ⁊ domeſtice pene ma gis mouent. vnde qn̄ aliquis nutritus eſt in peccatis pa rentum vehementius ea ſequitur. ⁊ ſi ex eoꝝ penis nō eſt deterritus. obſtinatior videtur. vnde et eſt maiori pena dignus. Queſtio LXXXVIII Einde quia pecca tum veniale ⁊ mortale diſtinguūt̉ ẜm reatū conſiderandum eſt de eis. Et primo conſide randum eſt de veniali ꝑ comꝑationeꝫ ad mortale. ſcd̓o de veniali ẜm ſe. Circa primum q̄runtur ſex. primo vtrum veniale peccatum cōuenienter diuidatur cōtra mortale.
O 3

Queſtio LXXXVIII
ſcd̓o vtrum diſtinguant̉ genere. tertio vtrum veniale pec catum ſit diſpoſitio ad mortale. quarto vtrū veniale pec catum poſſit fieri mortale. quinto vtrum circūſtantia ag grauans poſſit de veniali peccato facere mortale. ſexto vtꝝ peccatum mortale poſſit fieri veniale. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ veniale peccatum non ꝯuenienter diuidatur contra mortale. Dicit enī Augꝰ. xxij. li. contra Fauſtum. Peccatum eſt dictum vel factum vel cōcupitum contra legem eternam. ſed eſſe cōtra legem eternam dat peccato ꝙ ſit mortale. ergo omne peccatum ē mortale. non ergo peccatum veniale diuiditur cōtra mortale ¶ Pre. apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. x. Siue mandacaueritis ſiue biberitis ſi ue aliquid aliud facitis. omnia in gloriam dei facite. ſed contra hoc preceptum facit quicunqꝫ peccat. non enī pec catum fit ꝓpter gloriam dei. cum ergo facere cōtra p̄ceptū ſit peccatum mortale. videtur ꝙ quicunqꝫ peccat mortali ter peccet. ¶ Pre. quicūqꝫ amore alicui rei inheret ei vel ſicut fruens. vel ſicut vt ens. vt patet per Aug. in primo de doc. xp̄iana. ſed nullus peccās inheret bono cōmutabi li quaſi vtens. Non enim refert ip̄m ad bonum qd̓ nos beatos facit. quod ꝓprie eſt vti. vt Augꝰ dicit il idem. er go quicunqꝫ peccat fruitur bono cōmutabili. ſed frui re bus vtendis eſt humana peruerſitas. vt Augꝰ dicit ī li. lxxxiij. q. cum ergo peruerſitas peccatum mortale nomīet videt̉ ꝙ quicunqꝫ peccat mortaliter peccet Pre. qui cunqꝫ accedit ad vnuꝫ terminū ex hocipſo recedit ab alio ſed quicunqꝫ peccat accedit ad bonum cōmutabile. ergo recedit a bono in cōmutabili. ergo peccat mortaliter non ergo cōuenienter peccatum veniale contra mortale diui ditur. ¶ Sed contra eſt qḋ Augꝰ dicit in omel̓. vij. ſuꝑ Ioh. ꝙ crimen eſt qd̓ dānationem meretur. veniale aūt eſt qd̓ non meretur dānationem. Sed crimen nominat peccatum mortale. ergo veniale peccatum conuenienter diuiditur contra mortale ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqua ẜm ꝙ ꝓ prie accipiunt̉ nō videntur eſſe oppoſita. que ſi metapho rice accipiant̉ opponi inueniuntur. ſicut ridere non oppo nitur ei qd̓ eſt areſcere. ſꝫ ẜm ꝙ ridere metaphorice de pra to dicitur ꝓpter eius floritionem ⁊ virorem. opponitur ei qd̓ eſt areſcere Similiter ſi mortale ꝓprie accipiatur ꝓut refertur ad mortem corꝑalem. non videtur oppoſituꝫ ha bere cum veniali. nec ad idem genus ꝑtinere. Sꝫ ſi mor tale accipiatur metaphorice ẜm ꝙ dicitur in peccatis. mor tale opponitur ei qd̓ eſt veniale. Cum enim peccatuꝫ ſit quedam infirmitas anime. vt ſupra habitum eſt. pecca tum aliqd̓ mortale dicitur ad ſimilitudineꝫ morbi. dicit̉ mortalis ex eo ꝙ inducit defectum irreꝑabilem ꝑ de ſtitu tionem alicuius principij. vt dictum eſt. Principiū au tem ſpūalis vite que eſt ẜm virtuteꝫ. eſt ordo ad vltimū finem. vt ſupra dictum eſt. qui quidem ſi deſtitutus fue rit reꝑari non poteſt per aliqd̓ principium intrinſecum. ſed ſolum ꝑ virtutem diuinaꝫ. vt ſupra dictum eſt. quia inordinatiōes eoꝝ que ſunt ad finē reparant̉ ex fine. ſicut error qui accidit circa ꝯcluſiones per veritatē principioꝝ Defectus ergo ordinis vltimi finis nō pōt ꝑ aliquid ali ud reꝑari qd̓ ſit principalius ſicut nec error qui eſt circa principia. ⁊ hmōi peccata dicunt̉ mortalia quaſi irreꝑa bilia. Peccata autem q̄ habēt inordinationeꝫ circa ea q̄ ſunt ad finem ꝯſeruato ordine ad vluimum finē repara bilia ſunt. ⁊ hec dicuntur venialia. Tunc enī peccatum ve niam habet quando reatus pene tollit̉. qui ceſſat ceſſant
peccato. vt dictum ē. ẜm hoc ergo mortale ⁊ veniale oppo nūtur. ſicut reparabile ⁊ irreparabile. ⁊ hoc dico ꝑ princi pium īterius. non aūt per cōꝑationem ad virtuteꝫ diui nam. que omnē morbum ⁊ corporalem ⁊ ſpūalem poteſt reparare. ⁊ ꝓpter hoc veniale peccatum ꝯue niēter diuidi tur cōtra mortale. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ diuiſio peccati in veniale ⁊ mortale non eſt diuiſio generis ī ſpeciēs q̄ eqͣli ter participant rōnem generis. ſed anologi in ea de quibꝰ p̄dicatur ẜm prius ⁊ poſterius. ⁊ ideo ꝑfecta ratio pecca ti quā Augꝰ ponit cōuenit peccato mortali. Peccatū au tem veniale dicitur peccatum ẜm rōnem imperfectam et in ordine ad peccatum mortale. ſicut accidēs dicitur ens in ordine ad ſubſtātiam ẜm imꝑfectam rationem entis. non enī eſt contra legem. quia venialiter peccans non fa cit qd̓ lex ꝓhibet. nec p̄termittit id ad qd̓ lex per p̄ceptum obligat. ſed facit p̄ter legem. quia non obſeruat modū ra tionis quem lex intēdit. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illud preceptū apl̓i eſt affirmatiuū. vnde non obligat ad ſemꝑ. ⁊ ſic non facit contra hoc p̄ceptum. quicunqꝫ non actu refert ī glo riam dei omne qd̓ facit. Sufficit ergo ꝙ aliquis habitu aliter referat ſe ⁊ omnia ſua in deum ad hoc ꝙ nō ſemper mortaliter peccet. cum aliquē actum non refert in gloriaꝫ dei actualiter. Ueniale autem peccatū non excludit habi tualē ordinationē actus humani in gloriaꝫ dei. ſed ſolū actualem. qꝛ non excludit charitatem que habitualiteror dinat in deum. vnde non ſequitur ꝙ ille qui peccat veni aliter peccet mortaliter ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ille qui peccat ve nialiter inheret bono tēporali. non vt fruēs. qꝛ non conſti tuit in eo finem. ſed vt vtens referens in deum non actu ſed habitu. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ bonum cōmutabile nō ac cipitur vt terminus ꝯtrapoſitus incōmutabili bono. niſi quando cōſtituitur in eo finis. qd̓ enim eſt ad finem nō habet rationem termini. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ peccatum veniale ⁊ mortale nō differant ge nere. ita ſcꝫ ꝙ aliqd̓ ſit peccatum mortale ex genere. ⁊ ali qd̓ deniale ex genere. Bonum enī et malum ex genere in actibus humanis accipit̉ ꝑ cōꝑationem ad materiā ſiue ad obiectū. vt ſupra dictū ē. ſed ẜm quodlibet obiectū vel materiam ꝯtingit peccare mortaliter ⁊ venialiter. quodl bet enī bonum cōmutabile pōt homo diligere. vel infra de um quod eſt peccare venialiter. vel ſupra deū quod ē pec care mortaliter. ergo peccatū veniale ⁊ mortale non diffe runt genere. ¶ Pre. ſicut dictum ē ſupra peccatum mor tale dicitur qd̓ ē irreparabile. peccatum autē veniale qd̓ ē reparabile. ſed eſſe irreꝑabile conuenit peccato qd̓ fit ex malicia. qd̓ ẜm quoſdam irremiſſibile dicitur. eſſe auteꝫ reꝑabile ꝯuenit peccato qd̓ fit ꝑ infirmitatē vel ignoran tiam. qd̓ dicit̉ remiſſibile. ergo peccatū mortale ⁊ veniale differunt ſicut peccatū qd̓ eſt ex malicia cōmiſſum. vel ex infirmitate ⁊ ignorātia. ſꝫ ẜm hoc non differūt peccata ge nere ſed cauſa. vt ſupra dictū eſt. ergo peccatū veniale et mortale non differunt genere. ¶ Pre. ſupra dictū eſt ꝙ ſubiti motus tam ſenſualitatis qͣꝫ rōnis ſunt peccata ve nialia. ſed ſubiti motus inueniuntur in quolibet peccati zenere. ergo non ſunt aliqua peccata venialia ex genere ¶ Sed contra ē ꝙ Augꝰ in ſermone de purgatorio. enu merat quedā genera peccatoꝝ venialium. et quedam ge nera peccatoꝝ mortalium. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ peccatum veni ale a venia dicitur. Poteſt igitur aliqd̓ peccatū dici veni ale vno mō. qꝛ eſt veniam ꝯſecutum. ⁊ ſic dicit Ambro.

Queſtio LXXXVIII
ꝙ omne peccatū ꝑ penitentiaꝫ fit veniale. et hoc d̓r venia le ex euentu. Alio modo dicitur veniale quia non habet in ſe vnde veniā non conſequatur vel totaliter. vel in parte. in ꝑte quidē ſicut cum habet in ſe aliquid diminuēs cul pam. vt cum fit ex infirmitate vel ignorantia. ⁊ hoc dicit̉ veniale ex cauſa. in toto autem ex eo ꝙ nō tollit ordinē ad vltimū finem. vnde non meretur penam eternam. ſꝫ tē poralem. ⁊ de hoc veniali ad p̄ſens intēdimus. de primis enī duobꝰ conſtat ꝙ non habent genus aliqd̓ determina tum. ſed veniale tertio modo dictum poteſt habere genꝰ determinatum. ita ꝙ aliqd̓ peccatum dicatur veniale ex genere. ⁊ aliqd̓ mortale ex genere. ẜm ꝙ genus vel ſpeci es actus determinantur ex obiecto. Cum enī volūtas fer tur in aliquid qd̓ ẜm ſe repugnat charitati per quā homo ordinatur in vltimuꝫ fine. illud peccatum ex ſuo obiecto habet ꝙ ſit mortale. vnde ē mortale ex genere. ſiue ſit cō tra dilectionem dei ſicut blaſfemia. ꝑiurium. ⁊ huiuſmo di. ſiue cōtra dilectionem ꝓximi. ſicut homicidium. adul terium. ⁊ ſimilia. vn̄ hmōi ſunt peccata mortalia ex ſuo genere Quandoqꝫ vero voluntas peccantis fertur in id qd̓ in ſe cōtinet quandam inordinationem. non tamē cō trariatur dilectioni dei ⁊ ꝓximi. ſicut verbum ocioſum. ri ſus ſuꝑfluus. ⁊ alia huiuſmodi. ⁊ talia ſunt peccata veni alia ex ſuo genere. vt ſupra habitum eſt. quia actus mora les recipiunt rationem boni ⁊ mali. non ſolū ex obiecto. ſꝫ etiam ex aliqua diſpoſitione agentis. vt ſupra habituꝫ ē. Contingit quādoqꝫ ꝙ id qd̓ eſt peccatuꝫ veniale ex gene re ratione ſui obiecti fit mortale ex parte agentis. vel quia in eo conſtituit finem vltimū. vel quia ordinat ipſuꝫ ad aliquid qd̓ eſt peccatum mortale ex genere. puta cum ali quis ordinat verbum ocioſum ad adulterium cōmitten dum. Similiter etiam ex ꝑte agentis contingit ꝙ aliqd̓ peccatuꝫ qd̓ ex ſuo genere eſt mortale fit veniale ꝓpter hoc ſcꝫ ꝙ actus eſt imꝑfectus. id eſt. non deliberatus ratione que ē principium ꝓprium mali actus. ſicut ſupra dictum eſt de ſubditis motibus infidelitatis. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ex hocipſo ꝙ aliqͦs eligit id qd̓ repugnat diuine chari tati. conuincitur p̄ferre illud charitati diuine ⁊ per conſe quens plus amare ip̄m qͣꝫ deum. ⁊ ideo aliqua peccata ex genere que de ſe repugnāt charitati. habent ꝙ aliquid di ligatur ſupra deū. ⁊ ſic ſunt ex genere ſuo mortalia ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit d̓ peccato veniali ex cauſa. Ad iij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit d̓ peccato qd̓ eſt veniale ꝓpter imꝑec tionem actus. Ad tertium ſic proceditur Uidetur ꝙ peccatuꝫ veniale non ſit diſpoſitio ad morta le. Unum enim oppoſitum non diſponit ad aliud. ſꝫ pec catum veniale ⁊ mortale ex oppoſito diuidunt̉. vt dictum eſt. ergo peccatum veniale non eſt diſpoſitio ad mortale Pre. actus diſponit ad aliquid ſimile ī ſpecie ſibi. vn̄ in. ij. ethi. dicitur ꝙ ex ſimilibus actibus generātur ſimi les diſpoſitiones ⁊ habitus. ſed peccatum mortale et ve niale differunt genere ſeu ſpecie. vt dictum eſt. ergo pec catum veniale non diſponit ad mortale. ¶ Pre. ſi pecca tū dicatur veniale qd̓ diſponit ad mortale. oportebit ꝙ quecunqꝫ diſponunt ad mortale peccatuꝫ ſint peccata ve malia. ſed omnia bona opera diſponūt ad peccatum mor tale. Dicit enim Augꝰ in regula ꝙ ſuꝑbia bonis operibꝰ inſidiatur vt pereant. ergo etiam bona opera erunt pecca ta venialia. qd̓ eſt incōueniens. ¶ Sed contra eſt qd̓ di citur Ecc̄. xviij Qui ſpernit minima paulatim defluit. ſꝫ
ille qui peccat venialiter videtur minima ſpernere. ergo paulatim diſponitur ad hoc ꝙ totaliter defluat ꝑ peccatuꝫ mortale ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ diſponens eſt quodāmodo cauſa vnde ẜm duplicem modum cauſe eſt duplex diſpoſitiōis modus. Eſt enim cauſa quedam mouens directe ad effe ctum. ſicut calidum calefacit. eſt etiam ibi cauſa indirecte mouens remouendo ꝓhibens. ſicut remouens colūnam dicitur remouere lapidem ſuꝑpoſitum. ⁊ ẜm hoc actꝰ pec cati dupliciter ad aliquid diſponit. Uno quidem modo directe. ⁊ ſic diſponit ad actum ſimilem ẜm ſpeciē. ⁊ hoc modo primo ⁊ ꝑ ſe peccatum veniale ex genere non diſpo nit ad mortale ex genere cuꝫ differant ſpecie. ſed per hu nc modum peccatum veniale poteſt diſponere per quandā conſequentiam ad peccatum qd̓ eſt mortale ex parte agē tis. augmētata enī diſpoſitione vel habitu per actus pec catorum venialium. in tantū poteſt libido peccādi creſce re ꝙ ille qui peccat finem ſuum conſtituit in peccato ve niali Naꝫ vnicuiqꝫ habenti habitum inqͣꝫtum huiuſmo di. finis eſt operatio ẜm habitum. ⁊ ſic multotiens pecca do venialiter diſponetur ad peccatum mortale. Alio mo do actus humanus diſponit ad aliquid remouendo ꝓhi bens. ⁊ hoc modo peccatū veniale ex genere poteſt diſpo nere ad mortale peccatum ex genere. qui enim peccat ve nialiter ex genere pretermittit aliqueꝫ ordinem. ⁊ ex hoc. ꝙ conſueſcit voluntatem ſuam in minoribus debito or dini non ſubijcere. diſponitur ad hoc ꝙ etiam volunta tem ſuam non ſubijciat ordini vltimi finis eligēdo id qd̓ eſt peccatum mortale ex genere. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pec catum veniale ⁊ mortale nō diuiduntur ex oppoſito ſicut due ſpecies vnius generis vt dictuꝫ eſt. ſed ſicut accidēs contra ſubſtantiam diuiditur. vnde ſicut accidens poteſt eſſe diſpoſitio ad formam ſubſtantialem. ita ⁊ veniale pec catum ad mortale. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ peccatū veniale nō eſt ſimile mortali in ſpecie. eſt tamen ſimile ei in genere. inqͣꝫtum vtrūqꝫ importat defectum debiti ordinis. lꝫ ali ter ⁊ aliter vt dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ opus bonum non eſt ꝑ ſe diſpoſitio ad mortale peccatum. poteſt tamē eſſe materia. vel occiſio peccati mortalis ꝑ accidēs. ſꝫ pec catum veniale ꝑ ſe diſponit ad mortale. vt dictum ē. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ peccatum veniale poſſit fieri mortale Dicit enim Augꝰ exponens illud Ioh. Qui incredulus ē filio non videbit vitam. peccata minima. id eſt. venialia. ſi ne gligantur occidunt. ſed ex hoc dicitur peccatum mortale quia ſpūaliter occidit animam. ergo peccatuꝫ veniale po teſt fieri mortale. ¶ Pre. motus ſenſualitatis ante ꝯſen ſum rationis eſt peccatum veniale. poſt conſenſum vero eſt peccatum mortale. vt ſupra dictum eſt. ergo peccatuꝫ veniale poteſt fieri mortale. ¶ Pre. peccatum veniale ⁊ mortaſe differunt ſicut morbus curabilis ⁊ incurabilis. vt dictum eſt. ſed morbus curabilis poteſt fieri incurabi lis. ergo peccatum veniale poteſt fieri mortale. ¶ Pre. diſpoſitio poteſt fieri habitus. ſed peccatuꝫ veniale eſt di ſpōſitio ad mortale. vt dictum eſt. ergo veniale peccatum poteſt fieri mortale. ¶ Sed contra ea que differunt ī in finitum non trāſmutantur in inuicem. ſed peccatuꝫ mor tale ⁊ veniale differunt in infinitum. vt ex predictis ptꝫ. ergo veniale nō pōt fieri mortale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ pecca tum veniale fieri mortale poteſt tripliciter intelligi. Uno modo ſic ꝙ idē actus numero primo ſit peccatū veniale ⁊ poſtea mortale. ⁊ hoc eē nō pōt. qꝛ peccatū prꝭ aliter
O 4

Queſtio LXXXVIII
conſiſtit in actu voluntatis ſicut et ouilibet actus moral̓ vnde non dicitur vnus actus moraliter ſi voluntas mu tetur. qͣꝫuis et iam actio ẜm naturam ſit cōtinua. Si an tem voluntas non mutetur nō poteſt eſſe ꝙ de veniali fi at mortale. Alio modo poteſt intelligi vt id quod eſt ve niale ex genere fiat mortale. et hoc quidem poſſibile ē in qͣꝫtum cōſtituitur in eo finis. vel inqͣꝫtū refertur ad mor tale peccatum ſicut ad finem. vt dictum ē. Tertio modo poteſt intelligi ita ꝙ multa venialia peccata conſtituant vnum peccatum mortale. ꝙ ſi ſic intelligatur ꝙ ex mul tis peccatis venialibus ītegraliter conſtituatur vnuꝫ pec catum mortale. falſum eſt. non enim omnia peccata veni alia de mundo poſſunt habere tantū de reatu quātū vnū peccatum mortale. quod patet ex parte durationis. quia peccatum mortale habet reatum pene eterne. peccatum autem veniale reatum pene temporalis. vt dictum ē. Pa tet eriam ex parte pene damni. quia peccatū mortale me retur caxentiam viſionis diuine. cui nulla alia pena com parari poteſt. vt Chryſo. dicit. Patet etiaꝫ ex parte pe ne ſenſus qͣꝫtum ad ermem conſcientie. lꝫ forte qͣꝫtum ad penam ignis non ſint improportionabiles pene Si vero intelligatur ꝙ multa peccata venialia faciunt vnū mor tale diſpoſitiue. ſic verum ē ſicut ſupra oſtenſum eſt. ẜm duos modos diſpoſitionis quo peccatum veniale diſpo nit ad mortale. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ Augꝰ loquitur in il lo ſenſu ꝙ ml̓ta peccata venialia diſpoſitiue cauſant mor tale. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ille idem motus ſenſualitatis qui preceſſit conſenſum rationis nunqͣꝫ fiet peccatum morta le. ſed ipſe actus rōnis ꝯſentientis ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ mor bus corꝑalis non eſt actus. ſed diſpoſitio quedam ꝑma nens. vnde eadem manens poteſt mutari. ſed peccatū ve niale eſt actus tranſiens qui reſumi non poteſt. ⁊ qͣꝫtum ad hoc nō eſt ſil̓e. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ diſpoſitio que fit ha bitus eſt ſicut imꝑfectum in eadeꝫ ſpecie. ſicut imꝑfecta ſcientia dum ꝑficitur fit habitus. ſed veniale peccatū eſt diſpoſitio alterius generis. ſicut accidens ad formā ſub ſtantialem in quam nunqͣꝫ mutatur. Ad quintum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ circumſtantia poſſit de veniali peccato facere mortale. Dicit enim Augꝰ in ſermone de purgatorio. ꝙ ſi diu tenetur iracundia ⁊ ebrietas ſi aſſidua ſit. tranſent in numerum peccatorū mortalium. ſed ira ⁊ ebrietas nō ſunt ex ſuo genere peccata mortalia. ſꝫ venialia. alioquin ſemper eſſent mortalia. ergo circūſtantia facit peccatum veniale eſſe mortale. ¶ Pre. magiſter dicit. xxiiij. diſ. ſe cundi li. ſententiaꝝ. ꝙ delectatio ſi ſit moroſa eſt peccatuꝫ mortale. ſi autem non ſit moroſa eſt peccatum veniale. ſꝫ moroſitas eſt quedam circūſtantia. ergo circumſtantia fa cit de peccato veniali mortale. ¶ Pre. plus differūt ma lum ⁊ bonum qͣꝫ veniale peccatum ⁊ mortale quorū vtrū qꝫ eſt in genere mali. ſed circumſtantia facit de actu bono malum. ſicut patet cum quis dat elemoſynam ꝓpter ina nem gͦoriam. ergo multo magis poteſt facere de peccato veniali mortale. ¶ Sed contra eſt ꝙ cum circumſtantia ſit accideris. quātitas eius non poteſt excedere qͣꝫtitatem ip̄ius actus quem habet ex ſuo genere. ſemper enim ſub iectum p̄eminet accidenti. ſi igitur actus ex ſuo genere ſit peccatum venialenon poterit per circūſtantiam fieri pec catum mortale. cū peccatū mortale in infinitūⁱ quodam/ modo excedat qͣꝫtitateꝫ venialis. vt ex d̓ictis ptꝫ. ¶ Rn̄. ddm ſicut ſupra dictum eſt. cum de circumſtantijs ageretur circumſtantia inqͣꝫtum huiuſmodi eſt accidens mora lis actus. contingit tam en circūſtantiam accipi vt differē tiam ſpecificam actus moralis. et tunc amittit rationem circūſtantie. ⁊ conſtituit ſpeciem moralis actus. hoc aūt contingit in peccatis quando circumſtantia addit defor mitatem alterius generis. ſic ut cum aliquis accedit ad nō ſuam. eſt actus deformis deformitate oppoſita caſtitati. ſed ſi accedat ad non ſuam que eſt alterius vxor addit̉ de formitas oppoſita iuſticie. contra quā eſt vt aliquis vſur pet rem alienam. ⁊ ẜm hoc huiuſmodi circūſtantia conſti tuit nouam ſpeciem peccati que dicitur adulterium. im poſſibile ē autem ꝙ circum ſtātia de peccato veniali faci at mortale niſi afferat deformitateꝫ alterius generis. Di ctum ē enī ꝙ peccatuꝫ veniale habet deformitatem per hoc ꝙ importat deordinationem circa ea que ſunt ad ſinē peccatum autē mortale habet deformitatem ꝑ hoc ꝙ im portat deordinationē reſpectu vltimi finis. vnde manife ſtum ē ꝙ circūſtantia non poteſt de veniali peccato facere mortale manens circūſtantia. ſed ſolum tunc quādo trāſ fertur in aliam ſpeciē. ⁊ fit quodāmodo differentia ſpeci fica moralis actus. ¶ Ad. j ergo dd̓m ꝙ diuturnitas nō ē circūſtantia trahens in aliam ſpeciem. ſimiliter nec fre quentia. vel aſſiduitas niſi forte ꝑ accidens ex aliquo ſu peruenienti. Non enim aliquid acquirit nouam ſpeciem ex hoc ꝙ multiplicatur vl̓ procellat̉. niſi forte in actu pro ce lato vel multiplicato ſuꝑueniat aliqͥd quod variet ſpe dem. puta inobedientia vel ꝯtemptus. vel aliquid huiuſ modi. Dicenduꝫ ergo ꝙ cum ira ſit motus animi ad no cendum proximo ſi ſit tale nocumentuꝫ in qd̓ tēdit motꝰ ire. qd̓ ex genere ſuo ſit peccatū mortale ſicut homicidiū. vel furtum. talis ira ex genere ſuo eſt peccatum mortale. ſed ꝙ ſit peccatum veniale habet ex imperfectione actus inqͣꝫtur ē motus ſubitus ſenſua itatis. ſi vero ſit diutur na redit ad naturam ſui generis per conſenſum rationis Si vero nocumentuꝫ in qd̓ tendit motus ire eſſet veni ale ex genere ſuo. puta cum aliquis in hoc iraſcitur ꝯtra aliquem ꝙ vult ei dicere aliqd̓ verbum leue et iocoſum qd̓ modicum ipſum contriſtet. non erit ira peccatuꝫ mor tale qͣꝫtumcūqꝫ ſit diuturna. niſi forte ꝑ accidens. puta ſi ex hoc genere ſcandalum oriatur. vel ꝓpter aliquid huiuſ modi. De ebrietate vero dd̓m ē ꝙ ẜm ſuam rationeꝫ ha bet ꝙ ſit peccatuꝫ mortale. ꝙ enī homo abſqꝫ neceſſitate reddat ſe impotentē ad vtendum ratione per quā homo ī deum ordinatur. ⁊ multa peccata occurrētia vitet. ex ſola voluꝑtate vini expreſſe cōtrariatur virtuti. ſed ꝙ ſit pec catum veniale contingit ꝓpter ignorantiam quandā. vl̓ infirmitatem. puta cuꝫ homo neſcie virtutem vini aut ꝓ priam debilitatem. vnde non putat ſe inebriari. tunc enī nō imputatur ei ebrietas ad peccatum. ſed ſolum ſuper abundantia potus. ſed quando frequenter inebriatur. nō poteſt per hanc ignorantiam excuſari quin videat̉ volun tas eius eligere magis pati ebrietateꝫ qͣꝫ abſtinere a vino ſuperfluo. vn̄ redit peccatū ad ſuā naturā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ delectatio moroſa non d̓r eſſe peccatū mortale niſi ī his que ex ſuo genere ſunt peccata mortalia. In quibꝰ ſi de lectanio non moroſa ſit peccatum veniale eſt ex imperfe ctione actus. ſicut ⁊ de ira dictū eſt. dicitur enim ira diu turna et delectatio moroſa propter approbationem ratio nis deliberanus. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ circumſtantia non fa cit de bono actu malum niſi conſtituens ſpeciē peccati. vt ſupra etiam habitum eſt.

LXXXIX Queſtio
Ad ſextum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ peccatum mortale poſſit fieri veniale. Equa liter enim diſtat peccatum veniale a mortali. ⁊ ecōuerſo ſed peccatum veniale fit mortale. vt dictum eſt. ergo etiaꝫ peccatum mortale poteſt fieri veniale. ¶ Preterea pec catum veniale ⁊ mortale ponuntur differentie ẜm hoc ꝙ peccās mortaliter diligit creaturam plus qͣꝫ deuꝫ. peccas aūt venialiter diligit creaturā infra deū. ꝯtingit aūt ꝙ ali quis cōmittēs id qd̓ eſt ex genere ſuo peccatū mortale di ligat creaturam infra deum. puta ſi aliquis neſciens for nicationem ſimplicem eſſe peccatum mortale et cōtrariā diuino amori fornicetur. ita tamen ꝙ ꝓpter diuinū amo rem paratus eſſet fornicationē p̄termittere ſi ſciret forni cando ſe cōtra diuinum amorem agere. ergo peccabit ve nialiter. ⁊ ſic peccatum mortale p̄t veniale fieri ¶ Pre. ſicut dictum eſt. plus differt bonum a malo qͣꝫ veniale a mortali. ſed actus qui eſt de ſe malus poteſt fieri bonus. ſicut homicidium pōt fieri actus iuſticie. patet in iudice qui occidit latronem. ergo multo magis peccatum morta le pōt fieri veniale. ¶ Sed contra eſt ꝙ eternum nunqͣꝫ pōt fieri temporale. ſed peccatum mortale meretur penaꝫ eternam. peccatum autem veniale temporalem penaꝫ. er go peccatū mortale nunqͣꝫ pōt fieri veniale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ veniale ⁊ mortale differunt ſicut perfectum ⁊ imperfe ctum in genere peccati. vt dictum eſt. Imꝑ fectum autē per aliquam additionem pōt ad perfectionem venite. vn̄ ⁊ veniale per hoc ꝙ additur ei deformitas pertinēs ad ge nus peccati mortalis. efficitur mortale. ſicut cum aliquis dicit verbum ocioſum vt fornicetur. ſed id qd̓ eſt ꝑfectū non poteſt fieri imperfectum per additionem. ⁊ ideo pec catum mortale non fit veniale per hoc ꝙ additur ei ali qua deformitas pertinens ei ad genus peccati venialis. non enī diminuitur peccatum eius qui fornicatur vt di cat verbum ocioſum. ſed magis aggrauatur ꝓpter defor mitatem adiunctam. Poteſt tamē id quod eſt ex genere mortale eſſe veniale ꝓpter imperfectionem actus. qꝛ non ꝑfecte pertingit ad rationem actus mortalis. cum non ſit deliberatus ſed ſubditus. vt ex dictis patet. ⁊ hoc fit ꝑ ſub tractionem quandam. ſcꝫ deliberate rationis. ⁊ quia a ra tione deliberata habet ſpeciem moralis actus. inde eſt ꝙ per talem ſubtractionem ſoluitur ſpecies. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ veniale differta mortali ſicut imperfectum a per fecto. vt puer a viro. fit autem ex puero vir. ſed non con uertitur. vnde ratio non cogit ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſi ſit talis ignorantia que peccatum omnino excuſet. ſicut eſt furio ſi vel amentis. tunc ex tali ignorantia fornicationem cō mittens nec venialiter nec mortaliter peccat. Si vero ſit ignorantia non īuincibilis. tunc ignorantia ipſa ē pecca tum. ⁊ continet in ſe defectum diuini amoris. inqͣꝫtum ne gligit homo addiſcere ea ꝑ que poteſt ſe in diuino amore conſeruare ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit in libro con tra mendacium. Ea que ſunt ẜm ſe mala nullo fine bene fieri pn̄t. homicidiū autē ē occiſio innocetꝭ. ⁊ hoc nll̓o mō bn̄ fieri p̄t. ſꝫ iudex q̇ occidit latroneꝫ. vel miles qͥ occidit hoſtē rei publice. nō appeſtantur homicide. vt Augꝰ dicit in libro de libero arbitrio. ¶ Queſtio LXXXIX Einde conſideran dum eſt pe peccato veniali ẜm ſe. ⁊ circa hoc queruntur ſex. primo vtrum peccatum venia le cauſet maculam in anima. ſcd̓o de diſtinctione peccati
venialis ꝓut figuratur per lignum fenum ⁊ ſtipulam .jͣ. Coꝝ. iij. tertio vtꝝ hō in ſtatu īnocentie potuerit peccare venialiter. quarto vtrū angelus bonus vel malus poſſit peccare venialiter. quinto vtrum primi motus infideliū ſint peccata venialia. ſexto vtrū veniale poſſit eſſe in aliqͦ ſimul cum ſolo peccato originali. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ peccatum veniale cauſei maculam in anima Dicit enī Augꝰ in libro de penitentia. ꝙ peccata venialia ſi multiplicētur. decorē noſtrū ita exterminant. vt a cele ſtis ſponſi amplexibus nos ſeparēt. ſed nihil aliud ē ma cula qͣꝫ detrimentū decoris ergo peccata venialia cauſant maculā ī aīa ꝓpter inordinationē actus. ⁊ affectꝰ ip̄iꝰ pec cātis. ſꝫ ī peccato veniali ē quedā deordinatio actꝰ ⁊ affe ctus ergo peccatū veniale cauſat maculā in aīa. ¶ Pre. macula aīe cauſat̉ ex ꝯtractu rei tꝑalis ꝑ amorē. vt ſupra dictum ē. ſed ī peccato veniali aīa in ordinato amore ꝯtin git rem tꝑalem. ergo peccatū veniale inducit maculaꝫ in aīa. ¶ Sed contra ē ꝙ d̓r Ephe. v. Ut exhiberet ip̄e ſibi glorioſam eccl̓iam nō habētē maculā aut rugā. glo. i. ali qd̓ peccatū crimīale. ergo ꝓpriū peccati mortalisⁱ eē videt̉ ꝙ maculā in aīa cauſet. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex dictis ptꝫ macula importet detrimētū nitoris ex aliqͦ cōtractu. ſicut in corꝑalibꝰ ptꝫ. ex quibꝰ ꝑ ſimilitudinem nomē macule ad aīaꝫ trāſfertur. Sicut autē in corpore ē duplex nitor. vnꝰ qͥdeꝫ ex ītrinſeca diſpoſitione mēbroꝝ ⁊ coloris. Aliꝰ aūt ex exteriori claritate ſuꝑueniēte. Ita etiā ī aīa eſt du plex nitor. Unus quidē habitualis qͣſi intrinſecꝰ. Alius aūt actualis qͣſi exterior fulgor. peccatū aūt veniale impe dit quidē. nitorē actualē. nō tn̄ habitualē. qꝛ nō excludit neqꝫ diminuit habitū charitatis ⁊ aliaꝝ virtutū. vt infra patebit. ſꝫ ſolū impedit eoꝝ actū. macuīa aūt importat ali quid manēs in re maculata. vn̄ magis videt̉ ꝑtinere ad detrimētū habitualis nitoris qͣꝫ actualis. vn̄ ꝓprie loquē do peccatū veniale nō cauſat maculā in aīa. ⁊ ſi alicubi di cat̉ maculaꝫ inducere. hoc eſt ẜm quid inqͣꝫtum impedit nitorem qui eſt ex actibꝰ virtutum. ¶ Ad. jͣ ergo dd̓m ꝙ Augꝰ loquitur in eo caſu in quo multa peccata venialia diſpoſitiue inducunt ad mortale. aliter auteꝫ non ſepara rent ab amplexū celeſtis ſponſi ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ inordina tio actus in peccato mortali corrumpit habitum virtutis non autem in peccato veniali. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in pecca to mortali anima per amorem contingit rem temporaleꝫ quaſi finem. ⁊ per hoc totaliter impeditur influxus ſplen doris gratie qui ꝓuenit in eos qui deo adherēt vt vltimo fini per charitatem. ſed in peccato veniali nō adheret ho mo creature tanqͣꝫ fini vltimo. vnde non eſt ſimile. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ incōueniēter pctā venialia ꝑ lignū fenū ⁊ ſtipu lā deſignēt̉. Lignū enī fenū ⁊ ſtipulā dicunt̉ ſuꝑedificari ſpūali fūdamēto. ſꝫ pctā venialia ſūt p̄terſ pūale edificiū. ſicut etiā q̄libet falle opiniōes ſūt p̄ter ſciētiā. gͦ pctā veni alia nō ꝯueniēter deſignāt̉ ꝑ lignū fenū ⁊ ſtipulā ¶ Pre. ille qͥ edificat lignū fenū ⁊ ſtipulā. ſic ſaluꝰ erit qͣſi ꝑ ignē ſed quādoqꝫ ille q̄ cōmitut peccata venialia nō erit ſalu etiā per ignē. puta cuꝫ peccata venialia inueniūtur in eo qui decedit cū pctō mortali. ergo incōueniēter ꝑ lignū fe num ⁊ ſtipulam peccata venialia deſignant̉. ¶ Pre. ẜm apl̓m alij ſunt qui edificant aurum. argentū. lapides p̄ct oſos. id eſt. amorem dei ⁊ ꝓximi ⁊ bona opera. ⁊ alij qui
O

Queſtio LXXXXX
edificant lignum. fenum ⁊ ſtipulam. ſed peccata venialia cōmittunt etiam illi qui diligūt deum ⁊ proximum ⁊ bo na opera faciunt. Dicitur enim. j Ioh. ij. Si dixerimus quia peccatum non habemus. noſipſos ſeducimus. ergo non conuenienter deſignātur peccata venialia ꝑ iſta tria. Pre. multe plures differentie ⁊ gradus ſunt peccato rum venialium qͣꝫ tres. ergo incōueniēter ſub his tribus comprehenduntur. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ apoſtoꝰ. j. Coꝝ. iij. dicit de eo qui ſuperedificat lignum. fenum ⁊ ſtipulā. ꝙ ſaluus erit quaſi per ignem et ſic patietur penam. ſed non eternam. rea tus autem pene temporalis proprie per tinet ad peccatum veniale. vt dictum eſt. ergo per illa tria ſignificantur peccata venialia. ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ quidam ī tellexerunt fundamentuꝫ eſſe fidem informem ſuꝑ quā aliqui edificant bona opera que figurantur per aurum. argentum ⁊ lapides precioſos. quidam vero peccata etiā mortalia que figurantur ẜm eos per lignum fenum ⁊ ſti pulam. ſed hanc expoſitionem improbat Augꝰ in libro d̓ fide et operibus. quia vt apoſtolus dicit ad Gal̓. v. Qui opera carnis facit regnum dei non conſequetur quod eſt ſaluum fieri. Apoſtolus autem dicit ꝙ ille qui edificat li gnum. fenum. ⁊ ſtipulam. ſaluus erit quaſi per ignē. vn de non poteſt intelligi ꝙ per lignum. fenum. ⁊ ſtipulam. peccata mortalia deſignentur. Dicunt ergo quidam ꝙ ꝑ lignum. fenum. ⁊ ſtipulam. ſignificantur opera bona que ſuperedificantur quidem ſpirituali edificio. ſed tamē cō miſcēt ſe eis peccata venialia. ſicut cum aliquis habet cu ram rei familiaris. quod bonum eſt cōmiſcet ſe ſuꝑfluus amor vel vxoris. vel filiorum. vel poſſeſſionum. ſub deo tamen ita ſcꝫ ꝙ pro his homo nihil vellet facere cōtra de um. ſed hoc iterum non videtur conuenienter dici. Ma nifeſtum eſt enim ꝙ omnia opera bona referūtur ad cha ritatem dei et proximi. vnde pertinent ad aurum ⁊ argen tum ⁊ lapides precioſos. nō ergo ad lignum fenum ⁊ ſti pulam. Et ideo dicenduꝫ eſt ꝙ ip̄a peccata venialia que admiſcent ſe procurantibus terrena. ſignificantur per li gnum fenum ⁊ ſtipulam. ſicut enim huiuſmodi congre gantur in domo ⁊ non pertinent ad ſubſtantiam edificij et poſſunt comburi edificio remanente. ita et̓iam pecca ta venialia multiplicantur in homine manente ſpirituali edificio. et pro iſtis patitur ignem. vel temporalis tribu lationis in hac vita. vel purgatorij poſt hanc vitam. ⁊ ta men ſalutem conſequetur eternam. ¶ Ad. j. ergo dicen dum ꝙ peccata venialia non dicuntur ſuperedificari ſpi rituaſi fundamento quaſi directe ſupra ipſum poſita. ſꝫ quia ponuntur iuxta ip̄a. ſicut accipitur ibi. ſuper flumi na babylonis. id eſt. iuxta. quia peccata venialia non de ſtruunt ſpirituale edificium. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dicē dum ꝙ non dicitur d̓ quocunqꝫ edificante lignum fenū ⁊ ſtipulam. ꝙ ſaluus ſit quaſi per ignem. ſed ſolum de eo qui edificat ſupra fundamentum. quod quidem non ē fi des informis vt quidam eſtimabant. ſed fides formata charitate. ẜm illud Ephe. iij. In charitate radicati ⁊ fun dati. Ille ergo qui decedit cum peccato mortali ⁊ venia libus. habet quidem lignum fenum ⁊ ſtipulam. ſed non ſunt ſuperedificata ſupra fundamentū ſpirituale. ⁊ ideo non erit ſaluus ſic quaſi per ignem. ¶ Ad. iij. dicendū ꝙ illi qui ſunt abſtracti a cura temporalium rerum. ⁊ ſi ali quando venialiter peccent. tamen leuia peccata venialia cōmittunt. ⁊ freq̄uentiſſime per feruorem charitatis pur gantur. vn̄ tales non ſuperedificant venialia. quia in eis modicum manent. ſed peccata venialia ipſorum que circa terrena occuꝑantur diutius manent. quia non ita fre quēter recurrere poſſunt ad huiuſmodi. peccata venialia delenda per charitatis feruorem. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit in primo de celo. Omnia tribus includūtur ſcꝫ principio. medio. ⁊ fine. ⁊ ẜm hoc omnes gradus ve nialium peccatorum ad tria reducuntur. ſcꝫ ad lignuꝫ qd̓ diutius manet in igne. ad ſtipulam que citiſſime expedi tur. ad fenū quod medio modo ſe habet. ẜm enim ꝙ pec cata venialia ſunt maioris vel minoris adherentie vel gra uitatis citius vel tardius ꝑ ignem purgātur. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ homo in ſtatu innocētie potuerit peccare ve nialiter. Quia ſuper illud. jͣ. ad Timo. ij. Adam non eſt ſeductus. dicit glo. Inexpertus diuine ſeueritatis. in eo falli potuit vt crederet veniale eſſe cōmiſſum. ſed hoc nō credidiſſet niſi venialiter peccare potuiſſet. ergo venialiter peccare potuit non peccando mortaliter. ¶ Pre. Augꝰ. xi ſuper Gen̄. ad litteram. Non eſt arbitrandum ꝙ eēt ho minem deiecturus temptator. niſi preceſſiſſet ī anima ho minis quedam elatio comprimenda. elatio autem deie ctionem precedens que facta eſt per peccatum mortale. non potuit eſſe niſi peccatum veniale. Similiter etiam ī eodem Augꝰ dicit ꝙ virum ſollicitauit aliqua experien di cupiditas cum mulierem vidiſſet ſumptū vetito pomo non eſſe mortuam. videtur etiam fuiſſe in Eua aliquis in fidelitatis motus in hoc ꝙ de verbis domini dubitauit vt patet per hoc quod dixit. Ne forte moriamur. vt habe tur Gen̄. iij. hec autem videntur eſſe venialia peccata. ergo homo potuit venialiter peccare anteqͣꝫ mortaliter peccaret. ¶ Preterea peccatum mortale magis opponi tur integritati primi ſtatus qͣꝫ peccatum veniale. ſed ho mo potuit peccare mortalit̓ non obſtante integritate pri mi ſtatus. ergo etiam potuit peccare venialiter. ¶ Sed contra eſt ꝙ cuilibet peccato debetur aliqua pena. ſed ni hil penale eſſe potuit in ſtatu innocentie vt Auguſ. dicit xxiiij. de ciuita. dei. ergo non potuit peccare aliquo pecca to quo non eijceretur ab illo integritatis ſtatu. ſed pecca tum veniale non mutat ſtatum hominis. ergo non potu it peccare venialiter. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ cōmuniter po nitur ꝙ homo in ſtatu īnocentie nō potuit venialiter pec care. hoc etiam non eſt ſic intelligendum quaſi id qd̓ no bis eſt veniale ſi ip̄e cōmitteret eſſet ſibi mortale propter altitudinem ſui ſtatus. dignitas enim perſone eſt quedā circumſtantia aggrauans peccatum. non tamen tranſfert in aliam ſpeciem. niſi forte ſuperueniente deformitate in obedientie. vel voti. vel alicuius huiuſmodi qd̓ in propo ſito dici non poteſt. vnde id quod eſt de ſe veniale nō po tuit tranſferri in mortale propter dignitatem primi ſtat ſic ergo ītelligendū ē ꝙ non potuit peccare venialiter. qꝛ nō potuit eſſe vt cōmitteret aliqͥd qd̓ eēt de ſe peccatū ve niale anteqͣꝫ integritatē primi ſtatus amitteret peccando mortaliter. Cuiꝰ ratio ē qꝛ peccatū venia le ī nobis contin git vel ꝓpter imꝑfectionē actus. ſicut ſubiti motus in ge nere peccatoꝝ mortaliū. vel ꝓpter inordinationē exiſtētē circa ea q̄ ſunt ad finē ſeruato debito ordine ad finē. vtrū qꝫ aūt hoꝝ ꝯtingit ꝓpter quēdam defectū ordinis. ex eo ꝙ interius non cōtinetur firmiter ſub ſuperiori. ꝙ enim in nobis inſurgat ſubitus motus ſenſualitatis. contingit ex hoc ꝙ ſenſualitas non eſt omnino ſubdita rationi. ꝙ ve ro inſurgat ſubitus motus in ratione ip̄a. prouenit in no bis ex hoc ꝙ ipſa executio actus rationis non ſubditur

Queſtio XC
deliberationi que eſt ex altiori bono vt ſupra dictum eſt. ꝙ vero humanus animus inordinetur circa ea que ſunt ad fineꝫ ſeruato debito ordine ad finem. ꝓuenit ex hoc ꝙ ea que ſunt ad finem nō ordinantur infallibiliter ſub fi ne qui tenet ſummū locum quaſi principium in appeti bilibus. vt ſupra dictum ē. In ſtatu auteꝫ innocentie vt in primo habituꝫ eſt. erat infallibilis ordinis firmitas vt ſemper inferius cōtineretur ſub ſuperiori qͣꝫdiu ſummū hominis contineretur ſub deo. vt etiam Augꝰ dicit. xiiij: de ciui. dei. ⁊ ideo oportebat ꝙ inordinatio in homine nō eſſet niſi inciperet ab hoc ꝙ ſummum hominis nō ſub deretur deo. qd̓ ſit ꝑ peccatū mortale. Ex quo patet ꝙ ho mo in ſtatu innocentie non potuit peccare venialiter an teqͣꝫ peccaret mortaliter. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ veniale nō ſumitur ibi ẜm ꝙ nunc de veniali loquimur. ſed dicitur veniale quod ē facile remiſſibile. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ illa ela tio que preceſſit in animo hominis fuit ad primum homi nis peccatum mortale. dicitur auteꝫ preceſſiſſe deiectionē eius in exteriorem actum peccati. huiuſmodi autem ela tionem ſubſecuta eſt ⁊ experiēdi cupiditas in viro. ⁊ du bitatio in muliere. que ex hoc ſolo in quandā aliam elati onem ꝓrupit ꝙ p̄cepti mētionem a ſerpente audiuit qͣſi nollet ſub precepto conrineri. ¶ Ad. iij dd̓m ꝙ peccatuꝫ mortale ī tantū opponitur integritati primi ſtatus ꝙ cor rumpit ipſum. qd̓ peccatum veniale facere non poteſt. et quia non poteſt ſimul eſſe quecūqꝫ inordinatio cum in tegritate primi ſtatus. conſequens eſt ꝙ primꝰ homo nō potuerit peccare venialiter anteqͣꝫ peccaret mortaliter. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ angelus bonus vel malus poſſit peccare venia liter. Homo enim cum angelis conuenit in ſuperiori ani me parte que mens vocatur. ẜm illud Grego. in omel̓. Homo intelligit cum angelis. ſed homo ẜm ſuꝑiorē par tem anime pōt peccare venialiter. ergo ⁊ angeꝰ ¶ Pre. quicunqꝫ poteſt qd̓ eſt plus poteſt etiam qd̓ eſt minus. ſed angelus potuit diligere bonum creatum plus qͣꝫ deū quod fecit peccando mortaliter. ergo etiam potuit bonuꝫ creatum diligere in fra deum inordinate venialiter pecca do. ¶ Pre. angeli mali videntur aliqua facere que ſunt ex genere ſuo venialia peccata prouocādo homines ad ri ſum. ⁊ ad alias huiuſmodi leuitates. ſed circūſtantia per ſone non facit de veniali mortale. vt dictum eſt niſi ſpe ciali prohibitione ſuꝑueniente. qd̓ non eſt in ꝓpoſito. er go angelus poteſt peccare venialiter ¶ Sed contra ē ꝙ maior eſt ꝑfectio angeli qͣꝫ perfectio hominis in primo ſta tu. ſed homo in primo ſtatu non potuit peccare veniali ter. ergo multo minus angelus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ intellectꝰ angeli ſicut ī primo dictū eſt. nō eſt diſcurſiuꝰ. vt ſcꝫ ꝓce dat a principijs ī ꝯcluſiōes ſeorſū vtrūqꝫ ītelligēs ſicut ī nobis ꝯtingit. vn̄ oportet ꝙ qn̄qꝫ ꝯſiderat ꝯcluſiones cō ſideret eas ꝓut ſunt ī principijs. In appetibilibꝰ autē ſi cut muſtories dictum ē. fines ſunt ſicut principia. ea ve ro q̄ ſunt ad finem ſunt ſicut ꝯcluſiones. vn̄ mens angeli nō fert̉ in ea q̄ ſunt ad finem niſi ẜm ꝙ ſtant ſub ordine finis. ꝓpter hoc ex natura ſua habent ꝙ nō poſſit in eis eē deordinatio circa ea que ſunt ad finem. niſi ſimul ſit deor dinatio circa finem ipſum qd̓ eſt. ꝑ peccatum mortale. ſꝫ āgeli boni non mouentur in ea que ſunt ad finem. niſi in ordine ad finem debituꝫ qui eſt deus. ⁊ ꝓpter hoc omnes eorum actus ſunt charitatis. ⁊ ſic in eis non poteſt eē pec catum veniale. Angeli vero mali in nihil mouentur niſi
in ordine ad fiuē peccati ſuꝑbie ip̄orum. ⁊ ideo in omni bus peccant mortaliter quecunqꝫ ꝓpria voluntate agunt Secus autem ē de appetitu naturalis boni qui eſt ī eis vt in primo dictum eſt. ¶Ad. j. ergo dd̓m ꝙ homo con uenit quidem cum angelis in mēte ſiue ī intellectu. ſꝫ dif fert in modo intelligēdi vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ angelus non potuit minus diligere creaturaꝫ qͣꝫ deum. niſi ſimul referens eā in deū ſicut ī vltimū finem. vel ali quē finē inordinatum rōne iam dicta. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ omnia illa que videntur eſſe venialia demones ꝓcurant vt homines ad ſui familiaritatem attrahant. et ſic dedu cant eos in peccatuꝫ mortale. vn̄ in omnibus mortaliter peccāt ꝓpter intentionē finis. Ad quintum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ primi motꝰ ſenſualitatis ī infidelibꝰ ſint pecca ta mortalia. Dicit enī apl̓s ad Ro. viij. ꝙ nihil ē dāna tionis his qui ſunt in chriſto ieſu qui non ẜm carnē am bulant. ⁊ loquit̉ ibi de concupiſcētia ſenſualitatis. vt ex p̄ miſſis apparet hec ergo cauſa eſt quare concupiſcere non ſit dānabile his qui nō ẜm carnē ambulāt. ꝯſentiēdo ſcꝫ ꝯcupiſcentie. quia ſunt in xp̄o ieſu. ſed fideles non ſunt in xp̄o ieſu. ergo in infidelibus ē dānabile. primi igit̉ mo tus infidelium ſunt peccata mortalia ¶ Pre. Anſhelmꝰ dicit in li. de gratia ⁊ li. ar. Qui nō ſunt in xp̄o ſentiētes carnem ſequūtur dānationem etiaꝫ ſi non ẜm carnē am bulant. ſed dānatio non debetur niſi peccato mortali. er go cum homo ſentiat carnem ẜm primum motum cōcu piſcentie. videtur ꝙ primus motus concupiſcentie ī infi delibus ſit peccatum mortale. ¶ Pre. Anſbelmus dicit ī eodē li. Sic ē factus homo vt ꝯcupiſcētiā ſentire nō de beret. hoc autem debitū videt̉ homini remiſſum ꝑ grauiā baptiſmalē quā infideles nō habent. ergo quādocūqꝫ in fidelis cōcupiſcit etiā ſi non conſentiat peccat mortaliter contra debitum faciens ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r Actuū x. Non eſt ꝑſonaꝝ acceptor deus. qd̓ ergo vni non impu tat ad dānationem nec alteri. ſed primos motus fid elibꝰ non imputat ad dānationē. ergo etiam nec infidelibus. Rn̄. dd̓m ꝙ irrationabiliter d̓r ꝙ primi motꝰ in fide liū ſint peccata mortalia ſi eis nō ꝯſentiat̉. ⁊ hoc patꝫ du pliciter. Primo quidem qꝛ ip̄a ſenſualitas non pōt eſſe ſubiectum peccati mortalis vt ſupra eſt habitum. eſt au tem eadem natura ſenſualitatis ī infidelibus ⁊ fidelibꝰ. vnde non poteſt eſſe ꝙ ſolus motus ſenſualitatis in infi delibus ſit peccatum mortale. Alio modo ex ſtatu ipſius peccantis. nunqͣꝫ enim dignitas perſone diminuit pecca tum. ſed magis auget. vt ex ſupra dictis patet. vnde nec peccatum ē minus in fideli qͣꝫ in infideli. ſed multo ma ius. Nam ⁊ infidelium peccata magis merentur veniaꝫ ꝓpter ignorantiam. ẜm illud. j. ad Timo. jͣ. Miſericordi am dei conſecutus ſum. quia ignorās feci in incredulita te mea. ⁊ peccata fidelium aggrauantur propter gratie ſa cramenta. ẜm illud Heb. x. Quāto magis putatis dete riora mereri ſupplicia qui ſanguinem teſtamenti in quo ſanctificatus eſt pollutum duxent ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ apoſtolus loquitur de damnatione debita peccato origi nali que aufertur per gratiam ieſu chriſti qͣꝫuis maneat ꝯcupiſcētie fomēs. vn̄ hoc ꝙ fideles ꝯcupiſcūt nō ē ī eis ſignū dānationis originalis peccati ſicut ē ī infidelibꝰ. ⁊ hoc etiā mō ītelligēdū ē dictū Anſhelmi. Unde patet ſo lutio ad ſecunduꝫ. ¶ Ad. iij. dicendum ꝙ illud debitum non cōcupiſcendi erat ꝑ originalem iuſticiam. vn̄ id qd̓

Queſtio XC
opponitur tali debito non ꝑtinet ad peccatum actuale. ſꝫ ad peccatum originale. Ad ſextum ſic proceditur. Uidetur ꝙ peccatum veniale poſſit eſſe in aliquo cū ſo lo originali. Diſpoſitio enim p̄cedit habitum. ſed venia le eſt diſpoſitio ad mortale. vt ſupra dictum eſt. ergo ve niale in infideli cui non remittitur originale inuenit̉ an te mortale. ⁊ ſic quandoqꝫ infideles habent peccata veni alia cum originali ſine mortalibus. ¶ Pre. minus ha bet de cōnexione ⁊ conuenientia veniale cum mortali qͣꝫ mortale peccatum cum mortali. ſed infidelis ſubiectꝰ ori ginali peccato poteſt cōmittere vnum peccatum morta le et non aliud. ergo poteſt cōmittere peccatum veniale et non mortale ¶ Pre. determinari poteſt tempus ī quo puer primo poteſt eſſe actor peccati actualis. ad quod te pus cum peruenerit poteſt ad minus per aliquod breue ſpacium ſtare quin peccet mortaliter. quia hoc etiaꝫ ī ma ximis ſceleratis contingit. In illo autem ſpacio qͣꝫtum/ cunqꝫ breui poteſt peccare venialiter. ergo peccatum veni ale poteſt eſſe in aliquo cum originali peccato abſqꝫ mor tali ¶ Sed contra eſt. quia pro peccato originali puniun tur homines in limbo puerorum. vbi non eſt pena ſenſus vt infra dicetur. In inferno auteꝫ detruduntur homīes propter ſolum peccatum mortale. ergo non erit locus in quo poſſit puniri ille qui habet peccatum veniale cuꝫ ori ginali ſolo. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ impoſſibile eſt ꝙ peccatuꝫ ve niale ſit in aliquo cum originali peccato abſqꝫ mortali. Cuius ratio ē. quia anteqͣꝫ ad annos diſcretionis perue niat. defectus etatis prohibens vſum rationis excuſat eū a peccato mortali. vnde multo magis excuſat eum a pecca to veniali ſi cōmittat aliquid quod ſit ex genere ſuo tale. cum vero vſum rationis habet reinceꝑit. non omnino ex cuſatur a culpa venialis ⁊ mortalis peccati. ſed primum qd̓ tunc homini cogitandum occurrit eſt deliberare de ſe ip̄o. ⁊ ſiquidem ſeipſum ordinauerit ad debitum finem. per gratiam conſequetur remiſſionem originalis peccati Si vero non ordinet ſeip̄m ad debitum finem ẜm ꝙ ī il la etate eſt capax diſcretionis. peccabit mortaliter non fa ciens ꝙ in ſe eſt. ⁊ ex tunc non erit in eo peccatum venia le ſine mortali niſi poſtqͣꝫ totum fuerit ſibi per gratiaꝫ re miſſum ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ veniale non eſt diſpoſitio ex neceſſitate p̄cedens mortale. ſed contingēter. ſicut quan doqꝫ labor diſponit ad febrem. non autem ſicut calor di ſponit ad formam ignis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ nō impeditur peccatum veniale eſſe ſimul cū ſolo originali ꝓpter diſtan tiam eius vel ꝯuenientiam. ſed ꝓpter defectum vſus cati onis. vt dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ab alijs peccatis mor talibus poteſt puer incipiens habere vſum rōnis per ali quod tēpus abſtinere. ſed a peccato omiſſionis p̄dicte nō liberatur niſi qͣꝫcito poteſt ſe conuertat ad deum Primū enim qd̓ occurrit homini diſcretionem habenti ē ꝙ de ſe ipio cogitet ad quē alia ordinet ſicut ad finem. Finis enī eſt prior in intētione. et ideo hoc eſt tempus pro quo obli gatur ex dei p̄cepto affirmatiuo. quo dn̄s dicit. Conuerti mini ad me. ⁊ ego conuertar ad vos. Zacharie primo. XC Onſequenter conſi derandū eſt de principijs exterioribus actuū Principium autem exterius ad malum incli nans eſt diabolus. de cuius tēptatione in primo dictum
eſt. Principium autem exterius mouens ad bonum eſt deus. qui ⁊ nos inſtruit per legem. et iuuat per gratiam. vnde primo de lege. ſcd̓o de gratia dicenduꝫ eſt. Circa le gem autem primo oportet conſiderare de ipſa lege in cō muni. ſcd̓o de partibus eius. Circa legem autem in com muni tria occurrunt conſiderāda. primo quidem de eſſen tia ip̄ius. ſcd̓o de differentia legum. tertio de effectibꝰ le gis. Circa primum queruntur quattuor. primo vtrū lex ſit aliquid rōnis. ſcd̓o de fine legis. tertio de cauſa eius. quarto de ꝓmulgatione ipſius. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ lex non ſit aliquid rationis. Dicit enim apo ſtolus ad Roma. vij. Uideo aliā legē in membris meis ⁊cͣ. ſed nihil quod eſt rationis eſt in membris. quia ratio non vtitur organo corporali. ergo lex non eſt aliquid rati onis. ¶ Pre. in ratione non eſt niſi potentia habitus et actus. ſed lex non eſt ip̄a potētia rationis. Similiter etiā non ē aliquis habitus rōnis. qꝛ habitus rōnis ſunt vir tutes intellectuales. de quibus ſupra dictum eſt. nec etiā actus rationis eſt. quia ceſſante rationis actu lex ceſſaret. puta in dormientibus. ergo lex non eſt aliquid rationis. Pre. lex mouet eos qui ſubijciuntur legi ad recte agē dum. ſed mouere ad agendum ꝓprie ꝑtinet ad voluntatē vt patet ex premiſſis. ergo lex non pertinet ad rationem. ſed magis ad voluntatem. ẜm ꝙ etiam iuriſperitus dicit Qd̓ placuit principi legis habet vigorem. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ ad legem pertinet p̄cipere et prohibere. ſed imꝑare eſt rationis. vt ſupra habitum eſt. ergo lex eſt aliquid ra tionis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex quedam regula eſt et menſura actuum ẜm quā inducitur aliquis ad agendū. vel ab agē do retrahitur. Dicitur enī lex a ligando. quia obligat ad agendum. regula autem ⁊ menſura humanoꝝ actuum ē ratio que eſt principium primum actuum humanorum vt ex p̄dictis patet. Rationis enim eſt ordinare ad fineꝫ qui eſt primum principium in agendis ẜm philoſophū. In vnoquoqꝫ autem genere id quod eſt principium eſt menſura ⁊ regula illius generis. ſicut vnitas ī genere nu meri. ⁊ motus primus in genere motuum. vnde relinqui tur ꝙ lex ſit aliquid pertinens ad rationem ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ cum lex ſit regula quedam et menſura. dicitur dupliciter eſſe in aliquo. Uno modo ſicut in menſurante ⁊ regulante. ⁊ quia hoc eſt ꝓprium rationis. ideo per hūc modum lex eſt in ratione ſola. Alio modo ſicut in regula to ⁊ menſurato. ⁊ ſic lex eſt in omnibus que inclinātur ī aliquid ex aliqua lege. ita ꝙ quelibet inclinatio ꝓueniēs ex aliqͣ lege p̄t dici lex. nō eſſentialiter. ſꝫ qͣſi ꝑticipatiue. ⁊ hoc mō īclinatio ip̄a mēbroꝝ ad ꝯcupiſcēdū lex mēbro rū vocat̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut ī actibꝰ exterioribꝰ ē cōſi derare oꝑationē ⁊ oꝑatuꝫ puta edificationē ⁊ edificatū. ita ī oꝑbꝰ rōnis ē ꝯſiderare ip̄m actū rōnis qͦ ē ītellige re ⁊ rationari. ⁊ aliqͥd ꝑ hmōi actū ꝯſtitutū. qd̓ qͦdē ī ſpe culatiua rōne. primo qͥdē ē diffinitio. ſcd̓o enūciatio. ter tio vero ſyllogiſmꝰ vel argumētatio. ⁊ qꝛ rō etiaꝫ practica vtit̉ qͦdā ſyllogiſmo ī oꝑabilibꝰ. vt ſupra habitu ēʸ ẜm ꝙ phūs docet ī .vij. ethi. ideo ē īuenire aliquid ī rōne practi ca qd̓ ita ſe habeat ad oꝑatiōes ſicut ſe hꝫ ꝓpoſitio ī rōne ſpeculatiua ad cōcluſiōes. ⁊ hmōi ꝓpoſitiōes vl̓es rōnis practice ordinate ad actiones habent rationē legis. q̄ qͥdē ꝓpoſitiones aliqn̄ actualiter ꝯſiderāt̉. aliqn̄ vero habitu aliter a rōne tenentur ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio habet vim mouendi a volūtate. vt ſupra dictum eſt. Et hoc enim ꝙ

Queſtio XC
aliqͥs vult finem. ratio imperat de his que ſunt ad finem ſed voluntas de his que imparantur ad hoc legis rōneꝫ habeat. oportet ꝙ ſit aliqua rōne regulata. ⁊ hoc mō in telligit̉ ꝙ volūtas principis hꝫ vigorē legis. alioquin vo luntas principis magis eēt iniquitas qͣꝫ lex. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ lex non ordinetur ſemꝑ ad bonuꝫ cōmune ſi cut ad finem. Ad legem enim ꝑtinet precipere ⁊ ꝓhibe re. ſed p̄cecepta ordinantur ad quedam ſingularia bona. non ergo ſemper finis legis eſt bonum cōmune ¶ Pre. lex dirigit hominē ad agendum. ſed actus humani ſunt ī particu laribus. ergo ⁊ lex ad aliqd̓ particulare bonum or dinatur. ¶ Pre. Iſidorꝰ dicit in li ethimologiaꝝ. Si ra tione lex conſtat lex erit omne qd̓ ratione conſtiterit. ſed ratione conſiſtit non ſolum qd̓ ordinatur ad bonū cōmu ne. ſed etiā qd̓ ordinatur ad priuatum bonū vnius. ergo lex non ordinatur ſolum ad bonū cōmune. ſed etiā ad bo num priuatum vnius. Sed contra eſt qd̓ Iſidorꝰ dicit in. iij. ethimologiarū. ꝙ lex eſt nullo priuato cōmodo. ſed ꝓ cōmuni vtilitate ciuium conſcripta. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut dictum ē ꝙ lex ꝑtinet ad id qd̓ eſt principium huma norum actuū ex eo ꝙ eſt regula ⁊ menſura. Sicut aūt ra tio ē principiū hūanoꝝ actuū ita etiaꝫ in ip̄a rōne ē aliqͥd qd̓ eſt principiū reſpectu oīuꝫ aliorū. vnde ad hoc oportet ꝙ principaliter ⁊ maxime ꝑtineat lex. primū autem prin cipium in operatiuis quoꝝ eſt ratio practica eſt finis vl timus. Eſt autem vltimus finis hūane vite felicitas vel beatitudo vt ſupra habitū ē. vnde oportet ꝙ lex maxime reſpiciat ordinem qui eſt in beatitudine. rurſus cum om nis pars ordinatur ad totum ſicut imꝑfectum ad ꝑfectū. vnus autem homo eſt pars cōmunitatis ꝑfecte. neceſſe eſt ꝙ lex ꝓprie reſpiciat ordinem ad felicitatem cōmune: vnde ⁊ phus in p̄miſſa diffinitione legalium mentioneꝫ facit. ⁊ de felicitate ⁊ cōmunione politica. Dicit enī in. vj ethi. ꝙ legalia iuſta dicimus factiua ⁊ cōſeruatiua felici tatis ⁊ particularum ip̄ius politica cōmunicatiōe. Per fecta enim cōmunitas ciuitas ē. vt dicitur in primo politi ce. In quolibet autem genere id qd̓ maxime dicitur ē prī cipium alioꝝ. ⁊ alia dicūt̉ ẜm ordinē ad ip̄m. ſicut ignis qui eſt maxime calidus eſt cauſa caliditatis in corporibus mixtis. que in tantū dicūtur calida inqͣꝫtum participant de igne. vnde oportet ꝙ cum lex maxime dicatur ẜm or dinem ad bonū cōmune qd̓cūqꝫ aliud preceptū de parti culari oꝑe non habet rationem legis niſi ẜm ordineꝫ ad bonum commune. et ideo omnis ad bonum commune ordinatur. ¶ Ad. jͣ. ergo dicendum ꝙ preceptum impor tat applicationē legis ad ea que ex lege regulantur. ordo autem ad bonum cōmune qui ꝑtinet ad legem ē applica bilis ad ſingulares fines. ⁊ ẜm hoc etiam d̓ particularibꝰ quibuſdā precepta dantur Ad. ij. dd̓m ꝙ operationes quidem ſunt ī ꝑticularibus. ſed illa ꝑticularia referri poſ ſunt ad bonum cōmune. nō quidem cōmunitate generis vel ſpeciei. ſed cōmunitate cauſe finalis. ẜm ꝙ bonū com mune d̓r finis cōmunis. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut nihil cō ſtat firmiter ẜm rōnem ſpeculatiuam niſi ꝑ reſolutioneꝫ ad prima principia indemōſtrabilia. ita firmiter nihil cō ſtat ꝑ rōnem practicā ꝑ ordinationem ad vltimū finem. qui eſt bonū cōmune. qd̓ autem hoc modo ratione cōſtat legis rationem habet. Ad tertium ſic ꝓceditur.
Uidet̉ ꝙ cuiuſlibet ratio ſit factiua legis. Dicit enī apl̓e ad Roma. ij. ꝙ cū gētes q̄ legē nō habēt. naturaliter ea q̄ legis ſunt faciunt. ip̄i ſibi ſunt lex. hoc autē cōmuniter de oībꝰ dicit. ergo qͥlibet p̄t facere ſibi legē. ¶ Pre. ſic̄ phūs dicit in. ij. ethi. Intētio legiſſatoris ē vt indicat hoīeꝫ ad virtutē. ſꝫ quilibet hō pōt alium inducere ad virtuteꝫ. er go cuiuſlibet hoīs rō ē factiua legis. ¶ Pre. ſic̄ princeps ciuitatis ē ciuitatis gubernator. ita quilibet pater familias eſt gubernator domus. ſꝫ princeps ciuitatis pōt in ciuita te legem facere. ergo quilibet pater familias pōt ī ſuo do mo facere legē. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Iſidorꝰ dicit in li. ethimo logiaꝝ. ⁊ habet̉ in decretis diſ. ij. Lex ē cōſtitutio ppl̓i ẜm quā maiores natu ſimul cū plebibꝰ aliquid ſanxerūt. nō ē ergo cuiuſlibet. facere lege. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex ꝓprie pri mo ⁊ principaliter reſpicit ordinem ad bonū cōmune. or dinare aūt aliquid ī bonū cōmune ē vel totiꝰ multitudi nis. vel alicuiꝰ gerētis vicē totiꝰ multitudinis. ⁊ ideo con dere legē. vel ꝑtinet ad totā multitudinē. vel ꝑtinet ad ꝑ ſonā publicā q̄ totiꝰ multitudinis curā habet. qꝛ et ī oībꝰ alijs ordinare ī finē eſt eiꝰ cuius ē ꝓprius ille finis ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. lex eſt in aliquo nō ſo ſum ſicut in regulante. ſed etiā ꝑticipatiue ſicut ī regula to. ⁊ hoc modo vnuſquiſqꝫ ſibi eſt lex inqͣꝫtum ꝑticipat or dinem alicuius regulātis. vnde ⁊ ibidē ſubditur. qui oſtē dunt opus legis ſcriptum in cordibꝰ ſuis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝑſona priuata non poteſt inducere efficaciter ad virtu tem. poteſt enim ſolum mouere. ſed ſi ſua motio non rec piatur non habet vim coactiuam quā debet hr̄e lex ad hoc ꝙ efficaciter inducat ad virtuteꝫ. vt phūs dicit in. x. ethi. hanc autem virtutē coactiuam habet multitudo vel ꝑſo na publica ad quam ꝑtinet penas infligere. vt infra dice tur. ⁊ ideo ſolius ē eius leges facere. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ ſ. cut hō eſt ꝑs domꝰ. ita domus ē ꝑs ciuitatis. ciuitas autē eſt cōmunitas ꝑfecta. vt dicitur in primo politice ⁊ ideo ſicut bonum vnius hominis non eſt vltimus finis. ſec ad cōmune bonum ordinatur ita etiam ⁊ bonum vnius ciuitatis. que eſt cōmunitas perfecta. vnde ille qui guber nat aliquā familiam. poteſt quidem facere aliqua prece pta vel ſtatuta. non tamen q̄ ꝓprie habēt rōnem legis. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ promulgatio non ſit de ratiōe legis. Lex enī naturalis maxime habet rationeꝫ legis. ſed lex naturalis non indiget ꝓmulgatiōe. ergo non eſt de ratione legis ꝙ promulgetur ¶ Pre. ad legem pertinet ꝓprie obligare ad aliquid faciendum vel non faciendum. ſed non ſolum ob ligantur ad implendum legem illi coram quibus ꝓmul gatur lex. ſed etiam alij. ergo ꝓmulgatio non ē de ratione legis. ¶ Pre. obligatio legis extendit̉ etiā in futurum. quia leges futuris negocijs neceſſitateꝫ imponunt. vt iu ra dicunt. ſed promulgatio ſit ad preſentes. ergo promul gatio non eſt de neceſſitate legis ¶ E ed contra eſt quod dicitur in decretis quarta diſ. ꝙ leges inſtituuntur cuꝫ ꝓ mulgantur. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut dictum eſt. ex im ponitur alijs per modum regule et menſure. Regula au tem et meſura imponitur per hoc ꝙ applicatur his que re gulantur ⁊ menſurantur. vnde ad hoc ꝙ lex virtuteꝫ ob ligandi obtineat. quod eſt ꝓpriū legis. oportet ꝙ applicet hoībus que ẜm eam regulari debēt. talis autem applica tio fit ꝑ hoc ꝙ in noticiam eorum deducitur ex ipſa pro mulgatione. vnde promulgatio ipſa neceſſaria eſt ad hoc ꝙ lex habeat ſuam virtutem. Et ſic ex quattuor predictis

Queſtio XCI
poteſt colligi diffinitio legis. que nihil ē aliud qͣꝫ quedā rationis ordinatio ad bonum cōmune ab eo qui curā cō munitatis habet promulgata. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pro mulgatio legis nature eſt ex hocipſo ꝙ deus eam menti bus hominū inſeruit naturaliter cognoſcendā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illi coram quibus lex nō ꝓmulgatur. obligātur ad legem obſeruādam. inqͣꝫtum in eorum noticiam deue nit per alios. vel de uenire poteſt ꝓmulgatiōe facta ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ꝓmulgatio preſens in futurum extenditur ꝑ firmitatē ſcripture q̄ quodāmodo ſemꝑ eā ꝓmulgat. vn̄ Iſidorꝰ dicit in primo ethimologiaꝝ ꝙ lex a legēdo voca ta eſt. quia ſcripta eſt. ¶ Queſtio XCI Einde conſideran dum ē de diuerſitate legum. ⁊ circa hoc que runtur ſex. primo vtrum ſit aliqua lex eterna ſcd̓o vtꝝ ſit aliqua lex naturalis. tertio vtruꝫ ſit aliqua lex humana. quarto vtruꝫ ſit aliqua lex diuina. quinto vttū ſit vna tm̄ vel plures. ſexto vtruꝫ ſit aliqua lex peccati. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ non ſit aliqua lex eterna Omnis enī lex ali quibus imponitur. ſed non fuit ab eterno cui aliqua lex poſſet imponi. ſolus enim deus fuit ab eterno. ergo nulla lex ē eterna ¶ Pre. ꝓmulgatio eſt de ratione legis. ſed ꝓ mulgatio non potuit eē ab eterno. quia nō erat ab eterno cui ꝓmulgaretur. ergo nulla lex pōt eſſe eterna. ¶ Pre. lex importat ordinem ad finem. ſed nihil eſt eternuꝫ qd̓ ordinetur ad finem. ſolus enim vltimus finis ē eternus. ergo nulla lex ē eterna. ¶ Sed contra ē ꝙ Augꝰ dicit in primo de li. arbi. Lex que ſūma ratio nominatur non pōt cuippiā ītelligenti non incōmutabilis eternaqꝫ videri. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē nihil ē aliud lex qͣꝫ dictamē practice rōnis ī p̄ncipe qͦ gubernat aliquā cōitatē ꝑfectā. manifeſiū ē autē ſuppoſito ꝙ mūdus diuina ꝓnidentia regatur. vt in primo habitum eſt. ꝙ tota cōmunitas vni uerſi gubernatur ratiōe diuina. ⁊ ideo ip̄a ratio guberna tionis rerum ī deo ſicut in principe vniuerſitatis exiſtēs legis habet rationē. ⁊ quia diuina ratio nihil concipit ex tempore. ſed habet eternum cōtemptū. vt dicit̉ Prouer. viij. inde eſt ꝙ huiuſmodi legem oportet dicere eternaꝫ. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ea que in ſeipſis non ſunt apud de um exiſtunt inqͣꝫtum ſunt ab ip̄o cognita ⁊ preordinata. ẜm illud Roma. iiij. Qui vocat ea que non ſunt tāqͣꝫ ea que ſunt. ſic igitur eternus diuine legis conceptus habet rationē legis eterne ẜm ꝙ a deo ordinatur ad gubernatio nem rerū ab ip̄o p̄cognitarum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝓmul gatio fit ⁊ verbo ⁊ ſcripto. ⁊ vtroqꝫ modo lex eterna habet ꝓmulgationē ex ꝑte dei ꝓmulgātis. qꝛ ⁊ verbū diuinum ē eternū. ⁊ ſcriptura libri vite ē eterna. ſed ex ꝑte creatu re audiētis aut inſpiciētis non pōt eſſe ꝓmulgatio eterna ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex importat ordinē ad finē actiue. in qͣꝫtum ſcꝫ ꝑ eā ordinātur aliqua in finem. nō aūt paſſiue id ē. ꝙ ip̄a lex ordinetur ad finem. niſi ꝑ accidens ī guber nāte. cuius finis ē extra ip̄m. ad quem etiā neceſſe ē vt lex eius ordinetur ſed finis diuine gubernationis ē ip̄e deꝰ nec eius lex ē aliud ab ip̄o. vnde lex eterna non ordinatur in alium finem. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō ſit ī nobis aliqua lex naturalis. Sufficiēter enī hō gubernat̉ ꝑ legem eternā. dicit enī Augꝰ in primo
de li. ar. ꝙ lex eterna ē qua iuſtum ē vt oīa ſint ordinatiſſi ma. ſed natura nō abundat in ſuꝑfluis. ſicut nec deficit ī neceſſarijs. ergo nō eſt homini aliqͣ lex naturalis Pre. per legem ordinatur homo ī ſuis actibꝰ ad finē. vt ſupra habitū eſt. ſꝫ ordinario humanoꝝ actuū ad finem non eſt ꝑ naturam. ſicut accidit ī creaturis irrationalibus que ſo lo appetitu naturali agunt ꝓpter finē. ſꝫ agit homo ꝓpter fine ꝑ rationem ⁊ voluntatē. ergo non eſt aliqua lex hoī naturalis. ¶ Pre. quāto aliquis ē liberior. tanto minus eſt ſub lege. ſed homo ē liberior oībus alijs animalibus ꝓpter liberū arbitriū qd̓ pre alijs aīalibus habet. cum igi tur alia animalia non ſubdantur legi naturali. nec homo alicui legi naturali ſubdetur ¶ Sed contra ē qd̓ dicitur Roma. ij. ſuper illud. Cum gētes que legem non habēt naturaliter ea que legis ſunt faciunt. dicit glo. ꝙ ſi nō ha bent legem ſcriptam. habent tamen legem naturalē. qua quilibet intelligit ⁊ ſibi conſcius eſt quid ſit bonuꝫ. ⁊ qͥd malum. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. lex cuꝫ ſit regula ⁊ menſura dupliciter pōt eſſe ī aliquo. vno modo ſicut in regulante ⁊ mēſurante. alio modo ſicut in regula to ⁊ menſurato. quia inqͣꝫtum ꝑticipat aliquid de regula vel menſura. ſic regulatur vel menſuratur. vnde cuꝫ om nia que diuine ꝓuidentie ſubduntur. a lege eterna regu lētur ⁊ menſurentur. vt ex dictis patet. manifeſtum ē ꝙ omnia participāt equaliter legē eternaꝫ. inqͣꝫtū .ſ. ex im preſſione eiꝰ habēt īclinatiōes in ꝓprios actꝰ ⁊ fines. In ter cetera aūt etiā tōnalis creatura excellētiori qͦdam mō diuine ꝓuidētie ſubiacet. inqͣꝫtū ⁊ ip̄a fit ꝓuidētie parti ceps ſibijpſi ⁊ alijs ꝓuidēs. vn̄ ⁊ ī ip̄a ꝑticipatur rō eter na. ꝑ quam hꝫ naturalem inclinationem ad debitū actuꝫ ⁊ finē. Et talis ꝑticipatio legis eterne in rationali creatu ra lex naturalis dicit̉. vnde cum pͣs dixiſſet. ſacrificate ſa crificium iuſticie. quaſi quibuſdam querentibꝰ que ſunt iuſticie oꝑa. ſubiungit. multi dicūt. quis oſtendit nobis bona? Cui queſtioni rn̄dens dicit. Signatū eſt ſuꝑ nos lumen vultus tui domine. quaſi lumen rationis natura lis quo diſcernimus quid ſit bonum ⁊ quid malum qd̓ ꝑtinet ad naturalē legem. nihil aliud ſit qͣꝫ impreſſio di uin luminis ī nobis. vn̄ patꝫ ꝙ lex naturalis nihil aliud eſt qͣꝫ ꝑticipatio legis eterne in rationali creatura. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ ratio illa procederet ſi lex naturalis eēt ali quid diuerſum a lege eterna. non autem eſt niſi quedam participatio eius. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ omnis operatio rationis ⁊ voluntatis deriuatur in nobis ab eo quod eſt ẜm naturam. vt ſupra habitum eſt. naꝫ omnis rationatio deriuatur a principijs naturaliter notis. ⁊ om nis appetitus eorum que ſunt ad finem deriuatur a natu rali appetitu vltimi finis. ⁊ ſic etiam oportet ꝙ prima di rectio actuum noſtrorum ad finem fiat ꝑ lege naturalē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiā animalia irrōnalia ꝑticipāt ratio nem eternam ſuo modo ſicut et rōnalis creatura. ſꝫ quia rōnalis creatura participat eaꝫ ītellectualiter ⁊ rōnaliter ideo ꝑticipatio legis eterne ī creatura rationali ꝓprie lex vocatur. nam lex ē aliquid rōnis vt ſupra dictū ē. ī crea tura aūt irrationali nō ꝑticipatur rationaliter. vnde non pōt dici lex niſi ꝑ ſimilitudinem. Ad tertium ſic proceditur Uidetur ꝙ non ſit aliqua lex hūana. Lex enī naturalis eſt partici patio legis eterne. vt dictum eſt. ſed per legem omnia ſunt ordinatiſſima. vt Augꝰ dicit in primo d̓ li. at bi. ergo lex naturalis ſufficit ad omnia hūana ordināda

XCI Queſtio
non ē ergo neceſſarium ꝙ ſit aliqua lex humana ¶ Pre. lex habet rationem mēſure. vt dictum eſt. ſꝫ ratio huma na non ē menſura rerū. ſed potius econuerſo. vt in. x. me taphiſice dicitur. ergo ex ratione humana nulla lex ꝓcede re poteſt ¶ Pre. menſura debet eſſe certiſſima. vt dicitur in x. metaphiſice. ſed dictamen hūane rationis de rebꝰ ge rendis ē incertum. ẜm illud Sap̄. ix. Cogitationes mor talium timide ⁊ incerte ꝓuidentie noſtre. ergo ex ratione hūana nulla lex ꝓcedere poteſt ¶ Sed cōtra eſt ꝙ Augꝰ in primo de li. arbi. ponit duas leges. vnam eterna. ⁊ alia tēporalem. quam dicit eſſe humanā. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt lex eſt quoddā dictamē practice rōnis. Similis auteꝫ ꝓceſſus eſſe īuenitur rationis practice ⁊ ſpeculatiue. Utraqꝫ enim ex quibuſdam principijs ad qͣſ dam cōcluſiones ꝓcedit. vt ſuꝑius habituꝫ eſt. ẜm. hoc er go dicendum eſt ꝙ ſicut ī ratiōe ſpeculatiua ex iprincipijs indemōſtrabilibus naturaliter cognitis ꝓducuntur con cluſiones diuerſaꝝ ſcientiarū. quarū cognitio non eſt no bis naturaliter inclita. ſed per induſtriam rationis inuen ta. Ita etiā ex p̄ceptis legis naturalis. quaſi ex quibuſdā principijs cōmunibus ⁊ indemōſtrabilibus. neceſſe eſt ꝙ ratio humana ꝓcedat ad aliqua magis ꝑticulariter di ſponenda. ⁊ iſte particulares diſpoſitiones adinuēte ẜm rōnem humanā dicūtur leges humane obſeruatis alijs ꝯditionibꝰ que ꝑtinent ad rationem legis. vt ſupra dictū eſt. vnde Tullius dicit in ſua rhetorica ꝙ initiū iuris eſt a natura ꝓfectum deinde quedam in ꝯſuetudinem ex vti litate rationis venerūt. poſtea res ⁊ a natura ꝑfectas ⁊ a ꝯſuetudine ꝓbatas. legum metus ⁊ religio ſanxit ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ ratio hūana nō pōt ꝑticipare ad plenum dictamen rationis diuine. ſed ſuo modo ⁊ imperfecte. et ideo ſicut ex parte rōnis ſpeculatiue ꝑ naturalem ꝑticipa tionem diuine ſapientie ineſt nobis cognitio quorūdam cōmuniū principioꝝ. non autē cuiuſlibet veritatis ꝓpria cognitio. ſicut in diuina ſapiētia cōtinetur. Ita etiam ex ꝑte rationis practice naturaliter homo ꝑficipat lege eter nam ẜm quedam cōmunia principia. nō autem ẜm ꝑti culares directiones ſinguloꝝ. que tamē in eterna lege co tinentur. ⁊ ideo neceſſe eſt vlterius ꝙ ratio humana ꝓce dat ad ꝑticulares quaſdam legum ſanctiones. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio humana ẜm ſe non eſt regula rerū. ſꝫ prin cipia ei naturaliter indita ſunt regule quedam generales ⁊ mēſure omniū eoꝝ que ſunt ꝑ hominē agenda quoruꝫ ratio naturalis ē regula ⁊ menſura. ſꝫ non ſit mēſura eo rum que ſunt a natura. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio practica ē circa operabilia et que ſunt ſingularia ⁊ contingentia. nō auteꝫ circa neceſſaria ſicut ratio ſpeculatiua. et ideo leges humane non poſſunt illam infallibilitatem hr̄e quā hn̄t ꝯcluſiones demonſtratiue ſciētiarum. nec oportet ꝙ om nis menſura ſit oīmodo infallibilis ⁊ certa. ſed ẜm ꝙ ē poſſibile in genere ſuo. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ non fuerit neceſſariū eſſe aliquam legem di uinam Quia vt dictū eſt. lex naturalis eſt quedam ꝑtici patio legis eterne in nobis. ſed lex eterna eſt lex diuina vt dictum eſt. ergo nō oportet ꝙ p̄ter legem naturalem et le ges humanas ab ea deriuatas ſit aliqua alia lex diuina. Pre. Ecc̄. xv. dicit̉ ꝙ deus dimiſit hominem in manu cōſilij ſui. cōſilium autem eſt actus rationis vt ſupra ha bitum eſt. ergo hō dimiſſus eſt gubernationi ſue rationis ſed dictamē rationis humane eſt lex humana. vt dictuꝫ
eſt. ergo non oportet ꝙ homo alia lege diuina gubernet̉. ¶ Pre. natura humana ē ſufficiētior irrat onalibus cre aturis. ſed irrationales creature non habent aliquā legē diuinā p̄ter inclinationem naturalem eis inditam. ergo multo minus creatura rationalis debet habere aliquā le gem diuinam p̄ter naturalem legem. ¶ Sed cōtra ē qd Dauid expetit legeꝫ a deo ſibi poni dicens. Legem pone mihi domine in via iuſtificationum tuarū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ p̄ter legem naturalem ⁊ legem humanaꝫ neceſſarium fuit ad directionem humane vite habere legem. diuinaꝫ ⁊ hoc ꝓpter quattuor rationes. Primo quidem qꝛ per le gem dirigitur homo ad actus ꝓprios ī ordine ad vltimū finem. ⁊ ſiquidem homo ordinaretur tm̄ ad finem qui nō excederet proportionem naturalis facultatis hominis nō oporteret ꝙ homo haberet aliquid directiuū ex parte rati nis ſupra legem naturalem ⁊ legem humanitus poſitam que ab ea deriuatur. ſed quia homo ordinatur ad finē. be atitudinis eterne que excedit ꝓportioneꝫ naturalis facul tatis humane. vt ſupra habitum eſt. ideo neceſſariū fuit vt ſupra legem naturalem ⁊ humanam dirigeretur etiaꝫ ad ſuum finem lege diuinitus data. Scd̓o quia ꝓpter in certitudinem humani iudicij p̄cipue de rebus contingen tibus ⁊ ꝑticularibꝰ contingit de actibus humanis diuer ſorum eſſe diuerſa iudicia. ex quibus etiam diuerſe ⁊ cō trarie leges procedūt. vt ergo hō abſqꝫ omni dubitatiōe ſcire poſſit quid ei ſit agendū ⁊ quid vitanduꝫ. neceſſariū fuit vt in actibus ꝓprijs dirigeretur per legem diuinitus datā. de qua ꝯſtat ꝙ non poteſt errare. Tertio quia d̓ his poteſt homo legem facere de quibus poteſt iudicare. iudi cium autē hominis eſſe non poteſt de interioribus moti bus qui latent. ſed ſolum de exterioribus actibus qui ap parent. ⁊ tamen ad ꝑfectionem virtutis requiritur ꝙ in vtriſqꝫ actibꝰ homo rectus exiſtat. et ideo lex humana nō potuit cohibere ⁊ ordinare ſufficienter interiores actus. ſed neceſſariū fuit ꝙ ad hoc ſuꝑueniret lex diuina. Quar to quia ſicut Augꝰ dicit in primo de li. arbi. Lex humana non poteſt omnia que male fiūt punire vel prohibere. qꝛ dum auferre vellet omnia mala. ſequeretur ꝙ etiā mul la bona tollerentur ⁊ impediretur vtilitas boni cōmunis qd̓ eſt neceſſarium ad cōuerſationem humanam. vt ergo nullū malū improhibitū ⁊ īpunitum remaneat. neceſſa riū fuit ſuꝑuenire legē diuinā ꝑ quā oīa peccata ꝓhibēt̉ Et iſte qͣttuor cauſe tangūt̉ in pͣs. vbi d̓r. Lex dn̄i īmacu lata .i. nullū peccati turpitudinē ꝑmittēs ꝯuertens aīas. qꝛ nō ſolū ex teriores actꝰ ſꝫ etiā īteriores dirigit. teſtimo niū dn̄i fidele. ꝓpt̓ certitudinē veritatis ⁊ rectitudinis. ſa piētiā p̄ſtās ꝑuulis. inqͣꝫtū ordīat hoīeꝫ ad ſuꝑnaturalē finem ⁊ diuinā. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ ꝑ naturalē legē ꝑtici pat̉ lex et̓na ẜm ꝓportionē capacitatisˡ hūane nat̉e. ſꝫ opor tet vt altiori mō dirigat̉ hō ī vltimū finē ſuꝑnaturalē. ⁊ ideo ſuꝑaddit̉ lex diuinitꝰ data. ꝑ quā lex eterna ꝑticipat̉ altiori mō. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝯſiliū ē inqͥſitio q̄dam. vnde oꝑtet ꝙ ꝓcedat ex aliqͥbꝰ principijs. nec ſufficit ꝙ ꝓcedat ex principijs naturalit̓ inditis q̄ ſunt p̄cepta legis natu re ꝓpt̓ p̄dicta. ſꝫ oꝑtet ꝙ ſuꝑaddant̉ q̄dā alia principia .ſ. p̄cepta legis diuine ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ creature irrationa les nō ordināt̉ ad altiorē finē qͣꝫ ſit finis q̇ ē ꝓportionatꝰ naturali virtuti ip̄aꝝ. ⁊ ideo nō ē ſimilis ratio. Ad quintū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ lex diuina ſit vnatm̄. Unius enī regis ī vno regno ē vna lex ſed totū humanū genus comꝑat̉ ad deū

Queſtio XCI
ſicut ad vnum regē. ẜm illud pͣs. Rex omnis terre deus ē ergo eſt vna tm̄ lex diuina. ¶ Pre. lex oīs ordinat̉ ad fi nem quem legiſlator intēdit in eis quibus legē fert. ſed vnū ⁊ idē eſt qd̓ deus intēdit in oībus hoībus. ẜm illud jͣ. ad Timot. ij Uult oēs hoīes ſaluos fieri et in agnitio nem veritatis venire. ergo vna tm̄ eſt lex diuina. ¶ Pre. lex diuina ꝓpinquior eſſe videtur legi eterne que eſt vna qͣꝫ lex naturalis qͣꝫto altior ē reuelatio gratie qͣꝫ cognitio nature. ſed lex naturalis ē vna omniū hominū. ergo mul to magis lex diuina ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ apl̓s dicit ad He bre. vij. Trāſlato ſacerdotio neceſſe ē vt legis trāſlatio fi at. ſed ſacerdotiū ē duplex vt ibidem dicit̉. ſcꝫ ſacerdotiū leuiticū. ⁊ ſacerdotiū xp̄i. ergo etiaꝫ duplex eſt lex diuina. ſcꝫ lex vetus ⁊ lex noua. ¶ Rd̓. dd̓m ꝙ ſicut in primo di ctum ē. diſtinctio eſt cauſa numeri. Dupliciter aūt inue niūtur aliqua diſtingui. Uno mō ſicut ea que ſunt om nino ſpecie diuerſa. vt equꝰ ⁊ bos. Alio modo ſicut ꝑfectū ⁊ imꝑfectum in eadē ſpecie. ſicut puer ⁊ vir. ⁊ hoc mō lex diuina diſtinguit̉ in legē veterem ⁊ legem nouam. vnde apl̓s ad Gal̓. iij. cōꝑat ſtatum veteris legis ſtatui puerili exiſtenti ſub pedagogo. ſtatū autem noue legis cōꝑat ſta tui viri ꝑfecti qui iam nō ē ſub pedagogo. Attendit̉ autē ꝑfectio ⁊ imꝑfectio vtriuſqꝫ legis ẜm tria que ad legē ꝑ tinēt. vt ſupra dictum ē. Primo enī ad lege ꝑtinet vt or dinetur ad bonū cōmune ſicut ad finē. vt ſupra dictū eſt. qd̓ quidē pōt eſſe duplex .ſ. bonū ſenſibile ⁊ terrenū. ⁊ ad tale bonū ordinābat directe lex vxtus. vn̄ ſtatim Exo. iij. ī principio legis inuitat̉ populus ad regnū terrenū cana neoꝝ. ⁊ iteruꝫ bonū ītelligibile ⁊ celeſte. ⁊ ad hoc ordinat lex noua. vnde ſtatim xp̄s ad regnū celoꝝ in ſue p̄dicatio nis principio inuitauit dicēs. Penitētiā agite. appropin quabit enī regnū celoꝝ. Mat. iiij. ⁊ ideo Augꝰ dicit ī. iiij cōtra Fauſtū. ꝙ tēꝑaliū reꝝ ꝓmiſſiones teſtamento vete ri ꝯtinētur. ⁊ ideo vetus appellatur. ſed eterne vite ꝓmiſ ſio ad nouū ꝑtinet teſtamentū. Scd̓o ad legē ꝑtinet diri gere humanos actus ẜm ordinē iuſticie in quo etiā ſuꝑ abundat lex noua legi veteri interiores actus animi ordi nando. ẜm illud. Ꝙat. v. Niſi a būdauerit iuſticia veſtra pluſqͣꝫ ſcribaꝝ ⁊ phariſeoꝝ. non intrabitis in regnū celo rum. ⁊ ideo dicit̉ ꝙ lex vetus cohibet manū. lex noua ani mū. Tertio ad legē ꝑtinet inducere hoīes ad obſeruanti as mandatoꝝ. ⁊ hoc quidem lex vetus faciebat timore pe narū. lex autē noua facit hoc ꝑ amorem qui ī cordibꝰ no ſtris infundit̉ ꝑ gratiā xp̄i qui ī lege vna cōfertur. ſed in lege veteri figurabatur. ⁊ ideo dicit Augꝰ cōtra Adamā tium Manichei diſcipulū. ꝙ breuis differentia ē legis ⁊ euangelij timor ⁊ amor. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut pater familias in domo alia mādata ꝓponit pueris ⁊ adultis. ita etiā vnus rex deus in vno ſuo regno aliam legem de dit hominibus adhuc imꝑfectis exiſtentibus. ⁊ aliam ꝑ fectiorē iam manuductis ꝑ priorem legem ad maiorem capacitatem diuinoꝝ. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſalus hominum non poterat eſſe niſi ꝑ xp̄m. ẜm illud Actuū. iiij. Non eſt aliud nomen datū hoībus in quo oportebat nos ſaluos fieri. ⁊ ideo lex ꝑfecte omnes ad ſalutem inducens dari non potuit niſi poſt xp̄i aduentum. antea vero dari opor tuit populo ex quo xp̄s erat naſciturus legem p̄paratoriā ad xp̄i ſuſceptionem. in qua quedam erudimenta ſaluta ris iuſticie ꝯtinerentur ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ lex naturalis di rigit hoīem ẜm quedam p̄cepta cōmunia in quibus cōue niunt tam ꝑfecti qͣꝫ imꝑfecti. ⁊ ideo eſt vna omniū. ſꝫ lex diuina dirigit hominē etiā in ꝑticularibus quibuſdam
ad q̄ nō ſil̓iter ſe habēt ꝑfecti ⁊ imꝑfecti. et ideo oportuit legē diuinā eſſe duplice ſicut iam dictum eſt. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ non ſit aliqua lex fomitis. Dicit enī Iſido rus in. ij. ethimologiaꝝ. ꝙ lex tōne conſiſtit. fomes auteꝫ nō cōſiſtit rōne. ſed magis a ratiōe deuiat. ergo fomes nō habet rōnem legis. ¶ Pre. omnis lex obligatoria ē. ita ꝙ qui eam nō ſeruant trāſgreſſores dicūtur. ſed fomes nō cōſtituit aliquem trāſgreſſorem ex hoc ꝙ ip̄m non ſequit̉ ſed magis trāſgreſſor reddit̉ ſi quis ip̄am ſequat̉ ergo fo mes non habet rōnem legis ¶ Pre. lex ordinat̉ ad bonū cōmune. vt ſupra habitū ē. ſed fomes non inclinat ad bo num cōmune. ſed magis ad bonū priuatum. ergo fomes nō habet rationem legis. ¶ Sed cōtra eſt qḋ apl̓s dicit Roma. vij. Uideo legem aliā in mēbris meis repugnan tem legi mentis mee ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum ē lex eſfentialiter inuenit̉ in regulāte ⁊ mēſurante. ꝑticipa tiue autem in eo qd̓ mēſuratur et regulat̉. ita ꝙ oīs incli natio vel ordinatio q̄ inuenitur ī his que ſubiecta ſunt le gi. ꝑticipatiue d̓r lex vt ex ſupra dictis patet. pōt autem ī his q̄ ſubdunt̉ legi aliqua inclinatio inueniri dupliciter a legiſlatore. Uno modo inqͣꝫtū directe inclinat ſuos ſub ditos ad aliquid. ⁊ diuerſos interdū ad diuerſos actus. ẜm quē modū p̄t dici ꝙ alia ē lex militū. ⁊ alia ē lex mer catorum Alio modo indirecte inqͣꝫtum .ſ. ꝑ hoc ꝙ legiſſa tor deſtituit aliquem ſibi ſubditū aliqua dignitate. ſequi tur ꝙ tranſeat in aliū ordinem ⁊ quaſi ī aliā legem. puta ſi miles ex milicia deſtituatur trāſibit in legem ruſticorū vel mercatorū. Sic igitur ſub deo legiſlatore diuerſe cre ature diuerſas habent naturales inclinationes. ita vt qd̓ vni eſt quodāmodo lex alteri ſit contra legem. vt ſi dicā ꝙ furibundū eſſe ē quodā modo ſex canis. eſt autē cōtra legē ouis. vel alterius manſueti animalis. ē ergo hoīs lex quam ſortitur ex ordinatione diuina ẜm ꝓpriam conditi onem vt ẜm rōnem ꝓpriam operetur. que quidā lex fuit tam valida in primo ſtatu vt nihil vel p̄ter rōnem vel cō tra rōnem poſſet ſurripere homini. ſed dum homo a deo receſſit. incurrit ī hoc ꝙ feratur ẜm impetum ſenſualita tis. ⁊ vnicuiqꝫ etiam ꝑticulariter hoc cōtingit etiam qͣꝫto magis a rōne receſſerit. vt ſic quodāmodo beſtijs aſſimi letur que ſenſualitatis impetu ferunt̉. ẜm illud pͣs. Ho mo cum in honorē eſſet nō intellexit. cōꝑatus ē iumētis inſipiētibus ⁊ ſimilis factus eſt illis. ſic igitur ip̄a ſenſu alitatis inclinatio que fomes dicit̉. in alijs quidē anima libus ſimpliciter habet rōnem legis. illo tn̄ modo quo in talibus lex dici poteſt ẜm directam inclinationē. In ho minibus aūt ẜm hoc non habet rōnem legis. ſed magis ē deriuatio a lege ratiōis. ſed inqͣꝫtum ꝑ diuinam iuſticiaꝫ homo deſtituitur originali iuſticia ⁊ vigore rationis. ip̄e impetus ſenſualitatis qui eum ducit habet rationem le gis inqͣꝫtum eſt penalis ⁊ ex lege diuina cōſequēs hoīem deſtitutū ꝓpria dignitate. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de fomite ẜm ſe cōſiderato ꝓut inclinat ad malū. ſic enī non habet rōnem legis. vt dictum ē. ſed ẜm ꝙ ſe quitur ex diuine legis iuſticia. tanqͣꝫ ſi diceretur lex eſt ꝙ aliquis nobilis ꝓpter ſuam culpam ad ſeruilia opera in duci ꝑmitteretur. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ obiectio illa procedit de eo qd̓ eſt lex quaſi regula ⁊ mēſura. ſic enim deuiantes a lege tranſgreſſores cōſtituūtur. ſic autem fomēs non eſt lex. ſed ꝑ quandā ꝑticipationem. vt ſupra dictū eſt. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de fomite qͣꝫtū ad īclinat. onē

Queſtio XCII
ꝓpriam. non autē qͣꝫtum ad ſuam originem. ⁊ tamē ſi cō ſideretur inclinatio ſenſualitatis ꝓut eſt in alijs animali bus. ſic ordinatur ad bonū cōmune. id ē. ad ꝯſeruationeꝫ nature ī ſpecie vel ī indiuiduo. ⁊ hec ē etiaꝫ in hoīe ꝓut ſenſualitas ſubditur rōni. ſed fomes dicit̉ ẜm ꝙ exit rati onis ordinem. ¶ Queſtio XCII Einde cōſiderandū eſt de effectibus legis. ⁊ circa hoc queruntur duo. Primo vtrū effectus legis ſit hoīes fa cere bonos. Scd̓o vtꝝ effectꝰ legis ſint īꝑare. vetare. ꝑ mittere. ⁊ punire. ſicut legiſperitus dicit. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ legis non ſit facere hoīes bonos. Hoīes enī ſunt boni ꝑ virtutem. virtus enī eſt que bonū facit habē tem. vt d̓r in. ij. ethi. ſed virtus eſt homini a ſolo deo. ip̄e en ī eam facit in nobis ſine nobis. vt ſupra dictū ē in diffi nitione virtutis. ergo legis non ē homīes facere bonos. ¶ Pre. lex non ꝓdeſt homini niſi legi obediat. ſed hoc ip̄m ꝙ homo obedit legi ē ex bonitate. ergo bonitas p̄exi gitur in hoīe ad legem. non igit̉ lex facit bonos homines Pre. lex ordinat̉ ad bonum cōmune. vt ſupra dictum ē. ſed quidā bene ſe habent in his q̄ ad cōmune ꝑtinent. qui tn̄ in ꝓprijs non bene ſe habent. nō ergo ad legem ꝑti net ꝙ faciat homines bonos. ¶ Pre. quedaꝫ leges ſunt tyrannice. vt phūs dicit in ſua politica. ſꝫ tyrānus non in tendit ad bonitatem ſubditoꝝ. ſed ſolum ad ꝓpriā vtilita tem. nō ergo legis ē facere hoīes bonos. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ phūs dicit in. ij. ethi. ꝙ voluntas cuiuſlibet legiſlatoris hec eſt vt faciat hoīes bonos. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupͣ di ctum ē. lex nihil ē aliud qͣꝫ dictamen rationis in p̄ſidente quo ſubditi gubernātur. cuiuſlibet autē ſubditi virtus ē vt bene ſubdatur ei a quo gubernat̉. ſicut virtus iraſcibi lis ⁊ cōcupiſcibilis. in hoc conſiſtit ꝙ ſint bn̄ obedientes rationi. ⁊ ꝑ hunc modum virtus cuiuſlibet ſubiecti ē vt habens virtutē bn̄ ſubijciatur principanti. vt phūs dicit in primo politice. Ad hoc auteꝫ ordinat̉ vnaqueqꝫ ex vi obediatur ei a ſubditis. vnde manifeſtū ē ꝙ hoc ſit ꝓpriū legis inducere ſubiectos ad ꝓpriam ip̄oꝝ virtutem. Cuꝫ igitur virtus ſit que facit bonū habentē. ſequitur ꝙ ꝓpriꝰ effectus legis ſit bonos facere eos quibꝰ datur. vel ſimpli citer. vel ẜm quid. Si enī intentio ferētis legem tendat ī verum bonum qd̓ eſt bonuꝫ cōmune ẜm iuſticiā diuinā regulatum. ſequitur ꝙ ꝑ legem hoīes fiant boni ſimplici ter. Si vero intētio legiſlatoris ferat̉ ad id qd̓ nō ē bonū ſimpliciter. ſed vtile vel delectabile ſibi. vel repugnās iu ſticie diuine. tunc lex nō facit homines bonos ſimpliciter ſed ẜm quid .ſ. in ordine ad tale regimen. Sic autē bonū inuenitur etiam in ꝑ ſe malis. ſicut aliquis dicit̉ bonus latro quia operat̉ accōmode ad finem. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ duplex eſt virtus. vt ex ſupra dictis patet .ſ. acquiſita et infuſa. ad vtrāqꝫ autē aliquid oꝑatur operum aſſuetudo ſed diuerſimode. Nam virtutē quidē acquiſitā cauſat. ad virtutem aūt infuſam diſponit. ⁊ eam iam habitā cōſer uat ⁊ ꝓmouet. ⁊ quia lex ad hoc datur vt dirigat actꝰ hu manos inqͣꝫtum actus humani oꝑantur ad virtutem. in tantū lex facit homīes bonos. vnde ⁊ phūs dicit in. ij. po litice. ꝙ legiſlatores aſſuefacientes faciunt bonos. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ non ſemꝑ aliquis obedit legi ex bonitate per fecta virtutis. ſed qn̄qꝫ quidem ex timore pene. qn̄qꝫ au tem ex ſolo dictamine rationis. qd̓ eſt quoddā principiū
virtutis. vt ſupra habitum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ bonitas cuiuſlibet partis ꝯſideratur ī ꝓportione ad ſuū totū. vn̄ ⁊ Augꝰ dicit in primo ꝯfe. ꝙ turpis ē omnis pars que ſuo toti nō cōgruit. Cum igit̉ quilibet homo ſit ꝑs ciuitatis. impoſſibile ē ꝙ aliquis homo ſit bonus niſi ſit bn̄ ꝓporri onatus bono cōmuni. nec totum pōt bene exiſtere niſi ex partibus ſibi ꝓportionatis. Unde impoſſibile eſt ꝙ bonū cōmune ciuitatis bene ſe habeat niſi ciues ſint virtuoſi ad minus illi quibꝰ cōuenit principari. ſufficit autē qͣꝫtū ad bonum cōmunitatis ꝙ alij in tantū ſint virtuoſi ꝙ prin cipū mandatis obediant. et ideo phūs dicit in. iij. politice ꝙ eadem ē virtus principis ⁊ boni viri. non autem eadē eſt virtus cuiuſcunqꝫ ciuis et boni viri. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ lex tyrānica cū non ſit ẜm rationem non eſt ſimpliciter lex. ſed magis ē quedā ꝑuerſitas legis. ⁊ tamen inqͣꝫtum habet aliquid de ratione legis intēdit ad hoc ꝙ ciues ſint boni. non enī habet de ratione legis niſi ẜm hoc ꝙ ē dicta men alicuius p̄ſidentis in ſubditis. ⁊ ad hoc tēdit vt ſub diti legis ſint bn̄ obediētes. qd̓ ē eos eſſe bonos. non ſim pliciter. ſꝫ in ordine ad tale regimen. Ad ſecundū ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ legis actus nō ſint ꝯuenienter aſſignati ī hoc ꝙ dicitur ꝙ legis actus eſt imꝑare. vetare. permittere. ⁊ punire. Lex enim oīs p̄ceptum cōmune ē. vt legiſcōſultꝰ dicit. ſed idē eſt imꝑare qͥdē ꝑcipere. ergo alia quattuor ſu perfluūt. ¶ Pre. effectus legis ē vt inducat ſubditos ad bonū. ſicut ſupͣ dictum ē. ſed ꝯſilium ē de meliori bono qͣꝫ p̄ceptum. ergo magis ꝑtinet ad legem ꝯſulere qͣꝫ p̄cipere ¶ Pre. ſicut homo aliquis incitat̉ ad bonū ꝑ penas. ita etiā ⁊ per p̄mia. ergo ſicut punire ponit̉ effectus legis. ita etiam ⁊ p̄miare. ¶ Pre. intētio legiſlatoris ē vt homīes faciat bonos. ſicut ſupra dictum ē. ſꝫ ille qui ſolo mētu pe naꝝ obedit legi non ē bonus. nā obedit timore ſeruiſi qͥ ē timor penaꝝ. ⁊ ſic ſi bonū aliquis faciat. non tamē aliqͥd bonū fit. vt Augꝰ dicit. non ergo videt̉ eſſe ꝓprium legis ꝙ puniat ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Iſidorꝰ dicit in. ij. ethimolo giaꝝ. Omnis lex aūt ꝑmittit aliquid. vt vir fortis p̄miū petat. aut vetat. vt ſacraꝝ virginuꝫ nuptias nulli liceatꝭ pe tere. aut punit. vt qui cedem fecerit capite plectat̉ ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut enunciatio ē rationis dictamē ꝑ modū enū ciandi. ita etiam lex ꝑ modum p̄cipiendi. Rationis autē ꝓprium ē vt ex aliquo ad aliquid inducat. vnde ſicut ī de mōſtratiuis ſciētijs ratio inducit vt aſſentiatur ꝯcluſioni ꝑ q̄dam principia. ita etiam inducit vt aſſentiat̉ legis p̄ cepto per aliquid. Precepta autem legis ſunt de actibus humanis in quibꝰ lex dirigit. vt ſupra dictū eſt. Sūt au tem tres differētie humanoꝝ actuū. Nā ſicut ſup̄ dictuꝫ eſt quidā actus ſunt boni ex genere qui ſūt actus virtutū ⁊ reſpectu hoꝝ ponitur legis actus precipere vel imꝑare. Precipit enī lex omnes actus virtutum vt d̓r in. v. ethi. Quidam vero ſunt actus mali ex genere. ſicut actꝰ vitioſi ⁊ reſpectu hoꝝ lex habet ꝓhibere. Quidā vero ex genere ſuo ſunt actus indifferentes. ⁊ reſpectu hoꝝ lex habet per mittere. ⁊ poſſunt etiam indifferentes dici actus qui ſūt vel parum boni. vel paꝝ mali. Id autem ꝑ qd̓ inducit lex ad hoc ꝙ ſibi obediat. e timor pene. ⁊ qͣꝫtum ad hoc poni tur legis effectus punire. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut ceſſa re a malo habet quādam rōnem boni. ita etiam ꝓhibitio habet quandā rōnem p̄cepti. ⁊ ẜm hoc large accipiendo p̄ceptum vniuerſaliter lex p̄ceptum d̓r. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝯſulere non ē ꝓprius actus legis. ſed pōt ꝑtinere ētiaꝫ ad
℟

XCIII Queſtio
ꝑſonam priuatam. cuius nō ē cōdere legem. vnde etiam apl̓s. jͣ. ad Coꝝ. vij. cū ꝯſilium quoddaꝫ daret dixit. Ego dico non dominꝰ. ⁊ ideo non ponit̉ inter effectus legis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiā p̄miare poteſt ad quēlibet ꝑtinere ſꝫ punire nō ꝑtinet niſi ad miniſtrum legis. cuius aucto ritate pena infert̉. ⁊ ideo p̄miare non ponit̉ actus legis ſꝫ ſolum p̄miare. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ꝑ hoc ꝙ aliquis īcipi ī aſſuefacere ad vitandū mala. ⁊ ad implendū bona ꝓpter metum pene. ꝑducitur qn̄qꝫ ad hoc ꝙ delectabiliter ⁊ ex ꝓpria voluntate hoc faciat. ⁊ ẜm hoc lex etiā puniendo per ducit ad hoc ꝙ hoīes ſint boni. ¶ Queſtio XCIII Einde conſideran dum de ſingulis legibus. ⁊ primo d̓ lege ēter na. ſcd̓o de lege naturali. tertio de lege huma na. quarto de lege veteri. quinto de lege noua que eſt lex euangelij. de ſexta autē lege q̄ eſt lex fomitis ſufficiat qd̓ dictum ē cum de peccato originali ageret̉. Circa primuꝫ q̄runtur ſex. primo quid ſit lex eterna. ſcd̓o vtꝝ ſit oībus nota. tertio vtrum oīs lex ab ea deriuet̉. quarto vtrū ne ceſſaria ſubijciantur legi eterne. quinto vtrū cōtingentia naturalia ſubijciātur legi eterne. ſexto vtꝝ omnes res hu mane ei ſubijciantur. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ lex eterna non ſit ſūma ratio in deo exiſtens. Lex enī eterna ē vna tm̄. ſed rationes reꝝ in mēte diuina ſunt plures. Dicit enī Augꝰ in li. lxxxiij. q. ꝙ deus ſingi la fecit ꝓprijs rationibꝰ. ergo lex eterna nō videtur eē idē qd̓ ratio in mēte diuina exiſtens. ¶ Pre. de ratiōe legis eſt ꝙ verbo ꝓmulgetur. vt ſupra dictuꝫ ē. ſed verbuꝫ in diuinis dicit ꝑſonaliter. vt in primo habitū ē. ratio auteꝫ dicit̉ eſſentialiter. nō igitur idē ē lex eterna qd̓ ratio diui na. ¶ Pre. Augꝰ in li. d̓ vera religione. Apparet ſupͣ mē tem noſtrā legē eſſe q̄ veritas dicit̉. ſex autē ſupra mēteꝫ noſtrā exiſtens ē lex eterna. ergo veritas ē lex eterna. ſed non ē eadeꝫ ratio veritatis ⁊ rationis. ergo lex eterna nō eſt idē qd̓ ratio ſūma. ¶ Sꝫ contra ē qd̓ Augꝰ dicit ī pri mo de li. arbi. ꝙ lex eterna ē ſumma ratio cui ſemꝑ obtē perādū eſt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut in quolibet artifice pre exiſtit ratio eoꝝ que ꝯſtituūtur ꝑ artem. ita etiam ī quoli bet gubernante oportet ꝙ preexiſtat ratio ordinis eorum que agēda ſunt ꝑ eos qui gubernationi ſubdunt̉. ⁊ ſicut rario rerū fiendaꝝ ꝑ artē vocat̉ ars vel exemplar rerū ar tificiataꝝ. ita etiā ratio gubernātis actꝰ ſubditoꝝ rōneꝫ le gis obtinet ſeruatis alijs q̄ ſupra eē diximus de legis ra tione. Deus aūt ꝑ ſuā ſapiētiā ꝯditor ē vniuerſaꝝ reruꝫ ad quas comꝑatur ſicut artifex ad artificiata. vt ī primo habitū ē. Eſt etiā gubernator oīuꝫ actuū ⁊ motionum q̄ inueniunt̉ in ſingulis creaturis. vt etiā in primo habitū eſt. vnde ſicut ratio diuine ſapiētie inqͣꝫtum ꝑ eam cūcta ſunt creata rōneꝫ habet artis vel exemplaris vel ydee. ita ratio diuine ſapiētie mouētis oīa ad debitum finem obti net rōneꝫ legis. et ẜm hoc lex eterna nihil aliud ē qͣꝫ ratio diuine ſapiētie ẜm ꝙ ē directiua oīum actuū ⁊ motionū. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ Augꝰ loqui ī ibi de ratiōibꝰ ydeali bus q̄ reſpiciunt ꝓprias naturas ſingulaꝝ rerū. ⁊ idco in eis inuenit̉ q̄daꝫ diſtinctio et pluralitas ẜm diuerſos re ſpectus ad res. vt ī primo habitū eſt. ſed lex dicit̉ directi ua actuū ī ordine ad bonū cōmune. vt ſupra dictum eſt. Ea autē q̄ ſunt in ſeip̄is diuerſa cōſiderant̉ vt vnuꝫ ẜm ꝙ ordinant̉ ad aliquod cōmune. ⁊ ideo lex eterna ē vna q̄
eſt ratio huius ordinis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ circa terbā qd̓ cunqꝫ duo poſſunt conſiderari. ſcꝫ ip̄m verbū. ⁊ ea q̄ ver bo exprimunt̉. verbū enim vocale ē quiddaꝫ ab ore hoīs ꝓlatum. ſed hec verbo exprimunt̉ q̄ verbis hūanis ſigni ficātur. ⁊ eadem ratio ē de verbo hoīs mentali qd̓ nihil ē aliud qͣꝫ quiddā mente ꝯceptum quo hō exprimit mēta liter ea de quibus cogitat. Sic igitur ī diuinis ip̄m ver bum qd̓ ē cōceptio paterni ītellectꝰ. ꝑſonal iter d̓r. ſed oīa q̄cūqꝫ ſunt in ſcientia patris ſiue eſſentialia ſiue ꝑſonalia ſiue etiā dei oꝑa exprimunt̉ hoc verbo. vt ptꝫ ꝑ Auguſ. in xv. de tri. ⁊ inter cetera q̄ hoc verbo exprimitur. nec tamē ꝓpter hoc ſequitur ꝙ lex eterna perſonaliter in diuinis di catur. appropriatur tn̄ filio ꝓpter ꝯuenientiam quā habet ratio ad verbū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio ītellectus diuini aliter ſe habet ad res qͣꝫ ratio hūani ītellectꝰ. Intellectꝰ enī humanꝰ ē mēſuratus a rebus. vt ſcꝫ cōceptus homīs non ſit verus ꝓpter ſeip̄m. ſꝫ d̓r verus ex hoc ꝙ ꝯſonat re bus Ex hoc enī ꝙ res ē vel non ē opinio vera vel falſa ē. ītellectus vero diuinꝰ ē mēſura rerū. qꝛ vnaqueqꝫ res in tantū habet de veritate inqͣꝫtū imitat̉ intellectū diuinuꝫ vt in primo dictum ē. et ideo ītellectus diuinus ē verus ẜm ſe. vnde ratio eius ē ipſa veritas. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ lex eterna non ſit oībus nota. Quia vt dicit Apl̓us. j. Coꝝ. ij. Que ſunt dei nemo nouit niſi ſpūs dei. ſed lex eterna ē quedam ratio in mēte diuina exiſtens. er go oībus ē ignota niſi ſoli deo. ¶ Pre. ſicut Augꝰ dicit ī li. de li. arbi. Lex eterna ē qͣ iuſtum ē vt oīa ſint ordinatiſ ſima. ſed nō oēs cognoſcūt qͣliter oīa ſunt ordinatiſſima. nō ergo oēs cognoſcūt legē eternā. ¶ Pre. Augꝰ dicit in li. de vera religione. ꝙ lex eterna ē de qͦ hoīes iudicare nō poſſunt. ſꝫ ſicut in primo ethi. d̓r vnuſquiſqꝫ bn̄ iudicat que cognoſcit. ergo lex eterna non ē nobis nota. ¶ Sed cōtra ē ꝙ Augꝰ dicit in li. de li. arbi. ꝙ eterne legis notio nob̓ īpreſſa ē ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ dupliciter aliqͥd cognoſci p̄t Uno modo ī ſeipſo. Alio mō ī ſuo effectu in qͦ aliqua ſi militudo eiꝰ inuenit̉. ſicut aliquis nō vidēs ſolem in ſua ſubſtātia. cognoſcit ip̄m ī ſua irradiatiōe. Sic igit̉ dd̓m ē ꝙ legem eternā nullus pōt cognoſcere ẜm ꝙ in ſeip̄a ē ni ſi ſolus deus ⁊ beati qui deū ꝑ eſſentiā vidēt. ſꝫ oīs cre atura rationalis ip̄am cognoſcit ẜm aliquā eius irradiati onem vl̓ maiorem vel minorē. oīs enī cognitio veritatis ē q̄dam irradiatio ⁊ ꝑticipatio legis eterne q̄ eſt veritas in cōmutabilis. vt Augꝰ dicit in li. de vera religiōe. Ueri tatem aūt oēs equaliter cognoſcūt ad minꝰ qͣꝫtū ad prin cipia cōmunia legis naturalis. in alijs vero quidā plus ⁊ quidā minꝰ ꝑticipāt de cognitione veritatis. ⁊ ẜm hoc etiā plus vel minꝰ cognoſcūt legē eternaꝫ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ea q̄ ſunt dei in ſeipſis quidem cognoſci a nobis nō poſſunt. ſꝫ tn̄ in effectibꝰ ſuis nobis manifeſtātur. ẜm illud Roma. j. Inuiſibilia dei ꝑ ea q̄ facta ſunt ītellecta ꝯſpiciūt̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ legē eternā ⁊ ſi vnuſquiſqꝫ co gnoſcat ꝓ ſua capacitate ẜm modū p̄dictū. nullꝰ tn̄ eam cōprehedere pōt. Nō enī totaliter manifeſtari p̄t ꝑ ſuos effectus. ⁊ ideo nō oportet ꝙ qͥcunqꝫ cognoſcit lege eter nam ẜm modū p̄dictū. cognoſcat totū ordinē rerū qͦ oīa ſunt ordinatiſſima. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ iudicare de aliquo p̄t intelligi dupliciter. Uno modo ſicut vis cognitiua di iudicat de ꝓprio obiecto. ẜm illud Iob. xij. Nonne auris verba diiudicat ⁊ fauces cōmedētis ſaporē? ⁊ ẜm iſtum modum iudicij phūs dicit ꝙ vnuſqͥſqꝫ bn̄ diiudicat que

Queſtio XCIII
cognoſcit. iudicādo ſcꝫ an ſit verū qd̓ ꝓponitur. Alio moͣ ẜm ꝙ ſuꝑior iudicat de inferiori quodaꝫ practico iudicio an ſcꝫ ita debeat eſſe vel non ita. ⁊ ſic nullus pōt iudicare de lege eterna. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ non oīs lex a lege eterna deriuat̉. Eſt enī que dam lex ſomitis. vt ſupra dictum ē. ipſa autē non deriuat̉ a lege diuina q̄ eſt lex eterna. ad ip̄am enī ꝑtinet pruden tia carnis. de qua Apl̓us dicit ad Roma. viij. ꝙ legi dei nō pōt eſſe ſubiecta. ergo non oīs lex ꝓcedit a lege eterna. ¶ Pre. a lege eterna nihil iniquū ꝓcedere pōt. qꝛ ſicut dictum eſt. lex eterna ē ẜm quam iuſtū ē vt oīa ſint ordi natiſſima. ſꝫ q̄daꝫ leges ſunt inique. ẜm illud Eſa. x. U. qui condunt leges iniquas ergo nō oīs lex ꝓcedit a lege eterna. ¶ Pre. Augꝰ dicit in primo de li. ar. ꝙ lex que po pulo regendo ſcribit̉. recte multa ꝑmittit que ꝑ diuinam ꝓuidentiā vindicant̉. ſꝫ ratio diuine ꝓuidentie ē lex eter na. vt dictum ē. ergo nec etiā oīs lex recta procedit a lege eterna. ¶ Sed contra ē qd̓ Prouer. viij. diuina ſapiētia dicit. Per me reges regnant ⁊ legū ꝯditores iuſta decer nunt. Ratio aūt diuine ſapientie ē lex eterna vt ſupra di ctū ē. ergo oēs leges a lege eterna ꝓcedunt. ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. lex importat rationē quandā di rectiuā actuū ad finē. In oībus aūt mouentibus ordina tis oportet ꝙ virtus ſcd̓i mouentis deriuet̉ a virtute mo uentis primi. qꝛ mouens ſcd̓m nō mouet niſi inqͣꝫtū mo uetur a primo. vn̄ in oībus gubernātibus idē videmꝰ ꝙ ratio gubernatiōis a primo gubernāte ad ſecūdos deriua tur. ſicut ratio eoꝝ q̄ ſunt agenda in ciuitate deriuat̉ a re ge ꝑ p̄ceptum ī inferiores adminiſtratores. Et in artifici alibus etiā ratio artificialiū actuū deriuatur ab archite ctore ad inferiores artifices qͥ manu oꝑantur. cū ergo lex eterna ſit ratio gubernatiōis in ſupremo gubernante. ne ceſſe ē ꝙ omnes rōnes gubernationis q̄ ſunt ī inferioribꝰ gubernātibus a lege eterna deriuent̉. Huiuſmodi aūt ra tiones inferioꝝ gubernantiū ſunt q̄cūqꝫ alie leges preter legē eternā. vn̄ oēs leges inqͣꝫtum ꝑticipāt de rōne recta in tm̄ deriuantur a lege eterna. Et ꝓpter hoc Augꝰ dicit ī primo de li. arbi ꝙ ī tꝑali lege nihile iuſtum ac legitimū qd̓ nō ex eterna hoīes ſibi de riuauerūt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ fomēs habet rōnem legis in hoīe inqͣꝫtum ē pena ꝯſe quens diuinā iuſticiā. ⁊ ẜm hoc manifeſtū ē ꝙ deriuat̉ a lege eterna. In qͣꝫtum vero inclinat ad peccatū. ſic ꝯtraria tur legi dei ⁊ non habet rōneꝫ legis. vt ex ſupra dictis ptꝫ ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lex humana in tm̄ habet rōnem legis in qͣꝫtum ē ẜm rōnem rectam. ⁊ ẜm hoc manifeſtū ē ꝙ a lege eterna deriuat̉. inqͣꝫtum vero a rōne recedit ſic d̓r lex iniqͣ ⁊ ſic nō habet rōnem legis. ſed magis violētie cuiuſdam. ⁊ tn̄ in ip̄a lege iniqͣ inqͣꝫtum ſeruat̉ aliquid de ſil̓itudine legis ꝓpter ordinem poteſtatis eius qui legē fecit. ẜm hoc etiā deriuat̉ a lege eterna. Oīs enī poteſtas a dn̄o deo ē. vt dicit̉ Roma. xiij. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex hūana dicit̉ ali qua ꝑmittere. nō qͣſi ea approbans. ſed quaſi ea dirigere nō potēs. multa autē dirigunt̉ lege diuina q̄ dirigi non poſſunt lege hūana. plura enī ſubdūtur cauſe ſuꝑiori qͣꝫ inferiori. vnde hocip̄m ꝙ lex humana nō ſe ītromittit de his que dirigere nō p̄t. ex ordine legis eterne ꝓuenit. Se cus autem eſſet ſi approbaret ea que lex eterna reprobat. vnde ex hoc non habet̉ ꝙ lex humana non deriuat̉ a lege eterna. ſꝫ ꝙ non eā ꝑfecte aſſequi poſſit.
Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ neceſſaria ⁊ eterna ſubijciāt̉ legi eterne. Om ne enī qd̓ tationale ē rōni ſubditur. ſꝫ volūtas diuina ē rationabilis cuꝫ ſit iuſta. ergorationi ſubdit̉. ſꝫ lex eterna ē ratio diuina. ergo volūtas dei ſubdit̉ legi eterne. volū tas aūt dei ē aliquid eternū. ergo etiaꝫ eterna ⁊ neceſſaria legi eterne ſubdūt̉. ¶ Pre. quicquid ſubijcit̉ regi ſubijci tur legi regis. Filius autē vi d̓r. jͣ. ad Coꝝ. xv. ſubiectus erit deo ⁊ patri cū traderit ei regnū. ergo filiꝰ q̄ eſt eternꝰ ſubijcit̉ legi eterne. ¶ Pre. lex eterna ē ratio diuine ꝓui dentie. ſꝫ multa neceſſaria ſubdūt̉ diuine ꝓuidentie ſicut ꝑmanentia ſubſtantiaꝝ incorꝑalium ⁊ corpoꝝ celeſtiū. er go legi eterne ſubdūtur etiā neceſſaria. ¶ Sed cōtra ea q̄ ſunt neceſſaria īpoſſibile ē aliter ſe habere. vn̄ cohibitiōe nō indigent. ſꝫ imponit̉ homini lex vt cohibeat̉ a malis. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ergo ea q̄ ſunt neceſſaria legi nō ſub dunt̉. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. lex eterna ē ratio diuine gubernationis. Quecūqꝫ ergo diuine gubernati oni ſubdūtur. ſubijciūtur etiā legi eterne. q̄ vero guberna tioni eterne nō ſubdūtur. neqꝫ legi eterne ſubdūtur. Ho rum aūt diſtinctio attēdi pōt ex his q̄ circa nos ſunt. hu mane enī gubernationi ſubdūt̉ ea q̄ ꝑ hoīes fieri poſſunt que vero ad naturā hoīs ꝑtinent. nō ſubdūtur gubernati oni humane ſcꝫ ꝙ homo habeat aīaꝫ. vel manum. aut pe des. Sic igit̉ legi eterne ſubdūtur oīa que ſunt in rebus a deo creatis. ſiue ſint cōtingentia. ſiue ſint neceſſaria. ea vero que ꝑtinēt ad naturā vel eſſentiā diuinaꝫ legi eterne non ſubdūtur. ſꝫ ſunt realiter ip̄a lex eterna. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ d̓ volūtate dei dupliciter poſſumus loqui. Uno modo qͣꝫtum ad ip̄am voluntatē. ⁊ ſic cum voluntas dei ipſa ſit eſſentia eius. nō ſubdit̉ gubernationi diuine. neqꝫ legi eterne. ſed idē ē qd̓ lex eterna. Alio modo poſſumus loqui de voluntate diuina qͣꝫtum ad ipſa q̄ deꝰ vult circa creaturas. que quidē ſubiecta ſunt legi eterne inqͣꝫtū ho rum ratio ē in diuina ſapiētia. ⁊ rōne horū voluntas dei d̓r rationabilis. alioquin rōne ſuijpſius magis ē dicenda ip̄a ratio. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ filiꝰ dei nō ē a deo factꝰ. ſed na turaliter ab ip̄o genitꝰ. et ideo nō ſubdit̉ diuine ꝓuidētie aut legi eterne. ſꝫ magis ip̄e ē lex eterna ꝑ quandā appro priationē. vt ptꝫ ꝑ Aug. in li de vera religiōe. Dicit̉ aūt eſſe ſubiectꝰ patri rōne hūane natura ẜm quā etiaꝫ pater d̓r eſſe maior eo. Tertiū ꝯcedimꝰ. qꝛ ꝓcedit de neceſſa rijs creatis. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſicut phus dicit ī. v. meta phiſice. Quedā neceſſaria habēt cauſam ſue neceſſitatis ⁊ ſic hocip̄m ꝙ impoſſibile ē ea aliter ſe habere habent ab alio. ⁊ hoc ip̄m ē cohibitio q̄dā efficaciſſima. Nā q̄cunqꝫ cohibet̉ in cōmuni in tm̄ cohiberi dicūt̉ inqͣꝫtum non pn̄t aliter facere qͣꝫ de eis diſponatur. Ad quintum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ naturalia ꝯtingētia nō ſubſint legi eterne. Pro mulgatio enī ē de rōne legis. vt ſupra habitū ē. ſꝫ ꝓmul gatio nō pōt fieri niſi ad creaturas rōnales qͥbꝰ p̄t aliqͥd denūciari. ergo ſole creature rōnales ſubſunt legi eterne. nō ergo naturalia contingētia ¶ Pre. ea q̄ obediūt rōni ꝑticipāt aliqualiter rōne vt d̓r in primo ethi. Lex aūt eter na ē ratio ſūma. vt ſupͣ dictū ē. cū igit̉ naturalia ꝯtingen tia nō ꝑticipēt aliqͣliter rōne. ſꝫ penuꝰ ſint irrōnabilia. vi detur ꝙ nō ſubſint legi eterna. ¶ Pre. lex eterna ē effica ciſſima. ſꝫ ī naturalibꝰ ꝯtingētibꝰ accidit defectꝰ. nō ergo ſubſunt legi eterne. ¶ Sꝫ ꝯtra ē quod d̓r Prouer. viij.
P 2

Queſtio XCIIII
Quando circūdabat mari terminū ſuū. ⁊ legē dabat aqͥs ne trāſirent fines ſuos. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliter ē de lege ho minis dd̓m. ⁊ aliter de lege eterna q̄ eſt ex dei. Lex enim hoīs nō ſe extendit niſi ad creaturas rōnales que homini ſubijciūt̉ Cuiꝰ ratio ē. qꝛ lex ē directiua actuū qui cōue niūt ſubiectis gubernationi alicuiꝰ. vn̄ nullꝰ ꝓprie loquē doſuis actibꝰ legē imponit. Quecūqꝫ aūt agūt̉ circa vſū rerū irrationabiliū homini ſubditaꝝ. agunt̉ ꝑ actū ip̄ius hoīs mouētis hmōi res. nam hmōi irrationales creature nō agunt ſeip̄as. ſꝫ ab alijs agunt̉. vt ſupͣ habitū ē. ⁊ ideo rebus irrationabilibꝰ hōˡ egē imponere nō pōt qͣꝫtūcūqꝫ ei ſubijciant̉. rebus aūt rōnabilibꝰ ſibi ſubiectis p̄t impo nere legē inqͣꝫtū ſuo p̄cepto vel denūciatiōe qͣcūqꝫ impri mit mēti eiꝰ quādā regulā q̄ ē principiū agendi. ſicut aūt hō imprimit denūciādo qͦddā īterius principium actiuū homini ſibi ſubiecto. ita etiā deꝰ imprimit toti nat̉e prin cipia ꝓprioꝝ acruū. ⁊ ideo ꝑ hūc moduꝫ deꝰ d̓r p̄ciꝑe toti nat̉e. ẜm illud pͣs. Preceptū poſuit ⁊ nō p̄teribit. ⁊ per hāc etiā rōneꝫ oēs motꝰ ⁊ actiōes nature legi eterne ſub dūt̉. vn̄ alio mō creature irrationales ſubdūt̉ legi eterne inqͣꝫtum mouēt̉ a diuina ꝓuidētia. nō aūt ꝑ intellectū di uim precepti ſicut creature rationales. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hoc mō ſe hꝫ imp̄ſſio actiui principij intrinſeci qͣꝫtum ad res naturales ſicut ſe hꝫ ꝓmulgatio legis qͣꝫtū ad ho mines. qꝛ ꝑ legis ꝓ mulgationem imprimit̉ hoībꝰ qͦdda directiuū principiū humanorū actuū vt dictū eſt. ¶ Ad ij dd̓m ꝙ creature irrationales nō ꝑticipat rōne hūana. nec ei obediūt. ꝑticipāt tn̄ ꝑ modū obediētie rōne diuina Ad plura enī ſe extēdit virtus rōnis diuine qͣꝫ virtus ra tionis hūane. ⁊ ſicut mēbra corꝑis hūani mouent̉ ad im periū rōnis. nō tn̄ ꝑticipāt rōne. qꝛ nō habent aliquā ap prehenſionē ordinatā ad rōneꝫ. Ita etiā creature irratio nales mouēt̉ a deo. nec tn̄ ꝓpter hoc ſunt rōnales. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ defectus qui accidūt ī rebus naturalibꝰ qͣꝫuis ſint p̄ter ordinē cauſaꝝ vniuerſaliū. ⁊ p̄cipue cauſe prime q̄ deꝰ ē. cuiꝰ ꝓuidētiā nihil ſubterfugere p̄t. vt ī primo di ctum ē. ⁊ qꝛ lex eterna ē rō diuine ꝓuidētie. vt dictum ē. ideo defectus rerū naturaliū legi eterne ſubduntur. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ nō oēs res hūane ſubijciant̉ legi eternē. Dicit enī Apl̓s ad Gal̓. v. Si ſpū dei ducimini non eſtis ſub lege. ſꝫ viri iuſti qͥ ſunt filij dei ꝑ adoptionē ſpū dei agunt̉ ẜm illud Roma. viij. Qui ſpiritu dei aguntur hi filij dei ſunt. ergo nō oēs bomines ſunt ſub lege eterna. ¶ Pre. Apl̓s dicit ad Roma. viij. Prudentia carnis inimica eſt deo. legi enī dei ſubiecta nō ē. ſꝫ multi hoīes ſunt ī quibꝰ prudētia carnis dn̄atur. ergo legi eterne q̄ eſt lex dei non ſubijciūt̉ oēs hoīes. ¶ Pre. Augꝰ dicit ī primo de li. ar. ꝙ lex eterna ē qͦ mali miſeriā. boni vitā beataꝫ merēt̉. ſed hoīes iā beati. vel iā dānati nō ſunt ī ſtatu merendiˡ. ergo nō ſubſunt legi eterne. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Augꝰ dicit. ix. de ciui. dei. Nullo mō aliquid legibꝰ ſūmi creatoris ordina tioniqꝫ ſubtrahit̉ a quo pax vniuerſitatis adminiſtratur ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ duplex ē modꝰ qͦ aliquid ſubdit̉ legi eter ne. vt ex ſupͣ dictis ptꝫ. Uno mō inqͣꝫtū ꝑticipat̉ lex eter na ꝑ modū cognitiōis. Alio mō ꝑ modū actiōis ⁊ paſſio nis. inqͣꝫtum ꝑticipat̉ ꝑ modū īterioris principij motiui ⁊ hoc ſcd̓o mō ſubdūt̉ legi eterne irrationales creature. vt dictū ē. ſꝫ qꝛ rationalis natura cū eo qd̓ ē cōmune oībus creaturis hꝫ aliqͦd ſibi ꝓpriū inqͣꝫtū ē rationalis ideo ẜm vtrūqꝫ modū legi eterne ſuedit̉. qꝛ ⁊ notionē legis eterne aliqͦ mō hꝫ. vt ſupͣ dictū ē. ⁊ iteꝝ vnicuiqꝫ rōnali crea ſure ineſt naturalis īclinatio ad id qd̓ ē ꝯſonū legi eterne Sumus enī īnati ad habendū virtutes. vt d̓r in. ij. ethi. Uterqꝫ tn̄ modus imꝑfectꝰ quidē ē ⁊ qͦdāmō corruptus ī malis in quibus ⁊ īclinatio naturalis ad virtutē depra uat̉ ꝑ habitū vitioſū. ⁊ iteꝝ ipſa naturalis cognitio boni ī eis obtenebrat̉ per paſſiones ⁊ habitus pctōꝝ. In bonis aūt vterqꝫ modus īuenit̉ ꝑfectior. qꝛ ⁊ ſupra cognitionē naturalē boni ſuꝑaddit̉ eis cognitio fidei ⁊ ſapiētie. ⁊ ſu pra naturalē īclinationē ad bonuꝫ ſuꝑaddit̉ eis interius motiuū gr̄e ⁊ virtutis. Sic igit̉ boni ꝑfecte ſubſunt legi eterne tāqͣꝫ ſemꝑ ẜm eā agētes. mali aūt ſubſunt qͥdē le gi eterne. imꝑfecte qͥdē qͣꝫtū ad actiōes ip̄oꝝ ꝓut imꝑfe cte cognoſcūt. ⁊ īꝑfecte inclināt̉ ad bonū. ſꝫ qͣꝫtū deficit ex ꝑte actiōis ſupplet̉ ex ꝑte paſſionis. ꝓut ſcꝫ in tm̄ patiun tur qd̓ lex eterna dictat de eis. inqͣꝫtū deficiūt facere qd̓ le gi eterne cōuenit. vn̄ Augꝰ dicit in primo d̓ li. ar. Iuſtos ſub eterna lege agere exiſtimo. ⁊ in li. de cathetizādis rudi bus dicit ꝙ deus ex iuſta miſeria aīaꝝ ſe deſerentiū cōue niētiſſimis legibus inferiores ꝑtes creature ſue nouit or dinare. ¶ Ad. j gͦ dd̓m ꝙ illud verbū Apl̓i p̄t ītelligi du pliciter. Uno mō vt eē ſub lege ītelligat̉ ille qui nolēs ob ligationē legis ſubdit̉ quaſi cuidā pōderi. vn̄ glo. ibideꝫ dicit ꝙ ſub lege ē qui timore ſupplicij qd̓ ex minat̉ non amore iuſticie a malo oꝑe abſtinet. ⁊ hoc mō ſpūales viri nō ſunt ſub lege. qꝛ ꝑ charitatē quā ſpūſſanctus cordibus eoꝝ infundit volūtarie id qd̓ legis ē implēt. Alio mō pōt etiā ītelligi inqͣꝫtum hoīs oꝑa qui ſpirituſancto agūt̉ ma gis dicūt̉ eē oꝑa ſpūſſancti qͣꝫ ip̄ius hoīs. vn̄ cū ſpūſſan ctus nō ſit ſub lege ſicut nec filius. vt ſupͣ dictū ē. ſequit̉ ꝙ hmōi opera inqͣꝫtuꝫ ſunt ſpūſſancti nō ſint ſub lege. et huic atteſtat̉ qd̓ Apl̓s dicit. ij. ad Coꝝ. iij. Ubi ſpūs dn̄i ibi libertas. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ prudētia carnis non poteſt ſubijci legi dei ex ꝑte actiōis. qꝛ īclinat̉ ad actiones ꝯtrari as legi diuine. ſubijcit̉ tn̄ legi dei ex ꝑte paſſiōis. qꝛ mere tur pati penā ẜm legē diuine iuſticie. nihi lominus tn̄ in nll̓o hoīe ita prudētia carnis dn̄atur ꝙ totū bonū natu re corrūpatur. ⁊ ideo remanet ī hoīe īclinatio ad agendū ea q̄ ſunt legis eterne. Habitū ē enī ſupͣ ꝙ peccatū non tollit totū bonū nature. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ idē eſt ꝑ qd̓ ali quid ꝯſeruatur ī fine ꝑ qd̓ mouetur ad finē. ſicut corpus graue grauitate quieſcit ī loco inferiori. ꝑ quā etiā ad lo cū ip̄m mouetur. et ſic dd̓m ē ꝙ ſic̄ ẜm legē eternā aliqui merētur beatitudinē vel miſeriā. ita ꝑ eādē legē ī beatitu dine vel miſeria cōſeruantur. ⁊ ẜm hoc ⁊ beati ⁊ damnati ſubſunt legi eterne. ¶ Queſtio. XCIIII Einde conſideran dū ē de lege naturali. ⁊ circa hocq̄runtur ſex. primo quid ſit lex naturalis. ſcd̓o q̄ ſint p̄ce pta legis naturalis. tertio vtꝝ oēs actus virtutū ſint de le ge nature. quarto vtꝝ lex naturalis ſit vna apud omnes. quinto vtꝝ ſit mutabil̓. ſexto vtꝝ poſſit a mēte hoīs deleri Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ lex naturalis ſit habitꝰ. Quia vt phūs dicit in ij. ethi. Tria ſunt in aīa. pōtētia. habitus. ⁊ paſſio. ſꝫ natu ralis lex nō ē aliqͣ potētiaꝝ aīe. nec aliqͣ paſſionū. vt patꝫ enumerādo ꝑ ſingula. gͦ lex naturalis ē habitus ¶ Pre. Baſilius dicit ꝙ conſciētia ſiue ſinderiſis ē lex ītellectus nr̄i. qd̓ non pōt ītelligi niſi de lege naturali. ſꝫ ſinderiſis ē habitus quidā. vt ī primo habitū ē. ergo lex ē naturalis

Queſtio XCIIII
habitus. ¶ Pre. lex naturalis ſemꝑ ī hoīe manet. vt īfra patebit. ſꝫ nō ſemꝑ rō hoīs ad quā lex ꝑtinet cogitat d̓ na turali lege. ergo lex naturalis nō ē actꝰ ſꝫ habitꝰ. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Augꝰ dic̄ ī li. de bono ꝯiugali. ꝙ habitus ē qͦ ali quid agit̉ cū opꝰ ē. ſꝫ naturalis lex nō ē hmōi. ē enī ī par uulis ⁊ dānatis qͣ ꝑ eā agere non pn̄t. ergo lex naturalis nō ē habitꝰ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliqͥd p̄t dici eē habitꝰ dupli citer. Uno mō ꝓprie ⁊ eſſentialiter. ⁊ ſic lex naturalis non ē habitꝰ. Dictū ē enī ſupͣ ꝙ lex naturalis ē aliqͥd ꝑ ratio nē ꝯſtitutū. ſicut etiā ꝓpoſitio ē qͦddā opꝰ rōnis. Non eſt auteꝫ idē qd̓ qͥs agit ⁊ qͦ qͥs agit. Ali qͦs enī ꝑ habitū grā matice agit orationē cōgruā. Cū igit̉ habitꝰ ſit qͦ qͥs agit non p̄t eſſe ꝙ lex aliqͣ ſit habitꝰ ꝓprie ⁊ eſſentialiter. Alio mō p̄t dici habitꝰ ꝓpter id qd̓ habitu tenet̉. ſicut d̓r fides id qd̓ fide tenet̉. ⁊ hoc mō qꝛ p̄cepta legis naturalis qn̄qꝫ ꝯſiderāt̉ ī actu a rōne. qn̄qꝫ aūt ſunt ī ea habitualiter tm̄ ẜm hūc modū p̄t dici. ꝙ lex naturalis ſit habitus. ſic̄ etiā principia indemō ſtrabilia ī ſpeculatiuis nō ſunt ip̄i ha bitus principioꝝ. ſꝫ ſūt principia qͦꝝ ē habitꝰ ¶ Ad. j. er go dd̓m ꝙ phūs ītedit ibi īueſtigare genꝰ virtutis. ⁊ cuꝫ manifeſtū ſit ꝙ virtus ſit qͦddam principiū actus. illa tm̄ ponit q̄ ſūt principia hūanoꝝ actuū .ſ. potētias. habitus ⁊ paſſiōes. p̄ter hec aūt tria ſūt q̄dā alia ī aīa ſic ut qͥdā actꝰ vt velle ē ī volēte. ⁊ etiā cognita ſūt ī cognoſcēte. ⁊ ꝓprieta tes naturales anime inſunt ei. vt mortalitas ⁊ alia hmōi. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſinderiſis d̓r lex ītellectus nr̄i inqͣꝫtum ē habitꝰ ꝯtinēs p̄cepta legis nat̉al̓ q̄ ſūt pͥma pͥncipia opeꝝ hūanoꝝ ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝯcludit ꝙ lex nat̉alis ha bitualiter tenet̉. ⁊ hoc ꝯcedimꝰ. ¶ Ad id vero qd̓ ī ꝯtrari um obijcit̉ dd̓m ꝙ de eo qd̓ habitualiter i neſt qn̄qꝫ ali quis vti nō p̄t ꝓpter aliqd̓ impedimētū. ſicut hō nō p̄t vti habitū ſciētie ꝓpter ſomnū. ⁊ ſil̓iter puer nō pōt vti habi tu ītellectus principioꝝ. vel etiaꝫ lege naturali q̄ ei habi tualiter ineſt ꝓpter defectum etatis. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ lex naturalis nō cōtineat plura p̄cepta. ſꝫ vnuꝫ tm̄ Lex enī cōtinet̉ ī genere p̄cepti. vt ſupͣ habitū ē. ſi ign̄ eſſent multa p̄cepta legis naturalis. ſeq̄ret̉ ꝙ etiaꝫ eſſent multe leges naturales. ¶ Pre. lex naturalis ꝯſeqͥt̉ hoīs naturā. ſꝫ hūana natura eſt vna ẜm totū. lꝫ ſit multiplex ẜm ꝑtes. aut ergo ē vnū p̄ceptū tm̄ legis nature ꝓpter vni tatē totiꝰ. aut ſunt multa ẜm multitudinē ꝑtiū nat̉e hu mane. ⁊ ſic oportebit ꝙ etiā ea q̄ ſunt de īclinatiōe ꝯcupi ſcibilis ꝑtineāt ad lege naturalē. ¶ Pre. lex ē aliqͥd ad ra tionē ꝑtinēs. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ rō ī hoīe ē vna tm̄. ergo ſo lū vnū p̄cep̄tū ē legis naturalis. ¶ Sꝫ ꝯtra ē. qꝛ ſic ſe ha bēt p̄cepta legis naturalis in hoīe qͣꝫtū ad oꝑabilia ſicut ſe hn̄t prima principia ī demōſtratiuis. ſꝫ prima prīcipia indemō ſtrabilia ſūt plura. ergo et p̄cepta legis nat̉e ſunt plura. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē. p̄cepta legis nature hoc mō ſe hn̄t ad rōneꝫ practicā ſic̄ principia prima demō ſtrationū ſe hn̄t ad rōneꝫ ſpeculatiuā. vtraqꝫ enī ſūt q̄dā principia ꝑ ſe nota. Dicit̉ aūt aliqͥd ꝑ ſe notū dupliciter. Uno mō ẜm ſe Alio mō qͦ ad nos. ẜm ſe q̄dē q̄libet ꝓpo ſitio d̓r ꝑ ſe nota cuiꝰ p̄dicatū eſt de rōne ſubiecti. ꝯtingit tn̄ ꝙ ignorāti diffinitionē ſubiecti talis ꝓpoſitio nō erit ꝑ ſe nota. ſic̄ iſta ꝓpoſitio. hō ē rōnale. eſt ꝑ ſe nota ẜm ſui naturā. qꝛ qͥ dicit hoīeꝫ dic̄ rōnale. ⁊ tn̄ ignorāti qͥd ſit hō. hec ꝓpoſitio nō ē ꝑ ſe nota. ⁊ inde ē ꝙ ſic̄ dicit Boetius ī liꝰ de dogmatibꝰ. Quedā ſūt dignitates vel ꝓpoſitiōes ꝑ ſe note cōiter oībꝰ ⁊ pmōi ſūt ille ꝓpoſitiōes qͦꝝ termini
ſūt oībꝰ noti. vt oē totū ē maiꝰ ſua ꝑte. ⁊ q̄ vni et eidē ſūt eqͣlia ſibi inuicē ſunt eqͣlia. q̄dā vero ꝓpoſitiōes ſunt ꝑ ſe note ſolis ſapiētibꝰ qͥ terminos ꝓpoſitionū ītelligunt̉ qͥd ſignificēt. ſicut īteiligēti ꝙ angelꝰ nō ē corpꝰ ꝑ ſe notuꝫ ē ꝙ nō ē circūſcriptiue ī loco. qd̓ nō ē mani feſtū rudibꝰ q̇ hͦ nō capiūt. In his aūt q̄ ī apprehēſiōe hoīuꝫ cadūt qͥdam ordo īuenit̉. Nā illud qd̓ primo cadit ī apprehenſiōe eſt ens cuiꝰ ītellectus īcludit̉ ī oībꝰ q̄cūqꝫ qͥs apprehēdit. et ideo primū principiū indemōſtrabile ē. qd̓ nō ē ſimul af firmare ⁊ negare. qd̓ fundat̉ ſup̄ rōneꝫ entis et nō entis. ⁊ ſuꝑ hoc principio oīa alia fundāt̉. vt d̓r ī. iiij. metaphiſi ce. Sicut aūt ens ē primū qḋ cadit ī apprehēſiōe ſimpli citer. ita bonū ē primū qd̓ cadit ī apprehēſiōe practice ra tionis q̄ ordinat̉ ad opus. Om̄e enī agēs agit ꝓpter finē q̇ hꝫ rōneꝫ boniſ. ⁊ ideo primū principiū ī rōne practica ē qd̓ fundat̉ ſupͣ rōneꝫ boni q̄ ē. bonū ē qd̓ oīa appetūt. hoc ē ergo primū p̄ceptū legis ꝙ bonū ē faciēdū ⁊ ꝓſequēdū ⁊ malū vitādū. ⁊ ſuꝑ hoc fundāt̉ oīa alia p̄cepta legis na ture. vt ſcꝫ oīa illa faciēda del vitāda ꝑt ineāt ad p̄cepta le gis nature. q̄ rō practica naturalit̓ apprehēdit eē bona hu mana. qꝛ ꝟo bonū hꝫ rōneꝫ finis. malū aūt rōneꝫ ꝯͣrij. in de ē ꝙ oīa illa ad q̄ hō hꝫ naturalē īcliuationē rō naturali ter apprehēdit vt bona. ⁊ ꝑ cōſequēs vt oꝑe ꝯſequēda. et ꝯtraria eoꝝ vt mala ⁊ vitāda. ẜm igitur ordinē īclinatio nū naturaliū ē ordo p̄ceptoꝝ legis nature. Ineſt enī pri mo īclinatio hoīs ad bonū ẜm naturā in qͣ cōicat cū oībꝰ ſubſtātijs ꝓut ſcꝫ q̄libet ſubſtātia appetit ꝯſeruationē ſui eſſe ẜm ſuā naturā. ⁊ ẜm hāc īclinationē ꝑtinēt ad legeꝫ naturalē ea ꝑ q̄ vita hoīs ꝯſeruat̉ ⁊ ꝯtrariū īpedit̉. Scd̓o ineſt hoī īclinatio ad aliqͣ magis ſpecialia ẜm naturā ī qͣ coīcat cū ceteris aīalibꝰ. ⁊ ẜm hoc dicūt̉ ea eſſe de lege na turali q̄ natura oīa aīalia docuit. vt ē cōmixtio maris ⁊ fe mine. ⁊ educatio liberoꝝ ⁊ ſil̓ia. Tertio mō ineſt hoī incli natio ad bonū ẜm naturā rōnis q̄ ē ſibi ꝓpria. ſicut hō hꝫ naturalē īclinationē ad hoc ꝙ veritatē cognoſcat de deo. ⁊ ad hoc ꝙ ī ſocietate viuat. ⁊ ẜm hoc ad legē naturalē ꝑti nent ea q̄ ad hmōi īclinationē ſpectāt. vtpote ꝙ hō igno rantiā viet. ꝙ alios nō offendat cū quibꝰ debet ꝯuerſari ⁊ cetera hmōi q̄ ad hoc ſpectāt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ oīa iſta p̄cepta legi nat̉e inqͣꝫtū referūt̉ ad vnū primū p̄ceptū habēt rōneꝫ vnius legis naturalis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ oēs hmōi īclinationes qͣrūcūqꝫ ꝑtiū nature hūane. puta cō cupiſcibilis ⁊ iraſcibilis. ẜm ꝙ regulāt̉ rōne. ꝑtinent ad le gē naturalē ⁊ reducūt̉ ad vnū primū p̄ceptū. vt dictū ē ⁊ ẜm hoc ſunt multa p̄cepta legis nature in ſeipſis. q̄ tn̄ coīcāt ī vna radice. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio ⁊ ſi ī ſe vna ſit tn̄ ē ordinatiua oīuꝫ q̄ ad hoīes ſpectant. ⁊ ẜm hoc ſub le ge rōnis cōtinētur oīa ea que rōne regulari poſſunt. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ nō oēs actus virtutū ſit d̓ lege nature. Quia vt ſupͣ dictū ā. de rōne legis ē vt ordinetur ad bonū cōe ſꝫ quidā virtutū actus ordinātur ad bonū priuatū alicu ius vt ptꝫ p̄cipue in actibꝰ tꝑantie. nō ergo oēs actus vir tutū legi ſubdūt̉ naturali. ¶ Pre. oīa peccata aliquibus virtuoſis actibꝰ opponūt̉. ſi igitur oēs actus virtutū ſint d̓ lege nature. videtur ex cōſequēti ꝙ oīa peccata ſint cō tra naturā. qd̓ tamen ſpecialiter de quibuſuā peccatis d̓r. ¶ Pre. ī his q̄ ſūt ẜm naturā oēs cōueniunt. ſꝫ ī actibus virtutū nō oēs cōueniūt. aliquid enī ē virtuoſū vni qd̓ ē alteri vitioſū. ergo nō oēs actus virtutū ſūt de lege natu re. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qḋ Damaſ. dicit in. iij. li. ꝙ virtutes ſūt
P 3

Queſtio XCIIII
naturales. ergo ⁊ aciꝰ virtuoſi ſubiacēt legi nat̉e ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ de actibꝰ virtuoſis dupliciter loq̄ poſſumꝰ. Uno mō inqͣꝫtū ſūt virtuoſi. Aliomō inqͣꝫtū ſunt tales actus ī ꝓprijs ſpeciebꝰ cōſiderati. ſi igit̉ loqͣmur de actibꝰ virtutū inqͣꝫtū ſunt virtuoſi. ſic oēs actꝰ virtuoſi ꝑtinēt ad legem nat̉e. Dictū ē enī ꝙ ad legē nature ꝑtinet omne illud ad qd̓ hō inclinat̉ ẜm ſuā naturā. Inclinat̉ aūt vnūqd̓qꝫ na turaliter ad oꝑationē ſibi ꝯueniētē ẜm ſuā ꝓpriā formā. ſicut ignis ad cale faciēdū. vn̄ cū aīa rōnalis ſit ꝓpria for ma ho īs. naturalis inclinatio ineſt cuilibet hoī ad hoc ꝙ agat ẜm rōneꝫ. ⁊ hoc ē agere ẜm virtutē. vn̄ ẜm hoc oēs actus virtutū ſunt de lege naturali. dictat enī hoc natura liter vnicuiqꝫ ꝓpria rō vt virtuoſe agat. Sꝫ ſi loqͣmur d̓ actibus virtuoſis ẜm ſeip̄os ꝓut .ſ. in ꝓprijs ſpeciebꝰ cōſi derant̉. ſic nō oēs actus virtuoſi ſunt de lege nature. mul ta enī ẜm virtutē fiūt ad q̄ natura nō primo īclinat. ſꝫ ꝑ rōnis inquiſitionē ea hoīes adinuenerūt qͣſi vtilia ab bn̄ viuēdū. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ tꝑantia ē circa ꝯcupiſcēti as naturales cibi ⁊ potꝰ ⁊ venereoꝝ. q̄ quidē ordinant̉ ad bonū cōmune nat̉e ſicut ⁊ alia legalia ordināt̉ ad bonum cōmune morale. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ nat̉a hoīs pōt dici vel illa q̄ ē ꝓpria hoī. ⁊ ẜm hoc oīa peccata inqͣꝫtū ſunt cōtra rōneꝫ. ſunt etiā ꝯtra naturā. vt patꝫ ꝑ Damaſ. in. ij. li. vel illa q̄ ē cōmunis hoī ⁊ alijs aīalibus. ⁊ ẜm hoc q̄dā ſpecia lia peccata dicūt̉ eē ꝯtra naturā. ſicut ꝯtra cōmixtionē ma ris ⁊ femine q̄ ē nat̉alis oībꝰ aīalibꝰ ē ꝯcubitꝰ maſculorū qd̓ ſpecialit̓ d̓r vitiuꝫ ꝯͣ naturā ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝓce dit de actibꝰ ẜm ſeip̄os cōſideratis. ſic enī ꝓpter diuerſas hoīs ꝯditiones ꝯtingit ꝙ aliqui actus ſunt aliquibꝰ virtu oſi tanqͣꝫ eis ꝓportionati ⁊ ꝯueniētes qui tamen ſūt alijs vitioſi tanqͣꝫ eis non ꝓportionati. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ lex nature nō ſit vna apud omnes. Dicit̉ enī ī decretis diſ. j. ꝙ ius natutale ē qd̓ ī lege ⁊ ī euāgelio cōti net̉. ſꝫ hoc nō ē cōmune oībꝰ. qꝛ vt d̓r Roma. x. Nō oēs obediūt euāgelio. gͦ lex nat̉alis nō ē vna apd̓oēs ¶Pre ea q̄ ſunt ẜm legē iuſta eē dicūt̉. vt d̓r in. v. ethi. ſꝫ ī eodeꝫ li. d̓r ꝙ nihil ē ita iuſiū apud oēs quin apud aliqͦs diuer ſificet̉. ergo etiā lex naturalis nō ē apud oēs eadē Pre. ad legē nature ꝑtinet id ad qd̓ hō ẜm naturā ſuā īclinat̉. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ diuerſi hoīes naturaliter ad diuerſa in clinant̉. alij qͥd ē ad ꝯcupiſcētiā voluptatū. alij ad deſide ria honoꝝ. alij ad alia. ergo nō eſt vna lex naturalis apud oēs ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Iſidorꝰ dicit ī li. ęthimologiaꝝ Ius naturale eſt cōmune oī nationi. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē ad legē nature ꝑtinēt ea ad q̄ hō naturaliter incli nat̉. īter q̄ hoī ꝓpriū ē vt īclinetur ad agēdū ẜm rōneꝫ. ad rōneꝫ aūt ꝑtinet ex cōibꝰ ad ꝓpria ꝓcedere. vt ptꝫ ex pri mo ethi. Aliter tn̄ circa hoc ſe hꝫ rō ſpeculatiua. et aliter practica. qꝛ enī rō ſpeculatiua p̄cipue negociat̉ circa neceſ ſaria q̄ impoſſibile ē aliter ſe hr̄e. abſqꝫ aliqͦ defectu inue nit̉ veritas ī ꝯcluſionibꝰ ꝓprijs. ſicut ⁊ ī principijs cōibꝰ. ſꝫ rō practica negociat̉ circa ꝯtingētia. ī qͥbus ſunt oꝑati ones hū ane. ⁊ ideo ſi ī cōibꝰ ſit aliqͣ neceſſitas. qͣꝫto ma gis ad ꝓpria deſcēditur tāto magis īuenit̉ defeciꝰ. Si igi tur ī ſpeculatiuis ē eadē veritas apud oēs tā ī principijs qͣꝫ ī ꝯcluſionibꝰ. lꝫ veritas nō apud oēs cognoſcat̉ ī ꝯclu ſionibus. ſꝫ ſolū ī principijs q̄ dicūt̉ cōmunes ꝯceptiōes In oꝑatiuis aūt nō ē eadē veritas vel rectitudo practica apud oēs qͣꝫtū ad ꝓpria. ſꝫ ſolū qͣꝫtū ad cōmunia. et apud illos apud qͦs ē eadē rectitudo ī ꝓprijs nō ē eqͣliter oībꝰ
nota. Sic igit̉ ptꝫ ꝙ qͣꝫtū ad cōmunia principia rōnis ſi ue ſpeculatiue ſiue practice eſt eadē veritas ſeu rectitudo apud oēs ⁊ eqͣliter nota. Quātū vero ad ꝓprias ꝯcluſio nes rōnis ſpeculatiue ē eadē veritas apud oēs. nō tn̄ e qͣli ter oībus nota. Apud oēs enī verū ē ꝙ triangulꝰ hꝫ tres angulos eqͣles duobꝰ rectis. qͣꝫuis hoc nō ſit oībꝰ notū. ſꝫ qͣꝫtū ad ꝓprias cōcluſiōes rōnis practice. nec eſt eadē veri tas ſeu rectitudo apud oēs. nec etiā apud quos ē eadē eſt eqͣliter nota. Apud oēs enī hoc rectū ē ⁊ verū vt ẜm rati onē agat̉. Ex hoc aūt principio ſequit̉ qͣſi cōcluſio ꝓpria ꝙ depoſita ſint reddēda. ⁊ hoc quidē vt ī pluribus verū ē. ſꝫ pōt ī aliqͦ caſu ꝯtingere ꝙ ſit dānoſum. ⁊ ꝑ ꝯſequens irrationabile ſi depoſita reddantur. puta ſi aliqͥs petat ad īpugnādū patriā. ⁊ hoc tāto magis inuenit̉ deficere qͣꝫto magis ad ꝑticularia deſcēdit̉ puta ſi dicat̉ ꝙ depoſita ſint reddēda cū tali cautiōe vel tali mō. Quāto enī plures cō ditiones ꝑticulares apponūt̉. tanto pluribꝰ modis poterit deficere vt nō ſit rectū vel ī reddendo. vel ī nō reddendo. Sic igit̉ dd̓m ē ꝙ lex nature qͣꝫtū ad prima principia cō munia ē eadē apud oēs. ⁊ ẜm rectitudinē ⁊ ẜm noticiā. ſꝫ qͣꝫtū ad qͣdā ꝓpria q̄ ſunt qͣſi ꝯcluſiōes principioꝝ cōmu niū. ē eadē apud oēs etiā vt ī pluribꝰ ⁊ ẜm rectitudineꝫ ⁊ ẜm noticiā. ſꝫ vt in paucioribꝰ pōt deficere ⁊ qͣꝫtū ad re ctitudinē ꝓpter ali qͣ ꝑticularia īpedimēta. ſicut etiā natu re generabiles ⁊ corruptibiles deficiūt. vt in paucioribꝰ ꝓpter īpedimēta. ⁊ etiā qͣꝫtū ad noticiā. ⁊ hoc ꝓpter hoc ꝙ aliqui hn̄t deprauatā rōneꝫ ex paſſiōe ſeu ex mala ꝯſuetu dine ſeu ex mala habitudine nat̉e ſitut apud germanos olim latrociniū nō reputabat̉ iniquū. cū tn̄ ſit exp̄ſſe ꝯtra legem nature. vt refert Iulius ceſar in li. de bello gallico. Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ verbū illud nō ē ſic ītelligendū qͣſi dīa que ī lege ⁊ ī euāgelio ꝯtinētur ſint de lege nature. cū multa tradāt̉ ibi ſupͣ naturā. ſꝫ qꝛ ea que ſunt de lege na ture plenarie ibi tradūt̉. vnde cū dixiſſet Gratianꝰ ꝙ ius naturale ē qd̓ ī lege ⁊ ī euāgelio cōtinet̉. ſtatim exemplifi cādo ſubiūxit. ꝙ quiſqꝫ iubet̉ alij facere qd̓ ſibi vult fieri ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ verbū ph̓i ē intelligendū de his q̄ ſunt naturaliter iuſta. nō ſicut principia cōmunia. ſꝫ ſic̄ q̄daꝫ ꝯcluſiōes ex his deriuate. que vt ī pluribꝰ hn̄t rectitudi nē. ⁊ ī pluribꝰ deficiūt̉. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut rō in hoīe dn̄atur ⁊ imparat alijs potētijs. ita oportet ꝙ oēs īclina tiōes naturales ad alias potētias ꝑtinētes ordinent̉ ẜm rōneꝫ. vn̄ hoc ē apud oēs cōmuniter rectū. vt ẜm rōnem dirigantur oēs hoīuꝫ inclinationes. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ lex nat̉e mutari poſſit. Quia ſuꝑ illud Ecc̄. xvij. Addidit eis diſciplinā ⁊ legē vite. dicit glo. legem lr̄e qͣꝫtū ad correctionē legis naturalis ſcribi voluit. ſed illud qd̓ corrigit̉ mutat̉. ergo lex naturalis pōt mutari. ¶ Pre. ꝯtra legē naturalē ē occiſio īnocētis. ⁊ etiam adulteriū et furtū. ſꝫ iſta īueniūt̉ eē mutata a deo. puta cū deus p̄cepit Abrae ꝙ occideret filiū īnocentē. vt habet̉ Gen̄. xxiij. Et cū p̄cepit iudeis vt mutuata egyptioꝝ vaſa ſubriperēt. vt habet̉ Exo. xij. Et cū p̄cepit Oſee vt vxorē fornicariam acciperet. vt habet̉ Oſee .jͣ. ergo lex naturalis pōt mutari. Pre. Iſidorꝰ dicit ī li ethimologiaꝝ. ꝙ cōmunis oīuꝫ poſſeſſio ⁊ vna libertas ē d̓ iure naturali. ſꝫ hec videmus eē mutata ꝑ leges humanas. ergo videt̉ ꝙ lex naturalis ſit mutabilis. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ d̓r ī decretis diſ. v. Natu rale ius ab exordio rationalis creature nec variat̉ tꝑe. ſed īmutabile ꝑmanet. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex naturalis poteſt

Queſtio XCV
intelligi mutari dupliciter. Uno modo ꝑ hoc ꝙ aliquid ei addatur. et ſic nihil ꝓhibet legem naturalem mutari. multa enī ſupͣ legē naturalē ſuꝑaddita ſunt ad humanā vitam vtilia tam ꝑ legem diuinā qͣꝫ etiaꝫ ꝑ leges huma nas. Alio modo pōt ītelligi mutatio legis naturalis per modum ſubtractionis. vt ſcꝫ aliquid deſinat eſſe de lege naturali quod prius fuit cōtra legem naturalē. ⁊ ſic qͣꝫtū ad prima principia legis nature. lex nature ē oīno īmuta tabilis. qͣꝫtum autem ad ſecunda p̄cepta q̄ diximus eſſe quaſi quaſdam ꝓprias ꝯcluſiones ꝓpinquas primis prin cipijs. ſic lex naturalis non īmutatur. quin vt in pluribꝰ ſit rectum ſemper qd̓ lex naturalis. hꝫ pōt tamē mutari in aliquo particulari ⁊ in paucioribus ꝓpter aliquas ſpe ciales cauſas impedientes obſeruantiā talium p̄ceptoꝝ. vt ſupra dictum eſt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex ſcripta daia dicitur eſſe ad correctionem legis naturalis. vel quia ꝑ le gem ſcriptam ſuppletum eſt qd̓ legi nature deerat. vel qꝛ lex nature in aliquoꝝ cordibus qͣꝫtuꝫ ad aliqua corrupta erat in tm̄ vt eſtimarent eſſe bona que naturaliter ſūt ma la. ⁊ talis corruptio correctione indigebat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ naturali morte moriuntur omnes cōmuniter tam no centes qͣꝫ īnocentes que quidem naturalis mors diuine poreſtate inducitur ꝓpter peccatum originale. ẜm illud. Reg. ij. Dominꝰ morti ficat ⁊ viuificat. ⁊ ideo abſqꝫ aliqͣ iniuſticia ẜm mandatum dei poteſt infligi mors cuicūqꝫ homini vel nocenti. vel īnocenti. Similiter etiam adulte rium eſt cōcubitus cum vxore aliena. que quideꝫ eſt ei de putata ẜm legem diuinitus traditam. vnde ad quācūqꝫ mulierem aliquis accedat ex mandato diuino. non eſt ad ulterium. nec fornicatio. Et eadeꝫ ratio eſt de furto qd̓ ē acceptio rei aliene. quicquid enim accipit aliquis ex mā dato dei qui ē dominus vniuerſoꝝ. non accipit abſqꝫ vo luntate domini. qd̓ eſt furari. Nec ſoluꝫ in rebus huma nis quicquid a deo mandatur hocipſo ē debitum. ſed etiā in rebus naturalibꝰ quicquid a deo fit eſt nat̉ale quodā modo. vt in primo dictum eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aliquid dicitur eſſe de iure naturali dupliciter. Uno modo qꝛ ad hoc natura inclinat ſicut non eſſe iniuriam alteri faciendū Alio modo quia natura non inducit cōtrarium. ſicut poſ ſemus dicere ꝙ homineꝫ eſſe nudum eſt de iure naturali. quia natura non dedit ei veſtitum. ſed ars adinuenit. et hoc modo cōmunis poſſeſſio ⁊ omniū vna libertas dici tur eſſe de iure naturali. quia ſcꝫ diſtinctio poſſeſſionuꝫ et ſeruitus nō ſunt inducte a natura. ſꝫ ꝑ hoīuꝫ rōneꝫ ad vti litatem humane vite. ⁊ ſic etiam in hoc nature nō eſt mu tata niſi ꝑ additionem. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ lex nature poſſit a corde hoīs aboleri. Quia Roma. ij. ſuper illud. Cum gentes que legem non habēt ⁊cͣ. Dicit glo. ꝙ interiori homine per gratiam innouato lex iuſticie inſcribitur quā deleuerat culpa. ſed lex iuſticie eſt lex nature. ergo lex nature poteſt deleri ¶ Pre. lex gr̄e ē efficatior qͣꝫ lex nature. ſꝫ lex gr̄e delet̉ ꝑ culpā. ergo mul to magis lex nat̉e pōt deleri. ¶ Pre. illud qd̓ lege ſtatui tur inducit̉ qͣſi iuſiū. ſꝫ multa ſunt ab hoībꝰ ſtatuta cōtra legem nature. ergo lex nature p̄t a cordibꝰ hoīuꝫ aboleri. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓. Augꝰ dicit ī. ij. cōfe. Lex tua ſcripta eſt in cordibus hominum quam nec vlla quidem delet ini quitas. ſed lex ſcripta in cordibus hominum eſt lex natu ralis. ergo lex naturalis deleri nō poteſt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē. ad legē naturalē ꝑtinēt primo quidem
q̄dā p̄cepta cōmuniſſima q̄ ſunt oībꝰ nota. q̄dā aūt ſecū daria p̄cepta magis ꝓpria. q̄ ſunt qͣſi ꝯcluſiones ꝓpinque principijs. qͣꝫtū ergo ad illa principia cōmunia lex natu ralis nullo mō pōt a cordibus hoīuꝫ deleri ī vniuerſali. delet̉ tn̄ in ꝑticulari oꝑabili ẜm ꝙ rō impedit̉ applicare cōmune principiū ad ꝑticulare oꝑabile ꝓpter ꝯcupiſcen tiā vel aliquā paſſionē. vt ſupͣ dictū ē. quātū vero ad alia p̄cepta ſecūdaria pōt lex naturalis deleri de cordibꝰ hoīuꝫ vel ꝓpter malas ꝑſuaſiones eo mō quo etiaꝫ in ſpeculati uis ertores ꝯtingūt circa ꝯcluſiones neceſſarias. vel etiā ꝓpter prauas ꝯſuetudines ⁊ habitꝰ corruptos. ſicut etiā apud quoſdā nō reputabāt̉ latrocini a peccata. vel etiam vitia ꝯtra naturā. vt etiā Apl̓s dicit ad Roma. j. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ culpa delet legē nature ī ꝑticulari. nō aūt ī vniuerſali. niſi forte qͣꝫtū ad ſcd̓a p̄cepta legis nature eo modo qͦ dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ gr̄a ⁊ ſi ſit efficatior qͣꝫ natura. tn̄ natura eſſentialior eſt hoī. ⁊ ideo magis ꝑma nēs. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ rō illa ꝓcedit de ſecūdis p̄ceptis le gis nature. cōtra que aliqui legiſlatores ſtatuta aliqua ſe cerunt que ſunt iniqua. ¶ Queſtio X CV Einde cōſiderandū ē de lege hūana. ⁊ primo quidem de ip̄a lege ẜm ſe. ſcd̓o de poteſtate eiꝰ. tertio de eius mu tabilitate. Circa primū q̄rūt̉ qͣttuor. primo de vtilitate ip ſius. ſcd̓o de origine eiꝰ. tertio d̓ qualitate ipſius. quarto de diuiſione eiuſdem. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō fuerit vtile aliqͣs leges poni ab hoībꝰ. Intē tio enī cuiuſlibet legis ē vt ꝑ eā hoīes fiāt boni. ſicut ſupͣ dictū ē. ſꝫ hoīes magis inducūt̉ ad bonū volūtarij ꝑ mo nitiones qͣꝫ coacti ꝑ leges. ergo non fuit neceſſariū leges ponere. ¶ Pre. ſicut dicit phūs in. v. ethi. Ad iudicē ꝯtu giunt homines ſicut ad iuſtū aīatuꝫ. ſꝫ iuſticia aīata ē me lior qͣꝫ inanimata q̄ legibꝰ ꝯtinet̉. ergo meliꝰ fuiſſet vt ex ecutio iuſticie cōmitteret̉ arbitrio iudicū qͣꝫ ꝙ ſuꝑ hoc lex ali qͣ ederet̉. ¶ Pre. lex oīs directiua ē actuū humanorū: vt ex ſupra dictis ptꝫ. ſꝫ cū hūani actꝰ ꝯſiſtāt ī ſingularibꝰ q̄ ſunt infinita. nō poſſunt ea q̄ ad directionē humanoꝝ actuū ꝑtinēt ſufficiēter ꝯſiderari niſi ab aliqͦ ſapiēte qui inſpiciat ſingula. ergo meliꝰ fuiſſet arbitrio ſapientū diri gi actus hūanos qͣꝫ aliqͣ lege polita ergo non fuit neceſſa riū leges hūanas ponere. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Iſidorꝰ dicit ī li. ethimologiaꝝ. Facte ſunt leges vt eaꝝ metu hūana co herceret̉ audacia. tutaqꝫ ſit īter improbos īnocētia. ⁊ ī ip ſis improbis formidato ſupplicio refrenet̉ nocēdi facul tas. ſꝫ hec ſunt neceſſaria maxime hūano generi. ergo ne ceſſariū fuit ponere leges hūanas. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupra dictis ptꝫ hoī naturaliter ineſt q̄dā aptitudo ad vir tutē. ſꝫ ip̄a virtutis ꝑfectio neceſſe ē ꝙ hoī adueniat ꝑ ali quā diſciplinā. ſicut etiā videmus ꝙ ꝑ aliquā induſtriaꝫ ſubnenit̉ hoī in ſuis neceſſitatibꝰ. puta ī cibo ⁊ veſtitu. qͦꝝ initia q̄dā hꝫ a nat̉a .ſ. rōneꝫ ⁊ manꝰ. nō aūt ip̄m ꝯpleme tū ſicut cetera aīalia. quibꝰ nat̉a dedit ſufficiēs tegumen tū ⁊ cibū. Ad hāc aūt diſciplinā nō de facili īuenit̉ hō ſi bi ſufficiēs. qꝛ ꝑfectio virtutis p̄cipue ꝯſiſtit ī retrahēdo hoīeꝫ ab indebitis delectationibꝰ. ad qͣs p̄cipue hoīes ſūt ꝓni. ⁊ maxime iuuenes circa qͦs eſt efficatior diſciplina. ⁊ ideo oportet ꝙ hmōi diſciplinā ꝑ quā ad virtutē ꝑuenia tur hoīes ab alio ſortiant̉. ⁊ q̄deꝫ qͣꝫtū ad illos iuuenes qͥ ſūt ꝓni ad actꝰ virtutū ex bona diſpoſitiōe nat̉e vel ꝯſueP4

XCV Queſtio
tudine. vel magis diuino munere ſufficit diſciplina pr̄na que ē ꝑ monitiones. Sed qꝛ inueniunt̉ quidā ꝓterui et ad vitia ꝓni qui verbis de facili moueri non poſſunt. ne ceſſariū fuit vt ꝑ vim vel metum cohiberet̉ a malo vt ſal tem ſic malefacere deſiſtentes. ⁊ alijs quietā vitā redde rent. ⁊ ip̄i tandē ꝑ hmōi aſſuetudinē ad hoc ꝑducerentur ꝙ volūtarie facerēt que prius metu implebat. ⁊ ſic fierēt virtuoſi. hmōi aūt diſciplina cogens metu pene eſt diſci plina legū. vn̄ neceſſarium fuit ad pacē hoīuꝫ ⁊ virtutem ꝙ leges ponerent̉. qꝛ ſicut phūs dicit in primo politice. Sicut hō ſi ſit ꝑfectꝰ virtute ē optimū aīaliuꝫ. ſic ſi ſit ſe paratus a lege ⁊ iuſticia ē peſſimū oīuꝫ. qꝛ hō hꝫ arma ra tionis ad expellēdas ꝯcupiſcētias ⁊ ſeuitias q̄ nō habent alia aīalia. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hoīes bn̄ diſpoſiti meliꝰ inducūt̉ ad virtutē monitionibꝰ volūtarijs qͣꝫ coactiōe. ſꝫ quidā male diſpoſiti nō ducūt̉ ad virtutē niſi cogantur. Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit ī primo rhetoricorum. Melius ē oīa ordinari lege qͣꝫ dimittere iudiciū arbitrio ⁊ hoc ꝓpter tria. primo quidē qꝛ faciliꝰ ē inuenire paucos ſapiētes qui ſufficiāt ad rectas leges ponēdas qͣꝫ multos qui requirerēt̉ ad recte iudicādū de ſingulis. Scd̓o qꝛ illi qui leges ponūt ex multo tꝑe ꝯſiderant quid lege feren dū ſit. ſꝫ iudicia de ſingularibꝰ factis ſiūt ex caſibꝰ ſubito exortis Facilius aūt ex multis cōſideratis pōt hō videre quid rectū ſit qͣꝫ ſolū ex aliquo vno facto. Tertio qꝛ legiſ latores iudicāt ī vniuerſali ⁊ de futuris. ſꝫ hoīes iudicijs p̄ſidētes iudicāt de p̄ſentibꝰ ad q̄ afficiūt̉ amore vel odio aut aliqͣ cupiditate. ⁊ ſic eoꝝ deprauat̉ iudicium. qꝛ ergo iuſticia aīata iudicis nō inuenit̉ in multis. ⁊ qꝛ flexibilis eſt. ideo neceſſariū fuit vt in quibuſcūqꝫ ē poſſibile legeꝫ ceterminare quid iudicādū ſit. ⁊ pauciſſima arbitrio ho minū cōmitteret̉. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qͥdā ſingularia q̄ nō poſſunt lege cōprehendi. neceſſe ē cōmittere iudicibus. vt ibidē phūs dicit. puta de eo qd̓ eſt factū eē vel non eſſe. et de alijs hmōi. Ad ſecundum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ nō omnis lex hūanitus poſita a lege natura li deriuet̉. Dicit enī phūs in. v. ethi. ꝙ iuſiū legale ē qd̓ ex principio quidē nihil differt vtꝝ ſic vel aliter fiat. ſed ī his q̄ oriunt̉ ex lege naturali differt vtꝝ ſic vel aliter fiat. ergo ea que ſunt legibꝰ hūanis ſtatuta nō oīa deriuātur. a lege nature. ¶ Pre. ius poſitiuū diuidit̉ ꝯtra ius natu cale. vt ptꝫ ꝑ Iſidoꝝ in li. ethimologiaꝝ. ⁊ ꝑ philoſophū in. v. ethi. ſed ea q̄ deriuāt̉ a principijs cōibꝰ legis nat̉e. ſi cut ꝯcluſiones. ꝑtinēt ad legē nat̉e. vt ſupͣ dictum ē. ergo ea q̄ ſunt de lege hūana nō deriuāt̉ a lege nature ¶ Pre lex nat̉e ē eadē apud oēs. Dicit enī phūs in. v. ethi. ꝙ na turale ius ē qd̓ vbiqꝫ hꝫ eādē potētiā. ſi igit̉ leges huma ne a naturali lege deriuarēt̉. ſequeretur etiā ꝙ ip̄e eſſent cedē apud oēs. qd̓ ptꝫ eē falſum. ¶ Pre. eoꝝ q̄ a lege na turali deriuāt̉ pōt aliqͣ rō aſſignari. ſꝫ nō oīuꝫ q̄ a maiori bus lege ſtatuta ſunt. rō reddi pōt. vt iuriſperitꝰ dicit. er go nō oēs leges hūane deriuāt̉ a lege naturali. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Tullius dic̄ ī ſua rhetorica. Res a nat̉a profe ctas ⁊ a cōſuetudine ꝓbatas legū metus ⁊ religio ſanxit. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut Aug. dicit ī primo de li. ar. Nō vide tur eſſe lex q̄ iuſta nō fuerit. vn̄ inqͣꝫtū hꝫ de iuſticia ī tm̄ hꝫ de virtute legis. In rebꝰ aūt būanis d̓r eē aliquid iu ſtū ex eo ꝙ ē rectū ẜm regulā rōnis. Ratiōis aūt prima regula ē lex nat̉e. vt ex ſupͣ dictis ptꝫ. vn̄ oīs lex hūanitꝰ poſita ī tm̄ hꝫ de rōne legis inqͣꝫtū a lege nat̉e deriuatur.
Si vero ī aliquo a lege naturali diſcordet. iam nō erit lex ſed legis corruptio. Sꝫ ſciendū ē ꝙ a lege naturali dupli citer p̄t aliquid deriuari. Uno mō ſicut ꝯcluſiōes ex prin cipijs. Alio mō ſicut determinatiōes qͥdā aliquoꝝ cōmu niū. Primꝰ quidē modus ſil̓is ē ei ꝙ ī ſcientijs ex prin cipijs ꝯcluſiones demonſtratiue ꝓducūt̉ Scd̓o vero mō ſil̓e ē ꝙ ī artibus forme cōmunes. determināt̉ ad aliquid ſpeciale. ſicut artifex formā cōmunē domꝰ neceſſe ē ꝙ de terminet ad hāc vel illaꝫ domus figurā. Deriuant̉ ergo q̄dā a principijs cōmunibꝰ legis nat̉e ꝑ modū cōcluſio nū. ſicut hoc qd̓ ē nō eſſe occidēdū. vt ꝯcluſio quedā deri uari pōt ab eo qd̓ ē nulli eſſe faciēdū malū. Quedā vero ꝑ modū determinationis. ſicut lex nature hꝫ ꝙ ille qͥ pec cat puniatur. ſꝫ ꝙ tali pena vel tali puniatur. hec ē q̄dam determīatio legis nat̉e. Utraqꝫ igit̉ inueniūtur ī lege hu mana poſita. ſꝫ ea q̄ ſunt primi modi ꝯtinent̉ in lege hu mana nō tāqͣꝫ ſint ſolū lege poſita. ſꝫ hn̄t etiam aliquid vi goris ex lege naturali. ſed ea que ſunt ſecūdi modi ex ſola lege humana vigorē hn̄t. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ phūs lo quit̉ de illis q̄ ſunt lege poſita ꝑ determinationē vel ſpeci ficationē quandā p̄ceptoꝝ legis nature. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de his que deriuant̉ a lege nature tāqͣꝫ cō cluſiones. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ principia cōmunia legis na ture nō eodē modo applicari poſſunt oībus ꝓpter multā varietatē reꝝ humanaꝝ. ⁊ ex hoc ꝓuenit diuerſitas legis poſite apud diuerſos. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ verbū illud iuriſ periti intelligendū eſt in his que ītroducta ſunt a maiori bus circa ꝑficulares determinationes legis naturalis. ad quas quidē determinatiōes ſe habet exꝑtoꝝ ⁊ prudētuꝫ iudicium ſicut ad quedā principia inqͣꝫtū .ſ. ſtatim vidēt quid cōgruētius ſit ꝑticulariter determinandū. vn̄ phūs dicit in. vj. ethi. ꝙ in talibus oportet attendere exꝑtorum ⁊ ſenioruꝫ vel prudentū indemōſtrabilibus enūciationi bus ⁊ opinionibus nō minus qͣꝫ demōſtrationibus. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ Iſidorꝰ incōueniēter qͣlitatē legis poſitiue de ſcribat dicens. Erit lex honeſta. iuſta. poſſibilis ẜm natu rā. ẜm ꝯſuetud inē patrie temporiqꝫ cōueniēs. neceſſaria. vtilis manifeſta qͦꝫ. ne aliquid ꝑ obſcuritatē in captione cōtineat. nullo priuato cōmodo. ſꝫ ꝓ cōmuni vtilitate ci uiū ſcripta. Sup̄ enī in tribꝰ cōditionibꝰ qͣlitatē legis ex plicauerat dicens. Lex erit oē qḋ rōne conſtiterit dūtaxat qd̓ religioni cōgruat. qd̓ diſcipline cōueniat. qd̓ ſaluti ꝓ ficiat. ergo ſuꝑflue poſtmodū ꝯditiōes legis multiplicat Pre. iuſticia ē ꝑs honeſtatis. vt Tulliꝰ dicit in primo de officijs. ergo poſtqͣꝫ dixerat honeſta. ſuꝑflue addit̉ iuſta Pre. lex ſcripta ẜm Iſidoꝝ ꝯtra cōſuetudinē diuidit nō ergo debuit ī diffinitiōe legis poni ꝙ eēt ẜm ꝯſuetudi nē patrie. ¶ Pre. Neceſſariū dupliciter d̓r .ſ. id qd̓ ē ne ceſſariū ſimpliciter. qd̓ impoſſibile ē aliter ſe hr̄e. ⁊ hmōi neceſſariū nō ſubiacet hūano iudicio. vn̄ talis neceſſitas ad legē humanā nō ꝑtinet. Eſt etiaꝫ aliqͥd neceſſariū ꝓpt̓ finē. ⁊ talis neceſſitas idē ē qd̓ vtilitas. ergo ſuꝑflue vtrū qꝫ ponit̉ neceſſaria ⁊ vtilis. ¶ Sꝫ cōtra ē auctoritas ip̄i Iſidori. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vniuſcuiuſqꝫ rei q̄ ē ꝓpter finem neceſſe ē ꝙ forma determinet̉ ẜm ꝓportionem ad finem. ſicut forma ſerre talis ē qualis cōuenit ſectioni. vt patet ī ij. phiſicoꝝ. Quelibet etiā res recta ⁊ menſurata oꝑtet ꝙ habeat formā ꝓportionatā ſue regule ⁊ mēſure. Lex autē hūana vtrūqꝫ hꝫ. qꝛ ⁊ ē aliquid ordinatū ad finem. ⁊ eſt quedā regula vel menſura regulata vel mēſurata quadā

Queſtio XCVI
ſuꝑiori mēſura. que quidem eſt duplex .ſ. diuina lex. ⁊ lex nature. vt ex ſupra dictis ptꝫ. Finis aūt būane legis ē vti litas hominū. ſicut etiā iuriſperitus dicit. ⁊ ideo Iſidorꝰ in cōditione legis primo quidē tria poſuit .ſ. religioni cō gruat. inqͣꝫtum ſcꝫ ē ꝓportionata legi diuine. qd̓ diſcipli ne cōueniat. inqͣꝫtū eſt ꝓportionata legi nature. qd̓ ſaluti ꝓficiat. inqͣꝫtum ē ꝓportionata vtilitati humane. ⁊ ad hec tria omnes alie cōditiones quas poſtea ponit reducūtur Nam ꝙ d̓r honeſta. refert̉ ad hoc qd̓ religioni cōgruat. ꝙ autē ſubditur iuſta. poſſibilis ẜm naturā. ẜm conſuetudi nem patrie loco tēporiqꝫ conueniens. additur ad hoc qd̓ cōueniat diſcipline. Attenditur enī humana diſcipſina. primū quidē qͣꝫtum ad ordinem rōnis qui importat̉ ī hoc ꝙ dicitur iuſticia. Scd̓o qͣꝫtū ad facultatē agentiū. debet enī eſſe diſciplina cōueniens vnicuiqꝫ ẜm ſuā poſſibilita tē. obſeruata etiā poſſibilitate nature. non enī eadē ſunt imponenda pueris que imponūtur viris ꝑfectis. etiā ẜm humanā cōſuetudinem. Non enī poteſt homo ſolus ī ſo cietate viuere alioꝝ morem non gerens. ¶ Tertio qͣꝫtuꝫ ad debitas circūſtantias dicit loco temporiqꝫ cōueniens. ꝙ vero ſubditur. neceſſaria. vtilis ⁊cͣ. refert̉ ad hoc qd̓ ex pediat ſaluti. vt neceſſitas referatur ad remotionē malo rum. vtilitas ad ꝯſecutionē bonoꝝ. manifeſtatio vero ad cauendū nocumentū qd̓ ex ipſa lege poſſet ꝓuenire. et qꝛ ſicut ſupra dictum eſt. lex ordinat̉ ad bonū cōmune. hoc ip̄m in vltima ꝑte determinationis oſtendit̉. Et per hoc ptꝫ rn̄ſio ad obiecta. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ incōueniēter Iſidorꝰ diuiſionē legū humanaꝝ ponat. ſiue iuris humaniꝰ. Sub hoc enī iure cōprehendit ius gētiū. qd̓ ideo ſic nomainatur. vt ip̄e dicit. qꝛ eo om nes fere gētes vtūtur. ſed ſicut ip̄e dicit. ius naturale ē qd̓ ē cōmune omniū nationū. ergo ius gentiū non cōtinetur ſub iure poſitiuo humano. ſed magis ſub iure naturali. ¶ Pre. ea que habēt eandē vim nō videntur formaliter differre. ſꝫ ſolū materialiter. ſed leges plebiſcita. ſenatus cōſulta. ⁊ alia huiuſmodi que ponit omnia. habent eādeꝫ vim. ergo videtur ꝙ non differāt niſi materialiter. ſꝫ talis diſtinctio in arte nō ē curanda cū poſſit eſſe in infinituꝫ. ergo incōueniēter hmōi diuiſio humanaꝝ legū introdu citur. ¶ Pre. ſicut ī ciuitate ſunt principes et ſacerdotes ⁊ milites. ita etiam ſunt ⁊ alia hominū officia. ergo videt̉ ꝙ ſicut ponit̉ quoddā ius militare ⁊ ius publicum. quod cōſiſtit in ſacerdotibus ⁊ magiſtratibus. ita etiam debeāt poni alia iura ad alia officia ciuitatis ꝑtinentia. ¶ Pre. ea que ſunt per accidens ſunt p̄termittenda. ſed accidit le gi vt ab hoc vel ab illo hoīe feratur. ergo incōueniēter po nit̉ diuiſio legū hūanaꝝ ex noībꝰ legiſlatoꝝ. vt ſupͣ q̄daꝫ dicat̉ cornelia. q̄dā falcidia ⁊cͣ. ¶ In ꝯͣriū aucͣtas Iſidori ſufficiat ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vnūqd̓qꝫ p̄t ꝑ ſe diuidi ẜm id qd̓ in eius rōne cōtinetur. ſicut in rōne aīalis continetur aīa que eſt rōnalis vel irrationalis. ⁊ ideo animal ꝓprie et ꝑ ſe diuiditur. ẜm rōnale ⁊ irrationale. nō autem ẜm albu ⁊ nigrum. que ſunt oīno p̄ter rōnem eius. ſunt autē mul ta de ratione legis hūane. ẜm quoꝝ quod libet lex huma na ꝓprie ⁊ ꝑ ſe diuidi pōt. Eſt enī primo d̓ rōne legis hu mane ꝙ ſit deriuata a lege nat̉e. vt ex dictis ptꝫ. ⁊ ẜm hoc diuidit̉ ius poſitiuū in ius gentiū. ⁊ ius ciuile ẜm duos modos quibus aliquibus deriuat̉ a lege nature. vt ſupͣ dictū eſt. Nā ad ius gentiū ꝑtinēt ea que deriuant̉ ex le ge nat̉e. ſicut ꝯcluſiones ex principijs. vt iuſte emptiōeo
venditiones. ⁊ alia hmōi. ſine quibus hoīes ad inuicē cō uiuere nō poſſunt qd̓ ē de lege nature. qꝛ hō eſt naturali ter aīal ſociale. vt probatur in primo politice. Que vero deriuātur a lege nature ꝑ modū ꝑticularis determinatio nis. ꝑtinent ad ius ciuile ẜm ꝙ q̄libet ciuitas aliquid ſi bi accōmode determīat. Scd̓o eſt de rōne legis hūane ꝙ ordinetur ad bonū cōmune ciuitatis. ⁊ ẜm hoc lex hūana diuidi pōt ẜm diuerſitatē eoꝝ qͥ ſpecialiter dant operam ad bonū cōmune. ſicut ſacerdotes ꝓ ppl̓o deū orātes. prī cipes populum gubernātes. ⁊ milites ꝓ ſalute populi pu gnātes. ⁊ ideo iſtis hominibꝰ ſpecialia quedā iura aptan tur. Tertio ē d̓ rōne legis humane vt inſtituatur a guber nante cōmunitatē ciuitatis ſicut ſupͣ dictum ē. ⁊ ẜm hoc diſtinguūtur leges hūane ẜm diuerſa regimina ciuitatū qͦꝝ vnū ẜm philoſophū in. iij. politice ē regimē ouādo ſcꝫ ciuitas gubernat̉ ab vno. ⁊ ẜm hoc accipiūtur ꝯſtitutiōes principū. Aliud vero regimen ē ariſtocracia .i. principatꝰ optimoꝝ vel optimatū. ⁊ ẜm hoc ſumūtur reſpōſa prudē tum ⁊ etiam ſenatus ꝯſulta. Aliud regimē ē obligarchia id ē. principatus paucoꝝ diuitum ⁊ potentuꝫ. ⁊ ẜm hoc ſumitur ius p̄torium qd̓ etiā honorarium dicitur. Aliud autem regimen eſt populi qd̓ nominatur democracia. et ẜm hoc ſumuntur plebiſcita. Aliud autem eſt tyrānicum quod eſt omnino corruptum. vnde ex hoc nō ſumitur ali qua lex. Eſt etiam aliqd̓ regimen ex iſtis cōmixtuꝫ. quod eſt optimum. ⁊ ẜm hoc ſumitur lex quā maiores natu ſi mul cum plebibus ſanxerunt. vi Iſidorus dicit Quario vero d̓ ratione legis humane eſt ꝙ ſit directiua humano rum actuum. ⁊ ẜm hoc ⁊ ẜm diuerſa de quibus leges fe runtur diſtinguūtur leges que interdū ab actoribus no minantur ſicut diſtinguitur lex iulia de adulterijs. lex cor nelia de ficcarijs ⁊ ſic d̓ alijs. nō ꝓpter actores. ſꝫ ꝓpt̓ res d̓ quibus ſunt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ius gentium eſt qui dem aſiquo modo naturale homini ẜm ꝙ eſt rationale in qͣꝫtum deriuatura lege naturali per modum concluſiōis que non eſt multū remota a principijs. vnde de facili etiā huiuſmodi hoīes conſenſerūt. diſtinguitur tn̄ a lege na turali maxime ab eo qd̓ eſt omnibus animalibus cōmu ne. ¶ Ad alia patet reſponſio ex his que dicta ſunt. ¶ Queſtio XCVI Einde cōſiderandū. ēde ptāte legis hūane. ⁊ circa hoc q̄runt̉ ſex. primo vtꝝ humana lex debeat poni ī cōi. ſcd̓o vtꝝ lex hūana debeat oīa viti a cohibere. tertio vtꝝ oīuꝫ vir tutū actꝰ habeat ordīare. qͣrto vtꝝ īponat hoī neceſſitateꝫ qͣꝫtū ad foꝝ ꝯſcīe. qͥnto vtꝝ oēs hoīes legi hūane ſubdāt̉. ſexto vtꝝ his q̄ ſūt ſub lege liceat agere p̄ter verba legis. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ lex hūana nō debeat poni ī cōi. ſꝫ magis ī ꝑticu lari. Dic̄ enī phūs ī. v. ethi ꝙ legalia ſūt q̄cūqꝫ ī ſingula ribꝰ legē ponūt. ⁊ etiā ſentētialia q̄ ſūt etiā ſingularia. qꝛ d̓ ſingularibꝰ actibꝰ ſnīe ferūt̉. ergo lex nō ſolū ponit̉ ī cōi ſꝫ etiā ī ſingulari. ¶ Pre. lex ē directiua hūanoꝝ actuū. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ hūani actꝰ ī ſingularibꝰ ꝯſiſtunt. gͦ leges hūane nō debēt ī vl̓i ferri. ſꝫ magꝭ ī ſingl̓ari ¶ Pre. lex ē regl̓a ⁊ meſura hūanoꝝ actuū. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ menſura dꝫ eē certiſſima. vt d̓r ī. x. metaphi. cū gͦ ī actibꝰ hūanis nō poſſit eē aliqd̓ vl̓ certū qͥn ī ꝑticularibꝰ deficiat. videt̉ ꝙ ncc̄e ſit leges nō ī vniuerſali ſꝫ ī ſingularibꝰ poni ¶ Sed contra eſt qd̓ Iuriſperitus dicit ꝙ iura ꝯſtitui oportet in

Queſtio XCVI
his que ſepius accidunt. ex his auteꝫ que forte vno caſu accidere poſſunt. iura nō cōſtituūt̉. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vnum quodqꝫ qd̓ ē ꝓpt̓ finē neceſſe ē ꝙ ſit fini ꝓportionatuꝫ. fi nis aūt legis ē bonū cōmune. qꝛ vt Iſidorꝰ dicit in libro e thimologiaꝝ Nullo priuato cōmodo. ſꝫ ꝓ cōmuni vti litate ciuiū lex debet eſſe cōſcripta. vnde oportet leges hu manas eſſe ꝓportionatas ad bonū cōmune. bonū aūt cō mune ꝯſtat ex multis. ⁊ ideo oportet ꝙ lex ad nulla reſpi ciat. ⁊ ẜm ꝑſonas. ⁊ ẜm negocia. ⁊ ẜm tꝑa. Cōſtituit̉ enī cōmunitas ciuitatis ex multis ꝑſonis. ⁊ eius bonū ꝑ mul tiplices actiones ꝓcuratur. nec ad hoc ſolū inſtituitur ꝙ aliquo tꝑe modico duret. ſꝫ ꝙ omni tꝑe ꝑſeueret ꝑ ciui um ſucceſſionē. vt Augꝰ dicit in. ij. de ciui. dei. ¶ Ad. j. er go dd̓m ꝙ phūs in. v. ethi. ponit tres ſpecies iuris legalis qd̓ ē ius poſitiuū. ſunt etiam quedā que ſimpliciter in cō muni ponūtur. ⁊ hec ſunt leges cōmunes. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hu iuſmodi dicit ꝙ legale ē qd̓ ex principio quidē nihil dif fert ſic vel aliter. quādo aūt ponit̉ differt. puta ꝙ captiui in ſtatu p̄cio redimantur. Quedā vero ſunt quideꝫ que ſunt cōmunia qͣꝫtū ad aliquid et ſingularia qͣꝫtum ad ali quid. ⁊ hmōi dicuntur priuilegia. quaſi leges priuate. qꝛ reſpiciunt ſingulares ꝑſonas. ⁊ tamē poteſtas eoꝝ exten ditur ad multa negocia. ⁊ qͣꝫtum ad hoc ſubdit. adhuc q̄ cunqꝫ in ſingularibus legem ponunt. Dicūtur etiā que dam legalia non quia ſint leges. ſed ꝓpter applicationē le gum cōmuniū ad aliqua ꝑticularia facta. ſicut ſunt ſen tentie que ꝓ iure habentur. ⁊ qͣꝫtum ad hoc ſubdit. ⁊ ſen tentialia. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illud ꝙ ē diuturnum oportet eſſe plurium directiuū. vnde ī. x. metaphiſice phūs dicit ꝙ oīa que ſunt vnius generis mēſurātur aliquo vno qd̓ eſt primū in genere illo. ſi enī eſſent tot regule vel mēſu re quot ſunt mēſurata vel regulata. ceſſaret vtiqꝫ vtilitas regule vel menſure. que ē vt ex vno multa poſſint cogno ſci. ⁊ ita nulla eſſet vtilitas legis ſi nō ſe extenderet niſi ad vnum ſingularem actum. Ad ſingulares enī actus diri gendos dantur ſingularia precepta p̄ſidentium. ſed lex ē p̄ceptum cōmune. vt ſupra dictuꝫ eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ non eſt eadem certitudo q̄rēda in omnibus. vt in primo ethimologiaꝝ dicit̉. vnde in rebus ꝯtingētibus. ſicut ſunt naturalia ⁊ res humane. ſufficit tl̓is certitudo vt aliquid ſit verum vt in pluribus lꝫ interdū deficiat ī paucioribus Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ ad legem hūanam ꝑtineat oīa vitia cohibere Dicit enī Iſidorus in li. ethimologiaꝝ ꝙ leges ſunt ꝑfe cte vt eaꝝ metu coherceatur audacia. Non autē ſufficien ter coherceretur niſi quelibet mala cohiberentur ꝑ legem ergo lex humana debet quelibet mala cohibere. ¶ Pre. ī tentio legiſlatoris eſt ciues facere virtuo os. ſed non pōt aliquis eſſe virtuoſus niſi ab omnibus vitijs cōpeſcatur ergo ad legem humanam ꝑtinet omnia vitia compeſcere ¶ Pre. lexhumana a lege naturali deriuatur. vt ſupͣ di ctum eſt. ſed omnia vitia repugnant legi nature. ergo lex humana omnia vitia debet cohibere. ¶ Sed cōtra ē qd̓ dicitur in primo de li. arbi. Uidetur mihi legem iſtā que populo regendo ſcribitur. recte iſta ꝑmittere. et diuinam ꝓuidentiā vindicare. ſed diuina ꝓuidentia non vindicat niſi vitia. ergo recte lex humana ꝑmittit aliqua vitia nō cohibēda ipſa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut iā dictum ē. lex ponit̉ vt quedam regula vel menſura humanoꝝ actuū mēſura aūt debet eſſe homogena menſurato. vt d̓r in. x. mataphi ſice. diuerſa enim diuerſis menſurātur. vnde oportet ꝙ
etiā leges imponātur hominibus ẜm eoꝝ cōditionē. qꝛ vt Iſidorꝰ dicit. Lex debet eſſe poſſibilis et ẜm naturam et ẜm cōſuetudinem patrie. Poteſtas autem ſiue facultas oꝑandi ex interiori habitu ſeu diſpoſitione ꝓcedit. nō enī idem ē poſſibile ei qui nō habet habitū virtutis. ⁊ virtu oſo. ſicut etiā non ē idem poſſibile puero ⁊ viro ꝑᶠ ecto. et ꝓpter hoc nō ponitur eadē lex pueris que ponit adultis. multa enī pueris ꝑmittūtur q̄ in adultis lege puniūtur. vel etiā vituperātur. ⁊ ſimiliter multa ſunt ꝑmittenda ho minibus non ꝑfectis virtute que non eſſent tolleranda in hominibus virtuoſis. lex autem hūana imponit̉ mul titudini hominum in qua maior pars eſt hominuꝫ non ꝑfectorum virtute. et ideo lege humana non ꝓhibentur omnia vitia a quibus virtuoſi abſtinent. ſed ſolum graui ora a quibus poſſibile eſt maiorem parteꝫ multitudinis abſtinere. ⁊ precipue que ſunt in nocumentum aliorum. ſine quorum ꝓhibitione ſocietas humana cōſeruari non poſſet ſicut ꝓhibentur lege humana homicidia ⁊ furta et huiuſmodi. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ audacia pertinere vide tur ad inuaſionem aliorum. vnde precipue pertinet ad il la peccata quibus iniuria ꝓximis irrogatur. que lege hu mana ꝓhibentur vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lex hu mana intendit homines inducere ad virtutem. non ſubi to ſed gradatim. ⁊ ideo nō ſtatim multitudini imꝑfecto rum imponit ea que ſunt iam virtuolorum. vt ſcꝫ ab om nibus malis abſtineant. alioquin imperfecti huiuſmodi precepta ferre non valentes ī deteriora mala ꝓrumperēt ſicut dicitur Prouer. xxx. Qui nimis emungit elicit ſan guinem. ⁊ Matth. ix. ꝙ ſi vinum nouū. id eſt precepta ꝑ fecte vite mittatur in vtres veteres. id eſt. ī homines im perfectos. vtres rumpuntur ⁊ vinum effunditur. id eſt. p̄ cepta cōtemnunt̉. ⁊ bomiues ex contemptu ad peiora ma la ꝓrumpunt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex naturalis eſt quedaꝫ participatio legis eterne in nobis. lex autem humana de ficit a lege eterna. Dicit enī Augꝰ in primo de libero ar bi. Lex iſta que regendis ciuitatibus fertur. multa conce dit atqꝫ impunita relinquit que per diuinam ꝓuidentiā vindicāt̉. neqꝫ enim quia non omnia facit. ideo que facit improbāda ſūt. vnde etiaꝫ lex humana non oīa poteſt ꝓ hibere q̄ ꝓhibet lex nature. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ lex humana non p̄cipiat actus omnium vir tutum. Actibus enī virtutum opponuntur actus vitioſi ſed lex humana non probibet omnia vitia. vt dictum eſt ergo etiam non p̄cipit actus omnium virtutū. ¶ Pre actus virtutis a virtute procedit. ſed virtus ē finis legis. ⁊ ita quod eſt ex virtute ſub precepto legis cadere nō po teſt. ergo lex humana non precipit actus omnium virtu tum. ¶ Pre lex humana ordinatur ad bonum cōmune vt dictum eſt. ſed quidam actus virtutum non ordinan tur ad bonum cōmune. ſed ad bonum priuatuꝫ. ergo lex non p̄cipit actus omniū virtutum ¶ Sed contra eſt qd̓ phūs dicit in. v. ethi. ꝙ precipit lex fortis opera facere. et que temperati. ⁊ que manſueti. Similiter autem ẜm ali as virtutes ⁊ malicias. hec quidem iubens hec autem ꝓ hibens ¶ Rn̄. dicenduꝫ ꝙ ſpecies virtutum diſtinguūt̉ ẜm obiecta. vt ex ſupra dictis patet. oīa aūt obiecta virtu tutum referri poſſunt vel ad bonū priuatū alicuiꝰ ꝑſone vel ad bunū cōmune multitudinis. ſic̄ ea q̄ ſūt fortitudīs p̄t aliquis exequi vel ꝓpter ꝯſeruatioē ciuitatis. vel ad cō ſeruādum ius amici ſui. ⁊ ſimile ē in alijs. Lex autem vt

Queſtio XCVI
dictum eſt ordinatur ab bonum cōmune. ⁊ ideo nl̓l̓a vir tus eſt de cuius actibus lex precipere non poſſit. nō tamē de omnibus actibus omnium virtutum lex humana p̄ci pit. ſed ſolum de illis qui ordinabiles ſunt ad bonuꝫ cō mune. vel īmediate. ſicut cum aliqua directe ꝓpter bonū cōmune fiunt. vel mediate. ſicut cum aliqua ordinātur a legiſlatore ꝑtinentia ad bonam diſciplinam ꝑ quaꝫ ciues informantur vt cōmune bonum iuſticie ⁊ pacis ꝯſeruēt. Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex humana non ꝓhibet oēs actus vitioſos ẜm obligationē precepti ſicut nec p̄cepit omnes actus virtuoſos ꝓhibet tamen aliquos actus ſinguloruꝫ vitiorum. ſicut etiam precipit quoſdam actus ſingularuꝫ virtutum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ aliquis actus dicitur eſſe vir tutis dupliciter. Uno modo ex eo ꝙ homo operatur vir tuoſa ſicut actus vitutis iuſticie eſt facere recta ⁊ actꝰ for titudinis facere fortia. ⁊ ſic lex precepit actus aliquos vir tutum. Alio modo dicitur actꝰ virtutis quia aliquis ope ratur virtuoſa eo modo quo virtuoſus operatur. ⁊ talis actus ſemꝑ ꝓcedit a virtute. nec cadit ſub precepto legis ſꝫ eſt finis ad quem legiſlator ducere intendit. ¶ Ad. j dd̓m ꝙ non eſt aliqua virtꝰ cuius actus nō ſint ordinabi les ad bonū cōe. vt dictū ē. vel mediate vel īmediate. Ad quartuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ lex humana non imponat homini neceſſitatē foro cōſcientie. Inferior enim poteſtas non poteſt impo nere legem in iudicio ſuꝑioris poteſtatis. ſed poteſtas hu mana que fert legem humanam eſt infra poteſtatem diui nam. ergo lex humana non poteſt imponere legē qͣꝫtum ad iudicium diuinū qd̓ eſt iudicium conſcientie ¶ Pre. iudicium cōſcientie maxime dependet ex diuinis manda tis. ſed quandoqꝫ diuina mandata euacuantur per leges humanas. ẜm illud Matth. xv. Irritum feciſtis manda tum dei ꝓpter traditiones veſtras. ergo lex humana non imponit homini neceſſitatem qͣꝫtum ad ꝯſcientiā ¶ Pre. leges humane frequenter ingerunt calūniam ⁊ iniuriam hominibus. ẜm illud Eſa. x. Ue qui cōdunt leges iniqͣs ⁊ ſcribentes iniuſticias ſcripſerunt vt opprimerent in iu dicio pauperes. et vim facerent cauſe humilium populi mei. ſed licitum eſt vnicuiqꝫ oppreſſionem ⁊ violentiam euitare. ergo leges humane non imponunt neceſſitatem homini qͣꝫtum ad cōſcientiam. ¶ Sed contra eſt qd̓ dici tur. jͣ. Pet̄. ij. Hec eſt gratia ſi ꝓpter cōſcientiam ſuſtineat quis triſticias patiens iniuſte. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ leges poſi te humanitus vel ſunt iuſte vel iniuſte. ſi quidem iuſte ſint. habent vim obligādi in foro conſcientie a lege eter na a qua deriuantur. ẜm illud Prouer. viij. Per me re ges regnant ⁊ leges cōditores iuſta decernunt. Dicūtur autem leges iuſte ⁊ ex fine. quando ſcꝫ ordinantur ad bo num cōmune. et ex actore. quando ſcꝫ lex lata non excedit poteſtatem ferentis. ⁊ ex forma. quando ſcꝫ ẜm equalita tem ꝓportionis imponūtur ſubditis onera in ordine ad bonū cōmune. cuꝫ enī vnus homo ſit ꝑs multitudinis. quilibet hō hocip̄m qḋ ē ⁊ qḋ habet ē multitudinis. ſicut ⁊ quelibet ꝑs id qd̓ eſt ē totius. vn̄ et natura aliqd̓ detri mentū infert ꝑti vt ſaluet totū. ⁊ ẜm hoc leges hmōi one ra ꝓportionabiliter inferētes iuſte ſunt. et obligāt in foro cōſciētie. ⁊ ſunt leges legales. Iniuſte aūt ſunt leges du pliciter. Uno mō ꝑ ꝯtrarietate ad bonū humanū ecōtra rio p̄dictis. vel ex fine. ſicut cū aliquis p̄ſidens leges im ponit oneroſas ſubditis nō ꝑtinētes ad vtilitatem cōmu nem. ſed magis ad propriam cupiditatē vel gloriaꝫ. vel
etiam ex actore. ſicut cum aliquis legem fert vltra ſibi cō miſſum poteſtatem. vel etiā ex forma. puta cum inequali ter onera multitudini diſpenſant̉ etiam ſi ordinentur ad bonum cōmune ⁊ huiuſmodi magis ſunt violentie qͣꝫ le ges. quia ſicut Augꝰ dicit in libro d̓ libero arbi. Lex eē nō videtur que iuſta non fuerit. vnde tales leges non obli gant in foro cōſcientie niſi forte ꝓpter vitandum ſcanda lum vel turbationem. ꝓpter qd̓ etiaꝫ homo iuri ſuo debet cedere. ẜm illd̓ Matth. v. Qui angariauerit te mille paſ ſus vade cum eo alio duo. ⁊ qui abſtulerit tibi tunicam da et pallium. Alio modo leges poſſunt eſſe iniuſte per cōtrarietatem ad bonum diuinum. ſicut leges tyrānorū inducentes ad idolatriam. vel ad quodcūqꝫ aliud quod ſit contra legem diuinam. ⁊ tales leges nullo modo ſicꝫ obſeruare. quia ſicut dicitur Act̉. iiij. Obedire oportet deo magis qͣꝫ hominibus. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſic̄ Apo ſtolus dicit ad Roma. xiij. Oīs poteſtas humana a deo ē. ⁊ ideo qui poteſtati reſiſtit in his que ad poteſtatis or dinem ꝑtinent. dei ordinationi reſiſtit. ⁊ ẜm hoc efficitur reus qͣꝫtum ad conſcientiam. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de legibus humanis que ordinantur ꝯtra dei maͣ datum. ⁊ ad hoc ordo poteſtatis non ſe extendit. vnde in talibus legi humane non eſt parendum. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de lege que infert grauamen iniuſtuꝫ ſubditis ad quod etiam ordo poteſtatis diuinitus cōceſ ſus non ſe extendit. vnde nec in talibus homo obligat̉ vt obediat legi ſine ſcādalo vel maiori detrimento reſiſte re poſſit. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ non omnes legi ſubijciantur. Illi enim ſoli ſubijciuntur legi quibus lex ponitur. ſed Apl̓us dicit. jͣ. ad Timo. jͣ. ꝙ iuſto non eſt lex poſita. ergo iuſti nō ſubij ciuntur legi humane. ¶ Pre. Urbanus papa dicit ⁊ ha betur in decre. xix. q. ij. Qui lege priuata ducitur nulla ra tio exigit vt publica conſtringantur. lege autem priuata ſpirituſſancti ducuntur omnes viri ſpirituales qui ſūt filij dei. ẜm illud Roma. viij. Qui ſpiritu dei aguntur hi filij dei ſunt. ergo nō omnes hoīes legi humane ſubijci untur. ¶ Pre. Iuriſperitꝰ dicit ꝙ princeps legibꝰ ſolu tus ē. qui aūt ē ſolutꝰ a lege nō ſubdit̉ legi. ergo non oēs ſubiecti ſunt legi ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Apl̓s dicit Roma. xiij Oīs aīa poteſtatibus ſublimioribꝰ ſubdita ſit. ſꝫ non vi det̉ eſſe ſubditꝰ poteſtati qui non ſubijcit̉ legi qua fert po teſtas. ergo oēs hoīes debent eſſe legi ſubiecti. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ex ſupͣ dictis patꝫ. lex de ſui rōne duo hꝫ. Primo qͥd ē ꝙ ē regula hūanoꝝ actuū. Scd̓o ꝙ hꝫ vim coactiuā Dupliciter ergo aliqͥs hō p̄t eſſe legi ſubiectꝰ. Uno mō ſi cut regulatū regule. ⁊ hoc mō oēs illi qui ſubdūt̉ poteſta ti ſubduntur legi quam fert poteſtas. ꝙ autē aliquis po teſtati non ſubdatur. poteſt contingere dupliciter. Uno modo qꝛ ſunt ſimpliciter abſoluti ab eiꝰ ſubiectiōe. vnde illi qui ſunt de vna ciuitate vel regno nō ſubdūt̉ legibus principis alteriꝰ ciuitatis vel regni. ſicut nec eiꝰ dominio Alio mō ẜm ꝙ regit̉ ſuꝑiori lege. puta ſi aliqͥs ſubiectꝰ ſit ꝓcōſuli. regulari debet eiꝰ mādato. nō tn̄ ī his q̄ diſpē ſantur ei ab imꝑatore. qͣꝫtum enī ad illa non aſtringitur mandato inferioris cum ſuꝑiori mandato dirigat̉. ⁊ ẜm hoc cōtingit ꝙ aliquis ſimpliciter ſubiectus legi ẜm aliqͣ legi non aſtringitur ẜm que regit̉ ſuꝑiori lege. Alio vero modo d̓r aliqͥs ſubiectꝰ legi ſicut coactū cogeti. ⁊ hoc mo do homines virtuoſi et iuſti non ſubduntur legi. ſed ſoli

Queſtio XCVII
mali. qd̓ enī ē coactum ⁊ violētum eſt ꝯtrarium volūtati volūtas aūt bonoꝝ conſonat legi a qua maloꝝ voluntas diſcordat. ⁊ ideo ẜm hoc boni nō ſunt ſub lege. ſꝫ ſolū ma li. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ rō illa ꝓcedit d̓ ſubiectiōe que eſt ꝑ modū oactiōis. ſic enī iuſto nō ē lex poſita. qꝛ ipſi ſibi ſunt lex dū oſtēdunt opus legis ſcriptū in cordibus ſuis ſicut Apl̓us ad Roma. ij. dicit. vnde in eos non habet lex vim coactiuā ſicut habet in iniuſtos. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lex ſpūſſancti eſt ſuperior omni lege hūanitus poſita. ⁊ ideo. viri ſpūales ẜm hoc ꝙ lege ſpūſſancti ducūtur. nō ſubdū tur legi qͣꝫtum ad ea que repugnant ductioni ſpūſſancti. ſed tn̄ hocip̄m eſt de ductu ſpūſſancti ꝙ hoīes ſpūales le gibus humanis ſubdātur. ẜm illud. j. Pet̄. ij. Subiecti eſtotē omni hūane creature ꝓpter deū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ princeps d̓r eſſe ſolutus a lege qͣꝫtum ad vim coactiuā ſe gis. nullus enī ꝓprie cogitur a ſeip̄o. lex nō habet vim co actiuam niſi ex principis poteſtate. ſic igitur princeps d̓r eſſe ſolutus a lege. qꝛ nullus in ip̄m poteſt iudiciū condē nationis ferre ſi cōtra legem agat. vnde ſuꝑ illud pͣs. Ti bi ſoli peccaui ⁊cͣ. dicit glo ꝙ lex non habet hoīeꝫ qui ſua facta diiudicet. ſed qͣꝫtum ad vim directiuam legis prin ceps ſubditur legi ꝓpria voluntate. ẜm ꝙ dicitur extra d̓ ꝯſtitutionibus. c. Cū oēs. Qd̓ quiſquis iure ī altero ſta tuit. ipſe eodem inre vti debet. ⁊ ſapiētis dicit auctoritas Patere legē quam ipſe tuleris. Improperat̉ etiaꝫ his a dn̄o qui dicunt ⁊ nō faciunt. ⁊ qui alijs onera grauia im ponunt. et ipſi nec digito volunt ea mouere. vt d̓r Mat. xxiij. Unde qͣꝫtuꝫ ad dei iudiciū princeps non ē ſolutus a lege qͣꝫtum ad vim directiuam eius. ſꝫ debet voluntari us non coactus legem implere. Eſt etiam princeps ſupra legem inqͣꝫtum ſi expediens fuerit pōt legē mutare. et in ea diſpenſare ꝓ loco ⁊ tꝑe. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ nō liceat ei qui ſubditur legi p̄ter verba legis agere. Dicit enī Augꝰ in li. de vera religione. In tꝑalibꝰ legibus qͣꝫuis hoīes iudicēt de his que eas inſtituūt. tn̄ qn̄ ſunt inſtitute ⁊ infirmate non licebit de ip̄is iudicare ſed ẜm ip̄as. ſꝫ ſi aliquis p̄termittat verba legis dicēs ſe intentionē legiſlatoris ſeruare. videtur iudicare de lege. ergo non licet ei qui ſubditur legi vt p̄termittat verba le gis vt intentionē legiſlatoris ſeruet. ¶ Pre. ad eū ſolum ꝑtinet leges interpretari cuius eſt cōdere leges. ſed oīuꝫ ſubditoꝝ legi nō ē leges condere. ergo eoꝝ non eſt inter p̄tari legiſlatoris intentionē. ſed ſemꝑ ẜm verba legis age re debent. ¶ Pre. oīs ſapiens intentionē ſuā verbis no uit explicare. ſed illi qui leges ꝯdiderunt reputari debent ſapiētes. Dicit enī ſapiētia Prouer. viij. Per me reges regnāt ⁊ legū ꝯditores iuſta decernūt. ergo d̓ intētione le giſlatoris non ē iudicandū niſi ꝑ verba legis. ¶ Sꝫ cō tra ē qd̓ Hylariꝰ dicit in. iiij. de trini. Intelligentia dicto rū ex cauſis ē aſſumēdi dicēdi. qꝛ nō ſermoni res. ſꝫ rei de bet eſſe ſermo ſubiectus. ergo magis ē attēdendū ad cau ſam q̄ mouit legiſlatorē qͣꝫ ip̄a verba legis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. oīs lex ordīat̉ ad cōmunē hoīuꝫ ſa lutē. ⁊ in tm̄ obtinet vim ⁊ rōneꝫ legis. ẜm vero ꝙ ab hoc deficit virtutē obligandi nō hꝫ. vnde iuriſperitus dicit ꝙ nulla rō iuris aut equitatis benignitas patitur. vt q̄ ſalu briter ꝓ ſalute hoīuꝫ introducūtur. ea nos duriori inter p̄tatione cōtra ip̄oꝝ cōmodū ꝑducamus ad ſeueritatem Cōtingit aūt multotiēs ꝙ aliquid obſeruari cōmuni ſa luti ē vtile vt ī pluribus. qd̓ tn̄ in aliquibꝰ caſibus ē maxime nociuum. qꝛ igitur legiſlator nō pōt oēs ſingulares caſus intueri. ꝓponit legē ẜm ea q̄ in pluribus accidūt fe rens intentione ſuā ad cōmunē vtilitatem. vnde ſi emer gat caſus in qͦ obſeruatio talis legis ſit damnoſa cōmuni ſaluti nō ē obſeruāda. ſicut ſi in ciuitate obſeſſa ſtatuatur lex ꝙ porte ciuitatis maneāt clauſe. hoc ē vtile cōmuni ſa luti vt in pluribus. Si tn̄ contingat caſus ꝙ hoſtes inſe quātur aliquos ciues ꝑ quos ciuitas cōſeruatur. dāno ſiſſimū eēt ciuitati niſi eis porte aperirētur. ⁊ ideo in tali caſu eſſent porte aperiende ꝯtra verba legis vt ſeruaretur vtilitas cōmunis quā legiſlator intendit. Sed tamē hoc eſt cōſiderandum ꝙ ſi obſeruatio legis ẜm verba nō ha beat ſubitum periculum cui oporteat ſtatim occurri. non ꝑtinet ad quemlibet vt interp̄tetur quid ſit vtile ciuitati. ⁊ quid inutile ciuitati. ſed hoc ſolum ꝑtinet ad principes qui ꝓpter hmōi caſus habent auctoritatē in legibus diſpē ſandi. Si vero ſit ſubitum periculū non patiens tantam moram vt ad ſuperiorem recurri poſſit. ip̄a neceſſitas diſ penſationē habet annexam. quia neceſſitas non ſubditur legi. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ille qui in caſu neceſſitatis agit p̄ter verba legis. non iudicat de ipſa lege. ſed iudicat d̓ ca ſu ſingulari in quo videt verba legis obſeruāda non eſſe ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ille qui ſequitur intētioneꝫ legiſlatoris. non interp̄tatur legem ſimpliciter. ſed ī caſu in quo ma nifeſtum eſt ꝑ euidentiam nocumenti legiſlatorē aliud intendiſſe. Si enim dubiuꝫ ſit. debet vel ẜm verba legis agere. vel ſuperiorē cōſulere. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ nulliꝰ ho minis ſapiētia tanta ē vt poſſit omnes ſingulares caſus excogitare. ⁊ ideo non pōt ſufficienter per verba ſua expri mere ea que cōueniunt ad finem intentū. ⁊ ſi poſſet legiſ lator omnes caſus cōſiderare. non oporteret vt oēs expri meret ꝓpter cōfuſionē vitādaꝫ. ſed legē ferre deberet ẜm ea que in pluribus accidunt. ¶ Queſtio XCVII Einde cōſiderandū eſt de mutatione legum. Et circa hoc que runtur quattuor. primo vtrum lex humana ſit mutabilis. ſecūdo vtrum ſemper debeat mutari quan do aliquid melius occurrerit. tertio vtrum per conſuetu dinem aboleatur. ⁊ vtrum conſuetudo obtineat vim le gis. quarto vtrum vſus legis humane ꝑ diſpenſationem rectoꝝ īmutari debeat. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ lex humana nullo modo debeat mutarij. Lex enim humana deriuatur a lege naturali. vt ſupra dictur eſt. ſꝫ lex naturalis īmobilis permanet. ergo ⁊ lex huma na debet īmobilis permanere. ¶ Pre. ſicut philoſophus dicit in. v. ethi. Venſura maxime debet eſſe permanens. ſed lex humana eſt menſura humanoruꝫ actuū. vt ſupra dictū eſt. ergo debet īmobiliter permanere? ¶ Preterea de ratione legis eſt ꝙ ſit iuſta ⁊ recta. vt ſupra dictum ē. ſed illud quod ſemel eſt rectum ſemper eſt rectum. ergo illud quod eſt ſemel lex ſemper debet eſſe lex ¶ Sed co tra eſt quod Augꝰ dicit in primo d̓ li. arbi. Lex temporalis qͣꝫuis iuſta ſit cōmutari tn̄ ꝑ tꝑa iuſte poteſt. ¶ Rn̄. di cendum ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. lex humana eſt quod dam dictamen rōnis quo diriguntur humani actꝰ. ⁊ ẜm hoc duplex cauſa pōt eſſe ꝙ lex hūana iuſte mutet̉. Una q̄dē ex ꝑte rōnis. Alia vero ex ꝑte hoīuꝫ qͦꝝ actus lege re gulantur. Et ꝑte quidē rōnis. qꝛ hūane rationi naturale eſſe videtur vt gradatim ab imꝑfecto ad ꝑfectū ꝑueniat

Queſtio XCVII
vnde videmus in ſciētijs ſpeculatiuis ꝙ qui primo phi lo ſophā: i ſunt q̄dā imꝑfecta tradiderūt. que poſimodū ꝑ poſteriores ſunt tradita magis ꝑfecte. ita etiā ⁊ ī opera bilibus. Nā primi qui intenderūt inuenire aliquid vtile cōmunitati hoīuꝫ non volētes oīa ex ſeip̄is cōſidetare. n ſtituerūt quedā imꝑfecta ī multis deficientia. q̄ poſterio res mutauerūt inſtituētes aliqua q̄ in paucioribus defice re poſſunt a cōmuni vtilitate. Ex parte vero hoīuꝫ quoꝝ actus lege regulātur. ſex recte mutari pōt ꝓpter mutatio nē ꝯditionū hoīum quibus ẜm diuerſas eoꝝ cōditiones diuerſa expediūt. ſicut Augꝰ ponit exempluꝫ in primo de li. arbi. ꝙ ſi populus ſit bene moderatus ⁊ grauis. cōmu niſqꝫ vtilitatis diligētiſſimus cuſtos. recte lex fert q̄ tali populo ficeat creare ſibi magiſiratus. per quos res publi ca adminiſtretur porro ſi paulatim idem populus depra uatus habeat venale ſuffragiū ⁊ regimen flagitioſis ſce leratiſqꝫ cōmittant. recte adimit̉ a populo talis poteſtas dandi honores. ⁊ ad paucoꝝ bonorum redit arbitrium. Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ naturalis lex ē participatio quedā legis eterne. vt ſupra dictum ē. ⁊ ideo īmobilis ꝑſeuerat. quod habet ex īmobilitate ⁊ ꝑfectione diuine rationis in ſtituentis naturam. ſed ratio humana mutabiſis ē et im perfecta. ⁊ ideo eius lex mutabilis eſt. ⁊ p̄terea lex natura lis continet quedam vniuerſalia precepta que ſemꝑ ma nent. lex vero poſita ab homine continet precepta quedā particularia ẜm diuerſos caſus qui emergunt. ¶. Ad. ij. dd̓m ꝙ menſura debet eſſe ꝑmanens qͣꝫtum ē poſſibile. ſed ī rebus mutabilibus nō pōt eſſe aliquid omnino im mutabiliter ꝑmanēs. ⁊ ideo lex humana non poteſt eſſe omnino īmutabilis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ rectum in rebꝰ cor poralibus dicitur abſolute. ⁊ ideo ſemper qͣꝫtum eſt de ſe ſemꝑ manet rectum. ſꝫ rectitudo legis dicit̉ in ordine ad vtilitatē cōmunē cui nō ſemꝑ ꝓportionat̉ vna eadēqꝫ res ſicut dictū ē. ⁊ ideo talis rectitudo mutatur. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ ſemꝑ lex humana quādo aliquid melius oc currit ſit mutanda. Leges enim humane ſunt adinuente ꝑ rationem humanam. ſicut etiaꝫ alie artes. ſed in alijs artibus mutatur id qd̓ prius tenebatur ſi aliquid meliꝰ occurrit ergo idem eſt etiam facienduꝫ in legibus huma nis. ¶ Pre. ex his. que p̄terita ſunt ꝓuidere poſſumus de futuris. ſed niſi leges humane mutate fuiſſent ſuꝑue nientibus melioribus adinuētionibus. multa incōueni entia ſequerentur. eo ꝙ leges antique inueniuntur mul tas ruditates cōtinere. ergo videtur ꝙ leges ſint mutan de quotienſcunqꝫ aliquid melius occurrit ſtatuendum. Pre. leges humane circa actus ſingulares hominum ſtatuūtur. in ſingularibus autē ꝑfectam cognitionē adipi ſci non poſſumus niſi per experientiam que tempore indi get. vt dicitur in. ij. ethi. ergo videtur ꝙ ꝑ ſucceſſionem tēporis poſſit aliquid melius occurrere ſtatuēdū ¶ Sꝫ contra ē qd̓ dicit̉ in decretis diſ. xij. Ridiculum ē ⁊ ſatis abominabile dedecꝰ vt traditiones quas antiquitus a pa tribus ſuſcepimus infringi patiamur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut dictum eſt lex humana in tantū recte mutatur inqͣꝫtū ꝑ eius mutationē cōmuni vtilitati ꝓuidetur. Habet aūt ipſa legis mutatio qͣꝫtum ī ſe eſt detrimentū quoddā cō munis ſalutis. quia ad obſeruantiā legū pluriū valet cō ſuetudo. in tantū ꝙ ea que cōtra cōmunē cōſuetudinem fiunt etiam. ſi ſint leuiora. de ſe grauiora videntur. vnde qn̄ mutat̉ lex diminuit̉ vis ꝯſtrictiua legis inqͣꝫtum tollitur ꝯſuetudo. et ideo nunqͣꝫ debet mutari lex humana niſi ex aliqua ꝑte tātum recōpenſetur cōmuni ſaluti qͣꝫtū ex iſta ꝑte derogatur. Qd̓ quidē ꝯtingit vel ex hoc ꝙ aliqͣ maxīa ⁊ euidētiſſima vtilitas ex nouo ſtatuto ꝓuenit. vel ex eo ꝙ ē maxima neceſſitas ex eo ꝙ lex conſuēta aut ma nifeſtam iniquitatē continet. aut eius obſeruatio ē pluri mum nociua. vnde d̓r a iuriſperito. ꝙ in rebus nouis cō ſtituendis euidēs debet eſſe vtilitas vt recedatur ab eo iu re qd̓ diu equū viſum eſt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ea q̄ ſunt artis habēt efficaciā ex ſola ratiōe. ⁊ ideo vbicūqꝫ melio ratio occurrit ē mutandū qd̓ prius tenebat̉. ſed leges ha bēt maximā virtutē ex ꝯſuetudine. vt phūs dicit in. ij. po litice. ⁊ ideo nō ſunt de facili mutāde. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ra tio illa ꝯcludit ꝙ leges ſunt mutāde. non tn̄ ꝓ quacunqꝫ melioratione. ſed ꝓ magna vtilitate vel neceſſitate. vt di ctum ē. Et ſil̓iter dd̓m eſt ad tertium. Ad tertium ſic proceditur Uidetur ꝙ ꝯſuetudo nō poſſit obtinere vim legis. nec le gem amouere. Lex enī humana deriuatur a lege nature ⁊ a lege diuina. vt ex ſupra dictis patet. ſed ꝯſuetudo ho minū non pōt mutare legem nature. nec legem diuinam ergo etiā nec legē humanā īmutare pōt. ¶ Pre. ex mul tis malis non pōt fieri vnū bonū. ſed ille qui incipit pri mo ꝯtra legē agere male facit/ ergo multiplicatis ſimili bus actibꝰ nō efficit̉ aliqd̓ bonū. lex autem eſt quoddam bonum. cum ſit regula humanoꝝ actuū. ergo per ꝯſuetu dinem non pōt remoueri lex vt ipſa ꝯſuetudo vim legis obtineat. ¶ Pre. ferre leges ꝑtinet ad publicas ꝑſouas ad quas pertinet regere cōmunitatem. vn̄ priuate perſo ne legem facere non poſſunt. ſed cōſuetudo inualeſcit per actus priuatarum ꝑſonarum. ergo conſuetudo nō poteſt obtinere vim legis ꝑ quā iex remoueatur. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ Augꝰ dicit in epl̓a ad Caſulanū. Mos populi dei ⁊ inſtituta maiorum ꝓ lege ſunt tenenda. ⁊ ſicut preuari catores legū diuinarum. ita ⁊ cōtemptores ꝯſuetudinuꝫ eccleſiaſticarum cohercendi ſunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ omnis lex ꝓficiſcitur a tatione ⁊ volūtate legiſlatoris. Lex quidē diuina ⁊ naturalis a rationabili dei voluntate. lex auteꝫ humana a volūtate hominis ratione regulata. Sicut au tem ratio ⁊ voluntas hominis manifeſtātur verbo ī rebꝰ agēdis. ita etiā manifeſtant̉ facto. hoc enī vnūquiſqꝫ eli gere videt̉ vt bonū qd̓ oꝑe implet. manifeſtū ē aūt ꝙ ver bo hūano pōt ⁊ mutari lex. ⁊ etiā exponi. inqͣꝫtū manife ſtat īteriorē motū ⁊ ꝯceptū rōnis hūane. vn̄ etiā ⁊ ꝑ actꝰ maxime multiplicatos qui ꝯſuetudinem efficiūt. mutari pōt lex ⁊ exponi. ⁊ etiā aliquid cauſari qd̓ legis virtutum obtineat. inqͣꝫtū .ſ. ꝑ exteriores actꝰ multiplicatos interior volūtatis motꝰ ⁊ rōnis ꝯceptꝰ efficaciſſime declarat̉. Cuꝫ enī aliqͥd multotiens fit. videt̉ ex deliberato rōnis iudicio ꝓuenire. ⁊ ẜm hoc ꝯſuetudo ⁊ hꝫ vim legis. ⁊ legē abolet ⁊ ē legū interp̄tatrix. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex naturalis ⁊ diuina ꝓcedit a volūtate diuina. vt dictū ē. vn̄ n̄ p̄t mu tari ꝑꝯſuetudinē ꝓcedētē a volūtate hoīs. ſꝫ ſolū per au ctoritatē diuinā mutari poſſet. ⁊ inde ē ꝙ nll̓a ꝯſuetudo vim legis obtinere pōt ꝯͣ legē diuinā vel legē naturalem Dicit enim Iſidorꝰ ī ſynonimis. Uſus auctoritati cedat prauū vſū lex ⁊ rō vincat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupͣ dictū ē. leges hūane ī aliqͥbꝰ caſibꝰ deficiūt. vn̄ poſſibile ē qn̄qꝫ p̄ter legē agere ī caſu .ſ. ī qͦ deficit lex. ⁊ tn̄ actꝰ nō erit ma lus. ⁊ cū tales caſus multiplicāt̉ ꝓpter aliquā mutationē hoīuꝫ. tunc manifeſtatur ꝑ ꝯſuetudinem ꝙ lex vlteriꝰ nō

Queſtio XCVIII
eſt vtilis. ſicut etiam manifeſtaret̉ ſi lex ꝯtraria verbo ꝓ mulgaret̉. Si aūt adhuc maneat ratio eadē ꝓpter quam prima lex vtilis erat. nō ꝯſuetudo legē. ſꝫ lex ꝯſuetudineꝫ vincit. niſi forte ꝓpter hoc ſolū inutilis lex videat̉. qꝛ non ē poſſibile ẜm ꝯſuetudinē patrie q̄ erat vna de ꝯditionibꝰ legis. Difficile enī ē ꝯſuetudinem multitudinis remo uere. ¶ Ad. iij. dd̓m. ꝙ multitudo in qua ꝯſuetudo ītro ducitur duplicis cōditionis eſſe pōt. Si enim ſit libera multitudo que poſſit ſibi legem facere. plus ē conſenſus totius multitudinis ad aliquid obſeruandū quē ꝯſuetu do manifeſtat. qͣꝫ auctoritas principis qui non habet po teſtatē cōdendi legem niſi inqͣꝫtū gerit ꝑſonam multitu dinis. vnde lꝫ ſingule ꝑſone non poſſint condere legē. ta mē totus populus cōdere legeꝫ pōt. Si vero multitudo non habeat liberam poteſtatē cōdendi ſibi legem. vel le gem a ſuꝑiori poteſtate poſitā remouēdi. tn̄ ip̄a cōſuetu do in tali multitudine p̄ualēs. obtinet vim legis. inqͣꝫtū ꝑ eos tolerat̉ ad quos ꝑtinet multitudini legē impone re. et hoc enī ipſo vidēt̉ approbare qd̓ ꝯſuetudo induxit. Ad quartum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ rectores multitudinis non poſſint in legibꝰ humanis diſpenſare. Lex enī ſtatuta ē ꝓ cōmuni vtilita et vt Iſidorꝰ dicit. ſꝫ cōmune bonū non debet intermitti ꝑ priuato cōmodo alicuius ꝑſone. quia vt dicit phūs in primo ethi. Bonum gentis diuinius ē qͣꝫ bonum vnius hoīs ergo videtur ꝙ non debeat diſpenſari cuꝫ aliquo vt cōtra legem cōmunē agat. ¶ Pre. illis qui ſuꝑalios cō ſtituūtur p̄cipitur Deutero. jͣ. Ita paruū audietis vt ma gnum. nec accipietis cuiuſdā ꝑſonam. quia dei iudiciuꝫ eſt. ſed condere alicui qd̓ cōmuniter denegatur omnibus videtur eſſe acceptio ꝑſonarum. ergo huiuſmodi diſpen lationes facere rectores multitudinis non poſſunt. cum hoc ſit cōtra p̄ceptum legis diuine. ¶ Pre. lex humana ſi ſit recta oportet ꝙ conſonet legi naturali ⁊ legi diuine. aliter enī non cōgrueret religioni. nec cōueniret diſcipline qd̓ requiritur ad legem. vt Iſidorꝰ dicit. ſed in lege natu rali ⁊ diuina nullus homo pōt diſpenſare. ergo nec etiaꝫ in lege humana. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ dicit Apl̓s. j. ad Coꝝ. ix. Diſpenſatio mihi credita ē ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ diſpenſatio ꝓprie importat cōmenſurationem alicuius cōmunis ad ſingula. vn̄ etiam gubernator familie dicitur diſpenſator inqͣꝫtum vnicuiqꝫ de familia cum pondere ⁊ menſura di ſtribuit. ⁊ operationes ⁊ neceſſaria vite. Sic igitur et in quacunqꝫ multitudine ex eo dicitur aliquis diſpēſare. qꝛ ordinat qualiter aliquod cōmune p̄ceptum ſit a ſingulis adimplendū. Contingit autē quādoqꝫ ꝙ aliqd̓ p̄ceptum qd̓ eſt ad cōmodum multitudinis vt in pluribus. non ē cōueniens huic ꝑſone. vel in hoc caſu. quia vel ꝑ hoc im pediretur aliquid melius. vel etiā induceret̉ aliqd̓ malū. ſicut ex ſupra dictis ptꝫ. Periculoſum aūt eſſet vt hoc iu dicio cuiuſſibet cōmitteret̉. niſi forte ꝓpter euidēs ⁊ ſubi tum periculū. vt ſupͣ dictū ē. et ideo ille qui habet regere multitudinē habet poteſtateꝫ diſpenſandi in lege hūana q̄ ſue auctoritati innitit̉. vt ſcꝫ in ꝑſonis vel caſibꝰ ī quibꝰ lex deficit licentiā tribuat vt p̄ceptum legis non ſeruetur Si autē: abſqꝫ hac rōne ꝓ ſola volūtate licentiā rribuat nō erit fidelis in diſpēſatiōe. aut erit imprudēs. In fide lis quidē ſi nō habeat intentionē ad bonū cōmune. Im prudēs aūt ſi rōneꝫ diſpēſandi ignoret. ꝓpter qd̓ dn̄s di cit Luce. xij. Quis putas ē fidelis diſpenſator ⁊ prudēs quē ꝯſtituit dn̄s ſuꝑ familiā ſuaꝫ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ
qn̄ cū aliquo diſpenſat̉ vt legē cōmunē nō ſeruet. non de bet fieri in p̄iudiciū boni cōmunis. ſꝫ ea intētiōe vt ad bo num cōmune ꝓficiat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ non ē acceptio ꝑ ſonaꝝ ſi non ſeruent̉ equalia in ꝑſonis inequalibꝰ. vnde qn̄ ꝯditio alicuiꝰ ꝑſone requirit vt rōnabiliter ī ea aliqͥd ſpecialiter obſeruet̉. non ē ꝑſonaꝝ acceptio ſi ſibi aliqua ſpecialis gr̄a fiat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex naturalis inqͣꝫtum ꝯtinet p̄cepta cōmunia q̄ nunqͣꝫ fallunt. diſpenſationem reciꝑe non pōt. in alijs vero p̄ceptis q̄ſſunt quaſi cōcluſi ones p̄ceptoꝝ cōmuniū. qn̄qꝫ ꝑ hoīeꝫ diſpenſatur. puta ꝙ mutuū nō reddatur ꝓditori patrie. vel aliquid hmōi. Ad legem autē diuinā ita ſe habet quilibet homo ſicut ꝑ ſona priuata ad legem publicā cui ſubijcitur. vn̄ ſicut in lege humana publica nō poteſt diſpenſare niſi ille a quo lex auctoritatem habet. vel is cui ip̄e cōmiſerit. ita ī prece ptis iuris diuini q̄ ſūt a deo nullꝰ p̄t diſpēſare niſi deus. vel is cui ip̄e ſpecialiter cōmiſit. ¶ Queſtio XCVIII Eide cōſiderandū eſt de lege veteri. primo de ipſa lege. ſcd̓o de p̄ ceptis eius. Circa primuꝫ q̄runtur ſex. primo vtrumʳ lex verꝰ ſit bona. ſcd̓o vtrum ſit a deo. tertio viꝝ ſit ab eo mediātibus angelis. quarto vtrū data ſit omnibꝰ quinto vtꝝ omnes obliget. ſexto vtrum congruo tempo re fuerit data. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ lex vetus non fuerit bona. Dicit̉ enī Ezech. xx. Dedi eis p̄cepta nō bona ⁊ iudicia in quibus nō viuent ſꝫ lex nō d̓r bona niſi ꝓpter bonitatē p̄ceptoꝝ q̄ cōtinet. er go lex vetus nō fuit bona. ¶ Pre. ad bonitatē legis perti net vt cōmuni ſaluti ꝓficiat. ſicut Iſidorꝰ dicit. ſꝫ lex ve tus non fuit ſalutifera ſꝫ magis mortifera ⁊ nociua. Di cit enī Apl̓s Roma. vij. Sine lege peccatū mortuū: erat. ego autē viuebā ſine lege aliqn̄. ſed cū veniſſet mādatuꝫ peccatum reuixit. ego aūt mortuus ſum. ⁊ Roma. v. Le ſubintrauit vt abundaret delictū. ergo lex vxtus non: fuit bona. ¶ Pre. ad bonitatem legis ꝑtinet ꝙ ſit poſſibilis ad obſeruandū ⁊ ẜm naturā ⁊ ẜm humanā ꝯſuetudineꝫ ſed hoc nō habuit lex vetus. Dicit enī Petrus Act̉. xv. Quid tēptatis imponere iugū ſuꝑ ceruicē diſcipulorū. qd̓ neqꝫ nos neqꝫ pr̄es nr̄i portare potuimꝰ. ergo videt̉ ꝙ lex vetus nō fuerit bona. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Apl̓s dicit ad Roma. vij. Itaqꝫ lex qͦdē ſancta ē. ⁊ mādatū ſanctū ⁊ iu ſtū ⁊ bonum ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ abſqꝫ oī dubio lex veiꝰ bona fuit. Sicut enim doctrina oſtendit̉ eſſe vera ex hoc ꝙ con ſonat rationi recte. ita etiam lex aliqua oſtenditur eſſe bo na ex hoc ꝙ conſonat rationi. Lex autem vetus ratiōi cō ſonabat. quia concupiſcentiam reprimebat que ratiōi ad uerſatur. vt patet in illo mandato. Non concupiſces rem ꝓximi tui. quod ponitur Exo. xx. Ip̄a etiaꝫ omnia pecca ta prohibebat que ſunt cōtra rationem. vnde manifeſtuꝫ eſt ꝙ bona erat. ⁊ hec eſt ratio Apl̓i ad Roma. vij. Con delector inquit legi dei ẜm interiorē hoīem. ⁊ iterū. Con ſentio legi quoniam bona eſt. Sed notandum eſt ꝙ bo num diuerſos gradus habet vt Dionyſius dicit. iiij. ca. de di. no. Eſt enī aliqd̓ bonū ꝑfectū ⁊ aliqd̓ bonum imꝑ fectum. Perfecta quidem bonitas eſt in his quēad fine ordinantur. quando aliquid eſt tale ꝙ per ſe eſt ſufficiēs inducere ad finē. Imꝑfectū autē bonum ē quod oꝑatur aliquid ad hoc ꝙ perueniat̉ ad finem. non tamen ſufficit ad hoc ꝙ ad fine ꝑducat. ſicut medicina ꝑiecte bona eſt q̄

Queſtio XCVIII
hoīeꝫ ſanat. imꝑfecta autē q̄ hominē adiuuat. ſed tamen ſanare non pōt. Eſt autem ſciendū ꝙ ē alius finis legis humane. ⁊ alius legis diuine. Legis enī hūane finis eſt tēporalis tranquillitas ciuitatis. ad quē finem ꝑuenit lex cohibendo exteriores actus qͣꝫtum ad illa mala q̄ poſſunt ꝑturbare pacificū ſtatum ciuitatis. Finis autē legis di uine ē ꝑducere hoīeꝫ ad finem felicitatis eterne. qui qui dem finis impeditur ꝑ quodcūqꝫ peccatū. ⁊ non ſoluꝫ ꝑ exteriores. ſed etiam interiores. ⁊ ideo illud quod ſufficie ad ꝑfectionem legis humane. vt ſcꝫ peccata ꝓhibeat. ⁊ pe nam apponat. nō ſufficit ad ꝑfectionem legis diuine. ſed oportet ꝙ hominē totaliter faciat idoneum ad ꝑticipati onem felicitatis eterne. qd̓ quideꝫ fieri non poteſt niſi ꝑ gratiā ſpūſſancti. per quam diffunditur charitas in cordi bus noſtris que legē adimplet. Gratia enī dei vita eter na. vt d̓r Roma. vj. hanc autem gratiam lex vetus ꝯferre nō potuit. reſeruabatur enim hoc chriſto. quia vt dicitur Ioh .j. Lex per Moyſen data eſt. gratia ⁊ veritas ꝑ Ie ſum chriſtum facta eſt. ⁊ inde ē ꝙ lex vetus bona quideꝫ eſt. ſed imperfecta. ẜm illud Hebre. vij. Nihil ad ꝑfectuꝫ adduxit ſex. Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ dn̄s loquitur ibi de p̄ce ptis cerimonialibus que quidem dicuntur non bona. qꝛ gratiam nō cōferebant ꝑ quā homines a peccato munda rentur. cum tamē ꝑ huiuſmodi ſe peccatores oſtenderent vnde ſignanter dicit̉. ⁊ iudicia in quibus non viuent .i. ꝑ que vitaꝫ gratie obtinere non poſſunt. ⁊ poſtea ſubd itur Et pollui eos in muneribus ſuis .i. pollutos oſtendi cuꝫ offerrent omne id qd̓ aperit vuluā ꝓpter delicta ſua ¶Ad ij. dd̓m ꝙ lex dicat̉ occidiſſe non quidem effectiue. ſꝫ oc caſionaliter ex ſua imꝑfectione. inqͣꝫtum ſcꝫ gratiam non conferebat ꝑ quam homines implere poſſent qd̓ manda bat. vel vitare quod verebat. ⁊ ſic occaſio iſta nō erat da ta ſed ſumpta ab hominibus. vnde ⁊ Apl̓s ibidem dicit. Occaſione accepta peccatum ꝑ mādatum ſeduxit me. et ꝑ illud occidit. Ex hac enī ratione dicitur ꝙ lex ſubintra uit vt abundaret delictum. vt li vi teneatur ꝯſecutiue. nō cauſaliter. inqͣꝫtum ſcꝫ homines accipientes occaſioneꝫ a lege abundātius peccauerūt. tum quia grauius fuit pec catum poſt legis ꝓhibitionem. tum etiam quia concupi ſcentia creuit. magis enī concupiſcimus qd̓ nobis ꝓhibe tur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ iugum legis ſeruari nō poterat ſine gratia adiuuāte. quā lex nō dabat. Dicit̉ enim Roma. ix. Non ē volentis neqꝫ currentis ſcꝫ velle ⁊ currere in p̄ce ptis dei. ſꝫ miſerentis dei. vn̄ ⁊ in pͣs dicit̉. Uiā mādatoꝝ tuorum cucurri cū dilataſti cor meū. ſcꝫ per donum gratie ⁊ charitatis. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidetur ꝙ lex vetus non fuerit a deo. Dicitur enī Deu tero. xxxij. Dei ꝑfecta ſunt opera. ſed lex fuit imꝑfecta. vt ſupra dictū ē. ergo lex vetus non fuit a deo. ¶ Pre. Ecc̄. iij. dicitur. Didici ꝙ omnia opera que fecit deus perſeue rent in eternū. ſed lex vetus non ꝑſeuerat ī eternum. Di cit enim Apl̓s ad Hebre. vij. Reprobatio fit quidem p̄ cedentis mandati ꝓpter infirmitatem eius ⁊ inutilitateꝫ ergo lex vetus non fuit a deo. ¶ Pre. ad ſapientem legiſ latorem ꝑtinet non ſolum mala auferre. ſed etiam occaſi ones maloꝝ. ſed vetus lex fuit occaſio peccati. vt ſupra di ctum eſt. ergo ad deum cui nullus eſt ſimilis in legiſlato ribus vt diciturª Iob. xxxvj. non ꝑtinebat legem talē da re. ¶ Pre. jͣ. ad Timo. ij. dicitur ꝙ deus vult omnes ho mines ſaluos fieri. ſed lex vetus non ſufficiebat ad ſalutem hoīuꝫ. vt ſupra dictuꝫ ē. ergo ad deū non ꝑtinebat ta lem legem dare. lex ergo vetus non eſt a deo. ¶ Eed con tra eſt ꝙ dominus dicit Matth. xv. loquens iudeis qui bus erat lex vetus data. Irritum feciſtis mandatum dei ꝓpter traditiones veſtras. ⁊ paulo ante p̄mittitur. Hono ra patrem tuum ⁊ matrem tuam. quod manifeſte in lege veteri cōtinetur. ergo lex vetus eſt a deo. ¶ Ru. dd̓m ꝙ lex vetus a bono deo data eſt qui eſt pater domini noſtri Ieſu chriſti. lex enim vetus homines ordinabat ad xp̄m dupliciter. Uno quidem modo teſtimonium chriſto per hibendo. vnde ipſe dicit Luc̄. vlti. Oportet impleri om nia que ſcripta ſunt in lege. ⁊ in pͣs ⁊ in ꝓphetis de me. et Ioh. v. Si crederetis Moyſi crederetis forſitan ⁊ mihi de me enim ille ſcripſit. Alio modo ꝑ modum cuiuſdā di ſpoſitionis dum retrahens homines a cultu idolatrie cō cludebat eos ſub cultu vnius dei. a quo ſaluandumᶠ erat humanum genꝰ per chriſtum. vnde Apl̓s dicit ad Gal̓. iij. Priuſqͣꝫ veniret fides ſub lege cuſtodiebamur cōclu ſi in eam fidem que reuelanda erat. Manifeſtum eſt. au tem ꝙ eiuſdem diſponere ad finem ⁊ ad finem perducere ⁊ dico eiuſdem per ſe. vel per ſuos ſubditos. Non enim diabolus legem tuliſſet per quam homines adducerētur ad chriſtum per quem erat eijciendus. ẜm illud Matth. xij. Si ſathanas ſathanam eijcit. diuiſum eſt regnum eiꝰ ⁊ ideo ab eodem deo a quo facta eſt ſalus hominum ꝑ gra tiam chriſti lex vetus data eſt. ¶ Ad. j. ergo dicendum ꝙ nihil prohibet aliquid non eſſe perfectuꝫ ſimpliciter qd̓ tamen eſt perfectuꝫ ẜm tempus. ſicut dicitur aliquis pu er perfectus non ſimpliciter. ſed ẜm temporis conditio nem. ita etiam precepta que pueris dantur ſunt quidem perfecta ẜm conditionem eorum quibus dantur. ⁊ ſi nō ſint perfecta ſimpliciter. ⁊ talia fuerunt precepta legis. vn de Apoſtolus dicit ad Gal̓. iij. Lex pedagogus noſter fu it in chriſto. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ opera dei perſeuerant ī eter num que ſic deus fecit vt in eternum perſeuerent. et hec ſunt ea que ſunt perfecta. lex autem vetus reprobatur tē pore perfectionis gratie. non tanqͣꝫ mala. ſed tanqͣꝫ infir ma ⁊ multis pro iſto tempore. quia vt ſubdit. Nihil ad ꝑ fectū adduxit lex. vnde ⁊ ad Gal̓. iij. dicit Apoſtolꝰ. Ubi venit fides iam non ſumus ſub pedagogo. ¶ Ad. iij. di cendum ꝙ ſicut ſupra dictum eſt deus aliquando ꝑmit tit aliquos cadere in peccatuꝫ vt exinde humilientur. ita etiam voluit talem legem dare quam ſuis viribus homi nes implere non poſſent. ⁊ ſic dum homines de ſe preſu mentes peccatores ſe inuenirent. humiliati recurterent ad auxilium gratie. ¶ Ad. iiij. dicendum ꝙ qͣꝫuis lex ve tus non ſufficeret ad ſaluandam bomines. tamen aderar aliud auxilium a deo hominibꝰ ſimul cum lege per quod ſaluari poterant ſcilicet fides mediatoris quam ꝑ iuſti ficati ſunt antiqui pr̄es. ſicut etiaꝫ nos iuſtificamur ⁊ ſic deus non deficiebat hoībꝰ quin daret eis ſalutis auxilia. Ad tertium ſic proceditur Uidetur ꝙ lex vetus non fuerit data per angelos. ſed im mediate a deo. Angelus enim nuncius dicitur. et ſic no men angeli miniſteriū importat. non dominiū. ẜm illud pͣs. Benedicite dn̄o oēs angeli eiꝰ miniſtr ī eiꝰ. ſed vetus lex a dn̄o tradita eē ꝑhibet̉. Dicit̉ enī Exo. xx. Locutuſqꝫ eſt dominus ſermones hos. ⁊ poſtea ſubditur. Ego enim ſum dominus deus tuus. ⁊ idē modus loquendi frequē ter reperitur in Exo. ⁊ in libris conſequentibus lege. er go lex ē īmediate data a deo. ¶ Pre. ſicut dicitur Ioh. jͣ.

Queſtio XCVIII
Lcx ꝑ Moyſen data eſt. ſed Moyſes īmediate accepit a deo. Dicit̉ etiam Exo. xxiij. Loquebat̉ dominꝰ ad Moy ſen facie ad faciem. ſicut loqui ſolet amicus ad amicū ſuū ergo lex vetus īmediate data eſt a deo. ¶ Pre. ad ſolum principem ꝑtinet legem ferre. vt ſupra dictum eſt. ſed ſolꝰ deus ē princeps ſalutis animaꝝ. angeli vero ſunt admi niſtratorij ſpūs. vt d̓r ad Hebre. jͣ. ergo lex vetus ꝑ ange los dari non debuit cuꝫ ordinaretur ad animaꝝ ſalutem. ¶ Sed cōtra ē qd̓ dicit apl̓s ad Gal̓. iij. Lex data eſt ꝑ angelos ī manu mediatoris. ⁊ Act. vij. dicit Stephanꝰ. Accepiſtis legē in diſpoſitione angelorū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex data eſt a deo ꝑ angelos. Et p̄ter rationem generalem quā Dionyſiꝰ aſſignat in. iiij. c. ce. Hierarchie ꝙ diuina debent deferri ad homīes mediātibꝰ angelis. ſpecialis ra tio ē quare legem veterem ꝑ angelos dari oportuit. dictu eſt enī ꝙ ſex vetus imꝑfecta erat. ſed diſponebat ad ſalu tem ꝑfectam generis humani que futura erat ꝑ xp̄m. ſic autem videt̉ in omnibꝰ poteſtatibus et artibus ordina tis ꝙ ille qui eſt ſuperior principalem ⁊ ꝑfectum actū ope ratur ꝑ ſeip̄m. ea vero que diſponunt ad ꝑfectionem vlti mam operatur ꝑ ſuos miniſtros. ſicut nauifactor cōꝑagi nat nauem ꝑ ſeipſum. ſed p̄parat materiam per artifices ſubminiſtrantes. ⁊ ideo ꝯueniens fuit vt lex ꝑfecta no ui teſtamenti daretur īmediate ꝑ ip̄m deum hoīeꝫ factū lex auteꝫ vetus ꝑ miniſtros dei. ſcilicet per angelos dare tur hominibus. ⁊ per hunc modum Apoſtolus ad He bre. probat eminentiam noue legis ad veterem. quia in nouo teſtamento locutus ē nobis deus in filio ſuo. in ve teri autem teſtamento ē ſermo factus ꝑ angelos. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut Gregꝰ dicit in principio moral̓. Ange Ius qui Moyſi apparuit deſcribitur. modo angelus mo do dominus memorat̉. angelus videlicet ꝓpter hoc ꝙ ex terius loquendo ſeruiebat. dn̄s autem dicitur qꝛ interiꝰ p̄ſidens loquendi efficaciam miniſtrabat. ⁊ inde eſt etiā ꝙ quaſi ex ꝑſona dn̄i angelus loquebatur ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit in. xij. ſuꝑ Gen̄. ad litteraꝫ in Exo. d̓r Locutus eſt dominus Moyſi facie ad faciē. ⁊ paulo poſt ſubditur. Oſtēde mihi gloriā tuaꝫ. ſentiebat ergo quod videbat. et qd̓ nō videbat deſiderabat. non ergo videbat ip̄am dei eſſentiā. et ita non īmediate ab eo inſtruebatur ꝙ ergo d̓r ꝙ loq̄bat̉ ei facie ad faciē. ẜm opinioneꝫ ppl̓i loquit̉ ſcriptura. qui putabat Moyſen ore ad os loqui cum deo cum ꝑ ſubiectam creaturam .i. ꝑ angelum ⁊ nu bem ei loqueret̉ ⁊ appaxeret. Uel ꝑ viſionem faciei intel ligitur quedam eminēs cōtemplatio et familiaris infra eſſentie diuiue viſionem. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſolius princi pis ē ſua auctoritate legē inſtituere. ſed quandoqꝫ legem inſtitutam ꝑ alios ꝓmulgat. ⁊ ita deus ſua auctoritate in ſtituit legem. ſed ꝑ angelos ꝓmulgauit. Ad quartuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ lex vetus non debuit dari ſoli populo iudeo rum. Lex enim vetus diſponebat ad ſalutem. que futura erat per xp̄m. vt dictuꝫ eſt. ſed ſalus illa non erat futura ſolum in iudeis. ſed in omnibus gētibus. ẜm illud Eſa. xlix. Parum ē vt ſis mihi ſeruns ad ſuſcitandas tribꝰ Ia cob. ⁊ feces iſrael cōuertendas. dedi te in lucem gentium vt ſis ſalus mea vſqꝫ ad extremū terre. ergo lex vetus da ri debuit oībus gentibus ⁊ non vni populo tm̄ ¶ Pre. ſi cut d̓r Act̉. x. Non eſt ꝑſonaruꝫ acceptor deus. ſꝫ in omni gente qui timet deum ⁊ facit iuſticiam acceptus ē illi. nō ergo magis vni populo qͣꝫ alijs via ſalutis debuit aperiri
¶ Pre. lex data ē per angelos. ſicut iam dictum ē. ſꝫ mi niſteria angeloꝝ deus non ſolum iudeis. ſed omnibꝰ gē tibus ſemꝑ exhibuit. Dicit̉ enī Ecc̄. xvij. In vnāquāqꝫ gentem ꝓpoſuit rectorem. omnibus etiaꝫ gentibus tem poralia bona largitur que minus ſūt cure deo qͣꝫ ſpūalia bona. ergo etiam legem omnibus populis debuit dare. Sꝫ contra ē quod dicit̉ Roma. iij. Quid gͦ amplius iudeo? multum quidem per omnem modum. primū qui dem quia credita ſunt illis eloquia dei. ⁊ in pͣs dicit̉. Nō fecit taliter omni nationi ⁊ iudicia ſua non manifeſtauit eis ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ poſſet vna ratio aſſignari quare potius populo iudeoꝝ data ſit lex qͣꝫ alijs populis. quia alijs po pulis ad idolatriam declinantibus. ſolus populus iude orum in cultu vnius dei remāſit. ⁊ ideo alij populi indi gni erant legeꝫ recipere. ne ſanctū canibus daretur. Sꝫ iſta ratio conueniens non videt̉. quia populus ille etiam poſt legem latam ad idolatriam declinauit. qd̓ grauiꝰ fuit vt patet Exo. xxxiij. ⁊ Amos. v. Nūquid hoſtias ⁊ ſacrifi cium obtuliſtis mihi in deſerto. xl. annis domus iſrael. ⁊ portaſtis tabernacula Moloch de veſtro. ⁊ imaginē ido lorum veſtrorum ſidus dei veſtri quē feciſtis vobis. exp̄ſ ſe etiam dicit̉ Deutero. ix. Scito ꝙ non ꝓpter iuſticias tuas dominꝰ deus tuus dedit tibi terram hāc in poſſeſſi onem cum duriſſime ceruicis ſis populus. ſed ratio ibi p̄ termittitur vt cōpleret verbum ſuū dominus qd̓ ſub iu ramēto pollicitus ē patribus tuis Abraam. Iaſac. ⁊ Ia cob. que autem promiſſio eis ſit facta oſtēdit Apoſtolus ad Gal̓. iij. dicens. Abrae dicte ſunt promiſſiones. ⁊ ſe mini eius. non dicit ſeminibus quaſi ī multis. ſed quaſi in vno. ⁊ ſemini tuo qui ē chriſtus. Deus igitur et legeꝫ ⁊ alia beneficia ſpūalia illi populo exhibuit ꝓpter ꝓmiſ ſionem eoꝝ patribus factam vt ex eis chriſtus naſceretur decebat enim vt ille populus ex quo chriſtus naſciturꝰ erat. quadā ſpeciali ſanctificatione polleret. ẜm illud qd̓ d̓r Leuit̉. xix. Sancti eritis qꝛ ego ſanctus ſum. Nec etiā fuit ꝓpter meritum ip̄ius Abrae. vt talis promiſſio ei fie ret. vt ſcꝫ chriſtus ex eius ſemine naſceretur. ſed ex gratui ta dei electione ⁊ vocatione. vnde d̓r Eſa. xli. Qui ſuſcita uit ab oriēte iuſtum. vocauit eum vt ſequeretur ſe. Sic ergo patꝫ ꝙ ex ſola gratuita electione patres ꝓmiſſionē acceperunt. ⁊ populus ex eis ꝓgenitus legem accepit. ẜm illud Deutero. iiij. Audiſtis verba illius d̓ medio ignis quia dilexit patres ⁊ elegit ſemen eorum poſt illos. Si aūt rurſus queratur quare hunc populuꝫ elegit vt ex eo xp̄s naſceret̉. ⁊ nō aliuꝫ. ꝯueniet reſpoſio Auguſtini quā dicit ſuꝑ Ioh. Quare hunc trahat ⁊ illuꝫ nō trahat. no li velle diiudicare ſi nō vis errare. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ qͣꝫuis ſalus futura per xp̄m eſſet omnibus gentibus p̄pa rata. tamen oportebat ex vno ppl̓o xp̄m naſci. q̄ ꝓpter hoc pre alijs p̄rogatiuas habuit. ẜm illd̓ Roma. xix. Quoꝝ ſcꝫ iudeoꝝ ē adoptio filioꝝ dei ⁊ teſtamentuꝫ ⁊ legiſlatio quaꝝ patres ex quibus xp̄s eſt ẜm carnem ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ acceptio perſonarum locum habet in his que ex debito dantur. In his vero que ex gratuita voluntate conferun tur acceptio ꝑſonarum. locum non habet. non enim ē ꝑ ſonarum acceptor qui ex liberalitate de ſuo dat vni ⁊ nō alteri. ſed ſi eſſet diſpenſator bonoꝝ cōmunium. ⁊ nō di ſtribueret equaliter ẜm merita ꝑſonarum. eſſet ꝑſonarū acceptor. ſalutaria autem beneficia deus humano generi confert ex ſua gratia. vnde non eſt ꝑſonarum acceptor ſi quibuſdam p̄ alijs conferat. vnde Augꝰ dicit in libro de p̄deſtinatione ſanctoꝝ. Oēs quos deꝰ docet miſericordia

Queſtio XCVIII
docet. quos autē non docet iudicio non docet. hoc enim venit ex dānatione humani generis pro peccato primi pa rentis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ beneficia gratie ſubtrahunt̉ ho mini ꝓpter culpam. ſed beneficia naturalia non ſubtrahū tur. inter que ſunt miniſteria angelorum que ip̄e natura rum ordo requirit. vt ſcꝫ per media gubernentur infima. ⁊ etiam corꝑalia ſubſidia que nō ſolum hominibus ſꝫ etiā iumentis deus adminiſtrat. ẜm illud pͣs. Homīes ⁊ iu menta ſaluabis domine. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ omnes homines obligātur ad obſeruandū ve terem legem. Quicunqꝫ enī ſubditur regi oportet ꝙ ſub datur legi ipſius. ſed vetus lex eſt data a deo qui ē rex om nis terre. vt in pͣs dicitur. ergo omnes habitantes terrā tenebantur ad obſeruantiam legis. ¶ Pre. iudei ſaluari nō poterāt niſi legem veterē obſeruarēt. Dicit̉ enī Deu tero. xxvij. Maledictus qui non ꝑmanet in ſermonibꝰ le gis huius. nec cos opere ꝑficit. ſi igitur alij homines ſine obſeruantia legis veteris potuiſſent ſaluari peior cōditio iudeoꝝ qͣꝫ alioꝝ hominū. ¶ Pre. gentiles ad ritū iudai cum ⁊ ad obſeruantias legis admittebātur. Dicitur enī Exo. xij. Si quis peregrinorū in veſtram voluerit trāſire coloniā. ⁊ facere phaſe dn̄i circūcidetur prius omne ma ſculinū genus ⁊ tūc rite celebrabit. eritqꝫ ſimul ſicut indi gena terre. Fruſtra autē ad obſeruantias legales fuiſſent extranei admiſſi ex ordinatione diuina ſi abſqꝫ legalibus obſeruantijs ſaluari potuiſſent. ergo nullus ſaluari pote rat niſi legē obſeruaret. ¶ Sed ꝯtra eſt qḋ Dionyſiꝰ di cit. ix. c. ce. Hierarchie. ꝙ multi gentilium ꝑ angelos ſunt reducti in deum. ſed cōſtat ꝙ gētiles legem non obſerua bāt. ergo abſqꝫ obſeruātia legis potuerunt aliqui ſaluari ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex vetus manifeſtabat precepta legis na ture. ⁊ ſuperaddebat quedam ꝓpria p̄cepta. qͣꝫtum igitur ad illa que vetus lex ꝯtinebat. de lege nature omnes tene bantur ad obſeruātiā veteris legis. non quia erāt de vete ri lege. ſed quia erant de lege nature. ſꝫ qͣꝫtum ad illa que lex vetus ſuperaddebat. non tenebantur aliqui ad obſer uantiā veteris legis niſi ſolus populus iudeorū. Cuius ratio eſt. quia lex vxtus ſicut dictum eſt. data ē populo iu deorum vt quādam p̄rogatiuā ſanctitatis obtineret ꝓpter reuerentiam chriſti qui ex illo populo naſciturus erat q̄ cunqꝫ autem ſtatuūtur ad ſpecialem aliquoꝝ ſanctificati onem non obligant niſi illos. ſicut ad quedam obligātur clerici qui mācipātur diuino miniſterio ad que laici non obligantur. ſimiliter ⁊ religioſi ad quedam ꝑfectiōis oꝑa obligantur ex ſua ꝓfeſſione ad que ſeculares non obligan tur. ⁊ ſimiliter ad quedam ſpecialia obligātur populus il le ad que alij populi nō obligabantur. vn̄ dicit̉ Deutero. xviij. Perfectus eris et abſqꝫ macula coram domino deo tuo. et ꝓpter hoc etiam quadam ꝓfeſſione vtebantur. vt patet Deutero. xxvj. Profiteor hodie coraꝫ domino deo tuo ⁊cͣ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ quicūqꝫ ſubduntur regi. ob ligantur ad legem eius obſeruādam quā omnibus cōmu niter ꝓponit. ſed ſi inſtituat aliqua obſeruāda a ſuis fami liaribus miniſtris. ad hec ceteri nō obligantur. Ad. ij. dd̓m ꝙ homo quāto deo magis cōiungitur tāto efficitur melioris cōditionis. ⁊ ideo quāto populus iudeorū erat aſtrictus magis ad diuinū cultū tāto dignior alijs ppl̓is erat. vnde dicitur Deutero. iiij. Que eſt alia gens ſic in clita vt habeat cerimonias iuſtaqꝫ iudicia ⁊ vniuerſaꝫ le gem. ⁊ ſimiliter etiā qͣꝫtum ad hoc ſunt melioris cōditionis clerici qͣꝫ laici. ⁊ religioſi qͣꝫ ſeculares. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ gentiles ꝑfectius ⁊ ſecurius ſalutem ꝯſequebātur ſub obſeruātijs legis qͣꝫ ſub ſola lege naturali. et ideo ad eas admittebātur. ſicut etiā nunc laici trāſeunt ad clericatū. et ſeculares ad religionē qͣꝫuis abſqꝫ hoc poſſint ſaluari. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ lex vetus non cōuenienter fuerit data tēpore Moyſi. Lex enī vetus diſponebat ad ſalutem que erat fu tura per chriſtum. ſicut dictum eſt. ſed ſtatim homo poſt peccatum indiguit huiuſmodi ſalutis remedio. ergo ſta tim poſt peccatū lex vetus debuit dari. ¶ Pre. lex vctꝰ da ta eſt ꝓpter ſanctificationem eorū ex quibus chriſtus na ſciturus erat. ſed Abrae incepit fieri promiſſio de ſemine qd̓ eſt chriſtus. vt habetur Gen̄. xij. ergo ſtatim tempore debuit lex dari. ¶ Pre. ſicut chriſtus nō fuit natꝰ ex alijs deſcendentibꝰ ex Noe niſi ex Abraā. cui facta eſt ꝓmiſſio ita etiā non ē natus ex alijs filijs Abrae niſi ex Dauid. cui ē ꝓmiſſio renouata. ẜm illud. ij. Reg. xxiij. Dixit vir cui cōſtitutum eſt de chriſto dei Iacob. ergo lex vetus de buit dari poſt Dauid ſic ut data eſt poſt Abraam. ¶ Sꝫ cōtra eſt qd̓ Apl̓s dicit ad Gal̓. iij. ꝙ lex ꝓpter trāſgreſſio nem poſita eſt donec veniret ſemen cui ꝓmiſerat ordina ta ꝑ angelos ī manu mediatoris .i. ordinabiliter data. vt glo. dicit. ergo cōgruū fuit vt lex vetus illo tēporis ordi ne traderetur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cōueniētiſſime lex vetus da ta fuit tꝑe Moyſi. Tuius ratio poteſt accipi ex duobus ẜm ꝙ quelibet lex duobus generibus hominū imponit̉. Imponitur enī quibuſdam duris ⁊ ſuꝑbis qui ꝑ legeꝫ cō peſcuntur ⁊ domātur. Imponitur etiā bonis qͥ ꝑ legeꝫ inſtructi adiuuātur ad implendū qd̓ intendunt. Conue niens igitur fuit tali tēpore legem veterem dari ad ſuper biam hominū cōuincendā. De duobus enī homo ſuꝑbie bat .ſ. de ſcientia et de potentia. De ſcientia quidē qͣſi ra tio naturalis ei poſſit ſufficere ad ſalutē. et ideo vt de hoc eius ſuꝑbia cōuinceretur. ꝑmiſſus eſt homo regimini ſue rationis abſqꝫ adminiculo legis ſcripte. ⁊ experimēto ho mo diſcere potuit ꝙ patiebatur rationis defectū per hoc ꝙ homines vſqꝫ ad idolatriam ⁊ turpiſſima vitia circa tē pora Abrae ſunt ꝓlapſi. ⁊ ideo poſt hec tēpora fuit neceſ ſarium legē ſcriptam dari in remediū hūane ignorantie. quia ꝑ legem eſt cognitio peccati. vt dicitur Roma. v̓. ſꝫ poſtqͣꝫ homo eſt inſtructus ꝑ legem. cōuicta eſt eiꝰ ſuper bia de infirmitate dū implere nō poterat qd̓ cognoſcebat ⁊ ideo ſicut Apl̓s concludit ad Roma. viij. qd̓ impoſſibi le erat legi in qua infirmabatur ꝑ carnem miſit deus fili um ſuū vt iuſtificatio legis impleretur in nobis. Ex ꝑte vero bonoꝝ lex data ē in auxilium qd̓ quidem tunc maxi me populo neceſſariū fuit quando lex naturalis obſcura ri incipiebat ꝓpter exuberantiaꝫ peccatorū. Oportebat enī hmōi auxilium quodā ordine dari. vt ꝑ imꝑfecta ad ꝑfe ctionem manuduceretur. ⁊ ideo inter legem nature et le gem gratie oportuit legem veterē dari ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſtatim poſt peccatum primi hoīs non cōpetebat legem veterem dari. tum qꝛ nondum homo recognoſcebat ſe ea indigere ratione cōfiſus. tum qꝛ adhuc dictamē legis na ture nōdum erat obtenebratum ꝑ cōſuetudinem peccan di. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lex non debet dari niſi populo. ē enim p̄ceptum cōmune. vt dictuꝫ eſt. ⁊ ideo ī tempore Abrae data ſunt quedam familiaria p̄cepta. et quaſi domeſtica dei ad homines. ſed poſtmodū multiplicatis eius poſteris in tantum ꝙ populus eſſet. ⁊ liberatis eis a ſeruitute lex
Q

Queſtio XCIX
cōuenienter potuit dari. nam ſerui non ſunt pars populi vel ciuitatis cui legem dari competit. vt philoſophus dic̄ in. iij. politice. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ quia legē oportebat ali cui populo dari. non ſoluꝫ illi ex quibus eſt chriſtus na tus legem acceperunt. ſed totꝰ populus conſignatꝰ ſigna culo circūciſionis que fuit ſignum ꝓmiſſionis Abraā fa cte ⁊ ab eo credite. vt dicit Apl̓s Roma. iiij. ⁊ ideo etiam ante Dauid oportuit legem dari tali populo iā collecto. ¶ Queſtio XCIX Einde conſideran dum eſt de preceptis veteris legis. ⁊ primo de diſtinctione ipſorum. ſcd̓o de ſingulis generi bus diſtinctis. Circa primum querūtur ſex. primo vtruꝫ legis veteris ſint plura precepta. vel vnum tm̄. ſcd̓o vtrū lex vetus cōtineat aliqua precepta moralia. tertio vtꝝ pre ter moralia contineat cerimonialia. quarto vtrum conti neat preter hec iudicialia. quinto vtrum preter iſta tria cō tineat aliqua alia. ſexto de modo quo lex inducebat ad ob ſeruantiam p̄dictorum. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ in lege veteri non cōtineatur niſi vnum p̄ce ptum. Lex enim nihil ē aliud qͣꝫ p̄ceptum vt ſupra habi tum eſt. ſed lex vetus eſt vna. ergo non continet niſi vnuꝫ preceptum. ¶ Pre. Apl̓s dicit Roma. xiij. Si qd̓ ē aliud mandatum in hoc verbo inſtauratur. Diliges ꝓximum tuum ſicut teip̄m. ſed iſtud mandatum eſt vnum. ergo lex vetus non cōtinet niſi vnum mandatum ¶Pre. Fat. vij. d̓r. Oīa quecūqꝫ vultis vt faciāt vobis hoīes. et vos facite illis. hec eſt enī lex ⁊ ꝓphete. ſed tota lex vetꝰ cōtinet̉ ī lege ꝓphetis. ergo tota lex vetus nō hꝫ niſi vnū p̄ceptuꝫ. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Apl̓s dicit ad Ephe. ij. Legem manda toꝝ decretis euacuans. et loquitur de lege veteri. vt patet ꝑ glo. ibidē. ergo lex vetus continet in ſe multa mandata ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ p̄ceptum legis cuꝫ ſit obligatorium ē de aliquo qd̓ fieri debet. ꝙ autem aliquid debeat fieri hoc ꝓ uenit ex neceſſitate alicuius finis. vnde manifeſtum ē ꝙ de ratione p̄cepti eſt ꝙ importet ordinē ad finem. inqͣꝫtu ſcꝫ illud precipitur qd̓ eſt neceſſarium vel expediens ad fi nem. Contingit autem ad vnum finē multa eſſe neceſſa ria vel expedientia. ⁊ ẜm hoc poſſunt d̓ diuerſis rebus da ri diuerſa p̄cepta inqͣꝫtum ordinātur ad vnū finem. Un̄ dd̓m eſt ꝙ oīa p̄cepta legis veteris ſunt vnuꝫ ẜm ordinē ad vnum finem. ſunt tamen multa ẜm diuerſitatem eoꝝ que ordinātur ad illum finem. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex vetus dicitur eſſe vna ẜm ordineꝫ ad finem vnū. ⁊ tamē cōtinet diuerſa precepta ẜm diſtinctionem eoꝝ que ordi nant ad finē. ſicut etiā ars edificatiua eſt vna ẜm vnitatē finis. quia tendit ad edificationē domus. tn̄ continet di uerſa p̄cepta ẜm diuerſos actus ad hoc ordinatos. Ad ij. dd̓m ꝙ ſicut Apl̓s dicit. jͣ. ad Timo. jͣ. Finis precepti charitas ē. Ad hoc enī oīs lex tendit ad amiciciā ꝯſtituat. vel hoīuꝫ ad inuicē. vel hoīs ad deū. ⁊ ideo tota lex imple tur in hoc vno mādato. Diliges ꝓximū tuū ſicut teip̄m ſicur in quodā fine mādatoꝝ oīuꝫ. in dilectiōe enī ꝓximi includit̉ etiā dei dilectio. qn̄ ꝓximus diligit̉ ꝓpter deum. vn̄ Apl̓s hoc vnū p̄ceptū poſuit ꝓ duobus q̄ ſunt de dile ctione dei ⁊ ꝓximi. de quibꝰ dicit dn̄s Mat. xxij. In his duobꝰ mādatis pendet oīs lex et ꝓphete. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut d̓r in. ix. ethi. Amicabilia que ſunt ad alterū vene runt ex amicabilibus q̄ ſunt homini ad ſeip̄m. dū ſcꝫ homo ita ſe habet ad alterū ſicut ad ſe. ⁊ ideo nō in hoc qd̓ d̓r Oīa q̄cunqꝫ vultis vt faciāt vobis hoīes ⁊ vos facite il lis. explicatur q̄dā regula dilectiōis ꝓximi. q̄ etiā implici te continet̉ in boc ꝙ d̓r. Diliges ꝓximū tuū ſicut teip̄m. vn̄ eſt q̄dam explicatio iſtius mandati. Ad ſecunduꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ lex vetus nō ꝯtineat p̄cepta moralia. Lex enī vetus diſtinguit̉ a lege nature. vt ſupra habitū ē. ſed p̄ce pta moralia ꝑtinent ad legē nature. ergo nō ꝑtinēt ad ſe gem veterē. ¶ Pre. ibi ſu buenire debuit homini lex diui na vbi deficit ratio humana. ſicut ptꝫ in his q̄ ad fidē ꝑti nent que ſunt ſupͣ rōnem. ſꝫ ad p̄cepta moralia ratio ho minis ſufficere videt̉. ergo p̄cepta moralia nō ſunt de le ge veteri q̄ eſt lex diuina. ¶ Pre. lex vetus d̓r lr̄a occidēs vt ptꝫ. ij. Coꝝ. iij. ſed p̄cepta moralia non occidūt. ſꝫ viui ficant. ẜm illud pͣs. In eternū non obliuiſcar iuſtificati ones tuas. quia in ipſis viuificaſti me. ergo p̨̄cepta mora lia non ꝑtinent ad veterem legem. ¶ Sed contra eſt qd̓ d̓r Ecc̄. xvij. Addidit illis diſciplinam ⁊ legē vite heredi tauit eos. diſciplina aūt ꝑtinet ad mores. Dicit enī glo. ad Hebre. xij. ſuꝑ illud. Oīs diſciplina ⁊cͣ. diſciplina eſt eruditio moꝝ ꝑ difficilia. ergo lex a deo data p̄cepta mo ralia ꝯtinebat. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ lex vetus ꝯtinebat prece pta quedā moralia. vt ptꝫ Exo. xx. Non occides. non fur tum facies. ⁊ hoc rationabiliter. nā ſicut intētio principa lis legis humane eſt vt faciat amiciciā hoīuꝫ ad inuicem ita intētio diuine legis ē vt cōſtituat principaliter amici ciā hoīs ad deū. Cū aūt ſimilitudo ſit ratio amoris ẜm il lud Ecc̄. xiij. Omne aīal diligit ſimile ſibi. impoſſibile ē eſſe amiciciā homīs ad deum qui eſt optimus niſi homi nes efficiantur boni. vnde dicitur Leuit̉. xix. Sancti eri tis quoniam ego ſanctus ſum. Bonitas aūt hominis eſt virtus que facit bonum habētem. ⁊ ideo oportuit prece pta legis veteris etiam de actibus viututū dari. et hec ſūt moralia legis p̄cepta. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex vetꝰ diſtin guitur a lege nature. non tanqͣꝫ ab ea omnino aliena. ſed tanqͣꝫ ei aliquid ſuperaddens. Sicut enī gratia p̄ſuppo nit naturam. ita oportet ꝙ lex diuina preſupponit legem naturalem. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ legi diuine cōueniens erat vt non ſolum ꝓuideret homini in his ad que ratio nō po teſt. ſed etiam in his circa que contingit rationeꝫ hominis impediri. ratio autem hominis circa p̄cepta moralia qͣꝫtū ad ip̄a cōmuniſſima precepta legis nature nō poterat er rare in vniuerſali. ſed tamē ꝓpter cōſuetudinem peccādi obſcurabatur in ꝑticularibus agendis. Circa alia vero p̄ cepta moralia que ſunt quaſi cōcluſiones deducte ex com munibus principijs legis nature multorum ratis ober rabat. ita vt quedam que ſunt ẜm ſe mala ratio multorū licita iudicaret. vnde oportuit contra vtrūqꝫ defectum ho mini ſubueniri ꝑ auctoritatē legis diuine. ſicut etiā inter credenda nobis ꝓponunt̉ nō ſolū ea ad qͣ ratio attingere nō pōt. vt deū eſſe trinū. ſꝫ etiā ad que ratio recta ꝑtinge re pōt. vt deū eſſe vnū. ad excludendū rōnis hūane erro rem qui accidebat in multis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſic̄ Augꝰ ꝓbat in li. de ſpiritu ⁊ littera. etiam lr̄a legis qͣꝫtum ad p̄ cepta moralia occidere dicitur occaſionaliter. inqͣꝫtuꝫ ſcꝫ p̄cipit qd̓ bonū ē nō p̄bēs auxiliū gr̄e ad implendum. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ lex vetus nō cōtineat p̄cepta cerimonialia p̄ter moralia. Omnis enim lex q̄ hominibꝰ datur ē directiua

Queſtio XCIX
humanoꝝ actuū. actus autem humani morales dicūtur vt ſupra dictum ē. ergo videtur ꝙ ī lege veteri hominibꝰ data non debebāt cōtineri niſi precepta moralia. ¶ Pre. precepta que dicūtur cerimonialia videntur ad diuinum cultum ꝑtinere. ſed diuinus cultus eſt actus virtutis .ſ. religionis. que vt Tullius dicit in ſua rhetorica. diuine nature cultum cerimoniāqꝫ affert. cuꝫ igitur prcepta mo ralia ſint de actibus virtutis. vt dictum eſt. videtur ꝙ p̄ cepta cerimonialia non ſint diſtinguenda a moralibus. ¶ Pre. p̄cepta cerimonialia eſſe videntur que figuratiue aliquid ſigni ficant. ſed ſicut Augꝰ dicit in. ij. de doctrina xp̄iana. Uerba inter homines obtinuerunt principatuꝫ ſignificandi. gͦ nulla neceſſitas fuit vt in lege cōtinerent̉ precepta cerimonialia de aliquibus actibus figuratiuis Sed cōtra eſt quod dicit̉ Deutero. xiiij. Decem ver ba ſcripſit in duabus tabulis lapideis. mihiqꝫ iniunxit ī illo tempore vt docerem vos cerimonias ⁊ iudicia que fa cere debeatis. ſed decem precepta legis ſunt cerimonialia ergo preter precepta moralia ſunt etiam alia precepta ceri monialia. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. lex diuina prin cipaliter inſtituitur ad ordinandum homines ad deum. lex autem humana principaliter ad ordinanduꝫ homīes ad inuicem. ⁊ ideo leges humane nō curauerunt aliquid inſtituere de cultu diuino niſi in ordine ad bonū cōmu ne hominum. ⁊ ꝓpter hoc etiam multa confinxerunt circa res diuinas ẜm ꝙ videbatur eis expediens ad informan dos mores hominū. ſicut patet in ritugētilium. ſed lex di uina ecōuerſo homines ad inuicem ordinauit ẜm ꝙ con ueniebat ordini qui eſt in deum quem principaliter intē debat. Ordinatur autem homo in deum nō ſolum ꝑ inte riores actus mentis qui ſunt credere. ſperare ⁊ amare. ſꝫ etiam ꝑ quedam exteriora opera quibus homo diuinam ſeruitutem ꝓfitetur. ⁊ iſta opera dicuntur ad cultum dei pertinere. qui quidē cultus cerimonia vocatur. quaſi mu nera. id ē. dona cereris que dicebat̉ dea fruguꝫ. vt quidā dicunt eo ꝙ primo ex frugibus oblationes deo offerebā tur ſiue vt maximus Ualerius refert. nomen cerimonie ī troductum ē ad ſignificādū cultū diuinū apud latinos a quodā oppido iuxta romā qd̓ cere vocabat̉. eo ꝙ roma ca pta a gallis illuc ſacra romanoꝝ ablata ſūt ⁊ reuerēdiſſi me habita. Sic igitur illa p̄cepta q̄ in lege ꝑtinēt ad cul tū dei ſpecialiter cerimonialia dicunt̉ ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ hūani actus ſe extendūt etiā ad cultū diuinum. ⁊ ideo etiā de his ꝯtinet p̄cepta lex vetus hominibꝰ data ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ ſicut ſupͣ dictū ē p̄cepta legis nature cōmunia ſunt ⁊ indigent determinatione. Determinant̉ aūt ⁊ per legē humanā ⁊ ꝑ legē diuinā. ⁊ ſicut ip̄e determinatiōes q̄ fiunt ꝑ legē humanā nō dicunt̉ eſſe de lege nature. ſꝫ de iure poſitiuo. ita ipſe determinationes p̄ceptoꝝ legis na ture que fiūt ꝑ legē diuinā. diſtinguūt̉ a p̄ceptis morali bus qͥ ꝑtinent ad legē nature. colere ergo cuꝫ ſit actus vir tutis ꝑtinet ad p̄ceptū morale. ſꝫ determinatio huiꝰ p̄ce pti vt ſcꝫ colat̉ talibꝰ hoſtijs ⁊ talibꝰ muneribꝰ. hoc ꝑtinet ad p̄cepta cerimonialia. ⁊ ideo precepta cerimonialia di ſtinguunt̉ a p̄ceptis moralibꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſic̄ Dio nyſiꝰ dicit. jͣ. c. ce. hierarchie. Diuina hoībus manifeſtari nō poſſunt niſi ſub aliqͥbꝰ ſil̓itudinibꝰ ſenſibilibꝰ. ip̄e aūt ſil̓itudines magis mouēt animū qn̄ nō ſolū verbo expri mūt̉. ſꝫ etiā ſenſui offerūt̉. ⁊ ideo diuina tradūt̉ in ſcriptu ris. nō ſolū ꝑ ſil̓itudines verbo exp̄ſſas. ſicut patꝫ ī meta phoricis locutionibꝰ. ſꝫ etiā ꝑ ſil̓itudines reꝝ q̄ viſui ꝓpo nuntur. qd̓ ꝑtinet ad p̄cepta cerimonialia.
Ad quartum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ p̄ter p̄cepta moralia ⁊ cerimonialia nō ſint ali qua p̄cepta iudicialia ī veteri lege. Dicit enī Augꝰ ꝯtra Fauſtū. ꝙ ī lege veteri ſunt p̄cepta vite agende. ⁊ p̄cepta vite ſignificāde. ſꝫ p̄cepta vite agēde ſunt moralia. prece pta aūt vite ſignificande ſunt cerimonialia. ergo p̄ter hec duo genera p̄ceptorum ſunt ponēda ī lege alia precepta iudicialia. ¶ Pre. ſuꝑ illud pͣs. A iudicijs tuis nō decli naui. dicit glo. i. Ab his q̄ ꝯſtituiſti regulā viuēdi. ſꝫ re gula viuendi ꝑtinet ad p̄cepta moralia. ergo p̄cepta iudi cialia nō ſunt diſtinguēda a moralibꝰ. ¶ Pre. iudicium videt̉ eſſe actꝰ iuſticie. ẜm illud pͣs. Quo abſqꝫ iuſticia ꝯuertat̉ in iudiciū. ſꝫ actꝰ iuſticie ſicut ⁊ actus ceteraꝝ vir tutum ꝑtinet ad p̄cepta moralia. ergo p̄cepta moralia in cludunt in ſe iudicialia. ⁊ ſic non debēt ab eis diſtingui. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ d̓r Deutero. vj. Hec ſunt p̄cepta ceri monie atqꝫ iudicia. p̄cepta autē antonomice dicūt̉ mora lia. ergo p̄ter p̄cepta moralia ⁊ cerimonialia ſunt etiaꝫ iu dicialia ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut dictū ē ad legē diuinā ꝑtinet vt ordinet hoīes ad inuicē ⁊ ad deū. vtrūqꝫ aūt hoꝝ ī cōi quidē ꝑtinet ad dictamē legis nature ad qd̓ referunt̉ mo ralia p̄cepta. ſꝫ oportet ꝙ determinet̉ vtrūqꝫ ꝑ legē diui nā vel humanā. qꝛ principia naturaliter nota ſunt cōmu nia tam ī ſpeculatiuis qͣꝫ ī actiuis. Sic igit̉ determinatio cōmunis p̄cepti de cultū diuino fit ꝑ p̄cepta cerimonia lia. ſic ⁊ determinatio cōmunis p̄cepti de iuſticia obſeruā da īter hoīes determinatur ꝑ p̄cepta iudicialia. et ẜm hoc oportet tria p̄cepta legis veteris ponere .ſ. moralia q̄ ſunt de dictamine legis nature. cerimonialia q̄ ſunt determina tiones cultꝰ diuini. ⁊ iudicialia q̄ ſunt determinatiōes iu ſticie inter hoīes obſeruande. vn̄ cū Apl̓s Roma. vij. di xiſſet ꝙ lex ē ſancta. ſubiungit ꝙ mandatū ē iuſtū et bo nū ⁊ ſanctū. iuſtū quidē qͣꝫtū ad iudicialia. ſanctū qͣꝫtum ad cerimonialia. nā ſanctū d̓r qd̓ ē deo dedicatū. bonū .i. ho neſtū qͣꝫtū ad moralia. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ tā precepta moralia qͣꝫ etiā iudicialia ꝑtinēt ad directionē vite hūa ne. ⁊ ideo vtraqꝫ ꝯtinent̉ ſub vno membro illoꝝ q̄ ponit Augꝰ ſcꝫ ſub p̄ceptis vite agēde. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ iudici um ſignificat executionē iuſticie q̄ quidē ē ẜm applicatio nem rōnis ad aliqͣ ꝑticularia determinate. vn̄ precepta iu dicialia cōmunicāt in aliqͦ cū moralibꝰ. inqͣꝫtū ſcꝫ a rōne deriuāt̉. ⁊ in aliqͦ cū cerimonialibꝰ. inqͣꝫtū ſcꝫ ſunt quedā determinatiōes cōmunium preceptoꝝ. et ideo quandoqꝫ ſub iudicijs cōprehēdūt̉ p̄cepta iudicialia ⁊ moralia. ſicut d̓r Deutero. v. Audi iſrl̓ cerimonias atqꝫ iudicia. Qn̄qꝫ vero iudicialia ⁊ cerimonialia. ſicut d̓r Leuit̓. xviij. Facie tis iudicia mea ⁊ p̄cepta mea ſeruabitis. vbi precepta ad moralia referūt̉. iudicia vero ad iudicialia ⁊ cerimonialia. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ actꝰ iuſticie in generali ꝑtinet ad prece pta moralia. ſed determinatio eius in ſpeciali ꝑtinet ad precepta iudicialia. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ali qͣ alia p̄cepta ꝯtineāt̉ in lege veteri p̄ter mo ralia. iudicialia ⁊ cerimonialia. Iudicialia en ī p̄cepta ꝑti nent ad actū iuſticie q̄ ē hoīs ad hoīeꝫ. cerimonialia vero ꝑtinent ad actū religionis qͣ deus colitur. ſꝫ p̄ter has ſūt multe alie virtutes .ſ. tꝑantia. fortitudo. libertalias ⁊ alie plures. vt ſupͣ dictū ē. ergo p̄ter p̄dicta oportet plura alia in lege veteri ꝯtineri. ¶ Pre. Deutero. xj. d̓r. Ama dn̄m tuū. ⁊ obſerua eius precepta et cerimonias ⁊ iudicia atqꝫ
Q2

Queſtio XCIX
mandata. ſed precepta ꝑtinent ad moralia. vt dictum eſt ergo preter moralia. iudicialia. ⁊ cerimonialia adhuc alia cōtinentur in lege que dicuntur mādata. ¶ Pre. Deu tero. vj. dicitur. Cuſtodi precepta domini dei tui. ⁊ teſti monia ⁊ cerimonias quas tibi p̄cepi. ergo preter omnia precepta adhuc in lege teſtimonia continentur. ¶ Pre. in pͣs dicitur. In eternuꝫ nō obliuiſcar iuſtificationes tu as. glo. i. legem. ergo precepta legis veteris non ſolū ſunt moralia. cerimonialia. ⁊ iudicialia. ſed etiam iuſtificatio nes. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicitur Deutero. vj. Hec ſunt p̄cepta ⁊ cerimonie atqꝫ iudicia que mandauit dominus deus vobis. et hec ponuntur in principio legis. ergo om na precepta legis ſub his comprehēdūtur. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ in lege ponūtur aliqua tanqͣꝫ precepta aliqua vero tā qͣꝫ ad preceptorum impletionem ordinata. Precepta qui dem ſunt de his que ſunt agenda. ad quoruꝫ impletionē ex duobus homo inducitur. ſcꝫ ex auctoritate precipientis ⁊ ex vtilitate impletionis. que quidē eſt cōſecutio alicuiꝰ boni vtilis. delectabilis. vel honeſti. aut fuga alicuiꝰ ma li contrarij. Oportuit igitur in veteri lege ꝓponi quedaꝫ que auctoritatē dei p̄cipientis iudicarent. ſicut illud Deu tero. vj. Audi iſrael dominus deus tuꝰ deꝰ vnꝰ eſt. ⁊ illud Gen̄. j. An principio creauit deus celum ⁊ terrā. ⁊ huiuſ modi dicūtur teſtimonia. Oportuit etiam ꝙ in lege ꝓpo nerentur quedam premia obſeruantiū legem ⁊ pene trāſ gredientium. vt patet Deutero. xxviij. Si audieris vocē domini dei tui faciet te exceſſiorem cunctis gentibus ⁊c̄. ⁊ huiuſmodi dicūtur iuſtificationes. ẜm ꝙ deus aliquos iuſte punit vel premīat. ipſa autem agenda ſub precepto non cadūt niſi inqͣꝫtum habent aliquam debiti rationē. Eſt autem duplex debitum. vnum quidem ẜm regulam rationis. aliud autem ẜm regulam legis determinantis. ſicut phūs in. viij. ethi. diſtinguit duplex iuſtum. ſcꝫ mo rale ⁊ legale. Debitum autē morale eſt duplex. dictat enī ratio aliquid faciendum. vel tanqͣꝫ neceſſarium. ſine quo non poteſt eſſe ordo virtutis. vel tanqͣꝫ vtile ad hoc ꝙ or do virtutis melius conſeruetur. ⁊ ẜm hoc quedam mora lium p̄ciſe p̄cipiuntur vel ꝓhibentur in lege. ſicut non oc cides. non furtum facies. ⁊ hec proprie dicūtur precepta Quedam vero p̄cipiuntur vel ꝓhibentur non quaſi pre ciſe debita. ſed ꝓpter melius. ⁊ iſta poſſunt dici mandata. quia quandam inductionem habent ⁊ ꝑſuaſionem. ſicut illud Exo. xxij. Si pingnus acceperis veſtimētuꝫ a proxi mo tuo ante ſolis occaſum reddas ei. ⁊ aliqua ſimilia. vn̄ Hieroꝰ dicit ꝙ in p̄ceptis ē iuſticia. in mādatis vero cha ritas. debitum autem ex determinatiōe legis. In rebꝰ qui dem humanis pertinet ad iudicialia. in rebus autem di uinis ad cerimonialia. qͣꝫuis etiam ea que pertinent ad pe nam vel premia dici poſſint teſtimonia. inqͣꝫtum ſunt ꝓ teſtationes quedam diuine iuſticie. omnia vero precepta legis poſſunt dici iuſtificationes. inqͣꝫtum ſunt quedā ex ecutiones legalis iuſticie. Poſſunt etiam aliter mandata a p̄ceptis diſtingui. vt precepta dicantur que deus per ſe ipſuꝫ iuſſit. mandata aūt que per alios mādauit. vt ip̄m nomē ſonare videtur. Ex quibꝰ omnibus apparet ꝙ oīa legis p̄cepta cōtinentur ſub moralibꝰ. cerimonialibꝰ. ⁊ iu dicialibus. Alia vero non habēt rationem p̄ceptoꝝ. ſꝫ or dinantur ad p̄ceptorum obſeruationē. vt dictum ē. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ ſola iuſticia inter alias virtutes importat rationem debiti. ⁊ ideo moralia in tm̄ ſunt lege determi nabilia inqͣꝫtum ꝑtinent ad iuſticiam. cuius etiam q̄daꝫ pars eſt religio. vt Tullius dicit. vnde iuſtum legale nō
pōt eſſe aliquod p̄ter cerimonialia ⁊ iudicialia precepta. ¶ Ad alia ptꝫ reſponſio ꝑ ea que dicta ſunt. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ lex vetus non debuit inducere ad obſeruan tiam preceptoꝝ ꝑ temporales ꝓmiſſiones et cōminatio nes. In tentio enim legis diuine ē vt homīes deo ſubdā tur per timorem ⁊ amorem. vnde dicitur Deutero. x. Et nunc iſrael quid dominus tuus petit a te. niſi vt timeas dominū deū tuum. ⁊ ambules in vijs eius. ⁊ diligas eū ſed cupiditas rerum tēporalium abducit a deo. Dicit enī Augꝰ in li. lxxxij. q. ꝙ venenū charitatis eſt cupiditas. er go ꝓmiſſiones ⁊ cōminationes tēporales videntur con trariari intentioni legiſlatoris. qd̓ facit legem reprobabi lem. vt patet ꝑ philophū ī. ij. politice. ¶ Pre. lex diuina eſt excellētior qͣꝫ lex humana. videmus auteꝫ in ſcientijs ꝙ qͣꝫto aliqua eſt altior tanto per altiora media ꝓcedit. er go cum lex humana ꝓcedat ad inducendum homīes per tꝑales cōminationes ⁊ ꝓmiſſiōes lex diuina non debuit ex his ꝓcedere. ſed per aliqua maior a. ¶ ¶ Pre. id non po teſt eſſe premiū iuſticie. vel pena culpe qd̓ equaliter eue nit ⁊ bonis ⁊ malis. ſed ſicut dicitur Ecc̄. ix. Uniuerſa tē poralia eque eueniunt iuſto ⁊ imꝑio. bono ⁊ malo. mun do et īmundo. imolanti victimas. ⁊ ſacrificia contēnenti. ergo temporalia bona vel mala non cōuenienter ponun tur vt pene vel p̄mia mādatorum legis diuine. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicitur Eſa. j. Si volueritis ⁊ audieritis me. bona terre comedetis. ꝙ ſi nolueritis. ⁊ me ad iracundiā ꝓuocaueritis. gladius deuorabit vos. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut in ſcientijs ſpeculatiuis iuducunt̉ homines ad aſſen tiendum cōcluſionibus ꝑ media ſyllogiſtica. ita etiam in quibuſſibet legibus homines inducūtur ad obſeruātias p̄ceptoꝝ per penas ⁊ premia. videmus autem in ſciētijs ſpeculatiuis ꝙ media ꝓponuntur auditori ẜm eius cōdi tionem. vnde ſicut oportet ordinate in ſcientijs ꝓcedere vt ex notioribus diſciplina incipiat. ita etiam oportet euꝫ qui vult inducere hominē ad obſeruantiam p̄ceptorū. vt ex illis eum mouere incipiat que ſunt ī eius affectu. ſicut pueri ꝓuocantur ad aliquid faciendum aliquibus pueri libus munuſculis. dictum eſt autem ſupra ꝙ lex vetꝰ di ſponebat ad chriſtum ſicut imꝑfectum ad perfectum. vn̄ dabatur populo adhuc imꝑfecto in comꝑatione ad perfe ctionem que erat futura per xp̄m. ⁊ ideo populus ille cō paratur puero ſub pedagogo exiſtenti. vt patet Gal̓. iij. Perfectio autem bominis eſt vt cōtemptis temporalibꝰ ſpiritualibus inhereat. vt patet per illud quod Apoſtolꝰ dicit Phil̓. iij. Que quidem retro ſunt obliuiſcens. ad ea que priora ſunt me extendo. Quicūqꝫ ergo perfecti ſu mus hec ſentiamus. imperfectorum autem eſt ꝙ tempo ralia bona deſiderent. in ordine tamen ad deum. ꝑuerſoꝝ autem eſt ꝙ in tēporalibus bonis finem conſtituant. vn̄ legi veteri cōueniebat vt per tēporalia que erant in affe ctu hominū imꝑfectorum manuduceret hominesᶠ ad deū ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ lex humana inducit homines ex tē poralibus premijs vel penis ꝑ homines inducendis. lex vero diuina ex pͥmijs vel penis exhibendis per deum. et ī hoc procedit per media altiora. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cupidi tas qua homo conſtituit finem in tēporalibus bonis eſt charitatis venenum. ſed conſecutio temporalium bono rum que homo deſiderat in ordine ad deum eſt quedam via inducens imꝑfectos ad dei amorem. ẜm illud pͣs. Cō fitebitur tibi cum benefeceris illi. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut

Queſtio C
ptꝫ hiſtorias veteris teſtamenti reuoluēti. cōmunis ſtatꝰ populi ſemꝑ ſub lege in ꝓſperitate fuit qͣꝫdiu legem ob ſeruabāt. et ſtatim declinantes a preceptis legis diuine ī multas aduerſitates incidebāt. ſed alique ꝑſone ꝑticula res etiā iuſticiā legis obſeruātes in aliqͣs aduerſitates in cidebāt. vel qꝛ iam erāt ſpūales effecti. vt ꝑ hoc magis ab affectu tēporaliū abſtraherent̉. ⁊ eoꝝ virtus ꝓbata redde tur. aut qꝛ oꝑa legis exteriꝰ implētes cor totū habebāt in tēporalibꝰ defixū ⁊ a deo elōgatū. ẜm ꝙ d̓r Eſa. xxix. Po pulus hic labijs me honorat. cor autem eorum longe eſt a me. Queſtio. C. Einde conſideran dum ē de ſingulis generibꝰ p̄ceptorū veteris legis. ⁊ primo de p̄ceptis moralibꝰ. ſcd̓o de ce rimonialibꝰ. tertio de iudicialibꝰ. Circa primū q̄runt̉. xij primo vtrū oīa p̄cepta moralia veteris legis ſint de lege nature. ſcd̓o vtꝝ p̄cepta moralia veteris legis ſint d̓ acti bus oīuꝫ virtutuꝫ. tertio vtꝝ oīa p̄cepta moralia veteris legis reducāt̉ ad. x. p̄cepta decalogi. quarto de diſtinctiōe p̄ceptoꝝ decalogi. quinto de numero eoꝝ. ſexto de ordine. ſeptimo de modo tradēdi ip̄a octauo vtꝝ ſint diſpenſabi lia. nono viꝝ modus obſeruādi virtutē cadat ſub p̄cepto decimo vtꝝ medus charitatis cadat ſub p̄cepto. vndeci mo de diſtinctione alioꝝ preceptoꝝ moraliū. duodecimo vtꝝ p̄cepta moralia veteris legis iuſtificent. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ nō oīa p̄cepta moralia ꝑtineāt ad legē nature. Dicit̉ enī Ecc̄. xvij. Addidit illis diſciplinam ⁊ legē vi te hereditauit illos. ſꝫ diſciplina diuidit̉ ꝯtra legē nature eo ꝙ lex naturalis nō addiſcit̉. ſꝫ ex naturali inſtinctu ha betur. gͦ non omnia p̄cepta moralia ſunt de lege nature. Pre. lex diuina ꝑfectior ē qͣꝫ lex humana. ſꝫ lex hūana ſuꝑaddit aliqua ad bonos mores ꝑtinētia his que ſunt d̓ lege nature. qd̓ ptꝫ ex hoc ꝙ lex nature ē eadē apud oēs hmōi aūt moꝝ īſtituta ſūt diuerſa apd̓ diuerſos. gͦ ml̓to fortius diuina lex aliqͣ ad bonos mores ꝑtinentia debuit addere ſupra lege nature. ¶ Pre. ſicut ratio naturalis ī ducit ad aliquos bonos mores. ita ⁊ fides. vn̄ etiā d̓r ad Gal̓. v. ꝙ fides ꝑ dilectionē oꝑatur. ſed fides nō ꝯtinetur ſub lege nature. qꝛ ea que ſunt fidei ſupra rōnem natura lem. ergo nō oīa p̄cepta moralia legis diuine ꝑtinent ad legē nature. ¶ Sed ꝯtra ē qḋ dicit Apl̓us Roma. ij. ꝙ gentes q̄ legē non habēt naturaliter ea q̄ legis ſunt faci unt. qd̓ oportet intelligi de his que pertinent ad bonos mores. ergo oīa moralia p̄cepta legis ſunt de lege nature ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ precepta moralia a cerimonialibꝰ ⁊ iudi cialibus ſunt diſtincta. Moralia enī ſunt de illis q̄ ẜm ſe ad bonos mores ꝑtinent. cū aūt hūani mores dicantur ī ordine ad rōnem qd̓ ē ꝓpriū principiū humanorū actuū. illi mores dicūtur boni qui rōni cōgruūt. mali aūt qui a rōne diſcordāt. Sicut aūt omne iudiciū ratiōis ſpecula tiue ꝓcedit a naturali cognitione primoꝝ principiorū. ita etiā omne iudiciū rōnis practice ꝓcedit ex quibuſdā prī cipijs naturaliter cognitis. vt ſupͣ dictū ē. Ex quibus di uerſimode ꝓcedi pōt ad iudicādū d̓ diuerſis. Quedā enī ſunt ī hūanis actibꝰ adeo explicita. ꝙ ſtatim cuꝫ modica cōſideratione poſſunt approbari vel reprobari per illa cō munia ⁊ prima principia. Quedā vero ſunt ad quoꝝ iu diciū requirit̉ multa ꝯſideratio diuerſaꝝ circūſtantiarū. quas ꝯſiderare diligēter nō ē cuiuſlibet. ſꝫ ſapientū. ſicut
ꝯſiderare ꝑticulares ꝯcluſiones ſciētiaꝝ nō ꝑtinet ad om nes. ſꝫ ad ſolos philoſophos. Quedā vero ſūt ad q̄ diiu dicanda indiget hō adiuuari ꝑ inſtructionē diuinā ſicut ē circa credēda. Sic igit̉ ptꝫ ꝙ cū moralia p̄cepta ſint de his q̄ ꝑtinent ad bonos mores. hec aūt ſunt q̄ rationi cō ueniūt. omne autē rōnis hūane iudiciū aliqͣliter a nat̉ali rōne deriuat̉. neceſſe ē ꝙ oīa p̄cepta moraſia ꝑtineāt ad le gem nat̉e. ſꝫ diuerſimode. Quedā enī ſunt q̄ ſtatim ꝑ ſe ratio naturalis cuiuſlibet hoīs diiudicat eſſe faciēda. vel nō faciēda. ſicut honora patrē tuū ⁊ matrē. ⁊ nō occides. nō furtū facies. ⁊ hmōi ſunt abſolute de lege nat̉e. Que dam vero ſunt q̄ ſubtiliori cōſideratiōe rōnis a ſapiētibꝰ iudicāt̉ eſſe obſeruanda. ⁊ ſic ſunt de lege nat̄e. vt tn̄ indi geāt diſciplina qͣ minores a ſapiētioribꝰ inſtruāt̉. ſicut il lud. Corā cano capite ꝯſurge ⁊ honora ꝑſonā ſenis. ⁊ alia hmōi. Quedā vero ſunt ad q̄ iudicāda ratio hūana indi get inſtructione diuina. ꝑ quam erudimur de diuinis. ſi cut ē illud. Nō faciēs tibi ſculptile. neqꝫ oēm ſil̓itudinē non aſſumes nomen dei tui ī vanum. Et per hoc patꝫ re ſponſio ad obiecta Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ p̄cepta moralia legis nō ſint de oībꝰ actibꝰ vir tutū. Obſeruatio autē p̄ceptoꝝ veteris legis iuſtificatio noīatur. ẜm illud pͣs Iuſtificatiōes tuas cuſtodiā. ſꝫ iu ſtificatio ē executio iuſticie. gͦ p̄cepta moralia non ſūt niſi de actibꝰ iuſticie. ¶ Pre. id qd̓ cadit ſub p̄cepto hꝫ rōne debiti. ſꝫ ratio debiti non ꝑtinet ad alias virtutes niſi ad ſolā iuſticiā. cuiꝰ ꝓpriꝰ actꝰ ē reddere vnicuiqꝫ debitū. gͦ p̄ cepta legis moralia nō ſunt de actibꝰ aliaꝝ virtutū. ſꝫ ſo lū de actibꝰ iuſticie. ¶ Pre. oīa lex ponit̉ ꝓpter bonum cō mune. vt dic̄ Iſidorꝰ. ſꝫ īter virtutes ſola iuſticia reſpicit bonū cōmune. vt phūs dicit in. v. ethi. ergo p̄cepta mora lia ſūt ſolū de actibꝰ iuſticie. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Ambro. dic̄ ꝙ peccatū ē trāſgreſſio legis diuine ⁊ celeſtiū inobedien tia mādatoꝝ. ſꝫ peccata ꝯtrariāt̉ oībꝰ actibꝰ virtutū. ergo lex diuina hꝫ ordinare d̓ actibꝰ oīuꝫ virtutū ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cū p̄cepta legis ordinent̉ ab bonū cōmune. ſicut ſupra habitū ē. neceſſe ē ꝙ p̄cepta legis diuerſificent̉ ẜm diuer ſos modos cōmunitatū. vn̄ phūs in ſua politica docet ꝙ alias leges oportet ſtatuere ī ciuitate q̄ regit̉ rege. ⁊ alias in ea q̄ regit̉ ꝑ populū vel per aliquos potētes de ciuitate Eſt aūt aliꝰ modus cōmunitatis ad quā ordinat̉ lex hu mana. ⁊ ad quā ordinat̉ lex diuina. Lex enī humana ordi nat̉ ad cōmunitatē ciuilē q̄ ē hoīuꝫ ad ī uicē. Hoīes autē ordināt̉ ad īuicē ꝑ exteriores actus qͥbꝰ hoīes ſibi inuicē cōmunicāt. hmōi aūt cōmunicatio pertinet ad rōneꝫ iuſti cie qui ē ꝓprie directiua cōmunicatiōis hūane. ⁊ ideo lex hūana nō ꝓponit p̄cepta niſi de actibꝰ iuſticie. ⁊ ſi p̄cipiat actꝰ aliaꝝ virtutū. hoc nō ē niſi inqͣꝫtū aſſumūt rōneꝫ iu ſticie. vt ptꝫ ꝑ philoſophū ī. v. ethi. ſꝫ cōitas ad quā ordi nat lex diuinā ē hoīuꝫ ad deū vel ī pn̄ti vel ī futura vita. ⁊ ideo lex diuina p̄cepta ꝓponit de oībꝰ illis ꝑ q̄ homīes bn̄ ordinēt̉ ad cōitateꝫ cū deo. hō aūt deo ꝯiungit̉ rōne ſiue mēte in qͣ ē dei imago. ⁊ ideo lex diuina p̄cepta ꝓponit de oībꝰ illis ꝑ q̄ ratio ordinis bn̄ ordinata ē. hoc aūt ꝯtingit ꝑ actus oīuꝫ virtutū. nā virtutes ītellectuales ordinant bn̄ actꝰ rōnis ī ſeip̄is. virtutes aūt morales ordinant bn̄ actꝰ rōnis circa interiores paſſiones ⁊ exteriores oꝑatio nes. ⁊ ideo manifeſtū ē ꝙ lex diuina ꝯueniēter ꝓponit pͥ cepta de actibꝰ oīuꝫ virtutū. ita tn̄ ꝙ q̄daꝫ ſine qͥbꝰ ordo virtutis qui ē ordo rōnis obſeruari nō poteſt. cadūt ſub
Q3

Queſtio C
ob igatione precepti. quedaꝫ vero q̄ ꝑtinent ab bene eſſe virtutis perfecte cadunt ſub āmonitione cōſilij. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ adimpletio mādatoꝝ legis etiā que ſunt de actibꝰ aliarū virtutū habent rōnem iuſtificatiōis inqͣꝫtū iuſtum eſt vt homo obediat deo. vel etiam inqͣꝫtum iuſtū eſt ꝙ oīa que ſunt hoīs rōni ſubdant̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ iu ſticia ꝓprie dicta attendit debitum vniꝰ hoīs ad alium. ſꝫ in oībus alijs virtutibus attendit̉ debitū inferioꝝ viriū ad rōnem. ⁊ ẜm rōnem huius debiti phūs aſſignat in. v ethi. quandā iuſticiā metaphoricā. ¶ Ad. iij. patꝫ reſpon ſio ꝑ ea q̄ dicta ſunt de diuerſitate cōmunitatis. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō oīa p̄cepta moralia veteris legis reducātur ad decē p̄cepta decalogi. Prima enī et principalia legis p̄cepta ſunt. diliges dn̄m deū tuū. ⁊ diliges ꝓximū tuuꝫ vt habet̉ Mat. xxij. ſꝫ iſta duo nō ꝯtinēt̉ in p̄ceptis decalo gi. gͦ nō oīa p̄cepta moralia ꝯtinent̉ in p̄ceptis decalogi. ¶ Pre. p̄cepta moralia nō reducunt̉ ad p̄cepta cerimo nialia. ſꝫ potiꝰ ecōuerſo. ſed īter p̄cepta decalogi eſt vnū cerimoniale .ſ. memēto vt diē ſabbati ſanctifices. ergo p̄ cepta moralia non reducūtur ad omnia precepta decalogi ¶ Pre. precepta moralia ſunt d̓ omnibus actibus virtu tum. ſed inter precepta decalogi ponūtur ſola p̄cepta per tinentia ad actus iuſticie. vt patet diſcurrenti ꝑ ſingula. ergo precepta decalogi non cōtnent omnia p̄cepta mora lia. ¶ Sed contra eſt qd̓ Matth. v. dicitur ſuper illud. Beati eſtis cuꝫ maledixerint ⁊c̄. dicit glo. ꝙ Moyſes de cem p̄cepta ꝓponens. poſtea per partes explicat. ergo oīa p̄cepta legis ſunt quedam partes preceptorum decalogi Rn̄ dd̓m ꝙ p̄cepta decalogi ab alijs p̄ceptis legis dif ferunt in hoc ꝙ p̄cepta decalogi per ſeipſum deus dicitur primo ꝓpoſuiſſe. alia vero p̄cepta ꝓpoſuit ppl̓o per Moy ſen. illa gͦ p̄cepta ad decalogum ꝑtinent. quorum noticiā homo habet ꝑ ſeipſum a deo. huiuſmodi vero ſunt illa q̄ ſtatim ex p.incipijs cōmunibus primis cognoſci poſſunt modica cōſideratione. ⁊ iterum illa que ſtatim ex fide di uinitus infuſa innoteſcunt. Inter precepta ergo decalogi non cōputantur duo genera p̄ceptorum. illa ſcꝫ que ſunt primo ⁊ cōmunia. quorum non oportet aliquaꝫ editionē eſſe niſi ꝙ ſunt ſcriptai ratiōe naturali per ſe nota. ſicut ꝙ homo nulli debet ma cere. ⁊ alia huiuſmodi. ⁊ iteꝝ illa que per diligentem liiquiſitionem lapientum inueni untur rationi conuenire. hec enim ꝓueniunt a deo ad po pulum mediante diſciplina ſapientum. Utraqꝫ tamē ho rum p̄ceptorum cōtinentur in p̄ceptis decalogi. ſꝫ diuer ſimode. nam illa que ſunt prima ⁊ cōmunia cōtinenturū eis ſicut principia in cōcluſionibus ꝓximis. illa vero que ꝑ ſapientes cognoſcūtur cōtinentur in eis ecōuerſo. ſicut concluſiones in principijs. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ illa p̄ce pta ſunt prima cōmunia p̄cepta legis nature que ſunt ꝑ ſe nota rationi hūane. vel ꝑ naturam. vel per fidē. ⁊ ideo omnia p̄cepta decalogi ad illa duo referuntur ſicut cōclu ſiones ad principia cōmunia. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ p̄ceptum de obſeruatione ſabbati eſt ẜm aliquid morale. inqͣꝫtum ſcꝫ per hoc ꝙ p̄cipitur ꝙ homo aliquo tempore vacet rebꝰ diuinis. ẜm illud pͣs. Uacate ⁊ videte quoniam ego ſum deus. ⁊ ẜm hoc inter p̄cepta decalogi cōputantur. non aūt qͣꝫtum ad taxationem temporis. quia ẜm hoc eſt cerimo niale. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio debiti in alijs virtutibus ē magis latens qͣꝫ in iuſticia. ⁊ ideo p̄cepta de actibus alia rum virtutum non ſunt ita nota populo ſicut p̄cepta de
actibus iuſticie. ⁊ ꝓpter hoc actꝰ iuſticie ſpecialiter cadūt ſub p̄ceptis decalogi. q̄ ſunt prima legis elementa. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ incōuenienter p̄cepta decalogi diſtinguātur. Latria enim ē alia virtus a fide. ſed p̄cepta dātur d̓ acti bus virtutū. ſed hoc qd̓ dicit̉ in principio decalogi. Nō habebis deos alienos coram me. ꝑtinet ad fidem. qd̓ au tem ſubditur. Non facies ſculptile ⁊c̄. ꝑtinet ad latriam. ergo ſunt duo p̄cepta ⁊ nō vnū ſicut Augꝰ dicit. ¶ Pre. p̄cepta affirmatiua ī lege diſtinguūtur a negatiuis. ſicut honora patrem ⁊ matrem. ⁊ non occides. ſed hoc qd̓ dici tur. Ego ſum dominꝰ deus tuus eſt affirmatiuū. qd̓ au tem ſubditur. Non habebis deos alienos coram me. eſt negatiuū. ergo ſunt duo precepta et non cōtinentur ſub vno. vt Augꝰ ponit. ¶ Pre. Apl̓s ad Roma. vij. dicit. Cōcupiſcentiam neſciebam niſi lex diceret. Non cōcupi ſces. ⁊ ſic videt̉ ꝙ hoc p̄ceptum. Nō ꝯcupiſces. ſit vnum p̄ceptum nō ergo debet diſtingui in duo. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt auctoritas Augꝰ in glo. ſuꝑ Exo. vbi ponit tria p̄cepta ꝑ tinētia ad deum. ⁊. vij. ad imum. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ prece pta decalogi diuerſimos iuerſis diſtinguunt̉. Eſitiꝰ enim Leuit̓ xxvj. ſuper illud. Decē mulieres in vno cli bano cōquūt panes. dicit p̄ceptum de obſeruatione ſab bati non eſſe de decem preceptis. quia non eſt obſeruan dum ẜm litteram ẜm omne tempus. Diſtinguit tamen quattuor p̄cepta ꝑtinentia ad deum. vt primum ſit. Ego ſum dominꝰ deus tuus. ſcd̓m ſit. Nō habebis deos ali enos corā me. ⁊ ſic etiam diſtinguit hec duo Hieronymꝰ Oſee. x. ſuꝑ illud. Propter duas iniquitates tuas. Ter tium vero preceptum eſſe dicit. Non facies tibi ſculptile. Quartum vero. Non aſſumes nomen dei tui in vanuꝫ. Pertinētia vero ad ꝓximum dicit eſſe ſex. vt primuꝫ ſit. Honora patrem ⁊ matrem tuam. Scd̓m. Non occides. Tertium. Nō mechaberis. Quartum. Nō furtū facies Quintū. Non falſum teſtimoniū dicēs. Sextuꝫ. Non cōcupiſces. Sed primo hoc videtur incōueniens ꝙ p̄ce ptum de obſeruatione ſabbati p̄ceptis decalogi interpo natur ſi nullo modo ad decalogum ꝑtineat. ſcd̓o qꝛ cum ſcriptum ſit Matth. vij. Nemo poteſt duobus dominis ſeruire. eiuſdeꝫ rationis eſſe videtur ⁊ ſub eodem p̄cepto cadere. Ego ſum dominus deus tuus. ⁊ non habebis de os alienos. vnde Origenes diſtinguens etiam quattuor p̄cepta ordinantia ad deum. ponit iſta duo ꝓ vno p̄cepto ſcd̓m vero ponit. Non facies ſculptile. tertium vero. Nō aſſumes nomen dei tui in vanuꝫ. quartū. Memento vt diem ſabbati ſanctifices. Alia vero ſex ponit ſicut Eſitius ſed quia facere ſculptile vel ſimilitudinem nō ē ꝓhibituꝫ niſi ẜm hoc vt non colant̉ ꝓ dijs nam in tabernaculo deꝰ p̄cepit fieri imaginem Seraphin. vt dicitur Exo. xxv. Conueniētius Augꝰ ponit ſub vno p̄cepto. non habebis deos alienos. ⁊ non facies ſculptile. Similiter etiam cō cupiſcentia vxoris aliene ad cōmixtionem ꝑtinet ad con cupiſcentiam carnis Toncupiſcētia autem aliarum reꝝ que deſiderantur ad poſſidendum. ꝑtinet ad concupiſcē tiam oculorum. vndę etiam Augꝰ ponit duo p̄cepta de non cōcupiſcendo rem alienam. ⁊ vxorem alienam. et ſic ponit tria p̄cepta in ordine ad deum. et ſeptem in ordine ad ꝓximum. ⁊ hoc melius eſt ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ latria non eſt niſi quedam ꝓteſtatio fidei. vnde ſi non ſunt alia p̄cepta danda de latria. ⁊ alia de fide. potius tamen ſunt alia. precepta danda de latria qͣꝫ de fide. quia preceptum

Queſtio C
fidei preſupponitur ad p̄cepta decalogi. ſicut preceptum dilectionis. ſicut enim prima precepta cōmunia legis na ture ſunt per ſe nota habenti rationem naturalem. et ꝓ mulgatione non indigent. ita etiam ⁊ hoc qd̓ eſt credere in deum eſt primum ⁊ per ſe notum ei qui habet fidem. accedentem enim ad deum oportet credere quia eſt. vt di citur ad Hebre. xj. ⁊ ideo non indiget alia ꝓmulgatione niſi infuſione fidei. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ p̄cepta affirmatiua diſtinguūtur a negatinis quando vnum non comprehe ditur in alio. ſicut in honoratione parentum non includi tur ꝙ nullus homo occidatur nec econuerſo. et ꝓpter hoc dantur diuerſa p̄cepta ſuper hoc. ſed quādo affirmatiuū comprehenditur ſub negatiuo. vel ecōuerſo. non dantur ſuper hoc diuerſa p̄cepta. ſicut non datur aliud p̄ceptum de hoc qd̓ eſt. non furtum facies. ⁊ de hoc qd̓ eſt conſerua re rem alienam. vel reſtituere eam. et eadem ratione non ſunt diuerſa p̄cepta de credendo in deū. ⁊ de hoc ꝙ non credatur in alienos deos. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ omnis cōcu piſcentia conuenit in vna cōmuni ratione. et ideo. Apl̓s ſingulariter de mandato cōcupiſcendi loquitur. quia ta men in ſpeciali diuerſe ſunt tationes cōcupiſcendi. ideo Augꝰ diſtinguit diuerſa p̄cepta de nō cōcupiſcendo. dif ferunt enī ſpecie concupiſcentie ẜm diuerſitatem actionū vel ꝯcupiſcibiliū. vt phūs dicit in. x. ethi. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ incōuenienter p̄cepta decalogi enumerētur Peccatum enim vt Ambroſiꝰ dicit. eſt tranſgreſſio legis diuine ⁊ celeſtium inobedientia mandatorum. ſed pecca ta diſtinguūtur per hoc ꝙ homo peccat vel in deum. vel ī proximum. vel in ſeipſum. cum igitur in preceptis deca logi non ponātur aliqua precepta ordinātia hominem ad ſeipſum. ſed ſolum ordinantia ipſum ad deum ⁊ ꝓximū. videtur ꝙ inſufficiens ſit enumeratio p̄ceptorum decalo gi. ¶ Pre. ſicut ad cultum dei pertinebat obſeruatio ſab bati. ita etiam obſeruatio aliarum ſolēnitatum. ⁊ imola tio ſacrificiorum. ſed inter precepta decalogi eſt vnum ꝑ tinens ad obſeruantiam ſabbati. ergo etiā debent eſſe ali qua pertinentia ad alias ſolēnitates. ⁊ ad ritum ſacri ficio rum. ¶ Pre. ſicut contra deum peccare contingit periu rando. ita etiam blaſphemādo. vel alias contra doctrinā diuinam mentiendo. ſed ponitur vnum preceptum pro hibens periurium cum dicitur. Non aſſumes nomē dei tui ī vanū. ergo peccatum blaſphemie ⁊ falſe doctrine de bent aliquo precepto decalogi prohiberi. ¶ Pre. ſicut ho mo naturalem dilectionem habet ad parētes. ita etiā ad filios. mandatum etiam charitatis ad omnes ꝓximos ex tenditur. ſed precepta decalogi ordinantur ad charitateꝫ ẜm illud. j. ad Timo. jͣ. Finis precepti charitas eſt. ergo ſicut ponitur quoddam p̄ceptum pertinens ad parentes ita etiam debuerunt poni aliqua p̄cepta pertinentia ad fi lios. ⁊ ad alios proximos. ¶ Pre. in quolibet genere pec cati contingit peccare corde ⁊ opere. ſed in quibuſdaꝫ ge neribus peccatorum. ſcꝫ in furto ⁊ adulterio ſeorſum pro hibetur peccatum operis cum dicitur. Non mechaberis. Non furtum facies. ⁊ ſeorſum peccatum cordis cum di citur. Non concupiſces rem ꝓximi tui. ⁊ non cōcupiſces vxorem ꝓximi tui. ergo etiam idem debuit poni in pecca to homicidij ⁊ falſi teſtimonij. ¶ Pre. ſicut contingit pec catum ꝓuenire ex inordinatione cōcupiſcibilis. ita etiaꝫ ex inordinatione iraſcibilis. ſed quibuſdam preceptis pro hibetur inordinata concupiſcentia cum dicitur. Nō con
cupiſces. ergo etiam aliqua precepta in decalogo debue runt poni per que prohiberetur inordinatio iraſcibilis. nō ergo videtur ꝙ conuenienter decē precepta decalogi enu merentur. ¶ Sed contra eſt quoc dicitur Deutero. iiij. Oſtendit vobis pactum ſuum quod p̄cepit vt faceretis. ⁊ decem verba que ſcripſit in duabus tabulis lapideis. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictuꝫ eſt. ſicut precepta legis humane ordinant hominem ad quādam cōmunitatē hu manam. ita precepta legis diuine ordinant hominem ad quandam cōmunitatem ſeu rempublicam hominuꝫ ſub deo. Ad hoc autem ꝙ aliquis in aliqua cōmunitate bene cōmoretur. duo requirūtur. quorum primum eſt vt bene ſe habeat ad eum qui p̄eſt cōmunitati. Aliud autem eſt vt homo bene ſe habeat ad alios cōmunitatis conſocios ⁊ comparticipes. Oportet igitur ꝙ ī lege diuina primo fe rantur quedam precepta ordinantia hominem ad deum. ⁊ inde alia quedam precepta ordinantia hominem ad ali os ꝓximos ſimul cōuiuentes ſub deo. Principi auteꝫ cō munitatis tria debet homo. prim felicitatem. ſecundo re uerentiam. tertio famulatum. F. delitas quideꝫ ad domi num in hoc conſiſtit vt honorem rincipatus ad aliū nō deferat. ⁊ qͣꝫtum ad hoc accipitur rimum p̄ceptum cum dicitur. Non habebis deos aliens. Reuerentia autē ad dominum requiritur vt nihil in iurioſum in eum cōmit tatur. ⁊ qͣꝫtum ad hoc accipitur ſecūdum p̄ceptum quod eſt. Non aſſumes nomen dominꝰ dei tui in vanū. Famu latus autem debetur domino in ompenſationem benefi ciorum que ab ip̄o percipiunt ſub diti. ⁊ ad hoc ꝑtinet ter tium preceptum de ſanctificatione ſabbati in memoriaꝫ creationis rerum. Ad ꝓximos at em̄ aliquis bene ſe ha bet ſpecialiter. ⁊ generaliter. Speialiter quidem qͣꝫtum ad illos quoruꝫ eſt debitor vt eis vbitum reddat. ⁊ qͣꝫtū ad hoc accipitur preceptum de hnoratione parentum. Generaliter auteꝫ qͣꝫtū ad oēs nulli nocumentum in feratur. neqꝫ opere. neqꝫ ore. neq orde. Opere quidē in fertur nocumentum ꝓximo. quandoqꝫ quidem in ꝓpriā perſon. n̄ qͣꝫtum ad conſiſtentiam ſcꝫ perſone. et ꝓhibe tur pe hoc quod dicitur. Non occides. Quandoqꝫ auteꝫ in ꝑſonam cōiunctam. qͣꝫtum ad ꝓpagationem prolis. et hoc ꝓhibetur cum dicitur. Non mechaberis. Quandoqꝫ autem in rem poſſeſſam que ordinatur ad vtrūqꝫ. ⁊ qͣꝫtū ad hoc dicitur. Non furtum facies. Nocumentum auteꝫ oris prohibetur cum dicitur. Non loqueris cōtra proxi mum tuum falſum teſtimonium. Nocumentum autem cordis ꝓhibetur cum dicitur. Non concupiſces. Et ẜm hanc etiam differentiam poſſent diſtingui tria precepta ordinantia in deum. quorum primum pertinet ad opus vnde ibi dicitur. Non facies ſculptile. Secundū ad os. vnde dicitur. Non aſſumes nomen dei tui in vanū. Ter tium pertinet ad cor. quia ī ſanctificatione ſabbati ẜm ꝙ eſt mortale preceptum precipitur quies cordis in deum. Unde ẜm Auguſ. per pͥ mū preceptuꝫ reueremur vni tatem primi principij. per ſecundum veritatem diuinaꝫ. per tertium eius bonitatem qua ſanctificamur. et in qua quieſcimus ſicut in fi ¶ Ad. j. ergo poteſt reſponderi dupliciter. Primo qͣ em quia precepta decalogi refe runtur ad precepta tionis. Fuit autem preceptū ho mini de dilectione ximi. quia qͣꝫtum ad hoc lex na turalis obſcurata ꝯpter peccatum. non autē qͣꝫtuꝫ ad dilectionē ſuij uia qͣꝫtū ad hoc lex naturalſis vi gebat. vel quia et ctio ſuijpſius includitur in diQ4

Queſtio C
ꝙ ſe ordinat in deum. ⁊ ideo in preceptis decalogi ponun tur ſolum precepta pertinentia ad ꝓximum ⁊ ad deū. Ali ter poteſt dici ꝙ precepta decalogi ſunt illa que īmedia te populus recepit a deo. vnde dicitur Deutero. x. Scri pſit in tabulis iuxia id quod prius ſcripſerat verba deceꝫ que locutus eſt ad nos dominus. vnde oportet precepta decalogi talia eſſę que ſtatm in mente populi cadere poſ ſunt. preceptum autem habet rationem debiti. ꝙ auteꝫ homo ex neceſſitate debeat aliquid deo vel proximo. hoc de facili cadit in conceptione hominis. ⁊ precipue fidelis ſed ꝙ aliquid ex neceſſitate ſit debituꝫ homini de his que perfinent ad ſeipſum. ⁊ non ad aliū. hoc nō ita in ꝓmptu apparet. videtur enim primo aſpectu ꝙ quilibet ſit liber in his que ad ipſum pertinent. ⁊ ideo precepta quibꝰ ꝓ hibentur inordi nationes hominis ad ſeipſum perueniū ad populum mediante inſtructione ſapientum. vnde nō pertinent ad decalogum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ omnes ſolēni tates legis veteris ſunt inſtitute in cōmemorationem ali cuius diuini beneficij vel preteriti cōmemorati. vel futuri prefigurati. ⁊ ſimiliter propter hoc omnia ſacrificia offere bantur. inter omnia autem beneficia dei cōmemoranda primum ⁊ precipuum erat beneficium creationis quod cōmemoratur in ſanctificatione ſabbati. vnde Exo. xx. ꝓ ratione huius precepti ponitur. Sex enī diebus fecit de us celum ⁊ terram ⁊cͣ. Inter omnia autem futura benefi cia que erant prefiguranda p̄cipuum ⁊ finale erat quies mentis in deo. vel in preſenti per gratiam. vel in futuro ꝑ gloriam. que etiam figurabatur per obſeruantiam ſabba ti. vnde dicitur Eſa. lviij. Si auerteris a ſabbato pedem tuum. vocaberis labbatum domini delicatum et fanctuꝫ domini glorioſum. Hic enim beneficia primo ⁊ principa liter ſunt in mēte hominū maxime fidelium. alie vero ſo lēnitates celebrantur propter aliqua particularia benefi cia temporaliter tranſeuntia. ſicut celebratio phaſe ꝓpter beneficium preterite liberatiōis ī egypto. ⁊ propter futu ram paſſionem chriſti que temporaliter tranſiuit. indu cens nos ī quietem ſabbati ſpiritualis. ⁊ ideo pretermiſ ſis omnibus alijs ſolēnitatibus ⁊ ſacrificijs. de ſolo ſab bato fiebat mentio inter precepta decalogi. ¶ Ad. iij. di cendū ꝙ ſicut Apoſtolus dicit ad Hebre. vij. Homines per maiorem ſui iurant. ⁊ omnis controuerſie eorū finis ad confirmationem eſt iuramentum. et ideo quia iura mentum eſt omnibus commune. propter hoc prohibitio inordinationis circa iuramentum ſpecialiter precepto de calogi prohibetur. peccatum vero falſe doctrine non per tinet niſi ad paucos. vnde non oportebat vt de hoc fieret mentio inter precepta decalogi. qͣꝫuis etiaꝫ qͣꝫtum ad ali quem intellectum in hoc ꝙ dicitur. Non aſſumes nomē dei tui in vanum. ꝓhiberetur falſitas doctrine. vna enim glo. exponit. Non dices chriſtum eſſe creaturam. ¶ Ad iiij. dicendum ꝙ ſtatim ratio naturalis homini dictat ꝙ nulli iniuriam faciat. ⁊ ideo precepta decalogi prohi bentia nocumentum. extendunt ſe ad omnes. ſed ratio na turalis non ſtatim dictat ꝙ aliquid ſit pro alio faciendū niſi cui homo aliquid debet. debitum autem filij ad pa trem adeo eſt manifeſtum ꝙ nulla tergiuerſatione poteſt negari eo ꝙ pater eſt principium generatiōis ⁊ eſſe ⁊ in ſuper educationis ⁊ doctrine. ⁊ ideo non ponitur ſub p̄ce pio decalogi vt aliquod beneficium vel obſequium ali cui impendatur niſi parentibus. parentes autem non vi dentur eſſe debitores filijs ꝓpter aliqua beneficia ſuſcepta ſed potius econuerſo Filius etiam ē aliquid patris. ⁊ pa
tres amant filios vt aliquid ipſorum. ſicut dicit philoſ o phus in. viij. ethi vnde eiſdem rationibus non ponūtur aliqua precepta decalogi pertinentia ad amorem filioruꝫ ſicut neqꝫ etiam aliqua ordinantia homineꝫ ad ſeipſum Ad. v. dd̓m ꝙ delectatio adulterij ⁊ vulitas diuitiaruꝫ ſunt ꝓpter ſeipſa appetibilia. inqͣꝫtum habent rationeꝫ bo ni delectabilis vel vtilis. ⁊ ꝓpter hoc oportuit in eis prohi beri non ſolum opus. ſed etiam cōcupiſcentiaꝫ. ſed homi cidium ⁊ falſitas ſunt ẜm ſeipſa horribilia. quia ꝓximus et veritas naturaliter amantur. et non deſiderantur niſi ꝓpter aliud. ⁊ ideo non oportuit circa peccatuꝫ homicidij ⁊ falſi teſtimonij ꝓhibere peccatum cordis. ſed ſolum ope ris. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. omnes paſſi ones iraſcibilis deriuantur a paſſionibus cōcupiſcibilis ⁊ ideo in p̄ceptis decalogi que ſunt quaſi prima elemēta legis. non erat mentio faciēda de paſſionibꝰ iraſcibilis. ſ3 ſolum de paſſionibus ꝯcupiſcibilis. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ incōuenienter ordinentur decem precepta de calogi. Dilectio enim proximi videtur eſſe prima ad di lectionem dei. quia proximus eſt nobis magis notus qͣꝫ deus. ẜm illud. j. Ioh. iij. Qui fratrem ſuuꝫ quem videt̉ non diligit. deuꝫ quem non videt quomodo poteſt dilige re? ſed tria prima precepta pertinent ad dilectionem dei. ſeptem vero alia ad dilectionem proximi. ergo incōueniē ter precepta decalogi ordinantur. ¶ Pre. per precepta ar firmatiua imꝑantur actus virtutuꝫ. per precepta vero ne gatiua prohibentur actus vitiorum. ſed ẜm Doetium ī cōmento p̄dicamentorum. Prius ſunt extirpanda vitia qͣꝫ inſerātur virtutes. ergo inter precepta pertinentia ad ꝓximum primo ponenda fuerunt precepta negatiua qͣꝫ affirmatiua. ¶ Pre. precepta legis dantur de actibus ho minum. ſed prior eſt actꝰ cordis qͣꝫ oris. vel exterioris ope ris. ergo incōuenienti ordine precepta de non concupiſcē do que pertinent ad cor vltimo ponuntur. ¶ Sed cōtra eſt Apoſtolus dicit Roma. xiij. Que a deo ſunt ordinata ſunt. ſed precepta decalogi ſunt immediate data a deo vt dictum eſt. ergo conuenientem ordinem habent. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. precepta decalogi ordinantur d̓ his que ſtatim in promptū mens hominis ſuſcipit. Ma nifeſtum eſt autem ꝙ tanto aliquid magis a ratione ſuſci pitur quanto contrariū eſt grauius. ⁊ magis repugnans rationi. Manifeſtum eſt autem ꝙ cum rationis ordo a fi ne incipiat. maxime eſt contra rationeꝫ vt homo īordina te habeat ſe circa finem. Finis autem humane vite ⁊ ſocie tatis eſt deus. ⁊ ideo. Primo oportuit per p̄cepta decalo gi hominem ordinare ad deum cum eius contrarium ſit grauiſſimum. ſicut etiaꝫ in exercitu qui ordinatur ad du cem ſicut ad finem. primū eſt ꝙ miles ſubdatur duci. et huius cōtrarium eſt grauiſſimum. Secundū vero eſt vt alijs coordinetur. Inter ipſa autem ꝑ que ordinamur in deum. primuꝫ occurrit ꝙ homo fideliter ei ſubdatur nul lam participationem cum inimicis habens. Secūdū au tem eſt ꝙ ei reuerentiam exhibeat. Tertium autem eſt ꝙ etiam famulatum impendat. maiuſqꝫ peccatum eſt etiaꝫ in exercitu ſi miles infideliter agens cum hoſte pactū ha beat. qͣꝫ ſi aliquam irreuerentiam faciat duci. ⁊ hoc etiaꝫ grauius qͣꝫ ſi in aliquo obſequio ducis deficiens inueni atur. In preceptis autem ordinantibus ad ꝓximum ma nifeſtum eſt ꝙ magis repugnat rationi. ⁊ grauius pecca tum eſt. ſi homo non ſeruet ordinem debitum ad ꝑſonas

Queſtio C
quibus eſt magis debitor. ⁊ ideo inter precepta ordinan tia ad proximum primo ponitur preceptum pertinens ad parentes. Inter alia vero precepta etiaꝫ apparet ordo ẜm ordinem prauitatis peccatorum. Grauius eſt enim ⁊ ma gis rationi repugnans peccare opere qͣꝫ ore. ⁊ ore qͣꝫ corde ⁊ inter peccata operis grauius eſt homicidium per quod tollitur vita hominis iam exiſtentis qͣꝫ adulterium ꝑ qd̓ impeditur certitudo prolis naſciture. ⁊ adulterium graui us eſt qͣꝫ furtum quod pertinet ad bona exteriora. ¶ Ad. j ergo dd̓m ꝙ qͣꝫuis ẜm viam ſenſus proximus ſit magis notus qͣꝫ deꝰ. tamen dilectio dei eſt ratio dilectiouis ꝓxi mi. vt infra patebit. ⁊ ideo precepta ordinantia ad deum fuerunt p̄ordinanda. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut deus eſt vni uerſate principium eſſendi omnibus. ita ⁊ pater ē prin cipium quoddam eſſendi filio. ⁊ ideo incōuenienter poſt precepta pertinentia ad deum ponitur p̄ceptum pertinēs ad parentes. Ratio autem procedit quando affirmatiua ⁊ negatiua pertinent ad idem genus operis. qͣꝫuis etiam ⁊ in hoc non habeat omnimodā efficaciam. ⁊ ſi enim ī ex ecutione operis prius extirpanda ſunt vitia qͣꝫ inſerēde virtutes. ẜm illud pͣs. Declina a malo ⁊ ſac bonū. ⁊ Eſa. jͣ. Quieſcite agere peruerſe. diſcite bene facere. tamē ī co gnitione prior eſt virtus qͣꝫ peccatum. quia per rectuꝫ co gnoſcitur obliquū. vt dicitur in primo de anima. ꝑ legē anteꝫ cognitio peccati vt habetur. Roma. v. dicitur. ⁊ ẜm hoc p̄ceptum affirmatiuum debuiſſet primo poni. Sed non eſt iſta ratio ordinis. ſed que ſupra poſita eſt. quia in preceptis pertinentibus ad deum que ſunt prime tabule. vltimo ponitur preceptum affitmatiuū. quia eius tranſ greſſio minorem reatum inducit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ pecca tum cordis ⁊ ſi ſit prius in executione. tamen eius ꝓhihi tio poſterius cadit in ratione. Ad ſeptimuꝫ ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ precepta decalogi incōuenienter tradantur. Precepta enim affirmatiua ordinant ad actus virtutuꝫ. precepta autem negatiua abſtrahunt ab actibus vitioꝝ. ſed circa quālibet materiam opponuntur ſibi virtutes et vitia. ergo in qualibet materia de qua ordinat preceptuꝫ decalogi debuit poni preceptum affirmatiuum et nega tiuū. incōuenienter igitur ponuntur quedaꝫ affirmatiua ⁊ quedaꝫ negatiua. ¶ Pre. Iſidorus dicit ꝙ omnis lex ratione conſtat. ſed omnia precepta decalogi pertinent ad legem diuinam. ergo in omnibus debuit ratio aſſignari ⁊ non ſolum in primo ⁊ in tertio precepto. ¶ Pre ꝑ ob ſeruantiam preceptorum meretur aliquis premia a deo. ſed diuine ꝓmiſſiones ſunt de premijs preceptorum. er go ꝓmiſſio debuit poni in omnibus preceptis. ⁊ non ſo ſum ī primo ⁊ quarto. ¶ Pre. lex vetus dicitur lex timo ris. inqͣꝫtum per cōminationes penaruꝫ inducebat ad ob ſeruationes p̄ceptorum. ſed omnia p̄cepta decalogi perti nent ad legem veterem. ergo in omnibus debuit poni cō minatio pene. ⁊ non ſolum in primo ⁊ ſcd̓o. ¶ Pre. om nia precepta dei ſunt in memoria retinenda. dicitur enī Pro. iij. Deſcribe ea in tabulis cordis tui. incōueniēter ergo in ſolo tertio precepto fit mentio de memoria. ⁊ ita vioēt̉ p̄cepta decalogi incōuenienter tradita eſſe ¶ Sꝫ contra eſt qd̓ dicitur Sap̄. xj. ꝙ deus omnia fecit in nu mēto. pondere. ⁊ mēſura. multo magis ergo in preceptis ſue legis congruū modum tradendi ſeruauit. ¶ Rn̄. di cendū ꝙ in p̄ceptis diuine legis maxima ſapientia conti netur. vnde dic. t̉ Deutero. iiij. Hec eſt veſtra ſapientia ⁊
inte lectus coram populis. Sapientis autem eſt omnia debito modo ⁊ ordine diſponere. ⁊ ideo manifeſtuꝫ eē de bet ꝙ p̄cepta legis cōuenienti modo ſint tradita. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſemper ad affirmationemˡ ſequitur negatio oppoſiti. non autem ſemper ad negationem vnius oppo ſiti ſequitur affirmatio alterius. ſequitur enim. ſi eſt aībū non eſt nigruꝫ. non tamen ſequitur ſi non eſt nigrum. er go ē album. quia ad plura ſe extendit negatio qͣꝫ affirma tio. ⁊ inde eſt etiā ꝙ non eſſe facienduꝫ iniuriam qued ꝑ tinet ad precepta negatiua ad plures perſonas ſe exten dit ẜm primum dictamen rationis. qͣꝫ eſſe debitum vt al teri obſequium vel beneficium impendatur. Ineſt auteꝫ primo dictamen rationis ꝙ homo debitor eſt bene f. cij vl̓ obſequij exhibendi illis a quibus beneficia accepit ſi nō dum repreſentauit. Duo ſunt autem quorum beneficijs ſufficienter nullus recompenſare poteſt. ſcꝫ deus ⁊ pater. vt dicitur in. viij. ethi. ⁊ ideo ſola duo precepta affirmati ua ponuntur. vnum de honoratione parentum. aliud de celebratione ſabbati in cōmemorationeꝫ diuini beneficij. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illa p̄cepta q̄ ſunt pure moralia habent manifeſtā rōneꝫ vn̄ nō oportuit ꝙ ī eis aliqͣ rō adderet̉. ſꝫ qͥbuſdā p̄ceptis addit̉ cerimoniale. vl̓ determinatiuū p̄ce pri moralis cōis. ſicut ī primo p̄cepto. Non facies ſcul ptile. ⁊ in tertio precepto determinat̉ dies ſabbati. ⁊ ideo vtrobiqꝫ oportuit rationem aſſignari. ¶ Ad. iij. dicēdū ꝙ homines vt plurimum actus ſuos ad aliquam vtilita litatem ordinant. et ideo in illis preceptis neceſſe fuit ꝓ miſſionem premij apponere. ex quibus videbatur nulla vtilitas ſequi. vel aliqua vtilitas impediri. quia vero pa rentes ſunt iam in recedendo ab eis non expectatur vtili tas. ⁊ ideo precepto de honore parentum additur promiſ ſio. Similiter etiam in precepto d̓ prohibitione idolatrie quia per hoc videbatur impediri apparens vtilitas quaꝫ homines credunt ſe poſſe conſequi per pactum cuꝫ demo nibus initum. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ pene precipue neceſſa rie ſunt contra illos qui ſunt proni ad malum. vt dicitur in. x. ethi. et ideo illis ſolis preceptis legis additur cōmi natio penarum. in quibus erat pronitas ad malum erant aūt homines proni ad idolatriam propter generalem cō ſuetudinem gentium. Et ſimiliter ſunt etiam homines proni ad periurium propter frequentiā iuramenti. ⁊ ideo primis duobus preceptis adiungitur cōminatio. ¶ Ad v. dd̓m ꝙ preceptum de ſubbato ponitur vt cōmemora tiuum beneficij preteriti. ⁊ ideo ſpecialiter in eo fit men tio de memoria. vel quia preceptum de ſabbato habet de terminationem adiunctam que non eſt de lege nature. et ideo hoc p̄ceptū ſpeciali admonitione indiguit. Ad octauū ſic proceditur. Uidetur ꝙ precepta decalogi ſint diſpenſabilia. Prece pta enim decalogi ſunt de iure naturali. ſed ius natura le in aliquibus deficit et mutabile eſt ſicut et naturaʳ hu mana. vt philoſophus dicit in. v. ethicorum. defectus au tem legis in aliquibus particularibus caſibus eſt ratio diſpenſandi. vt ſupra dictum eſt. ergo in preceptis decalo gi poteſt fieri diſpenſatio. ¶ Preterea ſicut ſe habet ho mo ad legem humanam. ita ſe habet ad legem datam di uinitus. ſed homo poteſt diſpenſare in preceptis legis q̄ homo ſtatuit. ergo cum p̄cepta decalogi ſint inſtituta a deo videtur ꝙ deus in eis poſſit diſpenſare. ſed preſari vice dei funguntur ī terris. Dicit enim Apoſtolus ij. ad Coꝝ. ij. Naꝫ ⁊ ego ſi quid donaui propter vos donaui in
Q

C Queſtio
perſona chriſti. ergo etiam et prelati poſſunt in preceptis decalogi diſpenſare. ¶ Pre. inter prece pta decalogi con tinetur prohibitio homīcidij. ſed in iſto precepto videtur diſpenſari per homines. puta cum ẜm preceptum legis humane homines licite occidātur. puta malefactores vel hoſtes. ergo precepta decalogi ſunt diſpēſabilia. ¶¶ Pre. obſeruatio ſabbati continetur inter precepta decalogi. ſꝫ in hoc precepto fuit diſpenſatum. Dicitur enim. j. Ma chabe. ij. Et cogitauerunt in die illa dicentes. omnis ho mo quicuūqꝫ venerit ad nos in bello die ſabbatorum pu gnemus aduerſus eum. ergo precepta decalogi/ ſunt di ſpenſabilia. ¶ Sed contra eſt quod dicitur Eſa. xxiiij. Quidam reprehēduntur de hoc ꝙ mutauerunt ius. diſ ſipauerunt fedus ſempiternum. quod maxime videtur ī telligendum de preceptis decalogi. ergo precepta deca logi mutari per diſpenſationem non poſſunt. ¶ Rn̄. di cendum ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. tunc in preceptis debet fieri diſpenſatio quando occurrit aliquis particularis ca ſus. in quo ſi verbum legis obſeruaretur. contrariaretur intentioni legiſlatoris. Intentio auteꝫ legiſlatoris cuiuſ libet ordinatur primo quidem ⁊ principaliter ad bonum cōmune. ſecundo autem ad ordinem iuſticie et virtutis. ẜm quem bonum cōmune conſeruatur. ⁊ ad ipſum ꝑue nitur. Si qua ergo precepta dentur que contineant ip̄a conſeruationem boni cōmunis. vel ipſum ordinem iuſti cie ⁊ virtutis. huiuſmodi precepta continent intentionē legiſlatoris. ⁊ ideo indiſpenſabilia ſunt. puta ſi poneretur hoc preceptuꝫ in aliqna cōmunitate. ꝙ nullus deſtrueret rem publicam. neqꝫ proderet ciuitatem hoſtibus. ſiue ꝙ nullus faceret aliquid iniuſte vel male. huiuſmodi prece pta eſſent indiſpenſabilia. Sed ſi aliqua alia precepta tra derentur ordinata ad iſta precepta. quibus determinātur aliqui ſpeciales modi. in talibꝰ preceptis diſpenſatio poſ ſet fieri inqͣꝫtum per omiſſionem huiuſmodi preceptorū in aliquibus caſibus non fieret p̄iudicium primis prece ptis que continent intentioneꝫ legiſlatoris. puta ſi ad cō ſeruationem rei publice ſtatueretur in aliqua ciuitate. ꝙ de ſingulis vicis aliqui vigilarent ad cuſtodiaꝫ ciuitatis obſeſſe. poſſet cum aliquibus diſpenſari propter aliquam maiorem vtilitatem. Precepta autem decalogi continēt ipſam intentionem legiſlatoris ſcꝫ dei. nam precepta pri me tabule que ordinant ad deum. continent ipſum ordi nem ad bonum cōmune ⁊ finale quod deus eſt. Prece pta autem ſecunde tabule continent ipſuꝫ ordinem iuſti cie inter homines obſeruande. vt ſcꝫ nulli fiat indebitum ⁊ cuilibet reddatur debitum. ẜm hanc enim rationē ſunt intelligenda precepta decalogi. ⁊ ideo precepta decalogi ſunt omnino indiſpenſabilia. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ phi lolophus non loquitur de iuſto naturali quod continet ipſum ordinem iuſticie. hoc enim nunqͣꝫ deficit ſcꝫ iuſti ciam eſſe ſeruandam. ſed loquitur qͣꝫtum ad determina tos modos obſeruatiōis iuſticie qui in aliquibus fallūt ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut Apoſtolus dicit. ij. ad Timot̓. ij. Deus fidelis permanet. negare ſeipſum non poteſt. Ne garet autem ſeipſum ſi ordinem ſue iuſticie auferret. cuꝫ ip̄e ſit ipſa iuſticia. ⁊ ideo in hoc deus diſpenſare non po teſt. vt homini liceat non ordinate ſe habere ad deum. vel non ſubdi ordini iuſticie eius etiam in his ẜm que homi nes ad inuicem ordinantur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ occiſio ho minis ꝓhibetur in decalogo ẜm ꝙ habet rationem inde biti. ſic enim preceptum continet ipſam rationem iuſticie Lex autem humana hoc concedere non poteſt. ꝙ licite ho
mo bonus indebite occidatur. ſed male factores occidi. vel hoſtes rei publice. hoc non eſt indebitum. vnde hoc non contrariatur precepto decalogi. nec talis occiſio eſt homi cidium quod precepto decalogi prohibetur. vt Augꝰ di cit ī primo de li. arbi. Et ſimiſiler ſi alicui auferatur quod ſuum erat. ſi debitum eſt ꝙ ipſum amittat. hoc non ē fur tum vel rapina. que precepto decalogi prohibentur. Et ideo quando filij iſrael precepto dei tuletunt egyptioruꝫ ſpolia non fuit furtum. quia hec eis debebātur ex ſentē tia dei. Similiter ⁊ Abraam cum conſenſit occidere filiū non conſenſit in homicidium. quia debitum erat eum oc cidi per mandatum dei. qui eſt dominus vite et mortis. Ipſe enim eſt qui penam mortis infligit omnibus ho minibus iuſtis et iniuſtis pro peccato primi parentis. cū ius ſententie ſi homo ſit executor auctoritate diuina. non erit homicida. ſicut nec deus. Et ſimiliter etiam Oſee ac cedens ad vxorem fornicariam. vel mulierem adulteram non eſt mechatus nec fornicatus. quia acceſſit ad eam q̄ ſua erat ẜm mandatum diuinum qui eſt actor inſtitutio nis matrimonij. Sic igitur precepta ipſa decalogi qͣꝫtuꝫ ad rationem iuſticie quam continent. īmutabilia ſunt. ſꝫ qͣꝫtum ad aliquam determinationem per applicationem ad ſingulares actus. vt ſcilicet hoc vel illud ſit homicidi um. furtum. vel adulterium. aut non. hoc quidem eſt mu tabile quādoqꝫ ſola auctoritate diuina. in his ſcilicet que a ſolo deo ſunt inſtituta. ſicut in matrimonio ⁊ ī alijs hu iuſmodi. quandoqꝫ etiaꝫ auctoritate humana. ſicut ī his que ſunt cōmiſſa hominum inriſdictioni. qͣꝫtum enim ad hoc homines gerunt vicem dei. non autem qͣꝫtum ad om nia. ¶ Ad. iiij. dicendum ꝙ illa excogitatio magis fuit in terpretatio precepti qͣꝫ diſpēſatio. Non enim intelligitur violare ſabbatum qui facit opus quod eſt neceſſariū ad ſalutē humanā. ſicut dn̄s ꝓbat Mat. xij. Ad nonum ſic proceditur Uidetur ꝙ modus virtutis cadat ſub p̄cepto legis. Eſt enim modus virtutis vt aliquis iuſte operetur iuſta. et fortiter fortia. et ſimiliter de alijs virtutibus. ſed Deute. xvj. precipitur. Iuſte quod iuſtum ē exequeris. ergo mo dus virtutis cadit ſub p̄cepto. ¶ Pre. illud maxīe cadit ſub p̄cepto qḋ ē d̓ ītentione legiſlatoris. ſꝫ ītētio legiſlato rs ad hoc fert̉ principalit̓ vt hoīes faciat virtuoſos. ſic̄ di citur in. ij. ethi. Uirtuoſi autem eſt virtuoſe agere. ergo modus virtutis cadit ſub precepto. ¶¶ Preterea modus virtutis proprie eſſe videtur vt aliquis voluntarie ⁊ de fectabiliter operetur. ſed hoc cadit ſub precepto legis di uine Dicitur enim in pͣs. Seruite domino in leticia. et ij. ad Coꝝ. ix. Non ex triſticia aut ex neceſſitate. hilarē enī datorem diligit deus. vbi glo. dicit. Quicquid boni facis cum hilaritate fac. et tunc bene facis. ſi autem cum triſti cia facis. ſic directe non tu facis. ergo modus virtutis ca dit ſub precepto legis. ¶ Sed contra. nullus poteſt ope rari eo modo quo operatur virtuoſus niſi habeat habitū virtutis. vt patet per philoſophum in. ij. et. v. ethic̄. Qui cunqꝫ tranſgreditur preceptum legis meretur penam. ſe queretur ergo ꝙ ille qui non habet habitum virtutis. qͥc quid faceret mereretur penam. hoc autem eſt contra intē tionem legis que intendit hominem aſſuefaciendo ad bo na opera inducere ad virtuteꝫ. non ergo modus virtutis cadit ſub precepto. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ ſupra dictum ē. p̄ ceptum legis habet vim coactiuam. illud ergo directe ca dit ſub precepto legis ad qḋ lex cogit. coactio aūt legis ē

Queſtio C
ꝑ metum pene. vt dicitur in. x. ethi. Nam illud propriᵉ cadit ſub precepto legis pro quo pena legis infligitur. ad inſtituendum autem penam aliter ſe habet lex diuina ⁊ aliter lex humana. Non enim pena legis infligitur niſi pro illis de quibus legiſlator habet iudicare. quia ex iudi cio lex punit. homo auteꝫ qui eſt legi ſlator humane non habet iudicare niſi de exterioribꝰ actibus. qꝛ homīes vi dent ea que parēt. vt dicitur. jͣ. Reg. vj. ſed ſolius dei qui ē lator legis diuine eſt iudicare de interioribꝰ motibꝰ vo luntatū. ẜm illud pͣs. Scrutans corda ⁊ renes deus. ẜm hoc igit̉ dd̓m eſt ꝙ modus virtutis qͣꝫtum ad aliquid re ſpicit̉ a lege humana ⁊ diuina. qͣꝫtum ad aliquid auteꝫ a lege diuina. ſed non a lege humana. qͣꝫtuꝫ ad aliquid ve ro nec a lege humana. nec a lege diuina. Modus enim virtutis in tribus ꝯſiſtit ẜm philoſophū in. ij. ethi. quo rum primur ē ſi aliquis oꝑetur ſciens. hoc autem diiudi catur ⁊ a lege diuina ⁊ a lege humana. qd̓ enim aliquis facit ignorans ꝑ accidens facit. vnde ẜm ignorantiā ali qua diiudicantur ad penam vel veniam tam ẜm legē hu manam qͣꝫ ẜm legem diuinam. Secunduꝫ autem eſt vt aliquis operetur volens vel eligens. ⁊ ꝓptet hoc ē ligens in quo importat̉ duplex motus interior .ſ. voluntatis ⁊ in tentionis. de quibus ſupra dictum eſt. ⁊ iſta duo non di iudicat lex humana. ſed ſolum lex diuina. Lex enī huma na non punit eum qui vult occidere ⁊ non occidit. punit autem eū lex diuina. ẜm illud Mat. v. Qui iraſcitur fra tri ſuo reus erit iudicio. Tertiū autem vt firme ⁊ īmobi liter habeat ⁊ operetur. ⁊ iſta firmitas ꝓprie ꝑtinet ad ha bitum. vt ſcꝫ aliquis ex habitu radicato oꝑetur. ⁊ qͣꝫtum ad hoc modus virtutis non cadit ſub precepto neqꝫ legis diuine neqꝫ legis humane. neqꝫ enī ab homine neqꝫ a deo punitur tanqͣꝫ p̄cepti tranſgreſſor qui debituꝫ parentibꝰ honorem impendit. qͣꝫuis non habeat habitum pietatis ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ modus faciendi actum iuſticie qui cadit ſub p̄cepto. eſt vt fiat aliquid ẜm ordinem iuris. nō autem ꝙ fiat ex habitu iuſticie. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ intētio legiſlatoris eſt de duobus. de vno quidem ad quod inten dit per precepta legis inducere. ⁊ hoc ē virtus. Aliud au tem eſt de quo intendit preceptum ferre. ⁊ hoc eſt qd̓ du cit vel diſponit ad virtuteꝫ .ſ. actus virtutis. Non enim idem eſt finis precepti. ⁊ id d̓ quo preceptum datur. ſicut neqꝫ in his rebꝰ idē eſt finis et qd̓ ē ad finem. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ operari ſine triſiicia opus virtutis cadit ſub p̄ce pto legis diuine. qꝛ quicunqꝫ cum triſticia operatur non volēs operatur. ſed delectabiliter operari ſiue cum leticia vel hilaritate. quodā modo cadit ſub p̄cepto. ſcꝫ ẜm ꝙ ſe quitur delectatio ex dilectione dei et ꝓximi. que cadit ſub precepto. cum amor ſit cauſa delectationis. ⁊ quodāmo do non ẜm ꝙ delectatio conſequitur habitum. Delecta tio enī operis eſt ſignum habitus generati. vt dicit̉ in. ij. ethi. Poteſt enī aliquis actus eſſe delectabilis vl̓ ꝓpter fi nem. vel ꝓpter ꝯuenientiam habitus. Ad decimuꝫ ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ modus charitatis cadat ſub p̄cepto diuine le gis. Dicit̉ enī Mat. xix. Si vis ad vitā ingredi ſerua mā data. ex quo videt̉ ꝙ obſeruatio mandatoꝝ ſufficiat ad in troduceendū ad vitā. ſed oꝑa bona non ſufficiūt ad ītro ducendum in vitā niſi excharitate fiant. Dicit̉ enī. jͣ. ad Coꝝ. xiij. Si diſtribuero in cibos paupeꝝ oēs facultates mieas. ⁊ ſi tradidero corpus meū ita vt ardeā. charitatem autem non habaero nihil mihi ꝓdeſt. ergo modus chari
tatis eſt in p̄cepto. ¶ Pre. ad modū charitatis ꝓprie ꝑti net vt omnia fiāt ꝓpter deum. ſed iſtud cadit ſub p̄cepto Dicit enī Apl̓s. jͣ. ad Coꝝ. x. Oīa in gloriar dei facite. er go modus charitatis cadit ſub p̄cepto ¶ Pre. ſi modus charitatis non cadat ſub precepto. ergo aliquis poteſt im plere precepta legis non habēs charitateꝫ. ſed qd̓ poteſt fieri ſine charitate poteſt fieri ſine gratia que ſemꝑ adiun cta eſt charitati. ergo aliquis poteſt implere precepta le gis ſine gratia. hoc autem eſt pelagiam erroris. vt patet per Auguſ. in li. de hereſibus. ergo modus charitatis eſt in precepto. ¶ Sed contra eſt. quia quicunqꝫ non ſeruat preceptum peccat mortaliter. ſi igitur modus charitatis cadat ſub precepto. ſequetur ꝙ quicunqꝫ operatur aliqͦo ⁊ non ex charitate peccet mortaliter. ſed quicunqꝫ non ha bet charitatem operatur non ex charitate. ergo ſequetur ꝙ quicunqꝫ non habet charitatem peccet mortaliter in omni opere quod facit qͣꝫtumcunqꝫ ſit de genere bonoꝝ quod eſt incōueniens. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ circa hoc fue runt contrarie opiniones Quidam enim dixerunt abſo lute modum charitatis eſſe ſub precepto. nec eſt impoſſi bile obſeruare hoc preceptum charitateꝫ non habenti. qꝛ poteſt diſponere ad hoc ꝙ charitas ei infundatur a deo. nec quandocūqꝫ aliquis non habens charitatem facit ali quid de genere bonorum peccat mortaliter. quia hoc eſt preceptum affirmatiuū vt ex charitate operetur. ⁊ nō ob ligat ad ſemper. ſed pro tempore illo quo aliquis habet charitarem. Alij vero dixerunt ꝙ omnino modus chari tatis non cadit ſub precepto. Utriqꝫ autem qͣꝫtuꝫ ad ali quid verum dixerunt. Actus enī charitatis dupliciter cō ſiderari p̄t. Uno mō ẜm ꝙ eſt quidam actus per ſe. et hoc modo cadit ſub precepto legis quod de hoc ſpecialiter da tur. ſcꝫ Diliges dominū deum tuuꝫ. ⁊ diliges proximū tuum. ⁊ qͣꝫtum ad hoc primi verum dixerunt. Non enim eſt impoſſibile hoc preceptum obſeruare qd̓ eſt de actu charitatis. quia homo poteſt ſe diſponere ad charitatem habendam. et quando habuerit eam poteſt ea vti. Alio modo poteſt conſiderari actus charitatis ẜm ꝙ eſt modꝰ actuum aliarum virtutum. hoc eſt ẜm ꝙ actus aliarum virtutum ordinantur ad charitatem que eſt finis prece pti. vt dicitur. jͣ. ad Timo. j. Dictum eſt enim ſupra ꝙ ī tentio finis eſt quidam modus formalis ſuperioris ordi nis actus ordinati in finem. ⁊ hoc modo veruꝫ eſt quod ſecundo dixerunt ꝙ modus charitatis non cadit ſub pre cepto. hoc eſt dictū ꝙ in hoc precepto Honora patrem. nō includitur ꝙ honoretur pater ex charitate. ſed ſolum ꝙ honoret̉ pater. vn̄ qͥ honorat patrē. lꝫ nō habeat charitate nō efficit̉ trāſgreſſor huiꝰ p̄cepti. ⁊ ſi ſit tranſgreſſor huiꝰ p̄cepti qd̓ eſt d̓ actu charitatis. ꝓpter quā tranſgreſſionē meretur penam. ¶ Ad. j. ergo dicendum ꝙ dominus nō dixit. Si vis ad vitam ingredi ſerua vnum mandatum. ſed ſerua omnia mandata. inter que etiam continet̉ man datum de dilectione dei ⁊ proximi. ¶ Ad. ij. dicendū ꝙ ſub precepto charitatis cōtinetur vt diligatur deus ex to to corde. ad quod pertinet vt omnia referantur in deum ideo preceptum charitatis implere homo non poteſt niſi etiam omnia referantur in deum. Sic ergo qui honorat parentes tenetur ex charitate honorare non ex vi huius p̄cepti quod eſt honorare parentes. ſꝫ ex vi huius p̄cepti Diliges dominū deū tuuꝫ ex toto corde tuo. Et cum iſta ſint duo precepta affirmatiua non obligantia ad ſemper. poſſunt ꝓ diuerſis tēporibus obligare. ⁊ ita poteſt cōtin gere ꝙ aliquis implens p̄ceptuꝫ de honoratiōe parētū nō

Queſtio C
tūc trāſgrediatur p̄ceptum de omiſſione modi charitatis Ad. iij. dd̓m ꝙ obſeruare oīa p̄cepta legis homo non poteſt niſi impleat p̄ceptum charitatis. quod non fit ſine gratia. ⁊ ideo impoſſibile ē ꝙ Pelagius dixit hoīem im plere legem ſine gratia. Ad vndecimuꝫ ſic ꝓcedit̉ Uidet̉ ꝙ īconueniēter diſtinguāt̉ alia moralia p̄cepta le gis p̄ter decalogū. Quia vt dn̄s dicit Mat. xxij. In duo bus p̄ceptis charitatis depēdet oīs lex ⁊ ꝓphete. ſed hec duo p̄cepta explicāt̉ ꝑ dece p̄cepta decalogi. gͦ nō oportet alia precepta moralia tradere. ¶ Pre. precepta moralia a iudicialibꝰ ⁊ cerimonialibus diſtinguunt̉. vt dictū eſt. ſꝫ determinationes cōmuniū preceptoꝝ moraliū ꝑtinēt ad iudicialia ⁊ cerimonialia precepta. cōmunia aūt prece pta moraliaſub decalogo ꝯtinentur. vel etiā decalogo pre ſupponūtur. vt dictū ē. ergo incōueniēter tradūtur alia p̄ cepta moralia p̄ter decalogum. ¶ Pre. precepta mora lia ſunt d̓ actibus omniū virtutū. vt ſupra dictū eſt. ſicut igitur in lege ponūtur precepta moralia p̄ter decalogum ꝑtinentia ad latriam. liberalitatem. ⁊ miſericordiā. et ca ſtitatem. ita etiā deberent poni aliqua precepta ꝑtinentia ad alias virtutes. puta ad fortitudinē. ſobrietatem. ⁊ alia huiuſmodi. qd̓ tamen non īuenitur. non ergo cōuenien ter diſtinguūtur in lege alia precepta moralia preter deca logum ¶ Sed cōtra eſt qd̓ in pͣs dicitur. Lex domini im maculata cōuertens animas. ſed ꝑ alia etiā moralia que decalogo ſuꝑaddunt̉ homo cōſeruatur abſqꝫ macula pec cati. ⁊ anima eius ad deum cōuertitur. ergo ad legem ꝑti nebat etiam alia p̄cepta moralia tradere. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex dictis patet. precepta iudicialia ⁊ cerimonialia ex ſola inſtitutione vim habent. quia anteqͣꝫ inſtituerentur non videbatur differre vtrum ſic vel aliter fierent. ſed pre cepta moralia ex ipſo dictamine naturalis rationis effica tiam habent. etiam ſi nunqͣꝫ in lege ſtatuantur. Hoꝝ au tem triplex eſt gradus. nam quedaꝫ ſunt cōmuniſſima et adeo manifeſta ꝙ editione nō indigent. ſicut mandata de dilectione dei ⁊ ꝓximi ⁊ alia huiuſmodi. vt ſupra dictuꝫ eſt. que ſunt quaſi fines preceptoꝝ vnde in eis nullus po teſt errare ẜm iudicium rationis. Quedam vero ſūt ma gis determinata quoꝝ rationem ſtatim quilibet popula ris poteſt de facili etiam videre. et tamen quia in paucio ribus circa huiuſmodi cōtingit iudicium humanū ꝑuer ti. huiuſmodi editione indigent. ⁊ hec ſunt precepta deca logi. Quedam vero ſunt quorum ratio non ē adeo cuili bet manifeſta. ſed ſolum ſapientibus. ⁊ iſta ſunt precepta moralia ſuperaddita decalogo tradita a deo ppl̓o ꝑ Moy ſen et Aaron. ſed quia ea que ſunt manifeſta ſunt princi pia cognoſcendi eorum que non ſunt manifeſta. alia pre cepta moralia ſuperaddita decalogo reducuntur ad prece pta decalogi per modum cuiuſdā additionis ad ipſa. Nā in primo precepto decalogi ꝓhibetur cultus alienoꝝ deo rum. cui ſuperaddūtur alia precepta prohibita eorū que ordinantur in cultum idolorum. ſicut habetur Deutero. viij. Non inueniatur in te qui luſtret filiuꝫ ſuum. aut fi liam ſuam ducens per ignem. nec ſit maleficus atqꝫ incā tator. nec phitones conſulat. neqꝫ diuinos. ⁊ q̄rat a mor tuis veritatem. Secundum autem preceptum probibet periurium. ſuperadditur auteꝫ ei prohibitio blaſphemie. Leuit. xiiij. ⁊ ꝓhibitio falſe doctrine. Deutero. xiij. Ter tio vero precepto ſuꝑ addunt̉ omnia cerimonialia. Quar to autem precepto d̓ honore parentum ſuperadditur pre
ceptum de honoratione ſenum. ẜm illud Leuit̉. xix. Corā cano capite conſurge ⁊ bonora perſonam ſenis. ⁊ vniuer ſaliter omnia precepta inducentia ad reuerentiaꝫ exhibē dam maioribus vel beneficia exhibenda. vel equalibꝰ vl̓ minoribus. Quinto autem precepto quod eſt de prohibi tione homicidij additur prohibitio odij ⁊ cuiuſlibet vio lationis ꝯtra ꝓximum. ſicut illud Leuit̓. xix. Non ſtabis contra ſanguinem ꝓximi tui. ⁊ etiam prohibitio odij fra tris ẜm illud. Ne oderis fratrem tuū in corde tuo. Pre cepto autem ſexto quod eſt de prohibitione adulterij. ſu peradditur preceptum de prohibitione meretricij. ẜm il lud Deutero. xxiiij. Non erit meretrix de filiabus iſrael. neqꝫ fornicator d̓ filijs iſrael. ⁊ iterum prohibitio vitij cō tra naturam. ẜm illud Leuit̓. xviij. Cum maſculo non cō miſceberis. cum omni pecore non cōibis. Septimo au tem precepto de prohibitione furti adiungitur preceptuꝫ de prohibitione vſure. ẜm illud Deutero. xviij. Non fe nerabis fratri tuo ad vſuram. ⁊ prohibitio fraudis. ẜm il lud De utero. xxv. Non habebis in ſacculo diuerſa pōde ra. ⁊ vniuerſaliter omnia que ad ꝓhibitionem calumnie ⁊ rapine pertinent. Octauo vero precepto quod eſt de ꝓ hibitione falſi teſtimonij additur prohibitio falſi iudicij ẜm illud Exo. xxiij. Nec in iudicio plurimoruꝫ acquieſce ſententie. vt a veritate deuies. ⁊ prohibitio medacij. ſicut ibi ſubditur. Mendacium fugies. ⁊ prohibitio detractio nis. ẜm illud Leuit. xix. Non eris criminator et ſuſurro ī populis. Alijs autem duobus preceptis nulla alia adiū guntur. quia per ea vniuerſaliter omnis mala concu piſcē tia prohibetur. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ad dilectionem dei ⁊ proximi ordinantur quedam precepta decalogi ẜm ma nifeſtam rationem debiti. alia vero ẜm rationem magis occultam. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ precepta cerimonialia ⁊ iudi cialia ſunt determinatiua preceptorum decalogi ex vi in ſtitutionis. non autem ex vi natural̓is inſtinctus ſicut p̄ cepta moralia ſuperaddita. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ precepta le gis ordinantur ad bonum cōmune vt ſupra dictum eſt. ⁊ quia virtutes ordinantur ad alium directe pertinent ad bonuꝫ cōmune. ⁊ ſimiliter virtus caſtitatis inqͣꝫtum actꝰ generatiōis deſeruit bono cōmuni ſpeciei. ideo de iſtis vir tutibus directe dantur precepta ⁊ decalogi et ſuperaddi ta. De actu autem fortitudinis datur preceptum propo nendum per duces exhortantes in bello quod ꝓ bono cō muni ſuſcipitur. vt patet Deutero. xx. vbi mandatur ſa cerdoti. Nolite metuere. nolite cedere. Similiter etiam actus gule ꝓhibendus cōmittitur monitioni paterne. qꝛ contrariatur bono domeſtico. vnde dicitur Deutero. xx. ex ꝑſona parentū. Monita noſtra audire ꝯtemnit. cōmeſ ſationibus vacat. ⁊ luxurie atqꝫ ꝯuiuijs Ad duodecimuꝫ ſic ꝓcedi tur. Uidetur ꝙ precepta moralia veteris legis iuſtifica rent. Dicit enim Apl̓s Roma. ij. Non enim auditores legis iuſti ſunt apud deum. ſed factores legis iuſtificabū tur. ſed factores legis dicuntur qui implent precepta le gis. ergo precepta legis ad impleta iuſtificabāt. ¶ Pre. Leuit̉. xviij. dicitur. Cuſtodite leges meas atqꝫ iudicia que faciens homo viuet in eis. ſed vita ſpiritualis homi nis eſt per iuſticiam. ergo precepta legis adimpleta iuſti ficabant. ¶ Pre. lex diuina efficatior eſt qͣꝫ humana. ſed lex humana iuſtificat. eſt enim quedam iuſticia in hoc ꝙ precepta legis adimplentur. ergo precepta legis iuſtifi cabant. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ Apoſtolus dicit. ij. ad Coꝝ. iij.

Queſtio CI
Littera occidit. qd̓ ẜm Augꝰ in li. d̓ ſpiritu ⁊ littera intel ligitur etiam de preceptis moralibus. ergo precepta mo ralia non iuſtificabant. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut ſanuꝫ proprie et primo dicitur quod habet ſanitatem. per po ſterius autem qd̓ ſignificat ſanitatem. vel quod cōſeruat ſanitatē. Ita iuſtificatio pͥmo ⁊ ꝓprie d̓r ip̄a factio iuſticie ſecundario vero ⁊ qͣſi improprie p̄t dici iuſtificatio ſigni ficatio iuſticie. vel diſpoſitio ad iuſticiā qͥbꝰ duobꝰ modis manifeſtum eſt ꝙ p̄cepta legis iuſtificabant. inqͣꝫtum ſcꝫ diſponebant homines ad gratiam xp̄i iuſtificantem. qua etiam ſignificabant. quia ſicut dicit Augꝰ contra Fauſtū etiaꝫ vita illius populi ꝓphetica erat et chriſti figuratiua ſed ſi loquamur d̓ iuſtificatione proprie dicta. ſic conſide randum eſt ꝙ iuſticia poteſt accipi prout eſt in habitu. vl̓ prout eſt in actu. ⁊ ẜm hoc iuſtiſicatio dupliciter dicitur. Uno quidem modo ẜm ꝙ homo fit iuſtus adipiſcēs ha bitum iuſticie. Alio vero mō ẜm ꝙ oꝑa iuſticie operatur vt ẜm hoc iuſtificatio nihil aliud ſit qͣꝫ iuſticie executio. Iuſticia autem ſicut ⁊ alie virtutes poteſt accipi ⁊ acqui ſita ⁊ infuſa. vt ex ſupra dictis patet. Acquiſita quidē cau ſatur ex operibus. ſed infuſa cauſatur ab ipſo deo per eiꝰ gratiam. et hec eſt vera iuſticia d̓ qua nunc loquimur. ẜm quam aliquis dicit̉ iuſtus apud deum. ẜm illud Roma. iiij. Si Abraam ex operibus legis iuſti ficatus eſt. habet gloriam. ſed non apud deum. Hec igitur iuſticia cauſa ri non poterat per precepta moralia que ſunt de actibꝰ hu manis. ⁊ ẜm hoc p̄cepta moralia iuſtificare nō poterāt iu ſticiaꝫ cauſando. Si vero accipiatur iuſtificatio pro execu tione iuſticie. ſic precepta moralia iuſtificabant inqͣꝫtū cō tinebant id quod eſt ẜm ſe iuſtum. ſed ſacramenta illa ve teris legis gratiam non cōferebant ſicut conferunt ſacra mēta noue legis. que propter hoc iuſtificare dicūtur. Si vero accipiatur iuſtificatio pro executione iuſticie ſic om nia precepta legis iuſtificabant. aliter tamen ⁊ aliter. naꝫ precepta cerimonialia continebant quidem iuſticiam ẜm ſe in generali. ꝓut ſcꝫ exhibebantur in cultum dei. in ſpe ciali vero non continebant ẜm ſe iuſticiam niſi ex ſola de terminatione legis diuine. Et ideo de huiuſmodi prece ptis dicitur ꝙ non inſtificabant niſi ex deuotione ⁊ obe dientia facientium. Precepta vero moralia et iudicialia continebant id quod erat ẜm ſe iuſtū. vel in generali. vel etiam in ſpeciali. ſed moralia precepta continebant id qd̓ eſt ẜm ſe iuſtū ẜm iuſticiam generalem. que ē omnis vir tus. vt dicitur in. v. ethi. Precepta vero iudicialia ꝑtine bant ad iuſticiam ſpecialem que conſiſtit circa contractꝰ humane vite. qui ſunt inter homines ad inuicē. ¶ Ad. jͣ ergo dd̓m ꝙ Apoſtolus accipit ibi iuſtificationem ꝓ ex ecutione iuſticie ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ homo faciens precepta legis dicitur viuere in eis. quia nō incurrebat penā mor tis quam lex tranſgreſſoribus infligebat. in quo ſenſu in ducit hoc Apoſtolus ad Gal̓. iij. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ prece pta legis humane iuſtificāt iuſticia acquiſita. de qua nō queritur ad preſens. ſed ſolū de iuſticia que ē apud deū. ¶ Queſtio CI Einde cōſiderandū. dum eſt de preceptis cerimonialibus. et pri mo de ipſis ẜm ſe. ſecundo de cauſa eoꝝ. ter tio de duratione ipſorum. Circa primū queruntur quat tuor. primo que ſit ratio preceptorū cerimonialium. ſcd̓o vtrum ſint figuralia. tertio vtrum debuerint eſſe multa. quarto de diſfinctione ip̄oꝝ
Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ ratio preceptorum cerimonialium non ī hoc conſiſtat ꝙ ꝑtinent ad cultum dei. In lege enī veteri dā tur iudeis quedam p̄cepta de abſtinentia ciborum. vt pa tet Leuit̉. xj. ⁊ etiam de abſtinēdo ab aliquibus veſtimē tis. ẜm illud Leuit̉. xix. Ueſtem que ex duobꝰ texta ē non indueris. ⁊ iterum. quod precipitur numeri. xv. Ut faci ant ſibi fimbrias per angulos pallioꝝ. ſꝫ huiuſmodi non ſunt p̄cepta moralia. quia non manent in noua lege. nec etiam iudicialia. quia non pertinent ad iudicium facien dum inter homines. ergo ſunt cerimonialia. ſed in nullo pertinere videntur ad cultum dei. ergo non eſt cerimoni alium p̄ceptoruꝫ ratio ꝙ pertineant ad cultū dei. ¶ ¶ Pre. dicunt quidam ꝙ p̄cepta cerimonialia dicuntur illa que pertinēt ad ſolēnitates. quaſi dicerentur a cereis qͥ ī ſuis ſolēnitatibus accenduntur. ſed multa alia ſunt pertinen tia ad cultum dei preter ſolēnitates. ergo non videtur ꝙ legis precepta cerimonialia non ea ratione dicātur quia pertinent ad cultum dei. ¶ Pre. ẜm quoſdam precepta cerimonialia dicuntur quaſi norme. id eſt. regule ſalutis. Nam chere in greco idem eſt qd̓ ſalue. ⁊ omnia precepta legis ſunt regule ſalutis. ⁊ non ſolum illa que pertinēt ad dei cultum. ergo non ſolum illa precepta dicūtur cerimo nialia que pertinent ad cultuꝫ dei. ¶ Pre. rabi Moyſes dicit ꝙ precepta cerimonialia dicuntur quorum ratio nō eſt manifeſta. ſed multa pertinentia ad cultum dei habēt rationem manifeſtam. ſicut ſabbati obſeruatio ⁊ celebra tio phaſe et ſcenophegie ⁊ multorum aliorum quorum ratio aſſignat̉ in lege gͦ cerimonialia non ſunt que ꝑtinēt ad cultum dei. ¶ Sed contra eſt quod dicitur Exo. viij. Eſto populo in his que ad deum pertinēt. oſtendaſqꝫ po pulo cerimonias ⁊ ritum colendi. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſu pra dictum eſt. cerimonialia precepta determinant prece pta moralia ī ordine ad deum. ſicut iudicialia determināt precpta moralia in ordine ad proximum. Homo autē or dinatur ad deum per debitum cultum. ⁊ ideo cerimonia lia ꝓprie dicuntur que ad cultuꝫ dei pertinent. Ratio au tem huius nominis poſita ē ſupra vbi precepta cerimo nialia ab alijs ſunt diſtincta. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ad cul tum dei pertinent non ſolum ſacrificia ⁊ alia huiuſmodi que immediate ad deum ordinari dicuntur. ſed etiaꝫ de bita preparatio colentium deum ad cultum ipſius. ſicut etiam in alijs quecunqꝫ ſunt preparatoria ad finē cadūt ſub ſcientia que eſt de fine. Huiuſmodi autem precepta que dantur in lege de veſtibus ⁊ cibis colētium deum. ⁊ alijs huiuſmodi. pertinent ad quandam preparationem ipſorum miniſtrantium. vt ſint idonei ad cultū dei. ſicut etiam ſpecialibus obſeruantijs aliqui vtuntur qui ſunt in miniſterio regis. vn̄ etiā ſub p̄ceptis cerimonialibus ꝯtinent̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illa expoſitio noīs nō videt̉ eſſe multū ꝯueniēs. p̄ſertim cū non multū iuueniatur in lege ꝙ in ſolēnitatibꝰ cerei accenderētur. ſed in ip̄o etiam cā delabro lucerne cum oleo oliuarum p̄parabantur. vt pa tet Leuit̉. xxiiij. Nihilominus tamen poteſt dici ꝙ in ſolē nitatibus omnia alia que pertinebant ad cultum dei dili gentius obſeruabātur. ⁊ ẜm hoc in obſeruatiōe ſolēnita tum omnia cerimonialia includuntur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ nec illa expoſitio noīs videt̉ eſſe multū ꝯueniēs. Nomen enī cerimonie nō ē grecū ſꝫ latinum. Poteſt dici tamen ꝙ cū ſalus hominis ſit a deo. precipue illa p̄cepta vident̉ eſſe ſalutis regule que hominem ordināt ad deum. et ſic
ax

Queſtio CI
ccrimonialia dicūtūr que ad cultuꝫ dei ꝑtinēt. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ illa ratio cerimoni aliū eſt quodāmodo ꝓbabilis non ꝙ ex eo dicantur cerimonialia. quia eorum ratio nō eſt manifeſta. ſꝫ hoc ē quoddā ꝯſequēs. qꝛ enī precepta ad cultū dei ꝑtinentia oꝑtet eſſe figuralia. vt īfra dicet̉ inde eſt ꝙ eoꝝ ratio non ē a deo manifeſta. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ p̄cepta cerimonialia non ſint figuralia. Perti net enī ad officiū cuiuſlibet doctoris vt ſic ꝓnūciet vt d̓ fa cili ītelligi poſſit. ſicut Augꝰ dicit ī. iiij. de doctrina xp̄iana ⁊ hoc maxime videtur eſſe neceſſariū in legis latione. qꝛ precepta legis populo ꝓponuntur. vn̄ lex debet eē manife ſta. vt Iſidorꝰ dicit. ſi igitur precepta cerimonialia data ſint in alicuius rei figuram. videtur incōuenienter tradi diſſe huiuſmodi precepta Moyſes non exponens quid fi gurarent. ¶ Pre. ea que in cultum dei aguntur maxime debent boneſtatem habere. ſed facere aliqua facta ad aliqͣ repreſentanda videtur eſſe theatricum ſiue poericum In theatris enim repreſentabātur olim ꝑ aliqua que ibi in gerebātur quedā aliorum facta. ergo videtur ꝙ huiuſmo di non debeant fieri ad cultum dei. ſed cerimonialia ordi nantur ad cultum dei. vt dictuꝫ eſt. ergo cerimonialia nō debent eſſe figuralia. ¶ Pre. Augꝰ dicit in Enche. ꝙ de us maxime colitur fide. ſpe. ⁊ charitate. ſed precepta que dantur de fide. ſpe. et charitate. non ſunt figuralia. ergo precepta cerimonialia non debent eſſe figuralia ¶ Pre. dominus dicit Iohan. iiij. Spiritus eſt deus ⁊ eos que adorant eum in ſpiritu et veritate adorare oportet. ſed fi gura non eſt ipſa veritas. īmo contra ſe inuicem diuidun tur. ergo cerimonialia que pertinent ad cultuꝫ dei nō de bent eſſe figuralia. ¶ Sed cōtra eſt quod Apoſtolus di cit ad Col̓. ij. Nemo iudicet vos in cibo aūt in potu aūt ī parte diei feſti. aut neomenie. aut ſabbatoꝝ que ſunt vmi bra futurorum. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut iam dictum eſt precepta cerimonialia dicūtur que ordinantur ad cultuꝫ dei. Eſt autem duplex cultus dei. interior et exterior. cum enim homo ſit compoſitus ex anima ⁊ corpore. vtrūqꝫ de bet applicari ad colendum deuꝫ. vt ſcꝫ anima colat interi ori cultu. ⁊ corpus exteriori. vnde dicitur in pͣs. Cor me um ⁊ caro mea exultauerunt in deum viuum. ⁊ ſicut cor pus ordinatur in deum per animaꝫ. ita cultus exterior or dinatur ad interiorem cultū. Conſiſtit aūt interior cultꝰ in hoc ꝙ anima coniungatur deo per intellectuꝫ et affectū ⁊ ideo ẜm ꝙ diuerſimode intellectus ⁊ affectus colentis deum deo recte coniungitur. ẜm hoc diuerſi mode exteri ores actus hominis ad cultum dei applicantur. In ſtatu enim future beatitudinis intellectus humanus ipſaꝫ di uinam veritatem in ſeipſo intuebitur. ⁊ ideo exterior cul tus non conſiſtit in aliqua figura. ſed ſolum in laude dei que procedit ex interiori cognitione ⁊ affectione. ẜm illud Eſa. lj. Gaudiuꝫ ⁊ leticia inuenitur in ea gratiarum actio ⁊ vox laudis. In ſtatu autē preſentis vite non poſſumus diuinaꝫ veritatem in ſeipſa intueri. ſed oportet ꝙ radius diuine veritatis nobis illuceſcat ſub aliquibus ſenſibili bus figuris. ſicut Dionyſius dicit primo ca. ce. hierar chie diuerſimode tamen ẜm diuerſum ſtatum cognitio nis humane. In veteri enim lege neqꝫ ipſa diuina veri tas in ſeipſa manifeſtata erat. neqꝫ etiam adhuc ꝓpalata erat via ad hoc perueniendi. ſicut Apoſtolus dicit ad He bre. vij. Et ideo oportebat exteriorem cultum veteris le gis non ſolum eſſe figuratiuū future veritatis manifeſtā
de in patria. ſed etiā eſſe figutatiuā xp̄i qui eſt via ducēs ad illam patrie veritateꝫ. Sed in ſtatu noue legis hec via iam eſt reuelata. vnde hanc prefigurari non oportet ſicut futuram. ſed cōmemorari oportet per moduꝫ preteriti vel preſentis. ſed ſolum oportet prefigurari futuram verita tem glorie nondum reuelatam. et hoc eſt quod Apoſtolꝰ dicit ad Hebre. x. Umbram habet lex futurorum bono rum. non ipſam imaginem rerum. Umbra enim minus eſt qͣꝫ imago. tanqͣꝫ imago pertinet ad nouam legem. vm bra vero ad veterem. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ diuina nō ſūt reuelanda hominibus niſi ẜm eorum capacitatem. alio quin daretur eis precipitij materia dum contemnerent que capere non poſſent. ⁊ ideo vtilius fuit vt ſub quodaꝫ figurarum velamine diuina myſteria rudi populo trade rētur vt ſic ſaltem ea implicite cognoſcerent. dum illis fi guris deſeruirent ad honorem dei ¶ Ad. ij. dicendum ꝙ ſicut poetica non capiuntur a ratione humana propter de fectum veri tatis qui eſt in eis. ita etiam ratio humana ꝑ fecte capere non poteſt diuina propter excedentem ipſoꝝ veritatem. ⁊ ideo vtrobiqꝫ opus eſt repreſentationē ꝑ ſen ſibiles figuras. Ad. iij. dicēdum ꝙ Augꝰ ibi loquitur de cultu interiore. ad quem tamen ordinari oportet exte riorem cultum. vt dictum eſt. Et ſimiliter dicendum eſt. ad quartum. qꝛ ꝑ xp̄m hoīes pleniꝰ ad ſpi ritualeꝫ dei cul tum ſunt introducti. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ non debuerunt eſſe multa cerimonialia prece pta. Ea enim que ſunt ad finem debent eſſe fini ꝓportio nata. ſed cerimonialia precepta. ſicut dictum eſt. ordinā tur ad cultum dei ⁊ in figuram chriſti. eſt autem vnus de us a quo omnia ⁊ vnus dominus Ieſus chriſtus ꝑ quē omnia. vt dicitur. jͣ. ad Coꝝ. viij. ergo cerimonialia nō de buerunt multiplicari. ¶ Pre. multitudo cerimonialium preceptorum tranſgreſſionis erat occaſio. ẜm illud qd̓ di cit Petrus Act̉. xv. Quid temptatis deum imponere iu gum ſuper ceruicem diſcipulorum qd̓ neqꝫ nos neqꝫ pa tres noſtri portare potuimus tranſgreſſio diuinorum p̄ ceptorum cōtrariatur humane ſaluti. cum igitur lex om nis debeat ſaluti congruere hominum. vt Iſidorus dicit videtur ꝙ nō debuerunt multa precepta cerimonialia da ri. ¶ Pre. precepta cerimonialia pertinebant ad cultum dei exteriorem et corporalem. vt dictum eſt. ſed huiuſmo di cultum corporalem lex debebat diminuere. quia ordi nabat ad chriſtum. qui docuit homines deum colere ī ſpi ritu et veritate. vt habetur Ioh. iiij. non ergo debuerunt multa precepta cerimonialia dari. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicitur Oſee. viij. Scribam eis multiplices leges intus et Iob. xj. Ut oſtenderem tibi ſecreta ſapientie. ꝙ multi plex ſit laus eius. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut ſupra dictuꝫ eſt. omnis lex alicui populo datur. In populo auteꝫ duo genera hominum cōtinentur. quidam ꝓni ad maluꝫ qui ſunt per precepta legis cohercendi. vt ſupra dictum eſt quidam habentes inclinationem ad bonum vel ex natu ra. vel ex conſuetudine. vel etiam ex gratia. ⁊ tales ſunt ꝑ legis preceptū inſtruendi. ⁊ in meliꝰ ꝓmouendi. Quan tum igitur ad vtrūqꝫ genus hominum expediebat prece pta cerimonialia in veteri lege multiplicari. Erant enim in illo populo aliqui ad idolatriā ꝓni. ⁊ ideo neceſſe erat vt ab ido latrie cultu ꝑ p̄cepta cerimonialia reuocarēt̉ ad cultū dei. ⁊ qꝛ multipliciter hoīes idolatrie deſeruiebant oportebat ecōtrario multa inſtitui ad ſingula reprimēda

Queſtio CII
et iterum multa talibus imponi. vt quaſi onerati ex his que ad cultū dei impenderent. non vacarent idolatrie de ſeruire. Ex parte vero eorum qui erant proni ad bonum etiam neceſſaria fuit multiplicatio cerimonialiū p̄cepto rum. tum quia per hoc diuerſimode mens eorum refere batur in deum ⁊ magis aſſidue. tum etiam quia myſteriū chriſti. qui ꝑ huiuſmodi cerimonialia figurabatur. multi plices vtilitates artulit mundo. ⁊ multa circa ipſum con ſiderāda erāt que oportuit ꝑ diuerſa cerimonialia figura ri. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ quando id qd̓ ordinatur ad finē eſt ſufficiens ad ducenduꝫ in finē. tunc ſufficit vnum ad finē. ſicut vna medicina ſi ſit efficax ſufficit qn̄qꝫ ad ſani tatem inducendā. ⁊ tunc non oportet multiplicari medi cinā. ſed ꝓpter debilitatem ⁊ imꝑfectionem eius qd̓ eſt ad finem oportet ea multiplicari. ſicut multa adhibentur re media infirmo quādo vnū non ſufficit ad ſanandum. Ce rimonie autē veteris legis inualide ⁊ imꝑfecte erant ad rep̄ſentandū chriſti myſterium qd̓ eſt ſupexcellens. et ad ſubiugandum mentes hominuꝫ deo. vnde Apl̓s dicit ad Hebre. vij. Reprobatio fit p̄cedentis mādatī ꝓpter infir mitatem ⁊ inutilitatem. nihil enim ad ꝑfectum adduxit lex. ⁊ ideo oportuit huiuſmodi cerimonias multiplicari. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſapientis legiſlatoris eſt minores tranſ greſſiones ꝑmittere vt maiores caueantur. ⁊ ideo vt caue retur tranſgreſſio idolatrie ⁊ ſuperbie que in iudeorū cor dibus naſceretur. ſi omnia precepta legis implerent. non ꝓpt̓ hoc p̄termi ſit deꝰ multa cerimonialia p̄cepta tradere. quia de facili ſumebant ex hoc tranſgrediendi occaſioneꝫ ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ vetus lex in multis diminuit corpora lem cultum ꝓpter qd̓ ſtatuit ꝙ nō in omni loco ſacrificia offerētur neqꝫ quibuſſibet ⁊ multa huiuſmodi ſtatuit ad diminutioneꝫ exterioris cultꝰ. ſicut enī rabi Moyſes egy ptius dicit. Oportebat tn̄ nō ita attenuare corꝑalem cul tum dei vt hoīes ad cultum demonū declinarent. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ cerimonie veteris legis incōueniēter diuidant̉ in ſacrificia. ſacramēta. ſacra ⁊ obſeruantias. Cerimonie enī veteris legis figurabāt xp̄m. ſꝫ hec ſolū fiebant per ſa crificia ꝑ q̄ figurabat̉ ſacrificiū qͦ xp̄s ſe obtulit oblationē ⁊ hoſtia deo. vt dicit̉ ad Ephe. v. ergo ſola ſacrificia erant cerimonialia. ¶ Pre. vetus lex ordinabatur ad nouaꝫ. ſꝫ in noua lege ip̄m ſacrificium eſt ſacramentum altaris. er go in veteri lege nō debuerunt diſtingui ſacramenta con tra ſacrificia. ¶ Pre. ſacrum dicitur qd̓ eſt deo dedicatuꝫ ẜm quē modū tabernaculum ⁊ vaſa eius ſacrificari dice bantur. ſed omnia cerimonialia erant ordinata ad cultuꝫ dei. vt dictum eſt. ergo cerimonialia omnia ſacra erāt. nō ergo vna pars cerimonialiuꝫ debet ſacra noīari. ¶ Pre. obſeruantie ab obſeruando dicuntur. ſed omnia precepta legis obſeruari debebant Dicitur enī Deutero. viij. Ob ſerua ⁊ caue ne quando obliuiſcaris domini dei tui. ⁊ ne gligas mandata eius atqꝫ iudicia ⁊ cerimonias. non ergo obſeruantie debent poni vna ꝑs cerimonialium ¶ Pre. ſolēnitates inter cerimonialia computantur cum ſint in vmbram futuri. vt patet ad Col̓. ij. Similiter etiam ob lationes ⁊ munera. vt patet per apoſtolum ad Hebre. ix. Que tamen ſub nullo horum contineri videntur. ergo in conueniens eſt predicta diſtinctio cerimonialium. ¶ Sꝫ contra eſt ꝙ in veteri lege ſingula predicta cerimonie vo cantur. ſacrificia enim dicuntur cerimonie. Numeri. xv. Offerat vitulum ⁊ ſacraficia eius ad libamenta vt cerimonie eius poſtulant. De ſacramento etiam ordinis di citur Leuit̉. vij. Hec eſt vnctio Aaron et filiorum eius ī cerimonijs. De ſacris etiā dicitur Exo. xxxviij. Hec ſūt inſtrumenta tabernaculi teſtimonij in cerimonias leuita rum. De obſeruantijs etiam dicitur. iij. Reg. ix. Si auer ſi fueritis non ſequentes me. nec obſeruantes cerimonias quas propoſui vobis. ¶ Rn̄. dicendum ꝙ ſicut dictum eſt. cerimo nialia precepta ordinantur ad cultum dei. in qͦ quidem cultu cōſiderari poſſunt ⁊ ipſe cultus ⁊ colentes. ⁊ in ſtumenta colendi. Ipſe autem cultus ſpecialiter con ſiſtit in ſacrificijs q̄ in dei reuerentia offeruntur. Inſtru menta autem colendi pertinent ad ſacra. ſicut eſt taberna culum. ⁊ vaſa ⁊ alia huiuſmodi. Ex parte autem colenti um duo poſſunt conſiderari ſcꝫ eorum inſtitutio ad cultū diuinum. quod fit per quādam conſecrationem vel popu li. vel miniſtrorum. ⁊ ad hoc pertinent ſacramenta. ⁊ itoꝝ eorum ſingularis conuerſatio per quaꝫ diſtinguūtur ab his qui deum non colunt. ⁊ ad hoc pertinent obſeruantie puta in cibis ⁊ veſtimentis ⁊ alijs huiuſmodi ¶ Ad. jͣ. er go dd̓m ꝙ ſacrificia offerri oportebat ⁊ in aliquibus lo cis ⁊ per aliquos homines. ⁊ totum hoc ad cultum dei ꝑ tinet. vnde ſicut per ſacrificia ſignificatur chriſtus imo latus. ita etiam per ſacramenta et ſacra illoruꝫ figurabā tur ſacramenta ⁊ ſacra noue legis. ⁊ per eorum obſeruan tias figurabatur conuerſatio populi noue legis. que om nia ad chriſtum pertinent. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſacrificiū no ue legis. id eſt. euchariſtia. continet ipſum chriſtum qui eſt ſanctificationis actor. Sanctificauit enim per ſuum ſanguinem. vt dicitur ad Hebre. vltͣ. ⁊ ideo hoc ſacrifi cium etiam ſacramentū eſt. ſed ſacrificia veteris legis nō continebant chriſtum. ſed ipſum figurabant. et ideo nō dicuntur ſacramenta. ſed ad hoc deſignandum ſeorſum erant quedam ſacramenta in veteri lege que erant figure future conſecrationis qͣꝫuis etiam quibuſdam conſecra tionibus quedā ſacrificia adiungerentur. ¶ Ad. iij. a d̓m ꝙ ſacrificia ⁊ etiam ſacramenta erant. ſed quedam erant que erant ſacra. vtpote ad cultū dei dicata. nec tamē erāt ſacri ficia. nec ſacramenta. et ideo retinebant ſibi cōmune nomen ſacrorum. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ea que pertinent ad conuerſationem populi deum colentis. retinebant ſibi cō mune nomen obſeruantiarum. inqͣꝫtum a premiſſis defi ciebant. Non enim dicebantur ſacra. quia non habebant īmediatum reſpectum ad cultum dei. ſicut tabernaculuꝫ ⁊ vaſa eius. ſed per quandam conuenientiam erant ceri monialia. inqͣꝫtum pertinebant ad quandam idoneitateꝫ populi colentis deum. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ ſicut ſacrificia oī ferebantur in determinato loco. ita etiam offerebantur ī determinatis temporibꝰ. vnde etiaꝫ ſolēnitates īter ſacra cōputari videntur. Oblationes autē ⁊ munera compu tantur cum ſacrificijs. quia deo offerebantur. vnde Apl̓s dicit ad Hebre. v. Omnis pontifex ex hominibus aſſum ptus ꝓ hominibus conſtituitur in bis que ſunt ad deuꝫ vt offerat dona ⁊ ſacrificia ꝓ peccatis. ¶ Queſtio CII Einde cōſiderandū. eſt de cauſis cerimonialium p̄ceptoruꝫ. ⁊ cir ca hoc queruntur ſex. primo vtrum precepta cerimonialia habeant cauſam. ſecūdo vtrum habeāt cau ſam litteraleꝫ. vel ſolum figuralem. tertio de cauſis ſacri ficioꝝ. quarto de cauſis ſacramentoꝝ. quinto de cauſis ſa croꝝ. ſexto de cauſis obſeruantiarum.

Queſtio CII.
Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ cerimonialia p̄cepta nō habeant cauſam. Quia ſuꝑ illud Ephe. ij. Legē mandatoꝝ decretis euacuans. di cit glo. i. euacuans legem veterem qͣꝫtum ad carnales ob ſeruantias decretis .i. p̄ceptis euāgelicis que ex rōne ſūt. ſed ſi obſeruantie veteris legis ex rōne erant. fruſtra eua cuarētur ꝑ rationabilia decreta noue legis. non ergo ceri moniales obſeruātie veteris legis habebāt aliquā ratio nem. ¶ Pre. vetus lex ſucceſſit legi nature. ſed ī lege na ture fuit aliqd̓ p̄ceptum qd̓ nullam rōnem habebat niſi vt homīs obedientia ꝓbaretur. ſicut Augꝰ dicit. viij. ſuꝑ Gen̄. ad lr̄am de ꝓhibitione ligni vite. ergo etiam in ve teri lege aliqua p̄cepta danda erant in quibus hoīs obe dientia ꝓbaretur. que de ſe nullā rōnem haberēt ¶ Pre. opera hoīs dicuntur moralia ẜm ꝙ ſunt a rōne. ſi igit̉ ce rimonialiū p̄ceptorum ſit aliqua ratio. nō differrēt a mo ralibus preceptis. videtur ergo ꝙ cerimonialia precepta non habeant aliquaꝫ cauſam. ratio enī p̄cepti ex aliqͣ cau ſa ſumitur. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ dicitur in pͣs. Preceptū dn̄i lucidum illuminās oculos. ſed cerimonialia ſunt p̄ cepta dei. ergo ſunt lucida. qd̓ non eſſet niſi haberent rati onabilem cauſam. ¶ Rn̄ dd̓m ꝙ cum ſapientis ſit ordi nare ẜm philoſophū in primo metaphifice. ea q̄ ex diui na ſapientia ꝓcedunt oportet eſſe ordinata. vt Apl̓us di cit ad Roma. xiij. Ad hoc autem ꝙ aliqua ſint ordinata duo requiruntur. Primo quidē ꝙ aliqua ordinētur ad debitum finem qui ē principiū totius ordinis in rebus agendis. ea enim que caſu eueniunt p̄ter intentionem fi nis. vel que non ſerio fiun ſꝫ ludo dicimus eſſe inordi nata. Scd̓o oportet ꝙ id qd̓ eſt ad finem ſit ꝓportionatuꝫ fini. ⁊ ex hoc ſequitur ꝙ ratio eoꝝ que ſunt ad finē ſumi tur ex fine. ſicut ratio diſpoſitionis ſerre ſumitur ex ſecti on que eſt finis eius. vt dicit̉ in. ij. phiſicoꝝ. Manifeſtū eſt autem ꝙ p̄cepta cerimonialia ſicut ⁊ omnia alia p̄ce pta legis ſunt ex diuina ſapientia inſtituta. vnde dicitur Deutero. iiij. Hec ē ſapientia veſtra ⁊ intellectus coram populis. vn̄ neceſſe eſt dicere ꝙ p̄cepta cerimonialia ſint ordinata ad aliqueꝫ finem ex quo eoꝝ rationabiles cauſe ſignari poſſint. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ obſeruantie veteris legis poſſunt dici ſine rōne qͣꝫtum ad hoc ꝙ ipſa facta in ſui natura rōnem non habebant. puta ꝙ veſtis non confi ceretur ex lana ⁊ lino. poterant tamē habere rōnem ex or dine ad aliud. inqͣꝫtuꝫ ſcꝫ vel aliquid per hoc figurabatur vel aliquid excludebatur. ſꝫ decreta noue legis que preci pue conſiſtūt in fide ⁊ dilectione dei ex ip̄a natura actus rationabilia ſunt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝓhibitio ligni ſciētie boni ⁊ mali non fuit ꝓpter hoc ꝙ illud lignū eſſet natura liter malum. ſed tamē ip̄a ꝓhibitio habuit aliquā rōneꝫ ex ordine ad aliud inqͣꝫtuꝫ ſcilicet per hoc aliquid figura batur. et ſic etiam cerimonialia p̄cepta veteris legis ha bent rōnem in ordine ad aliud ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ precepta moralia ẜm ſuā naturā habēt rōnabiles cauſas. ſicut Nō occides. Non furtū facies. ſꝫ p̄cepta cerimonialia habēt rōnabiles cauſas ex ordine ad aliud. vt dictū ē. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ p̄cepta cerimonialia non habebāt cauſaꝫ lit teralem. ſed figuralem tm̄. Inter p̄cepta enī cerimonia lia p̄cipua erant circumciſio ⁊ īmolatio agni paſcalis. ſed vtrūqꝫ iſtorum non habebat niſi cauſam figuralem. quia vtrūqꝫ iſtoꝝ datum eſt in ſignum. Dicitur enī Gen̄. xvij
Tircūcidetis carnem p̄putij veſtri vt ſit ī ſignum federis inter me ⁊ vos. ⁊ de celebratiōe phaſe dicit̉ Exo. xiij. Exit quaſi ſignum in manu tua. ⁊ quaſi monumentū an̄ ocu los tuos. ergo multo magis alia cerimonialia non habēt niſi cauſam figuralem. ¶ Pre. effectus ꝓportionant̉ ſue cauſe. ſꝫ omnia cerimonialia ſunt figurata. vt ſupra dictū eſt. ergo non habēt niſi cauſam figuralem. ¶ Pre. illud quod de ſe eſt indifferens vtrum ſic vel non ſic fiat. nō vi detur habere aliquā litteralem cauſam. ſed quedā ſunt in preceptis cerimonialibus que non vidētur differre vtrū ſic vel ſic fiant. ſicut eſt de numero animalium offerendo rum ⁊ alijs huiuſmodi ꝑticularibus circū ſtātijs. ergo p̄ cepta veteris legis non habent rōnem litteralem. ¶ Sꝫ contra. ſicut precepta cerimonialia figurabant chriſtum. ita etiam hiſtorie veteris teſtamenti. Dicitur enim. j. ad Coꝝ. x. ꝙ omnia ī figuram contingebant illis. ſed ī hiſto rijs veteris teſtamenti preter intellectum myſticum ſeu figuralem eſt etiam intellectus litteralis. ergo etiam pre cepta cerimonialia preter cauſas figurales habebant etiā cauſas litterales. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. ra tio eorum que ſunt ad finem oportet ꝙ fine ſumatur. Fi nis autem p̄ceptorum cerimonialium eſt duplex. Ordi nabantur enim ad cultum dei ꝓ tempore illo ⁊ ad figurā dum chriſtum ſicut etiam verba ꝓphetarum ſic reſpicie bant preſens tempus ꝙ etiam in figuram futuri dicebā tur. vt Hieroꝰ dicit ſuꝑ Oſee. Sic igitur rationes prece torum cerimonialium veteris legis dupliciter accipi poſ ſunt Uno modo ex ratione cultus diuini qui erat ꝓ tem pore illo obſeruandus. ⁊ rationes ille ſunt litterales ſiue ꝑtineant ad vitandum idola trie cultum. ſiue ad rememo randum aliqua dei beneficia. ſiue ad inſinuandum excel lentiam diuinam. vel etiam ad deſignandum diſpoſitio nem mentis que tunc requirebatur in colentibus deum. Alio modo poſſunt eorum rationem aſſignari ẜm ꝙ ordi nantur ad figurandum chriſtum. ⁊ ſic habent rationes fi gurales ⁊ myſticas. ſiue accipiātur ex ipſo chriſto ⁊ eccle ſia. qd̓ pertinet ad allegoriam. ſiue ad mores populi chri ſtiani. quod ꝑtinet ad moralitatem. ſiue ad ſtatum future glorie ꝓut in eam introducimur per chriſtum qd̓ pertinet ad anagogiam. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſicut intellectꝰ me taphorice locutionis in ſcripturis eſt litteralis. quia ver ba ad hoc ꝓferuntur vt hoc ſignificent. ita etiam ſignifi cationes cerimoniarum legis que ſunt cōmemoratiue be neficiorum dei ꝓpter que inſtituta ſunt. vel aliorū huiuſ modi que ad illum ſtatum ꝑtinebant. non tranſcendunt ordinem litteralium cauſaruꝫ. vnde oportet ꝙ aſſignetur cauſa cęlebrationis phaſe. quod ē ſignum liberationis ex egypto. ⁊ ꝙ circumciſio eſt ſignum pacti qd̓ deus habuit cum Abraam pertinet ad cauſam litteralem. ¶ Ad. ij. di cendū ꝙ ratio illa ꝓcederet ſi cerimonialia precepta eēt data ſolum ad figurandum futurum. non autem ad pre ſentialiter deum colendum. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut in legi bus humanis dictum eſt ꝙ ī vniuerſali habēt rationem non autē qͣꝫtum ad ꝑticulares cōditiones. ſed hec ſunt ex arbitrio inſtiruentium. Ita etiam multe ꝑticulares deter minationes ī cerimonijs veteris legis non habēt aliquā cauſam litteralem. ſed ſolum figuralem. in cōmuni vero habent etiā cauſam litteralem. Ad tertium ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ nō poſſit cōueniens ratio aſſignari cerimoni arum que ad ſacrificia ꝑtinent. Ea enī q̄ in ſacrificium

Queſtio CII
offerebātur. ſunt illa q̄ ſunt neceſſaria ad ſuſtentādā hu manā vitā. ſicut animalia q̄dā ⁊ panes quidā. ſꝫ deus ta li ſuſtentamēto nō indiget. ẜm illud pͣs. Nūquid mādu cabo carnes tauroꝝ. aut ſanguinē hyrcoꝝ potabor ergo in cōueniēter hmōi ſacrificia deo offerebant̉. ¶ Pre in ſacri ficiū diuinū nō offerebat̉ niſi d̓ tribus generibus anima liū quadrupedū .ſ. de genere boum. ouium ⁊ capraꝝ. ⁊ dē auibꝰ cōmuniter quidē turtur ⁊ colūba. Specialiter aūt in emūdatione leproſi fiebat ſacrificiū de paſſeribꝰ. mul ta aūt animalia alia ſunt his nobiliora. Cū igit̉ omne qd̓ ē optimū deo ſit exhibendum. videt̉ ꝙ nō ſolū de iſtis re bus fuerint deo ſacrificia offerenda. ¶ Pre. ſicut homo a deo habet dominiuꝫ volatiliū ⁊ beſtiarū. ita etiam piſci um. incōueniēter igitur piſces a diuino ſacrificio exclude bant̉. ¶ Pre. indifferenter offerri mādabātur turtures et colūbe. ſicut igit̉ mādabāt̉ offerri pulli colūbaꝝ. ita etiaꝫ pulli turturū. ¶ Pre. deus ē actor vite nō ſolū hominū ſꝫ etiā animaliū. vt ptꝫ ꝑ id qd̓ dicit̉ Gen̄. j. Mors auteꝫ opponit̉ vite. nō ergo debuerunt deo offerri animalia occi ſa. ſed magis aīalia viuētia. p̄cipue qꝛ etiā Apl̓s monet Roma. xij. vt exhibeamus corꝑa nr̄a hoſtiā viuenteꝫ ſat ctā deo placētē. ¶ Pre. ſi animalia deo in ſacrificiū nō of ferebantur niſi occiſa. nulla videret̉ eſſe differentia quali ter occidant̉. incōueniēter igitur determinat̉ modus īmo lationis p̄cipue in auibꝰ. vt ptꝫ Leuit̉. jͣ. ¶ Pre. oīs defe ctus animalis via ē ad corruptionē ⁊ mortē. ſi igitur ani malia occiſa deo offerebantur. incōueniens fuit ꝓhibere oblationē animalis imꝑfecti. puta claudi. aut ceci. aut ali ter maculoſi. ¶ Pre. illi qui offerunt hoſtias deo debent de eis participare. ẜm illud Apl̓i. jͣ. ad Coꝝ. x. Nonne qui edunt hoſtias ꝑticipes ſunt altaris: incōuenienter igitur quedā ꝑtes hoſtiaꝝ offerentibꝰ ſubtrahebant̉. ſcꝫ ſanguis ⁊ adeps. pectuſculū ⁊ armꝰ dexter. ¶ Pre. ſicut holocan ſta offerebāt̉ in honorē dei. ita etiā hoſtie pacifice ⁊ hoſtie ꝓ peccato. ſed nullū animal feminini ſexus offerebat̉ deo in holocauſtū. fiebant tn̄ holocauſta tam d̓ quadrupedi bus qͣꝫ de auibus. ergo incōuenienter in hoſtias pacificis ⁊ ꝓ peccato offerebātur animalia feminini ſexus. ⁊ tamen in hoſtijs pacificis nō offerebātur aues. ¶ Pre. omnes hoſtie pacifice vnius generis eſſe videntur. non ergo de buit poni iſta differētia ꝙ quorūdā pacificorū carnes nō poſſent veſci in craſtino. quorūdam aūt poſſent vt mādat̉ Leuit̉. vij. ¶ Pre. omnia peccata ī hoc ꝯueniunt ꝙ a deo auertunt. ergo ꝓ omnibus peccatis in dei recōciſiationeꝫ vnū genus ſacrificij debuit offerri ¶ Pre. omnia anima lia que offerebā tur in ſacrificiū. vno modo offerebātur ſcꝫ occiſa. nō videtur cōueniēs ꝙ de terra naſcentibus diuer ſimode fiebat oblatio. nunc enī offerebātur ſpice. nunc ſi mula. nunc panis. quādoqꝫ quidē coctus ī clibano. quā doqꝫ in ſartagine quādoqꝫ in craticula. ¶ Pre. omnia q̄ in vſum noſtrū veniūt a deo recognoſcere debemus. incō ueniēter ergo p̄ter animalia ſolū hec deo offerebātur pa nis. vinū. oleū. thus. ⁊ ſal. ¶ Pre. ſacrificia corꝑalia ex primūt interius ſacrificiū cordis quo homo ſpiritū ſuum offert deo. ſed in interiori ſacrificio plus eſt de dulcedine quaꝫ rep̄ſentat mel. qͣꝫ de mordacitate quā rep̄ſentat ſal. Dicitur enī Ecc̄i. xxiiij. Spiritus meus ſuꝑ mel dulcis. ergo incōueniēter ꝓhibebatur in ſacrificio apponi mel ei fermentū. qd̓ etiam facit panem ſapidū. ⁊ p̄cipiebatur ibi apponi ſal qd̓ ē mordicatiuū. ⁊ thus qd̓ habet ſaporē ama rum. videtur ergo ꝙ ea que ꝑtinent adcerimonias ſacri ficioꝝ non habeant rationabilē cauſam. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓
dicit̉ Leuit̓. jͣ. Oblata omnia adolebit ſacerdos ſuꝑ alta re in holocauſtū ⁊ odorē ſuauiſſimū domino. Sed dicit̉ Sap̄. vij. Neminē diligit deus niſi cum ſapiētia inhabi tat. ex quo poteſt accipi ꝙ quicquid ē deo acceptum ē cū ſapiētia. ergo ille cerimonie ſacrificioꝝ cum ſapiētia erāt vel vt habētes rationabiles cauſas. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. cerimonie veteris legis duplicē cauſam ha bebant. vnam ſcꝫ litteralem ẜm ꝙ ordinabātur ad cultū dei. Aliam vero figuralē ſiue myſticā ẜm ꝙ ordinabant̉ ad figurandū xp̄m. Et ex vtraqꝫ ꝑte poteſt cōuenienter aſ ſignari cauſa cerimoniarū que ad ſacrificia ꝑtinebāt. ẜm enī ꝙ ſacrificia ordinabātur ad cultū dei. cauſa ſacrificio rū dupliciter accipi poteſt. Uno modo ẜm ꝙ ꝑ ſacrificia ſacrificiū offerens. ad rectam aūt ordinationem mentis ī deum pertinet ꝙ omnia q̄ homo habet recognoſcat a deo tanqͣꝫ a primo principio. ⁊ ordinet in deū tāqͣꝫ in vltimū finem. ⁊ hoc rep̄ſentabatur in oblationibus ⁊ ſacrificijs ẜm ꝙ homo ex rebus ſuis quaſi in recognitionē ꝙ habe ret ea a deo. ī honorē dei ea offerebat. ẜm ꝙ dixit Dauid j. Paral̓. xxix. Tua ſunt omnia ⁊ que d̓ manu tua accepi mus dedimus tibi. ⁊ ideo in oblatiōe ſacrificioꝝ ꝓteſta batur homo ꝙ deus eſſet primū principiū creatiōis rerij ⁊ vltimus finis ad quē eſſent oīa referenda. ⁊ qꝛ ꝑtinent ad rectā ordinationem mentis in deū. vt mens humana nō recognoſcat alium primū actorē rerum niſi ſolū deuꝫ. neqꝫ in aliquo alio fineꝫ ſuum ꝯſtituat. ꝓpter hoc ꝓhibe batur in lege offerre ſacrificiū alicui alteri niſi deo. ẜm il lud Exo. xxij. Qui imolat dijs occidetur p̄ter dn̄o ſoli. ⁊ ideo de cauſa cerimoniaꝝ circa facrificia poteſt aſſignari ratio. Alio modo ex hoc ꝙ ꝑ hmōi homines retrahebant̉ a ſacrificijs idolorū. vnde etiam p̄cepta de ſacrificijs non fuerunt data populo iudeoꝝ niſi poſtqͣꝫ declinauit ad ido latriā adorando vitulū ꝯflatile. quaſi hmōi ſacrificia ſint inſtituta vt populus ad ſacrificandū ꝓmptus huiuſmo di ſacrificia magis deo qͣꝫ idolis offerret. vn̄ dicit̉ Hiere vij. Non ſum locutus cū patribus veſtris. ⁊ non precepi eis in die qua eduxi eos de terra egypti de verbo holocau ſtomatū ⁊ victimarū. Inter omnia auter dona que deus humano generi iam ꝑ peccatum lapſo dedit p̄cipuū ē ꝙ dedit filiū ſuum. vn̄ dicitur Ioh. iij. Sic deꝰ dilexit mun dum vt filiū ſuum vnigenitū daret. vt oīs qui credit in ip̄m non pereat. ſed habeat vitam eternam. ⁊ ideo potiſſi mū ſacrificium ē quo ip̄e xp̄s ſeip̄m obtulit deo in odorē ſuauitatis. vt dicitur ad Ephe. v. et ꝓpter hec omnia alia ſacrificia offerebātur in veteri lege. vt hoc vnum ſingula re ⁊ p̄cipuum ſacrificium figuraret̉ tanqͣꝫ ꝑfectum ꝑ im perfecta. vnde Apl̓us dicit ad Hebre. x. ꝙ ſacerdos vete ris legis eaſdē ſepe offerebat hoſtias que nunqͣꝫ poſſunt au ferre peccata. xp̄s autem ꝓ peccatis obtulit vnā in ſem piternū. ⁊ quia ex figurato ſumit̉ ratio figure. ideo ratio nes ſacrificioꝝ figuraliū veteris legis ſunt ſumende ex ve ro ſacrificio xp̄i. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ deus non volebat hmōi ſacrificia ſibi offerri p̄ter ip̄as res que offerebātur quaſi eis indigeret. vnde dicit̉ Eſa. j. Holocauſta arietū ⁊ adipem pinguium. ⁊ ſanguinē vitulorum ⁊ hyrcoꝝ. et agnoꝝ nolui. ſed volebat ea ſibi offerri. vt ſupra dictuꝫ ē. tum ad excludendū idolatriam. tum ad ſignificandū de bitum ordinē mentis humane in deū. tum etiā ad ſigni ficandum myſterium redēptionis hūane facte per xp̄m. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ qͣꝫtum ad omnia p̄dicta ratio cōueniēs fuit quare iſta animalia offerebātur deo in ſacri ficium. ⁊ non alia. primo quid ē ad excludendū idolatriā. qꝛ omnia
R

Queſtio CII
alia animalia offerebāt idolatre dijs ſuis. vel eis ad male ficia vtebātur. iſta aūt animalia apud egyptios cū quibꝰ cōuerſati erant abominabilia erant ad occidenduꝫ. vnde ea non offerebāt in ſacrificium dijs ſuis. vnde dicit̉ Exo. viij. Abominationes egyptioꝝ imolabimus dn̄o deo no ſtro. oues enī colebāt hyrcos venerabātur. qꝛ in eoꝝ figu ra demones apparebāt. Hobus etiā vtebātur ad agricul turam quā inter res ſacras habebāt. Scd̓o hoc ꝯueniens erat ad p̄dictam ordinationem mentis in deum. ⁊ hoc du pliciter. Primo quidem quia huiuſmodi animalia ma xime ſunt ꝑ que ſuſtentatur humana vita. ⁊ cuꝫ hoc mun diſſima ſunt. ⁊ mundiſſimū habent nutrimentum. Alia vero animalia vel ſunt ſilueſtria ⁊ nō ſunt cōmuniter ho minū vſui deputata. vel ſi ſunt domeſtica. īmundū habēt nutrimentū. vt porcus ⁊ gallina. ſolum autē id qd̓ ē pu rum deo eſt attribuendū. hmōi autem aues ſpecialiter of ferebātur. quia habentur in copia ī terra ꝓmiſſionis. Se cundo quia ꝑ imolationem huiuſmodi animaliū puritas mentis deſignatur. quia vt dicitur in glo. Leuit. j. Uitu lum offerimus cum carnis ſuꝑbiam vincimus. agnuꝫ cū irrationabiles motus corrigimus. hedū cum ſaſciuiā ſu peramus. turturem dum caſtitatem ſeruamus. panes azi mos cū in azimis ſinceritatis epulamur. In colūba vero manifeſtum eſt ꝙ ſignificat̉ caſtitatꝭ ⁊ ſimplicitas mētis. Tertio vero cōueniens fuit hec animalia offerri ī figuraꝫ xp̄i. quia vt ī eadem glo. dicitur. Chriſtus in vitulo offer tur ꝓpter virtutē crucis. in agno ꝓpter innocētiā. in arie te ꝓpter principatum. in hyrco ꝓpter ſimilitudinē carnis peccati. In turture ⁊ columba duarum naturarū coniun ctio monſtrabatur. vel in turture caſtitas. in colūba chari tas ſignificatur. in ſimilagine aſperſionem credentium ꝑ aquam baptiſmi figurabatur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ piſces qͥ in aqua viuūt magis ſunt alieni ab homine qͣꝫ cetera ani malia que viuūt in aere ſicut ⁊ homo. et iterum piſces ex aqua extracti ſtatim moriuntur. vnde nō poterant ī tem plo offerri ſicut alia animalia. ¶ Ad iiij. dd̓m ꝙ ī turtu ribus meliores ſunt maiores qͣꝫ pulli. in columbis auteꝫ ecōuerſo. ⁊ ideo vt rabi Moyſes dicit. mādāt̉ offerri tur tures ⁊ pulli columbarū. quia omne qd̓ eſt optimuꝫ deo eſt attribuēdū. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ animalia in ſacrificiū ob lata occidebātur. quia veniūt in vſum hoīs occiſa ẜm ꝙ a deo dātur homini ad eſum. ⁊ ideo etiam igni cremabant̉. quia ꝑ ignem decocta fiunt aꝑta humano vſui. Simili ter etiam ꝑ occiſionem animaliū ſignificat̉ deſtructio pec catorū. ⁊ ꝙ homines erāt digni occiſione ꝓ peccatis ſuis ac ſi illa animalia loco eoꝝ occiderentur ad ſignificanduꝫ expiationē peccatorum. per occiſionem etiam huiuſmodi animalium ſignificabatur occiſio xp̄i. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ ſpecialis modus occidendi animalia imolata determina batur in lege ad excludenduꝫ alios modos quibus idola tre aīalia idolis imolabāt. Uel etiā vt rabi Moyſes dic̄. lex elegit genus occiſiōis quo animalia minus affligebā tur occiſa ꝑ quod etiam excludebatur īmiſericordia offe rentium. ⁊ deterioratio animaliū orciſoꝝ ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ quia animalia maculoſa ſolent haberi ꝯtemptui etiam apud homines. ideo ꝓhibitum eſt ne deo in ſacrificiū of ferentur ꝓpter quod etiam ꝓhibitum erat ne mercedem ꝓſtibuli aut precium carnis in domū dei offerrent. ⁊ eadē etiam ratione non offerebāt animalia ante ſeptimū diē. quia talia animalia erant quaſi abortiua nondum plene ꝯſiſtentia ꝓpter teneritudinem ¶ Ad. viij. dd̓m ꝙ triplex erat ſacrificioꝝ genus. quoddā erat qd̓ totum cōburebat̉
⁊ hoc dicebatur holocauſtūⁱ quaſi totum incenſum. hmōi enī ſacrificium offerebatur deo ſpecialiter ad reuerentiaꝫ maieſtatis ip̄ius ⁊ amorē bonitatis eius. ⁊ cōueniebat ꝑ fectionis ſtatui in impletione ꝯſiliorum. ⁊ ideo totum cō burebatur. vt ſicut totum animal reſolutū in vaporē ſur ſum aſcēdebat. ita etiā ſignificaretur totum hoīem ei oīa que ipſius ſunt dei dominio eſſe ſubiecia. ⁊ ei eſſe offerē da. Aliud autem erat ſacrificiū ꝓ peccato qd̓ offerebatur deo ex neceſſitate remiſſionis peccati. ⁊ cōueniebat ſtatui penitenttū in ſatiſfactiōe peccatorum qd̓ diuidebatur in duas ꝑtes. Nam vna ꝑs eius cōburebatur. alia vero ce debat in vſum ſacerdotum ad ſignificandum ꝙ expiatio peccatoꝝ fit a deo ꝑ miniſterium ſacerdotum. niſi quādo offerebatur ſacrificium ꝓ peccato totius populi. vel ſpecia liter ꝓ peccato ſacerdotis. tunc enim totum cōburebatur non enī debebant in vſum ſacerdotum venire ea que pro peccato eorū offerebātur vt nihil peccati in eis remaneret ⁊ quia hoc non eſſet ſatiſfactio ꝓ peccato. ſi enim cederet ī vſum eorum ꝓ quoꝝ peccatis offerebat̉. idem̄ eſſe videre tur ac ſi non offerretur. Tertium ſacrificiū vocabatur ho ſti a pacifica. que offerebatur deo vel ꝓ gratiarūactiōe. vel ꝓ ſalute ⁊ ꝓſperitate offerētium ex debito beneficij vel ac cipiendi vel accepti. ⁊ ꝓficit ſtatui ꝓficientium ī impleti on mandatoꝝ. ⁊ iſta diuidebantur in tres partes. Nam vna ꝑs incendebatur ad honorem dei. alia ꝑs cedebat in vſum ſacerdotum. tertia vero ꝑs in vſum offerentium ad ſignificandum ꝙ ſalus hominis ꝓcedit a deo dirigentibꝰ miniſtris dei. ⁊ cooperantibus ip̄is hominibꝰ qui ſal uā tur. Hoc autē generaliter obſeruabat̉ ꝙ ſanguis ⁊ adeps non veniebāt neqꝫ in vſum ſacerdotum neqꝫ in vſum of ferētiū ſꝫ ſanguis effundebatur ad crepitudinē altaris in honorē dei. adeps vero adurebat̉ in igne. Cuius ratio vna q̄dē fuit ad excludendū idolatriā. Idolatre enī libebāt d̓ ſanguine victimaꝝ ⁊ cōmedebāt adipes. ẜm illd̓ Deu tero. xxxij. De quoꝝ victimis comedebant adipes. ⁊ bibe bāt vinū libaminū. Scd̓a ratio ē ad in formatianem hu mane vite. Prohibebat̉ enī eis vſus ſanguinis ad hoc ꝙ horrerent humani ſanguinis effuſionē. vnde dicit̉ Gen̄ ix. Carnē cū ſanguine nō comedetis. ſanguinē enim aīaꝝ veſtraꝝ requirā. Eſus vero adipū ꝓhibebat̉ eis ad vitan dū laſciuiā. vn̄ dicit̉ Ezech. xxxiiij. Quod craſſum era occidebatis. Tertia vero ratio ē ꝓpter reuerētiā diuinaꝫ. qꝛ ſanguis ē maxime neceſſarius ad vitā rōne cuiꝰ d̓r aīa eſſe ī ſanguine. adeps aūt abundantiā nutrimēri demon ſtrat. ⁊ ideo vt oſtenderet̉ ꝙ a deo nobis ē ⁊ vita ⁊ oīs bo noꝝ ſufficiētia. ad honorē dei effundebat̉ ſanguis ⁊ adu rebat̉ adep̄s. Quarta ratio ē. qꝛ ꝑ hoc figurabatur effuſio ſanguinis xp̄i. ⁊ pinguēdo charitatis eiꝰ ꝑ quā ſe obtulit deo ꝓ nobis. De hoſtijs aūt pacificis in vſum ſacerdotis cedebat pectuſculū ⁊ armus dexter ad excludēdū quādaꝫ diminutiōis ſpeciē q̄ vocat̉ ſpatulamātia. qꝛ ſcꝫ in ſpatu lis animaliū imolatoꝝ diuinabāt. ⁊ ſimiliter ī oſſe pecto ris. ⁊ ideo iſta offerentibus ſubtrahebant̉. Per hoc etiaꝫ ſignificabat̉ ꝙ ſacerdoti erat neceſſaria ſapiētia cordis ad inſtruendū populū. qd̓ ſignificabat̉ ꝑ pectꝰ qḋ ē tegumē tum cordis. ⁊ etiā fortitudo ad ſuſtentandum defectꝰ. que ſignificat̉ ꝑarmū dextꝝ. ¶ Ad. ix. dd̓m ꝙ qꝛ holocauſtū erat ꝑfectiſſimū īter ſacrificia. ideo non offerebat̉ in holo cauſtū niſi maſculꝰ. nā femina ē animal imꝑfectū. Obla tio aūt turturū ⁊ colūbaꝝ erat ꝓpt̓ pauꝑtate offerētiū. qꝛ maiora aīalia offerri nō poterant. ⁊ qꝛ hoſtie pacificie gra tis offerebāt̉ ⁊ nullus eas offerre cogebat̉ niſi ſpōianeus

Queſtio CII
ideo hmōi aues nō offerebant̉ inter hoſtias pacificas .ſ. īter holocauſta ⁊ hoſtias ꝓ peccato quas qn̄qꝫ oportebat offerre. Aues etiā hmōi ꝓpter altitudinē volatus ꝯgruūt ꝑfectioni holocauſtoꝝ. ⁊ etiā hoſtijs ꝓ peccato. qꝛ habent gemitū ꝓ cantu. ¶ Ad. x. dd̓m ꝙ inter oīa ſacrificia holo cauſtum erat p̄cipuū qꝛ totum cōburebatur in honorem dei ⁊ nihil ex eo cōmedebatur. Scd̓m vero locū in ſancti tate tenebat hoſtia ꝓ peccato. que comedebat̉ ſoluꝫ ī atrio a ſacerdotibꝰ in ipſa die ſacrificij. Tertiū vero gradū tene bāt hoſtie pacifice ꝓ gratiarūactione q̄ comedebātur ip̄o die. ſꝫ vbiqꝫ ī hieruſalē. Quartū vero locū tenebant ho ſtie pacifice ex voto. quoꝝ carnes poterāt etiaꝫ in craſtino comedi. Et ē rō huiꝰ ordinis qꝛ maxime obligatur homo deo ꝓpter eius maieſtatē. ſcd̓o ꝓpter offenſam cōmiſſam. tertio ꝓpter beneficia iam ſuſcepta. quarto ꝓpter bn̄ficia ſpērata. ¶ Ad. xj. dd̓m ꝙ peccata aggrauāt̉ ex ſtatu peccā tis. vt ſupra dictum ē. ⁊ ideo alia hoſtia mandabatur of ferri ꝓ peccato ſacerdotis ⁊ principis. vel alterius priua te ꝑſone. Eſt auteꝫ attendendū vt rabi Moyſes dicit. ꝙ qͣꝫto grauius erat peccatū tāto vilior ſpecies aīalis offere batur ꝓ eo. vn̄ capra qd̓ ē viliſſimū aīal offerebat̉ ꝓ ido latria qd̓ eſt grauiſſimū peccatū ꝓ ignorantia vero ſacer dotis offerebatur vitulus ꝓ negligētia aūt principis hyr cus. ¶ Ad. xij. dd̓m ꝙ lex ī ſacrificijs ꝓuidere voluit pau pertati offerētiū. vt qui nō poſſet habere aīal quadrupes ſaltē offerret auē. quā qui habere nō poſſet ſalteꝫ offerret panē. ⁊ ſi hūc habere nō poſſet ſaltē offerret farinā vel ſpi cas. Cauſa vero figuralis eſt. qꝛ panis ſignificat xp̄m qͥ ē panis viuus. vt d̓r Ioh. vj. Qui quidē erat ſicut in ſpi ca ꝓ ſtatu legis nature in fide patrū. erat aūt ſicut ſimila in doctrina legis ꝓphetaꝝ. erat aūt ſicut panis formatus poſt humanitatē aſſumptā coctꝰ igne .i. formatus ſpiritu ſancto in clibano vteri virginalis. qui etiā fuit coctus in ſartagine ꝑ labores quos in mūdo ſuſtinebat in cruce ve ro quaſi ī craticula aduſtus ¶ Ad. xiij. dd̓m ꝙ ea que in vſu hoīs veniūt de terre naſcētibus. vel ſunt in cibū. ⁊ de his offerebatur panis vel ſunt in potuꝫ. ⁊ de his offerebat̉ vinū. vel ſunt in cōdimentū. ⁊ de his offerebat̉ oleū ⁊ ſal vel ſunt in medicamētum. et de his offerebat̉ thus qd̓ eſt aromaticū ⁊ ꝯſolidatiuum. Per panē aūt figuratur caro xp̄i. ꝑ vinū aūt ſanguis eius ꝑ quē redēpti ſumꝰ. oleum figurat gratiā xp̄i. ſal ſapientiaꝫ. thus orationem. ¶ Ad xiiij. dd̓m ꝙ mel nō offerebat̉ in ſacrificijs dei. tum quia ꝯſueuerat offerri in ſacrificijs idoloꝝ. tum etiaꝫ ad exclu dendū omneꝫ carnalē dulcedinē ⁊ voluptatē ab his qui deo ſacrificare intēdunt. fermentū vero non offerebat̉ ad excludendū corruptionē. ⁊ forte etiā in ſacrificijs idoloꝝ ſolitū erat offerri. ſal auteꝫ offerebatur qꝛ impedit corru ptionē putredinis. ſacrificia autē dei debēt eē incorrupta et etiā qꝛ in ſale ſignificat̉ diſcretio ſapiētie. vel etiā mor tificatio carnis. thus aūt offerebat̉ deo ad deſignādū de uotionē mētis q̄ ē neceſſaria offerētibꝰ. ⁊ etiā ad deſignā dū odorē bone fame. nā thus ⁊ pingue ē ⁊ odorifeꝝ. ⁊ qꝛ ſacrificiūz elotipie nō ꝓcedebat ex deuotiōe. ſꝫ magis ex ſuſpitione. ideo in eo nō offerebatur thus. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ cerimoniaꝝ veteris legis q̄ ad ſacra ꝑtinent ſufficiens ratio aſſignari nō poſſit. Dicit enim Paulus Act̉. xvij. Deus q̄ fecit mūdū ei oīa que ī eo ſunt. hic celi et terre cum ſit dn̄s nō in manufactis templis habitat. in cōueniēter igit̉ ad cultū dei tabernaculū vel tēplū in lege
veteri ē inſtitutū. ¶ Pre. ſtatus veteris legis nō fuit im mutatus niſi ꝑ xp̄m. ſꝫ tabernaculū deſignabat ſtatū ve teris legis. non ergo debuit mutari ꝑ edificationē alicu ius tēpli. ¶ Pre. diuina lex p̄cipue debet hoīes inducere ad diuinū cultum. ſꝫ ad augmentū diuini cultꝰ ꝑtinet ꝙ fiāt multa altaria et multa tēpla. ſicut patꝫ in noua lege. ergo videt̉ ꝙ etiā in veteri lege nō debuit eſſe ſolū vnum templū. aut vnū tabernaculū ſꝫ multa ¶ Pre. taberna cu lum ſeu tēplū ad cultū dei ordinabatur. ſꝫ in deo p̄cipue oportet venerari vnitatē ⁊ ſimplicitatē. nō videt̉ igit̉ fu iſſe ꝯueniēs vt tabernaculū ſeu tēplum ꝑ quedā vela di ſtingueretur. ¶ Pre. virtus primi mouētis qui ē deꝰ pri mo apparet in ꝑte oriētis a qua ꝑte incipit primꝰ motus. ſꝫ tabernaculū fuit inſtitutū ad dei adorationē. ergo debe bat eſſe diſpoſitū magis verſus orientē qͣꝫ verſus occidē tem. ¶ Pre. Exo. xx. dn̄s p̄cepit vt non facerēt ſculptile neqꝫ aliquā ſimilitudinē. incōuenienter igitur ī taberna culo vel in tēplo fuerunt ſculpte imagines cherubin. ſimi liter etiam et arca ⁊ ꝓpiciatoriū ⁊ candelabrū ⁊ menſa et duplex altare ſine rōnabili cauſa ibi fuiſſe vidēt̉. ¶ Pre. Dominꝰ p̄cepit Exo. xx. Altare de terra facietis mihi. et iteꝝ. Nō aſcēdes ad altare meū ꝑ gradus incōuenienter igit̉ mādatur poſtmodū altare fieri de lignis. auro vel ere cōtextis. ⁊ tāte altitudinis vt ad illud niſi ꝑ gradus aſcē di nō poſſet. Dicit̉ enī Exo. xxvij. Facies altare de lignis ſethim qd̓ habebit quinqꝫ cubitos in longitudine. ⁊ toti dem in latitudine. et tres cubitos ī altitudine. et oꝑies il lud ere. et Exo. xxx. d̓r. Facies altare ad adolendū thymia mata de lignis ſethim. veſtieſqꝫ illud auro puriſſimo. ¶ Pre. in oꝑibꝰ dei nihil debet eſſe ſuꝑfluū. qꝛ nec ī ope ribus nature aliqͥd ſuꝑfluū inuenit̉. ſed vni tabernaculo vel domui ſufficit vnū operimentū. incōuenienter igitur ra bernaculo fuerūt appoſita multa tegmenta. ſcꝫ cortine ſaga cilicina. pelles ariētū rubricate ⁊ pelles hyacinthine Dre. ꝯſecratio exterior interiorē ſanctitateꝫ ſignificat. cuius ſubiectū eſt aīa. incōueniēter igitur tabernaculum et eius vaſa ꝯſecrabātur cuꝫ eſſent quedā corꝑa inanima ta. ¶ Pre. in pͣs d̓r. Benedicā dominū in omni tēpore. ſemꝑ laus eiꝰ in ore meo. ſed ſolēnitates inſtituūt̉ ad lau dandū deuꝫ. non ergo fuit ꝯueniens vt aliqui certi dies ſtatuerentur ad ſolēnitates ꝑagēdas. ſic igitur videtur ꝙ cerimonie ſacroꝝ ꝯuenientes cauſas non haberēt. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Apl̓s dicit ad Hebre. viij. ꝙ illi qui offerūt ẜm legem munera exemplari ⁊ vmbre deſeruiūt celeſtiuꝫ. ſi cut reſponſum ē Moyſi cum cōſūmaret iabernaculum. Uide inquit omnia facito ẜm exemplar qd̓ tibi in mōie monſtratum eſt. ſed valde rationabile eſt qḋ imagineꝫ ce leſtium rep̄ſentat. ergo cerimonie ſacroꝝ rationabilē cau ſam habebāt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ totus exterior cultus dei ad hoc p̄cipue ordinatur. vt homines deum in reuerentiam habeant. Habet auteꝫ hoc humanus affectus vt ea q̄ cō munia ſunt et nō diſtincta ab alijs minus reuereatur. ea vero que habent aliquā excellentie diſcretionem ab alijs magis admiratur et reueretur. et inde etiam hominū cō ſuetudo inoleuit. vt reges ⁊ principes quos oportet in re uerentia haberi a ſubditis ⁊ p̄cioſioribus veſtibus ornē tur. ⁊ etiam ampliores et pulchriores habitationes poſſi deant. et ꝓpter hoc oportuit vt aliqua ſpecialia tempora et ſpeciale tabernaculū ⁊ ſpecialia vaſa et ſpeciales miniſtri adcultum dei ordinarentur. vt ꝑ hoc animi hominuꝫ ad maiorem dei reuerentiaꝫ adducerentur. Similiter etiam ſtaiꝰ veteris legis ſicut dictū ē. inſtitutꝰ erat ad figurādū
R 2

Queſtio CII
myſteriū chriſti. Oportet aūt eſſe aliquid determinatum id per qd̓ aliquid figurari debet vt .ſ. eius aliquam ſimi tudinem rep̄ſentet. ⁊ ideo oportuit aliqua ſpecialia obſer uari in his que pertinent ad cultum dei. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ cultus dei duo reſpicit .ſ. deum qui colitur ⁊ homines colentes. ipſe igitur deus qui colitur nullo corporali loco clauditur. vnde ꝓpter ipſum non oportuit ſpeciale taber naculum fieri aut templum. ſed homines ipſum colētes corporales ſunt. ⁊ ꝓpter eos oportuit ſpeciale tabernaculū vel templum inſtitui ad cultū dei ꝓpter duo. Primo qui dem ad huiuſmodi locum cōuenientes cum hac cogitati on ꝙ deputarentur ad colendum deū cum maiori reue rentia accederent. Secūdo vt ꝑ diſpoſitionem talis tem pli vel tabernaculi ſignificarentur aliqua ꝑtinentia ad ex cellentiam diuinitatis vel humanitatis chriſti. ⁊ hoc eſt qd̓ Salomon dicit. iij. Reg. viij. Si celum ⁊ celi celo rum te capere non poſſunt. qͣꝫto magis domus hec quam edificaui tibi. ⁊ poſtea ſubdit. Sint oculi tui aꝑti ſuper domum hanc de qua dixiſti. Exit nomen meum ibi vt ex audias dep̄cationem ſerui tui ⁊ populi tui iſrael. Ex quo patet ꝙ domus ſanctuarij non eſt inſtituta ad hoc ꝙ deū capiat quaſi localiter in habitantem. ſed ad hoc ꝙ nomen dei inhabitet ibi. id eſt. vt noticia dei ibi manifeſtetur per aliqua que ibi fiebant vel dicebantur. ⁊ ꝙ ꝓpter reueren tiam loci orationes ficrent ibi magis exaudibiles ex deuo tione orantium. Ad. ij. dd̓m ꝙ ſtatus veteris legis nō fuit īmutatꝰ ante chriſtum qͣꝫtum ad impletionem legis que facta eſt ſolum ꝑ chriſtum. eſt tamen īmutatus qͣꝫtū ad cōditionem populi qui erat ſub lege. nam primo po pulus fuit in deſerto non habens certam manſionē. poſt modum autem habuerunt varia beſſa cum finitimis gē tibus. Ultimo autem tempore Dauid regis ⁊ Salomo nis populus ille habuit quietiſſimum ſtatum. ⁊ tunc pri mo edificatum fuit templum ī loco quem deſignauerat Abraam ex diuina demonſtratione ad imolandum. Dici tur enim Gen̄. xx. ꝙ dominus mandauit Abraē vt ofſfer ret filium ſuum in holocauſtum ſuper vnuꝫ montiū quē mon ſtrauero tibi. ⁊ poſtea dicit ꝙ appellauit nomen illiꝰ loci dominus videt. quaſi ẜm dei prouiſioneꝫ eſſet locus ille electus ad cultum diuinum. ꝓpter quod dicit̉ Deu tero. xij. Ad locum quem elegerit dominꝰ deus veſter ve niētis ⁊ offeretis holocauſta ⁊ victimas veſtras. Locꝰ au tem ille deſignari non debuit per edificationē templi an te tempus predictum ꝓpter tres ratiōes quas rabi Moy ſes aſſignat. Prima ē ne gentes appropriarent ſibi locuꝫ illum. Secūda eſt ne gentes ipſuꝫ deſtruerent. Tertia ve to ratio eſt ne quelibet tribus vellet habere locum illum in ſorte ſua. ⁊ ꝓpter hoc orirētur lites ⁊ iurgia. ⁊ ideo non fuit edificatum templum donec haberent regem ꝑ que poſſet huiuſmodi iurgium compeſci. antea vero adcultu dei erat ordinatum tabernaculum portatile per diuerſa lo ca quaſi nōdum exiſtente determinato loco diuini cultus ⁊ hec eſt ratio litteralis diuerſitatis tabernaculi ⁊ templi Ratio auteꝫ figuralis eſſe poteſt. quia per hec duo ſigni ficatur duplex ſtatus. Per tabernaculum enim quod ē mutabile ſignificatur ſtatꝰ p̄ſentis vite mutabilis. Per templum vero qd̓ erat fixum ⁊ ſtans ſignificatur ſtatus future vite que omnino īmutabilis eſt. ⁊ ꝓpter hoc ī edi ficatione templi dicitur ꝙ non eſt auditus ſonitus mal lei vel ſecuris ad ſignificandum ꝙ omnis perturbatiōis tumultus longe erit a ſtatu futuro. Uel per tabernaculuꝫ ſignificatur ſtatus veteris legis. Per templum autem a
Salomone conſtructum ſtatus noue legis. vnde ad cō ſtructionē tabernaculi ſoli iudei ſunt operati. ad edifica tionē vero tēpli cooperati ſunt etiaꝫ gentiles .ſ. thyri ⁊ ſi donij. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ratio vnitatis templi vl̓ taberna culi p̄t eſſe ⁊ lr̄alis ⁊ figuralis. Litteralis qͥdē eſt rō ad ex cluſionē idolatrie. quia gentiles diuerſis dijs diuerſa tē pla cōſtituebant. ⁊ ideo vt firmaretur in animis hoīuꝫ fi des vnitatis diuine. voluit deus vt in vno loco tm̄ ſibi ſa crificiū offerretur. ⁊ iterū vt per hoc oſtenderet ꝙ corpora lis cultus non ꝓpter ſe erat acceptus ei. ⁊ ideo cōpeſcebāt̉ ne paſſim ⁊ vbiqꝫ ſacrificia offerrent. ſed cultus noue le gis in cuius ſacrificio ſpiritualis gratia cōtinetur. eſt ẜm ſe deo acceptus. ⁊ ideo multiplicatio altariū et templorū acceptatur in noua lege. qͣꝫtum vero ad ea que ꝑtinebāt ad ſpiritualem cultum dei. qui cōſiſtit in doctrina legis ⁊ ꝓphetaꝝ. erant etiam in veteri lege diuerſa loca deputara in quibus ꝯueniebant ad laudem dei que dicebanturꝭ ſy nagoge. ſicut ⁊ nunc dicūtur eccleſie in quibus populus chriſtianus ad laudeꝫ dei cōgregatur. ⁊ ſic eccleſia noſtra ſuccedit in locum ⁊ templi ⁊ ſynagoge. quia ipſum ſacri ficium eccleſie ſpirituale ē. vnde non diſtinguitur apud nos locus ſacrificij a loco doctrine. Ratio autem figura lis eſſe poteſt. quia ꝑ hoc ſignificabatur vnitas eccl̓ie vel militantis vel triumphātis. ¶ Ad. iiij dd̓m ꝙ ſicut ī vni tate templi vel tabernaculi repreſentabatur vnitas dei vl̓ vnitas eccleſie. ita etiam in diſtinctione tabernaculi vel tē pli repreſentabatur diſtinctio eorum que deo ſunt ſubie cta. ex quibus in dei venerationem cōſurgimus. Diſtin guebatur autem tabernaculum in duas partes. in vnaꝫ que vocabatur ſancta ſanctorum. que erat occidētalis. et aliam que vocabatur ſancta que erat ad orientem. ⁊ iteꝝ ante tabernaculum erat atrium. Hec igitur diſtinctio du plicet rationem. vnam quidem ẜm ꝙ tabernaculū ordi natur ad cultū dei. ſic enī diuerſe ꝑtes mūdi in diſtincti one tabernaculi figurātur. naꝫ pars illa que ſancta ſancto rum dicitur figurabat ſeculum altius qd̓ eſt ſpiritualiuꝫ ſubſtātiaruꝫ. Pars vero illa que dicitur ſancta exprime bat mundum corporalem. ⁊ ideo ſancta a ſanctis ſanctoꝝ diſtinguebat̉ quodā velo qd̓ qͣttuor coloribꝰ erat diſtin ctū ꝑ qͦs qͣttuor elemēta deſignāt̉ ſcꝫ byſſo ꝑ qd̓ deſignat̉ terra qꝛ byſſus .i. linū de terra naſcit̉. purpura per quā ſi gnificatur aqua. fiebat enim purpureus color ex quibuſ dam conchis que inueniuntur in mari. Hyacintho ꝑ quē ſignificatur aer. quia habet aereum colorem. et cocco bis tincto per quem deſignatur iguis. et hoc ideo. quia mate ria quattuor elementorum ē impedimentū ꝑ qd̓ velātur nobis incorporales ſubſtātie. et ideo in interius raberna culum .i. ī ſancta ſanctoꝝ ſolus ſummꝰ ſacerdos et ſemel in anno introibat. vt deſignaretur ꝙ hec finalis perfectio hominis ē vt ad illud ſeculum introducatur. in taberna culum vero exterius. id ē. in ſancta introibant ſacerdotes quotidie. non autem populus qui ſolum ad atrium acce debat. quia ipſa corporalia populus ꝑcipere poteſt. ad īte riores autem eorum rationes ſoli ſacerdotes ꝑ conſidera tionem attingere poſſunt. Ecd̓m vero rationem figura lem per exterius tabernaculum qd̓ dicitur ſancta ſignifi catur ſtatus veteris legis. vt Apoſtolus dicit ad Hebre. ix. quia ad illud tabernaculum ſemper introibant ſacerdo tes ſacrificiorum officia cōſūmantes. Per interius vero tabernaculum quod dicitur ſancta ſanctorum ſignificat̉ vel celeſtis gloria. vel etiam ſtatus ſpūalis noue legis qui eſt quedam inchoatio future glorie in quem ſtatum nos

Queſtio CII
chriſtꝰ introduxit. qd̓ figurabatur per hoc ꝙ ſūmus ſacer dos ſemel in anno ſolus in ſancta ſanctorū intrabat. Ue lum autem figurabat ſpūalium occultationem ſacrificio rum in veteribus ſacrificijs. quod velum quattuor colo ribus erat ornatum. byſſo quidem ad deſignandum car nis puritatem. purpura autem ad figurandum paſſiōes quas ſancti ſuſtinuerunt ꝓ deo. coco bis tincto ad ſignifi candum charitatem geminā dei ⁊ ꝓximi. hyacintho aūt ſignificabatur celeſtis meditatio. Ad ſtatum auteꝫ vete ris legis aliter ſe habebat populus ⁊ aliter ſacerdotes. nā populus ip̄a corporalia ſacrificia conſiderabat que ī atrio offerebātur. ſacerdotes vero rationem ſacrificiorū conſide rabant habentes fidem magis explicitā de myſterijs chri ſti. ⁊ ideo intrabāt in extremis taberuaculum. quod etiaꝫ quodam velo diſtinguebatur ab atrio. quia quedā erant velata populo circa myſterium chriſti que ſacerdotibus erant nota. nō tamen eis erāt plene reuelata ſic ut poſtea in nouo teſtamento. vt habetur Ephe. iij. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ adoratio ad occidentem fuit ītroducta in lege ad exclu dendā idolatriā. nam omnes gentiles in reuerētiā ſolis adorabant ad orientē. vnde dicitur Ezech. viij. ꝙ quida habebāt dorſa contra templum domini ⁊ facies ad oriē tem. ⁊ adorabāt ad ortum ſolis. vnde ad hoc excludendū tabernaculum habebat ſancta ſanctorū ad occidentem. vt verſus occidentē adorarent. Ratio etiam figuralis eſſe p̄t quia totus ſtatus prioris tabernaculi ordinabatur ad ſi gnificandū mortem chriſti. que figuratur ꝑ occaſum. ẜn illud pͣs. Qui aſcendit ſuꝑ occaſum dominus nomē illi. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ eorum que in tabernaculo cōtinebant̉ ratio reddi poteſt ⁊ litteralis ⁊ figuralis. Litteralis quidē per rationem ad cultū diuinum. ⁊ quia dictum ē ꝙ per ta bernaculum interius qd̓ dicebatur ſancta ſanctoꝝ ſigni ficabatur ſeculum altius ſpiritualium ſubſtantiarū. ideo in illo tabernaculo tria cōtinebātur .ſ. arca te ſtamenti ī qͣ erat vrna aurea habens māna. ⁊ virga Aaron que frōdu erat. ⁊ tabule ī quibus erant ſcripta decem p̄cepta legis. Hec autē arca ſita erat inter duos cherubim qui ſe mu tuis vultibus reſpiciebant. ⁊ ſuꝑ arcam erat quedaꝫ ta bula lapidea que dicebatur ꝓpiciatorium ſuper alas che rubim. quaſi ab ipſis cherubim portaretur ac ſi imagina retur ꝙ illa tabula eſſet ſedes dei. vnde ⁊ ꝓpiciatoriuꝫ di cebatur quaſi ex inde populo ꝓpiciaretur ad p̄ces ſūmi ſa cerdotis. ⁊ ideo quaſi portabat̉ a cherubim quaſi deo ob ſequentibꝰ. Arca vero teſtamenti erat tanqͣꝫ ſcabellum ſe dentis ſupra ꝓpiciatoriū. Per hec autē tria deſignant̉ tria que ſunt in illo altiori ſeculo .ſ. deus qui ſuper omnia ē ⁊ incōprehenſibilis omni creature. ⁊ ꝓpter hoc nulla ſimi litudo eius ponebatur ad rep̄ſentandum eius inuiſibili tatem. ſed ponebatur quedam figura ſedis eius. quia .ſ. creatura cōprehenſibilis eſt q̄ eſt ſubiecta deo ſicut ſedes ſedenti. Sunt etiam in illo altiori ſeculo ſpirituales ſub ſtantie que angeli dicūtur. ⁊ hi ſignificātur per duos che rubim mutuo ſe reſpicientes. ad deſignandū concordiam eorum ad inuicem. ẜm illud Iob. xxv. Qui facit concor diam in ſublimibus. ⁊ ꝓpter hoc etiam non fuit vnus tm̄ cherub vt deſignaretur multitudo celeſtiuꝫ ſpirituū. ⁊ ex cluderetur cultus eoꝝ ab his quibus p̄ceptum erat vt ſo lum vnum deum colerēt. Sunt etiam in illo intelligibi li ſeculo rationes omniū eorū que in hoc ſeculo ꝑficiūtur quodāmodo clauſe ſicut rationes effectuum claudūtur ī ſuis cauſis. et rationes artificiatoꝝ in artifice. ⁊ hoc ſigni fic. batur per arcam in qua rep̄ſentabantur per tria ibi cō
tenta. tria que ſunt potiſſima in rebus humanis .ſ. ſapiē tia que rep̄ſentabatur per tabulas teſtamēti. poteſtas re giminis que rep̄ſentabatur per virgam Aaron. vita que rep̄ſentabatur ꝑ manna quod fuit ſu ſtamentū vite. Uel per hec tria ſignificabātur tria dei attributa .ſ. ſapientia in tabulis. potentia in virga. bonitas in manna. tum ꝓpter dulcedinem. tum quia ex dei miſericordia eſt populo da tum. ⁊ ideo in memoriam diuine miſericordie ꝯſe ruaba tur. ⁊ hec tria etiam figurata ſunt ī viſione Eſaie. Uidit enī dominū ſedentem ſuper ſoliū excelſum ⁊ eleuatum ⁊ ſeraphim aſſiſtētes ⁊ domuꝫ impleri a gloria dei. vnde et ſeraphin dicebāt. Plena ē omnis terra gloria eius. ⁊ ſic ſimilitudines ſeraphin non ponebātur ad cultum qd̓ ꝓ hibebatur primo legis p̄cepto. ſed in ſignum miniſterij vt dictuꝫ ē. In exteriori vero tabernaculo qḋ ſignifica bat p̄ſens ſeculū ꝯtinebantur etiam tria .ſ. altare thymiama tis qd̓ directe erat cōtra arcam. Menſa autē ꝓpoſitionis ſuper quam. xij. panes apponebantur erat poſita ex parte aquilonari. Candelabrū vero ex parte auſtrali. Que tria vidētur reſpondere tribus que erāt in arca clauſa. ſꝫ ma gis manifeſte eadem rep̄ſentabāt. oportet enim rationes rerum ad manifeſtiorem demōſtrationem ꝑduci qͣꝫ ſint ī mēte diuina ⁊ angelorum ad hoc ꝙ homines ſapiētes eas cognoſcere poſſint. qui ſignificātur per ſacerdotes ingre diētes tabernaculū. In candelebro igitur deſignabatur ſicut in ſigno ſenſibili. ſapientia que ītelligibilibꝰ verbis exprimebatur in tabulis. Per altare vero thymiamatis ſignificabat̉ officium ſacerdotū quorum erat populuꝫ ad deum reducere. ⁊ hoc etiam ſignificabat̉ per virgam. nam ī illo altari intēdebat̉ thymiana boni odoris. ꝑ qd̓ ſigni ficabatur ſanctitas populi acceptabilis deo. Dicitur enī Apoc̄. vij. ꝙ ꝑ fumum aromatum ſignificātur iuſti fica tiones ſanctoꝝ Cōuenienter autem ſacerdotis dignitas in arca ſignificabat̉ ꝑ virgaꝫ. in exteriori vero tabernacu lo ꝑ altare thymiamatis. qꝛ ſacerdos mediator eſt inter de um ⁊ populum regēs populum ꝑ poteſtatem diuinam quā virga ſignificat. ⁊ fructum ſui regiminis .ſ. ſanctita tem populi acceptā deo offerret quaſi in altari thymiama tis. Per menſam autem ſignificatur tēporale nutrimen tum vite ſicut ⁊ per māna. ſed hoc eſt ꝯuenientius ⁊ groſ ſius nutrimentum. illud autem ſuauius ⁊ ſubtilius. Cō uenienter autem cāde labrum ponebatur ex parte auſtra li. menſa autem ex ꝑte aquilonari. quia auſtralis pars ē dextra pars mūdi. aquilonaris autem ſiniſtra. vt dicitur in. ij. d̓ celo ⁊ mūdo. ſapiētia autem ꝑtinet ad dextrā ſicut ⁊ cetera ſpiritualia bona. temꝑale autē nutrimentum ad ſiniſtraꝫ. ẜm illud Prouer. iij. In ſini ſtra illius diuitie ⁊ gloria. Poteſtas autem ſacerdotalis media eſt īter tē poralia ⁊ ſpūalem ſapientiam. qꝛ eam ⁊ ſpūalis ſapiētia ⁊ tēporalia diſpenſantur. Poteſt autē ⁊ horuꝫ alia ratio aſſignari magis litteralis. In arca enim ꝯtinebātur tabu le legis ad tollendaꝫ legis obliuionē. vnde d̓r Exo xxiiij. Dabo tibi duas tabulas lapideas et legem ac mandata q̄ ſcripſi vt doceas filios iſrael. Uirga vero Aaron pone bat̉ ibi ad cōprimendā diſſenſionē populi de ſacerdotio Aaron. vn̄ d̓r Numeri. xvij. Refer virgā Aaron in taber naculū teſtimonij vt reſeruet̉ in ſignū rebelliū filioꝝ iſrl̓. Māna aūt ꝯſeruabat̉ ī arca ad cōmemorandū beneficiū qd̓ dn̄s p̄ſtitit filijs iſrael in deſerto. vn̄ d̓r Exo. xvi. Im ple gomor ex eo ⁊ cuſtodiat̉ in futuras retrogenerationes vt nouerint panes de quibꝰ alui vos in ſolitudine. Can delabrū vero erat inſtitutū ad honorificentiā tabernaculi 5
R3

Queſtio CII
pertinet enim ad magnificentiā domꝰ ꝙ ſit bene lumino ſa. Habebat autē candelabrū ſeptē calomos. vt Ioſephꝰ dicit ad ſignificandū ſeptem planetos quibus totus mū dus illuminatur. ⁊ ideo ponebatur cādelabrum ex parte auſtrali. quia ex illa parte eſt nobis planetarum curſus. Altare vero thymiamatis erat inſtitutum vt iugiter ī ta bernaculo eſſet fumus boni odoris. tum ꝓpter veneratio nem tabernaculi. tum etiam in remedium fetoris quem oportebat accidere ex effuſione ſanguinis et ex occiſione animaliū. Ea enim que ſunt fetida deſpiciuntur quaſi vi lia. que vero ſunt boni odoris homines magis apprecian tur. Mēſa autem apponebatur ad ſignificanduꝫ ꝙ ſacer dotes templo ſeruientes in templo victū habere debebāt vnde duodecim panes ſuꝑpoſitos menſe in memoriam xij. tribuū. ſolis ſacerdotibus edere licitum erat. vt habet̉ Matth. xxij. Menſa autē non ponebatur directe in me dio ante ꝓpiciatorium ad excludendum ritum idolatrie. nam gentiles in ſacris lune ꝓponebant menſam corā ido lo lune. vnde dicitur Hiere. vij. Mulieres conſpergunt adip̄em vt faciant placentas regine celi. In atrio vero ex tra tabernaculum ꝯtinebatur altare holocauſtorum in qͦ offerebātur deo ſacrificia de his que erāt a populo poſſeſ ſa. ⁊ ideo in atrio poterat eē populus qui huiuſmodi deo offerebat ꝑ manus ſacerdotum. ſed ad interius altare ī qͦ ip̄a deuotio ⁊ ſanctitas populi deo offerebatur. non pote rant accedere niſi ſacerdotes quorum erat deo offerre po pulum. Eſt autem hoc altare extra tabernaculū ī atrio cō ſtitutum ad remouendum cultū idolatrie. nā gentiles in fra templa altaria ꝯſtituebāt ad imolandū idolis. Figura lis vero ratio omniū horū aſſignari poteſt ex relatione ta bernaculi ad xp̄m qui figurabat̉. Eſt aūt cōſideranduꝫ ꝙ ad deſignanduꝫ imperfectionē legaliū figuraꝝ diuerſe fi gure fuerūt inſtitute in tempſo ad ſignificandū xp̄m Ip̄e enī ſignificat̉ ꝑ ꝓpiciatoriū. qꝛ ipſe eſt ꝓpitiatio ꝓ peccatis noſtris. vt d̓r. jͣ. Iob. ij. Et cōueniēter hoc ꝓpiciatorium a cherubin portatur. qꝛ de eo ſcriptum ē. Adorent euꝫ oēs angeli dei. vt habet̉ Hebre. j. Ip̄e etiam ſignificat̉ ꝑ arcā quia ſicut arca erat cōſtructa de lignis ſethim. ita corpus xp̄i de membris puriſſimis ꝯſtabat. Erat autem deaura ta. quia xp̄s fuit plenus ſapientia ⁊ charitate. que ꝑ auꝝ ſignificatur. Intra arcam aūt erat vrna aurea. id ē. ſancta anima habēs māna .i. omneꝫ plenitudinē ſanctitatis ⁊ di uinitatis. Erat etiā in arca virga .i. poteſtas ſacerdotalis quia ip̄e eſt factus ſacerdos in eternū. Erāt etiā ibi tābu le teſtamēti ad deſignandū ꝙ ip̄e xp̄s eſt legis dator. ipſe etiam xp̄s ſignificatur ꝑ candelabrum. qꝛ ip̄e dicit. Ego ſum ſux mūdi. ꝑ ſeptem lucernas ſeptem dona ſancti ſpi ritus. Ipſe etiā ſignificat̉ ꝑ mēſam. qꝛ ip̄e ē ſpūalis cibꝰ. ẜm illud Ioh. vj. Ego ſum panis viuꝰ. Duodecim enim panes ſignificabāt. xij. apoſtolos vel doctrinam eoꝝ. Si ue per cādelabrū ⁊ menſam poteſt ſignificari doctrina et fides eccleſie q̄ etiā illuminat ⁊ ſpūaliter reficit. Ip̄e etiā xp̄s ſignificat̉ per duplex altare .ſ. holocau ſtoꝝ ⁊ thymia matis. qꝛ ꝑ ip̄m oportet nos deo offerre omnia virtutum oꝑa. ſiue illa quibꝰ carnē affligimꝰ. que offerunt̉ qͣſi in al tari holocauſtoꝝ. ſi ue illa q̄ maiore mētꝭ ꝑfectiōe ꝑ ſpūa lia ꝑfectoꝝ deſideria deo offerūt̉ in xp̄o quaſi in altari thy miamatis. ẜm illud ad Hebre. vlt. Per ip̄m ergo offera mus hoſtiā laudis ſemꝑ deo. ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ dn̄s p̄ce pit altare ꝯſtrui ad ſacrificia ⁊ munera offerēda ī honorē dei ⁊ ſuſtētationē miniſtroꝝ qui tabernaculo deſeruiebāt De ꝯſtructione aūt altaris datur a dn̄o duplex p̄ceptum
Unū quidē in principio legis Exo. xx. Ubi dn̄s manda uit ꝙ facerent altare de terra. vel ſaltē d̓ lapidibꝰ nō ſectis ⁊ iteꝝ ꝙ nō facerēt altare excelſum ad qd̓ oporteret ꝑ gra dus aſcēdere. ⁊ hoc ad deteſtandū idolatrie cultū. gētiles enī idolis ꝯſtruebāt altaria ornata et ſublimia. in quibus credebāt aliqͥd ſanctitatis ⁊ numinis eſſe. ꝓpter qd̓ etiam dn̄s mādauit Deutero. xvj. Nō plātabis lucū ⁊ oēm ar borē iuxta altare dn̄i dei tui. Idolatre enī cōſueuerūt ſub arboribꝰ ſacrificare ꝓpter amenitatē ⁊ vmbroſitatē Quo rum etiā p̄ceptoꝝ ratio figuralis fuit. qꝛ in xp̄o qui ē no ſtrum altare. debemꝰ ꝯfiteri veram carnis naturā qͣꝫtum ad humanitatē. qd̓ ē altare de terra facere. ⁊ qͣꝫtū ad diui nitatē debemꝰ in eo ꝯfiteri patris equalitatē. qd̓ ē nō aſcē dere ꝑ gradus ad altare. Nec etiā iuxta xp̄m debemus ad mittere doctrinā gētiliū ad laſciuiā ꝓuocantē. ſꝫ facto ta bernaculo ad honorem dei nō erāt timende hmōi occaſio nes idolatrie. et ideo dn̄s mandauit ꝙ fieret altare holo cauſtoꝝ de ere qd̓ eſſet omni ppl̓o ꝯſpicuū. ⁊ altare thymi amatis de auro qd̓ ſoli ſacerdotes videbāt. Nec erat tāta p̄cioſitas eris vt ꝑ huiꝰ copiā populꝰ ad aliquā idolatriā ꝓuocaret̉. ſꝫ qꝛ Exo. xx. ponit̉ ꝓ rōne huius p̄cepti. Non aſcēdens ꝑ gradus ad altare meū. id qd̓ ſubdit̉. Ne reue let̉ turpitudo tua. ꝯſiderandū ē ꝙ hoc etiā fuit inſtitutuꝫ ad excludēdū idolatriā. nā ī ſacris Priapi ſua pudenda gētiles populo denudabāt. poſtmodū aūt indictꝰ ē ſacer dotibus feminaliū vſus ad tegimē pudēdoꝝ. ⁊ ideo ſine ꝑiculo inſtitui poterat tāta altaris altitudo vt ꝑ aliqͦs gra dus ſigneos nō ſtantes. ſꝫ portatiles in hora ſacrificij ſa cerdotes ad altare aſcenderent ſacrificia offerentes. ¶ Ad viij. dd̓m ꝙ corpus tabernaculi ꝯſtabat ex quibuſdā tabu lis ī lōgitudinē erectis. qͥ quidē interiꝰ tegebāt̉ quibuſdaꝫ cortinis ex qͣttuor coloribus variatis .ſ. de byſſo. retorta. ⁊ hyacintho. ac purpura. coccoqꝫ bis tincto. ſed hmōi cor tine tegebant ſolum latera tabernaculi. In tecto auteꝫ ta bernaculi erat oꝑimentum vnum de pellibus hyacinthi nis. ⁊ ſuꝑ hoc aliud de pellibꝰ arietum rubricatis. ⁊ deſuꝑ tertium de quibuſdā ſacris cilicinis. que nō tm̄ oꝑiebant tectum tabernaculi. ſed etiam deſcendebāt vſqꝫ ad terrā. ⁊ tegebāt tabulas tabernaculi exterius. Horū autē ope rimentoꝝ ratio litteraſis in cōmuni erat ornatus ⁊ prote ctio tabernaculi vt in reuerētia haberetur. In ſpeciali ve ro ẜm quoſdam ꝑ cortinas deſignabat̉ celū ſidereū qd̓ ē diuerſis ſtellis variatuꝫ. ꝑ ſaga aque q̄ ſunt ſupra firma mentū. ꝑ pelles rubricatas celū empitreū in qͦ ſunt ange li. ꝑ pelles hyacinthinas celū ſancte trinitatis. Figuralis aūt ratio horū ē. qꝛ ꝑ tabulas ex quibꝰ cōſtruebatur taber naculū ſignificātur xp̄ifideles ex quibus cōſtruitur eccle ſia. Tegebant̉ aūt interiꝰ tabule cortinis quadricoloribꝰ qꝛ fideles interius ornant̉ qͣttuor virtutibꝰ. nam in byſſo retorta vt glo. dicit. ſignificatur caro caſtitate renitēs. in hyacintho mens ſuꝑnacupiēs. in purpura caro paſſioni bus ſubiacēsˡ. in cocco bis tincto mens īter paſſiones dei ⁊ ꝓximi dilectione p̄fulgēs. Per oꝑimenta vero tecti de ſignātur p̄lati ⁊ doctores in quibus debet remittere cele ſtis cōuerſatio. qd̓ ſignificat̉ ꝑ pelles hyacinthinas. ꝓm ptitudo ad martyriū. qd̓ ſigni ficāt pelles rubricate auſte ritas vite ⁊ tolerantia aduerſoꝝ. que ſignificant̉ ꝑ ſaga ci licina q̄ erāt expoſita ventis ⁊ pluuijs. vt glo. dicit. ¶ Ad ix. dd̓m ꝙ ſanctificatio tabernaculi et vaſorū eiꝰ habebat cauſam litteralem vt in maiori reuerentia haberetur. qͣſi ꝑ hmōi ꝯſecrationem diuino cultui deputatum. Figura lis aūt rō ē. qꝛ ꝑ hmōi ſanctificationem ſignificat̉ ſpūalis

Queſtio CII
ſanctificatio viuentis tabernaculi .ſ. fidelium ex quibus ꝯſtituitur eccleſia xp̄i. ¶ Ad. x. dd̓m ꝙ in veteri lege erāt ſeptem ſolēnitates temporales et vna cōtinua. vt poteſt colligi Numeri. xxviij. ⁊. xxix. Erat enim quaſi cōtinuum feſtum. quia quotdie mane ⁊ veſpere īmolabatur agnus ⁊ per illud cōtinuū feſtum iugis ſacrificij repreſentabat̉ perpetuitas diuine beatitudinis. Feſtoꝝ autem tempora lium primum erat quod iterabatur qualibet ſeptimana. ⁊ hec erat ſolēnitas ſabbati. qd̓ celebratur in memoriam creationis rerum. vt ſupra dictum eſt. Alia autem ſolēni tas iterabatur quolibet mēſe ſcꝫ feſtum neomenie. qd̓ ce lebrabatur ad cōmemorandum opus diuine gubernatio nis. Nam hec inferiora p̄cipue variātur ẜm motum lu ne. ⁊ ideo celebrabatur hoc feſtum in nouitate lune. non autem in eius plenitudine. ad euitandum idolatrarū cul tum qui in tali tempore lune ſacrificabant. Hec aūt duo beneficia ſūt cōmunia toti humano generi. ⁊ ideo frequē tius iterabant̉. alia vero quinqꝫ feſta celebrabātur ſemel in anno. ⁊ recolebantur in eis beneficia ſpecialiter illi po pulo exhibita. Celebratur enī feſtum phaſe primo menſe ad cōmemorandum liberationis beneficium ex egypto. Celebratur autem feſtum pentecoſtes poſt quinquagin ta dies ad recolēdum benefitiū legis date. alia vero tria feſta celebrabātur in mēſe ſeptimo qui quaſi totusˡ apud eos erat ſolēnis ſicut ⁊ ſeptimus dies. In prima enī die menſis ſeptimi erat feſtum tubarum in memoriam libe rationis yſaac quando Abraam īuenit arietem herentem cornibus. quē rep̄ſentabant per cornua quibus buccina bant. Erat autem feſtum tubarum quaſi quedaꝫ inuita tio vt p̄pararent ſe ad ſequens feſtum qd̓ celebrabat̉ de cimo die. ⁊ hoc erat feſtum expiationis ī memoriaꝫ illius beneficij quo deus ꝓpiciatus eſt peccato populi de adora ratione vituli ad preces Moyſi. Poſt hoc auteꝫ celebra batur feſtuꝫ ſcenophegie .i. tabernaculorum ſeptem die bus ad cōmemorādum beneficium diuine ꝓtectionis et deductionis ꝑ deſertuꝫ vbi in tabernaculis habitauerūt. vnde in hoc feſto debebant babere fructum arboris pul cherrime. id ē. citrum ⁊ ſignum denſarum frondium. io eſt. mirtū. que ſunt odori fera. ⁊ ſpatulas palmarum ⁊ ſa lices de torrente. que diu retinent ſuum virorem. ⁊ hec in ueniuntur in terra ꝓmiſſionis ad ſignificandum ꝙ ꝑ ari dam terram deſerti eos duxerat deus ad terrā delitioſam Octauo auteꝫ die celebrabat̉ aliud feſtum ſcꝫ cetus atqꝫ tollecte in quo colligebātur a populo ea que erant neceſ ſaria ad expēſas cultus diuini. ⁊ ſignificabatur adunatio populi ⁊ pax preſtita in terra ꝓmiſſionis. Figuralis autē ratio horum feſtorum ē. quia ꝑ iuge ſacrificium agni figu ratur ꝑpetuitas xp̄i qui eſt agnus dei. ẜm illud Hebre vlt. Ieſus xp̄s heri ⁊ hodie ip̄e ⁊ in ſecula. Per ſabbatū autem deſignat̉ ſpūalis requies nobis data ꝑ xp̄m vt ha betur ad Hebre. iiij. Per neomeniā autem q̄ eſt incēſio noue lune ſignificat̉ illuminatio primitiue eccleſie ꝑ xp̄m co p̄dicante ⁊ miracula faciente. Per feſtū aūt penteco ſtes ſignificat̉ deſcenſus ſpūſſancti in apl̓os. Per feſtuꝫ autē tubaꝝ ſignificat̉ p̄dicatio apl̓oꝝ. Per feſtū aūt expi ationis ſignificat̉ emundatio a peccatis populi chriſtiani. Per feſtū autē tabernaculoꝝ peregrinatio eoꝝ ī hoc mū do in quo ambulant in virtutibꝰ ꝑficiendo. Per feſtum aūt cetus atqꝫ collecte ſignificat̉ ꝯgregatio fideliū ī regno celoꝝ. ⁊ ideo utud feſtū dicebat̉ ſanctiſſimū eſſe. ⁊ hec tria feſta erant cōtinua ad inuicē. qꝛ oportet expiatos a vitijs ꝓficere in virtute quouſqꝫ ꝑueniant ad dei viſionē. vi di
citur in pͣs. Ad quintum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ ſacramentoꝝ veteris legis conueniens cauſa eſſe nō poſſit. Ea enim que ad cultum diuinū fiunt nō de bent eſſe ſimilia his que idolatre obſerua eāt. vnde dicit̉ Deutero. xx. Non facies ſil̓iter dn̄o deo tuo. omnes enī abominationes quibꝰ aduerſat̉ dn̄s fecerunt dijs ſuis. ſꝫ cultores idoloꝝ in cultu eoruꝫ cultris ſe incidebant vſqꝫ ad effuſionem ſanguinis. Dicitur enim in. iij. Reg xviij ꝙ incidebant ſe iuxta ritum ſuum cultris ⁊ lanceolis do nec ꝑfunderēt̉ ſanguine ꝓpter qd̓ dominꝰ mādauit Dea tero. xiiij. Non vos incidetis nec facietis caluicium ſuper mortuos. incōueniēter igitur circūciſio erat inſtituta ī le ge. ¶ Pre. ea que in cultū diuinū fiunt debent honeſta te ⁊ grauitatē habere. ẜm illud pͣs. In populo graui lau dabo te. ſed ad leuitatē quādā ꝑtinere videtur vt homīes feſtināter comedant. incōuenienter igitur p̄ceptū ē. Exo. xij. vt comederent feſtināter agnum paſcalē. ⁊ alia etiam circa huiuſmodi comeſtionem ſunt inſtituta que vidētur omnino irrationabilia eſſe. ¶ Pre. ſacramēta veteris le gis figure fuerunt ſacramentoꝝ none legis. ſed ꝑ agnum paſcaleꝫ ſignificat̉ ſacramentū eūchari ſtie. ẜm illud. j. ad Coꝝ. v. Paſca noſtrū īmolatus ē xp̄s. ergo etiā debuerūt eſſe aliqua ſacramēta in lege q̄ p̄figurarent alia ſacramē ta noue legis. ſicut ꝯfirmationem. ⁊ extremam vnctionē ⁊ matrimoniū. ⁊ alia ſacramenta. ¶ Pre. purificatio nō p̄t cōuenienter fieri niſi ab aliquibꝰ ī mundicijs. ſed qͣꝫtuꝫ ad deum nullum corꝑale reputatur īmundum. qꝛ omne corpus creatura dei ē. ⁊ omnis creatura dei bona. ⁊ nihil eijciendum qd̓ cū gratiarūactione ꝑcipitur. vt dicit̉. jͣ. ad Timo. iiij. incōuenienter igitur purificabātur ꝓpter cōta ctum hominis mortui. vel ꝓpter alicuius hmōi corpora rales infectiones. ¶ Pre. Ecc̄i. xxxiiij. dicit̉. Ab īmundo quid mūdabitur. ſed cinis vitule rufe que cōburebatur īmundus erat. qꝛ īmūdū reddebat. Dicit̉ enī Numeri. xix. ꝙ ſacerdos qui īmolabat eā cōmaculatꝰ erat vſqꝫ ad veſperū. Sil̓iter ⁊ ille qui eā cōburebat. ⁊ etiam ille qui eius cineres colligebat. ergo incōueniēter p̄ceptū ibi fu it vt ꝑ hmōi cinere ibi aſperſum īmundi purificarentur. Pre. peccata nō ſunt aliquid corꝑale qd̓ poſſit deferri de loco ad locū. neqꝫ etiā ꝑ aliquid īmundū pōt homo a peccato mūdari. incōuenienter igitur ad expiationē pecca torum populi ſacerdosᶻ uꝑ vnum hyrcorū confitebatur peccata filioꝝ iſrael vt portaret ea in deſertū. alium autē quo vtebant̉ ad purificationes ſimul cū vitulo cōburen tes extra caſtra īmundi reddebant̉. ita ꝙ oportebat eos lauare veſtimenta ⁊ carnem aqua. ¶ Pre. illud qd̓ iā eſt mundatū nō oporteret iterū mundari. incōueniēter igit̉ mundata lepra hoīs vel etiā eiꝰ domus alia purificatio ad hibebat̉. vt habet̉ Leuit. xiiij. ¶ Pre. ſpūalis īmundicia nō pōt ꝑ corꝑalem aquam vel piloꝝ raſuram emūdari. irrationabile igit̉ videtur ꝙ dn̄s p̄cepit Exo. xxx. vt rfieret labiū eneū cū baſi ſua ad lauandū manꝰ ⁊ pedes ſacerdo tū qui ingreſſuri erāt tabernaculū ⁊ qd̓ p̄cipit̉ Numeri viij. ꝙ leuite abſtergerent̉ aqua luſtratiōis ⁊ raderēt oēs pilos carnis ſue. ¶ Pre. qd̓ maius ē non pōt ſanctificari ꝑ illud qd̓ minus eſt. incōueniēter igit̉ ꝑ quandā vnctio nem corporalē ⁊ corꝑalia ſacrificia. ⁊ oblationes corpora les fiebat in lege conſecratio maiorum ⁊ minoꝝ ſacerdo. tum. vt habet̉ Leuit. viij. et leuitarum. vt habet̉ Numeri viij. ¶ Pre. ſicut dicitur. jͣ. Reg. xvi. Homīes vident ea
R 4

CII Queſtio
que parent. deus autem intuetur cor. ſed ea que exterius apparent ī homine ē corꝑalis diſpoſitio ⁊ indumenta. in cōueniēter igitur ſacerdotibꝰ maioribꝰ ⁊ minoribꝰ q̄daꝫ ſpecialia veſtimēta deputabātur. de quibus habet̉ Exo. xxviij. ⁊ ſine ratione videt̉ ꝙ ꝓhiberet̉ aliquis a ſacerdo tio ꝓpter corꝑales defectꝰ. ẜm ꝙ dicit̉ Leuit. xxi. Homo de ſemine tuo ꝑ familias qui habuerit maculā nō offeret panes deo. ſi cecꝰ fuerit. vel ſi claudus ⁊c̄. ſic igit̉ videt̉ ꝙ ſacramēta veteris legis irrationabilia fuerūt ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ d̓r Leuit. xx. Ego ſum dn̄s qui ſanctifico vos. ſed a deo nihil ſine rōne fit. Dicit̉ enī in pͣs. Oīa in ſapientia feciſti. ergo ī ſacramētis veteris legis q̄ ordinabāt̉ ad ho minum ſanctificationē nihil erat ſine tationabili cauſa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. ſacramenta ꝓprie di cutur illa que adhibebat dei cultoribꝰ ad quādā ꝯſecrati onē. ꝑ quaꝫ ſcꝫ deputabātur quodāmodo ad cultum dei. cultus aūt dei generali quid ē modo ꝑtinebat ad totū po pulum. ſꝫ ſpeciali modo ꝑtinebat ad ſacerdotes ⁊ leuitas qui erāt miniſtri cultꝰ diuini. ⁊ ideo in iſtis ſacramentis veteris legis q̄dā ꝑtinebāt cōmuniter ad totū populum. q̄dā aūt ſpecialiter ad miniſtros. ⁊ circa vtroſqꝫ tria erant neceſſaria. quoꝝ primum ē inſtitutio in ſtatu colendi deū ⁊ hec quidem inſtitutio cōmuniter qͣꝫtū ad omnes fiebat per circūciſionem ſine qua nullus admittebatur ad aliqͥd legalium. qͣꝫtum vero ad ſacerdotes ꝑ ſacerdotum conſe crationem. Secūdo requirebatur vſus eorum q̄ ꝑtinent ad diuinum cultum. ⁊ ſic qͣꝫtuꝫ ad populum erat eſus pa ſcalis cōuiuij. ad que nullus incircūciſus admittebatur. vt patet Exo. xij. ⁊ qͣꝫtum ad ſacerdotes oblatio victimaꝝ ⁊ eſus panū ꝓpoſitionis. ⁊ alioꝝ que erant ſacerdotū vſi bus deputata. Tertio requirebatur remotio eorum per qͣ aliqui impediebātur a cultu diuino ſcꝫ īmundiciaꝝ. ⁊ ſic qͣꝫtum ad populum erant inſtitute quedā purificationee a quibuſdam exterioribus īmundicijs. ⁊ etiam expiatio nes a peccatis. Quātuꝫ vero ad ſacerdotes ⁊ leuitas erat inſtitutaʸ ablutio manuū ⁊ pedum ⁊ raſio pilorum. et hec omnia habebāt rationabiles cauſas ⁊ litterales ẜm ꝙ or dinabātur ad cultum dei ꝓ tempore illo. ⁊ fīgurales ẜm ꝙ ordinabāt̉ ad figurandum chriſtum. vt patebit per ſin gula diſcurrenti. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ litteralis ratio cir cūciſionis principalis quidem fuit ad ꝓteſtationem fidei vnius dei. ⁊ quia Abraam fuit primus qui ſe ab infideli bus ſeꝑauit exiens de domo ſua. ⁊ de cognatiōe ſua. ideo ip̄e primus circūciſionem accepit. ⁊ hanc cauſaꝫ aſſignat Apl̓s ad Ro. iiij. Signum accepit circūciſionis ſignacu lum iuſticie fidei que ē in p̄putio. quia ſcꝫ in hoc legitur Abrae fides reputata ad iuſticiam ꝙ cōtra ſpem ī ſpem credidit. ſcꝫ ꝯtra ſpem nature in ſpem gratie. vt fieret pa ter multarum gentium cum ip̄e eſſet ſenex ⁊ vxor ſua eēt anus ⁊ ſterilis. Et vt hec ꝓteſtatio ⁊ imitatio fidei Abrae firmaretur in cordibus iudeoꝝ. acceperunt ſignuꝫ in car ne ſua cuius obliuiſci non poſſent. vnde dicitur Gen̄. xvij Erit pactum meuꝫ in carne veſtra in fedus eternū. ideo autem fiebat octaua die quia antea puer eſt valde tenellꝰ ⁊ poſſet ex hoc grauiter ledi. ⁊ reputatur adhuc quaſi qͥd dam non ſolidatum. vnde etiam nec animalia offerebant̉ ante octauū diem. Ideo vero non magis tardabatur ne ꝓpter dolorem aliqui ſignum circūciſionis refugerēt. ⁊ ne parentes etiam quorū amor increſcit ad filios poſt frequē tem conuerſationem ⁊ eorum augmentum eos circūciſi oni ſubtraherent. Secūda ratio eſſe potuit ad debilitati onem concupiſcentie in membro illo. Tertia ratio eſt in
ſigillationem ſacroꝝ Ueneris ⁊ Priapi. in quibus illa pars corporis honorabatur. dominus autē non ꝓhibuit niſi inciſionē que in cultum idoloꝝ fiebat. cui non erat ſi milis predicta circūciſio Figuralis vero ratio circūciſio nis erat. quia figurabatur ablutio corruptionis fienda ꝑ xp̄m que perfecte complebitur ī octaua etate. que ē etas reſurgentium. ⁊ quia omnis corruptio culpe ⁊ pene ꝓue nit in nos per carnalem originem ex peccato primi parē tis. ideo talis circūciſio fiebat in membro generatiōis. vn̄ Apl̓us dicit ad Col̓. ij. Circūciſi eſtis in xp̄o circūciſione nō manu facta in expoliatione corporis ⁊ carnis. ſꝫ in cir cūciſione domini noſtri ieſu xp̄i ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ litteralis ratio cōuiuij paſcalis fuit in cōmemorationeꝫ beneficij qͦ deus eduxit eos de egypto. vnde per huiuſmodi conuiuij celebrationē ꝓfitebāt̉ ſe ad illū ppl̓m ꝑtinere quem deus ſibi aſſumpſerat ex egypto. Quādo enim fuerunt ex egy pto liberati preceptum eſt eis vt ſanguine agni linitent ſuꝑliminaria domorum quaſi ꝓteſtantes ſe recedere a xi tibus egyptioꝝ qui arietem colebāt. vnde ⁊ liberati ſūt ꝑ ſanguinis agni aſperſionem. vel linitionē in poſtibꝰ do morum a periculo exterminij qd̓ īminebat egyptijs. In illo autem ex itu eoꝝ de egypto duo fuerunt .ſ. feſtinantia ad egrediendū. impellebant enī eos egyptij vt exirent ve lociter. vt habetur Exo. xij. Imminebat autē periculū ei qui nō feſtinaret exire cum multitudine ne remanēs oc cideretur ab egyptijs. Feſtinantia autem deſignabat̉ du pliciter. Uno quidē modo ꝑ ea q̄ comedebant. p̄ceptum enī eis erat ꝙ comederēt panes azimos. ⁊ huius ſignum eſt ꝙ non poterant fermentari cogentibus exire egyptijs ⁊ ꝙ comederēt aſſum igni. ſic enim velocius preparaba tur. ⁊ ꝙ os non cōminuerent ex eo quia ī feſtinātia nō va cat oſſa frāgere. Alio modo qͣꝫtū ad modū comedēdi. d̓r enī. Renes veſtros accingetis. calciamēta habebitis ī pe dibus tenētes baculos in manibus. ⁊ comedetis feſtinā ter. qd̓ manifeſte deſignat homines exiſtentes in ꝓmptu itineris. Ad idē etiaꝫ ꝑtinet qd̓ eis p̄cipitur. In vna do mo comedetis neqꝫ feretis de carnibꝰ eius foras. qꝛ ſcilꝫ ꝓpter feſtinātiā nō vacabat inuicē mittere encenia Ama ritudo autē quaꝫ paſſi fuerāt in egypto ſignificabat̉ ꝑ la ctucas agreſtas Figuralis aūt ratio patet. qꝛ ꝑ īmolatio nem agni paſcalis ſignificabatur īmolatio xp̄i. ẜm illud. jͣ ad Coꝝ. v. Paſca noſtrū īmolatus ē xp̄s. Sanguis vero agni liberans ab exterminatore linitus ſuꝑliminaribus domoꝝ ſignificat fidē paſſionis xp̄i in corde ⁊ ore fideliū quā liberamur a peccato ⁊ a morte. ẜm illud. j. Pet. jͣ. Redempti eſtis p̄cioſo ſanguine agni īmaculati. Come debant̉ aūt carnes ille ad ſignificandū eſum corꝑis xp̄i in ſacramento. Erant aūt aſſe igni ad ſignificandum paſſio nem vel charitatem xp̄i. Comedebantur autem cum azi mis panibus ad ſignificandā puram cōuerſationem fide lium ſumentiū corpus xp̄i. ẜm illud. jͣ. ad Coꝝ. v. Epule mur ī azimis ſinceritatis ⁊ veritatis. Lactuce auteꝫ agre ſtes addebātur in ſignum penitentie peccatoꝝ. q̄ neceſſa ria eſt ſumentibus corpus xp̄i. Renes autē accingēdi ſūt cingulo caſtitatis. calciamenta autem pedū ſunt exempla mortuoꝝ patrum. baculi autem habendi in manibꝰ ſigni ficant paſtoralem cuſtodiam. Precipitur autem ꝙ ī vna domo agnus paſcalis comedatur. id ē. in eccleſia catholi corum. non in cōuenticulis hereticorū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ quedam ſacramenta noue legis habuerunt in veteri lege ſacramenta figuralia ſibi correſpondentia. nam circūciſi oni reſpondet baptiſmus qui eſt fidei ſacramentū. ynde

Queſtio CII
dicitur ad Col̓. ij. Circūciſi eſtis in circūciſione domini nr̄i Ieſu xp̄i cōſepulti ei ī baptiſmo. Cōuiuio vero agni paſcalis reſpondet in noua lege ſacramentum euchariſtie Omnibus autem purificationibꝰ veteris legis reſpōdet in noua lege ſacramētum penitētie. Conſecrationi auteꝫ pōtificis ⁊ ſacerdotum reſpondet ſacramentum ordinis. Sacramento autem ꝯfirmationis qd̓ eſt ſacramentū ple nitudinis gratie nō poteſt reſpōdere in veteri lege aliqd̓ ſacramentuꝫ. qꝛ nondū aduenerat tempus plenitudinis eo ꝙ neminem ad ꝑfectum adduxit lex. Similiter auteꝫ ⁊ ſacramento extreme vnctionis quod ē quēdaꝫ īmedia ta p̄paratio ad introitum glorie. cuius aditus nodum pa tebat in veteri lege p̄cio nondum ſoluto. Matrimoniū autem fuit quidem in veteri lege ꝓut erat in officium na ture. non aūt ꝓut eſt ſacramentum cōiunctionis xp̄i ⁊ ec cleſie que nondū erat facta. vnde ⁊ in veteri lege dabatur libellus repudij qd̓ eſt cōtra ſacramenti rōneꝫ. ¶ Ad. iiij dd̓m ꝙ ſicut dictuꝫ eſt. purificationes veteris legis ordi nabantur ad remouendum impedimenta cultus diuini qui quidem eſt duplex ſcꝫ ſpūalis qui conſiſtit in deuoti one mentis ad deum. ⁊ corꝑalis qui cōſiſtit in ſacrificijs ⁊ oblationibus ⁊ alijs huiuſmodi. A cultu autem ſpūali impediūtur homines per peccata quibus homines pollui dicebantur ſicut per idolatriam ⁊ homicidium. ꝑ adulte ria ⁊ inceſtus. ⁊ ab iſtis pollutionibus purificabantur ho mines per aliqua ſacrificia. vel cōmuniter oblata pro tota multitudine. vel etiam ꝓ peccatis ſingulorum. non ꝙ ſa crificia illa carnalia haberent ex ip̄is virtutem expiādi pec catum. ſed quia ſignificabat expiationem peccatorum fu turam per chriſtum. cuius ꝑticipes erant etiaꝫ antiqui ꝓ teſtantes fidem redemptoris in figuris ſacrificiorum. A cultū vero exteriori impediebantur homīes ꝑ quaſdam ī mundicias corporales. que quidem primo cōſiderabātur in hominibus. ⁊ cōſequenter etiam in alijs animalibus. ⁊ in veſtimentis. ⁊ domibus ⁊ vaſis. In hominibus qui dem īmundicia reputabatur partim quideꝫ ex ip̄is homi nibꝰ. partim autem ex cōtactu rerum īmundarū. Ex ip̄is autem hominibus īmūdum reputabatur omne illud qd̓ corruptionem aliquaꝫ iam habebat. vel erat corruptioni expoſitū. ⁊ ideo qꝛ mors eſt corruptio quedā. cadauer ho minis reputabat̉ īmundū. Similiter etiaꝫ quia lepra ex corruptione humorū cōtingit qui etiaꝫ exterius erūpunt ⁊ alios inficiunt. leproſi etiā reputabātur īmundi. Simi liter etiā mulieres patientes ſanguinis fluxum ſiue per in firmitatem. ſiue etiaꝫ ꝑ naturam. vel tēporibus mēſtruis vel etiā tēpore cōceptionis. ⁊ eadem ratione viri reputa bantur īmundi fluxum ſeminis patientes. vel ꝑ infirmi/ tatem. vel per pollutionem nocturnam. vel etiam ꝑ coi tum. Nā oīs humiditas p̄dictis modis ab homine egre diens quādam īmūdam infectionem habet. Inerat etiā hominibꝰ īmūdicia q̄dā ex ꝯtactu quarūcunqꝫ reꝝ īmū darū. Iſtaꝝ aūt īmundiciaꝝ erat tatio ⁊ litteralis ⁊ figu ralis. Litteralis quidē ꝓpter reuerentiā eoꝝ que ad diui nū cultū ꝑtinent. tum qꝛ hoīes p̄cioſas res cōtingere non ſolent cum fuerint īmundi. tum etiā vt ex raro acceſſu ad ſacra ea magis venerarēt̉. Cū enī omnes hmōi īmundici as raro aliquis cauere poſſit. cōtingebat ꝙ raro poterant hoīes accedere ad attingēdū ea q̄ ꝑtinebāt ad diuinū cul tum. ⁊ ſic qn̄ accedebāt cū maiori reuerētia ⁊ humilitate mētis accedebāt. Erat aūt in quibuſdā hoꝝ ratio littera lis vt hoīes nō re formidarēt accedere ad diuinuꝫ cultum qͣſi refugiētes ꝯſortiū leproſoꝝ ⁊ ſimiliū infirmoꝝ quorū
morbꝰ abominabilis erat et cōtagioſus. In quibuſdam etiā ratio erat ad vitandū idolatrie cultū. qꝛ gētiles ī ritu ſuoꝝ ſacrificioꝝ vtebant̉ qn̄qꝫ ⁊ humano ſanguine et ſe mine. Oēs aūt hmōi īmundicie corporales purificabant̉ vel ꝑ ſolā aſperſionē aque. vel que maiores erant ꝑ aliqd̓ ſacrificiū ad expiandū peccatuꝫ. ex quo tales infirmitates ꝯtingebāt. Ratio aūt figuralis harū īmundiciaꝝ fuit. qꝛ ꝑ hmōi exteriores īmundicias figurabant̉ diuerſa pecca ta. Nā īmundicia cadaueris cuiuſcunqꝫ ſignificat īmun diciam peccati qd̓ eſt mors anime. Immūdicia auteꝫ le pre ſignificat īmundiciam heretice doctrine. tum qꝛ here tica doctrina contagioſa eſt ſicut ⁊ lepra. tum quia nulla etiam falſa doctrina eſt que vera falſis nō admiſceat. ſicut etiā in ſuperficie corporis leproſi apparet quedam diſtin ſtinctio quarundā macularū ab alia carne integra. ꝑ im mundiciā auteꝫ mulieris ſanguiſſue deſignatur īmundi cia idolatrie propter īmolaticium cruorem. per īmūdiciā vero viri ſeminiflui deſignatur īmundicia vane locutiōis eo ꝙ ſemen eſt verbum dei. Per īmundiciam vero coitꝰ ⁊ mulieris parientis deſignatur īmundicia peccati origi nalis. Per īmūdiciam vero mulieris mēſtruate deſigna tur īmundicia mentis per voluptates emollite. vniuerſa liter vero ꝑ īmundiciam cōtactus rei īmunde deſignatur īmundicia cōſenſus in peccatum alterius. ẜm illud. ij. ad Coꝝ. vj. Exite de medio eorum ⁊ ſeꝑamini ⁊ īmundum ne tetigeritis. Huiuſmodi autem īmundicia contactꝰ de riuabatur etiam ad res inanimatas. quicquid enim quo cunqꝫ modo tāgebat īmundus īmundū erat. In quo lex attenuauit ſuꝑſtitionem gentilium. qui non ſoluꝫ ꝑ con tactum īmundi dicebant īmundiciam contrahi. ſꝫ etiam per collocutionē aut per aſpectum. vt rabi Moyſes dicit d̓ mulicre menſtruata. ꝑ hoc autē myſtice ſignificabat̉ id quod dicitur Sap̄. xiiij. Similiter odio ſunt deo imꝑiꝰ ⁊ impietas eius. Erat autem ⁊ īmundicia quedam ipſaꝝ rerum inanimatarū ẜm ſe. ſicut erat īmundicia lepre ī do mo ⁊ in veſtimentis. Sicut enim morbus lepre accidit ī hominibus ex humore corrupto putrefaciente carnem et corrumpente. ita etiam ꝓpter aliquaꝫ corruptionem ⁊ ex ceſſum humiditatis vel ficcitatis fit quādoqꝫ aliqua cor roſio in lapidibus domus. vel etiā in veſtimentis. ⁊ ideo hāc corruptionē vocabat lex leprā. ex qͣ domꝰ vel veſtis ī mūda iudicaret̉. tū qꝛ oīs corruptio ad īmūdiciā ꝑtinebat vt dictū ē. tum etiā qꝛ circa hmōi corruptionē gētiles de os penates colebāt. ⁊ ideo lex p̄cepit hmōi domꝰ ī quibꝰ fuerit talis corruptio ꝑſeuerās deſtrui. ⁊ veſtes cōburi ad tollēdā idolatrie occaſionē. Etat etiā ⁊ q̄dā īmūdicia va ſoꝝ de qua d̓r Numeri. xix. Uas qd̓ nō habuit cooꝑculū ⁊ ligaturā deſuꝑ īmundū erit. Cuiꝰ īmundicie cauſa eſt. qꝛ in talia vaſa de facili poterat aliqͥd īmundū cadere. vn̄ poterāt īmūdari. Erat etiā hoc p̄ceptū ad declinandū ido latriā. Credebant enī idolatre ꝙ ſi mures aut lacerte vel aliquid hmōi q̄ īmolabant idolis caderēt in vaſa vel in aqͣs ꝙ eſſent dijs gratioſa. Adhuc etiā alique muliercu le vaſa dimittūt diſcooꝑta ī obſequiū nocturnoꝝ numi nū q̄ ianas vocāt. Haꝝ aūt īmundiciaꝝ rō ē figuralis. qꝛ ꝑ leprā domꝰ ſignificat̉ īmundicia ꝯgregatiōis hereticoꝝ ꝑ lepram vero ī veſte linea ſignificatur ꝑuerſitas moꝝ ex amaritudīe mētis. ꝑ leprā vero veſtis lanee ſignificat̉ ꝑ uerſitas adulatoꝝ. ꝑ leprā ī ſtamine ſignificāt̉ vitia aīe. per lepram vero in ſubtegmine ſignificantur peccata car nalia. ſicut enim ſtamen ē in ſubtegmine. ita anima ī cor pore. ꝑ vas autem qd̓ non habet cooꝑculum nec ligaturā
R 5

Queſtio CII
ſignificatur homo qui nō habet aliqd̓ velamē taciturni tatis. ⁊ qui non conſtringitur aliqua cenſura diſcipline. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ ſicut dictū ē. duplex erat īmūdicia in le ge. vna quidē ꝑ aliquā corruptionē mentis vel corꝑis. ⁊ hec etiā īmundicia maior erat. Alia vero erat immudicia ex ſolo ꝯtactu rei īmunde. ⁊ hec minor erat ⁊ faciliori ri tu expiabatur. nā īmundicia prima expiabatur ꝑ ſacrifi cia ꝓ peccato. qꝛ oīs corruptio ꝓcedit ex peccato ⁊ peccatū ſignificat. ſꝫ ſecūda īmundicia expiabat̉ ꝑ ſolaꝫ aſperſio nem aque cuiuſdā. de qua quidē aquā expiatiōis habet̉ Numeri. xix. Mandat̉ enī ibi a dn̄o ꝙ accipiāt vaccā ru fam in memoriā peccati qd̓ cōmiſerunt in adoratiōe vitu li. ⁊ d̓r vacca magis qͣꝫ vitulus qꝛ ſic dn̄s ſynagogā voca re cōſueuit. ẜm illud Oſee. v. Sicut vacca laſciuiēs decli nauit iſrael. ⁊ hoc forte ideo. qꝛ vaccas in morē egyptij co luerunt. ẜm illud Oſee. x. Uaccas bei hauen coluerūt. et ī deteſtationē peccati idolatrie īmolabatur extra caſtra. ⁊ vbicūqꝫ ſacrificiū fiebat ꝓ expiatione multitudinis pec catoꝝ cremabat̉ extra caſtra totum. et vt ſignificaretur ꝑ hoc ſacrificium emundari populus ab vniuerſitate pecca toꝝ. intingebat ſacerdos digitū in ſanguine eiꝰ ⁊ aſperge bat ꝯtra fores ſanctuarij ſeptē vicibus. qꝛ ſeptenariꝰ nu merus vniuerſitateꝫ ſignificat. ⁊ ip̄a etiā aſperſio ſangui nis ꝑtinebat ad deteſtationē idolatrie. in qͣ ſanguis īmo laticiꝰ nō effundebat̉ ſed cōgregabat̉. ⁊ circa ip̄m homīes comedebāt in honorē idoloꝝ. Cōburebat̉ autē ī igne. vel quia deus Moyſi igne apparuit ⁊ in igne data eſt lex. vel qꝛ ꝑ hoc ſignificat̉ ꝙ idolatria totaliter erat extirpanda et omne qd̓ ad idolatriā ꝑtinebat. ſicut vacca cremabat̉ cuꝫ pelle ⁊ carnibꝰ. ſanguine ⁊ fimo flāme traditis. Adiunge batur etiā in cōbuſtione lignū cedrinū. hyſopus. coccuſqꝫ bis tinctus ad ſigniticandū ꝙ ſicut ligna cedrina nō de fa cili putreſcunt. ⁊ coccus bis tinctus non amittit colorē. et hyſopus retinet etiaꝫ odorē poſtqͣꝫ fuerit deſiccatus. Ita etiā hoc ſacrificiū erat in ꝯſeruationē ip̄ius populi ⁊ ho neſtatis ⁊ deuotionis ip̄ius. vnde dicit̉ de cineribꝰ vacce vt ſint multitudini filioꝝ iſrael in cuſtodiā. Uel ẜm Io ſephū quattuor elementa ſignata ſunt. igni enī apponeba tur cedrus ſignificās terrā ꝓpter ſui terreſtritatem. hyſo pus ſignificās aerē ꝓpter odorem. coccꝰ ſignificās aquā eadē rōne qua etiā purpura ꝓpter tincturas que ex aqͥs ſumunt̉. vt ꝑ hoc exprimeretur ꝙ illud ſacrificiū offereba tur creatori quattuor elementorū. ⁊ qꝛ hmōi ſacrificiū of ferebatur ꝓ peccato idolatrie. in eius deteſtationē ⁊ com burēs ⁊ cineres colligēs. ⁊ ille qui aſpergit aqͣs in quibꝰ cinis ponebat̉ īmundi reputabātur. vt ꝑ hoc oſtēderetur ꝙ quicquid quocūqꝫ modo ad idolatriā ꝑtinet quaſi im mundū eſt abijciendū. Ab hac autem īmundicia purifi cabātur ꝑ ſolam veſtimentorum ablutionem. nec indige bant aqua aſpergi ꝓpter huiuſmodi īmundiciā. quia ſic eſſet proceſſus in infinituꝫ. Ille enim qui aſpergebat a qͣ īmūdus fiebat. ⁊ ſic ſi ip̄e ſeiꝑp̄m aſpergeret īmūdus rema neret. Si auteꝫ alius eū aſpergeret ille īmundus eſſet. et ſimiliter ille qui illum aſpergeret. ⁊ ſic in infinituꝫ. Figu ralis autem ratio huius ſacrificij eſt. quia ꝑ vaccā rufam ſignatur xp̄s ẜm infirmitatē aſſumptam quā femininꝰ ſe xus deſignat. ſanguinē autē paſſionis eius deſignat vac ce color. Erat autē vacca rufa etatis integre. qꝛ oīs oꝑa tio xp̄i eſt ꝑfecta ī qua nulla erat macula. nec portauit iu gum peccati. p̄cipitur aurē adduci ad Moyſen. qꝛ impu tabāt ei trāſgreſſionē moſaice legis in violatiōe ſabbati. p̄cipitur aūt tradi Eleazaro ſacerdoti. qꝛ xp̄s occidendus
in manꝰ ſacerdotū traditꝰ ē. īmolatur autē extra caſtra. qꝛ extra portā xp̄s paſſus ē. Intingit aūt ſacerdos digitum in ſanguinē eius. qꝛ ꝑ diſcretione quā digitꝰ ſignificat. my ſteriū paſſionis xp̄i eſt ꝯſiderandū ⁊ imitandū. Aſpergi tur aūt cōtra tabernaculū. ꝑ qd̓ ſynagoga deſignatur. vel ad ꝯdemnationē iudeoꝝ non credentiū. vel ad purificati onem credentiū. ⁊ hoc ſeptem vicibꝰ. vel ꝓpter ſeptem do na ſpūſſancti. vel ꝓpter ſeptem dies in quibus omne tē pus intelligitur. Sunt autē omnia que ad chriſti incar nationem ꝑtinent igne cremanda. id eſt. ſpūaliter intelli genda. nam per pellem ⁊ carnem exterior chriſti operatio ſignificatur. per ſanguinem ſubtilis ⁊ interna virtus ex teriora facta verificās. per fimum ſaſſitudo ſitis. ⁊ omuia huiuſmodi ad infirmitatem pertinentia. Adduntur autē tria ſcꝫ cedrus quod ſignificat altitudinem ſpei vel ꝯtem plationis. Hyſopus quod ſignificat humilitatem vel fi dem Coccus bis tinctus quod ſignificat geminam cha ritatem. per hec enī debemus chriſto paſſo adherere. Iſte autem cinis combuſtionis colligitur a viro mundo. quia reliquie paſſionis ꝑuenerunt ad gentiles qui non fuerūt culpabiles in chriſti morte. Apponuntur autem cineres in aqua ad expiandum. quia ex paſſione chriſti baptiſmꝰ ſortitur virtutem emundandi peccata. Sacerdos autem qui īmolabat ⁊ comburebat vaccam. ⁊ ille qui combure bat ⁊ qui colligebat cineres immundus erat. ⁊ etiam qui aſpergebat aquam. vel quia iudei ſunt facti īmundi ex oc ciſione chriſti. per quam noſtra peccata expiantur. et hoc vſqꝫ ad veſperum. id ē. vſqꝫ ad finem mundi quādo reli quie iſrael conuertentur. vel quia illi qui tractant ſancta intendentes ad emundationem aliorū. ip̄i etiam aliquas īmundicias contrahunt. vt Gregꝰ dicit in Paſtorali. Et hoc vſqꝫ ad veſperum. id eſt. vſqꝫ ad fineꝫ preſentis vite. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt īmundicia que ex cor ruptione proueniebat. vel mentis vel corporis. expiaba tur per ſacrificia pro peccato. Offerebantur autem ſpeci alia ſacrificia pro peccatis ſingulorum. ſed quia aliqui ne gligentes erant circa expiationem huiuſmodi peccatorū ⁊ īmundiciarum. vel etiam propter ignorantiaꝫ ab expi atione huiuſmodi deſiſlebant. inſtitutum fuit vt ſemel anno decima die ſeptimi menſis fieret ſacrificium expiati onis ꝓ toto populo. ⁊ quia ſicut Apoſtolus dicit ad He bre. vij. Lex conſtituit homines ſacerdotes infirmitatem habentes oportebat ꝙ ſacerdos prius offerret pro ſeipſo vitulum pro peccato in cōmemorationem peccati quod Aaron fecerat in conflatione vituli aurei. ⁊ arietem in ho loca uſtum. per quod ſigni ficabatur ꝙ ſacerdotis prelatio quam aries deſignat qui eſt dux gregis. erat ordinanda ad honorem dei. Deinde autem offerebat pro populo du os hyrcos. quorum vnus immolabatur ad expiandum peccatum multitudinis. hyrcus enim animal fetidum ē. ⁊ de pilis eius fiunt veſtimenta pungentia. vt per hoc ſi gnificaretur fetor ⁊ īmūdicia aculei peccatorum. Huiuſ modi autē hyrci īmolati ſanguis inferebatur ſimul etiaꝫ cum ſanguiue vituli in ſancta ſanctorum. ⁊ aſpergebatur ex eo totum ſanctuarium ad ſignificanduꝫ ꝙ tabernacu lum emundabatur ab īmundicijs filioruꝫ iſrael. Corpus vero hyrci et vituli que īmolata ſunt pro peccato oporte bat comburi ad oſtendum conſūmationem peccatorū. nō aūt in altari. qꝛ ibi nō cōburebāt̉ totaliter niſi holocauſta vn̄ mādatū erat vt cōburerēt̉ extra caſtra ī deteſtationem peccati. hoc enī fiebat quādocūqꝫ īmolabat̉ ſacrificiū pro aliqͦ graui pctō. vel ꝓ multitudīe pctōꝝ. Alter vero. hyrcꝰ

Queſtio CII
emittebat̉ in deſertum. non quidē vt offerretur demoni bus quos colebāt gentiles in deſertis. quia eis nihil lice bat imolari. ſꝫ ad ſignificandum effectum illius ſacrificij īmolati. ⁊ ideo ſacerdos imponebat manum ſuper caput eius cōfitēs peccata filioꝝ iſrael. ac ſi ille hyrcꝰ deportaret ea in deſertum vbi a beſtijs comederetur. quaſi portās pe nam ꝓ peccatis populi. Dicebatur autem portare pecca ta populi. vel quia in eius emiſſione ſignificabatur remiſ ſio peccatoꝝ populi. vel qꝛ colligebatur ſuꝑ caput eiꝰ ali quacedula vbi erant ſcripta peccata. Ratio autem figu ralis horum erat quia xp̄s ſignificatur ⁊ ꝑ vituluꝫ ꝓpter virtutem. ⁊ ꝑ arietem. quia ipſe eſt dux fidelium. ⁊ ꝑ hyr cum ꝓpter ſimilitudinem carnis peccati. ⁊ ip̄e eſt imo la tus ꝓ peccatis ⁊ ſacerdotum ⁊ populi. quia per eiꝰ paſſio nem ⁊ maiores ⁊ minores a peccato mūdantur. Sāguis autem vituli ⁊ hyrci infertur in ſancta per pontificem. qꝛ ꝑ ſanguinem paſſionis chriſti patet nobis introitus ī re gnum celorum. Cōburuntur autem eorum corpora extra caſtra. quia extra portam chriſtus paſſus eſt. vt Apl̓us di cit ad Hebre. vlt. Per hyrcum autē qui emitiebatur po teſt ſignificari vel ip̄a diuinitas chriſti que in ſoritudineꝫ abijt homine chriſto patiente. non quideꝫ locū mutans. ſed virtutem cohibens. vel ſignificatur concupiſcētia ma la quam debemus a nobis abijcere. virtuoſos autem mo tus domino imolare. De īmundicia vero eorum qui hu iuſmodi ſacrificia cōburebāt eadem ratio eſt q̄ ī ſacrificio vitule ruſe dicta ē. ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ per ritū legis lepro ſus non emundabatur a macula lepre. ſed emūdatꝰ oſtē debatur. ⁊ hoc ſignificatur Leuit. xiiij. cuꝫ dicitur de ſacer dote cum inuenerit lepram eſſe mundatam precipiet ei qͦ purificatur. iam ergo lepra mūdata erat. ſed purificari di citur inqͣꝫtum iudicio ſacerdotis reſtituebatur conſortio hominum ⁊ cultui diuino. Cōtingebat tamen quandoqꝫ vt dinino miraculo per ritum legis corporalis mundaret lepra quando ſacerdos decipiebatur ī iudicio. Huiuſmo di autem purificatio leproſi dupliciter fie bat. naꝫ primo iudicabatur eſſe mundus. ſecūdo autē reſtituebatur tāqͣꝫ mundus conſortio hominum ⁊ cultui diuino .ſ. poſt ſeptē dies. In prima autem purificatiōe offerebat pro ſe lepro ſus mūdandus duos paſſeres viuos ⁊ lignum cedrinū. ⁊ vermiculum ⁊ hyſopū hoc modo vt filio coccineo liga retur paſſer ⁊ hyſopus ſimul cuꝫ ligno cedrino ita .ſ. ꝙ li gnum cedrinū eſſet quaſi manubriū aſperſoꝝ. Hyſopus vero ⁊ paſſer erant id qd̓ de aſperſorio tingebat̉ ī ſangui ne alterius paſſeris imolati in aquis viuis. Hec autem quattuor offerebat cōtra quattuor defectus lepre. Nā cō tra putredinem offerebatur cedrus que ē arbor imputribi lis. cōtra fetorem hyſopus que ē herba odori fera. contra inſenſibilitatem paſſer viuus. cōtra turpitudinē coloris vermiculꝰ qui habet viuū colorē. paſſer vero viuꝰ aduola re dimittebat̉ in agrū. qꝛ leproſus reſtituebat̉ priſtine li bertati In octauo ꝟo die admittebat̉ ad cultū diuinū ⁊ re ſtituebat̉ ꝯſortio hoīuꝫ. Primo tn̄ raſis pilis totiꝰ corꝑis veſtimētꝭ eo ꝙ lepra pilos corrodit ⁊ veſtimēta cōinqͥnat ⁊ fetida reddit. ⁊ poſtmodū ſacrificiū offerebat̉ ꝓ delicto eiꝰ. qꝛ lepra plerūqꝫ inducit̉ ꝓ peccato. De ſanguine aūt ſacrificij tāgebat̉ extremū auricule eiꝰ qui erat mūdādus ⁊ pollices manꝰ dextre ⁊ pedis. qꝛ in iſtis ꝑtibꝰ primum lepra dinoſcit̉ ⁊ ſentit̉. adhibebant̉ etiā huic ritui tres li quores .ſ. ſanguis ꝯtra ſanguinis corruptionē. oleū ad de ſignandū ſanationē moroi. aqua viua ad emūdādū ſpur ciciā. Figuralis auteꝫ ratio erat. quia per duos paſſeres
ſignificantur diuinitas ⁊ humanitas xp̄i. quorum vnus ſcꝫ humanitas īmolatur in vaſe fictili ſuꝑ aquas viuētes qꝛ per paſſionem xp̄i aque baptiſmi cōſecrantur. Aliꝰ au tem ſcꝫ impaſſibilis diuinitas viuus remanebat. qꝛ diui nitas mori non poteſt. vnde ⁊ auolabat. qꝛ paſſiōe aſtrin gi non poterat. Hic autem paſſer viuus ſimul cuꝫ ligno cedrino ⁊ cocco. vel vermiculo ⁊ hyſopo. i. fide. ſpe. ⁊ chari tate. vt ſupra dictū eſt. mittit̉ in aquā ad aſpergendū. qꝛ in fide dei ⁊ hoīs baptizamur. Lauat aūt homo ꝑ aquā ba ptiſmi vel lachrymaꝝ veſti menta ſua. id ē. oꝑa ⁊ omnes pilos. id eſt. cogitationes. Tangitur autem extremuꝫ au ricule dextre eius qui mundatur de ſanguine ⁊ de oleo vt eius auditum muniat contra corrumpentia verba. Pol lices autem manus dextre et pedis tanguntur vt ſit eius actio ſancta. Alia veto que ad hanc purificationem perti nent. vel etiam aliarum īmundiciarū nō habent aliquid ſpeciale preter alia ſacrificia pro peccatis vel pro delictis. ¶ Ad. viij. dd̓m ꝙ ſicut populus inſtituebatur ad cultuꝫ dei per circūciſionem. ita miniſter per aliquam ſpecialem purificationem vel cōſecrationem. vnde ⁊ ſeꝑari ab alijs p̄cipiuntur quaſi ſpecialiter ad miniſterium cultus diui ni pre alijs deputari. ⁊ totum quod circa eos fiebat in eo rum ꝯſecratione vel inſtitutiōe. ad hoc pertinebat vt oſtē deretur eos habere quandam p̄rogatiuam puritatis ⁊ ve ritatis ⁊ dignitatis. ⁊ ideo in inſtitutione miniſtrorū tria fiebant. Primo enim purificabantur. ſecūdo ordinaban tur ⁊ conſeruabātur. tertio applicabantur ad vſum mini ſterij. Purificabantur quidem cōmuniter omnes per ab lutionem aque. ⁊ pec quedam ſacrificia. Specialiter autē leuite radebāt omnes pilos carnis ſue. vt habetur Leuit. viij. Conſecratio vero circa pontifices ⁊ ſacerdotes hoc or dine fiebat. Primo enī poſtqͣꝫ abluti erant induebāt̉ qui buſdam veſtimentis ſpecialibus pertinentibus ad deſi gnandum dignitateꝫ ip̄orum. Specialiter autem ponti fex oleo vnctiōis in capite vngebatur. vt deſignaretur ꝙ ab ip̄o diffundebatur poteſtas conſe crandi ad alios. ſicut oleum a capite deriuatur ad inferiora. vt habetur in pͣs. Sicut vnguentum in capite quod deſcendit in barbam Aaron. Leuite vero non habebant aliam conſecrationeꝫ niſi ꝙ offerebantur domino a filijs iſrael per manus pō tificis qui orabat ꝓ eis. Minorum vero ſacerdotum ſole manus conſecrabantur. que erant applicāde ad ſacrificia ⁊ de ſanguine animalis īmolaticij tingebatur extremum auricule dextre ip̄orū. ⁊ pollices pedis aut manus dextre vt ſcꝫ eſſent obediētes legi dei in oblatione ſacrificiorum qd̓ ſignificatur ī intinctione auris dextre. ⁊ ꝙ eſſent ſolli citi ⁊ ꝓmpti ī executiōe ſacrificioꝝ qd̓ ſignificat̉ in intin ctione pedis ⁊ manꝰ dextre aſpergebāt̉ etiā ip̄i ⁊ veſtimē ta eoꝝ ſanguine aīalis imolati ī memoriā ſanguinis agni ꝑ quē fuerūt liberati ī egypto. offerebāt̉ aūt ī eoꝝ ꝯſecra tione hmōi ſacrificia. vitulꝰ ꝓ peccato ī memoriā remiſſi onis peccati Aaron circa ꝯflationē vituli. Aries ī holocau ſtū ī memoriā oblatiōis Abrae. cuius obedientiam pon tifex imitari debebat. Aries etiam cōſecrationis qui erat quaſi hoſtia pacifica in memoriā liberatiōis de egypto ꝑ ſanguinem agni. Caniſtrū aūt panū in memoriā manne p̄ſtiti populo ꝑtinebat ad applicationem miniſterij quod imponebatur ſuꝑ manus eoꝝ. Adeps arietis. ⁊ torta pa nis vnius. ⁊ armꝰ dexter vt oſtenderet̉ ꝙ accipiebāt pote ſtatē huiuſmodi offerendi dn̄o. Leuite vero applicabāt̉ ad miniſterium per hoc ꝙ intromittebātur in tabernacu lum federis quaſi ad miniſtrandum circa vaſa ſanctuarij

Queſtio CII
Figuralis vero horum ratio erat. quia illi qui ſunt conſe crandi ad ſpirituale miniſterium xp̄i debent primo puri ficari per aquam baptiſmi ⁊ lachrymaꝝ in fide paſſionis xp̄i quod eſt expiatiuū ⁊ purgatiuū ſacrificiu in. ⁊ debent radere omnes pilos carnis eius. id ē. omnes prauos cogi tationes. debent etiam ornari virtutibus ⁊ cōſecrari oleo ſpūſſancti. ⁊ aſperſione ſanguinis chriſti. ⁊ ſic debent eſſe intenti ad exequenda ſpūalia miniſteria. ¶ Ad. ix. dd̓m ꝙ ſicut iam dictū eſt. intentio legis erat inducere ad reue rētiam diuini cultus. ⁊ hoc dupliciter. Uno modo exclu dendo a cultu diuino omne id qd̓ poterat eſſe cōtēptibile Alio modo apponendo ad cultum diuinum omne illud quod videbatur ad honorificētiam pertinere. ⁊ ſi hoc qui dem obſeruabatur in tabernaculo ⁊ vaſis eius ⁊ animali bus imolandis. multo magis hoc obſeruandū erat ī ip̄is miniſtris. ⁊ ideo ad remouendum ꝯtemptum miniſtrorū. p̄ceptum fuit vt non haberent maculam vel defectū cor poralem. quia huiuſmodi homines ſolent apud alios in contemptu haberi ꝓpter quod etiam inſtitutū fuit vt nō ſparſim ex quolibet genere ad dei miniſterium applicarē tur. ſed ex certa ꝓ ſapia ẜm generis ſucceſſionem vt ex hoc clariores ⁊ nobiliores haberentur. Ad hoc auteꝫ ꝙ in re uerentia haberentur adhibebatur eis ſpecialis ornatꝰ ve ſtium ⁊ ſpecialis conſecratio. ⁊ hec eſt in cōmuni cauſa or natus veſtium. In ſpeciali autē ſciendum eſt ꝙ ponti fex habebat octo ornamenta. Primo enim habebat veſtem lineam. ſecūdo habebat tunicam hyacinthinaꝫ. in cuius extremitate verſus pedes ponebantur per circūitum tin tinnabula quedā ⁊ malapunica facta ex hyacintho ⁊ pur purea coccoqꝫ bis tincto. Certio habebat ſuperhumerale qd̓ tegebat humeros ⁊ anteriorem partem vſqꝫ ad cingu ſum qḋ erat ex auro ⁊ hyacintho. purpura coccoqꝫ bis tin cto ⁊ byſſo retorta. ⁊ ſuper hūeros habebat duos onychi nos in quibus erant ſculpta nomina filioꝝ iſrael. Quar tum erat rationale ex eadem materia factum. qd̓ erat qua dratum. ⁊ ponebatur in pectore. ⁊ ꝯiungebatur ſuperhu merali. et in hoc rationali eiāt duodecim lapides precioſi diſtincti per quattuor ordines. in quibus etiā ſculpta erāt nomina filioꝝ iſrael quaſi ad deſignanduꝫ ꝙ ferret onus totius populi. per hoc ꝙ habebat nomina eorum in hu meris. ⁊ ꝙ iugiter debebat de eorum ſalute cogitare. per hoc ꝙ portabat eos in pectore quaſi in corde habens. in qͦ etiam rationabili mādauit dominus poni doctrinā et ve ritatem. qui a quedam pertinentia ad veritatem iuſticie ⁊ doctrine ſcribebātur in illo rationabili. Iudei tamen fa bulātur ꝙ in rationali erat lapis qui ẜm diuerſos colo res mutabatur ẜm diuerſa que debebāt accidere filijs iſrl̓ ⁊ hoc vocant veritatē ⁊ doctrinā. Quintū erat baltheus id ē. cingulꝰ quidā factus ex p̄dictis qͣttuor coloribꝰ. Se xtum erat thyara .i. mitra quedam de byſſo. Septimum autem erat lamina aurea pendēs in fronte eius. in qͣ erat ſcriptum nomē dn̄i. Octauū autē erant feminalia linea vt operirent carnem turpidinis ſue quādo accederet ad ſanctuariū vel ad altare. Ex iſtis aūt octo oruamētis mi nores ſacerdotes habebāt qͣttuor .ſ. tunicā lineā. femina lia ⁊ baltheū ⁊ thyaram. Hoꝝ aūt ornamentoꝝ quidam rōnem litteralē aſſignāt dicētes ꝙ in iſtis ornamētis de ſignabatur diſpoſitio orbis terraruꝫ. qͣſi pontifex ꝓteſta ret̉ ſe eſſe miniſtrū creatoris mūdi. vnde etiaꝫ Sap̄. xviij. d̓r ꝙ in veſte Aaron erat deſcriptus orbis terraꝝ. naꝫ fe moralia linea figurabāt terram ex qua linū naſcitur. bal ihei circūuolutio ſignificabat occeanū qui circūcingit ter
ram tunica hyacinthina ſuo colore ſignificabat aerem. ꝑ cuius tintinnabula ſignificabātur tonitrua. per malagra nata coruſcatiōes. ſuꝑhumerale vero ſignificabat ſua va rietate celum ſidereum. duo onychini duo emīſperia. vl̓ ſolem ⁊ lunam. duodecim gemme ī pectore. duodecim ſi gna in zodiaco. que dicebātur poſita in rationali. qꝛ in ce leſtibus ſunt ratiōes terrenorum. ẜm illud Iob. xxxviij. Nūquid noſti ordinē celi. ⁊ ponis rōnem eius in terra: Cydaris autē vel thyara ſignificat celū empirreum. La mina aurea deum omnibus p̄ſidētem. Figuralis vero ra tio manifeſta eſt. Nam macule vel defectus corporales a quibus debebant ſacerdotes eſſe īmunes. ſignificāt diuer ſa vitia ⁊ peccata quibus debēt carere. ꝓbibetur enim eē cecus .i. ne ſit ignorās. ne ſit claudus .i. inſtabilis. ⁊ ad di uerſa ſe inclinans. ne ſit paruo vel grādi vel torto naſo. i. ne ꝑ defectū diſcretionis vel in plus vel ī minus excedat aut etiā aliqua praua exerceat. Per naſum enī diſcretio deſignatur qꝛ eſt diſcretiuus odoris. ne ſit fracto pede vel manu .i. ne amittat virtutē bene operandi vel ꝓcedendi ī virtutē. Repudiat̉ etiā ſi habeat gibbum vel an̄ vel retro ꝑ quē ſignificat̉ ſuꝑfluus amor terrenoꝝ. Sic eſt lippus id ē. ꝑ carnalem affectionē eius ingeniū obſcurat̉. Cōtin git enī lippitudo ex fluxū humoris. Repudiat̉ etiaꝫ ſi ha beat albuginē in oculo .i. p̄ſumptionē candoris iuſticie ī ſua cogitatiōe. Repudiat̉ etiam ſi habeat iugē ſcabiem. id ē. petulantiā carnis. ⁊ ſi habuerit impetiginē que ſine dolore corpus occupat. ⁊ mēbroꝝ decorem fedat. ꝑ quam auaricia deſignatur. ⁊ etiā ſi ſit hernioſus vel ponderoſus qui ſcꝫ geſtat pondus turpitudinis ī corde. lꝫ nō exerceat in opere. Per ornamēta vero deſignant̉ virtutes mini ſtroꝝ dei. Sunt aūt qͣttuor q̄ ſunt neceſſaria oībus mini ſtris ſcꝫ caſtitas q̄ ſignificat̉ per feminalia. Puritas vero vite q̄ ſignificat̉ ꝑ lineā tunicā. Moderatio diſcretiōis q̄ ſignificat̉ ꝑ cingulū. Et rectitudo intētiōis q̄ ſignificat̉ ꝑ thyarā ꝓtegente caput. Sed p̄ his pōtifices debēt qͣttu or habere. Primo quidē iugem dei memoriā in contem platione. ⁊ hoc ſignificat lamina aurea habēs nomen dei in fronte. Ecd̓o ꝙ ſupportēt infirmitates populi. quod ſignificat ſuꝑhumerale. Tertio ꝙ habeāt populū ī corde ⁊ in viſceribꝰ ꝑ ſollicitudinē charitatis. qd̓ ſignificat̉ per rationale. Quarto ꝙ habeant cōuerſationem celeſtem ꝑ opera perfectionis. qd̓ ſignificatur per tunicaꝫ hyacinthi nam. vnde ⁊ tunice hyacinthine adiunguntur in extremi tate tintīnabula aurea. per que ſignificatur doctrina diui norum que debet coniungi celeſti cōuerſationi pōtificis Adiunguntur autem malapunica. per que ſignificat̉ vni tas fidei ⁊ ꝯcordia ī bonis moribus. quia ſic cōiuncta de bet eſſe eiꝰ doctrina. vt ꝑ eā fidei ⁊ pacis vnitas nō rūpat Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ obſeruātiaꝝ cerimonialiū nulla fuerit rōnabil̓ cauſa. Quia vt Apl̓s dic̄. jͣ. Timot. iiij. Oīs creatura dei bona. ⁊ nihil reijciēdū qd̓ cū gr̄ayactiōe ꝑcipit̉. incōueni enter igit̉ ꝓhibiti ſūt ab eſu qͦrūdā ciboꝝ tāqͣꝫ īmūdoꝝ vt ptr Leuit. x. ¶ Pre. ſic̄ aīalia dāt̉ ī cibū hoīs. ita etiā ⁊ he be. vn̄ d̓r Gen̄. ix. Quaſi olera virētia dedi vobis oēꝫ car nem. ſꝫ ī herbis lex nō diſtinxit aliqͣs īmundas. cū tn̄ ali que illaꝝ ſint maxīe nociue. vtputa venenoſe. gͦ videtur ꝙ nec de aīalibus aliqͣ debuerint ꝓhiberi tanqͣꝫ īmunda Pre. ſi materia ē īmūda ex qͣ aliquid generat̉ pari rōne videt̉ ꝙ id qd̓ generat̉ ex ea ſit īmūdū. ſꝫ ex ſanguinē ge nerat̉ caro. cū igit̉ nō oēs carnes ꝓhiberēt̉ rāqͣꝫ īmunde

Qu eſtio CII
pari tatione nec ſanguis debuit ꝓhiberi quaſi īmundus aut adeps qui ex ſanguine generatur. ¶ Pre. Dominꝰ dicit Mat. x. Eos non eſſe timendos qui occidunt corpꝰ quia poſt mortem non habēt quid faciant. qd̓ non eēt ve rum ſi in nocumentum homini cederet quid ex eo fieret multo igitur minus ꝑtinet ad animal iam occiſum qͣli ter eius carnes decoquātur. irrationabile igitur videtur eſſe qd̓ dicitur Exo. xxiij. Non coques hedum ī lacte ma tris ſue. ¶ Pre. ea que ſunt primitiua in hominibꝰ ⁊ ani malibus tanqͣꝫ ꝑfectiora p̄cipiuntur dn̄o offerri. incōue nienter igitur Leuit̉. xix. Quando ingreſſi fueritis terrā ⁊ plātaueritis in ea ligna pomīfera. auferetis p̄putia eoꝝ id eſt. prima germina ⁊ īmunda erunt vobis. nec edetis ex eis. ¶ Pre. veſtimentum extra corpus hominis ē. nō igitur debuerunt quedam ſpecialia veſtimenta iudeis in terdici. puta qd̓ dicitur Leuit. xix. Ueſtem que ex duobus texta eſt non indueris. ⁊ Deutero. xxij. Non induet̉ mu lier veſte virili. ⁊ vir non induetur veſte feminea. ⁊ infra Non indueris veſtimento qd̓ ex lano linoqꝫ ꝯtextum ē. Pre. memoria mandatorum dei non ꝑtinet ad corpus ſed ad cor. incōuenienter igitur precipitur Deutero. vj. ꝙ ligarēt p̄cepta dei quaſi ſignum in manu ſua. ⁊ ꝙ ſcri berentur in ſimine oſtiorum. ⁊ ꝙ per angulos pallioꝝ fa cerent fimbrias quibus ponerent vittas hyacinthinas in memoriaꝫ mandatoꝝ dei. vt habet̉ Numeri. xv. ¶ Pre Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. vj. ꝙ non eſt cura deo de bobus. ⁊ ꝑ conſequens neqꝫ de alijs animalibus irrationabilibꝰ. in conuenienter igitur p̄cipitur Deutero. xxij. Si ambula ueris ꝑ viaꝫ ⁊ inueneris nidum auis non teuebis matrē cum filijs. ⁊ Deutero. xv. Non obligabis os bouis tritu rantis. ⁊ Leuit. xix. Iumenta tua non facies coire cum al terius generis animātibus. ¶ Pre. īter plantas non fie bat diſcretio mūdorum ab īmundis. ergo multo minus circa culturam plantaꝝ debuit aliqua diſcretio adhiberi. ergo incōuenienter precipitur Leuit. xix. Agrum non ſe res diuerſo ſemine. ⁊ Deutero. xxij. Non ſeres vineā tuā altero ſemine. ⁊ nō arabis in boue ſimul ⁊ aſino ¶ Pre. ea que ſunt inanimata maxime vidētur hominū poteſta ti eſſe ſubiecta. incōuenienter igitur arcetur homo ab ar gento ⁊ auro ex quibus fabricata ſunt idola. et ab alijs q̄ in idolorum domibus inueniuntur p̄cepto legis qd̓ ha betur Deutero. vij. Ridiculum etiam videtur eſſe prece tum qd̓ hebet̉ Deutero. xxiij. Ut egeſtiones humo operi rent fodientes ī terra. ¶ Pre. pietas maxime in ſacerdo tibus requirit̉. ſꝫ ad pietatem ꝑtinere videtur ꝙ aliquis funeribus amicorum interſit. vnde etiam de hoc Tobias laudatur. vt habetur Tobie. jͣ. Similiter etiam quādoqꝫ ad pietatem ꝑtinet ꝙ aliquis in vxorem accipiat meretri cem. quia per hoc eaꝫ a peccato ⁊ infamia liberat. ergo vi detur ꝙ hec inconuenienter prohibeantur ſacerdotibus. Leuit. xxj. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ d̓r Deutero. xviij. Tu aūt a dn̄o deo tuo aliter inſtitutus es. ex qͦ pōt accipi ꝙ hmōi obſeruātie ſunt inſtitute a deo ad quādam ſpeciale illius populi p̄rogatiuam. nō ergo ſunt irrationabiles aūt ſine cauſa ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ populꝰ iudeoꝝ vt ſupra dictum ē. ſpecialiter erat deputatus ad cultū diuinū ⁊ inter eos ſpe cialiter ſacerdotes. ⁊ ſicut alie res q̄ applicant̉ ad cultum diuinū aliquā ſpecialitatē debent habere qd̓ pertinet ad honorificentiā diuini cultus. ita etiam ⁊ in cōuerſatione illius populi ⁊ p̄cipue ſacerdotū debuerunt eſſe aliqͣ ſpe cialia ꝯgruentia ad cultū diuinū. vel ſpūaleꝫ vel corpora lem. Cultus aūt legis figurabat myſteriū xp̄i. vn̄ oīa eoꝝ
geſta figurabant ea que ad xp̄m per tinent. ẜm illud. j. ad Coꝝ. x. Oīa in figurā ꝯtingebāt illis. et ideo rōnes harū obſeruātiaꝝ dupliciter aſſignari poſſunt. Uno modo ẜm ꝯgruentiā ad diuinū cultū. Alio modo ẜm ꝙ figurāt ali quid circa xp̄ianoꝝ vitam. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſicut ſu pra dictū eſt. duplex pollutio vel īmundicia obſeuabatur in lege. Una quideꝫ culpe ꝑ quam polluebatur aīa. Alia autē corruptionis cuiuſdaꝫ ꝑ quam quodāmodo inqͥna tur corpus. Loquendo igitur de prima īmundicia nulla genera ciborum īmunda ſunt. vel hominē inquinare poſ ſunt ẜm ſuam naturam. vnde dicitur Matth. xv. Non quod intrat in os coinquinat hominem. ſed que ꝓcedūt de ore hoc coinquinant hominē. ⁊ exponitur hoc de pecca tis. Poſſunt tamē aliqui cibi per accidens inquinare ani mam inqͣꝫtum ſcꝫ contra obedientiā vel votum. vel ex ni mia cōcupiſcentia cōmeduntur. vel inqͣꝫtum prebent fo mentum luxurie. ꝓpter qd̓ alicui a vinō ⁊ carnibus abſti nent. ẜm autem corꝑalem īmundiciam que eſt correptio nis cuiuſdam alique animalium carnes īmundiciam ha bent. vel quia ex rebus īmundis nutriūtur. ſicut porcus. aut īmunde cōuerſantur. ſicut quedam animalia ſub ter ra habitātia. ſicut talpe ⁊ mures et alia huiuſmodi. vnde etiā quendam fetorem contrahūt. vel quia eorum carnes ꝓpter fuperfluam humiditatē vel ſiccitatē corruptos hu mores in corporibus humanis generant. ⁊ ideo ꝓhibite ſunt eis carnes animalium habentium ſoleas .i. vngulaꝫ vnam non fiſſam. ꝓpter eorum terreſtritatem. ⁊ ſimiliter ſunt eis prohibite carnes animalium habentiuꝫ multas fiſſuras in pedibus. quia ſunt nimis colerica ⁊ aduſta. ſi cut carnes leonis ⁊ huiuſmodi. ⁊ eadem ratione prohibi te ſunt eis aues quedam rapaces que ſunt nimie ſiccita tis. ⁊ quedam aues aquatice ꝓpter exceſſum humiditatis Similiter etiam quidam piſces non habentes pēnulas ⁊ ſquamas. vt anguille ⁊ huiuſmodi propter exceſſuꝫ hu miditatis. Sunt autem eis cōceſſa ad eſum animalia ru minantia ⁊ findentia vngulaꝫ. quia habent humores be ne digeſtos ⁊ ſunt medie complexionis. quia nec ſunt ni mis humida. qd̓ ſignificant vngule neqꝫ ſunt nimis ter reſtria cum non habeant vngulā continuam ſed fiſſam. In piſcibus etiaꝫ conceſſi ſunt eis piſces ſicciores quod ſignificatur per hoc ꝙ habent ſquamas et pennulas. per hoc enim efficitur temperata complexio humida piſciuꝫ In auibus etiam ſunt eis cōceſſa magis temperata. ſicut galline. perdices. et alie hmōi. Alia ratio fuit in deteſtati onem idolatrie. nam gentiles ⁊ precipue egyptij inter qͦs erant nutriti huiuſmodi animalia prohibita idolis imo labant. vel eis ad maleficia vtebantur. Animalia vero q̄ iudeis ſunt conceſſa ad eſum non comedebant. ſed ea tan qͣꝫ deos colebant. vel ꝓpter aliam cauſaꝫ ab eis abſtinebāt vt ſupra dictum eſt. Tertia ratio eſt ad tollendam nimiā diligentiam circa cibaria. et ideo cōceduntur illa anima lia que de facili ⁊ ī promptu haberi poſſunt. generaliter tamen prohibitus eſt eis eſus omnis ſauguinis et adipis cuiuſlibet animalis. ſanguis quidem. tum ad vitandam crudelitatem vt deteſtarētur humanuꝫ ſanguinem effun dere ſicut ſupra dictum ē. tum etiam ad vitandum idola trie ritum. quia eorum conſuetudo erat vt circa ſanguinē congregatum adunarentur ad comedendum in honore idolorum. quibus reputabant ſanguinem acceptiſſimuꝫ eſſe. et ideo dominus mandauit ꝙ ſanguis effunderetur ⁊ ꝙ puluere operiretur. et ꝓpter hoc etiam prohibitum ē eis comedere aīalia ſuffocata vel ſtrangulata. qꝛ ſanguis

Queſtio CII
eorū non ſeꝑatur a carne. vel quia in tali morte animalia multum affliguntur. ⁊ dominus voluit eos a crudelitate prohibere etiam circa animalia bruta. vt per hoc magis recederent a crudelitate homīs. habētes exercitiū pietatꝭ etiam circa beſtias. Adipis etiā eſus ꝓhibitus ē eis. tum qꝛ idolatre comedebāt illū in honorem deoꝝ ſuoꝝ tū etiaꝫ qꝛ cremabatur ī honorē dei. tum qꝛ ſanguis ⁊ adep̄s non generāt bonū nutrimētū. qd̓ ꝑ cauſaꝫ inducit rabi Moy ſes. Cauſa aūt ꝓhibitionis eſus neruoꝝ exprimit̉ Gen̄. xxxij. vbi dicit̉ ꝙ nō comedūt filij iſrael neruū eo ꝙ tetige rit neruū femoris Iacob ⁊ obſtipuerit. Figuralis aūt ra tio horum eſt. qꝛ per omnia hmōi aīalia ꝓhibita deſignan tur aliqͣ peccata in quoꝝ figurā illa animalia ꝓhibebant̉ vn̄ dicit Augꝰ in li. ꝯtra Fauſtū. Si de porco et agno re quiratur. vtrūqꝫ natura mundum eſt. qꝛ oīs creatura dei bona ē. quadā vero ſignificatione agnus mūdus. porcus īmundus eſt. tanqͣꝫ ſi ſtultū ⁊ ſapientem diceres. vtrūqꝫ hoc verbū natura vocis ⁊ litteraꝝ ⁊ ſyllabaꝝ ex quibꝰ con ſtat mundū eſt. ſignificatiōe autem vnū eſt mundum et aliud īmundū. Animal enī qd̓ ruminat ⁊ vngulā findit mundum eſt ſignificatione. qꝛ fiſſio vngule ſignificat di ſtinctionē duoꝝ teſtamētoꝝ. vel patris ⁊ filij. vel duaruꝫ naturarū in xp̄o. vel diſcretioneꝫ boni ⁊ mali. Rumina tio aūt ſignificat meditationē ſcripturarū ⁊ ſanum ītelle ctum earum. Cuicūqꝫ aūt horū alterū deeſt ſpūaliter im mūdus eſt. Sil̓iter etiam ī piſcibus illi qui habēt ſqua mas ⁊ pēnulas ſignificatione mundi ſunt. qꝛ ꝑ pēnulas ſignificatur vita ſublimis. vel cōtemplatio. per ſquamas autē ſignificat̉ aſpera vita quoꝝ vtrūqꝫ neceſſariū eſt ad mūdiciā ſpūalium. In auibus aūt ſpecialia quedā gene ra ꝓhibentur. In aquila .n. q̄ alte volat ꝓhibetur ſuꝑbia ī gryphe autē qͥ equis ⁊ hoībꝰ infeſtꝰ ē crudelitas potētū ꝓhibetur. in halyeto aūt qui paſcit̉ minutis auibꝰ ſigni fi cantur illi qui ſunt pauperibꝰ moleſti. In miluo autē qͥ maxime inſidijs vtitur deſignātur fraudulenti. In vul ture aūt qui ſequitur exercitiuꝫ expectās comedere cada uera mortuoꝝ. ſignificātur illi qui mortes ⁊ ſeditiōes ho minū affectāt vt inde lucrētur. Per animalia coruini ge neris ſignificātur illi qui ſunt voluptatibꝰ denigrati. vel qui ſunt exꝑtes bone affectiōis. qꝛ coruus ſemel emiſſus ab arca nō eſt reuerſus. Per ſtrutionē qui cū ſit auisᶠ vo lare nō poteſt. ſꝫ ſemꝑ ē circa terrā. ſignificat̉ deo militan tes ⁊ ſe negocijs ſecularibꝰ implicātes. Nocticorax que in nocte acuti eſt viſus. in die autē nō videt. ſignificat eos qͥ in tēporalibꝰ ſunt aſtuti. in ſpūalibus hebetes. Larus aūt qui volat ī aere ⁊ natat in aqua. ſignificat eos qui ⁊ circū ciſionem ⁊ baptiſmū venerant̉. vel ſignificat eos qui per ꝯtemplatione volare volūt. ⁊ tn̄ viuūt in aquis volupta tum. Accipiter vero qui deſeruit hoībꝰ ad predam. ſignifi cat eos qui miniſtrāt potētibus ad depredandū pauꝑes. Per bubonē qui i nocte victum q̄rit. de die aūt latet. ſi gnificāt̉ luxurioſi qui occultari q̄runt ī nocturnis oꝑbꝰ qͥ agunt. Sergulꝰ aūt cuiꝰ natura ē vt ſub vndis diutiꝰ īmoretur. ſignificat guloſos qui ī aquis deliciaꝝ ſe īmer gunt. Ibis vero auis ē in affrica. habens longū roſtrū q̄ ex ſerpētibus paſcitur. ⁊ forte eſt idē qḋ ciconia. ⁊ ſignifi cat inuidos. qui de malis alioꝝ quaſi de ſerpētibus refici untur. Cygnus aūt ē coloris cādidi. ⁊ longū collū habet. qui ex ꝓfunditate terre vel aque cibū trahit. ⁊ pōt ſignifi care hoīes qͥ ꝑ exteriorē iuſticie cādorē lucra terrena q̄rūt. Onocrotalus aūt auis ē in ꝑtibꝰ oriētis lōgo roſtro q̄ in faucibus habet quoſdā folliculos ī quibꝰ primo cibū reponit. ⁊ poſt horaꝫ in ventrē mirtit. ⁊ ſignificat auaros qͣ īmoderata ſollicitudine neceſſaria vite cōgregant. Por phyrio aūt p̄ter modū aliaꝝ auiū habet vnū pedē latū ad natandū. aliū fiſſum ad ambulanduꝫ. qꝛ ⁊ in aqͣ natat vt anates. ⁊ ī terra ambulat vt p̨̄dices. ſolo morſu bibit oēꝫ cibū a qͣ tingēs. ⁊ ſignificat eos qͥ nihil ad alteriꝰ arbitriū facere volūt. ſꝫ ſolū qd̓ fuerit tinctū aqua ꝓprie volūtatis Per herodionem qui vulgariter falco d̓r. ſignificant̉ illi quoꝝ pedes ſunt veloces ad effudendum ſanguinē. Cara drion aūt q̄ ē auis garrula ſignificat loqͣces. Upupa aūt q̄ nidificat in ſtercoribus ⁊ fetenti paſcit̉ fimo. ⁊ gemituꝫ in cātu ſimulat. ſignificat triſticiā ſeculi q̄ in hoībꝰ īmū dis mortē oꝑatur. Per veſpertilionē aūt que circa terraꝫ volitat. ſignificant̉ illi qui ſeculari ſcientia p̄diti ſola ter rena ſapiūt. Tirca volatilia aūt etiā quadrupedia illa ſola ꝯcedūtur eis q̄ poſteriora crura habent longiora. vt ſali re poſſint. alia vero q̄ terre magis adherent ꝓhibētur. qꝛ illi qui abutunt̉ doctrina qͣttuor euāgeliſtaꝝ vt ꝑ eaꝫ in altū nō ſubleuēt̉. īmundi reputant̉. In ſanguine vero ⁊ adipe ⁊ neruo ītelligit̉ ꝓhiberi crudelitas ⁊ voluptas et fortitudo ad peccandū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ eſus plātarum ⁊ alioꝝ terre naſcentiū fuit apud hoīes etiā ante diluuium ſꝫ eſus carniū videt̉ eſſe poſt diluuiū introductꝰ. Dicitur enī Gen̄. viij. Quaſi olera virētia dedi vobis oēꝫ carnē. ⁊ hoc ideo. qꝛ eſus terre naſcentiū magis ꝑtinet ad quādā ſimplicitate vite. eſus aūt carniū ad quaſdā delicias ⁊ cu rioſitatē viuēdi. ſpōte enī terra herbā germinat. vel cū modico ſtudio hmōi terre naſcentia in magna copia ꝓcu rātur. oportet aūt cū magno ſtudio aīalia vel nutrire. vl̓ etiā capere. ⁊ ideo volēs dn̄s populū ſuū reducere ad ſim pliciorem victū. multa ī genere animaliū eis ꝓhibuit. nō aūt in genere terre naſcentiū. vel etiā qꝛ animalia imola bant̉ idolis. nō aūt terre naſcētia. ¶ Ad. iij. ptꝫ reſponſio ex dictis. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſi hedus occiſus non ſentiat qͣliter carnes eiꝰ coquātur. tn̄ in aīo decoquētis ad quā dam crudelitatē ꝑtinere videt̉ ſi lac matris qd̓ datum ē ei ꝓ nutrimento adhibeat̉ ad ꝯſumptionē carniū ipſius. Uel poteſt dici ꝙ gētiles in ſolēnitatibus idoloꝝ taliter carnes hedi decoquehāt vel ad īmolanduꝫ vel ad come dendū. ⁊ ideo Exo. xxiij. poſtqͣꝫ p̄dictū fuerat de ſolēnitati bus celebrādis ī lege. ſubdit̉. Non coques hedū in lacte matris ſue. Figuralis aūt ratio huius ꝓhibitiōis ē. quia p̄figurabat̉ ꝙ xp̄s qui ē hedus ꝓpter ſimilitudinē carnis peccati. non erat a iudeis cōquēdus .i. occidendus in lacte matris .i. tꝑe infantie. vel ſignificat̉ ꝙ hedus .i. peccator. non eſt coquendus in lacte matris. id eſt. non eſt blandi tijs deliniendus. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ gentiles fructus primi tiuos quos fortunatos eſtimabant dijs ſuis offerebant. vel etiam comburebāt eos ad quedam magica facienda. ⁊ ideo preceptum eſt eis vt fructus trium primorum an norum īmundos reputaret. In tribus enim annis fere omnes arbores terre illius fructum producuntꝭ. que ſcilꝫ vel ſeminando vel inſerendo. vel plantando colunt̉. Ra ro autem contingit ꝙ oſſa fructuuꝫ arboris vel ſemina la tentia ſeminentur. hec enim tardius facerent fructum. ſꝫ lex reſpexit ad id quod frequentius fit. Poma aūt quar ti anni tanqͣꝫ primicie mundorum fructuuꝫ deo offerebā tur. quinto autem anno ⁊ deinceps comedebātur. Figu ralis autem ratio eſt. quia per hoc p̄figuratur ꝙ poſt tres ſtatꝰ legis. quoꝝ vnꝰ ē ab Abraam vſqꝫ ad Dauid. ſecun dus vſqꝫ ad trāſmigrationem babylonis. tertius vſqꝫ ad chriſtum erat. chriſtus deo offerendus qui eſt fructꝰ legis

Queſtio CII
vel qꝛ primordia noſtroꝝ operum debent eſſe nobis ſuſpe cta ꝓpter imꝑfectionem. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ ſicut d̓r Ecc̄i. xix. Amictus corporis enūciat de homīe. ⁊ ideo voluit do minus vt populus eiꝰ diſtingueret̉ ab alijs populis non ſolū ſigno circūciſionis qd̓ erat in carne. ſed euiā certa ha hitus diſtinctione. ⁊ ideo ꝓhibitū fuit eis ne induerētur veſtimēto ex lana ⁊ lino ꝯtexto. ⁊ ne mulier indueretur ve ſte virili. aut ecōuerſo ꝓpter duo. Primo quidē ad vitan dum idolatrie cultuꝫ. Huiuſmodi enī varijs veſtibus ex diuerſis ꝯtextis gentiles in cultu ſuoꝝ deoꝝ vtebatur. ⁊ etiam in cultū Martis mulieres vtebatur armis viroꝝ. in cultū autē Ueneris ecōuerſo viri vtebantur veſtibus mulierū. Alia ratio eſt ad declinandam luxuria. nam per cōmixtiones varias in veſtimentis omnis inordinata cō mixtio coitus excluditur. ꝙ aūt mulier induatur veſte vi tili. aut ecōuerſo incētiuū eſt ꝯcupiſcētie. ⁊ occaſionē libi dini p̄ſtat Figuralis autem ratio ē. qꝛ in veſtimento con texto ex lana ⁊ ſino interdicit̉ cōiunctio ſimplicitatis ⁊ ī nocētie que figuratur ꝑ lanam. ⁊ ſubtilitatis malicie q̄ fi gurat̉ ꝑ linum. Prohibet̉ etiam ꝙ mulier non vſurpet ſi bi doctrinam vel alia viroꝝ officia. vel vir nō declinet ad mo licies mulieꝝ. ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ ſicut Hieroꝰ dicit ſuꝑ Matth. Dn̄s iuſſit vt in quattuor angulis palliorū hyacinthinas fimbrias facerēt ad populū iſrael dinoſcē dū ab alijs populis. vn̄ ꝑ hoc ſe eſſe iudeos ꝓfitebātur. ⁊ ideo ꝑ aſpectum huius ſigni inducebātur in memoriaꝫ ſue legis. ꝙ auteꝫ dicit̉. Ligabis ea in manu tua ⁊ erunt ſemꝑ ante oculos tuos. phariſei male interp̄tabātur ſcri bētes in mēbranis decalogū Moyſi. et ligabant in frōie quaſi coronā vt anteoculos mouerentur cum tn̄ intentio dn̄i mandātis fuerit vt ligarent̉ in manu .i. in oꝑatione. et eſſent ante oculos .i. in meditatione. In hyacinthinis autem vittis que pallijs inſerebātur. ſignificat̉ celeſtis ī tentio que omnibꝰ operibus noſtris debet adiungi. Po teſt tn̄ dici ꝙ quia populꝰ ille carnalis erat ⁊ dure cerui cis. oportuit etiā ꝑ huiuſmodi ſenſibilia eos ad legis ob ſeruantiā excitari. ¶ Ad. viij. dd̓m ꝙ affectus hoīs eſt du plex. vnus quidē ẜm rōneꝫ. alius vero ẜm paſſionē. ẜm igit̉ affectū rōnis non refert qͥd hō circa bruta aīalia agat qꝛ oīa ſunt ſubiecta eiꝰ poteſtati a deo. ẜm illud pͣs. Oīa ſubieciſti ſub pedibꝰ eius. ⁊ ẜm hoc Apl̓s dicit ꝙ non eſt cura deo de bobus. qꝛ deꝰ non requirit ab hoīe quid circa boues agat vel circa alia animalia. Quātuꝫ vero ad affe ctum paſſionis mouet̉ affectus hoīs etiam circa alia ani malia. qꝛ enim paſſio miſericordie cōſurgit ex afflictioni bus alioꝝ. cōtingit etiā bruta animalia penas ſentire. pōt ī hoīe ꝯſurgere miſericordie affectus etiā circa afflictionē animaliū. ꝓximū aūt ē vt q̄ exercet̉ in affectu miſecricor die circa animalia. magis ex hoc diſponat̉ ad affectū miſe ricordie circa hoīes. vnde d̓r Prouer. xij. Nouit iuſtꝰ ani mas iumentoꝝ ſuoꝝ viſcera aūt impioꝝ crudelia. ⁊ ideo vt dn̄s populū iudaicum ad crudelitatē pronū ad miſeri cordiā reuocaret. voluit eos exercere ad miſericordiā etiā circa bruta animalia. ꝓhibens quedaꝫ circa aīalia fieri q̄ ad crudelitatē quandā ꝑtinere vident̉. ⁊ ideo ꝓhihuit ne coq̄retur hedus in lacte matris ꝙ nō alligaret̉ os boui tri turāti. ⁊ ꝙ nō occideret̉ mr̄ cū filijs. qͣꝫuis etiaꝫ dici poſ ſit ꝙ hͨ ꝓhibita ſūt eis ī deteſtatiōeꝫ idolatrie. nā egyptij nephariū reputabāt vi boues triturātes de frugibꝰ come detēt. aliqͥ etiā malefici vtebātur matre auis incubāte et pullis eiꝰ ſimul captis ad fecūditatē. ⁊ fortunaꝫ circa nu tritionē filioꝝ. ⁊ qꝛ etiā ī augurijs reputabat̉ hoc eē fortu
natū ꝙ īueniret̉ mater incubās filijs. Circa cōmixtioneꝫ vero aīalium diuerſe ſpeciei. rō litteralis potuit eē triplex. vna qͥdē ad deteſtationē idolatrie egyptioꝝ qͥ diuerſis cō mixtionibꝰ vtebāt̉ in ſeruitiū planetaꝝ. qui ẜm diuerſas ꝯiunctiōes habēt diuerſos effectꝰ. ⁊ ſuꝑ diuerſas ſpeciēs rerū. Alia ratio eſt excludendum ꝯcū qͣutus ꝯtra naturam Tertia ratio ē ad tollendā vniuerſaliter occiſionē ꝯcupi ſcētie. Animalia enī diuerſaꝝ ſpecieꝝ nō cōmiſcent̉ de fa cili ad inuicē niſi hoc ꝑ hoīes ꝓcuret̉. ⁊ in aſpectu coitus animaliū excitat̉ homini ꝯcupiſcētie motus. vn̄ ⁊ in tradi tionibus iudeoꝝ ꝓhibitu inuenit̉. vt rabi Moyſes dicit. vt hoīes auertat oculos ab animalibꝰ coeuntibꝰ. Figura lis aūt hoꝝ ratio ē. qꝛ boui turturāti .i. p̄dicatori deferēti ſegetes doctrine nō ſunt neceſſaria victus ſubtrahenda. vt Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. ix. Matrē etiam non ſimul de bemus tenere cum filijs. quia in quibuſdā retinendi ſūt ſpūales ſenſus quaſi filij. ⁊ dimittēda eſt litteralis obſer uantia quaſi mater ſicut in omnibꝰ cerimonijs legis. pro hibetur etiam ꝙ iumenta .i. populares homines non faci amus coire .i. cōiunctionem habere cum alterius generis animantibus. id eſt. cum gentilibus vel iudeis. ¶ Ad. ix dd̓m ꝙ omnes ille cōmixtiones ī agricultura ſunt prohi te ad litteram in dete ſtationem idolatrie. quia egyptij in venerationem ſtellarum diuerſas cōmixtiones faciebant ⁊ in ſeminibus ⁊ in animalibus ⁊ in veſtibus repreſentā tes diuerſas cōiunctiones ſtellarum. Uel omnes huiuſ modi cōmixtiones varie prohibentur ad deteſtationē cor tus contra naturam. habent tamen figuralem rationem. quia qd̓ dicitur. Non ſeres vineam tuam altero ſemine. eſt ſpiritualiter intelligendum ꝙ in eccleſia que eſt ſpiri tualis vinea non eſt ſeminanda aliena doctrina. ⁊ ſimili ter ager. id eſt. eccleſia. non eſt ſeminandus diuerſo ſemi ne. id eſt. catholica doctrina ⁊ heretica. Non eſt etiam ſi mul arandum in boue ⁊ aſino. quia fatuus ſapienti in p̄ dicatione non eſt ſociandus. quia vnus impedit alium. Ad. x. dd̓m ꝙ malefici ⁊ ſacerdotes idolorum vteban tur in ſuis ritibus oſſibus vel carnibus hominū mortuo rum. ⁊ ideo ad extirpādum idolatrie cultum precepit do minus vt ſacerdotes minores qui per tempora certa mi niſtrabant in ſanctuario. non inquinarētur in mortibus niſi valde ꝓpinquorum ſcꝫ patris ⁊ matris ⁊ huiuſmodi cōiunctarum ꝑſonarum. Pontifex auteꝫ ſemper debebat eſſe paratus ad miniſterium ſanctuarij. ⁊ ideo totaliter ꝓ hibitus erat ei acceſſus ad mortuos qͣꝫtumcunqͣꝫ ꝓpinqͦs Preceptum etiam eſt eis ne ducerent vxorem meretricē ac repudiatam. ſed virginem. tum ꝓpter reuerentiā ſacer dotum. quoruꝫ dignitas quodāmodo ex tali coniugio di minui videretur. tum etiam ꝓpter filios quibus eſſet ad ignominiam turpitudo matris. quod maxime tunc erat vitādū qn̄ ſacerdotij dignitas ẜm ſucceſſionē generis ꝯfe rebat̉. Preceptū etiā erat eis vt nō raderēt caput nec bar bā. nec ī carnibꝰ ſuis facerēt inciſſurā ad remouēdū idola trie ritū. Nā ſacerdotes gētiliū radebāt caput ⁊ barbam. vn̄ d̓r Baruch. vj. Sacerdotes ſedēt habētes tunicas ſciſ ſas ⁊ capita ⁊ barbā raſam. ⁊ etiā ī cultu idolorū īcidebāt ſe culturis ⁊ lāceolis. vt d̓r. iij. Reg. xviij. vn̄ ꝯtraria p̄ce pta ſūt ſacerdotibꝰ veteris legis. Spūalis aūt rō hoꝝ eſt qꝛ ſacerdotes oīno debēt eſſe īmunes ab operibꝰ mortuis q̄ ſunt oꝑa peccati. ⁊ etiā nō debent radere caput .i. depone re ſapientiā. neqꝫ deponere barbā .i. ſapiētie ꝑfectionem. neqꝫ etiā ſcindere veſtimēta aut incidere carnes vt ſcꝫ vi tiū ſciſmatis non incurrāt. ¶ Queſtio CIII

Queſtio CIII
Einde cōſiderandū. eſt de duratione cerimonialiū p̄ceptoꝝ. ⁊ cir ca hoc querūt̉ quattuor. primo vtrū precepta cerimonialia fuerint ante legem. ſcd̓o vtꝝ in lege aliquaꝫ virtutem habuerint iuſtificandi. tertio vtruꝫ ceſſauerint xp̄o veniente. quarto vtrum ſit peccatum mortale ob ſer uare ea poſt xp̄m. Ad primum ſic procedit. Uidetur ꝙ cerimonie legis fuerint ante legē. Sacri ficia enī ⁊ holocauſta ꝑtinent ad cerimonias veteris legis. vt ſupra dictum ē. ſed ſacrificia ⁊ holocauſta fuerunt ante le gem. Dicit̉ enī Gen̄. iiij. ꝙ Cayn obtulit de fructibꝰ ter re munera domino. Abel autem obtulit de primogenitis gregis ſui. ⁊ d̓ adipibus eoꝝ. Noe etiam obtulit holocau ſta dn̄o. vt dicit̉ Gen̄. viij. ⁊ Abraam ſimiliter vt dicitur Gen̄. xxij. ergo cerimonie veteris legis fuerunt ante legeꝫ ¶ Pre. ad ceri monias ſacroꝝ ꝑtinet conſtructio altaris ⁊ eius inunctio. ſed iſta fuerunt ante legem. legitur enim Gen̄. xiij. ꝙ Abraā edificauit altare dn̄o. ⁊ de Iacob dici tur Gen̄. xxviij. ꝙ tulit lapidem ⁊ erexit in titulū fundēs oleum deſuper. ergo cerimonie legales fuerunt ante legē ¶ Pre. īter ſacramenta legalia primū d̓r fuiſſe circūciſio ſꝫ circūciſio fuit an̄ legē. vt ptꝫ Gen̄. viij. ſil̓iter etiā ſacer dotiū fuit an̄ legē. Dicit̉ enī Gen̄. xiiij. ꝙ melchiſedech erat ſacerdos dei ſūmi. ergo cerimonie ſacramentoruꝫ fue runt ante legem. ¶ Pre. diſcretio mūdoꝝ animaliū ab īmundis ꝑtinet ad cerimonias obſeruantiaꝝ. vt ſupra di ctum ē. ſꝫ talis diſtinctio fuit ante legē. Dicit̉ enī Gen̄. vij. Ex omnibus mūdis animalibꝰ tolle ſeptena ⁊ ſepte na. de animātibus vero īmundis duo ⁊ duo ergo cerimo nie legales fuerunt ante legē. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ dicitur Deutero. vj. Hec ſunt p̄cepta ⁊ cerimonie q̄ mandauit dn̄s deus noſter vt docerē vos. non aūt indiguiſſent ſuꝑ his doceri ſi prius p̄dicte cerimonie fuiſſent. ergo cerimo nie legis non fuerunt ante legem. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex dictis patet. cerimonie legis ad duo ordinabant̉ .ſ. ad cul tum dei ⁊ ad figurandū xp̄m. Quicunqꝫ autē colit deum oportet ꝙ ꝑ aliqua determinata eum colat que ad exteri orem cultum ꝑtinent. Determinatio auteꝫ diuini cultꝰ ꝑtinet ad cerimonias. ſicut etiā determinatio eoꝝ per que ordinamur ad ꝓximuꝫ ꝑtinet ad p̄cepta cerimonialia. vt ſupra dictum ē. ⁊ ſic̄ ideo inter hoīes cōmuniter erāt ali qua iudicialia. nō tn̄ ex auctoritate legis diuine inſtituta ſed rōne hoīuꝫ ordinata. ita etiā exāt q̄dā cerimonie non q̄dē ex auctoritate alicuiꝰ legꝭ determīate. ſꝫ ſolū ẜm volū tatē ⁊ deuotionē hoīuꝫ deū colētiū. ſed qꝛ etiā an̄ legē fue runt quidā viri p̄cipui ꝓphetico ſpiritu pollentes. creden dum eſt ꝙ ex inſtinctu diuino quaſi ex quadā priuata le ge inducerentur ad aliquē certū modū colendi deuꝫ qui ⁊ cōueniens eſſet interiori cultui. ⁊ etiā cōgrueret ad ſigni ficandū xp̄i myſteria. que figurabatur etiaꝫ ꝑ alia eoꝝ ge ſta. ẜm illud. j. ad Coꝝ. x. Omnia ī figura cōtingebant il lis. Fuerunt igitur ante legem quedam cerimonie. non tamē cerimonie legis. qꝛ non erāt ꝑ aliquā legis lationeꝫ inſtitute. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hmōi oblationes ⁊ ſacrifi cia ⁊ holocauſta offerebāt antiqui ante legē ex quadā de uotione ꝓprie volūtatis ẜm ꝙ eis videbat̉ cōueniens. vt in rebus quas a deo acceperāt. quas ī reuerentiā diuinaꝫ offerrent. ꝓteſtarentur ſe colere deū qui eſt omniū princi piū ⁊ finis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ etiam ſacra quedā inſtituerunt. quia videbat̉ eis ꝯueniēs vt in reuerentiā diuinaꝫ eſſent aliqua loca ab alijs diſtincta diuino cultui manci pata. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſacramentū circūciſionis p̄cepto diuino fuit ſtatutū ante legē. vnde non pōt dici ſacramē tum legis quaſi in lege inſtitutū. ſed ſolū quaſi in lege ob ſeruatum. ⁊ hoc eſt ꝙ dn̄s dicit Ioh. vij. Circūciſio nō ex Moyſe eſt. ſed ex patribꝰ. Sacerdotiū etiaꝫ erat ante legē apud colētes deū ẜm humanā determinationē qui hanc dignitatē primogeniti attribuebāt. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ di ſtinctio mūdoꝝ animaliū ⁊ īmundoꝝ non fuit ante legeꝫ qͣꝫtum ad eſum. cum dictuꝫ ſit Gen̄. ix. Omne qd̓ moue tur ⁊ viuit erit vobis in cibū. ſed ſolum qͣꝫtum ad ſacrifi cioꝝ oblationē. qꝛ de quibuſdaꝫ determinatis animalibꝰ ſacrificia offerebant. ſi tn̄ qͣꝫtum ad eſum erat aliqua ani maliū diſcretio. hoc non exat qꝛ eſus illoꝝ reputaretur il licitus cuꝫ nulla lege eſſet ꝓhibitus. ſed ꝓpter abominati onem vel cōſuetudinem. ſicut ⁊ nunc videmus ꝙ aliqua cibaria ſunt in aliquibus terris abominabilia que ī alijs comeduntur. Ad ſecunduꝫ ſic procedit̉ Uidetur ꝙ cerimonie veteris legis habebant virtutē iu ſtificādi tꝑe legis. Expiatio enim a peccato ⁊ conſecratio hoīs ad iuſtificationē ꝑtinēt. ſed Exo. xxix. dicitur ꝙ per aſperſionē ſanguinis ⁊ inunctionem olei cōſecrabant̉ ſa cerdotes ⁊ veſtes eorum. ⁊ Leuit̓. xvi. dicitur ꝙ ſacerdos ꝑ aſperſionem ſanguinis vituli expiabat ſanctuariū ab ī mūdicijs filioꝝ iſrael. ⁊ a priuaricationibus eoꝝ atqꝫ pec catis. ergo cerimonie veteris legis habebāt virtutē iuſtifi candi. ¶ Pre. id ꝑ qd̓ homo placet deo ad iuſticiā ꝑtinet ẜm illud pͣs. Iuſtus dn̄s ⁊ iuſticias dilexit. ſed ꝑ cerimo nias aliqui deo placebant. ẜm illud Leuit. x. Quomodo potui placere deo in cerimonijs manēte lugubri. ergo ce rimonie veteris legis habebāt virtutē iuſtificādi Pre. ea q̄ſunt diuini cultus magis ꝑtinēt ad aīaꝫ qͣꝫ ad corpꝰ. ẜm illud pͣs. Lex dn̄i īmaculata ꝯuertens animas. ſed ꝑ cerimonias legis mūdabatur leproſus. vt dicitur Leuit. xiiij. ergo multo magis cerimonie veteris legis poterant mūdare animā iuſtificādo. ¶ Sed cōtra ē qd̓ Apl̓s dicit Gal̓. ij. Si data eſſet lex que poſſet iuſtificare xp̄s gratis mortuus eēt .i. ſine cauſa. ſed hoc eſt incōueniens. ergo ce rimonie veteris legis non iuſſificabant. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut ſupra dictum ē. in veteri lege duplex īmūdicia obſer uabatur. Una quidē ſpūalis que ē īmundicia culpe. alia vero corꝑalis q̄ tollebat idoneitatem ad cultū diuinū. ſi cut leproſus dicebatur īmundus vl̓ ille qui tangebat ali qd̓ morticinū. ⁊ ſic īmundicia nihil aliud erat qͣꝫ irregu laritas quedā. ab hac igitur īmūdicia cerimonie veteris legis habebāt virtutē emundādi. qꝛ hmōi cerimonie erāt quedā remedia adhibita ex ordinatione legis ad tollēdas p̄dictas īmūdicias ex ſtatuto legis inductas. ⁊ ideo Apl̓s dicit ad Hebre. ix. ꝙ ſanguis hyrcoꝝ ⁊ taurorum ⁊ cinis vitule aſperſus inquinatos ſanctificat ad emundationeꝫ carnis. ⁊ ſicut iſta īmundicia q̄ ꝑ hmōi cerimonias emū dabatur erat magis carnis qͣꝫ mentis. ita etiā ip̄e cerimo nie iuſticie carnis dicūtur ab ipſo Apl̓s parū ſupra. Iu ſticijs inquit carnis vſqꝫ ad tēpus correctionis impoſitis Ad īmundicia vero mentis que eſt īmundicia culpe non habebāt virtutē expiandi. ⁊ hoc ideo. quia expiatio a pec catis nunqͣꝫ fieri potuit niſi ꝑ xp̄m qui tollat peccata mū di. vt dicit̉ Ioh. j. Et qꝛ myſteriū incarnatiōis ⁊ paſſiōis xp̄i nondū erat realiter ꝑactū. ille veteris legis cerimonie

Queſtio CIII
non poterāt in ſe ꝯtinere realiter virtutē ꝓfluenteꝫ a xp̄o incarnato ⁊ paſſo ſicut continent ſacramēta noue legis. ⁊ ideo nō poterāt a peccato mundare. ſicut Apl̓us dicit ad Hebre. x. ꝙ impoſſibile ē ſanguinem tauroꝝ aūt hyrcoꝝ auferri peccata. ⁊ hoc ē ꝙ Gal̓. iiij. Apl̓us vocat ea ege na ⁊ infirma elemēta. infirmaquidē qꝛ nō poſſunt a pec cato mundare. ſed hec infirmitas ꝓuenit ex eo ꝙ ſūt ege na .i. eo ꝙ non ꝯtinent in ſe gr̄am. Poterat autē mens fi deliū tꝑe legis per fidem ꝯiungi xp̄o incarnato ⁊ paſſo. et ita ex fide xp̄i iuſtificabant̉. cuiꝰ fidei q̄dā ꝓteſtatio erat hmōi cerimoniarū obſeruario inqͣꝫtum erant figura xp̄i. ⁊ ideo ꝓ peccatis offerebant̉ ſacrificia q̄dā in veteri lege. non qꝛ ipſa ſacrificia a peccato emūdarent. ſed qꝛ erant q̄ dam ꝓteſtationes fidei q̄ a peccato mundabat. ⁊ hoc etiaꝫ ipſa lex innuit ex modo loquendi. Dicit̉ enī Leuit. iiij ⁊ v. ꝙ in oblatione hoſtiaꝝ ꝓ peccato orabit ꝓ eo ſacerdos ⁊ dimittet̉ ei. quaſi peccatū dimittatur nō ex vi ſacrificioꝝ ſed ex fide et deuotione offerentiū. Sciendū eſt tn̄ ꝙ hoc ip̄m ꝙ veteris legis cerimonie a corporalibꝰ īmundicijs expiabāt. erat in figurā expiationis a peccatis q̄ fit ꝑ xp̄m Sic igitur ptꝫ ꝙ cerimonie ī ſtatu veteris legis non ha bebāt virtutē iuſtificādi. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ illa ſancti ficatio ſacerdotū ⁊ filioꝝ eius ⁊ veſtiū ip̄oꝝ vel quorum cūqꝫ alioꝝ ꝑ aſperſionem ſanguinis. nihil aliud erat qͣꝫ de putatio ad diuinū cultū. ⁊ remotio impedimentoruꝫ ad emundationē carnis. vt Apl̓s dicit. in p̄figurationē illiꝰ ſanctificatiōis qua Ieſus ꝑ ſuū ſanguinem ſanctificauit populū. Expiatio etiā ad remotionē hmōi corꝑaliū īmū diciaꝝ referenda eſt. nō ad remotionē culpe. vn̄ etiā ſan ctuariū expiari dicit̉. qd̓ culpe ſubiectū eſſe non poterat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſacerdotes placebāt deo in cerimonijs ꝓpter obedientiā ⁊ deuotionē ⁊ fidē rei p̄figurate. nō au tem ꝓpter ip̄as res ẜm ſe conſideratas. Ad. iij. dd̓m ꝙ cerimonie ille que erant inſtitute ī emundatione leproſi. nō ordinabant̉ ad tollendā īmundiciā infirmitatis lepre. qd̓ piꝫ ex hoc ꝙ non adhibebant̉ hmōi cerimonie niſi iā emūdato. vnde d̓r Leuit. xiiij. ꝙ ſacerdos egreſſus de ca ſtris cū inuenerit leprā eſſe mundatā p̄cipiet ei qui puri ficatur vt offerat ⁊c̄. Ex quo patꝫ ꝙ ſacerdos cōſtituebat̉ iudex lepre emūdate. non aūt emundande. Adhibebant̉ aūt hmōi cerimonie ad tollendā īmundiciā irregularita tis. Dicunt tn̄ ꝙ qn̄qꝫ ſi ꝯtingeret ſacerdotē errare in iu dicando. iiraculoſe leproſus mundabatur a deo virtute diuina. non aūt virtute ſacrificioꝝ. ſicut etiam miraculo ſe mulieris adultere cōputreſcebat femur bibitis aquis ī qͥbus ſacerdos maledicta ꝯgeſſerat. vi habet̉ Numeri. v. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ cerimonie veteris legis nō ceſſauerunt in xp̄i aduentu. Dicit̉ enī Baruch. v. Hic ē liber mādatoꝝ dei ⁊ lex que ē in eternū. ſed ad legē ꝑtinebant legis cerimo nie. ergo legis cerimonie ī eternū durature erāt. ¶ Pre. oblatio mūdati leproſi ad legis cerimonias ꝑtinebat. ſed etiā in euāgelio p̄cipit̉ leproſo emūdato vt hmōi oblatio nes offerat. ergo cerimonie veteris legis nō ceſſauerunt xp̄o veniēte. ¶ Pre. manēte cauſa manet effectus. ſꝫ ceri monie veteris legis habebāt quaſdā rationabiles cauſas inqͣꝫtū ordinabātur ad diuinū cultum. etiā p̄ter hoc ꝙ or dinabātur in figurā xp̄i. ergo cerimonie veteris legis ceſ ſare nō debuerūt. ¶ Pre. circūciſio erat inſtituta ī ſignuꝫ fidei Abrae. obſeruatio aūt ſabbati ad recolendū bn̄ ficiuꝫ creationis. ⁊ alie ſolēnuates legis ad recolendū alia bene
ficia dei. vt ſupra dictū eſt. ſed fides Abrae eſt ſemꝑ imitā da etiaꝫ a nobis. ⁊ beneficiū creationis ⁊ alia dei. benefi cia ſemꝑ ſunt recolēda. ergo ad minus circūciſio ⁊ ſolēni tates legis ceſſare nō debuerūt. ¶ Sed cōtra ē qd̓ Apl̓s dicit ad Col̓. ij. Nemo vos iudicet ī cibo aut in potū aut in ꝑte diei feſti aut neomenie aut ſabbatoꝝ que ſunt vmi bra futuroꝝ. ⁊ ad Hebre. viij. dicit̉ ꝙ dicēdo nouū teſta mentū veterauit prius. qd̓ aūt antiquat̉ ⁊ ſeneſcit ꝓpe in teritū eſt ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ oīa p̄cepta cerimonialia veteris legis ad cultū dei ſunt ordinata. vt ſupra dictū ē. exterior aūt cultus ꝓportionari debet īteriori cultui qͥ cōſiſtit ī fide ſpe. ⁊ charitate. vn̄ ẜm diuerſitatē interioris cultꝰ debuit diuerſificari exteriori cultus. Poteſt auteꝫ triplex ſtatus diſtingui interioris cultus. Unꝰ quidē ẜm quē habetur fides ⁊ ſpes ⁊ de bonis celeſtibꝰ. et de his ꝑ que in celeſtia introducimur. de vtriſqꝫ quidē ſicut de quibuſdā futuris et talis fuit ſtatus fidei ⁊ ſpei ī veteri lege. Alius autē eſt ſtatus īterioris cultus in qͦ habet̉ fides ⁊ ſpes d̓ celeſtibꝰ bonis ſicut de qͥbuſdā futuris. ſꝫ de his ꝑ q̄ ītroducimur in celeſtia ſicut de p̄ſentibꝰ vel p̄teritis. ⁊ iſte ē ſtatus no ue legis Tertiꝰ autē ſtatus ē in qͦ vtraqꝫ habētur vt p̄ſen tia. ⁊ nihil creditur vt abſens. neqꝫ ſperatur vt futurū. et iſte ē ſtatus beatoꝝ. In illo ergo ſtatu beatoꝝ nihil erit fi gurale ad diuinū cultū ꝑtinēs. ſꝫ ſolum gr̄aꝝactio et vox laudis. ⁊ ideo d̓r Apoc̄. xxj. de ciuitate beatorū. tēplū non vidi in ea. dn̄s enī deꝰ oīpotens templū illius ē ⁊ agnus. Pari igit̉ rōne cerimonie primi ſtatus ꝑ qͣs figurabat̉ ⁊ ſecūdus ⁊ tertius. veniēte ſecūdo ſtatu ceſſare debuerunt ⁊ alie cerimonie induci q̄ ꝯuenirēt ſtatui cultus diuini ꝓ tꝑe illo in qͦ bona celeſtia ſunt futura. bn̄ficia aūt dei ꝑ q̄ ad celeſtia introducimur ſunt p̄ſentia. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ lex vetus d̓r eſſe ī eternū ẜm moralia quidē ſimpliciter ⁊ abſolute. ẜm cerimonialia vero qͣꝫtū ad veritate ꝑ ea fi guratā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ myſteriū redēptionis humani generis cōpletū fuit in paſſione xp̄i. vn̄ tūc dn̄s dixit. Cō ſūmatū ē. vt habet̉⁊ Ioh. xix. ⁊ ideo tūc totaliter debuerūt ceſſare legalia. qͣſi iam veritate eoꝝ ꝯſūmata ī cuiꝰ ſignū in paſſione xp̄i velū tēpli legit̉ eſſe ſciſſum Maith. xxvij. ⁊ ideo ante paſſionē xp̄i xp̄o p̄dicāte ⁊ miracula faciente currebāt ſimul lex et euāgeliū. qꝛ iam myſteriū xp̄i erat in choatū. ſꝫ nōdū ꝯſūmatū. et ꝓpter hoc mādauit xp̄s dn̄s ante paſſionē leproſo vt legales cerimonias obſeruaret. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ rōnes litterales cerimoniaꝝ ſupra aſſi gnate referūtur ad diuinū cultū. qͥ quidē cultꝰ erat ī fide venturi. ⁊ ideo iam veniēte eo qui venturꝰ erat et cultꝰ il le ceſſat et oēs rōnes ad hunc cultum ordinate. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ fides Abrae fuit cōmēdata in hoc ꝙ credidit di uine ꝓmiſſioni de futuro ſemine in qͦ benedicerētur oēs gentes. et ideo qͣꝫdiu hoc erat futurū oportebat ꝓteſtari fi dem Abrae in circūciſione. ſꝫ poſtqͣꝫ iā hoc ē ꝑfectū. opor tet idē alio ſigno declarari ſcꝫ baptiſmo qui ī hoc circūciſi on ſuccedit. ẜm illud Apl̓i ad Col̓. ij. Circumciſi eſtis cir cūciſione nō manufacta in expoliatione corporis carnis. ſꝫ in circūciſione dn̄i nr̄i ieſu xp̄i cōſepulti ei ī baptiſmo. Sabbatū aūt qd̓ ſignificabat primā creatione mutatur in diē dn̄icuꝫ. in qͦ cōmemorat̉ noua creatura inchoata in in reſurrectiōe xp̄i. et ſil̓iter alijs ſolēnitatibus veteris le gis noue ſolēnitates ſuccedūt. qꝛ bn̄ficia illi ppl̓o exhibi ta ſignificāt bn̄ ficia nobis cōceſſa ꝑ xp̄m. Un̄ feſto phaſe ſuccedit feſtū paſſionis xp̄i ⁊ reſurrectōis. Feſto penteco ſtes ī qͦ fuit data lex vetꝰ ſuccedit feſiū pētecoſtes in qͦ fu it data lex ſpūs vite. Feſto neomenie ſuccedit feſtū beate

Queſtio CIII
virginis in qͣ primo apparuit illuminatio ſolis .i. xp̄i ꝑ co piam gr̄e. Feſto aūt tubaꝝ ſuccedūt feſta apl̓oꝝ. Feſto ex piationis ſuccedūt feſta martyrū ⁊ confeſſoꝝ. Feſto taber naculoꝝ ſuccedit feſtum ꝯſecrationis eccleſie. Feſto cetꝰ atqꝫ collecte ſuccedit feſtum angeloꝝ vel etiam feſtū om nium ſanctoꝝ. Ad quartum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ poſt paſſioneꝫ xp̄i legalia poſſint ſine peccato mortali obſeruari. Non eſt enī credendū ꝙ apl̓i poſt acce ptum ſpiritūſanctuꝫ mortaliter peccauerint. eius enī ple nitudine ſunt induti virtute ex alto. vt d̓r Luc̄. vlt. ſꝫ apl̓i poſt aduentum ſpūſſancti legalia obſeruauerunt. Dicit̉ enī Act̉. xvj. ꝙ Paulꝰ circūcidit Timotheū. ⁊ Act̉. xxi. d̓r ꝙ Paulꝰ ẜm ꝯſilium Iacobi aſſumptis viris purificat̉ cū eis intrauit in tēplū. annūcians expletionē dieꝝ puri ficatiōis donec offerretur ꝓ vnoquoqꝫ eoꝝ oblatio. ergo ſine peccato mortali poſſunt poſt xp̄i paſſionē legalia ob ſeruari. ¶ Pre. vitare cōſortia gentiliū ad cerimonias le gis ꝑtinebat. ſed hoc obſeruauit primꝰ paſtor eccl̓ie. Di citur enī ad Gal̓. ij. ꝙ cū veniſſent quidā antiochiā ſub trahebat ⁊ ſegregabat ſe Petrꝰ a gētilibꝰ. ergo abſqꝫ pec cato poſt paſſionē xp̄i legis cerimonie obſeruari poſſunt ¶ Pre p̄cepta apl̓oꝝ non induxerunt hoīes ad peccatuꝫ ſed ex decreto apl̓oꝝ ſtatutum fuit ꝙ gentiles quedaꝫ de cerimonijs legis obſeruarent. Dicitur enim Act̄. xv. Ui ſum eſt ſpirituiſancto ⁊ nobis nihil vltra imponere one ris vobis qͣꝫ hec neceſſaria. vt abſtineatis vos ab īmola tis ſimulacroꝝ ⁊ ſanguine ⁊ ſuffocato ⁊ fornicatione. ergo abſqꝫ peccato cerimonie legales poſſunt poſt xp̄i paſſio nem obſeruari ¶ Sed ꝯtra ē qḋ Apl̓s dicit ad Gal̓. v. Si circūcidamini xp̄s nihil vobis ꝓderit. ſꝫ nihil exclu dit fructū xp̄i niſi peccatū mortale. ergo circūcidi ⁊ alias cerimonias obſeruare poſt paſſionē xp̄i ē peccatum mor tale. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ oēs cerimonie ſunt quedā ꝓteſtatio nes fidei. in qua cōſiſtit interior dei cultus. ſic autē fideꝫ interiorem poteſt homo ꝓteſtari factis ſicut ⁊ verbis. et in vtraqꝫ ꝓteſtatione ſi aliquid homo falſuꝫ ꝓteſtat̉ peccat mortaliter. Quāuis aūt ſit eadē fides quā habemus de xp̄o ⁊ quaꝫ antiqui patres habuerunt. tn̄ qꝛ ip̄i p̄ceſſerūt xp̄m nos aūt ſequimur. eadē fides diuerſis verbis ſigni ficatur a nobis ⁊ ab eis. nam ab eis diceb̓at̉. Ecce virgo ꝯcipiet ⁊ pariet filiū. que ſunt verba futuri tēporis. Nos aūt ē idē rep̄ſentamus ꝑ verba p̄teriti tēporis dicētes ꝙ ꝯcepit ⁊ peperit. ⁊ ſimiliter cerimonie veteris legis ſigni ficabāt xp̄m vt naſciturū ⁊ paſſurū. noſtra autē ſacramē ta ſignificant ip̄m vt natuꝫ ⁊ paſſum. Sicut igitur pecca ret mortaliter qui nūc ſuā fidē ꝓteſtando diceret xp̄m na ſciturū. qd̓ antiqui pie ⁊ veraciter dicebāt. ita etiaꝫ pecca ret mortaliter ſi quis nunc cerimonias obſeruaret qͣs an tiqui pie et fideliter obſeruabāt. Et hoc eſt qḋ Augꝰ dicit ꝯtra Fauſtū Iam non ꝓmittit̉ naſciturus. paſſurꝰ. reſui recturus. qd̓ illa ſacramēta quodāmodo ꝑſonabant. ſed annunciat̉ ꝙ natus ſit. paſſus ſit. reſurrexit. qd̓ hec ſacra menta que a xp̄ianis agūtur iam perſonant. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ circa hoc diuerſimode ſenſiſſe vidētur Hieroꝰ et Augꝰ. Hieroꝰ enī diſtinxit duo tēpora. vnū ante paſſionē xp̄i in quo legalia nō erāt mortua. quaſi nō habētia vim obligatoriam aut expiatiuam ꝓ ſuo modo. nec etiaꝫ mor tifera. qꝛ non peccabant ea obſeruātes. Statim autē poſt paſſionem xp̄i inceperunt eſſe nō ſolū mortua .i. non ha bentia virtutem ⁊ obligationē ſed etiam mortifera. ita ſcꝫ
ꝙ peccabāt mortaliter quicūqꝫ ea obſeruabant. vnde di cebat ꝙ apoſtoli nunqͣꝫ legalia obſeruauerūt poſt paſſio nem ẜm veritatē. ſed ſolum quadam pia ſimulatione ne ſcꝫ ſcādalizarēt iudeos ⁊ eoꝝ cōuerſione impedirent. que quidem ſimulatio ſic intelligenda eſt. non quidem ita ꝙ illos actus ẜm rei veritatē non facerent. ſed quia non fa ciebant tanqͣꝫ legis cerimonias obſeruantes. ſicut ſi quis pelliculam virilis membri abſcinderet ꝓpter ſanitatē. nō cauſa legalis circūciſionis obſeruāde. Sed quia indecēs videtur ꝙ apl̓i ea occultarent ꝓpter ſcandalū q̄ ꝑtinēt ad veritatem vite ⁊ doctrine. ⁊ ꝙ ſimulatione vterent̉ ī his que ꝑtinent ad ſalutem fidelium. ideo ꝯuenientiꝰ Augꝰ diſtinxit tria tēpora. Unuꝫ qͥdē ante paſſionē xp̄i in qͦ le galia neqꝫ erāt mortifera neqꝫ mortua. Aliud autem poſt tēpus euāgelij diuulgati. in qͦ legalia ſūt mortua ⁊ morti fera. Tertiū ē ip̄s medie .ſ. a paſſiōe xp̄i vſqꝫ ad diuulga tionē euāgelij. in qͦ legalia quidē fuerunt mortua. qꝛ neqꝫ vim aliquaꝫ habebāt. neqꝫ aliquis ea obſeruare tenebat̉ non tn̄ fuerūt mortifera. qꝛ illi qui ꝯuerſierant ad xp̄m ex iudeis poterant illa legalia licite obſeruare. dūmodo non ſic ponerēt ſpem ī eis ꝙ ea reputarēt ſibi neceſſaria ad ſa lutem. quaſi ſine legalibꝰ fides xp̄i iuſtificare non poſſet. His aūt qui ꝯuertebātur ex gētilitate ad xp̄m nō inerat canſa vt ea obſeruarēt. ⁊ ideo Paulꝰ circumcidū Timo theū qui ex matre iudea genitus erat. Titū aūt qui ex gē tilibus natus erat circūcidere noluit. Ideo autem noluit ſpūſſanctus vt ſtatim inhiberetur his qui ex iudeis ꝯuer tebant̉. obſeruatio legaliū ſicut inhibebat̉ his qui ex gen tilibꝰ ꝯuertebātur gētilitatis ritus. vt qͥdā differētia īter hos ritus oſtēderetur. Nā gentilitatis ritus repudiabat̉ tanqͣꝫ oīno illicitus ⁊ a deo ſemꝑ ꝓhibitus. Ritus aūt le gis ceſſabat tanqͣꝫ impletus ꝑ xp̄i paſſionē. vtpote a deo in figuraꝫ xp̄i inſtitutus. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ẜm Hierony mū Petrꝰ ſimulatorie ſe agentilibus ſubtrahebat vt vi taret iudeoꝝ ſcandalum quorum erat apl̓us. vnde in hoc nullo modo peccauit. ſed Paulus eum ſimiliter ſimula torie rep̄hendit vt vitaret ſcandalum gentiliū quoꝝ erat apl̓us. Sed Augꝰ hoc improbat. qꝛ Paulus in canonica ſcriptura .ſ. Gal̓. ij. in qua nephas eſt credere aliquid fal ſum eſſe. dicit ꝙ Petrus rep̄henſibilis erat. vnde veruꝫ eſt ꝙ Petrus peccauit ⁊ Paulꝰ vere eum non ſimulato rie rep̄hendit. non autem peccauit Petrus in hoc ꝙ ad tē pus legalia obſeruabat. qꝛ hoc ſibi licebat tanqͣꝫ ex iudeis conuerſo. ſed peccabat in hoc ꝙ circa legalium obſeruan tiam nimiam diligentiam adhibebat ne ſcandalizaret iu deos. ita ꝙ ex hoc ſequebatur gentilium ſcandalū. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ quidaꝫ dixerunt ꝙ illa ꝓhibitio apl̓oꝝ non ē intelligēda ad litteram. ſed ẜm ſpiritualem intellectū. vt ſcꝫ in ꝓhibitione ſanguinis intelligatur ꝓhibitio homici dij. in ꝓhibitione ſuffocati intelligatur ꝓhibitio violētie ⁊ rapine. in ꝓhibitione īmolatorum intelligatur ꝓhibi tio idolatrie. fornicatio autem ꝓhibetur tanqͣꝫ per ſe ma lum. ⁊ hanc opinionem accipiunt ex quibuſdam gloſis q̄ huiuſmodi p̄cepta myſtice exponunt. Sed quia homici dium ⁊ rapina etiam apud gentiles reputabantur illici ta. non oportuiſſet ſuper hoc ſpeciale mandatuꝫ dari his qui erant ex gentilitate cōuerſi ad chriſtum. Unde alij di cunt ꝙ ad litteram illa comeſtibilia fuerunt ꝓhibita. nō ꝓpter obſeruantiam legalium. ſed ꝓpter gulaꝫ comprimē dam. vnde dicit Hieroꝰ ſuper illud Ezech. xliiij. Omne morticinum ⁊c̄. condemnans ſacerdotes qui in crudis ⁊ ceteris huiuſmodi .ſ. hec cupiditate gule non cuſtodiunt

Queſtio CIIII
ſed quia ſunt quedā cibaria magis delicata ad gulā ꝓuo cātia. ideo fuerunt hec magis qͣꝫ alia ꝓhibita. Et ideo di cendū ẜm tertiā opinionem ꝙ ad litteram iſta ſunt ꝓhi bita non ad obſeruanduꝫ cerimonias legis. ſed ad hoc ꝙ poſſet coaleſcere vnio gentiliū ⁊ iudeoꝝ inſimul habitan tiū. iudeis enī ꝓpter antiquā ꝯſuetudinē ſanguinis ⁊ ſuf focatū erāt abominabilia. Comeſtio aūt īmolatoꝝ ſimu lacris poterat in iudeis aggenerare circa gētiles ſuſpitio nem redditus ad idolatriā. ⁊ ideo iſta fuerunt ꝓhibita ꝓ tꝑe illo in quo de nouo oportebat ꝯuenire in vnū genti les ⁊ iudeos. ꝓcedente aut tꝑe ceſſante cauſa ceſſat effectꝭ mani feſtata euāgelice doctrine veritate. ī qua dn̄s docet ꝙ nihil qd̓ ꝑ os intrat coinquinat hoīem. vt d̓r Matth. xv. ⁊ ꝙ nihil ē reijcienduꝫ qd̓ cum gr̄aꝝactionē ꝑcipit̉. vt jͣ. ad Timo. iiij. d̓r. Fornicatio autē ꝓhibet̉ ſpecialiter qꝛ gētiles nō reputabāt eā eſſe peccatū. ¶ Queſtio CIIII Einde conſideran dum eſt de p̄ceptis iudicialibꝰ. Et primo con ſiderandū eſt de ip̄is ī cōmuni. ſcd̓o de ratio nibus eoꝝ. Circa primū q̄runtur qͣttuor. primo que ſūt iudicia p̄cepta. ſcd̓o vtꝝ ſint figuralia. tertio de duratiōe eoꝝ. quarto de diſtinctione eoꝝ. Ad primum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ ratio p̄ceptorum iudicialium non ꝯſiſtat in hoc ꝙ ſunt ordinātia ad ꝓximū. Iudicialia enī p̄cepta a iudicio dicūtur. ſed multa ſunt alia quibꝰ homo ad ꝓxi mum ordinatur q̄ non ꝑtinent ad ordinationem iudicio rū. non ergo p̄cepta iudicialia dicūtur quibꝰ homo ordi natur ad ꝓximū. Mre. p̄cepta iudicialia a moralibus diſtinguūtur. vt ſupra dictū eſt. ſed multa p̄cepta mora lia ſunt quibus homo ordinat̉ ad ꝓximū. ſicut patꝫ in ſe ptem p̄ceptis ſecūde tabule. nō ergo p̄cepta iudicialia di cunt̉ ex hoc ꝙ ad ꝓximū ordinant. ¶ Pre. ſicut ſe habēt p̄cepta cerimonialia ad deum. ita ſe habēt iudicialia p̄ cepta ad ꝓximum. vt ſupra dictū eſt. ſꝫ inter p̄cepta ceri monialia ſunt quedā q̄ ꝑtinent ad ſeip̄m. ſicut obſeruā tie ciboꝝ ⁊ veſtimentoꝝ. de quibꝰ ſupra dictū ē. ergo pre cepta iudicialia nō ex hoc dicūtur ꝙ ordinēt hoīeꝫ ad ꝓxi inum. ¶ Sed ꝯira ē qd̓ dicit̉ Ezech. xviij. īter cetera bo na opeta viri iuſti ſi iudiciū verum fecerit inter virum et virum. ſꝫ iudicialia p̄cepta a iudicio dicunt̉. ergo p̄cepta iudicialia vidētur dici illa que ꝑtinēt ad ordinationē ho miuū ad inuicē. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupra dictis ptꝫ. p̄ceptoꝝ cū iuſcunqꝫ legis quedā habent vim obligādi ex ip̄o dictamine rationis. qꝛ naturalis ratio dictat hoc eſſe debitū fieri vel vitari. ⁊ hmōi p̄cepta dicūtur moralia eo ꝙ a rōne dicunt̉ mores hūani. Alia vero p̄cepta ſūt que non habēt vim obligandi ex ipſo dictamine rōnis. quia ſcꝫ in ſe ꝯſiderata non habēt abſolute rōneꝫ debiti vel in debiti. ſꝫ habēt vim obligādi ex aliqua inſtitutione diui na vel hūana. ⁊ hmōi ſunt determinationes q̄dā moraliū p̄ceptoꝝ. Si igit̉ determinent̉ moralia p̄cepta ꝑ inſtitu tionem diuinā in his ꝑ q̄ ordinat̉ homo ad deū. talia di cent̉ precepta cerimonialia. ſi aūt in his q̄ ꝑtinēt ad ordi nationē hoīuꝫ ad inuicē. talia dicent̉ p̄cepta iudicialia. In duobꝰ gͦ ꝯſiſtit ratio iudicialiū p̄ceptoꝝ. ſcꝫ vt perti neant ad ordinationē hoīuꝫ ad inuicē. et vt nō habeant vim obligādi ex ſola rōne. ſꝫ ex inſtitutione ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ iudicia exercēt̉ officio aliquoꝝ principū q̄ habēt poteſtatē iudicādi. Ad principē aūt ꝑtinet non ſolū ordi
nare de his q̄ veniunt in litigiū. ſꝫ etiā de volūtarijs con tractibus qui īter hoīes fiunt. ⁊ de omnibꝰ ꝑtinentibꝰ ad populi cōmunitatē ⁊ regimē. vn̄ p̄cepta iudicialia nō ſo lum ſunt illa q̄ ꝑtinent ad lites iudicioꝝ. ſꝫ etiā quecūqꝫ ꝑtinēt ad ordinationē hoīuꝫ ad inuicē q̄ ſubeſt ordinat ī oni principis tanqͣꝫ ſup̄mi iudicis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit de p̄ceptis ordinātibus ad ꝓximū que habēt vim obligandi ex ſolo dictamine rōnis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiam in his que ordināt ad deū quedaꝫ ſunt moralia que ipſa ratio fide informata dictat. ſicut deū eſſe eman dum ⁊ colendū. Quedā vero ſunt ceri monialia que non habēt vim obligationis niſi ex inſtitutione diuina. Ad deum aūt ꝑtinent non ſolum ſacrificia oblata deo. ſꝫ etiā quecūqꝫ ꝑtinent ad idoneitatem offerentiū ⁊ deuꝫ colen tiū Homines enī ordinant̉ in deū ſicut in finē. ⁊ ideo ad cultū dei ꝑtinent. ⁊ ꝑ ꝯſequēs ad cerimonialia p̄cepta ꝙ homo habeat quādā idoneitatē reſpectu cultus diuini. ſꝫ homo nō ordinat̉ ad ꝓximū ſicut in finē vt oporteat euꝫ diſponi in ſeipſo in ordine ad ꝓximū. Hec enī ē cōꝑatio ſeruoꝝ ad dn̄os. qui id qd̓ ſunt dn̄oꝝ ſūt. ẜm philoſophū ī primo politice. ⁊ ideo non ſunt aliqͣ precepta iudicialia ordinātia hoīeꝫ in ſeipſo. ſed oīa talia ſunt moralia. quia ratio q̄ ē principiū moraliū ſe habet in hoīe reſpectu eo rum q̄ ad ip̄m ꝑtinent ſicut princeps vel iudex in ciuita te. Sciendū tn̄ ꝙ qꝛ ordo hoīs ad ꝓximum magis ſubia cet rationi qͣꝫ ordo hoīs ad deū. plura precepta moralia in ueniunt̉ ꝑ q̄ ordinat̉ homo ad ꝓximuꝫ qͣꝫ ꝑ q̄ ordinatur homo ad deū. ⁊ ꝓpter hoc etiā oportuit plura eſſe cerimo nialia in lege qͣꝫ iudicialia. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidetur ꝙ precepta iudicialia nō figurēt aliquid. Hoc enī videt̉ eſſe ꝓpriū cerimonialiū preceptoꝝ ꝙ ſint ī figu ram alicuiꝰ rei inſtituta. ſi igit̉ etiam precepta iudicialia aliquid figurēt nō erit differētia īter iudicialia ⁊ cerimo nialia precepta. ¶ Pre. ſicuti illi ppl̓o iudeoꝝ data ſunt q̄dā iudicialia p̄cepta. ita etiā alijs populis gētiliū. ſꝫ iudi cialia precepta alioꝝ populoꝝ nō figurāt aliquid. ſꝫ ordi nāt qͥd fieri debeat. ergo videtur ꝙ neqꝫ precepta iudicia lia veteris legis aliqͥd figurarēt. ¶ Pre. ea que ad cultuꝫ diuinū ꝑtinent figuris quibuſdaꝫ tradi oportuit. qꝛ ea q̄ dei ſunt ſupra noſtrā rōneꝫ ſunt. vt ſupra dictum ē. ſꝫ ea q̄ ſunt ꝓximoꝝ nō excedunt rōneꝫ noſtrū. ergo ꝑ iudicialia q̄ ad ꝓximum nos ordināt nō oportuit aliquid figurari. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ Exo. xxi. iudicialia p̄cepta allegorice ⁊ mo raliter exponut̉. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ dupliciter cōtingit aliqd̓ p̄ceptū eē figurale. Uno mō primo ⁊ ꝑ ſe. qꝛ ſcꝫ principa liter ē inſtitutū ad aliqͥd figurandū. ⁊ hoc mō p̄cepta ceri monialia ſunt figuralia. ad hoc enī ſunt inſtituta vt ali qͥd figurēt ꝑtinens ad cultū dei ⁊ ad myſteriū xp̄i. Que dam vero p̄cepta ſunt figuralia nō primo ⁊ ꝑ ſe. ſꝫ ex ꝯſe quēti. ⁊ hoc modo precepta iudicialia veteris legis ſūt fi guralia. nō enī ſunt inſtituta ad aliqͥd figurandū. ſꝫ ad or dinādū ſtatū illiꝰ ppl̓i ẜm iuſticiā ⁊ equitatē. ſꝫ ex cōſequē ti aliqͥd figurabant inqͣꝫtū .ſ. totꝰ ſtatꝰ illiꝰ ppl̓i qͥ ꝑ hmōi p̄cepta diſponebat̉ figuralis erat. ẜm illud. j. ad Coꝝ. x. Oīa in figura ꝯtingebāt illis ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ prece pta cerimonialia alio mō ſunt figuralia qͣꝫ iudicialia. vt dictū eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ populus iudeorū ad hoc electꝰ erat a deo ꝙ ex eo xp̄s naſceret̉. et ideo oportuit totū illiꝰ populi ſtatum eſſe ꝓpheticum ⁊ figuralem vt Augꝰ dicit cōtra Fauſtū. et ꝓpter hoc etiā iudicialia illi ppl̓o tradita
S2

Queſtio CIIII
magis ſūt figuralia qͣꝫ iudicialia alijs ppl̓is tradita. ſicut etiā bella ⁊ geſta illius populi exponūt̉ myſtice. nō autē bella vel geſta aſſyrioꝝ vel romanoꝝ qͣꝫuis longe clariora ẜm hoīes fuerint. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ordo ad ꝓximū ī po pulo illo ẜm ſe ꝯſideratꝰ paruiꝰ erat rōni. ſꝫ ẜm ꝙ refere bat̉ ad cultū dei ſuꝑabat rōneꝫ. ⁊ ex hac ꝑte erat figural̓. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ p̄cepta iudicialia veteris legis ꝑpetuā obligati onem habeāt. Precepta enī iudicialia ꝑtinēt ad virtuteꝫ iuſticie. nā iudiciū dicit̉ iuſticie executio. iuſticia aūt ē ꝑ petua ⁊ īmortalis. vt d̓r Sap̄. j. ergo obligatio p̄ceptorū iudicialiū eſt ꝑpetua. ¶ Pre. inſtitutio diuina ē ſtabili or qͣꝫ inſtitutio humana. ſꝫ p̄cepta iudicialia humanarū legū habent ꝑpetuam obligationē. ergo multo magis p̄ cepta iudicialia legis diuine. ¶ Pre. Apl̓s dicit ad He bre. vij. ꝙ reprobatio fit p̄cedentis mādati ꝓpter infirmi tatem ip̄ius ⁊ iuutilitatē. qd̓ quidē verū ē de mādato ce rimoniali. qd̓ nō poterat facere ꝑfectū iuxta ꝯſcientiā ſer uientē ſolūmodo in cibis ⁊ in potibꝰ ⁊ varijs baptiſma tibus ⁊ iuſticijs carnis. vt Apl̓s dicit ad Hebre. ix. ſed pͥ cepta iudicialia erāt vtilia ⁊ efficacia ad id ad qd̓ ordina bāt̉ .ſ. ad iuſticiā ⁊ equitateꝫ īter hoīes ꝯſtituendaꝫ. ergo p̄cepta iudicialia veteris legis nō reprobant̉. ſꝫ adhuc eſ ficaciā habēt. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Apl̓us dicit ad Hebre. vij. ꝙ trāſlato ſacerdotio neceſſe ē vt legis trāſlatio fiat. ſꝫ ſacerdotiū ē tranſlatū ab Aaron ad xp̄m. ergo etiā et tota lex ē trā ſlata. nō ergo iudicialia p̄cepta adhuc obligatio nem habēt ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ iudicialia p̄cepta non habue runt ꝑpetuā obligationem. ſꝫ ſunt euacuata ꝑ aduentuꝫ xp̄i. aliter tn̄ qͣꝫ cerimonialia. nā cerimonialia adeo ſunt euacuata vt non ſolū ſint mortua. ſꝫ etiā mortifera obſer uantibꝰ poſt xp̄m. maxime poſt euangeliū diuulgatū. p̄ cepta aūt iudicialia ſunt quidē mortua. qꝛ nō habēt vim obligādi. non tn̄ ſunt mortifera. qꝛ ſi quis princeps ordi naret in regno ſuo illa iudicialia obſeruari non peccaret. niſi forte hoc modo obſeruarent̉ vel obſeruari mādarent̉ tanqͣꝫ habētia vim obligādi ex veteris legis inſtitutione talis enī intentio obſeruādi eſſet mortifera. ⁊ huius diffe rentie ratio pōt accipi ex p̄miſſis. Dictū eſt enī ꝙ p̄cepta cerimonialia ſunt figuralia primo et ꝑ ſe tanqͣꝫ inſtituta principaliter ad figurandū xp̄i myſteria vt futura. ⁊ ideo ipſa obſeruatio eoꝝ p̄iudicat fidei veritati. ẜm quā confi temur illa myſteria iā eſſe cōpleta. Precepta aūt iudicia lia nō ſunt inſtituta ad figurandū. ſꝫ ad diſponendū ſtatū illiꝰ populi qui ordinabat̉ ad xp̄m. ⁊ ideo mutato ſtatu il lius populi xp̄o iam veniēte iudicialia p̄cepta obligatio nem amiſerunt. Lex enī fuit pedagogus ducens ad xp̄m. vt d̓r ad Gal̓. iij. qꝛ tn̄ hmōi iudicialia p̄cepta nō ordinā tur ad figurandū. ſed ad aliquid fienduꝫ. ipſa eoꝝ obſer uatio abſolutē nō preiudicat fidei veritati. ſed intētio ob ſeruandi tanqͣꝫ ex obligatiōe legis p̄iudicat veritati fidei qꝛ ꝑ hoc haberet̉ ꝙ ſtatꝰ prioris populi adhuc duraret. et ꝙ chriſtꝰ nōdū veniſſet. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ iuſticia quidē ꝑpetuo ē obſeruanda. ſꝫ determinatio eoꝝ q̄ ſūt iuſta ẜm inſiitutionē humanā vel diuinā oportet ꝙ variet̉ ẜm di uerſum hoīuꝫ ſtatum. Ad. ij. dd̓m ꝙ precepta iudicia tia ab hoībꝰ inſtituta habēt ꝑpetuā obligationē manente illo ſtatu regiminis. ſꝫ ſi ciuitas vel gēs ad aliud regimē deueniat oportet leges mutari. non enī eēdē leges ꝯueni unt in democratia que ē poteſtas populi. ⁊ in obligarchia q̄ eſt poteſtas diuitū. vt patꝫ ꝑ philoſophū ī ſua politica.
⁊ ideo etiā mutato ſtatu illius populi oportuit p̄cepta iu dicialia mutari. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illa precepta iudicialia diſponebāt populū ad iuſticiā ⁊ equitatē ẜm ꝙ cōuenie bat illi ſtatui. ſꝫ poſt xp̄m ſtatū illius populi oportuit mu tari vt iam in xp̄o nō eſſet diſcretio gentilis ⁊ iudei ſicut antea erat. ⁊ ꝓpter hoc oportuit etiaꝫ precepta iudicialia mutari. Ad quartum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ p̄cepta iudicialia non ponint habere aliquam certā diuiſionē. Precepta enī iudicialia ordināt hoīes ad inuicē. ſꝫ ea que inter hoīes ordinari oportet in vſum eoꝝ veniētia non cadunt ſub certa diſtinctione cuꝫ ſint infini ta. ergo p̄cepta iudicialia non poſſunt habere certā diſtin ctionem ¶ Pre. precepta iudicialia ſunt determinatiōes moraliū. ſed moralia p̄cepta nō vidēt̉ habere aliquam di ſtinctionē niſi ẜm ꝙ reducunt̉ ad precepta decalogi. ergo precepta iudicialia nō habēt aliquā certam diſtinctionē. ¶ Pre. precepta cerimonialia qꝛ certā diſtinctionē habēt eoꝝ diſtinctio ī lege īnuit̉ dum quedam vocantur ſacrifi cia. quedam obſeruātie. ſed nulla diſtinctio īnuitur in le ge p̄ceptoꝝ iudicialiū. ergo videt̉ ꝙ non habeant certā di ſtinctionem ¶ Sed cōtra. vbi eſt ordo oportet ꝙ ſit di ſtinctio. ſꝫ rō ordinis maxīe ꝑtinet ad p̄cepta iudicialia ꝑ q̄ populus ille ordinabat̉. ergo maxime debēt habere di ſtinctionē certā. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cū lex ſit quaſi q̄daꝫ ars humane vite inſtituēde vel ordinādē. ſicut in vnaquaqꝫ arte ē certa diſtinctio regularū artis. ita oportet in quali bet lege eē certā diſtinctionem p̄ceptoꝝ. aliter enim ipſa cōfuſio vtilitatem legis auferret. ⁊ ideo dd̓m ē ꝙ p̄cepta iudicialia veteris legis ꝑ que hoīes ad inuicē ordinaban tur diſtinctionem habēt ẜm diſtinctionē ordinatiōis hu mane. Quadruplex aūt ordo in aliquo populo inueniri poteſt. Unus quidē principum populi ad ſubditos. aliꝰ autem ſubditoꝝ ad inuicem. tertius autē eoꝝ qui ſunt d̓ populo ad extraneos. quartus aūt ad domeſticos. ſicut pa tris ad filium. vxoris ad virū. ⁊ domini ad ſeruum. ⁊ ẜm iſtos quattuor ordines diſtingui poſſunt precepta iudi cialia veteris legis. Dātur aūt quedam p̄cepta de inſti tutione principū ⁊ officio eoꝝ. ⁊ de reuerētia eis exhiben da. ⁊ hec eſt vna ꝑs iudicialium p̄ceptoꝝ Dant̉ etiā que dam precepta ꝑtinentia ad cōciues ad inuicē. puta circa emptiones ⁊ venditiones ⁊ iudicia ⁊ penas. ⁊ hec eſt ſcd̓a ꝑs iudicialiū preceptoꝝ. Dant̉ etiā quedam precepta ꝑti nentia ad extraneos. puta de bellis ꝯtra hoſtes. ⁊ de ſuſce ptione peregrinoꝝ ⁊ aduenaꝝ. ⁊ hec ē tertia ꝑs iudicialiū precepceꝝ Dant̉ etiā in lege quedā precepta ꝑtinētia ad domeſticā ꝯuerſationē. ſicut de ſeruis ⁊ vxoribus ⁊ filijs et hec eſt quarta pars iudicialiū preceptoꝝ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ea que ꝑtinent ad ordinationem hominum ad in uicem ſunt quideꝫ numero infinita. ſed tamen reduci poſ ſunt ad aliqua certa ẜm differentiaꝫ ordinationis huma ne. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ precepta decalogi ſūt prima in genere moralium. vt ſupra dictuꝫ eſt. ⁊ ideo cō uenienter alia precepta moralia ẜm ea diſtinguuutur. ſed precepta iudicialia ⁊ cerimonialia habent aliam rationē obligationis. non quidem ex ratione naturali. ſed ex ſola inſtitutione. ⁊ ideo diſtinctionis eoruꝫ alia ē ratio. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ex ipſis rebus que per precepta iudicialia or dinant̉ in lege īnuit lex diſtinctionē iudicialiū p̄ceptoꝝ. ¶ Queſtio. CV.

Queſtio CY
Einde conſideran dum eſt de ratione iudicialiū p̄ceptoꝝ. ⁊ cir ca hoc querunt̉ quattuor. primo de ratiōe p̄ce ptorum iudicialiū q̄ ꝑtinēt ad principes. ſcd̓o de his que ꝑtinent ad cōuictum hominū ad inuicem. tertio de his q̄ ꝑtinent ad extraneos. quarto de his que ꝑtinēt ad domē ſticam cōuerſationem. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ incōuenienter lex vetus de principibꝰ ordina uerit. Quia vt phūs dicit in. iij. politice. ordinatio populi p̄cipue dependet ex maximo principatu. ſed in lege nō in uenitur qualiter debeat inſtitui ſupremus princeps. In uenitur autem de inferioribus principibꝰ. primo quide Exo. xviij. Prouide de oī lege viros ſapientes ⁊c̄. ⁊ Nu meri. xi. Cōgrega mihi ſeptem viros de ſenioribꝰ iſrael. et Deutero .j. Date ex vobis viros ſapientes ⁊ gnaros ⁊c̄. ergo inſufficienter lex vetus principes populi ordinauit. ¶ Pre optimi ē optima adducere. vt Plato dic̄. ſꝫ opti ma ordinatio ciuitatis vel populi cuiuſcūqꝫ eſt vt guper net̉ ꝑ regem. qꝛ hmōi regnum maxime rep̄ſentat diuinū regimen quo vnus deꝰ mundū gubernat. a principio igi tur lex debuit regem populo initituere ⁊ nō ꝑmittere hoc eoꝝ arbitrio. ſicut ꝑmutit̉ Deutero. xvij. Cū dixeris. cō ſtituā ſuꝑ me regem. eum ꝯſtitues ⁊c̄. Pre. ſicut dicit̉ Matth. xij. Omne regnū in ſeip̄m diuiſum deſolabitur qd̓ etiā experimento patuit in populo iudeoꝝ. in quo fuit diuiſio regni deſtructionis cauſa. ſed lex p̄cipue debet in tendere ea que ꝑtinent ad cōmunē ſalutē populi. ergo de buit in lege ꝓhiberi diuiſio regni in duos reges. nec etiaꝫ debuit hoc auctoritate diuina introduci. ſicut legitur ītro ductum auctoritate domini ꝑ Abiam ſylonitē ꝓphetā. iij Reg. xi. ¶ Pre. ſicut ſacerdotes inſtituūtur ad vtilitatē populi in his que ad deū ꝑtinēt. vt ptꝫ Hebre. v. ita prin cipes etiā inſtituuntur ad vtilitatem populi in rebus hu manis ſꝫ ſacerdotibꝰ ⁊ leuitis qui ſunt in lege deputātur aliqua ex quibus viuere debeant. ſicut decime ⁊ primicie ⁊ multa alia hmōi. ergo ſimiliter principibꝰ populi debu erūt aliqua ordinari vn̄ ſuſtentarent̉. ⁊ p̄cipue cuꝫ inhi bita ſit eis munerū acceptio. vt ptꝫ Exo. xxiij. Nō accipie tis munera que excecāt etiam prudentes. ⁊ ſubuertūt ver ba iuſtoꝝ. ¶ Pre. ſicut regū ē optimū regimē. ita tyrānis ē peſſima corruptio regiminis. ſꝫ dn̄s regi inſtituit ius ty rannicū. Dicit̉ enī. j. Reg. viij. Hoc erit ius regi qui im peraturꝰ ē vobis. filios veſtros tollet ⁊c̄. ergo incōuenien ter fuit ꝓmiſſum ꝑ legem circa principū ordinationem. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ populus iſrael de plenitudine ordinati onis cōmendatur Numeri. xxiiij. qͣꝫ pulchra tabernacula tua Iacob ⁊ tentoria tua iſrael. ſed pulchritudo ordinati onis populi depēdet ex principibꝰ bene inſtitutis. ergo ꝑ legem populꝰ fuit circa principes bn̄ inſtitutus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ circa bonā ordinationē principū in aliqua ciuita te vel gente duo ſunt attendenda. quoꝝ vnuꝫ ē vt omnes aliquā ꝑtem habeant in principatu. per hoc enī conſerua tur par populi. ⁊ omnes talem ordinationē amant et cu ſtodiunt. vt dicit̉. in ij politice. Aliud ē qd̓ attēdit̉ ẜm ſpe ciem regiminis vel ordinationis principatuū. cuius cum ſint diuerſe ſpecies. vt phūs tradit in. iij. politice. p̄cipue tn̄ ē vnum regimen in qͦ vnus principat̉ ẜm virtutem. ⁊ ariſtocratiam .i. poteſtas optimoꝝ in qͣ aliqui pauci prin cipantur ẜm virtutem. vn̄ optima ordinatio principū ē
in aliqua ciuitate vel regno. in qua vnus p̄ficitur ẜm vir tutem qui omnibꝰ p̄ſit. ⁊ ſub ip̄o ſunt aliqui principan tes ẜm virtutem. ⁊ tn̄ talis principatꝰ ad oēs ꝑtinet. tum qꝛ ex oībꝰ eligi poſſunt. tum qꝛ etiā ab oībus eligunt̉. Ta lis enī ē optima politia bene cōmixta ex regno inqͣꝫtū vnꝰ p̄eſt. ⁊ arittocratia inqͣꝫtum multi principātur ẜm virtu tem. ⁊ ex democratia .i. poteſtate populi. inqͣꝫtum ex popu laribus poſſunt eligi principes ⁊ ad populum ꝑtinet ele ctio principum. ⁊ hoc fuit inſtitutū ẜm legē diuinā. Naꝫ Moyſes ⁊ eius ſucceſſores gubernabāt populū quaſi ſin gulariter oībꝰ principātes. qd̓ eſt quedam ſpecies regni. Eligebāt̉ aūt. lxxij. ſeniores ẜm virtutem. Dicitur enim Deutero. j. Tuli de veſtris tribubꝰ viros ſapiētes ⁊ nobi les ⁊ ꝯſtituēs eos principes. ⁊ hoc erat ariſtoctaticū. ſꝫ de mocraticū erat ꝙ iſti de omni populo eligebantur. Dicit̉ enī Exo. xviij. Prouide de omni plede viros ſapiētes ⁊c̄ ⁊ etiā ꝙ populꝰ eos eligebat. vnde dicit̉ Deutero. jͣ. Da te ex vobis viros ſapientes ⁊c̄. vn̄ ptꝫ ꝙ optima fuit ordi natio prīcipū quā lex inſtituit ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ppl̓s ille ſub ſpeciali cura dei regebatur. vnde d̓r Deutero. vij Te elegit dn̄s deꝰ tuus vt ſis ei ppl̓s peculiaris. ⁊ ideo in ſtitutionē ſūmi principis dn̄s ſibi reſeruauit. ⁊ hoc ē qd̓ Uoyſes petiuit Numeri. xxvij. Prouideat dn̄s deꝰ ſpi ritū oīs carnis hoīem qui ſit ſuꝑ multitudinē hanc. ⁊ ſic ex dei ordinatione inſtitutus eit Ioſue in principatu poſt Uoyſen. ⁊ de ſingulis iudicibꝰ qui poſt Ioſue fuerūt. le git̉ ꝙ deꝰ ſuſcitauit populo ſaluatorē. ⁊ ꝙ ſpūs dn̄i fuit ī eis. vt ptꝫ Iudic̄. ij. Et ideo etiā electione regis nō cōmi ſit dn̄s ppl̓o. ſꝫ ſibi reſeruauit. vt patꝫ Deutero. xvij. Eū cōſtituēs rege quē dn̄s deus tuus elegerit. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ regū eſt optimū regimen ppl̓i ſi non corrupat̉. ſꝫ ꝓpter magnā poteſtatē q̄ regi cōceditur de facili regimen dege nerat in tyrānidē niſi ſit ꝑfecta virtus eius cui talis pote ſtas ꝯceditur. qꝛ non ē niſi virtuoſi bn̄ ferre bonas fortu nas. vt phūs dicit in. x. ethi. Perfecta aūt virtus in pau cis inuenit̉. ⁊ p̄cipue iudei crudeles erant et ad auariciā ꝓni. ꝑ que vitia maxime in tyrānidē decidūt. Et ideo do minꝰ a principio eis regē non inſtituit cū plena poteſtate ſꝫ iudicē ⁊ gubernatore in eoꝝ cuſtodiā. ſꝫ poſtea regē ad petitionē populi quaſi indignatus ꝯceſſit. vt ptꝫ ꝑ hoc qd̓ dixit ad Samuelē. jͣ. Reg. viij. Non te abiecerūt. ſꝫ me ne regnem ſuꝑ eos. Inſtituit tn̄ a principio circa regem inſtituendum. primo quideꝫ modū eligendi in quo duo determinauit. vt ſcꝫ in eius ē lectione expectarent iudiciū domini. vt non facerent regem alterius gētis. quia tales reges ſolent parum affici ad gentem cui p̄ficiunt̉. ⁊ ꝑ cō ſequens nō curare de eis. Secūdo ordinauit circa reges inſtitutos qualiter deberēt ſe habere qͣꝫtum ad ſeipſos. vt ſcꝫ non multiplicarēt currus ⁊ equos. neqꝫ vxores. neqꝫ etiam īmenſas diuitias. quia ex cupiditate horum princi pes ad tyrannidem declinant et iuſticiam derelinquunt. Etiam inſtituit qualiter ſe deberēt habere ad deuꝫ. vt .ſ. ſemꝑ legerent ⁊ cogitarent de lege dei vt ſemper eſſent ī dei timore ⁊ obedientia. Inſtituit etiam qualiter ſe habe rent ad ſubditos ſuos. vt ſcꝫ non ſuperbe eos contēnerēt aut opprimerent neqꝫ etiam a iuſticia declinarent. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ diuiſio regni ⁊ multitudo regum magis ē po pulo illi data in penam ꝓ multis diſſentionibus eorū qͣs maxime contra regnum Dauid iuſtum mouerant qͣꝫ ad eoꝝ ꝓfectum. vnde d̓r Oſee. xiij. Dabo tibi regem in fu rore meo. ⁊ Oſee. viij. Ipſi regnauerūt ⁊ non ex me. prin cipes extiterūt ⁊ nō cōguoui ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſacerdotes
Sꝫ

Queſtio CV
ꝑ ſucceſſionē originis ſacris deputabant̉. ⁊ hoc ideo vt in maiori reuerentia haberent̉ ſi nō quilibet ex populo poſ ſet ſacerdos fieri. quoꝝ honor cedebat in reuerentiā diui ni cultus. ⁊ ideo oportuit vt eis ſpecialia q̄dam deputarē tur tam in decimis qͣꝫ in primicijs qͣꝫ etiaꝫ in oblatiōibꝰ ⁊ ſacrificijs ex quibꝰ viuerēt. ſed principes ſicut dictum eſt aſſumebātur ex toto populo. ⁊ ideo habebāt certas poſ leſſiones ꝓprias ex quibus viuere poterant. ⁊ p̄cipue cuꝫ dominus ꝓhiberet etiam in rege ne ſuꝑabundaret diui tijs aut magnifico apparatu. tum quia non erat facile qͥn ex his in ſuꝑbiam ⁊ tyrannidem erigeretur. tum etiaꝫ qꝛ ſi principes non erant multum diuites. ⁊ erat laborioſus principatus ⁊ ſol licitudine plenus. non multum affecta batur a popularibus. ⁊ ſic tollebatur ſeditionis materia. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ illud ius non declaratur regi ex inſtituti on diuina. ſed magis p̄nunciatur vſurpatio regum qui ſibi ius iniquū conſtituūt in tyrannidem degenerātes ⁊ ſubditos dep̄dantes. ⁊ hoc patet per hoc ꝙ in fine ſubdit Uoſqꝫ eritis ei ſerui. qd̓ ꝓprie pertinet ad tyrānidem. qꝛ tyranni ſuis ſubditis principātur vt ſeruis. vnde hoc di cebat Samuel ad terrendū eos ne regem peterēt. ſequit̉ enī Noluit aūt audire populus vocem Samuelis. Po teſt tn̄ ꝯtingere ꝙ bonus rex abſqꝫ tyrānide filios tollat. ⁊ ꝯſtituat tribunos ⁊ cēturiones. ⁊ multa accipiat a ſub ditis ſuis ꝓpter cōmune bonū ꝓcurandum. Ad ſecudū ſic proceditur. Uidetur ꝙ incōuenienter fuerint tradita p̄cepta iudicia lia qͣꝫtum ad populariū conuictū Non enī poſſunt homi nes pacifice viuere ad inuicē ſi vnus accipiat ea que ſunt alterius. ſed hoc videtur eſſe inductuꝫ in lege. dicitur enī Deutero. xxiij. Ingreſſus vineā ꝓximi tui comede vuas qͣꝫtum tibi placuerit. ergo lex vetus non cōuenienter ꝓui debat hominū paci. ¶ Pre. ex hoc maxime multe ciuita tes ⁊ regna deſtruūtur ꝙ poſſeſſiones ad mulieres ꝑueni unt. vt phūs dicit in. ij. politice. ſed hoc fuit introductuꝫ ī veteri lege. Dicitur enī Numeri. xxvij. Homo cū mor tuus fuerit abſqꝫ filio ad filiam eius tranſibit hereditas ergo non ꝯuenienter ꝓuidit lex ſaluti populi. ¶ Pre. ſo cietas hoīuꝫ maxime ꝯſeruatur ꝑ hoc ꝙ hoīes emendo et vendendo ſibi inuicē res ſuas cōmutant quibꝰ indigent vt d̓r in primo politice. ſed lex vetus abſtulit virtute ven ditionis. mandauit enī ꝙ poſſeſſio vendita reuerteret̉ ad venditorē in. v. anno iubilei. vt patet Leuit. xxij. incōue nienter igitur lex populū illuꝫ circa hoc inſtituit. ¶ Pre neceſſitatibus hominuꝫ maxime expedit vt homines ſint ꝓmpti ad mutuū ꝯcedendum. que quidem ꝓmptitudo tollitur ꝑ hoc ꝙ creditores accepta non reddūt. vnde di citur Ecc̄i. xxix. Multi non cauſa nequicie nō fenerati ſūt ſed fraudari gratis timuerunt. hoc autē induxit lex. Pri mo quidem. qꝛ mandauit Deutero. xv. Cui debetur ali quid ab amico vel ꝓximo ac fratre ſuo repetere non pote rit. qꝛ annus remiſſionis eſt dn̄i. ⁊ Exo. xxij. dicitur ꝙ ſi p̄ſente domino animal mutuatuꝫ mortuū fuerit reddere non tenetur. Secūdo quia aufertur ei ſecuritas que ha betur ꝑ pignus. Dicit̉ enī Deutero. xxiiij. Cuꝫ repetes a ꝓximo tuo rem aliquam quaꝫ debet tibi. non ingredieris domum eius vt pignus auferas. ⁊ iterum. Non ꝑnocta bit apud te pignus. ſed ſtatim reddes ei. ergo inſufficien ter fuit ordinatum ī lege de mutuis. ¶ Pre. ex defrauda tione depoſiti maximum periculū īminet. ⁊ ideo eſt maxi ma cautela adhibenda. vnde etiam dicitur. ij. Machab.
iij. ꝙ ſacerdotes inuocabant eum de celo qui de depoſitis legem poſuit vt his qui depoſuerant ea ſalua cuſtoditēt ſed in p̄ceptis veteris legis ꝑua cautela circa depoſita ad hibetur. Dicitur enī Exo. xxij. ꝙ in amiſſione depoſiti ſta tur iuramento eius apud quē fuit depoſitū. ergo nō fuit circa hoc legis ordinatio ꝯueniens. ¶ Pre. ſicut aliquis mercēnarius locat operas ſuas. ita etiā aliqui locant do mū vel quecūqꝫ alia hmōi. ſed nō eſt neceſſariū vt ſtatim p̄cium locate domus conductor exhibeat. ergo etiam ni mis durum fuit qd̓ p̄cipitur Leuit. xix. Non morabitur opus mercēnarij tui apud te vſqꝫ mane. ¶ Pre. cum fre quenter īmineat iudicioꝝ neceſſitas facilis debet eē acceſ ſus ad iudicem. inconueniēter igit̉ ſtatuit lex Deutero. xvij. vt irent ad vnum locū expetituri iudiciū de ſuis du bijs. ¶ Pre. poſſibile ē nō ſolum duos ſed etiā tres vel plures ꝯcordare ad mentiendū. incōueniēter igitur dicit̉ Deutero. xix. In ore duoꝝ vel triū teſtiū ſtabit omne ver bum. ¶ Pre. pena debet taxari ẜm quātitatē culpe. vnde dicit̉ etiam Deutero. xxv. Pro mēſura peccati erit ⁊ pla garū modus. ſed quibuſdā equalibus culpis lex ſtatuit inequales penas. Dicitur enī Exo. xxij. ꝙ reſtituet fur quinqꝫ boues ꝓ vno boue. ⁊ quattuor oues ꝓ vna oue quēdā etiā nō multū grauia peccata graui pena puniūt̉. ſicut Numeri. xv. lapidatus ē qui collegerat ligna in ſab bato. Filius etiā ꝓteruus ꝓpter parua delicta. quia ſcilicꝫ cōmeſſationibus vacabat ⁊ cōuiuijs mandatur lapidari Deutero. xxi. igitur incōueniēter ī lege ſunt inſtitute pe rie: ¶ Pre. ſicut Augꝰ dicit. xxi. de ciuitate dei. Octo ge nera penarū in legibꝰ eſſe ſcribit Tullius. dāna vincula verbera. talionē. ignominiā. exiliū. mortē. ſeruitutem. ex quibus aliqͣ ſunt ī lege ſtatuta. Dāna quidē ſicut cuꝫ fur cōdemnabatur ad quintuplū vel quadruplum. Uincu la vero ſicut Numeri. xv. mandatur de quodam ꝙ in car cerem īcluderetur. Uerbera vero ſicut Deutero. xxv. Si eum qui peccauit dignum viderint plagis ꝓſternent ei coram ſe facient verberari. Ignominiā etiam inferebat illi qui nolebat accipere vxorē fratris ſui defuncti. q̄ tolle bat calciamentuꝫ illius ⁊ ſpūebat in faciem illius. Mor tem etiā inferebat. vt patet etiam Leuit. xx. Qui maledi xerit patri ſuo aut matri morte moriatur. Penam etiam talionis lex indixit dicens Exo. xxi. Oculum ꝓ oculo dē tem ꝓ dentę. inconueniens igitur videtur ꝙ alias duas penas .ſ. exilium ⁊ ſeruitutē lex vetus non inflixit ¶ Pre. pena non debetur niſi culpe. ſed bruta animalia non poſ ſunt habere culpam. ergo incōuenienter eis infligitur pe na. Exo. xxi. Gos lapidibus obruetur qui occiderit vitū aut mulierem. ⁊ Leuit. xx. dicitur. Mulier q̄ ſuccubuerit cuilibet iumento ſimul interficiat̉ cū eo. ſic igit̉ videtur ꝙ incōueniēter ea que ꝑtinent ad ꝯuictum hominuꝫ ad inuicem fuerint in lege veteri ordinata ¶ Pre. dominus mandauit Exo. xxi. ꝙ homicidiū morte hominis puniret̉ ſꝫ mors bruti animaſis multo minus reputat̉ qͣꝫ occiſio hoīs. gͦ non poteſt ſufficiēter recompēſari pena homīci dij ꝑ occiſionē bruti animalis. incōuenienter igitur mā datur Deutero. xxi. ꝙ quando inuentū fuerit cadauer oc ciſi hominis. ⁊ ignorabitur cedis reus. ſeniores ꝓpinqui oris ciuitatis tollant vitulam de armento que non traxit iugum nec terram ſcidit vomere. ⁊ ducent eaꝫ ad vallem/ aſperam atqꝫ ſaxoſam que nunqͣꝫ arata eſt. nec ſemēta re cepit. ⁊ cedent in ea ceruices vitule. ¶ Sed contra ē qd̓ ꝓ ſpeciali beneficio cōmemoratur ī pͣs. Nō fecit taliter omni nationi ⁊ iudicia ſua non manifeſtauit eis ¶ Rn̄.

Queſtio CV
dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ in. ij. de ciuitate dei introducit a Tul lio dictū. populus ē cetus multitudinis iuris conſenſu ⁊ vtilitate cōmunitatis ſociatus. vn̄ ad rōnem populi perti net vt cōmunicatio hoīuꝫ ad inuicē iuſtis p̄ceptis legis ordinetūr. Eſt aūt duplex cōmunicatio hoīum ad inuicē Una quidem que fit auctoritate principum. Alia aūt fit ꝓpria volūtate priuataꝝ ꝑſonaꝝ. ⁊ quia voluntate vniuſ cuiuſqꝫ diſponi poteſt qd̓ eius ſubdit̉ poteſtati. ideo au ctoritate principū quibus ſubiecti ſunt hoīes. oportet ꝙ iudicia inter homines exerceātur. ⁊ pene malefactoribꝰ in ferātur. Poteſtati vero priuataꝝ ꝑſonaꝝ ſubdūt̉ res poſ ſeſſe. ⁊ ideo ꝓpria auctoritate ī his poſſunt ſibi inuicem cō municare. puta emēdo. vendēdo. donando. ⁊ alijs hmōi. Circa vtrāqꝫ autem cōmunicationē lex ſufficiēter ordina uit. Statuit enī iudices vt ptꝫ Deutero. xvi. Iudices ⁊ magiſtros cōſtituēs in oībꝰ portis eius vt iudicēt popu lū iuſto iudicio. Inſtituit etiaꝫ iuſtū iudicij ordinē vt dr Deutē. jͣ. Qd̓ iuſtū ē iudicate. ſiue ciuis ſit ille ſiue ꝑegri nus nll̓a erit ꝑſonaꝝ diſtantia. Suſtulit etiā occaſione ī iuſti iudicij acceptioneꝫ muneꝝ iudicibus ꝓhibendo. vt ptꝫ. Exo. xxiij. ⁊ Deutero. vj. Inſtituit etiam numeꝝ te ſtiū duoꝝ vel triuꝫ. vt ptꝫ Deutero. xvij. ⁊ xix. Inſtituit etiā certas penas ꝓ diuerſis delictis vt poſt dicet̉. Sed circa res poſſeſſas optimū ē. ſicut dicit phūs in. ij. politice ꝙ poſſeſſiones ſint diſtincte. ⁊ vſus ſit partim cōmunis. ꝑtim aūt ꝑ volūtatē poſſeſſoꝝ cōmunicet̉. ⁊ hec tria fue runt in lege ſtatuta. Primo enī ipſe poſſeſſiones diuiſe erant in ſingulos. Dicit̉ enim Numeri. xxxiiij. Ego dedi vobis teriā in poſſeſſionē quā forte diuidetis vobis. Et qꝛ ꝑ poſſeſſionū irregularitatē plures ciuitates deſtrunt̉ vt phūs dicit. ij. politice. ideo circa poſſeſſiones regulan das triplex remediū ſex adhibuit. Unū quidē vt ẜm nu merū hominū equaſiter diuiderentur. vnde d̓r Numeri xxxiiij. Pluribus dabitis latiorē. ⁊ paucioribꝰ anguſtio rem. Aliud remediū eſt vt poſſeſſiones nō in ꝑpetuū alie nētur. ſed cerio tꝑe ad ſuos poſteſſores reuertātur. vt nō cōtundātur ſortes poſſeſſionū. Tertiū remediū ad huiuſ modi ꝯfuſionem tollendam vt ꝓximi ſuccedant morien tibus. Primo quidē gradu filius. ſcd̓o auteꝫ filia. tertio fratres. quarto patrui. quinto quicunqꝫ ꝓpinqui. Et ad ⁊ iſtinctionem ſortium ꝯſeruandaꝫ vlterius lex ſtatuit vt mulieres que ſunt heredes nuberent ſue tribus hoībus. vt habet̉ Numeri. xxxvi. Scd̓o vero inſtituit lex vt qͣꝫtuꝫ ad aliqua vſus rerū eſſet cōmunis. ⁊ qͣꝫtum ad curam. p̄ ceptum ē enim Deutero. xxij. Nō videbis bouē ⁊ ouem fratris tui errantē ⁊ p̄teribis. ſꝫ reduces fratti tuo. ⁊ ſili ter de alijs. ſcd̓o qͣꝫtum ad fructum. Cōcedebat̉ enī cōmu niter qͣꝫtum ad oēs. vt ingreſſus in vineā amici licite co medere poſſet. dū tn̄ extra non deferret. Quantū ad pau peres vero ſpecialiter vt eis relinquerent̉ manipuli ob. i ti. ⁊ fructus. ⁊ racemi remanentes. vt habet̉ Leuit. xix. et Deutero. xxiiij. ⁊ etiā cōmunicabāt̉ ea q̄ naſcebant̉ in ſe ptimo anno. vt habet̉ Exo. xxiij. ⁊ Leuit. xxv. Tertio vero ſtatuit lex cōmunicationē facta ꝑ eos qui ſūt rerū domini vnā pure gratuitaꝫ. vnde d̓r Deuteto. xiiij. Anno tertio ſeꝑabis aliā decimā. veniētqꝫ leuites ⁊ peregrinus ⁊ pu pillus ⁊ vidua ⁊ comedent ⁊ ſaturabunt̉. alia vero cū re cōpenſatione vtilitatis. ſicut ꝑ venditionē et emptioneꝫ locationē ⁊ ꝯductionem ⁊ ꝑ mutuū. ⁊ iteꝝ ꝑ depoſitū. de quibus oībus inueniūtur ordinationes certe in lege. vn̄ ptꝫ ꝙ lex vetus ſufficiēter ordinauit ꝯuīctū illius populi. ¶ Ad. .j. ergo dd̓m ꝙ ſicut Apl̓s dicit Roma. xiij. Qui
diligit ꝓximū legē impleuit. qꝛ ſcꝫ oīa p̄cepta legis preci pue ordinata ad ꝓximū ad hūc finem ordinari vident̉ vt hoīes ſe inuicē diligant. ex dilectione aūt ꝓcedit ꝙ hoīes ſibi inuicē bona ſua cōmunice̓t. qꝛ vt d̓r. jͣ. Ioh. iij. Qui viderit fratrē ſuū neceſſitatē patientē. ⁊ clauſerit viſcera ſua ab eo. quomodo charitas dei manet in illo: ⁊ ideo ī tendebat lex hoīes aſſue facere vt facile ſibi inuicē ſua cō municarēt. ſicut ⁊ Apl̓s. jͣ. ad Timo. vj. diuitibꝰ mandat facile tribuere ⁊ cōmunicare. non auteꝫ facile cōmunica tiuus eſt qui nō ſuſtinet ꝙ ꝓximus aliquid modicū de ſuo accipiat abſqꝫ magno ſui detrimento. ⁊ ideo lex ordi nauit vt liceret intrantē in vineam ꝓximi racemos ibi cō medere. nō aūt extra deterre ne ex hoc daretur occaſio gra uis damni inferēdi. ex quo pax ꝑturparet̉. que īter diſci plinatos non ꝑturbatur ex modicoꝝ acceptione. ſꝫ magis amicicia confirmat̉. ⁊ aſſuefiūt homīes ad aliquid facile cōmunicādū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ lex nō ſtatuit ꝙ mulieres ſuccederēt in bonis paternis niſi ī defectu filioꝝ maſculo tū. tūc aūt neceſſariū erat vt ſucceſſio mulieribꝰ ꝯcederet̉ in ꝯſolationem patris. cui graue fuiſſet ſi eius hereditas oīno ad extraneos trāſiret. Adhibuit tn̄ circa hoc lex caute lam debitā p̄cipiēs vt mulieres ſuccedentes ī hereditate paterna nuberet ſue tribꝰ hoībꝰ ad hoc ꝙ ſortes tribuū nō cōfunderent̉. vt habet̉ Nūeri vlt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit in. ij. politice. regulatio poſſeſſionū multū con fert ad ꝯſeruationē ciuitatis vel gentis. vn̄ ſicut ip̄e dicit apud quaſdā gētiliū ciuitates ſtatutū fuit vt nullus poſ feſſionē vēdere poſſet niſi ꝓ manifeſto detrimēto. Si enī paſſim poſſeſſiones vendant̉. pōt ꝯtingere ꝙ oēs poſſeſſi ones ad paucos deueniāt. ⁊ ita neceſſe erit ciuitatē vel re gionē habitatoribus euacuari. ⁊ ideo lex vetus ad hmōi periculū remouendū ſic ordinauit ꝙ ⁊ neceſſitatibus ho minū ſubueniret̉ ꝯcedens poſſeſſionū venditionem vſqꝫ ad certu tp̄s. ⁊ tn̄ periculū remouit. p̄cipiens vt certo tꝑe poſſeſſio vendita ad vendenteꝫ rediret. ⁊ hoc inſtituit vt ſortes non ꝯfunderent̉. ſed ſemꝑ remaneret eadē diſtin ctio determinata ī tribubus. Quia vero domus vrbane nō erant ſorte diſtincte. ideo cōceſſit ꝙ in perpetuū vendi poſſent. ſicut ⁊ mobilia bona. Nō enī erat ſtatutꝰ nume rus domoꝝ ciuitatis ſicut erat certa mēſura poſſeſſiōis ad quā non audebat̉. Pō terat aūt aliquid addi ad numeꝝ domoꝝ ciuitatis. Domꝰ vero que nō erant in vrbe ſꝫ in villa muros nō habentes. in ꝑpetuum vendi non poterāt qꝛ huiuſmodi domus non cōſtruūtur niſi ad cultuꝫ et ad cuſtodiam poſſeſſionū. ⁊ ideo lex congrue ſtatuit idē ius circa virūqꝫ. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. intētio legis erat aſſuefacere homines ſuis p̄ceptis ad hoc ꝙ ſi bi inuicem de facili in neceſſitatibus ſubuenirent. qꝛ hoc maxime eſt amicicie fomentū. Et hanc quidem facilitate ſubueniendi non ſolum ſtatuit in his que gratis ⁊ abſo lute donantur. ſed etiam in his que mutuo cōceduntur. quia huiuſmodi ſubuentio frequentior eſt pluribus ne ceſſaria. Huiuſmodi autem ſubuētionis facilitatē multi pliciter inſtituit. Primo quidē vt faciles ſe p̄berent ad mutuū exhibendum. ne ab hoc retraherētur annos remiſ ſionis appropinquante. vt habet̉ Deutero. xv. Secūdo ne eum cui mutuuꝫ concederet grauarent vel vſuris vel etiam aliqua pignora omnino vite neceſſaria accipiendo ⁊ ſi accepta fuerint ꝙ ſtatim reſtituerētur. Dicitur enim Deuter. xxiij. Nō feneraberis fratri tuo ad vſura. ⁊ xxiiij Non accipies loco pignoris. inferiorem ⁊ ſuꝑiorē molā quia animam ſuam appoſuit tibi. ⁊ Exo. xxi. dicitur. Si
S 4

Queſtio CV
pignus a ꝓximo tuo acceperis veſtimētū ante ſolis occa ſum reddes ei. Tertio vt non importune exigerent. vnde dicit̉ Exo. xxiij. Si pecuniā mutuaꝫ dederis populo meo pauꝑi qui habitat tecū. non vrgebis euꝫ quaſi exactor. ⁊ ꝓpter hoc etiā mandat̉ Deutero. xxiiij. Cū reperes a ꝓxi mo tuorē aliquā quam debet tibi. non ingredieris in do mū eius vt pignus auferas. ſed ſtabis foris. ⁊ ille tibi ꝓ feret qd̓ habuerit. tum qꝛ domus ē tutiſſimū vniuſcuiuſ qꝫ receptaculū. vnde moleſtū homini ē vt in domo ſua ī uadat̉. tum etiā qꝛ non cōcedit creditori vt accipiat pignꝰ qd̓ voluerit. ſed magis debitori vt det quo minꝰ indigue rit. Quarto inſtituit ꝙ in ſeptimo anno debita penitꝰ re mitterent̉. Probabile enī erat vt illi qui cōmode redde re poſſent. ante ſeptimū annū redderēt ⁊ gratis mutuātē nō defraudarēt. Si aūt omnino impotētes eſſent. eadem rōne eis erat debitū remittendū ea dilectiōe qua etiā erat eis de nouo dandū ꝓpter indigentiā. Circa animalia ve ro mutuata hec lex ſtatuit. vt ꝓpter negligentiā eius cui mutuata ſunt ſi in ip̄ius abſentia moriant̉ vel debilitēt̉. reddere ea cōpellat̉. Si vero eo p̄ſente ⁊ diligēter cuſtodi ente mortua fuerint vel debilitata. non cogebat̉ reſtituere ⁊ maxime ſi erant mercede cōducta. qꝛ ita etiā potuiſſent mori ⁊ debilitari apud mutuantē. ⁊ ita ſi ꝯſeruationem animalis ꝯſequeretur. iam aliqd̓ lucrū reportaret ex mu tuo. ⁊ nō eſſet gratuitū mutuū. ⁊ maxime hoc obſeruādū erat qn̄ aīalia erant mercede ꝯducta. qꝛ tūc habebat cer tum p̄cium ꝓ vſu animaliū. vn̄ nihil accreſcere debebat ꝑ reſtitutiōeꝫ animaliū niſi ꝓpter negligentiā cuſtodien tis. Si autē non eſſent mercēde ꝯducta potuiſſet habere aliquā eqͥtatē. vt ſalt ē tātū reſtitueret qͣꝫtum vſus aīalis mortui vel debilitati cōduci potuiſſet. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ hec differētia ē īter mutuū ⁊ depoſitū. or mutuū tradit̉ ī vtili tatē eiꝰ cui tradit̉. ſꝫ depoſitū tradit̉ ī vtilitatē deponētꝭ. ⁊ iō magꝭ artabat̉ aliqͥs ī aliqͥbꝰ. caſibꝰ ad reſtituendū mu tuū qͣꝫ ad reſtituēdū depoſitū. Depoſitū enī ꝑdi poterat dupliciter. Uno mō ex cā ineuitabili vel nat̉a li. puta ſi eēt mortuū vel debilitatū aīal depoſitū. vel extrinſeca. puta ſi eſſet captū ab hoſtibꝰ. vel ſi eſſet cōmeſtum a beſtia. ī quo tn̄ caſu tenebatur deferre ad dn̄m aīalis id qd̓ de aīali oc ciſo ſuꝑerat. in alijs aūt ſupra dictis caſibꝰ nihil reddere tenebat̉. ſed ſolū ad expurgandā ſuſpitionē fraudis tene batur iuramentū preſtare. Alio mō poterat ꝑdi ex cauſa euitabili. puta ꝑ furtum. ⁊ tūc ꝓpter negligentiaꝫ cuſto dis reddere tenebat̉. ſed ſicut dictū eſt ille qui mutuo ac cipiebat aīal tenebat̉ reddere etiā ſi debilitatuꝫ aut mor tuū fuiſſet in eius abſentia. de minori enī negligētia tene batur qͣꝫ depoſitariꝰ qui nō tenebat̉ niſi de furto. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ mercēnarij qui locāt oꝑas ſuas pauꝑes ſunt de laboribꝰ ſuis victū querentes quotidianū. ⁊ ideo lex ꝓui de ordinauit vt ſtatim eis merces ſolueret̉ ne victus eis deficeret. ſed illi qui locant alias res diuites eſſe ꝯſueue runt. nec ita indigēt locationis p̄cio ad ſuū victū quotidi anum. ⁊ ideo nō ē eadē ratio in vtroqꝫ. ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ iudices ad hoc inter hoīes ꝯſtituntur ꝙ determinēt qd̓ ambiguū inter hoīes circa iuſticiā eſſe pōt. Dupliciter aūt aliquid pōt eē ambiguū. Uno modo apud ſimplices ⁊ ad hoc dubiū tollendū mādatur Deutero. xvi. Ut iu dicēs ⁊ magiſtri cōſtituerent̉ ꝑ ſingulas tribus vt iudica rent populū iuſto iudicio. Alio modo cōtingit aliquid eē dubiū etiā apud peritos. ⁊ ideo ad hoc dubiū tollendum ꝯſtituit lex vi oēs recurrerēt ad locū principalē a deo ele ctum. in quo ⁊ ſūmus ſacerdos eēt qui determinaret du
bia circa cerimonias diuini cultus. ⁊ ſūmus iudex popui li qui determinatet q̄ ꝑtinent ad iudicia hoīuꝫ. ſicut etiā nunc ꝑ appellationē vel ꝑ ꝯſultationē cauſe ab inferiori bus iudicibus ad ſuperiores deferunt̉. vnde d̓r Deutero. xvij. Si difficile ⁊ ambiguū apud te iudiciuꝫ ꝓſpexeris ⁊ iudiciū intra portas tuas videris verba variari. aſcen de ad locū quē elegerit dn̄s venieſqꝫ ad ſacerdotes leuiti ci generis. ⁊ ad inuicē qui fuerit in illo tꝑe. hmōi autem ambigua iudici nō frequēter emergebāt. vnde ex hoc po pulus nō grauabat̉. ¶ Ad. viij. dd̓m ꝙ in negocijs huma nis non pōt haberi demōſtratiua ꝓbatio ⁊ infallibilis. ſꝫ ſufficit aliqua ꝯiecturalis ꝓbabilitas ẜm qͣꝫ rhetor ꝑſua det. ⁊ ideo lꝫ ſit poſſibile duos aut tres teſtes ī mendaciū ꝯuenire. non tn̄ ē facile nec ꝓbabile ꝙ ꝯue niāt. ⁊ ideo ac cipitur eoꝝ teſtimoniū tanqͣꝫ verū. ⁊ p̄cipue ſi in ſuo teſti monio non vacillēt. vel alias ſuſpecti non fuerint. Et ad hoc etiā ꝙ nō de facili a veritate teſtes declinarent. inſti tuit lex vt teſtes diligētiſſime examinarentur. ⁊ grauiter punirent̉ qui inuenirent̉ mēdaces. vt habet̉ Deutero. xix. Fuit tn̄ aliqua ratio hmōi numeri determinandi ad ſignificādū infallibilē veritatē ꝑſonaꝝ diuinarū q̄ qn̄qꝫ numerant due. qꝛ ſpūſſanctus ē nexus duoꝝ. qn̄qꝫ expri munt̉ tres. vt Augꝰ dicit ſuꝑ illud Ioh. viij. In lege no ſtra ſcriptū eſt. qꝛ duoꝝ hoīuꝫ teſtimoniū verū eſt. ¶ Ad ix. dd̓m ꝙ nō ſolū ꝓpter grauitatē culpe. ſꝫ etiā ꝓpter aliaſ cauſas grauis pena infligitur. Primo quidē ꝓpter quāti tal ē peccati. qꝛ maiori peccato ceteris paribꝰ pena graui or debetur. Scd̓o ꝓpter peccati ꝯſuetudinē. qꝛ a peccatis cōſuetis non faciliter hoīes abſtrahūtur niſi pergraues penas. Tertio ꝓpter multā ꝯcupiſcentiā vel delectationē in peccato. ab his enī nō de facili hoīes abſtrahuntur niſi ꝓpter graues penas. Quarto ꝓpter facilitatē cōmittendi peccatū ⁊ iacēdi in ip̄o. hmōi aūt peccata qn̄ manifeſtant̉ ſunt magis punienda ad alioꝝ terrorē. Circa ip̄am etiaꝫ quātitatē peccati qͣdruplex gradus ē attēdendus etiam circa vnū ⁊ idē factū. Quoꝝ primus ē qn̄ inuoluntarius peccatū cōmittit. tūc eī ſi oīno ē inuolūtarius totaliter ex cuſatur a pena. Dicit̉ enim Deutero .xxij. ꝙ puella q̄ op primit̉ in agro non ē rea mortis. qꝛ clamauit ⁊ nullus af fuit qui liberaret eā. Si vero aliquo modo fuerit volun tarius. ſꝫ tn̄ ex infirmitate peccat. puta cuꝫ quis peccat ex paſſione. minuitur peccatū. ⁊ pena ẜm veritatē iudicij di minui debet. niſi forte ꝓpter cōmunē vtilitatem pena ag grauet̉ ad abſtrahendū homīes ab hmōi peccatis. ſicut di ctum eſt. Secūdus gradus eſt quādo quis per ignorātiā peccauit. ⁊ tunc aliquo modo reus reputabatur ꝓpter ne gligentiā addiſcendi. ſed tamen non puniebatur per iudi ces. ſed expiabat peccatuꝫ ſuū ꝑ ſacrificia. vnde dicit̉ Le uit̉. iiij. Anima que peccauerit ꝑ ignorātiam ⁊c̄. ſed hoc ī telligendum ē de igorantia facti. non autem de ignorantia p̄cepti diuini qd̓ omnes ſcire tenebātur. Tertius gradus ē qn̄ aliquis ex ſuꝑbia peccabat. id ē. ex certa electiōe vel ex certa malicia. ⁊ tunc puniebatur ẜm qͣꝫtitatem delicti. Quartus autem gradus ē quādo peccabat ꝑ ꝓteruiā et ꝑtinaciam. ⁊ tunc quaſi rebellis ⁊ deſtructor ordinatio nis legis omnino occidendus erat. Scd̓m hoc dd̓m ē ꝙ in pena furti ꝯſiderabatur ẜm legem id qd̓ frequēter acci dere poterat. ⁊ ideo ꝓ furto aliarū rerum que de facili cu ſtodiri. poſſunt a furibus non reddebat fur niſi duplum. Ques autem nō de facili poſſunt cuſtodiri a furto. quia paſcuntur in agris. ⁊ ideo frequentius ꝯtingebat ꝙ oues furto ſubtraherentur. vnde lex maiorem penaꝫ appoſuit.

Qu eſtio CV
vt ſcilicꝫ quattuor oues ꝓ vna oue redderentur. Adhuc autem boues difficilius cuſtodiuntur. quia habentur in agris. ⁊ non ita paſcuntur gregatim ſicut oues. ⁊ ideo ad huc hic maiorem penam appoſuit. vt ſcꝫ quinqꝫ boues ꝓ vno boue redderētur. ⁊ hoc dico niſi forte idem animal ī uentum fuerit viuens apud eum. quia tunc ſoluꝫ duplū reſtituebat ſicut ⁊ ī ceteris furtis. poterat enim haberi p̄ ſumptio ꝙ cogitaret reſtituere ex quo viuū ſeruaſſet. Ul̓ poteſt dici ẜm glo. ꝙ bos habet quinqꝫ vtilitates. qꝛ im molatur. arat. paſcit carnibus. lac dat ⁊ corium etiam di uerſis vſibus miniſtrat. ⁊ ideo ꝓ vno boue quinqꝫ boues reddebātur. Ouis etiam habet quattuor vtilitates. quia īmolatur. paſcit. lac dat ⁊ lanam miniſtrat. Filius auteꝫ cōtumax non quia comedebat et bibebat occidebatur. ſꝫ ꝓpter cōtumaciam ⁊ rebellionem que ſemꝑ morte punie batur. vt dictum eſt. Ille vero qui colligebat ligna ī fab bato lapidatus fuit tanqͣꝫ legis violator que ſabbatum obſeruari p̄cipiebat in cōmemorationem fidei nouitatis mūdi. ſicut ſupra dictum eſt. vnde occiſus fuit tanqͣꝫ infi delis. Ad. x. dd̓m ꝙ lex vetus penam mortis inflixit in grauioribus criminibus. ſcꝫ in his que contra deum pec cant̉. ⁊ in homicidio. ⁊ in furto hominū. ⁊ in irreuerentia ad parentes. ⁊ in adulterio ⁊ in ceſtibus. In furto auteꝫ aliarum rerum adhibuit penam damni. In percuſſuris autem ⁊ mutilationibus induxit penam talionis. ⁊ ſimi ter in peccato falſi teſtimonij. In alijs autem minoribꝰ culpis induxit penam flagellationis vel ignominie. Pe nam autē ſeruitutis induxit in duobus caſibus. In vno quidem quādo ſeptimo āno remiſſionis ille qui erat ſer uus nolebat beneficio legis vti vt liber exiret. vn̄ ꝓ pena ei infligebat̉ vt in ꝑpetuū ſeruꝰ remaneret. Scd̓o inflige batur furti qn̄ nō habebat ꝙ poſſet reſtituere. ſicut haber̄ Exo. xxij. Penam aūt exilij vniuerſaliter lex non ſtatuit. qꝛ in ſolo populo illo deus colebat̉ oībus alijs populis ꝑ idolatriā corruptis. vn̄ ſi quis a populo illo vniuerſaliter excluſus eſſet daretur ei occaſio idolatrie. ⁊ ideo. jͣ. Reg. xxvi. d̓r ꝙ Dauid dixit ad Saul. Maledicti ſūt qͥ eiece rūt me hodie vt nō habitē in hereditate dn̄i dicentes. va de ſerui dijs alienis. erat tn̄ aliqd̓ ꝑticulare exiliū. Dicit̉ enī Deutero. xix. ꝙ qui ꝑcuſſerit ꝓximū ſuū neſciens. ⁊ nullū cōtra ip̄m habuiſſe odiū cōprobat̉. ad vnaꝫ vrbiū refugij confugiebat. ⁊ ibi manebat vſqꝫ ad mortem ſūmi ſacerdotis. tūc enī ei licebat ad domū redire. quia in vni uerſali damno populi cōſueuerunt ꝑticulares ire ſedari. ⁊ ita ꝓximi defuncti non ſic ꝓni erant ad eius occiſionem ¶ Ad. xi. dd̓m ꝙ animalia bruta mādabant̉ occidi non ꝓpter aliquā ip̄oꝝ culpā. ſꝫ in penā dn̄oꝝ qui talia anima lia nō cuſtodierāt ab hmōi peccatis. ⁊ ideo magis punie batur dn̄s ſi bos cornupeta fuerat ab heri ⁊ nud iuſtertiꝰ in quo caſu poterat occurri periculo qͣꝫ ſi ſubito cornupe ta efficeretur. Uel occidebant̉ aīalia ī deteſtationē pecca ti. ⁊ ne ex eorū aſpectu aliquis horror hoībus incuteret̉. ¶ Ad xij. dd̓m ꝙ ratio litteralis illius mādati fuit vt ra bi Moyſes dicit. qꝛ frequenter interfector eſt de ciuitate ꝓpinquiori. vn̄ occiſio vitule fiebat ad explorādū homici diū occultū. qd̓ quidē fiebat ꝑ tria. Quoꝝ vnū ē ꝙ ſeni ores ciuitatis iurabāt nihil ſe p̄termiſiſſe ī cuſtodia via rū. Aliud ē qꝛ ille cuius erat vitula dānificabat̉ in occiſi on aīalis. ⁊ ſi prius manifeſtaret̉ homicidiū aīal nō occi deret̉. Tertiū ē qꝛ locus in quo occidebat̉ vitula remane bat. ⁊ ideo ad euitandū vtrūqꝫ dānum hoīes ciuitatis d̓ facili manifeſtarent homicidiū ſi ſcirent. et raro poterat
eſſe quin aliqua verba vel iudicia ſuper hoc facta eſſent. Uel hoc fiebat ad terrorē ī deteſtationē homicidij. Per occiſionem enī vitule que ē animal vtile ⁊ fortitudīe ple num p̄cipue tanqͣꝫ laboret ſub iugo. ſignificabat̉ ꝙ qui cunqꝫ homicidiuꝫ feciſſet. qͣꝫuis eſſet vtilis ⁊ fortis. occi dendus erat ⁊ mortē crudeli. qd̓ ceruicis ꝯciſio ſignifica bat ⁊ tanqͣꝫ vilis ⁊ abiectus a conſortio hoīuꝫ excluden dus erat. qd̓ ſignificabatur ꝑ hoc ꝙ vitula occiſa in loco aſpero ⁊ inculto relinquebat̉ in putredinem ꝯuertenda. Myſtice autē ꝑ vitulam de armento ſignificatur caro xp̄i que non traxit iugum. qꝛ non fecit peccatū. nec terraꝫ ſci dit vomere .i. ſeditionis maculam non admiſit. Per hoc enim ꝙ in valle inculta occidebatur. ſignificatur deſpecta mors xp̄i. ꝑ quā purgantur oīa peccata. ⁊ diabolus eē ho micidij actor oſtenditur. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ iudicialia p̄cepta nō ſint ꝯueniēter tradita qͣꝫtū ad extraneos. Dicit enī Petrus Act. x. In veritate com peri quoniā nō ē acceptor ꝑſonaꝝ deus. ſed in oīgente q̄ timet deū ⁊ oꝑatur iuſticiā. acceptus eſt illi. ſꝫ illi qui ſūt deo accepti non ſunt ab eccleſia dei excludendi. incōueni ter igitur mādatur Deutero. xxiij. ꝙ āmonites ⁊ moabi tes etiam poſt decimā generationem nō intrabunt in ec cleſiam dn̄i in eternum. econtrario autem ibidem p̄cipit̉ de quibuſdā gentibus. Nō abominaberis idumeū quia frater tuus ē. nec egyptium qꝛ aduena fuiſti in terra eius ¶ Pre. ea que non ſunt in pote ſtate noſtra nō merētur aliquā penam. ſed ꝙ homo ſit eunuchus vel ex ſcorto na tus non eſt in poteſtate eius. ergo incōuenienter manda tur Deutero. xxiij. ꝙ eunuchꝰ ⁊ ex ſcorto natus nō ingre diatur eccleſiam dn̄i. ¶ Pre. lex vetꝰ miſericorditer mā dauit vt ad uene nō affligat̉. Dicitur enī Exo. xxij. Adue nam non contriſtabis. neqꝫ affliges eū. aduene enī et ip̄i fuiſtis in terra egypti. ⁊. xxiij. Peregrino moleſtus non eris. ſcitis enim aduenarum animas. quia ⁊ ip̄i peregri ni fuiſtis in terra egypti. ſed ad afflictionem alicuius ꝑ tinet ꝙ vſuris opprimatur. incōueniēter igitur lex permi ſit Deutero. xxiij. vt alienis ad vſuram pecuniam muta tuarēt. ¶ Pre. multo magis appropinquāt nobis homi nes qͣꝫ arbores. ſed his q̄ ſunt nobis magis ꝓpinquā ma gis debemus effectū ⁊ affectū dilectionis impēdere. ẜm illud Ecc̄. xiij. Omne animal diligit ſimile ſibi. ſic et oīs homo ꝓximum ſibi. incōueniēter igit̉ dūs Deutero. xx. mādauit ꝙ de ciuitatibus hoſtium captis omnes interfi cerent. ⁊ tn̄ arbores fructiferas non ſucciderent. ¶ Pre. bonum cōmune ẜm virtutem eſt bono priuato preferen dum ab vnoquoqꝫ. ſed in bello quod cōmittit̉ contra ho ſtes queritur bonū cōmune. incōuenienter igitur manda tur Deutero. xx. ꝙ īminente prelio aliqui domum remit tantur. puta qui edificauit domum nouam qui planta uit vineam. vel qui deſpondit vxorem. ¶ Pre. ex culpa non debet qͥs cōmodū reportare. ſꝫ ꝙ hō ſit formidoloſus ⁊ corde pauidus culpabile ē. ꝯtrariū enī ē virtuti fortitu dinis. incōueniēter igit̉ a labore p̄lij excuſabāt̉ formido loſi ⁊ pauidū cor habētes ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ ſapīa diuina dicit Prouer. viij. Iuſti ſūt oēs ẜmōes mei. ⁊ nō ē ī eis pͣuū qͥd neqꝫ ꝑuerſū ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ cū extraueis p̄t eē hoīuꝫ cō uerſatio duplicit̓. vno mō pacifice. alio mō hoſtilit̓. ⁊ qͣꝫtū ad vtrūqꝫ modū ordinādū lex ꝯueniētia p̄cepta ꝯtinebat Triplicit̓ enī offerebat̉ iudeis occaſio vt cū extraneis paSꝫ

Queſtio CV
faciebant quaſi peregrini. Alio modo qn̄ in terrā eorū ad adueniebat ad inhabitandū ſicut aduene. ⁊ qͣꝫtū ad vtrū qꝫ lex miſericordie p̄cepta poſuit. Naꝫ Exo. xxij. dicit̉. Ad uenam non cōtriſtabis. ⁊ xxiij dicit̉. Peregrino moleſtꝰ non eris. Tertio vero qn̄ aliqui extranei totaliter in eoruꝫ cōſortiū ⁊ ritum admitti volebāt. ⁊ in his quidā ordo at tendebat̉. non enī ſtatim recipiebant̉ qͣſi ciues. ſicut etiā apud quoſdā gentiliū ſtatutū erat vt non reputarent̉ ci ues niſi qui ex auo vel atauo ciues exiſterent. vt phūs di cit in. iij. politice. ⁊ hoc ideo qꝛ ſi ſtatim extranei adueniē tes reciperētur ad extractanduꝫ ea q̄ ſunt populi. poſſent multa pericula ꝯtingere duꝫ extranei nō habētes adhuc amorem firmatū ad bonum publicum aliqua ꝯtra popu lum attemptarent. ⁊ ideo lex ſtatuit de quibuſdaꝫ genti bus habētibus aliquā affinitatē ad iudeos .ſ. de egyptijs apud quos nati fuerant ⁊ nutriti. ⁊ d̓ idumeis filij Eſar fratris Iacob in tertia generatiōe reciperētur in cōſortiū populi. Quidam vero qꝛ hoſtialiter ſe ad eos habuerant ſicut āmonite ⁊ moabite. nunqͣꝫ in conſortiū populi ad mitterentur. Amalechite autē qui magis eis fuerant ad uerſati ⁊ cum eis nullum cognationis habebāt cōſortiū. quaſi hoſtes ꝑpetui haberētur. Dicit̉ enī Exo xvij. Bel lum dei erit contra Amalech a generatiōne in generatio nem. Similiter etiā qͣꝫtum ad hoſtilem cōmunicationeꝫ cum extraneis lex ꝯuenientia p̄cepta tradidit. Nā primo quidē inſtituit vi bellū iuſte iniret̉. Mādatur enī Deu tero. xx. ꝙ qn̄ accederent ad expugnandū ciuitatem offer rent ei primo pacem. Secūdo inſtituit vt fortiter belluꝫ inceptuꝫ exequerētur habentes de deo fiduciam ⁊ ad hoc melius obſeruādum inſtituit ꝙ īminente p̄lio ſacerdos eos cōfortaret ꝓmittendo auxilium dei. Tertio mādauit vt impedimenta p̄lij remouerētur remittendo quoſdam ad domum qͥ poſſent impedimēta p̄ſtare. Quarto inſti tuit vt victoria moderate vterētur ꝑcendo mulieribus ⁊ ꝑuulis. ⁊ etiam ligna fructifera regionis non incidendo. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hoīes nulliꝰ gētis excluſit lex a cul tu dei. ⁊ ab his que ꝑtinent ad anime ſalutem. Dicitur enī Exo. xij. Si quis peregrinoꝝ ī veſtrā voluerit trāſire coloniaꝫ ⁊ facere phaſe domini circūcidetur prius omne maſculinū eius. ⁊ tunc rite celebrabit. eritqꝫ ſimul ſicut indigena terre. Sed in tēporalibus qͣꝫtum ad ea que ꝑti nebant ad cōmunitateꝫ populi nō ſtatim quilibet admit tebatur rōne ſupra dicta. ſed quidā in tertia generatiōe ſcꝫ egyptij ⁊ idumei. Alij vero ꝑpetuo excludebātur ī de teſtationē culpe p̄terite. ſicut moabite ⁊ āmonite ⁊ ama lechite. Sicut enī punitur vnus homo ꝓpter peccatū qd̓ cōmiſit vt alij vidētes timeant ⁊ peccare deſiſtāt. ita etiā ꝓpter aliqd̓ peccatū gens vel ciuitas poteſt puniri vt alij a ſimili peccato abſtineant. Poterat tamen diſpenſatiue aliquis in collegium populi admitti ꝓpter aliquē virtu tis actum. ſic ut Iudith. xiiij. dicitur ꝙ Achior dux filioꝝ Amon appoſitus eſt ad populum iſrael ⁊ omnis ſucceſ ſio generis eius. ⁊ ſimiliter Ruth moabitis que mulier virtutis erat. lꝫ poſſit dici ꝙ illa ꝓhibitio extendebat̉ ad viros nō ad mulieres. quibꝰ nō cōpetit ſimpliciter eē ci ues. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicui phūs dicit in. iij. politice. du pliciter aliqͥs d̓r eſſe ciuis. Uno modo ſimpliciter. et alio mō ẜm quid. Simpliciter quidē ciuis ē qui p̄t agere ea que ſunt ciuiū. puta dare ꝯſilium vel iudiciū in populo Scd̓m quid aut ciuis dici pōt quicunqꝫ ciuitatē mhabi tat. etiam viles ꝑſone ⁊ pueri ⁊ ſenes qui nō ſunt idonei ad hoc ꝙ habeāt ptāteꝫ in his que pertinēt ed cōmune
Ideo ergo ſpurij ꝓpter vilitatem originis excludebāt̉ ab eccl̓ia .i. a collegio ppl̓i vſqꝫ ad decimā generationē. ⁊ ſil̓i ter eunuchi quibꝰ nō poterat cōpetere honor qui paribꝰ debebat̉. ⁊ p̄cipue in ppl̓o iudeoꝝ. in quo dei cultꝰ ꝯſerua batur ꝑ carnis generationē. Nam etiaꝫ apud gētiles qui multos filios generat aliquo inſigni honore donabātur. ſicut phūs dicit in. ij. politice. tn̄ qͣꝫtū ad ea q̄ ad gr̄aꝫ dei ꝑtinet eunuchi ab alijs nō ſeꝑabāt̉ ſicut nec aduene. vt dictū ē Dicit̉ enī Eſa. xvi. Nō dicat filiꝰ ad uene qͥ adhe ret dn̄o dicēs. ſeꝑatione diuidet me dn̄s a ppl̓o ſuo. ⁊ non dicat eunuchus. ecce ego lignū ariduꝫ. ¶ Ad. iij dd̓m ꝙ accipere vſuras ab alienis nō erat ẜm intētionē legis. ſed ex qͣdā ꝑmiſſione ꝓpter ꝓnitatē iudeoꝝ ad auariciā. ⁊ vt magis pacifice ſe haberet ad extraneos quibꝰ lucrabātur ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ circa ciuitates hoſtiū q̄daꝫ diſtinctio adhibebat̉. quedā enī erāt remote nō de numero illaꝝ vr biū q̄ eis erāt repromiſſe. ⁊ in talibꝰ vrbibus expugnatis occidebāt̉ maſculi qui pugnauerūt ꝯtra ppl̓m dei. mulie ribꝰ aūt ⁊ infantibꝰ ꝑcebat̉. Sed ī ciuitatibꝰ vicinis que erāt eis repromiſſe oēs mādabant̉ interfici ꝓpter in iqͥta tes eoꝝ priores. ad qͣs puniendas dn̄s populū iſrl̓ qͣſi di uine iuſticie executorē mittebat. Dicit̉ enī Deutero. ix. Quia ille egerūt impie. introeūte delete ſūt. ligna auteꝫ fructi fera mādabāt̉ reſeruari ꝓpter vtilitatē ipſiꝰ populi cuiꝰ ditioni ciuitas ⁊ eiꝰ territoriū erat ſubijciendū ¶ Ad v. dd̓m ꝙ nouus edilicator domus. aut plantator vinee vl̓ deſpōſator vxoris excludebantur a prelio propter duo Primo quidem qꝛ ea que homo de nouo habet vel ſta tim ꝑatus ē ad habendū magis ſolet amare. ⁊ ꝑ ꝯͣ equēs eoꝝ amiſſionē timere. vnde ꝓbabile erat ꝙ ex tali amore magis mortē timerēt. ⁊ ſic minꝰ fortes eſſent ad pugnā dū. Scd̓o qꝛ ſicut phūs dicit in. ij. phiſicoꝝ. In fortuniū videt̉ qn̄ aliquis appropinquat ad aliqd̓ bonū habēdū ſi poſtea impediatur ab illo. ⁊ ideo ne ꝓpinqui remanētes magis cōtriſtarent̉ de morte taliū qui bonis ſibi paratis potiti nō fuerūt. ⁊ etiā ppl̓us ꝯſiderās hoc horteret. hmōi hoīes a mortis ꝑiculo ſunt ſequeſtrati ꝑ ſubtractioneꝫ a p̄lia. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ timidi remittebāt̉ ad domū non ip̄i ex hoc cōmodū ꝯſequerent̉. ſꝫ ne ppl̓us eoꝝ p̄ſentia in cōmodū ꝯſequeretur. dū ꝑ eoꝝ timorē ⁊ fugā etiā alij ad timendū ⁊ fugiendū ꝓuocarentur. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ incōueniēter lex vetꝰ p̄cepta ediderit circa ꝑſo nas domeſticas. Seruꝰ enī id qḋ ē dn̄i ē. vt phūs dicit ī jͣ. politice. ſꝫ id qd̓ ē aſicuiꝰ ꝑpetuo eiꝰ eē debet. gͦ incōue niēter lex mādauit Exo. xxi. ꝙ ẜui ſeptimo āno liberi abſ cederēt. ¶ Pre. ſic̄ aīal aliqd̓ vt aſinꝰ aut bos ē poſſeſſio dn̄i. ita etiā ẜuus. ſꝫ de aīalibꝰ p̄cipit̉ Deutero. xxij. ꝙ re ſtituāt̉ dn̄is ſuis ſi errare īueniāt̉. incōueniēter igit̉ man dat̉ Deutero. xxxi. vt nō tradas ſeruū dn̄o ſuo qͥ ad te cō fugerit. Pre. lex diuina dꝫ magis ad miſericordiā ꝓuo care qͣꝫ etiā lex hūana. ſꝫ ẜm leges hūanas grauit̉ puniūt̉ qͥ nimis aſpere affligūt ẜuos aut ācillas. aſperrima autē videt̉ eē afflictio ex qͣ ſeqͥt̉ mors. īcōueniēter igit̉ ſtatuit̉ Exo. xxi. ꝙ qͥ ꝑcuſſerit ſeruū ſuuꝫ vel ancillā virga. ſi vno die ſuꝑuixerit n̄ ſubiacebit pene qꝛ pecunia illiꝰ ē Pre. aliꝰ ē principatꝰ dn̄i ad ſeruū ⁊ pr̄is ad filiū. vt d̓r in. j. et iij. politicoꝝ. ſꝫ hoc ad principatū dn̄i ad ſeruū ꝑtinec vt aliquis ſeruū vel ancillā vēdere poſſet. incōueniēter igit̉ lex ꝑmiſit ꝙ aliqͥs vēderet filiā ſuā in famulā vel ācillā. Pre. pr̄ hꝫ ſui filij ptāteꝫ. ſed eius eſt punire exceſſus

Queſtio CV
qui habet poteſtatē ſuꝑ peccātē. incōueniēter igit̉ māda tur Deutero. xxi. ꝙ pater ducat filiū ſuuꝫ ad ſeniores ci uitatis puniendū. ¶ Pre. dn̄s ꝓhibuit Deutero. vij. vt cū alienigenis nō ſociarent ꝯiugīa ⁊ ꝯiuncta etiaꝫ ſeꝑarēt vt ptꝫ. jͣ. Eſdre. x. incōueniēter igitur Deutero. xxi. ꝯcedi tur eis vt captiuas alienigenarū ducere poſſunt vxores. ¶ Pre. dn̄s in vxoribꝰ ducēdis quodā cōſanguinitatis ⁊ affinitatis gradus p̄cepit eſſe vitandos. vt patꝫ Leuit. xviij. incōueniēter igit̉ mādat̉ Deutero. xxv. ꝙ ſi aliquis eēt mortuꝰ abſqꝫ liberis vxorē ip̄ius frater eius acciperet ¶ Pre. inter virū ⁊ vxorē ſicut ē maxima familiaritas. ita debet eſſe fides firmiſſima. ſꝫ hoc non pōt eſſe ſi matri moniū diſſolubile fuerit. incōueniēter igit̉ dn̄s permiſit Deutero. xxiiij. ꝙ aliquis poſſet vxorē dimittere ſcripto libello repudij. ⁊ ꝙ etiaꝫ vlterius eaꝫ recuꝑare nō poſſet. Pre. ſicut vxor poteſt frāgere fidē marito. ita etiā ſeruꝰ dn̄o ⁊ filius patri. ſꝫ ad inueſtigandā iniuriā ſerui in do minū vel filij in patrē non ē inſtitutū in lege aliqd̓ ſacri ficiū. ſuꝑflue igitur videt̉ inſtitui ſacrificiū zelotipie ad inueſtigandū vxoris adulteriū. Numeri. v. ſic igit̉ incon uenienter vident̉ eſſe tradita in lege p̄cepta iudicialia cir ca ꝑſonas domeſticas. ¶ Eed ꝯtra eſt qḋ d̓r in pͣs. Iudi cia dn̄i vera iuſtificata in ſemetip̄a. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ com munio domeſticaꝝ ꝑſonaꝝ ad inuicē. vt phūs dicit ī pri mo politice. ē ẜm quotidianos actus qui ordinant̉ ad ne ceſſitatē vite. Uita aūt hoīs ꝯſeruat̉ dupliciter. Uno mo do qͣꝫtum ad indiuiduū. ꝓut ſcꝫ homo idem numero vi uit. ⁊ ad talē vite ꝯſeruationē opitulātur hominis exteri ora bona ex quibꝰ homo habet victum ⁊ veſtitum ⁊ alia hmōi neceſſaria vite. in quibus adminiſtrandis indiget homo ſeruis. Alio modo ꝯſeruat̉ vita hoīs ẜm ſpeciem ꝑ generationē. ad quā indiget homo vxorē vt ex ea generet filiū. Sic igit̉ in domeſtica cōmunione ſunt tres cōbina tiones .ſ. domini ad ſeruū. viri ad vxorē. patris ad filiuꝫ. ⁊ qͣꝫtum ad omnia iſta lex vetus cōuenientia p̄cepta tra didit. nam qͣꝫtum ad ſeruos inſtituit vt modeſte tractarē tur. ⁊ qͣꝫtum ad labores ne .ſ. īmoderatis laboribꝰ afflige rentur. vn̄ Deutero. v. dominus mandauit vt in die ſab bati requieſceret ſeruus ⁊ ancilla tua ſicut et tu. et iteruꝫ qͣꝫtum ad penas infligendas. impoſuit enī mutilatoribꝰ ſeruoꝝ vt dimitterēt eos liberos. ſicut habetur Exo. xxij. ⁊ ſimile etiam ſtatuit in ancilla quam in vxorem aliquis duxerit. Statuit etiam ſpecialiter circa ſeruos qui erāt ex populo vt ſeptimo anno liberi egrederent̉ cū oībus q̄ ap portauerāt etiā veſtimētis. vt habet̉ Exo. xxi. Mādat̉ etiā inſuꝑ Deutero. xv. vt ei detur viaticū. Circa vxores vero ſtatuit̉ in lege qͣꝫtū ad vxores ducēdas vt .ſ. ducāt vxores ſue tribꝰ. ſicut habet̉ Numeri vlt. ⁊ hoc ideo ne ſortes tri buū ꝯfundāt̉ ⁊ ꝙ aliquis ī vxorē ducat vxorē fratris de functi ſine liberis. vt habet̉ Deutero. xxv. ⁊ hoc ideo vt il le qui non potuit habere ſucceſſores ẜm carnis originem ſaltē habeat ꝑ quādā adoptionē. ⁊ ſic nō totaliter memo ria defūcti deieret̉. Prohibuit etiā quaſdā ꝑſonas ī cōiu giū ducerēt̉ .ſ. alienigenas ꝓpter periculū ſeditiōis. et ꝓ pinquas ꝓpter reuerētiaꝫ naturalē qͥ eis debet̉. Statuit etiā qͣliter vxores iam ducte tractari deberēt. vt ſcꝫ nō le uiter infamarent̉. vn̄ mandat̉ puniri ille qui falſo crimē imponit vxori. vt habet̉ Deutero. xxiij. ⁊ ꝙ etiā ꝓpter vxo ris odiū filiꝰ detrimentuꝫ nō pateret̉. vt habet̉ Deutero. xxi. ⁊ etiā ꝙ ꝓpter odiū vxorē nō affligeret. ſꝫ potiꝰ ſcripto libello eā dimitteret. vt piꝫ Deutero. xxiiij. Et vt etiā ma ior dilectio īter ꝯiuges a principio ꝯtrahat̉. p̄cipit̉ ꝙ cum
aliqͥs nuꝑ vxorē acceperit. nihil ei publice neceſſitatis in iūgat̉ vi libere poſſit letari cū vxore ſua. Circa filios aūt inſtituit vt patres eiꝰ diſciplinā adhiberēt inſtruēdo eos ī fide. vn̄ habet̉ Exo. xij. Cū dixerint vobis filij veſtri. q̄ ē iſta religio: dicētis eis. Uictima trāſitꝰ dn̄i ē. ⁊ ꝙ etiā in ſtruerēt eos ī moribus. vn̄ d̓r Deutero. xxi. ꝙ patres dice re debēt. monita nr̄a audire ꝯtēnit. comeſſatiōibꝰ vacat ⁊ luxurie atqꝫ ꝯuiuijs. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ qꝛ filij iſrl̓ erāt a dn̄o de ſecuitute liberati. ⁊ ꝑ hoc diuine ſeruituti addi cti. voluit gͦ dn̄s vt imꝑpetuuꝫ ſerui eſſent. vn̄ d̓r Leuit. xxv. Si pauꝑtate cōpulſus vediderit ſe tibi frater tuus. nō eū opprimes ſe ruitute famuloꝝ. ſꝫ qͣſi mercēnarius ⁊ colonꝰ erit. mei enī ſunt ſerui ⁊ ego eduxi eos d̓ terra egy pti. nō veneāt ꝯditione ſeruoꝝ. ⁊ ideo qꝛ ſimpliciter ſerui nō erāt. ſꝫ ẜm qͥd. finito tꝑe dimittebant̉ liberi. ¶ Ad ij dd̓m ꝙ mādatū illud intelligit̉ de ſeruo qͥ a dn̄o q̄rit̉ ad occidendū. vel ad aliqd̓ peccati mini ſteriū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ circa leſiones ẜuis illatas lex ꝯſideraſſe videtur vtꝝ ſit certa vel incerta. ſi enī eſio certa eēt lex penā adhibuit. ꝓ mutilatiōe qͥdē amiſſionē ſerui qͥ mādabat̉ libertati/ do nādus. ꝓ morte aūt etiā homicidij penā cū ſeruꝰ in manu dn̄i verberātis moreret̉. Si vero lelio non eēt certa ſꝫ ali quā apparentiā haberet lex nullā penā infligebat in ꝓprio ſeruo. puta cū ꝑcuſſus ſeruꝰ nō ſtatim moriebat̉. ſꝫ poſt aliqͦs dies. Incertū enī erat vtꝝ ex ꝑcuſſionē mortuꝰ eēt qꝛ ſi ꝑcuſſiſſet liberū hoīem ita tn̄ ꝙ ſtatim non moreret̉. ſꝫ ſuꝑ baculū ſuū ambularet. nō erat homicidij reus qui cuſſerat etiā ſi poſtea moreret̉. tenebat̉ tn̄ ad impenſas ſoluēdas quas ꝑcuſſus ī medicos fecerat. ſꝫ hoc in ſeruo ꝓprio locū nō habebat. qꝛ quicqͥd ſeruꝰ habebat ⁊ etiam ip̄a ꝑſona ſerui erat quedā poſſeſſio dn̄i. et ideo ꝓ cauſa aſſignat̉ qͣre non ſubiacet pene pecuniarie. qꝛ pecunia illi us ē. ¶Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſicut dictū ē nullus iudeus pote rat poſſidere iudeū quaſi ſimpliciter ſeruū. ſꝫ erat ſeruus ẜm quid qͣſi mercēnarius vſqꝫ ad tp̄s. ⁊ ꝑ hūc moduꝫ ꝑ mittebat lex ꝙ pauꝑtate cogēte aliquis filiū vel filiā ven deret. ⁊ hoc etiā verba ipſius legis oſtēdūt. dicit enī. Si qͥs vēdiderit filiā ſuā ī famulā. nō egrediet̉ ſic̄ exire ancil le ꝯſueuerāt. Per hūc etiā nōdū nō ſolū filiū ſuuꝫ ſꝫ etiā ſeip̄m aliqͥs vēdere poterat magis qͣſi mercēnariū qͣꝫ qͣſi ſeruū. ẜm illud Leuit. xxv. Si pauꝑtate cōpulſus vedi derit ſe tibi frater tuꝰ. nō eū opprimes ẜuitute famulorū. ſꝫ qͣſi mercēnarius ⁊ colonus erit. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ ſicut phus dicit in. x. ethi. principatꝰ paternus hꝫ ſolū āmonē/ di ptāteꝫ. nō aūt hꝫ vim coactiuā. ꝑ quā rebelles ⁊ contu maces cōprimi pn̄t. et ideo ī hoc caſu lex mādabat vt filiꝰ ꝯtumax a principibꝰ ciuitatꝭ puniret̉. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ dn̄s alienigenas ꝓbibuit ī matrimoniū duci ꝓpter ꝑicu lū ſeductiōis ne inducerēt̉ ī idolatriā. ⁊ ſpēaliter hoc ꝓ hr buit d̓ illis gētibꝰ q̄ ī vicinio habitabāt. de qͥbꝰ erat magꝭ ꝓbabile ꝙ ſuos ritꝰ retinerēt. Si qͣ vero idolatrie cultum dimittere vellet ⁊ ad legis cultū ſe trāſferre. poterat ī ma trimoniū duci. ſic̄ ptꝫ d̓ Ruth quā duxit Boōꝫ ī vxorē vn̄ ip̄a dixerat ſocrui ſue. Populꝰ tuꝰ ppl̓s meꝰ. deꝰ tuus deꝰ meꝰ. vt habet̉ Ruth. j. ⁊ ideo captiua nō alit̓ ꝑmitteba tur ī vxorē duci niſi priꝰ raſa ceſarie ⁊ circūciſis vnguibꝰ ⁊ depoſita veſte ī qͣ capta ē ⁊ fleret patrē ⁊ matrē. ꝑ q̄ ſigni ficat idolatrie ꝑpetua abiectio. ¶ Ad. vij. dd̓m ꝙ ſic̄ Chry ſo. dicit ſuper Mat. qꝛ īmitigabile malū erat mors apud iudeos qui omnia ꝓ p̄ſenti vita faciebāt. ſtatutuꝫ fuit vt de functo filius naſceret̉ ex fratre. qd̓ erat q̄dā mortis mi tigatio. nō autem alius qͣꝫ frater vel ꝓpinquus iubeatur

Queſtio CVI
accipere vxorem defuncti. qꝛ non ita crederetur qui ex tali ꝯiunctione erat naſciturus eſſe eius filius qui obijt. ⁊ ite rum extraneus nō ita haberet neceſſitateꝫ ſtatuere domū eius qui obierat ſicut frater. cui etiam ex cognatione hoc facere iuſtū erat. Ex qͦ ptꝫ ꝙ frater in accipiendo vxorem fratris ſui. perſona fratris ſui defuncti fungebatur. ¶ Ad viij. dd̓m ꝙ lex ꝑmiſit repudiū vxoris non qꝛ ſimpliciter iuſtum eſſet. ſed ꝓpter duriciam iudeoꝝ. vt dominꝰ dicit Mat. xix. ſed de hoc oportet pleniꝰ tractari cuꝫ de matri monio agetur. ¶ Ad. ix. dd̓m ꝙ vxores fidem matrimo nij frangūt ꝑ adulteriū. ⁊ de facili ꝓpter delectationem. ⁊ latenter. qꝛ oculus adulteri obſeruat caliginē. vt d̓r Iob xxiiij. Non aūt eſt ſimilis ratio de filio ad patrē. vel de ſer uo ad dn̄m. qꝛ talis infidelitas nō ꝓcedit ex tali ꝯcupiſcē. tia delectatiōis. ſꝫ magis ex malicia. q̄ non pōt iā latere ſig cut infidelitas mulieris adultere. ¶ Queſtiō CVI Einde cōſiderandū. eſt de lege euāgelij que dicit̉ lex noua. Et pri mode ipſa ẜm ſe. ſcd̓o de ipſa ꝑ cōꝑationē ad legem veterē. tertio de his que in lege noua ꝯtinent̉. Cir ca primum q̄runtur quattuor. primo qualis ſit vtruꝫ ſcꝫ ſit ſcripta vel indita. ſcd̓o de virtute eius vtrum iuſtificet tertio de principio eius vtꝝ debuerit dari a principio mū di quarto de termino eius vtꝝ .ſ. ſit duratura vſqꝫ ad fi nem. an debeat ei alia lex ſuccedere. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ lex noua ſit lex ſcripta. Lex enī noua eſt ipſum euāgelium. ſed euangelium eſt deſcriptum. Ioh xx. Hec aūt ſcripta ſunt vt credatis. ergo lex noua eſt lex ſcripta. ¶ Pre. lex indita eſt lex nature. ẜm illud Roma. ij. Na turaliter ea q̄ legis ſunt faciūt qui habēt opus legis ſcri ptam in cordibus ſuis. ſi igitur ex euangelij eſſet lex in dita nō differret a lege nature. ¶ Pre. lex euāgelij ꝓpria eſt eorum qui ſunt in ſtatu noui teſtamenti. ſed lex indita cōmunis ē ⁊ eis qui ſunt in nouo teſtamento. ⁊ eis qͥ ſūt in veteri teſtamento. Dicitur enī Sap̄. vij. ꝙ diuina ſa pientia ꝑ nationes ī animas ſanctas ſe tranſfert. amicos dei ⁊ ꝓphetas conſtituit. ergo lex noua non eſt lex indita. ¶ Sed contra eſt ꝙ lex noua eſt lex noui teſtamenti. ſed lex noui teſtamenti eſt indita in corde. Apl̓s enī ad He bre. viij. dicit inducens auctoritatem que habet̉ Hiere. xxxi. Ecce dies venient dicit dominꝰ. ⁊ ꝯſūmabo ſuper do mum iſrael ⁊ ſuper domum iuda teſtamentum nouū. et exponens ꝙ ſit hoc teſtamentum dicit. Quia hoc ē teſta mentum qd̓ diſponam domui iſrael dando leges meas ī mentes eoꝝ. et in corda eorum ſuperſcribam eas. ergo fex noua eſt lex indita. ¶ An̄. dd̓m ꝙ vnaqueqꝫ res illud vi detur eſſe qd̓ eſt in ea potiſſimuꝫ. vt phūs dicit in. v. ethi. Id autem qd̓ eſt potiſſimum in lege noui teſtamēti. et ī quo tota virtus eius ꝯſiſtit ē gratia ſpūſſancti q̄ datur ꝑ fidē xp̄i. ⁊ ideo principaliter lex noua ē ip̄a gr̄a ſpūſſancti que datur xp̄ifidelibus. ⁊ hoc manifeſte apparet ꝑ Apl̓m qui ad Roma. iij. dicit. Ubi eſt ergo gloriatio tua? exclu ſa eſt. per quam legem factorum? non. ſed ꝑ legem fidei. ipſam enim fidei gratiam legem appellat. et expreſſiꝰ ad Roma. viij. dicitur Lex ſpiritus vite in chriſto Ieſu li berauit me a lege peccati ⁊ mortis. vnde ⁊ Augꝰ dicit in libro de ſpiritu ⁊ littera. ꝙ ſicut lex factorum ſcripta fuit ī tabulis lapideis. ita lex fidei ſcripta eſt ī cordibus fideliū ⁊ alibi dicit ī eodem libro. Que ſunt leges dei ab ip̄o deo
ſcripte in cordibus niſi ipſa p̄ſentia ſpūſſancti. Habet ta men lex noua quedam ſicut diſpoſitiua ad gratiā ſpūſſan cti ⁊ ad vſum huius gratie ꝑtinentia. que ſunt quaſi ſe cundaria in lege noua. d̓ quibus oportuit inſtrui fide es xp̄i ⁊ verbis ⁊ ſcriptis tam circa credenda qͣꝫ circa agēda Et ideo dd̓m eſt ꝙ principaliter lex noua eſt lex indita ſe cundario autem eſt lex ſcripta ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ī ſcri ptura euangelij non cōtinentur niſi ea que pertinent ad gratiam ſpirituſſancti. vel ſicut diſpoſitiua vel ſicut ordi natiua ad vſum vnius gratie ſicut diſpoſitiua quidem qͣꝫtum ad intellectum per fidem per quam datur ſpirituſ ſancti gratia continetur in euangelio ea que pertinent ad manifeſtandam diuinitatem vel humanitate xp̄i. Scd̓ꝫ affectum vero continētur in euangelio ea que pertinent ad contemptuꝫ mundi. ꝑ quem homo fit capax ſpirituſ ſancti gratia. Vundus enim .i. amatores mundi nō po teſt capere ſpiritūſanctū. vt habetur Ioh. xiiij. Uſus vero ſpiritualis gratie eſt in operibus virtutum. ad que multi pliciter ſcriptura noui teſtamenti homines exhortatur. ¶ Ad ij dd̓m ꝙ dupliciter eſt aliquid inditum homini. Uno modo ꝑtinens ad naturā humanā. ⁊ ſic lex natura lis eſt lex indita homini. Alio modo eſt aliquid inditum homini quaſi nature ſuꝑadditum per gratie donū. ⁊ hoc modo lex noua eſt indita homini non ſolum iudicās qͥd ſit faciendum. ſed etiam adiuuans ad implenduꝫ. ¶Ad iij. dd̓m ꝙ nullus vnqͣꝫ habuit gratiā ſpirituſſancti niſi per fidem chriſti explicitam vel implicitam. Per fidē au tem xp̄i ꝑtinet homo ad nouū teſtamentuꝫ. vnde quibuſ cunqꝫ fuit lex gratie indita ẜm hoc ad nouū teſtamentuꝫ ꝑtinebant. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidetur ꝙ lex noua non iuſtificet. Nullus enim iuſtifi catur niſi legi dei obediat. ẜm illud ad Hebre. v Factus eſt ſcꝫ chriſtus omnibus obtēperantibꝰ ſibi cauſa ſalutis eterne. ſed euāgelium non ſemper hoc operatur ꝙ homi nes ei obediant. Dicitur enī Roma. x. Non omnes obe diunt euangelio. ergo lex noua non iuſtificat. ¶ Pre. Apoſtolus ꝓbat ad Roma. ꝙ lex vetus non iuſtificabat quia ea adueniente p̨̄uaricatio creuit. Dicitur enim ad Roma. iiij. Lex iram operatur. vbi enim non eſt lex nec p̄ uaricatio. ſꝫ multo magis lex noua p̄uaricationem addi dit. maiori enim pena eſt dignus qui poſt legem nouaꝫ datam adhuc peccat. ẜm illud Hebre. x. Irritam quis fa ciens legem Moyſi ſine vlla miſeratione duolus vel tri bus teſtibus moritur. qͣꝫto magis putatis deteriora me reri ſupplicia qui filium dei conculcauerit ⁊cͣ. ergo lex no ua non iuſtificat ſicut nec vetus. ¶ Pre. iuſtificare eſt ꝓ prius effectus dei. ẜm illud ad Roma. viij. Deus ē qui iuſtificat. ſed lex vetus fuit a deo ſicut ⁊ lex noua. ergo lex noua non magis iuſtificat qͣꝫ lex vetus ¶ Sed contra ē quod Apoſtolus dicit ad Roma. j. Non erubeſco euan gelium. virtus enim dei eſt in ſalutem omni credenti. nō autem eſt ſalus niſi iuſtificatis. ergo lex euangelij iuſtifi cat. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictū ē. ad legem euangelij duo ꝑtinent. Unū quideꝫ principaliter .ſ. ip̄a gr̄a ſpūſſancti interius data. ⁊ qͣꝫtum ad hoc noua lex iuſticat. vn̄ Augꝰ dicit in libro de ſpiritu ⁊ littera. ibi ſcꝫ in peteri teſtamen to lex extrinſecus eſt poſita quaſi iuſti terrerētur. hic ſcꝫ ī nouo teſtamento intrinſecus data eſt qua iuſtificarētur. Aliud ꝑtinet ad legem euāgelij ſecūdario ſcꝫ documenta fidei ⁊ p̄cepta ordinantia affectuꝫ humanū ⁊ humanos

Queſtio CVI
actus. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hoc lex noua non iuſtificat. vnde Apl̓s dicit. ij. ad Coꝝ. iij. Littera occidit. ſpūs autem viuificat. ⁊ Augꝰ exponit in libro de ſpiritu ⁊ littera. ꝙ ꝑ litterā in telligitur quelibet ſcriptura extra homines exiſtens etiaꝫ moraliū preceptoꝝ qualia cōtinentur in euangelio. vnde etiā littera euangelij occideret niſi adeſſet interius gratia fidei ſanans ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ illa obiectio ꝓcedit d̓ lege noua non qͣꝫtum ad id qd̓ eſt principale in ipſa. ſed qͣꝫtum ad id qḋ eſt ſecūdariū in ipſa .ſ. qͣꝫtum ad documē ta ⁊ precepta exteriꝰ homini ꝓpoſita vel ſcripto vel verbo. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ gratia noui teſtamenti et ſi adiuuet ho minē ad nō peccandū. non tn̄ ita ꝯfirmat in bono vt ho mo peccare nō poſſit. hoc enim ꝑtinet ad ſtatum glorie. ⁊ ideo ſi quis poſt acceptam gratiā noui teſtamēti peccaue rit maiori pena ē dignus tanqͣꝫ maioribus bn̄ ficijs īgra tus ⁊ auxilio ſibi dato nō vtens. nec tn̄ ꝓpter hoc d̓r ꝙ lex noua iram oꝑatur. qꝛ qͣꝫtū eſt de ſe ſufficiens auxiliū da ad non peccandū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ legem nouā ⁊ veterē vnus deus dedit. ſꝫ aliter ⁊ aliter. nam legem veterē dedit ſcriptam in tabulis lapideis. legem aūt nouam dedit ſcri ptam in tabulis cordis carnalibus. vt Apl̓us dicit. ij. ad Coꝝ. iij. ꝓinde ſicut Augꝰ dicit in libro de ſpiritu ⁊ littera litterā iſtā extra hoīem ſcriptaꝫ ⁊ miniſtrationē mortis ⁊ miniſtrationē dānationis Apl̓s appellat. hanc aūt ſcꝫ no ui teſtamenti legem miniſtrationē ſpūs ⁊ miniſtrationē iuſticie dicit. qꝛ ꝑ donum ſpūs oꝑamur iuſticiam ⁊ a pre uaricationis danatione liberamur. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ lex noua debuerit dari a principio mūdi. Non enī ē ꝑſonaꝝ acceptio apud deū vt d̓r ad Roma. ij. ſꝫ oēs hoīes peccauerūt ⁊ egēt gr̄a dei. vt d̓r ad Roma. iij. ergo a principio mūdi lex euāgelij dari debuit vt oībus ꝑ eaꝫ ſubueniret̉. ¶ Pre. ſicut ī diuerſis locis ſunt diuerſi ho mines. ita etiaꝫ in diuerſis tēporibꝰ. ſed deus q̄ vult oēs hoīes ſaluos fieri. vt d̓r. jͣ. ad Timo. ij. mādauit euāgeli um p̄dicari in oībꝰ locis. vt patꝫ Mat. vlt. ⁊ Marc̄. vlt. ergo oībꝰ tēporibus debuit adeſſe lex euāgelij ita ꝙ a prī cipio mūdi daret̉. ¶ Pre. magis ē neceſſaria homini ſa lus ſpūalis que ē eterna qͣꝫ ſalꝰ corꝑalis que ē tēporalis ſꝫ deꝰ ab initio mūdi ꝓuidit homini ea q̄ ſunt neceſſaria ad ſalutē corꝑalem tradēs eius poteſtati oīa q̄ erāt ꝓpter hoīem creata. vt ptꝫ Gen̄. j. ergo etiā lex noua que maxīe eſt neceſſaria ad ſalutē ſpūalem debuit hoībꝰ a principio mundi dari ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. xv. Nō prius qd̓ ſpūale ē. ſed qd̓ aīale. ſꝫ lex noua ē maxime ſpūalis ergo lex noua nō debuit dari a principio mundi. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ triplex ratio pōt aſſignari quare lex noua nō debuit debuit dari a principio mundi. Quarū prima eſt. qꝛ lex noua ſicut dictum ē principaliter eſt gtātia ſpūſ ſancti. quę abundāter dari nō debuit anteqͣꝫ impedimen tū peccati ab humano genere tolleret̉ ꝯſū mata redēptiōe ꝑ xp̄m. vnde dicit̉ Ioh. vij. Nonduꝫ erat ſpūs datus. qꝛ Ieſus nondū erat glorificatꝰ. Et hanc rōnem manifeſte aſſignat Apl̓s ad Roma. viij. vbi poſtqͣꝫ p̄miſerat d̓ lege ſpūs vite ſubiūgit. Deus filiū ſuū mittēs in ſimilitudi nem carnis peccati. de peccato dānauit peccatum in carne vt iuſtificatio legis impleret̉ in nobis. Scd̓a ratio poteſt aſſignari ex ꝑfectione legis noue. Non enī aliquid ad ꝑ fectū adducit̉ ſtatim a principio. ſed quodā tꝑali ſuceſſi onis ordine. ſicut aliquis prius fit puer ⁊ poſtmodū vir. Et hanc rationem aſſignat Apl̓s ad Gal̓. iij. Lex pedago
gus noſter fuit ī xp̄o vt ex fide iuſtificemur. at vbi venitꝰ fides iā nō ſumꝰ ſub pedagogo. Tertia ratio ſumitur ex hoc ꝙ lex noua eſt lex gratie. ⁊ ideo primo oportuit ꝙ ho mo relinqueret̉ ſibi in ſtatu veteris legis. vt in peccatum cadendo ſuā infirmitatē cognoſcens recognoſeret ſe gra tia indigere. Et hanc rōnem aſſignat Apl̓s ad Roma. v. dicēs. Lex ſub intrauit vt abūdaret delictuꝫ. vbi aūt abū da uit delictū ſuꝑabūdauit ⁊ gratia. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ humanū genꝰ ꝓpter ꝓpter peccatū primi parentis meruitꝰ priuari auxilio gr̄e. ⁊ ideo quibuſcūqꝫ nō dat̉ hoc ē ex iu ſticia. quibuſcūqꝫ aūt dat̉ hoc eſt ex gr̄a. vt Augꝰ dicit in libro de ꝑfectione iuſticie. vnde nō ē acceptio ꝑſonarum apud deū ex hoc ꝙ nō oībꝰ a principio mundi legē gratie poſuit que erat debito ordine ꝓponenda. vt dictum eſt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ diuerſitas locoꝝ nō variat diuerſū ſta tum hūani generis. qui variat̉ ꝑ tēporis ſucceſſionem. et ideo oībꝰ locis ꝓponitur lex noua. nō aūt oībꝰ tēporibus lꝫ omni tꝑe fuerint aliqui ad nouū teſtamētū ꝑtinentes. vt ſupra dictū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ea q̄ ꝑtinent ad ſaluteꝫ corporalē deſeruiūt homini qͣꝫtū ad naturā. que non tolli tur per peccatum. ſꝫ ea que ꝑtinent ad ſpūalem ſalutem ordinātur ad gratiam. q̄ amittitur ꝑ peccatū. ⁊ ideo non eſt ſimilis ratio de vtriſqꝫ. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ lex noua non ſit duratura vſqꝫ ad finē mundi. Quia vt Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. xiij. Cum venerit qḋ ꝑfe ctum ē euacuabit̉ qd̓ ex ꝑte ē. ſed lex noua ex ꝑte eſt. Di cit enī Apl̓s ibidē. Ex ꝑte cognoſcimus ⁊ ex ꝑte ꝓpheta mus. ergo lex noua euacuāda ē alio ꝑfectiori ſtatu ſucce dente. ¶ Pre. dn̄s Ioh. xvj ꝓmiſit diſcipulis ſuis in ad uentu ſpūſſancti ꝑaclyti cognitioneꝫ oīs veritatis. ſꝫ non dū eccl̓ia omnē veritatē cognoſcit in ſtatu noui teſtamē ti. ergo expectandus ē aliꝰ ſtatus ī quo ꝑ ſpiritūſanctum oīs veritas manifeſtet̉. ¶ Pre. ſicut pater eſt alius a fi lio ⁊ filius a patre ita ſpūſſanctꝰ a patre ⁊ filio. ſꝫ fuit q̄ dam ſtatus ꝯueniēs ꝑione patris .ſ. ſtatus veteris legis. in qͦ hoīes generationi intēdebāt. ſimiliter etiā ē alius ſta tus ꝯuenies ꝑſone filij ſeꝫ ſtatus noue legis. in quo cleri ci intēdentes ſapiētie q̄ appropriat̉ filio principant̉. ergo erit ſtatus tertius ſpūſſancti ī quo ſpūales viri principa bunt̉. ¶ Pre. dn̄s dicit Mat. xxiiij. Predicabit̉ hoc euā geliū regni ī vniuerſo orbe. ⁊ tūc veniēt ꝯſūmatio. ſꝫ euā geliū xp̄i iā diu ē p̄dicatū in vniuerſo orbe. nec tn̄ adhuc venit ꝯſūmatio. ergo euāgeliū xp̄i non ē euāgeliū regni. ſꝫ futurū ē aliud euangeliū ſpūſſancti qͣſi alia lex ¶ Sꝫ ꝯͣ ē ꝙ dn̄s dicit Mat. xxiiij. Dico vobis. qꝛ nō preteribit generatio hec donec oīa fiāt. qd̓ Chryſo. exponit d̓ genera tione fideliū xp̄i. gͦ ſtatꝰ fideliū xp̄i manebit vſqꝫ ad ꝯſum mationē ſeculi ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſtatꝰ mūdi variari p̄t du pliciter. Uno mō ẜm diuerſitatē legis. et ſic huic ſtatui noue legis nullꝰ aliꝰ ſtatꝰ ſuccedet. ſucceſſit enī ſtatꝰ nous legis ſtatui veteris legis tāqͣꝫ ꝑfectior imꝑfectiori. nullꝰ aūt ſtatꝰ p̄ſentis vite p̄t eſſe ꝑfectior qͣꝫ ſtatꝰ noue legis. Nihil enī poteſt eē ꝓpinquius fini vltimo qͣꝫ qd̓ īmedia te in finē vltimū introducit. hoc aūt facit noua lex. vnde Apl̓s dicit ad Hebre. x. Habentes itaqꝫ fratres fiduciaꝫ in introitu ſanctorū in ſanguine chriſti quaꝫ initiauit nō bis viam nouā. accedamus ad eū. Un̄ non poteſt eſſe ali quis perfectior ſtatus preſentis vite qͣꝫ ſtatus noue legis. quia tanto eſt vnūquodqꝫ perfectius qͣꝫto vltimo fini ꝓ propinquius. Alio modo ſtatus hominum variari poteſt

Queſtio CVII
ẜm ꝙ hoīes diuerſimode ſe habēt ad eandē legē vel ꝑfe ctius vel minus ꝑf ecte. et ſic ſtatꝰ veteris legis frequēter fuit mutatꝰ cū qn̄qꝫ leges optime cuſtodirent̉. qn̄qꝫ aūt oīno p̄termitterent. ſic etiā ſtatus noue legis diuerſifica tur ẜm diuerſa loca ⁊ tꝑa ⁊ ꝑſonas. inqͣꝫtum gr̄a ſpūſſan cti ꝑfectius vel minus ꝑfecte ab aliquibꝰ habet̉. non ē tn̄ expectandū ꝙ ſit aliquis ſtatus futurus in qͦ ꝑfectiꝰ gr̄a ſpūſſancti habeat̉ qͣꝫ hactenus habita fuerit. et maxīe ab apl̓is qui primicias ſpūs acceperūt ⁊ tꝑe prius ⁊ ceteris abūdantius. vt glo. dicit Roma. viij. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſicut Dionyſiꝰ dicit in ce. Hierar. triplex ē hoīuꝫ ſtatꝰ primus quidē veteris legis. ſecūdus noue legis. tertius ſtatus ſuccedit nō ī hac vita. ſed ī futura .ſ. in patria. Sed ſicut primus ſtatus ē figuralis ⁊ imꝑfectus reſpectu ſtatꝰ euāgelij. ita hic ſtatus ē figuralis ⁊ imperfectus reſpectu ſtatus patrie. qͦ veniēte iſte ſtatus euacuat̉. ſicut dicitur. jͣ. Coꝝ. xiij. Uidemus nūc ꝑ ſpeculum ī enigmate. tūc au tem facie ad faciē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit in li bro ꝯtra Fauſtum. Mōtanus ⁊ Priſcilla poſuerūt ꝙ ꝓ miſſio dn̄i de ſpirituſancto dādo nō fuit cōpleta in apl̓is ſed ī eis. Et ſil̓iter Manichei poſuerūt ꝙ fuit cōpleta in Eſanicheo quē dicebāt eſſe ſpiritū ꝑaclitum. ⁊ ideo vtri qꝫ non recipiebāt actus apl̓oꝝ. in quibꝰ manifeſte oſtēdi tur ꝙ illa ꝓmiſſio fuit in apl̓is cōpleta. ſicut dn̄s iterato eis ꝓmiſit Act. j. Baptizabimini ī ſpūſancto nō poſt mul tos hos dies. qd̓ impletū legit̉ Act. ij. Sꝫ iſte varietates excludūtur ꝑ hoc ꝙ dicitur Ioh. vij. Nonduꝫ erat ſpūs datus. qꝛ nondū ieſus erat glorificatus. Ex quo datur ī telligi ꝙ ſtatim glorificato xp̄o in reſurrectione ⁊ aſcenſi on fuit ſpūſſanctus datus. Et per hoc etiam excluditur quorūcūqꝫ vnitas qui dicerent eſſe expectanduꝫ aliud tē pus .ſ. ſpūſſancti. Docuit autem ſpūſſanctus apoſtolos omnem veritatem de his que ꝑtinent ad neceſſitatem ſa lutis .ſ. de credendis ⁊ de agendis. non tamē docuit eos d̓ omnibus futuris euētibus. hoc enī ad eos non ꝑtinebat ẜm illud Act. j. Non eſt veſtrum noſſe tēpora vel momē ta que pater poſuit in poteſtate ſua. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex vetus non ſolum fuit patris. ſed etiam filij. quia chriſtus in veteri lege figurabatur. vnde dominus dicit Ioh. v. Si crederetis Moyſi. crederetis forſitan et mihi. de me enī ille ſcripſit. Similiter etiam lex noua non ſolum eſt xp̄i. ſed etiam eſt ſpūſſancti. ẜm illud Roma. viij. Lex ſpi ritus vite in xp̄o ieſu ⁊c̄. vnde non eſt expectanda alia lex que ſit ſpūſſancti. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ cum chriſtus ſtatim in principio euangelice predicationis dixerit. Appropin quabit regnum celoꝝ. ſtultiſſimum eſt dicere ꝙ euange lium xp̄i non ſit euāgelium regni. Sed predicatio euan gelij chriſti poteſt intelligi dupliciter. Uno modo qͣꝫtuꝫ ad diuulgationē noticie chriſti. ⁊ ſic predicatū fuit euan gelium in vniuerſo orbe etiam tēpore apl̓oꝝ. vt Chryſo. dicit. ⁊ ẜm hoc qd̓ addit̉. Et tūc erit ꝯſūmatio. intelligit̉ hoc de deſtructione hieruſalē. de qͣ tūc ad lr̄am loq̄batur Alio mō pōt intelligi p̄dicatio euangelij in vniuerſo orbe cū pleno effectu. ita .ſ. ꝙ in qͣlibet gēte fundet̉ eccl̓ia. ⁊ ita ſicut dicit Augꝰ in epl̓a ad Euſichiū. nondū ē p̄dicatum euangeliū in vniuerſo orbe. ſed hoc facto veniet ꝯſūma tio mundi. ¶ Queſtio CVII Einde cōſiderandū. eſt de comparatione legis noue ad legeꝫ vete rem. Et circa hoc queruntur quattuor. primo vtrū lex noua ſit alia lex a lege veteri. ſcd̓o vtrum lex noua impleat veterē. tertio vtꝝ lex noua ꝯtineatur in veteri quarto que ſit grauior vtꝝ lex noua vel vetus. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ lex noua non ſit alia a lege veteri. Utraqꝫ enī lex datur fidem dei habentibus. quia ſine fide eſt impoſſi bile placere deo. vt dicitur Hebre. xi. ſed eadem fides eſt antiquorum et modernorum. vt dicitur in glo. Matth. xxi. ergo etiam eſt eadem lex. ¶ Preterea Augꝰ dicit ī li bro contra Adamantium Manichei diſcipulum ꝙ bre uis differentia legis ⁊ euangelij eſt timor et amor. ſed ẜm hec duo noua lex et vetus diuerſificari non poſſunt. quia etiaꝫ in veteri lege ꝓponuntr precepta charitatis Leuit. xix. Diliges proximum tuuꝫ. ⁊ Deutero. vj. Diliges do minum deuum tuum. Similiter etiam diuerſificari non poſſunt per aliam differentiam quam Augꝰ aſſignat con tra Fauſtum. quia vetus reſtamentum habuit promiſſa temporalia. nouum teſtamentū habet promiſſa ſpiritua lia et eterna. quia etiam in nouo teſtamento ꝓmittuntur aliqua promiſſa temporalia. ẜm illud Marci. x. Accipiet centies tantū in tēpore hoc domos ⁊ fratres ⁊cͣ. Et in ve teri teſtamento ſperabantur ꝓmiſſa ſpiritualia ⁊ eterna. ẜm illud ad Hebre. xi. Nunc autem meliorem patriam appetunt. id eſt. celeſtem. qd̓ dicitur de antiquis patribꝰ. ergo videtur ꝙ noua lex nō ſit alia a veteri. ¶ Preterca Apoſtolus videtur diſtinguere vtrāqꝫ egem ad Roma. iiij. veterem legem appellans legem factoruꝫ. legem vero nouam appellans legem fidei. ſed lex vetus fuit etiā fidei ẜm illud Hebre. xi. Omnes teſtimonio fidei ꝓbati ſunt qd̓ dicitur de patribus veteris teſtamenti. Similiter etiā lex noua ē lex factorum. Dicitur enim Matth. v. Bene facite his qui oderunt vos. et Luc̄. xxij. Hoc facite in me am cōmemorationem. ergo lex noua non eſt alia a lege ve teri. ¶ Sed contra eſt quod Apoſtolus dicit ad Hebre. vij. Tranſlato ſacerdotio neceſſe eſt vt legis tranſlatio fi at. ſed aliud eſt ſacerdotium noui ⁊ veteris teſtamenti. vt ibidem Apoſtolus ꝓbat. ergo ⁊ etiaꝫ alia lex. ¶ Rn̄. dicē dum ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. omnis lex ordinat conuer ſationem humanam in ordine ad aliquem finem. ea au tem que ordinantur ad finem ẜm rationem finis dupli citer diuerficari poſſunt. Uno modo quia ordinātur ad diuerſos fines. ⁊ hec eſt diuerſitas ſpeciei maxime ſi ſit fi nis proximus. Alio modo ẜm ꝓpinquitatem ad fineꝫ vel diſtantiam ab ipſo. ſicut patet ꝙ motus differunt ſpecie ẜm ꝙ ordinantur ad diuerſos terminos. ſecundum vero ꝙ vna pars motus eſt propinquior termino qͣꝫ alia atten ditur differentia in motu ẜm perfectum ⁊ imperfectum. Sic ergo due leges diſtingui poſſunt duplicit̓. Uno mo do quaſi omnino diuerſe. vtpote ordinate ad diuerſos fi nes. ſicut lex ciuitatis que eſſet odinata ad hoc ꝙ populꝰ dominaretur eſſet ſpecie differens ab illa lege que eſſet ad hoc ordinata ꝙ optimates ciuitatis dominarentur. Alio modo due leges diſtingui poſſunt ẜm ꝙ vna ꝓpinquiꝰ ordinat ad fine. alia vero remotius. puta in ea ⁊ eadem ci uitate dicit̉ alia lex que imponit̉ viris ꝑfectis qui ſtatim poſſunt exequi ea q̄ ꝑtinent ad bonū cōmune. et alia lex datur de diſciplina pueroꝝ qui ſunt inſtruendi qualiter poſtmodū oꝑa viroꝝ exequant̉. Dicendū eſt ergo ꝙ ẜm primū modū lex noua nō eſt alia a lege veteri. qꝛ vtriuſqꝫ eſt vnus finis .ſ. vt homines ſubdantur deo. eſt auteꝫ vnꝰ deꝰ ⁊ noui ⁊ veteris teſtamēti. ẜm illud Roma. iiij. Unꝰ deus eſt qui iuſtificat circūciſionē ex fide ⁊ p̄putiū ꝑ fidē

CVII Queſtio
Alio modo lex noua eſt alia a veteri. quia lex vetus eſt qͣſi pedagogus pueroꝝ. vt Apl̓s dicit ad Gal̓. iij. Lex autem noua eſt lex ꝑfectionis. qꝛ eſt lex charitatis. d̓ qua Apl̓us dicit ad Col̓. iij. ꝙ eſt vinculuꝫ ꝑfectionis. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ vnitas fidei vtriuſqꝫ teſtamenti atteſtatur vnita ti finis. Dictum eſt enī ſupra ꝙ obiectum theologicarū virtutuꝫ inter quas ē fides ⁊ finis vltimus. ſed tn̄ fides habet aliū ſtatum ī veteri ⁊ in noua lege. nā qḋ illi crede bant futurū. nos credimus factum. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ oēs differētie q̄ aſſignātur īter nouā lege ⁊ veterē accipiūtur ẜm ꝑfectum ⁊ imꝑfectum. p̄cepta enim legis cuiuſlibet dantur de actibus virtutum. Ad oꝑanda autem virtutū oꝑa aliter īclinātur imꝑfecti qui nondū habent virtutis habitum. ⁊ aliter illi qui ſunt ꝑhabitum virtutis ꝑfecti Illi autem qui nondū habent habitum virtutis. īclinā tur ad agenduꝫ virtutis opera ex aliqua cauſa extrinſeca. puta ex cōminatione penarum. vel ex ꝓmiſſione aliquaꝝ extrinſecaꝝ remunerationū. puta honoris vel diuitiaruꝫ vel alicuius huiuſmodi. ⁊ ideo lex vetus que dabatur im ꝑfectis .i. nondū cōſecutis gratiā ſpūalem. dicebatur lex ti moris. inqͣꝫtum inducebat ad obſeruantiam p̄ceptoꝝ per cōminationem quarundā penarum. ⁊ dicitur habere tem poralia q̄dā ꝓmiſſa. Illi autē qui habēt virtutē. inclinant̉ ad virtutis oꝑa agenda ꝓpter amorē virtutis. non ꝓpter aliquā penā aut remunerationē extrinſecam. ⁊ ideo lex no ua cuius principalitas cōſiſtit in ip̄a ſpūali gratia indita cordibus. d̓r lex amoris. ⁊ d̓r habere ꝓmiſſa ſpūalia ⁊ eter na. que ſunt obiecta virtutis p̄cipue charitatis. ⁊ ita ꝑ ſe ī ea inclinātur non qͣſi in extranea. ſꝫ quaſi ī ꝓpria. ⁊ ꝓpter hoc etiā lex vetꝰ d̓r cohibere manū non animū. qꝛ qͥ timore pene ab aliquo peccato abſtinet. nō ſimpliciter eius volū tas a peccato recedit. ſicut recedit volūtas eius qui amore iuſticie abſtinet a peccato. ⁊ ꝓpter hoc lex noua que eſt lex amoris d̓r animū cohibere. Fuerunt tn̄ aliqui ī ſtatu ve teris teſtamēti habētes charitatē ⁊ gratiā ſpūſſancti. qui principaliter expectabāt ꝓmiſſiones ſpūales ⁊ eternas. et ẜm hoc ꝑtinebant ad legē nouā. Sil̓iter etiā in nouo te ſtamento ſunt aliqui carnales nondū ꝑtingētes ad ꝑfecti onem noue legis. quos oportuit etiā ī nouo teſtamento in duci ad virtutis oꝑa ꝑ timorē penarū ⁊ ꝑ aliqua tēpora lia ꝓmiſſa. lex aūt vetus ⁊ ſi p̄cepta charitatis daret. non tn̄ ꝑ eā dabat̉ ſpūſſanctus ꝑ quem diffunditur charitas in cordibus noſtris. vt dicitur Roma. v. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt lex noua dicitur lex fidei. inqͣꝫtū eius principalitas cōſiſtit in ipſa gr̄a que interius dat̉ cre dentibus. vn̄ dicitur gr̄a fidei. Habet autē ſecūdario aliqͣ facta ⁊ moralia ⁊ ſacramētalia. ſꝫ in his nō ꝯſiſtit princi palitas legis noue. ſicut principalitas veteris legis in eis ꝯſiſtebat. Illi aūt qͥ in veteri teſtamēto deo fuerunt acce pti ꝑ fidē. ẜm hoc ad nouū teſtamētū ꝑtinebant. non enī iuſtificabātur niſi ꝑ fidem xp̄i qui ē actor noui teſtamēti. vn̄ ⁊ de Moyſe dicit Apl̓s ad Hebre. xj. ꝙ maiores diui tias eſtimabat theſauro egyptioꝝ improperiū xp̄i. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidetur ꝙ lex noua legem veterem non impleat. Imple tio autem contrariatur euacuationi. ſed lex noua euacuat vel excludit obſeruantias legis veteris. Dicit enī Apl̓us ad Gal̓. v. Si circūcidamini chriſtus nihil vobis ꝓderit ergo lex noua non eſt impletiua veteris legis. ¶ Pre. cō trarium non eſt impletiuū ſui cōtrarij. ſed dominus in le ge noua ꝓpoſuit quędam p̄cep: a contraria p̄ceptis veteris legis. Dicitur enim Matth. v. Audiſtis quia dictuꝫ eſt antiquis quicūqꝫ dimiſerit vxorem ſuam det ei libel lum repudij. ego aūt dico vobis. quicūqꝫʸ dimiſerit vxorē ſuam facit eā mechari. ⁊ idem ꝯſequēter ptꝫ in ꝓhibitiōe iuramēti. ⁊ etiā in ꝓhibitione talionis ⁊ in odio inimi cō rū. Sil̓iter etiaꝫ videt̉ dn̄s excluſiſſe p̄cepta veteris legis de diſcretione ciboꝝ Matth. xv. dicēs. Nō qd̓ intrat ī os cōinquinat hoīeꝫ. ergo lex noua non ē impletiua veteris. ¶ Pre. quicunqꝫ cōtra legem agit non implet legem. ſꝫ xp̄s in aliquibus cōtra lege fecit. tetigit enī leproſum. vt dr Matth. viij. qd̓ erat ꝯtra legē. Similiter etiā videtur ſabbatū pluries violaſſe. vn̄ de eo dicebāt iudei. Ioh. ix. Non ē hic homo a deo qui ſabbatum non cuſtodit: ergo chriſtus nō impleuit legē. ⁊ ita lex noua data a xp̄o non ē veteris impletiua. ¶ Pre. in veteri lege cōtinebātur p̄ce pta moralia. cerimonialia ⁊ iudicialia. vt ſupra dictum ē. ſed dn̄s Mat. v. vbi qͣꝫtum ad aliqua legē impleuit nul lam mentionē videtur facere de iudicialibus ⁊ cerimoni alibus. ergo videtur ꝙ lex noua non ſit totaliter veteris ī pletiua. ¶ Sed ꝯtīa eſt qd̓ dn̄s dicit Matth. v. Nō ve ni ſoluere legem ſꝫ ad implere. ⁊ poſtea ſubdit. Iota vnū aut vnus apex non p̄teribit a lege donec oīa fiant ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum eſt. lex noua cōparatur ad veterē ſi cut ꝑfectum ad imꝑfectum. omne aūt ꝑfectuꝫ adimplet id qd̓ imꝑfecto deeſt. ⁊ ẜm hoc lex noua adimplet vetereꝫ lege. inqͣꝫtum ſupplet illud qd̓ veteri legi deerat. In vete ri aūt lege duo poſſunt conſiderari .ſ. finis et p̄cepta con tempta ī lege. Finis vero cuiuſlibet legis eſt vt homines efficiant̉ iuſti ⁊ virtuoſi. vt ſupra dictuꝫ eſt. vnde ⁊ finis veteris legis erat iuſtificatio hominū. quā quidē lex effice re non poterat. ſed figurabat quibuſdā cerimonialibus fa ctis ⁊ ꝓmittebat verbis. ⁊ qͣꝫtum ad hoc lex noua implet veterem legē iuſtificādo ꝑ vir tutē paſſionis xp̄i. ⁊ hoc eſt qd̓ Apl̓s dicit ad Roma. viij. qd̓ impoſſibile erat legi. de us filium ſuū mittens ī ſimilitudine carnis peccati. dam nauit peccatū in carne vt iuſtificat io legis impleret̉ in no bis. ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hoc lex noua exhibet qd̓ lex vetus ꝓmitte bat. ẜm illud. ij. ad Coꝝ. jͣ. Quotquot ꝓmiſſiones dei ſūt in illo ē .i. in xp̄o. ⁊ iteꝝ qͣꝫtū ad hoc cōplet etiā qd̓ vetꝰ lex figurabat. vn̄ ad Col̓. ij. d̓r de cerimonialibꝰ ꝙ erant vm bra futuroꝝ. Corpus aūt xp̄i .i. veritas pertinet ad xp̄m. vn̄ lex noua d̓r lex veritatis. lex auteꝫ vetus vmbre vel fi gure. Precepta vero veteris legis adimpleuit xp̄s ⁊ oꝑe ⁊ doctrina. oꝑe quidem qꝛ circūcidi voluit et alia legalia obſeruare que erant tꝑe illo obſeruanda. ẜm illud Gal̓. iiij Factum ſub lege. Sua aūt doctrina adimpleuit p̄ce pta legis tripliciter. Primo quidē verū intellectuꝫ legis exprimendo. ſicut patet in homicidio ⁊ adulterio. in quo rum prohibitione ſcribe ⁊ phariſei non intelligebant ni ſi exteriorem actum prohibitum. vnde dominus legem adimpleuit oſtendēdo etiam interiores actus peccato rum cadere ſub ꝓhibitione. Secūdo adimpleuit dominꝰ precepta legis ordinando quomodo tutius obſeruaretur quod lex vetus ſtatuerat. ſicut lex vetus ſtatuerat vt ho mo non periuraret. ⁊ hoc tutius cōſeruaretur ſi omnino a iuramento abſtineat niſi ī cauſa neceſſitatis. Tertio ad impleuit dominus precepta legis ſuperaddendo quedaꝫ perfectionis conſilia. vt patet Matth. xix. vbi dn̄s dicēti ſe obſeruaſſe p̄cepta veteris legis dicit. Unū tibi deeſt. ſi vis ꝑfectꝰ eē vade ⁊ vende oīa q̄ habes ⁊c̄. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ lex noua nō euacuat obſeruantiā veteris legis ni ſi qͣꝫtum ad cerimonialia. vt ſupra dictū ē. hec aūt erant ī

Queſtio CVII
figuraꝫ futuri. vnde ex hocipſo ꝙ cerimonialia p̄cepta ſūt impleta. ꝑfectis his que rigurabātur. non ſunt vlterius obſeruanda. quia ſi obſeruarentur adhuc ſignificaret̉ ali quid vt futurum ⁊ non impletum. ſicut etiaꝫ ꝓmiſſio fu turi doni locuꝫ iam non habet ꝓmiſſione iam impleta ꝑ doni exhibitionē. ⁊ ꝑ hunc modū cerimonie legis tollun tur cum implentur. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit cō tra Fauſtum. Precepta illa dn̄i non ſunt cōtraria prece ptis veteris legis. qd̓ enim dn̄s p̄cepit de vxore dimittē da non eſt contrarium ei qd̓ lex precepit. neqꝫ enī ait lex. qͥ voluerit dimittat vxorem. cui eſſet ꝯtrarium nō dimit tere. ſꝫ vtiqꝫ nolebat dimitti vxorem a viro qui hāc inter poſuit moram vt in diſcidiū animus preceps libelli con ſcriptione refractꝰ abſiſteret. vnde dn̄s ad hoc cōfirman dum vt non facile vxor dimittatur. ſolam cauſam forni cationis excepit. Et idem etiā dd̓m eſt in ꝓhibitiōe iura menti ſicut dictū eſt. ⁊ idem etiaꝫ patet in ꝓhibitione ta lionis. Taxauit enī moduꝫ vindicte lex vt nō ꝓcederetur ad īmoderatā vindictā a qͣ dn̄s ꝑfectiꝰ remouit eū q̄ mo nuit oīno a vindicta abſtinere. Circa odium vero inimi coꝝ remouit falſum phariſeoꝝ intellectum nos monens vt ꝑſonaodio non haberet̉ ſꝫ culpa. Circa diſcretionem vero ciboꝝ que cerimonialis erat dn̄s nō mādauit vt tūc non obſeruarētur. ſed oſtendit ꝙ nulli cibi ẜm ſuam na turam erant īmundi. ſed ſolū ẜm figuraꝫ. vt ſupra dictū eſt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ cerimonialia p̄cepta legis nō cōme morant̉. Matth. v. quia eoꝝ obſeruātia totaliter excludi tur ꝑ impletionem. vt dictuꝫ ē. De iudicialibus vero p̄ ceptis cōmemorauit p̄ceptum talionis. vt qd̓ de hoc dice retur de omnibꝰ alijs eſſet intelligendū in quo quidem p̄ cepto docuit legis intentionē nō eſſe ad hoc ꝙ pena talio nis quereret̉ ꝓpter liuorem vindicte. quem ipſe excludit monēs ꝙ homo debet eſſe paratus etiā maiores iniurias ſufferre. ſed ſolū ꝓpter amorem iuſticie. qd̓ adhuc in noua lege remanet. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ tactus eproſi erat ꝓhi bitus in veteri lege. qꝛ ex hoc incurrebat homo quandaꝫ irregularitatis īmundiciam ſicut ⁊ ex tactu mortui. vt ſu pra dictum ē. ſed dn̄s qui erat mundator leproſi īmundi ciam incurrere nō poterat. Per ea aūt que fecit in ſabba to ſabbatū non ſoluit ẜm rei veritatē ſicut ip̄e magiſter ī euangelio oſtendit. tum quia operabat̉ miracula virtute diuina que ſemꝑ oꝑatur in rebus. tum qꝛ ſalutis huma ne oꝑa faciebat. cum phariſei etiam ſaluti animalium in die ſabbati ꝓuiderent. tum etiam qꝛ ratione neceſſitatis diſcipulos excuſauit ī ſabbato ſpicas colligentes. ſed vi debatur ſoluere ẜm ſuꝑſtitioſum ītellectuꝫ phariſeorū q̄ credebāt etiā a ſalubribꝰ oꝑibus eſſe in die ſabbati abſti nēdum. qd̓ erat ꝯtra intentionem legis. Ad tertiuꝫ ſic proceditur. Uidetur ꝙ lex noua in lege veteri nō ꝯtineatur. Lex enī noua precipue in fide conſiſtit. vnde dr lex fidei. vt patet Roma. iiij. ſed multa credēda tradūtur in noua lege que in veteri lege non cōtinentur. ergo ſex noua nō cōtinetur ī veteri. ¶ Pre. quedā glo. dicit Mat. v. ſuꝑ illud. Qui ſoluerit vnum de mādatis iſtis minimis ꝙ mandata ſe gis ſunt minora. in euangelio vero ſunt mandata maiora maius aūt non poteſt ꝯtineri in minori. ergo lex noua nō cōtinetur ī veteri. ¶ Pre. qd̓ cōtinētur ī altero ſimul ha betur habito illo. ſi igitur lex noua ꝯtineretur in veteri ſe queretur ꝙ habita veteri lege habeatur ⁊ noua. ſuꝑfluum igitur fuit habita veteri lege iteꝝ dari nouam. non ergo
noua lex cōtinetur in veteri ¶ Sed contra eſt ꝙ dicitur Ezech. j. Rota erat in rota. id ē. nouum teſtamentum in veteri. vt Gregꝰ exponit. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ aliquid continet̉ in alio dupliciter. Uno modo in actu ſicut locatū in loco Alio modo virtute ſicut effectus in cauſa vel cōplemētuꝫ in completo. ſicut genus cōtinet ſpecies poteſtate. et ſicut tota arborcōtinetur in ſemine. ⁊ ꝑ hunc moduꝫ noua lex cōtinetur in veteri. Dictum eſt enim ꝙ noua lex cōpara tur ad veterem ſicut ꝑfectum ⁊ imꝑfectuꝫ. vnde Chryſo. exponēs illud qd̓ habetur Oarci iiij. Ultro terra fructi ficat primum herbam. deinde ſpicam. deinde plenuꝫ fru mentū in ſpica. ſic dicit primo herbā fructificat in lege na ture. poſtmodū ſpicas in lege Moyſi. poſtea plenum fru mentū in euangelio. Sic igitur ē lex noua in veteri lege ſicut fructus in ſpica. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ omnia q̄ cre denda tradūtur in nouo teſtamēto explicite ⁊ aꝑte tradū tur credenda ī veteri teſtamēto. ſꝫ implicite ſub figura. et ẜm hoc etiam qͣꝫtum ad credenda lex noua ꝯtinetur in ve teri. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ p̄cepta noue legis dicuntur eſſe ma iora qͣꝫ p̄cepta veteris legis qͣꝫtum ad explicitam manife ſtationem. ſed qͣꝫtū ad ip̄am ſubſtantiā p̄ceptoꝝ noui te ſtamenti omnia cōtinentur in veteri teſtamēto. vn̄ Augꝰ dicit contra Fauſtum. ꝙ pene omnia que monuit vel pre cepit dn̄s vbi adiungebat. Ego autē dico vobis. inueniū tur etiam in illis veteribus libris. ſed quia non intellige bant homicidium niſi ꝑemptionē corporis humani ape ruit dn̄s omnē iniquū motum ad nocendum fratri ī ho micidij genere deputari. ⁊ qͣꝫtum ad hmōi manifeſtatio nes p̄cepta noue legis dicūtur maiora p̄ceptis veteris le gis. nihil tn̄ ꝓhibet maius ī minori virtute cōtineri. ſicut arbor ꝯtinetur in ſemine. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illud qd̓ im plicite datū eſt oportet explicari. ⁊ ideo poſt veterē legem latam oportuit etiā nouam legē dari. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ lex noua ſit grauior qͣꝫ lex vetus. Matth. enī v. ſuꝑ illud. Qui ſoluerit vnū de mādatis his minimis dicit Chryſo. Mandata Moyſi ī actu facilia ſunt. vt nō occides. non adulterabis. mandata aūt xp̄i ſcꝫ non iraſca ris. non ꝯcupiſcas in actu difficilia ſunt. ergo lex noua eſt grauior qͣꝫ vetꝰ. ¶ Pre. faciliꝰ ē terrena ꝓſperitate vti qͣꝫ tribulationes ꝑpeti. ſed in veteri teſtamēto obſetuationē veteris legis ꝯſequebatur ꝓſperitas temporalis. vt patet De utero. xxviij. Obſeruatores autē noue legis ꝯſequit̉ multiplex aduerſitas ꝓut dicitur. ij. ad Coꝝ. vj. Exhibea mus noſmetipſos ſicut dei miniſtros in multa patientia. in tribulationibus. in neceſſitatibus. in anguſtijs ⁊c̄. ergo lex noua ē grauior qͣꝫ lex vetus. ¶ Pre. qd̓ ſe habet ex ad ditione ad alterum videtur eſſe difficilius. ſed lex noua ſe habet ex additione ad veterem. nam lex vetus ꝓhibuit ꝑ iurium. lex noua etiā iuramentū. lex vetus ꝓhibuit diſci dium vxoris ſine libello repudij. lex auteꝫ noua omni no diſcidiū ꝓhibuit vt patꝫ Matth. v. ẜm expoſitionē Aug. ergo lex noua eſt grauior qͣꝫ vetus. ¶ Sed cōtra ē qḋ di citur Mat. xj. Uenite ad me omnes qui laboratis ⁊ one rati eſtis. qd̓ exponens Hylariꝰ dicit. Legis difficultatibꝰ laborātes ⁊ peccatis ſeculi oneratos ad ſe aduocat et poſt modum de iugo euāgelij ſubdit. Iugū enī meum ſuaue eſt etonus meum leue. ergo lex noua eſt lenior qͣꝫ vetus. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ circa opera virtutis de quibus p̄cepta le gis dantur duplex difficultas attendi poteſt. Una qͥdeꝫ ex ꝑte exteriorū operū que ex ſeip̄is quandā difficultateꝫ

Queſtio CVIII
habent ⁊ grauitatem. ⁊ qͣꝫtum ad hoc lex vetus eſt multo grauior qͣꝫ noua. quia ad plures actus exteriores obliga bat lex vetus in multiplicibus cerimonijs qͣꝫ lex noua. q̄ preter p̄cepta legis nature pauciſſima ſuꝑaddit in doctri na xp̄i ⁊ apoſtoloꝝ. lꝫ aliqua ſint poſtmodū ſuꝑaddita ex inſtitutione ſanctoꝝ patrum. in quibus etiam Augꝰ di cit eſſe moderationem attendendam ne cōueriatio fideli um oneroſa reddatur. Dicit enim ad inquiſitiones Ia nuarij de quibuſdam ꝙ ip̄am religionem noſtram quaꝫ in manifeſtiſſimis ⁊ pauciſſimis celebrationū ſacramen tis dei voluit miſericordia eſſe liberam ſeruilibꝰ pre mut oneribus adeo vt tollerabilior ſit cōditio iudeorum q̇ le galibus ſacramentis non hūanis p̄ſumptionibꝰ ſubijci untur. Alia auteꝫ difficultas eſt circa opera viriutum in interioribus actibus. puta ꝙ aliquis opus virtutis exer ceat ꝓmpte ⁊ delectabiliter. ⁊ circa hoc difficile eſt virtus hoc enī non habenti virtutem eſt valde difficile. ſed ꝑ vir tutem redditur facile. ⁊ qͣꝫtum ad hoc p̄cepta noue legis ſunt grauiora p̄ceptis veteris legis. quia in noua lege ꝓ hibētur interiores motus animi qui expreſſe in veteri ie ge non ꝓhibebātur in omnibus ⁊ ſi in aliquibus phibe rentur. in quibus tn̄ ꝓhibendis pena non apponebatur hoc autem eſt difficilimū non habenti virtutē. ſicut etiā phūs dicit in. v. ethi. ꝙ oꝑari ea quo iuſtus operatur fa cile eſt ſed oꝑari ea eo modo que iuſtus operatur ſcꝫ dele ctabiliter ⁊ ꝓmpte eſt difficile non habenti iuſticiā. et ſic etiam dicit̉. jͣ. Ioh. v. ꝙ mandata eius grauia non ſunt. qd̓ exponens Augꝰ dicit ꝙ non ſunt grauia amanti. ſed non amanti ſunt grauia ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ auctoritas illa loquitur expreſſe de difficultate noue legis qͣꝫtum ad exp̄ſſam cohibitionem interiorum motuū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ aduerſitates quas patiūtur obſeruatores noue legis non ſunt ab ip̄a lege impoſite. ſed tamē ꝓpter amorem in quo ipſa lex cōſiſtit faciliter tollerātur. qꝛ ſicut Augꝰ di cit in libro de verbis dn̄i. omnia ſeua ⁊ īmania facilia et ꝓpe nulla efficit amor. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ille additiōes ad precepta veteris legis ad hoc ordinant̉ vt facilius implea tur quod vetus lex mandabat. ſicut Augꝰ dicit. ⁊ ideo ꝑ hoc nō oſtenditur ꝙ noua lex ſit grauior. ſed magis ꝙ ſit facilior. Queſtio CVIII Einde conſideran dum ē de his que ꝯtinētur in lege noua. Cir ca hoc querūtur quattuor. Primo vtruꝫ lex noua debeat aliqua oꝑa exteriora p̄cipere vel ꝓhibere. ſe cūdo vtrū ſufficiēter ſe habeat in exterioribus actibus p̄ cipiendis vel ꝓhibendis. tertio vtꝝ cōueniēter inſtituat hoīes qͣꝫtum ad actus exteriores. quarto vtꝝ cōueniēter ſuꝑaddat ꝯſilia p̄ceptis. Ad primum ſic procedit̉. Uidetur ꝙ lex noua nullos exterio es actus debeat preci pere vel ꝓhibere. Lex enī noua ē euangeliū regni. ẜm illd̓ Matth. xxiiij. Predicabitur hoc euangeliū regni in vni uerſo orbe. ſed regnum dei non conſiſtit in exterioribꝰ acti bus. ſed ſolū ī interioribus. ẜm illud Luc̄. xvij. Regnuꝫ dei intra vos eſt. ⁊ Roma. xiiij. Non eſt regnum dei eſca ⁊ potus. ſed iuſticia ⁊ pax ⁊ gaudiuꝫ ī ſpirituſancto. ergo lex noua nō debet p̄cipere vel ꝓhibere aliquas exteriores actus. ¶ Pre. lex noua eſt lex ſpūs. vt dicit̉ Roma. viij. ſed vbi ſpūs domini ibi libertas. vt dicit̉. ij. ad Coꝝ. iij. Non eſt aūt libertas voi homo obligatur ad aliqua oꝑa
exteriora facienda vel vitanda. ergo lex noua non cōtinet aliqua p̄cepta vel ꝓhibitiones exterioꝝ actuum. ¶ Pre. omnes exteriores actus ꝑtinere intelligūtur ad manum. ſicut interiores actus ꝑtinent ad animā. ſed hec ponitur differētia inter nouā legē ⁊ veterem ꝙ vetus lex cohibet manuꝫ ſed lex noua cohibet animuꝫ. ergo in lege noua nō debent poni ꝓhibitiones ⁊ p̄cepta exterioꝝ actuū ſed ſolū interiorū. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ ꝑ legem nouā efficiun tur homines filij lucis. vnde dicit̉ Ioh. xij. Credite in lu cem vt filij lucis ſitis. ſed filios lucis decet opera lucis fa cere ⁊ opera tenebraꝝ abijcere. ẜm illud Ephe. v. Eratis aliquādo tenebre. nunc auteꝫ lux in dn̄o. vt filij lucis am bulate. ergo lex noua quedaꝫ exteriora opera debuit ꝓhi bere ⁊ quedam p̄cipere. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū eſt. principalitas legis noue ē gratia ſpūſſancti que mani feſtatur in ride ꝑ dilectionem oꝑante. hanc autem gratiā ꝯſequūtur homines ꝑ dei filium hominē factum. cuiꝰ hu manitatem primo repleuit gratia. ⁊ exinde eſt ad nos de riuata. vnde dicit̉ Ioh. j. Uerbū caro factum ē. et poſtea ſubditur. Plenum gratie ⁊ veritatis. ⁊ infra. De prenitu dine eius nos omnes accepimus. ⁊ gratiam ꝓ gratia. vn̄ ſubditur ꝙ gratia ⁊ veritas ꝑ Ieſū xp̄m facta eſt. Et ideo cōuenit vt per aliqua exteriora ſenſibilia gratia a verco carnato ꝓfluens in os deducatur. ⁊ ex gratia interiori per quā caro ſpiritui ſubditur exteriora quedā opera ſenſibi lia ꝓducātur. Sic igitur exteriora oꝑa dupliciter ad gra tiam ꝑtinere poſſunt. Uno modo ſicut inducētia aliqua liter ad gratiam. ⁊ talia ſunt opera ſacramentoꝝ que ī no ua lege ſunt inſtituta. ſicut baptiſmus euchariſtia et alia huiuſmodi. Alia vero ſunt oꝑa exteriora que ex inſtinctu gratie ꝓducūtur. ⁊ in his ē quedā differentia attēdenda. Quedā enī habēt neceſſariā ꝯuenientiam vel cōtrarieta tem ad interiorem gratiā que ī fide ꝑ dilectionem operā te cōſiſtit. ⁊ huiuſmodi exteriora opera ſunt precepta vel ꝓhibita in lege noua. ſicut p̄cepta eſt conceſſio fidei et ꝓ hibita negatio. Dicit̉ enim Matth. x. Qui cōfitebit̉ me coram hominibꝰ cōfitebor ⁊ ego eum coraꝫ patre meo. q̄ autem negauerit me corā hominibus negabo ⁊ eum co ram patre meo. Alia vero ſunt oꝑa que non habēt nece ſ ſariā ꝯtrarietatem vel ꝯuenientiā ad fidem ꝑ dilectionē oꝑantem. ⁊ talia oꝑa non ſunt in noua lege p̄cepta vel ꝓ hibita ex ip̄a prima legis inſtitutione. ſed relicia ſunt a le giſlatore .ſ. chriſto vnicuiqꝫ ẜm ꝙ alicuius curā gerere de bet. ſicut vuicuiqꝫ liberum ē circa talia determinare quid ſibi expediat facere vel vitare. ⁊ cuicūqꝫ p̄ſidenti circa ta lia ordinare ſuis ſubditis quid ſit ī talibus faciendū vel vitandū. vnde etiā qͣꝫtum ad hoc dicit̉ lex euangelij lex li beriatis. nam ſex vetus multa determinabat et pauca re linquebat hoīuꝫ libertati determināda. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓. ꝙ regnum dei ī interioribus actibus ꝯſiſtit principaliter ſed ex cōſequenti etiā ad regnū dei ꝑtinent omnia illa ſi ne quibus interiores actus eſſe nō poſſunt. ſicut ſi regnū dei eſt interior iuſticia ⁊ pax ⁊ gaudium ſpūale. neceſſe eſt ꝙ omnes exieriores actus qui repugnant iuſticie aut pa ci aut gaudio ſpūali. repugnēt etiam regno dei. ⁊ ideo ſūt in euangelio regni ꝓhibenda. illa vero que indifferenter ſe habent reſpectu hoꝝ. puta comedere hos vl̓ illos cibos in his non ē regnū dei eſca ⁊ potus. ¶ Ad. ij dd̓m ꝙ ẜm philoſophū in primo metaphiſice. liber eſt qui cauſa ē il ſe ergo libere aliquid agit qui ex ſeip̄o agit. qd̓ aūt homo agit ex habitu ſue nature ꝯueniēti ex ſeip̄o agit. qꝛ hab tꝰ inclinat ī modū nat̉e. ſi vero habitꝰ eēt nature repugnās

Queſtio CVIII
homo non ageret ẜm ꝙ eſt ip̄e. ſed ẜm aliquā corruptio nem ſibi ſuꝑuenienteꝫ. Quia igitur gratia ſpūſſancti eſt ſicut interior habitus nobis infuſus inclinans nos ad re cte operandū facit nos libere oꝑari ea que ꝯueniūt gratie ⁊ vitare ea que gr̄e repugnant. Sic igitur lex noua dicit̉ lex libertatis dupliciter. Uno modo qꝛ non artat nos ad facienda vel vitanda aliqua nili que de ſe ſunt vel neceſſa ria vel repugnantia ſaluti. que cadūt ſub p̄cepto vel ꝓhi bitione legis. Secūdo qꝛ hmōi p̄cepta vel ꝓhibitiōes fa cit nos libere implere inqͣꝫtum ex interiori inſtinctu gra tie ea impleuimus. ⁊ ꝓpter hec duo lex noua dicit̉ lex ꝑfe cte libertatis Iacobi primo. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ lex noua ꝓhibendo animū ab inordinatis motibus oportet etiaꝫ ꝙ cohibeat manū ab inordinatis actibus. qui ſunt effectꝰ interioꝝ motuū. Ad ſe cūdū ſic proceditur. Uidetur ꝙ lex noua inſufficiēter exteriores actus ordina uerit. Ad legem enī nouaꝫ p̄cipue ꝑtinere videtur fides ꝑ dilectionem operās. ẜm illud ad Gal̓. v. in chriſto Ie ſu neqꝫ circūciſio aliquid valet neqꝫ p̄putium. ſed fides que ꝑ dilectionem oꝑatur. ſed lex noua explicauit q̄da credendaque nō erant in veteri lege explicita. ſicut d̓ fide trinitatis. ergo etiam debuit ſuꝑaddere aliqua exteriora opera moralia que non erant in veteri lege determinata. Pre. in veteri lege non ſolum ſunt inſtituta ſacramen ta ſed etiam aliqua ſacra. vt ſupra dictum ē. ſed in noua lege ⁊ ſi ſint inſtituta aliqua ſacramenta. nulla tn̄ ſacra ī ſtituta a deo videntur. puta que ꝑtinent vel ad ſanctifica tionem alicuius tēpli vel vaſoꝝ. vel etiam ad aliquam fo lēnitatem celebrandā. ergo lex noua inſufficienter exteri ora oꝑa ordinauit. ¶ Pre. in veteri lege ſicut erāt q̄daꝫ obſeruantie ꝑtinētes ad dei miniſtros. ita etiam erāt que dam obſernantie ꝑtinentes ad populum. vt ſupra dictuꝫ eſt cum de cerimonialibꝰ veteris legis ageretur. ſed in no ua lege vident̉ alique obſeruantie eſſe date miniſtris dei vt patet Mat. x. Nolite poſſidere aurum neqꝫ argētum neqꝫ pecunias in zonis veſtris. ⁊ cetera q̄ ibi ſequūtur. ⁊ q̄ dicūtur Luc. ix. ⁊. x. ergo etiā debuerūt alique obſeruā tie inſtitui in noua lege ad populum fidelem ꝑtinentes. ¶ Pre. ī veteri lege p̄ter moralia ⁊ cerimonialia fuerunt q̄dā iudicialia p̄cepta. ſꝫ ī lege noua nō tradunt̉ aliqͣ iu dicialia p̄cepta. ergo lex noua inſufficiēter exteriora oꝑa ordinauit ¶ Sꝫ ꝯtra eſt ꝙ dn̄s dicit Mat. vij. Oīs qui audit verba mea hec ⁊ facit ea. aſſimilabit̉ viro ſapiēti q̄ edificauit domū ſuā ſupra petram. ſed ſapiens edificator nihil omittit eoꝝ q̄ ſunt neceſſaria ad edificiū. ergo in ver bis xp̄i ſufficiēter ſunt oīa poſita q̄ ꝑtinent ad ſalutē hu manam ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut dictum ē. lex noua ī exteri oribꝰ illa ſolū p̄ciꝑe debuit vel ꝓhibere ꝑ que ī gr̄aꝫ ītro ducimur. vel q̄ ꝑuinēt ad rectū gr̄e vſum ex neceſſitate. ⁊ qꝛ gratiā ex nobis ꝯſequi non poſſumꝰ ſed ꝑ xp̄m ſolum. ideo ſacramēta ꝑ que gratiā ꝯſequimur ipſe dn̄s inſtitui ꝑ ſeip̄m .ſ. baptiſmū euchariſtiā. ordinē miniſtroꝝ noue legis inſtituēdo apl̓os ⁊. lxxij. diſcipulos. ⁊ penitentiaꝫ. ⁊ matrimoniū indiuiſibile. ꝯfirmationē etiam ꝓmiſit ꝑ ſpūſſancti miſſionē. Ex eius etiā inſtitutiōe apl̓i legūtur oleo infirmos vngendo ſanaſſe. vt habet̉ Mat. vj. q̄ ſūt noue legis ſacramenta. Rectus aūt gr̄e vſus ē ꝑ oꝑa cha ritatis. q̄ quidē ẜm ꝙ ſunt de neceſſitate virtutis ꝑtinēt ad p̄cepta moralia. que etiā in veteri lege tradebātur. vn̄ qͣꝫtum ad hoc lex noua ſuꝑ veterē addere nō debuit circa
exteriora agenda. Determinatio aūt p̄dictorū operum ī ordine ad cultū dei ꝑtinet ad p̄cepta cerimonialia legis. ī ordine vero ad ꝓximū ad iudicialia. vt ſupra dictū eſt. ex ideo qꝛ iſte determinationes ſunt ẜm ſe de neceſſitate īte rioris gratie in qua lex ꝯſiſtit. idcirco non cadūt ſub p̄ce pto noue legis. ſed relinquūtur hūano arbitrio. quedaꝫ quidem qͣꝫtum ad ſubditos. que ſcꝫ ꝑtinent ſigillatim ad vnūquēqꝫ. quedā vero ad p̄latos tēporales vel ſpūales. que .ſ. ꝑtinēt ad vtilitatē cōmunē. Sic igit̉ lex noua nll̓a alia exteriora oꝑa determinare debuit p̄cipiendo vel ꝓhi bendo niſi ſacramenta ⁊ moralia p̄cepta que d̓ ſe ꝑtinēt ad rōnem virtutis. puta nō eſſe occidendū. nō eſſe furan dū ⁊ alia hmōi. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ea q̄ ſunt fidei ſunt ſupra rōneꝫ humanā. vn̄ in ea nō poſſumꝰ ꝑuenire niſi ꝑ gratiā. ⁊ ideo abūdantiori gr̄a ſuꝑueniēte oportuit plura credēda explicari. ſed ad oꝑa virtutū dirigimur ꝑ rōnem naturalē q̄ eſt regula quedā oꝑationis humane. vt ſupra dictū ē. ⁊ ideo in his non oportuit aliqua p̄cepta daxi vl tra moralia legis q̄ ſunt de dictamine rationis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ in ſacramētis noue legis datur gratia q̄ nō ē niſi a xp̄o. ⁊ ideo oportuit ab ip̄o inſtitutionē habere. ſꝫ in ſa cramētis nō datur aliqͣ gr̄a. puta in cōſecratione tēpli vel altaris vel alioꝝ hmōi. aut etiā in ip̄a celebritate ſolēnita tū. ⁊ ideo qꝛ talia ẜm ſeip̄a nō ꝑtinēt ad neceſſitatē interi oris gr̄e. dn̄s fidelibꝰ inſtituenda reliquit ꝓ ſuo arbitrio. ¶Ad. iij. dd̓m ꝙ illa p̄cepta dn̄s dedit apl̓is nō tāqͣꝫ ceri moniales obſeruātias. ſꝫ tanqͣꝫ moralia inſtituta. ⁊ poſſū: ītelligi dupliciter. Uno mō ẜm Auguſ. ī li. de ꝯſenſu euā geliſtaꝝ vt nō ſint p̄cepta. ſꝫ cōceſſiōes. ꝯceſſit enī eis vt poſſent ꝑgere ad p̄dicatiōis officium ſine pera ⁊ baculo ⁊ alijs hmōi tanqͣꝫ habētes ptāteꝫ neceſſaria vite accipiēdi ab illis quibꝰ p̄dicabāt. vn̄ ſubdit. Dignus ē enī oꝑariꝰ cibo ſuo. nō aūt peccat. ſꝫ ſuꝑerogat qui ſua portat ex qui bus viuat in p̄dicationis officio. nō accipiēs ſumptū ab his quibus euāgeliū p̄dicat ſicut Paulus fecit. Alio mō poſſunt ītelligi ẜm alioꝝ ſanctoꝝ expoſitionē. vt ſint q̄dā ſtatuta tꝑalia apl̓is data ꝓ illo tꝑe qͦ mittebāt̉ ad p̄dican dū in iudeam ante xp̄i paſſionē. Indigebāt enī diſcipuli qͣſi adhuc ꝑuuli ſub xp̄i cura exiſtentes acciꝑe aliqua ſpe cialia inſtituta a xp̄o ſicut quilibet ſubditi a ſuis p̄latis. ⁊ p̄cipue qꝛ erant paulatim exercitandi vt tꝑalium follici tudinē abdicarent. ꝑ qd̓ reddebātur idonei ad hoc ꝙ euā geliū ꝑ vniuerſum orbē p̄dicarēt. Nec eſt mirū ſi adhuc durāte ſtatu veteris legis ⁊ nōdū ꝑfectā liberatē ſpiritus conſecut is. quoſdam determinatos modos viuendi inſti tuit. que quidam ſtatuta īminente paſſione remouit tā qͣꝫ diſcipulis iam per ea ſufficiēter exercitatis. vnde Luc̄. xxij dixit. Quando miſi vos ſine ſacculo ⁊ pera ⁊ calcia mentis. nunquid defuit aliquid vobis ⁊ at illi dixetunt̉. nihil. dixit ergo eis. ſed nunc qui habet ſacculum tollat ſi militer ⁊ peraꝫ. iam enim īminebat tempus perfecte liber tatis vt totaliter ſuo dimitterētur arbitrio ī his que ẜm ſe non ꝑtinent ad neceſſitateꝫ veritatis. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ iudicialia etiam ẜm ſe conſiderata non ſunt de neceſſi te virtutis qͣꝫtum ad talem determinationem. ſed ſolum qͣꝫtum ad cōmunem rationem iuſticie. et ideo iudicialia precepta reliquit dominus diſponenda his qui curā ali orum erant habituri vel ſpiritualem vel temporalem. ſed circa iudicialia p̄cepta veteris legis quedam explanauit ꝓpter malū intellectum phariſeoꝝ. vt infra dicetur. Adtertium ſic procedit̉

Queſtio CVIII.
Uidet̉ ꝙ circa interiores actus lex noua inſufficiēter ho minē ordinauerit. Sunt enī decē p̄cepta decalogi ordi nantia hoīeꝫ ad deū ⁊ ꝓximū. ſed ſolū dn̄s circa tria illo rum aliquid adimpleuit ſcꝫ circa ꝓhibitionē homicidij. ⁊ circa ꝓhibitionē adulterij. ⁊ circa ꝓhibitionē ꝑiurij. er go videt̉ ꝙ inſufficiēter hoīem ordinauerit ad impletio nem maloꝝ alioꝝ p̄ceptoꝝ p̄termittens. ¶ Pre. dominꝰ nihil ordinauit ī euangelio de iudicialibꝰ p̄ceptis niſi cir ca repudiū vxoris. ⁊ circa penam talionis. et circa ꝑſecu tionem inimicoꝝ. ſed multa ſunt alia iudicialia precepta veteris legis. vt ſupra dictū eſte ergo qͣꝫtum ad hoc inſuf ficienter vitā hominū ordinauit. ¶ Pre. in veteri lege ter precepta moralia ⁊ iudicialia erāt q̄daꝫ cerimonialia circa que dn̄s nihil ordinauit. ergo videt̉ inſufficiēter or dinaſſe. ¶ Pre. ad interiorē bonā mētis diſpoſitionē ꝑ tinet vt nullū bonū opus homo faciat ꝓpter quēcūqꝫ tem poralē finē. ſꝫ multa ſunt alia tēporalia bona qͣꝫ fauor hu manus. multa etiā ſunt alia bona oꝑa qͣꝫ ieiuniū. elemo ſyna ⁊ oratio. ergo incōueniens fuit ꝙ dn̄s docuit ſolum circa hec tria oꝑa gloriam fauoris humani vitari ⁊ nihil aliud terrenoꝝ bonoꝝ. ¶ Pre. naturaliter homini indi tum ē vt ſollicitet̉ circa ea q̄ ſunt ſibi neceſſaria ad viuen dū. in qͣ etiā ſollicitudine alia aīalia cū hoīe cōueniūt. vt d̓r Prouer. vj. Uade ad formicā o piger ⁊ cōſidera vias eius. q̄ cū non habeat p̄ceptorē vel ducē. parat in eſtate ci bum ſibi. ⁊ cōgregat in meſſe qd̓ comedat. ſed omne p̄ce ptum qd̓ datur ꝯtra inclinationē nature ē iniquū. vtpote ꝯtra legē naturalē exiſtens. ergo incōuenienter videt̉ dn̄s ꝓhibuiſſe ſollicitudinē victus ⁊ veſtitutus. ¶ Pre. nul lus actus virtutis ē ꝓhibēdus. ſꝫ iudiciū eſt actus iuſti cie. ẜm illud pͣs. Quouſqꝫ iuſticia nō ꝯuertat̉ in iudiciū ergo incōuenienter videtur dn̄s iudiciū ꝓbibuiſſe. et ita videt̉ lex noua inſufficiēter hoīem ordinaſſe circa interio res actus. ¶ Sed ꝯtra ē qḋ Augꝰ dicit in libro de ẜmone dn̄i in monte. Cōſiderandū eſt qꝛ cum dixit. q̄ audit ver ba mea. hoc ſatis ſignificat ſermonē iſtum dn̄i oībꝰ pre ceptis quibus xp̄iana vita formatur eſſe ꝑfectū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex inducta auctoritate Auguſ. apparet. ſer mo quē dn̄s in monte ꝓpoſuit totā informationē xp̄ia ne vite cōtinet. in quo ꝑfecte interiores motus homīs ordi nantur. Nā poſt declaratū beatitudinis finē. ⁊ cōmenda ta apl̓ica digitate. ꝑ quos erat doctrina euāgelica ꝓmul ganda. ordinat interiores hoīs motus primo quide qͣꝫtū ad ſeip̄m. ⁊ deinde qͣꝫtum ad ꝓximū. Quantū aūt ad ſe ip̄m dupliciter ẜm duos interiores hoīs motus circa agē da. que ſunt volūtas de agēdis ⁊ intentio de fine vn̄ pri mo ordinat hoīs volūtatem ẜm diuerſa legis p̄cepta. vt ſcꝫ abſtineat aliquis non ſolū ab exterioribus oꝑibus q̄ ſunt ẜm ſe mala. ſꝫ etiā ab exterioribꝰ ⁊ accaſionibꝰ malo rū. deinde ordinat intentionē hoīs dicens ꝙ in bonis que agimus neqꝫ queramꝰ humanā gloriam. neqꝫ mūdanas diuitias. qd̓ eſt theſaurizare in terra. Cōſequēter aūt or dinat interiorē hoīs motū qͦ ad ꝓximū. vt .ſ. eū nō temera rie aut iniuſte iudicemꝰ aut p̄ſumptuoſe. neqꝫ tn̄ ſic ſimꝰ apud ꝓximū remiſſi vt eis ſacra cōmittamus ſi ſint indi gni. Ultimo aūt docet modū adimplendi euāgelicam do ctrinā .ſ. implorando diuinū auxiliū ⁊ conatū apponēdo ad ingrediendū ꝑ anguſtā portam ꝑfecte virtutis. ⁊ cau telā adhibēdo ne a ſeductoribꝰ corrūpamur. ⁊ ꝙ obſerua tio mādatoꝝ eius ē neceſſaria ad virtutē. nō aūt ſufficit ſo la cōfeſſio fidei vel miraculoꝝ operatio vel ſolus auditꝰ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ dominꝰ circa illa legis p̄cepta adimpletionē appoſuit. in quibꝰ ſcribe ⁊ phariſei nō rectum ītellectū habeāt. ⁊ hoc ꝯtingebat p̄cipue circa tria p̄cepta decalogi. Nā circa ꝓhibitionē adulterij ⁊ homicidij eſti mabāt ſolū exteriorem actu ꝓhiberi. non aūt interiorem appetitū. qd̓ magis credebāt circa homicidiū ⁊ adulteriū qͣꝫ circa furtū vel falſum teſtimoniū qꝛ motus ire ī homi cidiū tendēs ⁊ cōcupiſcētie motus tēdens in adulteriū. vident̉ aliqͣliter nobis a natura ineſſe. nō aūt appetitꝰ iu randi vel falſum teſtimoniū dicēdi. Circa ꝑiurium vero habebāt falſum ītellectū credētes ꝑiuriū quidē eſſe pecca tū. iuramentū aūt ꝑ ſe eſſe appetendū ⁊ frequētandū. qꝛ videt̉ ad dei reuerentiā ꝑtinere. ⁊ ideo dn̄s oſtendit iura mentū non eē appetēdū tanqͣꝫ bonū. ſꝫ melius eſſe abſqꝫ iuramēto loqui niſi neceſſitas cogat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ cir ca iudicialia p̄cepta dupliciter ſcribe ⁊ phariſei errabant Primo quidē qꝛ q̄dā q̄ in lege Moyſi erāt tradita tanqͣꝫ ꝑmiſſiōes eſtimabāt eē ꝑ ſe iuſta .ſ. repudiū vxoris. ⁊ vſu ras acciꝑe ab extraneiſ. ⁊ iō dn̄s ꝓhibuit vxoris repudiū Mat. v. ⁊ vſurarū acceptioneꝫ Luc̄. vj. dicēs. Date mu tuū nihil inde ſperātes. Alio mō errabāt credētes quedā q̄ ex vetus inſtituerat faciēda ꝓpter iuſticiā eſſe exequen da ex appetitu vindicte vel ex cupiditate tēporaliū rerum vel ex odio inimicoꝝ. ⁊ hoc in tribꝰ p̄ceptis. Appetituꝫ enī vindicte credebāt eſſe licitum ꝓpter p̄ceptum datū de pe na talionis. qd̓ quidem fuit datum vt iuſticia ſeruaretur. non vt homo vindictam q̄reret. ⁊ ideo dn̄s ad hoc remo uendū docet animū hoīs ſic debere eſſe p̄paratum vt ſi ne ceſſe ſit etiā paratus ſit plura ſuſtinere. Motū aūt cupidi tatis eſti mabāt eſſe licitū ꝓpter precepta iudici alia. ī qui bus mādabatur reſtitutio rei ablate fieri etiam cū aliqua additione. vt ſupra dictuꝫ eſt. et hoc quidē lex mandauit ꝓpter iuſticiā obſeruandā. nō vt daret cupiditati locū. et ideo dominus docet vt ex cupiditate noſtra nō repetamꝰ. ſꝫ ſimus parati ſi neceſſe fuerit etiā ampliora dare. Mo tum vero odij credebant eſſe licitū ꝓpter p̄cepta legis da ta de hoſtium interfectione. qd̓ quidem lex ſtatuit ꝓpter iuſticiam implendā. vt ſupra dictuꝫ eſt. non ꝓpter odia exſaturanda. ⁊ ideo dominus docet vt ad mimicos dile ectionem habeamus ⁊ parati ſimus ſi neceſſe fuerit etiaꝫ benefacere. hec enim p̄cepta ẜm p̄parationem animi ſunt accipienda. vt Augꝰ exponit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ precepta moralia omnino in noua lege remanere debebant. qꝛ ẜm ſe ꝑtinent ad rationem virtutis. precepta autem iudicia lia non remanebant ex neceſſitate ẜm modum quem lex determinauit. ſed relinquebatur arbitrio hominū vtꝝ ſic vel aliter eſſet determinandū. ⁊ ideo cōuenienter dominꝰ circa hec duo genera preceptorum nos ordinauit. Prece ptorum auteꝫ cerimonialium obſeruatio totaliter per rei impletionem tollebatur. ⁊ ideo circa huiuſmodi p̄cepta in illa cōmuni doctrina nihil ordinauit. Oſtendit tamē alibi ꝙ totus corꝑalis cultus qui erat determinatus in le ge erat in ſpūalem cōmutandus. vt patet Ioh. iiij. vbi di rit. Uenit hora quando neqꝫ in monte hoc neqꝫ in hiero ſolymīs adorabitis patreꝫ. ſed veri adoratores adorabūt patrem in ſpiritu ⁊ veritate. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ omnes res mundane ad tria reducūtur .ſ. ad honores. diuitias. ⁊ delicias. ẜm illud. j. Ioh. ij. Omne quod eſt in mūdo concupiſcentia carnis eſt. quod ꝑtinet ad delicias carnis ⁊ concupiſcentia oculoruꝫ. quod pertinet ad diuicias. et ſuperbia vite. quod pertinet ad ambitum glorie ⁊ hono ris. Suꝑfluas auteꝫ carnis delicias lex non ꝓmiſit. ſed magis ꝓhibuit repromiſit autem celſitudinem honoris
C 2

Queſtio CVIII
⁊ abundantiā diuitiaꝝ. Dicit̉ enim Deutero. xxviij. Si audieris vocem dn̄i dei tui faciet te excelſiorē cūctis gen tibus qͣꝫtum ad primū. ⁊ poſt pauca ſubdit. Abūdare fa ciet te oībus bonis qͣꝫ ad ſcd̓m. Que quidem ꝓmiſſa ſic praue ītelligebāt iudei. vt ꝓpter ea eſſet deo ſeruiendū ſi cut ꝓpter finem. Et ideo dn̄s hoc remouit oſtendens pri mo ꝙ oꝑa virtutū non ſunt faciēda ꝓpter hūanaꝫ gl̓iam. ⁊ ponit tria oꝑa ad que oīa alia reducunt̉. Nam oīa que aliquis facit ad refrenandū ſe ip̄m in ſuis ꝯcupiſcētijs re ducūtur ad ieiuniū. queunqꝫ vero ſiunt ꝓpter dilectiōeꝫ ꝓximi reducūtur ad elemoſynā. quecunqꝫ vero ꝓpter cul tum dei fiunt reducūtur ad orationē. Ponit autē hec tria ſpecialiter quaſi p̄cipua. ⁊ ꝑ que hoīes maxime ſolēt glo riam venerari. Secūdo docuit ꝙ nō debemꝰ finē ꝯſtitue re in diuitijs cū dixit. Nolite theſaurizare vobis theſau ros ī terra. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ dn̄s ſollicitudinē neceſſariā nō ꝓhibuit. ſꝫ ſollicitudine inordinaiā. Eſt autē quadru plex inordinatio ſollicitudinis vitāda circa tꝑalia. Pri mo quidē vt in eis finē nō cōſtituamꝰ. neqꝫ deo ſeruiamꝰ ꝓpter neceſſaria victus ⁊ veſtitꝰ. vn̄ dicit. Nolite theſauri zare vobis ⁊cͣ. Scd̓o vt nō ſic ſollicitemur de tꝑalibꝰ cuꝫ deſperatione diuini auxilij. vnde dn̄s dicit. Scit pater ve ſter ꝙ his oībꝰ indigetis. Tertio ne ſit ſol licitudo p̄ſum ptuoſa vt ſcꝫ hō ꝯfidat ſe neceſſaria vite ꝑ ſuā ſollicitudi nem poſſe procurare abſqꝫ diuino auxilio. qd̓ dn̄s remo uet ꝑ hoc ꝙ homo nō pōt aliquid adijcere ad ſtaturā ſuā Quarto ꝑ hoc ꝙ hō ſollicitudinis tp̄s p̄occupat. qꝛ ſcꝫ d̓ hoc ſollicitus ē nunc qd̓ nō ꝑtinet ad curaꝫ p̄ſentis tꝑis ſed ad curā futuri. vn̄ dicit. Nolite ſolliciti eē in craſtinū. ¶ Ad. vj. dd̓m ꝙ dn̄s non ꝓhibet iudiciū iuſticie ſine qͦ nō poſſent ſancta ſubtrahi ab indignis. ſꝫ ꝓhibet iudiciū inordinatū. vt dictū eſt Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ incōueniēter in lege noua conſilia quedā deter minata ſint ꝓpoſita. Cōſilia enī dant̉ de rebus expedienti bus ad finē. vt ſupra dictū eſt cū de cōſilio ageret̉. ſꝫ non eadē omnibꝰ expediūt. ergo nō ſunt aliqua conſilia deter minata oībus ꝓponenda. ¶ Pre. cōſilia dant̉ de meliori bono. ſed non ſunt determinati gradus melioris boni. er go nō debēt aliqua determinata cōſilia dari. ¶ Pre. con ſilia ꝑtinēt ad ꝑfectionē vite. ſed obediētia ꝑtinet ad ꝑfe ctionem vite. ergo incōuenienter de ea conſiliū nō datur in euangelio. ¶ Pre. multa ad ꝑfectionem vite ꝑtinētia inter p̄cepta ponuntur. ſicut hoc ꝙ dicit̉. Diligite inimi cos veſtros. ⁊ p̄cepta etiā q̄ dedit dn̄s apl̓is Uat. x. ergo incōueniēter tradūtur cōſilia in noua lege. tum quia nō oīa ponūt̉. tum qꝛ a p̄ceptis nō diſtinguūtur. ¶ Sꝫ con tra. cōſilia ſapiētis amici magnā afferūt vtilitatē. ẜm illd̓ Prouer. xxvij. Unguēto ⁊ varijs odoribꝰ delectat̉ cor. et bonis amici ꝯſilijs aīa dulcorat̉. ſꝫ xp̄s maxime ē ſapiēs ⁊ amicꝰ. ergo eius ꝯſilia maximā vtilitatē ꝯtinēt ⁊ cōueni entia ſunt. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ hec ē differētia inter cōſiliuꝫ ⁊ p̄ceptum. ꝙ p̄ceptū importat neceſſitatē. cōſiliū autem ī optione ponit̉ eiꝰ cui dat̉. ⁊ ideo ꝯueniēter in lege noua q̄ ē lex libertatis ſupra p̄cepta ſunt addita cōſilia. nō aūt in veteri lege que erat lex ſeruitutis. Oportet igit̉ ꝙ prece pta nouē legis ītelligant̉ eſſe data de his q̄ ſunt neceſſaria ad cōſequēdū finē eterne beatitudinis. in quē lex noua ī mediate introducit. Cōſilia vero oportet eſſe de illis per q̄ melius ⁊ expeditius pōt homo ꝯſequi finē p̄dictū. ē autē homo cōſtitutꝰ īter res mūdi huiꝰ ſpūalia bona. in quibꝰ
eterna beatitudo cōſiſtit. ita ꝙ qͣꝫto plus inheret vni eoꝝ tāto plus recedit ab altero. ⁊ ecōuerſo Qui ergo totaliter inheret rebus huiꝰ mūdi vt ī eis finē ꝯſtituat habēs eas quaſi rōnes ⁊ regulas ſuoꝝ operū. totaliter excidit a ſpi ritualibꝰ bonis. ⁊ ideo hmōi inordinatio tollit̉ ꝑ p̄cepta. ſꝫ ꝙ hō totaliter ea q̄ ſunt mundi abijciat nō ē neceſſariū ad ꝑueniendū in finē p̄dictum. qꝛ pōt hō vtēs rebꝰ huiꝰ mūdi dūmodo in eis finē nō conſtituat ad beatitudineꝫ eternā ꝑue nire. ſed expeditius ꝑueniet totaliter bona hu ius mūdi abdicādo. ⁊ ideo de hoc dant̉ cōſilia euangelij. Bona aūt huius mūdi q̄ ꝑtinent ad vſum hūane vite in tribꝰ cōſiſtunt. ſcꝫ in diuitijs exteriorū bonoꝝ. q̄ pertinent ad cōcupiſcentia oculoꝝ. ⁊ in delitijs carnis q̄ ꝑtinent ad ꝯcupiſcentiā carnis. ⁊ in honoribus qͥ ꝑtinēt ad ſuꝑbiā vite. ſicut ptꝫ .j. Ioh. ij Hec autē tria totaliter derelinq̄re ẜm ꝙ poſſibile ē ꝑtinet ad ꝯſilia euāgelica. In qͥbꝰ etiaꝫ tribus fundat̉ oīs religio que ſtatū ꝑfectiōis ꝓfitet̉. nam diuitie abdicātur ꝑ pauꝑtatē. delitie carnis ꝑ ꝑpetuā ca ſtitatē. ſuꝑbia vite ꝑ obedientie ſeruitutē. Hec aūt ſim pliciter obſeruata ꝑtinēt ad cōſilia ſimpliciter ꝓpoſita. ſꝫ obſeruatio vniuſcuiuſqꝫ eoꝝ in aliqͦ ſpeciali caſu pertinet ad cōſiliū ẜm quid .ſ. in caſu illo puta cū hō dat aliquam elemoſynā pauperi qn̄ dare nō tenet̉. ꝯſiliū ſequit̉ qͣꝫtuꝫ ad factū illud. Sil̓iter etiā qn̄ aliquo tꝑe determinato a delectationibꝰ carnis abſtinet vt orationibꝰ vacet. cōſiliū ſequit̉ ꝓ tꝑe illo. Sil̓iter etiā qn̄ aliquis nō ſequit̉ volun tatē ſuā in aliquo facto qḋ licite poſſet facere. cōſilium ſe quit̉ in illo caſu. puta ſi bn̄faciat inimicis ſuis qn̄ non te net̉. vel ſi offenſam remittat cuius iuſte poſſet exigere vin dictam. ⁊ ſic etiam oīa cōſilia ꝑticularia ad illa tria gene ralia ⁊ ꝑfecta reducūt̉. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ p̄dicta conſi lia qͣꝫtum eſt de ſe ſunt oībus expedientia. ſed ex indiſpoſi tione aliquoꝝ ꝯtingit ꝙ alicui expedientia nō ſunt. quia eoꝝ affectus ad hoc non īclinat̉. ⁊ ideo dominus conſilia eu angelica ꝓponēs ſemper facit mentionem de idoneita te hominum ad obſeruātiam cōſiliorum. dans enim cō ſilium ꝑpetue pauꝑtatis. Mat. xix. p̄mittit. Si vis per fectus eē. ⁊ poſtea ſubdit. vade ⁊ vende omnia que habes Similiter dans cōſilium perpetue caſtitatis cum dixit. Sūt eunuchi qui caſtrauerunt ſeip̄os ꝓpter regnum ce loꝝ. ſtatim ſubdit. qui pōt caꝑe capiat. Et ſil̓iter Apl̓s. jͣ. ad Coꝝ. vij. p̄miſſo cōſilio virginitatis dicit. Porro hoc ad vtilitatē veſtrā dico nō vt laqueū vobis inijtiā ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ meliora bona ꝑticulariter in ſingulis ſunt inde terminata. ſꝫ illa q̄ ſunt ſimpliciter ⁊ abſolute meliora bo na ī vniuerſali ſunt determīata. ad q̄ etiā oīa ꝑticularia re ducunt̉. vt dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiā ꝯſiliū obediētie dn̄s intelligitur dediſſe in hoc ꝙ dixit Et ſequat̉ me. quē ſequimur nō ſolū imitādo oꝑa. ſꝫ etiā obediēdo manda tis ip̄ius. ẜm illud Ioh. x. Oues mee vocē meā audiūt ⁊ ſequūtur me. ¶ Ad iiij. dd̓m ꝙ ea que de vera dilectione inimicorum ⁊ ſimilibus dominꝰ dicit Matth. v. ⁊ Luc̄. vj. ſi referantur ad p̄parationem animi ſunt de neceſſita te ſalutis. vt ſcꝫ homo ſit paratus bene facere inimicis. ⁊ alia huiuſmodi facere cum neceſſitas hoc requirat. ⁊ ideo inter p̄cepta ponuntur. ſed vt aliquis inimicis hoc exhi beat ꝓmpte in actu vbi ſpecialis neceſſitas nō occurrit ꝑ tinet ad conſilia particularia. vt dictum eſt. Illa aūt que ponunt̉ Oat. x. ⁊ Luc̄. ix. ⁊. x. fuerūt q̄dā p̄cepta diſcipli ne ꝓ tꝑe illo. vel ꝯceſſiones q̄dā. vt ſupra dictū ē. et ideo non inducunt̉ tanqͣꝫ cōſilia. ¶ Queſtio CIX i

Queſtio CIX
Einde conſideran dū eſt de exteriori principio humanoꝝ actuū ſcꝫ de deo ꝓut ab ip̄o ꝑ gratiā adiuuamur ad recte agendū. Et primo ꝯſiderandū eſt de gratia dei. ſcd̓o de cauſa eius. tertio de eius effectibus. Prima aūt cōſide ratio erit triꝑtita. Nam primo cōſiderabit̉ de neceſſitate gratie. ſcd̓o de ip̄a gratia qͣꝫtū ad eius eſſentiā. tertio de eiꝰ diuiſione. Circa primū querunt̉. x. primo vtꝝ abſqꝫ gra tia poſſit hō aliqd̓ verū cognoſcere. ſcd̓o vtꝝ abſqꝫ gratia dei poſſit hō aliqd̓ bonum facere vel velle. tertio vtrū hō abſqꝫ gratia poſſit deū diligere ſuꝑ oīa. quatto vtꝝ abſqꝫ gratia poſſit ꝑ ſua naturalia p̄cepta legis obſeruare. quin to vtꝝ abſqꝫ gratia poſſit mereri vitam eternā. ſexto vtrū homo poſſit ad gratiam p̄parare ſine gratia. ſeptimo vtꝝ abſqꝫ gratia poſſit reſurgere a peccato. octauo vtrū abſqꝫ gratia poſſit homo vitare peccatū. nono vtꝝ homo gratia ꝯſecutus poſſit abſqꝫ alio diuino auxilio bonū facere ⁊ vi tare peccatū. decimo vtꝝ poſſit ꝑſeuerare ī bono ꝑ ſeip̄m. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō ſine gr̄a nullum verū cognoſcere poſſit. quia ſuꝑ illud. jͣ. ad Coꝝ. xij. Nemo poteſt dicere dn̄s Ieſus niſi in ſpirituſancto. dicit gloſa Ambro. Omne verum a quocūqꝫ dicat̉ a ſpirituſancto ē. ſpūſſanctus habitat ī no bis ꝑ gratiā. ergo veritatē cognoſcere non poſſumus ſine gratia. ¶ Pre. Augꝰ dicit in primo ſoliloquioꝝ ꝙ diſci plinaꝝ certiſſima talia ſūt qualia illa que a ſole illuſtrāt̉ vt videri poſſint. deus aūt ipſe eſt qui illuſtrat. Ratio au tem ita ē in mentibꝰ vt in oculis ē aſpectus. mētis auteꝫ oculi ſunt ſenſus anime. ſed ſenſus corporis qͣꝫtūcunqꝫ ſu purus nō pōt aliqd̓ viſibile videre ſine ſolis illuſtratiōe. ergo hūana mens qͣꝫtūcūqꝫ ſit ꝑfecta nō pōt ratiocinādo veritatē cognoſcere abſqꝫ illuſtratiōe diuina q̄ ad auxili um gratie ꝑtinet. ¶ Pre. hūana mens nō pōt veritatē in telligere niſi cogitādo. vt ptꝫ ꝑ Auguſ xij. de tri. ſꝫ Apl̓s dicit. ij. ad Coꝝ. iij. Non ſufficiētes ſumus aliquid cogi tare a nobis qͣſi ex nobis. ergo homo nō pōt cognoſcere veritatē ꝑ ſeip̄m ſine auxilio gratie. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ Augꝰ dicit in primo retractationū. nō approbo ꝙ ī orati on dixi. deus q̄ nō niſi mūdos verū ſcire voluiſti. reſpō deri enī pōt multos etiā non mūdos multa ſcire vera. ſed ꝑgratiā hō mūdus efficitur. ẜm illud pͣs. Cor mundum crea in me deus ⁊ ſpiritū rectū innoua in viſceribꝰ meis. ergo ſine gr̄a pōt hō ꝑ ſeip̄m veritatē cognoſcere ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cognoſcere veritatē eſt vſus quidā vel actus intel lectualis luminis. qꝛ ẜm Apl̓m ad Ephe. v. Omne qd̓ manifeſtatur lumē ē. vſus autē quilibet quēdā motū im portat. large accipiēdo motū ẜm ꝙ intelligere ⁊ velle mo tus quidaꝫ eſſe dicūt̉. vt ptꝫ ꝑ philoſophū in. iij. de aīa. Uidemus aūt in corꝑalibꝰ ꝙ ad motū non ſolū requirit̉ ip̄a forma que ē principiū motus vel actiōis. ſꝫ etiā requi rit̉ motio primi mouētis. primū aūt mouēs ī ordine cor poraliū ē corpus celeſte. vn̄ qͣꝫtūcunqꝫ ignis habeat calo rem ꝑfectū nō alteraret niſi ꝑ motionem corꝑis celeſtis. manifeſtū ē aūt ꝙ ſicut motus oēs corꝑales reducunt̉ ī motū celeſtis corꝑis ſicut in primum mouēs corꝑale. ita oēs motus tā corꝑales qͣꝫ ſpūales reducunt̉ in primum mouēs ſimpliciter qd̓ ē deus. ⁊ ideo qͣꝫtūcūqꝫ natura ali qua corꝑalis vel ſpūalis ponat̉ ꝑfecta nō pōt in ſuū actuꝫ ꝓcedere niſi moueat̉ a deo q̄ qͥdē motio ē ẜm ſue ꝓuiden tie rōnem nō ẜm neceſſitatē nature ſicut motio corꝑis cele
ſtis. nō ſolū aūt a deo eſt oīs motio ſicut a primo mouen te. ſed etiā ab ip̄o ē oīs formalis vel rationalis ꝑfectio ſi cut a primo actu. Sic igit̉ actio intellectꝰ ⁊ cuiuſqꝫ entis creati dependet a deo qͣꝫtū ad duo. Uno modo inqͣꝫtum ab ip̄o habet ꝑfectionē ſiue formā ꝑ quā agit. Alio modo inqͣꝫtum ab ip̄o mouet̉ ad agendū. vnaqueqꝫ aūt forma indita rebꝰ creatꝭ a deo habet efficatiaꝫ reſpectu alicui actꝰ determinati in quē pōt ẜm ſuā ꝓprietatē. vltra aūt nō pōt niſi ꝑ aliquā formā ſuꝑadditam. ſicut aqua nō pōt cale facere niſi calefacta ab igne. Sic igit̉ intellectꝰ humanus habet aliquā formā .ſ. ip̄m intelligibile lumen qd̓ ē de ſe ſufficiēs ad quedā intelligibilia cognoſcēda. ad ea ſcꝫ in quoꝝ noticiā ꝑſenſibilia poſſumꝰ deuenire. altiora vera ī telligibilra ītellectus humanꝰ cognoſcere nō pōt niſi for tiori lumine ꝑficiat̉. ſicut lumine fidei vel ꝓphetie. qd̓ di citur lumen gratie inqͣꝫtum ē nature ſuꝑadditum. Sic igit̉ dd̓m ē ꝙ ad cognitionem cuiuſcūqꝫ veri homo indi get auxilio diuino vt intellectus a deo moueat̉ ad ſuum actū. nō aūt indiget ad cognoſcendā veritatē ī omnibus noua illuſtratione ſuꝑaddita naturali illuſtratiōe. ſed in quibuſdā q̄ excedūt naturalē cognitionē. ⁊ tn̄ qn̄qꝫ deus miraculoſe ꝑ ſuā gratiā aliquos inſtruit de his q̄ ꝑ natu ralē rōneꝫ cognoſci poſſunt. ſicut ⁊ qn̄qꝫ miraculoſe facit quedaꝫ q̄ natura facere pōt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ omne verū a quocūqꝫ dicat̉ ē a ſpirituſancto ſicut ab infundē te naturale lumen ⁊ mouente ad intelligendū et loquēdū veritatem. non aūt ſicut ab inhabitāte ꝑ gratiaꝫ gratū fa cientem. vel ſicut largiente aliqd̓ habituale donum natu re ſuꝑadditum. ſed hoc ſolum eſt in quibuſdam veris co gnoſcēdis ⁊ loquendis. ⁊ maxime in illis que ꝑtinent ad fidem de quibus Apl̓s loquebat̉. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſol cor poralis illuſtrat exterius. ſed ſol intelligibilis qui eſt deꝰ illuſtrat interius. vnde ip̄m lumen naturale aīe inditum ē illuſtratio dei qua illuſtramur ab ip̄o ad cognoſcenduꝫ ea q̄ ꝑtinent ad naturalē cognitionē. ⁊ ad hoc nō requiri tur alia illuſtratio. ſꝫ ſolū ad illa que naturalē cognitiōeꝫ excedunt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſemꝑ indigemus diuino au xilio ad cogitandū quodcūqꝫ inqͣꝫtuꝫ ip̄m mouet intelle ctum ad agendū. actu enī intelligere aliquid eſt cogitare vt ptꝫ ꝑ Auguſ. xiiij. de tri. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ homo poſſit velle ⁊ facere bonum abſqꝫ gr̄a. Il lud enī eſt ī hoīs poteſtate cuius ip̄e eſt dn̄s. ſꝫ hō ē dn̄s ſuoꝝ actuū. ⁊ maxime eius qd̓ eſt velle. vt ſupra dictū ē. ergo homo pōt velle ⁊ facere bonum ⁊ ſeip̄m abſqꝫ auxi lio gratie. ¶ Pre. vnūqd̓qꝫ poteſt magis in id qd̓ eſt ſi bi ẜm naturā qͣꝫ in id qd̓ eſt ſibi p̄ter naturam. ſꝫ peccatū eſt ꝯtra naturā. vt Damaſ. dicit in. ij. libro. Opus auteꝫ virtutis ē hoīuꝫ ẜm naturā. vt ſupra dictū ē. cuꝫ igit̉ ho ꝑ ſeip̄m poſſit peccare videt̉ ꝙ multo magis ꝑ ſeipſum poſſit bonū velle ⁊ facere. ¶ Pre. bonū ītellectus ē verū. vt phūs dicit in. vj. ethi. ſed ītellectus pōt cognoſcere ve rum ꝑ ſeip̄m. ſicut ⁊ quelibet alia res pōt ſuam naturaleꝫ oꝑationem ꝑ ſe facere. ergo multo magis homo poteſt ꝑ ſeip̄m facere ⁊ velle bonum. ¶ Sed contra eſt qd̓ Apl̓s dicit Roma. ix. Non eſt volentis .ſ. velle. neqꝫ currētis .ſ. currere. ſed miſerentis dei. ⁊ Augꝰ dicit in libro de corre ctione ⁊ gratia. ꝙ ſine gratia nullum prorſus ſiue cogita do ſiue volendo ⁊ amando ſiue agendo faciunt homines bonum. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ natura homīs poteſt dupliciter ꝯſiderari. Uno modo in ſui integritate ſicut fuit ī primo
T ꝫ

Queſtio CIX
parente ante peccatū. Alio modo ẜm ꝙ eſt corrupta in no bis poſt peccatum primi parentis. ẜm autem vtrūqꝫ ſta tum natura humana indiget auxilio diuino ad faciendū vel volendum qd̓cūqꝫ bonū ſicut primo mouente. vt di crum eſt. ſed in ſtatu nature integre qͣꝫtum ad ſufficientiā oꝑatiue virtutis poterat homo ꝑ ſua naturalia velle ⁊ ope rari bonum ſue nature ꝓportionatum quale eſt bonū vir tutis acquiſite. non autē bonum ſuꝑexcedens quale eſt bonū virtutis infuſe. ſed in ſtatu nature corrupte etiam deficit homo ab hoc qd̓ ẜm ſuam naturā poteſt vt nō poſ ſit totū hmōi bonum implere ꝑ ſua naturalia. quia tamē natura humana ꝑ peccatū nō eſt totaliter corrupta. vt ſcꝫ toto bono nature priuetur. pōt quidē etiam in ſtatu natu re corrupte ꝑ virtutē ſue nature aliqd̓ bonuꝫ particulare agere. ſicut edificare domos. plantare vineas. ⁊ alia hmol non tn̄ totum bonum ſibi cōnaturale ita ꝙ in nullo defi ciat. ſicut homo infirmꝰ pōt ꝑ ſeip̄m aliquem motum ha bere. non tn̄ ꝑfecte poteſt moueri motu hominis ſani nili ſanetur auxilio medicine. Sic igitur virtute gratuita ſu peraddita virtuti nature indiget homo in ſtatu nature in tegre qͣꝫtū ad vnum .ſ. ad oꝑandū ⁊ volendū bonū ſuꝑna turale. ſed in ſtatu nature corrupte qͣꝫtum ad duo. ſcꝫ vt ſanet̉. ⁊ vlteriꝰ vt bonū ſuꝑnaturalis virtutis oꝑetur qd̓ ē meritoriū. vlterius aūt in vtroqꝫ ſtatu indiget homo au xilio diuino vt ab ip̄o moueat̉ ad bn̄ agendum. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ homo ē dn̄s ſuoꝝ actuū ⁊ volendi ⁊ nō vo lendi ꝓpter deliberationē rationis que pōt flecti ad vnaꝫ ꝑtem vel ad aliam. ſed ꝙ deliberet vel nō deliberet ⁊ ſi hu iuſmodi etiā ſit dn̄s. oportet ꝙ hoc ſit ꝑ deliberationem p̄cedentem. ⁊ cum hoc non ꝓcedat in infinitū oportet ꝙ finaliter deueniat̉ ad hoc ꝙ libeꝝ arbitriuꝫ hoīs moueat̉ ab aliquo exteriori principio qd̓ eſt ſupra mētē hūanam ſcꝫ a deo. vt etiā phūs ꝓbat in capl̓o de bona fortuna. vn̄ mens hoīs etiā ſani non ita habet dominiū ſui actꝰ quin indigeat moueri a deo. ⁊ multo magis libeꝝ arbitriū ho minis infirmi poſt peccatū ꝑ qd̓ impedit̉ a bono ꝑ corru ptionē nature. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ peccare nihil aliud eſt qͣꝫ deficere a bono qd̓ ꝯuenit alicui ẜm ſuaꝫ naturam. vna queqꝫ aūt res creata ſicut eē non habet niſi ab alio ⁊ in ſe ꝯſiderata nihil eſt. ita indiget ꝯſeruari in bono ſue natu re ꝯueniēti ab alio. pōt enī ꝑ ſeip̄am deficere a bono ſicut ⁊ ꝑ ſeip̄am pōt deficere in non eē niſi diuinitus ꝯſerua retur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ etiā verū nō pōt hō cognoſcere ſi ne auxilio diuino. ſicut ſupra dictum ē. ⁊ tn̄ magis ē na tura hūana corrupta ꝑ peccatū qͣꝫtum ad appetitum boni qͣꝫ qͣꝫtum ad cognitionem veri. Ad tertium ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ hō nō poſſit diligere deū ſuꝑ oīa ex ſolis natu ralibꝰ ſine gr̄a. Diligere enī deū ſuꝑoīa eſt ꝓpriꝰ ⁊ princi palis charitatis actus. ſꝫ charitatē hō nō pōt habere ꝑ ſe ip̄m. qꝛ charitas dei diffuſa ē in cordibꝰ noſtris ꝑ ſpiritū ſanctū qui datꝰ ē nobis. vt d̓r Roma. v. ergo hō ex ſolis naturalibꝰ nō pōt deū diligere ſuꝑ oīa. ¶ Pr̄e. nulla na tura pōt ſup̄ ſe ip̄am. ſꝫ diligere aliquid plus qͣꝫ ſe eſt tē dere in aliqͥd ſupra ſeip̄m. gͦ nulla natura creata pōt deuꝫ diligere ſupra ſeip̄am ſine auxilio gr̄e. ¶ Pre. deo cuꝫ ſit ſummū bonū debet̉ ſummꝰ amor. qͥ ē vt ſuꝑ oīa diligat̉. ſꝫ ad ſummū amorē deo impēdendū qui ei a nobis debet̉ hō nō ſufficit ſine gr̄a. alioqͥn fruſtra adderet̉ gr̄a. ergo hō nō pōt ſine gr̄a ex ſolis naturalibꝰ diligere deum ſuꝑ oīa ¶ Sꝫ ꝯtra primꝰ hō in ſolis naturalibꝰ ꝯſtitutꝰ fuit vt a
quibuſdā ponit̉ in qͦ ſtatu manifeſtū ē ꝙ aliqͣliter deū di lexit. ſꝫ nō dilexit deū eqͣliter ſibi vel minus ſe. qꝛ ẜm hoc peccaſſet. gͦ dilexit deū ſupra ſe. gͦ homo ex ſolis naturali bus deū pōt diligere plꝰ qͣꝫ ſe ⁊ ſuꝑ oīa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut ſupra dictū ē in primo. in qͦ etiā circa naturalē dilecti onē angeloꝝ diuerſe opiniōes ſunt poſite. hō in ſtatu na ture integre poterat oꝑari virtute ſue nature bonū qd̓ ē ſi bi cōnaturale abſqꝫ ſuꝑadditiōe gratuiti doni. lꝫ nō abſ qꝫ auxilio dei mouētis. diligere aūt deū ſuꝑ oīa eqͥddam cōnaturale hoī ⁊ etiā cuilibet creature nō ſoluꝫ rationali ſꝫ irrationali ⁊ etiā inanimate ẜm modum amoris qͦ vni cuiqꝫ creature cōpetere pōt. Cuiꝰ ratio eſt. quia vnicuiqꝫ naturale eſt ꝙ appetat ⁊ amet aliquid ẜm ꝙ aptū natum ē eē. Sic igit̉ agit vnūqd̓qꝫ ꝓut aptū natū ē. vt dicitur ī ij. phiſicoꝝ. manifeſtū ē autē ꝙ bonum partis ē ꝓpter bo bonuꝫ totius. vn̄ naturali appetitu vel a more vnaqueqꝫ res ꝑticularis amat bonū ſuū ꝓprium ꝓpter bonū cōmu ne totius vniuerſi qd̓ ē deus. vnde Dionyſius dicit in li bro de di. no. ꝙ deus conuertit oīa ad amorē ſuijp̄ius. vn̄ homo in ſtatu nature integre dilectionē ſuijpſiꝰ reſerebat ad amorē dei ſicut ad finē. ⁊ ſil̓iter dilectionē omniū alia rum rerū. ⁊ ita deū diligebat plꝰ qͣꝫ ſeip̄m ⁊ ſuꝑ oīa. Sꝫ in ſtatu nature corrupte homo ab hoc deficit ẜm appetitu voluntatis rōnalis q̄ ꝓpter corruptionē nature ſequit̉ bo nū priuatū niſi ſanet̉ ꝑ gr̄am dei. Et ideo dd̓m ē ꝙ homo in ſtatu nature ītegre nō indigebat dono gr̄e ſuꝑaddite naturalibꝰ bonis ad diligendū deū naturaliter ſuꝑ oīa. l indigeret auxilio dei ad hoc eū mouētis. ſꝫ in ſtatu natu re corrupte indiget hō etiā ad hoc auxilio gr̄e naturam ſa nātis. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ charitas diligit deū ſuꝑ oīa emi nētius qͣꝫ natura. nat̉a enī diligit deū ſuper oīa prout eſt principiū ⁊ finis naturalis boni. charitas aūt ẜm ꝙ ē ob iectū beatitudinis ⁊ ẜm hoc homo habet quādā ſocietatē ſpiritualē cū deo. addit etiā charitas ſuper naturalē dilec tionē dei ꝓmptitudinē quādā ⁊ delectationē. ſcut habitꝰ qͥlibet virtutis addit ſupra actū bonū q̄ fit ex ſola natura li ratione hoīs virtutis habitū nō habetis. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cū dicit̉ ꝙ nulla natura pōt ſupra ſeipſam. nō ē ītelli gēdū ꝙ nō poſſet ferri in aliqd̓ obiectū qd̓ ē ſupra ſe. ma nifeſtū ē enī ꝙ ītellectꝰ noſter naturali cognitione poteſt aliqua cognoſcere que ſunt ſupra ſeipſum. vt patet in na turali cognitione dei. ſed illud intelligendū eſt ꝙ natura nō pōt ī actū excedentē ꝓportionē ſue virtutis. talis autē actꝰ nō ē diligere deū ſuꝑ oīa. hoc enī ē naturale cuilibet nature create. vt dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ amor d̓r ſum mus nō ſolū qͣꝫtum ad gradū dilectiōis. ſed etiā qͣꝫtū ad rōnem diligēdi ⁊ dilectionis modū. ⁊ ẜm hoc ſummꝰ gra dus dilectionis eſt quo charitas diligit deū vt beatificā tem ſicut dictum eſt. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ hō ſine gr̄a ꝑ ſua naturalia poſſit p̄cepta legis implere. Dicit enī Apl̓s ad Roma. ij. ꝙ gētes q̇ legē nō habētinaturaliter ea q̄ legis ſunt faciūt. ſꝫ illud qd̓ natu raliter hō facit p̄t ꝑ ſeip̄m facere abſqꝫ gr̄a. gͦ hō pōt legꝭ p̄cepta facere abſqꝫ gr̄a. ¶ Pre. Hieroꝰ dicit ī expoſitiōe catholice fidei illos eē maledicēdos qͦ deū p̄cepiſſe hoī ali qͥd īpoſſibile dicūt. ſꝫ īpoſſibile ē hoī qḋ ꝑ ſeip̄m īplere nō p̄t. gͦ hō pōt īplere oīa p̄cepta legis ꝑ ſeip̄m ¶ Pre. īter oīa p̄cepta legis maximū ē illud. Diliges dn̄m deū tuuꝫ ex toto corde tuo. vt piꝫ Matth. xxij. ſꝫ hoc mandatuꝫ p̄t hō implere ex ſolis naturalibꝰ diligendo deū ſuꝑ oīa. vt

Queſtio CIX
ſupͣ dictū eſt. ergo oīa mādata legis pōt hō implere ſine gr̄a. ¶ Sed cōtra eſt ꝙ aug. dicit in li. de hereſibus hoc ꝑtinere ad hereſim pelagiāoꝝ. vt credāt ſine gr̄a hoīeꝫ poſ ſe facere oīa diuina mandata. ¶ Rn̄. dd̓ꝫ ꝙ implere mā data legis cōtingit dupliciter. Unō mō quantū ad ſub ſtantiā operū. ꝓut .ſ. hō oꝑatur iuſta ⁊ fortia ⁊ alia virtu tis oꝑa. ⁊ hoc mō hō in ſtatu nature integre potuit oīa mā data legis implere. alioquin hō nō potuiſſet in ſtatu illo nō peccare. cū nichil aliud ſit peccare qͣꝫ tranſgredi diuina mādata. ſed in ſtatu nature corrupte nō pōt hō implere oīa mandata diuina ſine gratia ſanante. Alio mō pn̄t im pleri mādata legis non ſolū quantū ad ſubſtantiā oꝑis. ſed etiā quantū ad modū agendi. vt .ſ. ex charitate fiant ⁊ ſic neqꝫ in ſtatu nature integre. neqꝫ ī ſtatu nature cor rupte pōt hō implere abſqꝫ gratia legis mādata. vn̄ Aug in li. de correctione ⁊ gratia. cū dixiſſet ꝙ ſine gratia nul lum prorſus bonū hoīes faciunt ſubdit. Nō ſolū vt mon ſtrāte ip̄a qͥd faciendū ſit ſciāt. verū etiā vt p̄ſtante ip̄a fa ciant cū dilectōe qd̓ ſciunt. indiget inſuꝑ in vtroqꝫ ſtatu auxilio dei mouentis ad mandata implenda. vt dictū eſt ¶ Ad i. ergo dd̓m ꝙ ſicut Aug. dicit in li. de ſpū ⁊ lr̄a. non moueat ꝙ naturaliter dixit eos que legis ſunt face re. hoc enī agit ſpūs gratie vt imaginē dei in qua naturali ter facti ſumus inſtauret in nobis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ illd̓ qd̓ poſſumus cū auxilio diuino nō eſt nobis oīno impoſ ſibile. ẜm illud ph̓i in. iij. ethi. Que ꝑ amicos poſſumus eqͣliter ꝑ nos poſſumus. vn̄ Hieronymꝰ ibidē cōfitet̉ ſic noſtrū liberū eſſe arbitriū. vt dicamus nos ſꝑ indigere d̓i auxilio. ¶ Ad. iij. dd̓ꝫ ꝙ p̄ceptū de dilectione dei nō pōt homo implere ex puris naturalibꝰ ẜm ꝙ ex charitate im plet̉. vt ex ſupra dictis patet̉. Ad quintuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ homo poſſit mereri vitam eternā ſiue gratia. Di cic enī dn̄s Matth. xix. Si vis ad vitā ingredi ſerua maͣ data. ex quo videt̉ ꝙ ingredi in vitā eternā ſit cōſtitutuꝫ in hoīs volūtate. ſed id qd̓ in nr̄a volūtate cōſtitutū eſt per noſipſos poſſumꝰ. ergo videt̉ ꝙ hō ꝑ ſeip̄m poſſit vitam eternā mereri. ¶ Pre. vita eterna eſt merces vel p̄mium que hoībꝰ reddit̉ a deo ẜm illud Matth. v. Merces vr̄a multa eſt in celis. ſed merces vel p̄miū reddit̉ a deo hoī ẜm oꝑa eius. ẜm illud p̄s. Tu reddes vnicuiqꝫ ẜm oꝑa eius. cū igit̉ hō ſit dn̄s ſuoꝝ operū. videt̉ ꝙ in eius ptāte cōſtitutū ſit ad vitā eternā ꝑuenire. ¶ Pre. vita eterna eſt vltimus finis vite humane. ſed quelibet res naturaliſ ꝑ ſua naturalia pōt cōſequi finē ſuum. ergo multo magis hō qui eſt altioris nature ꝑ ſua naturalia pōt ꝑuenire ad vitā eternā abſqꝫ aliqͣ gratia. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ Apl̓us dicit ad Ro. vi. Gtatia dei vita eterna. qd̓ ideo d̓r ſicut glo. ibid ē dicit. vt intelligeremus deū ad vitā eternā pro ſua miſeratione nos ꝑducere. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ actus ꝑdu centes ad finē oportet eſſe fini ꝓportionatos. nullus aūt actus excedit ꝓportionē principij actiui. ⁊ ideo videmus in rebus naturalibus ꝙ nulla res pōt ꝑficere effectū per ſuā oꝑationē qui excedat virtutē actiua. ſed ſolū pōt ꝓdu cere ꝑ oꝑationē ſuā effectū ſue virtuti ꝓportionatū. vita aūt eterna eſt finis excedens ꝓportionē nature hūane. vt ex ſupra dictis patet. Et ideo hō ꝑ ſua naturalia non pōt ꝓducere oꝑa meritoria ꝓportionata vite eterne. ſꝫ ad hoc exigitur altior virtus que eſt virtus gratie. ⁊ ideo ſine gr̄a homo non pōt mereri vitā eternā. pōt tn̄ facere oꝑa ꝑdu centia ad bonū aliquid hoī connaturale. ſicut laborare in
agro. bibere. māducare. ⁊ habere amicuꝫ ⁊ alia hmōi. vi Aug. dicit in tertia reſponſione contra pelagianos. ¶ Ad i. ergo dd̓ ꝙ hō ſua voluntate facit oꝑa meritoria vite eter ne. ſed ſicut Aug. in eodē li. dicit. ad hoc exigit̉ ꝙ volūtas hoīs p̄paretur a deo ꝑ gratiā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut glo. dicit Ro. vi ſuꝑ illud. Gratia dei vita eterna. certū eſt vitā eternā bonis oꝑibuſ reddi. ſed ip̄a oꝑa quibꝰ reddit̉ ad dei gratiā ꝑtinent. cū etiā ſupra dictū ſit ꝙ ad implen dū mandata legis ẜm debitū modū ꝑ quē eoꝝ impletio ē meritoria requirit̉ gratia. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ obiectio illa ꝓcedit de fine hoī cōnaturali. natura aūt humana ex hoc ip̄o ꝙ nobilior eſt pōt ad altiorē finē ꝑduci ſaltē auxilio gratie. ad quē inferiores nature nullo mō ꝑtīgere poſſūt ſicut hō eſt melius diſpoſitus ad ſanitatē qui aliquibus auxilijs medicine pōt ſanitatē conſequi qͣꝫ ille qui nullo mō vt phūs introduxit in. ij. de celo. Ad ſextum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ hō poſſit ſeip̄m ad gratiā p̄ꝑare ꝑ ſeip̄m abſqꝫ exteriori auxilio gratie. Nihil enī imponitur hoī qd̓ ſit ei impoſſibile. vt ſupͣ dictū eſt. ſed zacha. i. dicit̉. Cōuertimi ad me ⁊ ego ꝯuertar ad vos. nihil aūt eſt aliud ſe ad gt̄aꝫ p̄ꝑare qͣꝫ ad deū conuerti. ergo videt̉ ꝙ bō ꝑ ſeip̄m poſſit ſe ad gratiaꝫ preꝑare abſqꝫ auxilio gratie. ¶ Pre. hō ſe ad gratiā p̄parat faciendo qd̓ in ſe eſt. qꝛ ſi hō facit qd̓ in ſe eſt deus ei non denegat gratiā. Dicit̉ enī Matth. vij ꝙ deus dat ſpūm bonū petentibꝰ ſe. ſed illud in nobis eſſe dicit̉ qd̓ eſt in noſtra prāte. ergo videt̉ ꝙ in noſtra po teſtate ſit conſtitutū vt nos ad gratiā p̄paremus. ¶ Pre ſi hō indiget gratia ad hoc ꝙ p̄paret ſe ad gratiā. pari rōe indigebit gratia ad hoc ꝙ p̄paret ſe ad illā gratiā ⁊ ſic ꝓ ceditur in infinitū. qd̓ eſt incōueniens. ergo videt̉ ſtandū in prīo. vt ſcꝫ homo ſine gratia poſſit ſe ad gratiā p̄parare Pre. Prouer. xvi. dicit̉ ꝙ hoīs eſt p̄parare animū. ſed illud dicitur eſſe hominis qd̓ ꝑ ſeip̄m pōt. ergo videt̉ ꝙ hō ꝑ ſeip̄m ſe poſſit ad gratiā p̄parare. ¶ Sed cōtra ē qd̓ dicitur Ioh. vi. Nemo pōt venire ad me niſi pater qͥ mi ſit me traxerit eū. ſi aūt hō ſeip̄m preꝑare poſſet non opor teret ꝙ ab alio traheret̉. ergo homo non pōt ſe ad gratiaꝫ p̄pare abſqꝫ auxilio gratie. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ duplex eſt p̄pa ratio voluntatis humane ad bonū. Una quidē qua p̄pa ratur ad bene operandū ⁊ ad deo fruendū. ⁊ talis prepara tio voluntatis nō pōt fieri ſine habituali gratie dono qd̓ ſit principiū oꝑis meritorij. vt dictū eſt. Alio mō pōt intel ligi prepatio voluntatis humane ad cōſequendum ip̄m gratie habitualis donū. ad hoc aūt ꝙ p̄paret ſe hō ad ſuſce ptionē huius doni. non oportet p̄ſupponere aliqd̓ aliud donū habituale in aīa. qꝛ ſic ꝓcederet̉ in infinitū. ſed opor tet p̄ſupponi aliquod auxiliū gratuitū dei interius aīam mouentis ſiue inſpirantis bonū ꝓpoſitum. His enī duo bus modis indigemus auxilio diuino. vt ſupra dictū eſt ꝙ aūt ad hoc indigeamus auxilio dei mouentis inanife ſtum eſt. Neceſſe eſt enī cū omne agens agat ꝓpter finem ꝙ oīs cā cōuertat ſuos effectus ad ſuū finē. ⁊ ideo cum ẜm ordinē agentiū ſiue mouentiū ſit ordo finiū. neceſſe ē ꝙ ad vltimū finē ꝯueriat̉ hō ꝑ motionē primimouentis ad finē aūt ꝓximū ꝑ motionē alicuius inferioꝝ mouētiū ſicut animꝰ militis ꝯuertit̉ ad q̄rendū victoriā ex motiōē ducis exercitus. ad ſequendū aūt vexillum alicuius aciei ex motione tribuni. Sic igit̉ cū deus ſit primū mouens ſimpliciter ex eius motōe eſt ꝙ oīa in ip̄m cōuertant̉ ẜm cōem intentionē boni. ꝑ quā vnūqd̓qꝫ intēdit aſſimilari
T q

Queſtio CIX
deo ẜm ſuū modū. vn̄ Dionyſiꝰ in li. de di. no. dic̄ ꝙ deuſ cōuerrit oīa ad ſeip̄m. ſed hoīes iuſtos cōuertit ad ſeip̄um ſicut ad ſpālem finē quē intendūt ⁊ cui cupiunt adherere ſicut bono ꝓprio. ẜm illud p̄s. Mihi adherere deo bonū eſt. ⁊ ideo ꝙ hō cōuertat̉ ad deū hoc non pōt eſſe niſi deo ip̄m conueriēte. hoc aūt eſt p̄parare ſe ad gratiā quaſi ad deū cōuerti. ſicut ille qui hꝫ oculū auerſū lumine ſolis. ꝑ hoc ſe p̄parat ad recipiendū lumen ſolis ꝙ ocul os ſuos ꝯuertit verſus ſolē. vn̄ pꝫ ꝙ hō non pōt ie p̄ꝑare ad lu men gratie ſuſcipiendū niſi ꝑ auxiliū gratuitū dei interiꝰ mouentis. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ cōuerſio hoīs ad deum ſit quidē ꝑ liberū arbitriū. ⁊ ẜm hoc hoī precipitur ꝙ ſe ad deū ꝯuertat. ſed liberū arbitriū ad deū ꝯuerti nō pōt niſi deo ip̄m ad ſe conuertēte. ẜm illud Hiere. xxxi. Cōuerte me ⁊ cōuertar. qꝛ tu dn̄s deus meꝰ. ⁊ Threno. vlti. Con uerte nos dn̄e ad te ⁊ cōuertemur. ¶ Ad. ij. dd̓m. ꝙ nihil hō pōt facere niſi a deo moueat̉. ẜm illud Ioh. xv. Sine me nihil poteſtis facere. ⁊ iō cū dicitur hō facere quod in ſe eſt d̓r hoc eſſe in poteſtate hoīs ẜm ꝙ eſt motus a deo. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ illa obiectio ꝓcedit de gratia habituali ad quā requirit̉ aliqua p̄paratio. qꝛ oīs forma requirit ſuſ ceptibile diſpoſitū. ſed hoc ꝓ hō moueat̉ a deo non p̄exi git aliquā aliā motionē cū deus ſit primū mouens. vnde nō oportet abire in infinitū. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ hoīs ē pre parare animū. qꝛ hoc facit ꝑ liberū arbitriū. ſed tn̄ hoc nō facit ſine anxilio dei mouētis ⁊ ad ſe attahētis. vt dictū ē Ad ſeptimum ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ hō poſſit reſurgere a pctō ſine auxilio gratie: Illud enī qd̓ p̄exigit̉ ad gratiā fit ſine gratia. ſed reſurge re a peccato p̄exigitur ad illuminationē gratie. Dicit̉ eniꝫ ad Ephe. v. Exurge a mortuis ⁊ illuminabit te xp̄s. ergo hō pōt reſurgere a peccato ſine gratia ¶ Pre. peccatū vit tuti opponit̉ ſicut morbus ſanitati. vt ſupra dictū eſt. ſed hō ꝑ virtutē nature pōt reſurgere de egritudine ad ſani tate ſine auxilio exterioris medicine ꝓpter hoc ꝙ intꝰ ma net principiū vite a quo ꝓcedit oꝑatio naturalis. ergo vi detur ꝙ homo ſimili rōne poſſit reꝑari ꝑ ſeip̄m redeūdo de ſtatu peccati ad ſtatū iuſticie abſqꝫ auxilio exterioris gratie. ¶ Pre. quelibet res naturalis pōt redire ad actū cōueniente ſue nature. ſicut aqua calefacta ꝑ ſeip̄aꝫ redit ad naturalē frigiditatē. ⁊ lapis ſurſum ꝓiectus ꝑ ſeip̄uꝫ redit ad ſuū motū naturalē. ſed peccatū eſt quidā actus ꝯͣ naturā. vt pꝫ ꝑ Damaſ. in. ij. li. ergo videt̉ ꝙ hō poſſit ꝑ ſeip̄m redire de peccato ad ſtatū iuſticie. ¶ Sed ꝯtra eſt qd̓ Apl̓us dicit ad Gal. ij. Si data eſt lex que pōt iuſtifi care. ergo xp̄s gratis mortuus eſt i. ſine cā. pari ergo rōne ſi homo habet naturā ꝑ quā pōt iuſtificari. xp̄s gratis .i. ſine cā mortuus eſt. ſed hoc eſt incōueniens dicere. ergo n̄ pōt hō ꝑ ſeip̄m iuſtificari .i. redire de ſtatu culpe ad ſtatū iuſticie. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ hō nullo mō pōt reſurgere a pctō ꝑ ſeip̄m ſine auxilio gratie. Cū enī peccatū trāſiens actu re maneat reatu. vt ſupra dictū eſt. non eſt idem reſurgere a peccato qd̓ ceſſare ab actu peccati. ſed reſurgere a peccato ē reꝑari hoīem ad ea que peccando amiſit. Incurrit aūt hō triplex detrimentū peccando. vt ex ſupra dictis pꝫ .ſ. ma culā. corruptionē naturalis boni ⁊ reatū pene. Maculaꝫ quidē incurrit inquantū priuat̉ decore gratie ex deformi tate peccati. Bonū aūt nature corrūpit̉ inquantū natura hoīs deordinat̉ voluntate hoīs deo non ſubiecta. hoc enī ordine ſublato cōſequēs eſt vt tota natura hoīs peccantiſ inordinata remaneat Reatꝰ vero pene ē ꝑ quē hō peccādo mortaliter meret̉ dānationē eternā. Manifeſiū ē aūt de
ſingulis hoꝝ triū ꝙ nō pn̄t reꝑari niſi ꝑ deū. Cū enī decor gratie ꝓueniat ex illuſtratione diuini luminis. nō pōt ta lis decor in aīa reꝑari niſi deo denuo illuſtrāte. vn̄ reqͥt̉ habituale donū qd̓ eſt gratie lumē. Sil̓r ordo nature re pari nō pōt. vt .ſ. voluntas hoīs deo ſubijciatur niſi deo voluntatē hoīs ad ſe trahente. ſic̄ dictū ē. Sil̓r etiā reatꝰ pene eterne remitti nō pōt niſi a deo in quē eſt offenſa cō miſſa ⁊ qui eſt. hoīs iudex. ⁊ iō requirit̉ auxiliū gr̄e ad hoc ꝙ hō a pctō reſurgat ⁊ quantum ad habituale donum ⁊ quantum ad interiorē dei motionem. ¶ Ad .i. ergo dd̓m ꝙ illud indicitur homini quod ꝑtinet ad actū liberi arbi trij. qui requirit̉ in hoc ꝙ homo a peccato reſurgat. ⁊ ideo cū dicit̉ Exurge ⁊ illuminabit te xp̄s. nō eſt intelligendū ꝙ tota exurrectio a peccato p̄cedat illuminationē gratie. ſꝫ quia cum homo per liberum arbitrium a deo motum ſut gere conatur a peccato recipit lumen gratie iuſtificantis. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ naturalis ratio non eſt ſufficiens prin cipium huius ſanitatis que eſt in homine ꝑ gratiam iu ſtificantē. ſed huius principiū eſt gratia que tollit̉ ꝑ pecca tū. ⁊ ideo non pōt hō ꝑ ſe ip̄m reꝑari. ſed indiget vt denuo ei lumen gr̄e infundat̉. ſicut ſi corꝑe mortuo reſuſcitando denuo infunderet̉ anima. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qn̄ natura ē integra ꝑ ſeip̄am pōt reꝑari ad id quod eſt ſibi conueniēſ ⁊ ꝓportionatū. ſed ad id quod ſuꝑexcedit ſuam ꝓportionē reꝑari nō poteſt ſine exteriori auxilio. Sic igit̉ hūana na tura deflues ꝑ actū peccati qꝛ non manet integra ſed cor rūpit̉. vt ſupͣ dictū ē. n̄ pōt ꝑ ſeip̄aꝫ reꝑari neqꝫ etiā ad bo nū ſibi ꝯnat̉ale. ⁊ ml̓to minꝰ ad bonū ſuꝑnatural̓ iuſticie O octauuꝫ ſic pocedit̉ ¶ Uidet̉ ꝙ hō ſine gr̄a poſſit n̄ peccare. Nullꝰ enī peccat in eo qd̓ vitare n̄ pōt. vt Aug. dicit in lib. de dua bus animalibus ⁊ de li. ar. ſi ergo homo exiſtens in pecca to mortali non poſſit vitare peccatū. videtur ꝙ peccando non peccet. qd̓ ē inconueniens. ¶ Pre. ad hoc corrigit̉ homo vt peccet ſi igitur hō in peccato mortali exiſtens nō pōt nō peccare. videtur ꝙ fruſtra ei correctio adhibeatur quod eſt inconueniēs. ¶ Pre. Eccle. xv. dicit̉. Ante ho minem vita ⁊ mors. bonum ⁊ malum. quod placuerit ei dabitur illi. ſed aliquis peccando non deſinit eſſe homo ergo adhuc in eius poteſtate eſt eligere bonum vel malū ⁊ ita poteſt homo ſine gratia vitare peccatum ¶ Sed cō tra eſt quod Aug. dicit in li. de perfectōe iuſticie. Quiſ quis negat nos orare debere ne intremus in temptatio nem. negat aūt hoc qui contendit ad non peccandum gra tie dei adiutorium non eſſe homini neceſſarium. ſed ſola lege accepta humanam ſufficere voluntatem. ab auribuſ oīm remouendum. ⁊ ore omniū anathematizandū eſſe n̄ dubito. ¶ Rn̄. dd̓ ꝙ de hoīe dupliciter loqui poſſumus Uno mō ẜm ſtatū nature integre. alio mō ẜm ſtatū natu re corrupte. Scd̓ꝫ ſtatū qͥdē nature integre etiā ſine gr̄a hītuali poterat hō n̄ peccare nec mortalit̓ nec venialit̓. qꝛ peccare nihil aliud ē qͣꝫ re. edere ab eo ꝙ ē ẜm noturā. qd̓ vitare hō poterat ī ſtatu nature ītegre. n̄ tn̄ hoc poterat ſi ne auxilio dei ī bono ꝯẜuātis. ſubſtracto ec̄ qͦ ip̄a natura ī nihilū decideret. In ſtatu āt nature corrupte īdiget hō gr̄a hītuali ſanāte naturā ad hoc ꝙ hō oīo a pctō abſtīeat q̄ qͥdē ſanatio prīo fit ī pn̄ti vita ẜm mētē appetitu carnali nōdū totalit̓ reꝑato. vn̄ apl̓s ad Ro. vij. ī ꝑſona hoīs re ꝑati dic̄. Egoip̄e mēte ẜuio legi d̓i. carne auteꝫ legi pctī. In quo quidē ſtatu poteſt homo abſtinere ab oī peccato mortali quod in ratione conſiſtit. vt ſupra habitū ē. n̄ aūt pōt hō abſtinere ab oī peccato veniali ꝓpter correptionem
ij

Queſtio CIX
inferioris appetitꝰ ſenſualitatis. cuiꝰ motꝰ ſingulos qui dē rō reprimere pōt. ⁊ ex hoc hn̄t rōneꝫ pctī ⁊ volūtarij. nō aūt oēs. qꝛ dū vni reſiſtere nitit̉ fortaſſis aliꝰ inſurgit. ⁊ etiā qꝛ rō nō ſꝑ pōt eſſe ꝑuigil ad hmōi motus vitādoſ vt ſupra dictū ē. Sil̓r etiā anteqͣꝫ hoīs rō in qͣ eſt pctm̄ mortale reparet̉ ꝑgratiā iuſtificantem. pōt ſingula pctā mortalia vitare ⁊ ẜm aliqd̓ tempꝰ. qꝛ nō ē neceſſe ꝙ cō tinuo peccet in actu. ſꝫ ꝙ diu maneat abſqꝫ pctō mortali eſſe nō pōt. vnde ⁊ Grego. dicit ſuꝑ Ezech. ꝙ pctm̄ qd̓ mox ꝑ pnīaꝫ nō delet̉ ſuo pōdere ad aliud trahit. Et hu ius rō eſt. qꝛ ſicut rōni ſubdi debet inferior appetitus. ita etiā rō ſubdi debet deo ⁊ in ipſo ꝯſtituere finē ſue volū tatis. Per finē aūt oportet ꝙ regulent̉ oēs actus hūani ſicut ꝑ rōnis iudiciū regulari debent motꝰ inferioris ap petitus. Sic̄ gͦ inferiori appetitu nō totaliter ſubiecto ro ni nō pōt eſſe quin ꝯtingant inordinati motus in appeti tu ſenſitiuo. ita etiā rōne hoīs non totaliter exiſtēte ſub iecta deo. conſequēs eſt vt contingāt multe in ordinatio nes in ipſis actibꝰ rōnis. Cū enim hō nō hꝫ cor ſuum fir matū in deo vt ꝓ nullo bono conſequendo vel malo vi tando ab eo ſeꝑari vellet. occurrunt multa ꝓpter q̄ conſe quenda vel vitanda hō recedit a deo contēnendo prece pta ipſius. ⁊ ita peccat mortaliter p̄cipue qꝛ ī repentinis hō oꝑat̉ ẜm finē p̄conceptū ⁊ ẜm habitū p̄exiſtentem. vt phūs dicit in. iij. ethi. qͣꝫuis ex premeditatione rōnis hō poſſit aliquid agere p̄ter ordinē finis p̄concepti. ⁊ preter inclinationem habitus. Sꝫ qꝛ hō non pōt ſꝑ eſſe in tali p̄meditatione non pōt contingere vt diu ꝑmaneat quī oꝑet̉ ẜm conſequentiā voluntatis de ordinate a deo niſi cito ꝑ gratiam ad debitum ordinem reparet̉. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ hō poteſt vitare ſingulos actus peccati. nō tamē oēs niſi ꝑ gratiam. vt dictum eſt. ⁊ tn̄ qꝛ ex eius defectu eſt ꝙ hō ſe ad gratiam habendaꝫ non preparet ꝓpter hoc a peccato non excuſat̉ ꝙ ſine gratia peccatuꝫ vitare non poteſt. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ correctio vtilis ē vt ex dolore cor rectionis voluntas regenerationis oriat̉. ſi tn̄ qui corrū pitur filius eſt: ꝓmiſſionis. vt ſtrepitu correctionis forin ſecus inſonante aut flagellante deus in illo intrinſecus occulta inſpiratione oꝑet̉ et velle. vt Aug. dicit in li. de correctione ⁊ gratia. iō gͦ neceſſaria eſt correctio qꝛ volū tas hominis requirit̉ ad hoc ꝙ a peccato abſtineat. ſꝫ tn̄ correctio non eſt ſufficiens ſine dei auxilio. vnde Ecc̄. vij Conſidera oꝑa dei ꝙ nemo poſſit corrigere queꝫ ille de ſpexerit. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut Aug. dicit in iponoſticon. ꝟbum illud intelligit̉ de homine ẜm ſtatum nature inte gre qn̄ nondum erat ſeruus peccati vn̄ poterat peccare ⁊ non peccare. nunc etiam quodcunqꝫ vult hō dat̉ ei. ſꝫ hoc ꝙ bonum velit habet ex auxilio gratie. Ad nonum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ ille qui iam conſecutus ē gratiam ꝑ ſe ipſuꝫ po ſſit oꝑari bonum ⁊ vitare pctm̄. abſqꝫ alio auxilio gratie Unūquodqꝫ enim aut fruſtra eſt aut imꝑfectuꝫ ſi nō im plet illud ad qd̓ dat̉. ſed gr̄a ad hoc dat̉ nobis vt poſſi mus bonū facere ⁊ vitare pctm̄. ſi igit̉ ꝑ gratiā hoc hōn̄ pōt. videt̉ ꝙ vel gratia ſit fruſtra data vel ſit imꝑfecta. Pre. ꝑ gr̄am ipſe ſpūſſanctꝰ in nobis habitat. ẜm il lud. i. ad Coꝝ. iij. Neſcitis qꝛ templū dei eſtis. et ſpūs dei habitat in vobis. ſed ſpūſſanctꝰ cum ſit omni potens ſufficiens eſt vt nos inducat ad bn̄ oꝑanduꝫ. ⁊ vt nos a pctō cuſtodiat. gͦ hō gratiam ꝯſecutꝰ pōt vtrūqꝫ p̄dictoꝝ abſqꝫ alio auxilio gr̄e. ¶ Pre. Si hō ꝯſecutus gratiaꝫ
adhuc alio auxilio gratie indiget ad hoc ꝙ recte viuat ⁊ a peccato abſtineat. pari rōne ⁊ ſi illud aliud auxiliū gr̄e ꝑſecutus fuerit adhuc alio auxilio gratie indigebit. ꝓce. det̉. gͦ infinitum. qd̓ eſt inconueniens. gͦ ille qui ē ī gr̄a non indiget alio auxilio gratie ad hoc ꝙ bene oꝑetur ⁊ a peccato abſtineat. Sꝫ ꝯͣ eſt ꝙ Aug. dicit in li. de natura ⁊ gratia ꝙ ſicut oculus corporis pleniſſime ſanꝰ niſi can dore lucis adiutus non poteſt cernere. ſic ⁊ homo perfe ctiſſime etiam iuſtificatus niſi eterna luce iuſticie diuini cus adiuuet̉ recte non poteſt viuere. ſed iuſtificatio fit ꝑ gratiam. ẜm illud Ro. iij. Iuſtificati gratis ꝑ gratiam ipſius. gͦ etiam homo iam habens gratiam indiget alio auxilio gratie ad hoc ꝙ recte viuat. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. hō ad recre viuendum dupliciter auxi lio dei indiget. Uno quidem modo qͣꝫtum ad aliqd̓ ha bituale donum per qd̓ natura humana corrupta ſanet̉ ⁊ etiam ſanata eleuet̉ ad operanduꝫ opera meritoria vite eterne q̄ excedunt ꝓportionē nature. Alio mō indiget hō auxilio gratie vt a deo moueat̉ ad agendum. Quātum igit̉ ad primum auxilij modum hō in gratia exiſtens nō indiget alio auxilio gratie quaſi aliqͦ alio habitu infuſo. ī diget tn̄ auxilio gratie ẜm alium modū vt .ſ. a deo mo ueat̉ ad recte agendum. ⁊ hoc ꝓpter duo. Primo quideꝫ rōne generali ꝓpter hoc ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. nulla res creata poteſt in quemcūqꝫ actum ꝓdire niſi virtute motionis diuine. Secundo rōne ſpeciali ꝓpter conditō nem ſtatus hūane nature. q̄ quidem licet ꝑ gratiaꝫ ſanet̉ qͣꝫtum ad mentem. remanet tn̄ in ea corruptio ⁊ infectio qͣꝫtuꝫ ad carnē ꝑ quam ẜuit legi peccati. vt dicit̉ ad Ro. vij. Remanet etiā quedā ignorantie obſcuritas in intel lectu ẜm quam vt etiam dr̄ Ro. viij. Quid oremꝰ ſicut oportet neſcimꝰ. ꝓpter varios enim reꝝ euentus. ⁊ qꝛ eti am noſipſos non perfecte cognoſcimus non poſſumꝰ ad plenum ſcire quid nobis expediat. ẜm illud Sap̄. ix. Co gitationes mortalium timide. ⁊ incerte ꝓuidentie noſtre Et iō neceſſe eſt nobis vt a deo dirigamur ⁊ ꝓtegamur qui oīa nouit ⁊ omnia poteſt. ⁊ ꝓpter hoc etiam renatis in filios dei ꝑ gratiam ꝯuenit dicere. Et ne nos inducas in temptationem. ⁊ fiat voluntas tua ſicut in celo ⁊ ī tet ra. ⁊ cetera q̄ in oratione dominica ꝯtinent̉ ad hoc ꝑtinē tia. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ donum habitualis gratie nō ad hoc dat̉ nobis vt ꝑ ipſum non indigeamus vlterius diuino auxilio. Indiget enim quelibet creatura vt a deo conſer uetur in bono qd̓ ab eo accepit. ⁊ iō ſi poſt acceptam gra tiam hō adhuc indiget diuino auxilio. nō pōt cōcludi ꝙ gratia ſit in vanum data vel ꝙ ſit imꝑfecta. qꝛ etiam in ſtatu glorie qn̄ gratia erit omnino ꝑfecta hō diuino au xilio indigebit. hic autem aliqualiter gratia imperfecta ē inqͣꝫtuꝫ hominem non totaliter ſanat. vt dictuꝫ ē. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ operatio ſpirituſſancti qua nos mouet et prote git non circumſcribit̉ per effectum habitualis doni qd̓ in nobis cauſat. ſed preter hunc effectum nos mouet et protegit ſimul cum patre ⁊ filio. ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ rō illa ꝯcludit ꝙ homo non indigeat alia habituali gratia. Ad decimū ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō in gr̄a ꝯſtitutuſ non indigeat auxilio gratie ad ꝑſeuerandum. Perſeuerantia enim eſt aliquid minꝰ ꝟtute ſicut ⁊ ꝯtinentia. vt patet ꝑ phūm in vij. ethi. ſed homo non indiget alio auxilio gratie ad habendum viri tutes ex quo eſt iuſtificatus per gratiam. ergo multo mi nus indiget auxilio gratie ad habendum ꝑſeuerantiam.
T 5

Queſtio C 3
¶ Pre. Or̄s ꝟtutes ſil̓ infundunt̉. ſed ꝑſeuerantia po nit̉ quedā ꝟius. gͦ videt̉ ꝙ ſil̓ cum gr̄a infuſis alijs ꝟtu tibꝰ ꝑſeuerantia det̉ ¶ Pre. Sicut Apl̓s dicit ad Ro. vi. Plus reſtitutū eſt hōi ꝑ donū xp̄i qͣꝫ amiſerit ꝑ pec catū Ade. ſed Adaꝫ accepit vn̄ poſſet ꝑſeuerare. gͦ mul to magis nobis reſtituit̉ ꝑ gratiaꝫ xp̄i vt ꝑſeuerare poſ ſimꝰ. ⁊ ita hō non indiget gr̄a ad ꝑſeuerandū. Sed h̓ eſt qd̓ Aug. dicit in li. de ꝑſeuerantia. Cur ꝑſeuerantis po ſcit̉ a deo ſi non dat̉ a deo. an ⁊ iſta irriſoria petitio ē cū id ab eo petit̉ qd̓ ſcit̉ nō ipſum dare. ſed ipſo non dante eſſe in hoīs poteſtate. ſed ꝑſeuerantia petit̉ etiā ab illiſ qui ſunt ꝑ gratiaꝫ ſanctificati. qd̓ intelligit̉ cum dicimꝰ Sanctificet̉ nomen tuū. vt ibidem Aug. ꝯfirmat ꝑ ꝟba Cypriani. gͦ hō etiam in gratia ꝯſtitutus indiget vt ei ꝑ ſeuerantia a deo det̉. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ꝑſeuerantia triplici ter dicit̉. Qn̄qꝫ enim ſignificat habitū mentis ꝑ quē ho firmiter ſtat ne remoueat̉ ab eo ꝙ eſt ẜm virtutem ꝑ tri ſticias irruentes. vt ſic ſe habeat ꝑ̨̄ſeuerantia ad triſticiaſ ſicut ꝯtinentia ad ꝯcupiſcētias ⁊ delectationes. vt phūs dicit in. vij. ethi. Alio mō poteſt dici ꝑſeuerantia habitꝰ quidam ẜm quem hō hꝫ ꝓpoſitum ꝑſeuerandi in bono vſqꝫ in finē. ⁊ vtroqꝫ iſtoꝝ modoꝝ ꝑſeuerantia ſil̓ cum gratia infundit̉ ſicut ⁊ ꝑtiuentia ⁊ cetere virtutes. Alio modo dr̄ ꝑſeuerantia ꝯtinuatio quedaꝫ boni vſqꝫ ad fi nē vite. ⁊ ad talem ꝑſeuerantiā habendam hō in gr̄a con ſtitutus non quidē indiget aliqua alia habituali gratia ſed diuino auxilio ipſum digerente ⁊ ꝓtegente ꝯͣ tēpta tionum impulſus. ſicut ex precedenti queſtione apparet. Et iō poſtqͣꝫ aliquis eſt iuſtificatus ꝑ gratiaꝫ neceſſe hꝫ a deo petere predictū ꝑſeuerantie donum. vt .ſ. cuſtodia tur a malo vſqꝫ ad finē vite. multis enim dat̉ gr̄a quibꝰ non dat̉ ꝑſeuerare in gr̄a. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ obiectio illa procedit de primo mō ꝑſeuerantie ſicut ⁊ ſecunda obie ctio ꝓcedit de ſecundo. ¶ Un̄ patet ſolutio ad ſecundū ¶ Ad. iij. dd̓. ꝙ ſicut Aug. dicit in li. de natura ⁊ gratia. hō in primo ſtatu accepit donū ꝑ qd̓ ꝑſeuerare poſſet. n̄ aūt accepit vt ꝑſeueraret. nūc aūt ꝑ gratiam xp̄i multi ac cipiunt ⁊ donū gr̄e qͦ ꝑſeuerare put ⁊ vlterius eis datur ꝙ ꝑſeuerent. ⁊ ſic donum xp̄i eſt maius qͣꝫ delictū Ade ⁊ tn̄ facilius hō ꝑ gratie donuꝫ ꝑſeuerare poterat in ſta tu innocentie in qͦ nulla erit rebellio carnis ad ſpiritū. qͣꝫ nunc poſſumꝰ qn̄ reꝑatio gratie xp̄i ⁊ ſi ſit inchoata qͣꝫtu ad mentē. nondū tn̄ eſt ꝯſummata qͣꝫtuꝫ ad carnem. qd̓ erit in patria vbi hō non ſolū ꝑſeuerare poterit. ſꝫ etiaꝫ peccare non poterit. ¶ Queſtio CX Einde ꝯſiderādum eſt de gr̄a dei qͣꝫtuꝫ ad eius eſſentiā. Et cir ca hoc querunt̉ qͣttuor. Primo vtruꝫ gratia ponat aliquid in aīa. Secūdo vtꝝ gratia ſit qͣlitas. Ter tio vtruꝫ gratia differat a ꝟtute infuſa. Quarto de ſub iecto gratie. Adprimum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ gr̄a non ponat aliquid in aīa. Sicut enī hō dr̄ babere gr̄aꝫ dei. ita etiam gr̄aꝫ hoīs. vn̄ dr̄ Gen̄. xxxix. ꝙ dn̄s dedit Ioſeph gr̄aꝫ in ꝯſpectu principis carceris. ſꝫ ꝑ hoc ꝙ hō dr̄ habere gr̄aꝫ hoīs nihil ponit̉ ī eo qui gt̄aꝫ alterius hꝫ. ſꝫ in eo cuius gr̄aꝫ hꝫ ponit̉ acceptatio q̄daꝫ. gͣ ꝑ hoc ꝙ hō habere gr̄aꝫ dei dr̄ nihil ponit̉ in aīa. ſed ſo lū ſignificat̉ acceptatio diuina. ¶ Pre. Sicut aīa viuifi cat corpꝰ. ita deꝰ viuificat aīaꝫ. vn̄ dr̄ Deutro xxx. Ip̄e
eſt vita tua. ſed aīa viuificat corpꝰ īmediate. gͣͦ etiā nihil cadit mediū inter deū ⁊ aīam. non gͦ gratia ponit aliquid creatū in aīa. ¶ Pre. ad Ro. i. ſuper illud. Gt̄a vobis ⁊ pax. dicit glo. gr̄a .i. remiſſio peccatoꝝ. ſꝫ remiſſio pttōꝝ n̄ ponit in aīa aliquid. ſed ſolū in deo nō imputante pctm̄. ẜm illud pſal. Btūs vir cui non imputauit dn̄s pctm̄. gͦ nec gratia ponit aliquid in aīa. Sed ꝯͣ. lux ponit aliquid in illuminato. ſꝫ gratia ē quedā lux aīe. vn̄ Aug. dicit in li. de natura ⁊ gt̄a. Preuaricatorem legis digne lux deſe rit ꝟitatis. qꝛ deſertus vtiqꝫ ſit cecus. gͦ gratia ponit ali quid in aīa. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ẜm cōeꝫ modū loquendi tripli citer gratia accipi ꝯſueuit. Uno mō ꝓ dilectione alicuiꝰ. ſicut ꝯſueuimꝰ dicere ꝙ iſte miles hꝫ gratiam regis .i. rex hꝫ eum gratū. Secundo ſumit̉ ꝓ aliqͦ dono gratis da to ſicut. ꝯſueuimꝰ dicere hanc gratiam facio tibi. Tertio mō ſumit̉ ꝓ recompenſatione bn̄ficij gratis dati ẜm ꝙ dicimur agere gratias beneficioꝝ. Quoꝝ trium ſecūduꝫ dependet ex primo. ex amore enim qͦ aliquis hꝫ alium gratum ꝓcedit ꝙ aliquid ei gratis impendat. Ex ſecun do aūt ꝓcedit tertiū. qꝛ ex beneficijs gratis exhibitis gra tiaruꝫ actio ꝯſurgit. Quantū igit̉ ad duo vltima mani feſtū eſt ꝙ gratia aliquid ponit in eo qui gratiā accipit Primo quidē ipſum donū gratis datū. Secundo hu ius doni recognitionē. Sꝫ qͣꝫtuꝫ ad primū eſt differētia attendenda circa gratiā dei ⁊ gratiam hoīs. qꝛ enim bo num creature ꝓuenit ex voluntate diuinatiō ex dilectio ne dei qua vult creature bonū ꝓfluit aliqd̓ bonū in crea tura. voluntas aūt hoīs mouet̉ ex bono p̄exiſtente in re bus. ⁊ inde ē ꝙ dilectio hoīs non cauſat totaliter rei bo nitatē. ſed preſupponit ipſam vel in ꝑte vel in toto. Pa tet igit̉ ꝙ quālibet dei dilectionē ſequit̉ aliqd̓ bonuꝫ in creatura cauſatū. qn̄qꝫ nō tn̄ dilectioni eterne coeternū ⁊ ẜm hmōi boni differentiā differens conſiderat̉ dile ctio dei ad creaturā. Una quidē cōis ẜm quā diligit oīa q̄ ſunt. vt dr̄ Sap̄. xi. ẜm quam eſſe naturale rebꝰ crea tis largit̉. Alia autē dilectio eſt ſpūalis ẜm quam trahit creaturā rōnaleꝫ ſupra conditionē nature ad ꝑticipatio nem diuini boni. ⁊ ẜm hanc dilectionē dr̄ aliqueꝫ dilige re ſimpliciter. qꝛ ẜm hanc dilectionē vult deus ſimplici ter creature bonū eternū qd̓ eſt ipſe. Sic igit̉ per hoc ꝙ dr̄ hō gratiā dei habere ſignificat̉ quiddā ſuꝑnaturale hoīe a deo ꝓueniens. qn̄qꝫ tn̄ gr̄a dei dicit̉ ipſa eterna dei dilectio ẜm ꝙ dr̄ etiā gratia p̄deſtinationis inqͣꝫtuꝫ deus gratuito ⁊ nō ex meritis aliqͦs p̄deſtinauit ſiue ele git. Dicit̉ enī ad Ephe. i. Predeſtinauit nos in adoptō nem filioꝝ in laudē gl̓e gratie ſue. ¶ Ad. i. gͦ dd̓. ꝙ etiā in hoc ꝙ dr̄ aliquis habere gratiaꝫ hoīs intelligit̉ in aliqͦ eſſe aliquid qd̓ ſit hōi gratū ſic̄ ⁊ in hoc ꝙ dr̄ aliquis gra tiā dei habere. ſed tn̄ differēter. nā illud qd̓ eſt hōi gra tū in alio hoīe p̄ſupponit̉ eius dilectiōi. cauſat̉ aūt ex di lectione diuina qd̓ ē in hoīe deo gratū. vt dictū ē. ¶ Ad ij. dd̓. ꝙ deus ē vita aīe ꝑ modū cāe efficientis. ſꝫ aīa eſt vita corꝑis ꝑ modū cāe formalis. inter formā aūt ⁊ ma teriā nō cadit aliquid mediū. qꝛ forma ꝑ ſeipſaꝫ informat materiā vel ſubiectū. ſed agēs informat ſubiectū nō per ſuā ſubſtantiā. ſed ꝑ formā quā cauſat ī materia ¶ Ad iij. dd̓. ꝙ Aug. dicit in li. retractationū. Ubi dixi gratiaꝫ eſſe remiſſionē pctōꝝ. pacē ꝟo in recōciliationē dei. non ſic accipiendum eſt ac ſi pax ipſa ⁊ reconciliatio non ꝑti neant ad gratiā generalē. ſꝫ ꝙ ſpecialiter gratie nomine remiſſionem ſignificauerit peccatorum. non ergo ſola re miſſio peccatoruꝫ ad gratiam pertinet. ſed etiam multa

Qu eſtio C X
alia dei dona. ⁊ ideo remiſſio peccatoꝝ non fit ſine aliquo effectu diuinitꝰ in nobis cauſato. vt infra patebit. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidetur ꝙ gratia non ſit qͣlitas anime. Nulla enī qͣlitas agit ī ſuū ſubiectū. qꝛ actio qͣlitatis nō ē abſqꝫ actiōe ſub iecti. ⁊ ſic oporteret ꝙ ſubiectū ageret in ſeipſuꝫ. ſed gr̄a a git in aīaꝫ iuſtificando ipſaꝫ. gͦ gr̄a non eſt qͣlitas. ¶ Pre. ſubſtātia eſt nobilior qͣlitate. ſed gr̄a eſt nobilior qͣꝫ natu ra aīe. multa enī poſſumus ꝑ gratiā ad que natura nō ſuf ficit. vt ſup̄ dictū ē. ergo gr̄a nō ē qͣlitas. ¶ Pre. nulla qͣli tas remanet poſtqͣꝫ deſinit eſſe in ſubiecto. ſed gr̄a rema net. nō enī corrūpit̉. qꝛ ſic in nihilū redigeret̉ ſicut ex nihi lo creat̉. vn̄ et d̓r noua creatura ad Gal̓. vlti. ergo gr̄a nō eſt qͣlitas. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ ſuꝑ illud pͣs. Ut exhilaret fa ciem in oleo. dicit glo. ꝙ gr̄a eſt nitor aīe ſanctū cōcilians amorē. ſed nitor aīe ē q̄dā qͣlitas ſicut ⁊ pulchritudo cor poris. ergo gr̄a eſt q̄dā qͣlitas. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ ſic̄ iā dictū eſt in eo qui dicit̉ grāꝫ dei habere ſignificat̉ eſſe quidaꝫ effe ctus gratuite dei volūtatis. Dictū eſt aūt ſuꝑ ꝙ duplici ter ex gratuita dei volūtate hō adiuuat̉. Uno mō inqͣꝫtū aīa hoīs mouet̉ a deo ad aliqͥd cognoſcēdū vel volenduꝫ vel agendū. ⁊ hoc mō ipſe gratuitꝰ effectꝰ in hoīe nō ē qͣ litas ſed motꝰ qͦdā aīe. actus enī mouētis in moto ē mo tus. vt dicit̉ in. iij. phiſi. Alio mō adiuuat̉ hō ex gratui ta dei volūtate ẜm ꝙ aliqd̓ habituale donū a deo aīe īfū ditur. ⁊ hoc ideo qꝛ nō eſt cōueniēs ꝙ deꝰ minꝰ ꝓuideat his quos diligit ad ſuꝑnaturale bonū habēdū qͣꝫ creatu ris qͣs diligit ad bonū naturale habendū. Creaturis autē naturalibus ſic ꝓuidet vt nō ſolū moueat eas ad actꝰ na turales. ſed etiā largit̉ eis formas ⁊ virtutes qͣſdā q̄ ſunt principia actuū. vt ẜm ſeip̄as īclinent̉ ad hmōi motus. ⁊ ſic motꝰ qͥbꝰ a deo mouent̉ fiūt creaturis cōnaturales ⁊ faciles. ẜm illud Sapͥ. viij. Et diſponit oīa ſuauiter. mul to igit̉ magis illis qͦs mouet ad ꝯſequendū bonū ſuꝑna turale eternū infundit aliqͣs formas ſeu qͣlitates ſuꝑna turales. ẜm qͣs ſuauiter ⁊ ꝓmpte ab ip̄o moueant̉ ad bo nū et̓nū ꝯſequendū. ⁊ ſic donū gr̄e qͣlitas q̄dā eſt. ¶ Ad. gͦ dd̓m ꝙ gratia ẜm ꝙ ē qͣlitas d̓r agere ī aīam nō ꝑ mo dū cauſe efficiētis. ſꝫ ꝑ modum cauſe formalis. ſicut albe do facit albū. ⁊ iuſticia iuſtū. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ oīs ſubſtā tia vel ē ip̄a nat̉a rei cuiꝰ ē ſubſtātia. vel ē pars nat̉e. ẜm quē modū materia vel forma ſubſtātia d̓r. ⁊ qꝛ gr̄a ē ſuꝑ naturā hūanaꝫ nō pōt eē ꝙ ſit ſubſtantia aut forma ſub ſtātialis. ſꝫ ē forma accidētalis ip̄ius aīe. Id enī qd̓ ſub ſtātialiter ē ī deo accidētaliter fit ī aīa ꝑticipāte diuinam bonitatē. vt de ſciētia ptꝫ. ẜm hoc gͦ ꝙ aīa īꝑfecte ꝑticipat diuinā bonitatē. ip̄a ꝑticipatio diuine bonitatis q̄ eſt gr̄a imꝑfectiori mō hꝫ eſſe ī aīa qͣꝫ aīa in ſeip̄a ſubſiſtat. eſt tn̄ nobilior qͣꝫ nat̉a aīe inqͣꝫtū ē exp̄ſſio vel ꝑticipatio diuine bonitatis. nō aūt qͣꝫtū ad moduꝫ eſſendi. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſic̄ dicit Boetiꝰ accidētis eē ē ineſſe. vn̄ oē accidēs non drens qͣſi ip̄m eē habeat. ſꝫ qꝛ eo aliqͥd ē. vn̄ ⁊ magis d̓r eē entis qͣꝫ ens. vt d̓r. xi. metaphiſice. ⁊ qꝛ eiꝰ ē fieri vel cor rūpi cuiꝰ ē eē. ideo ꝓprie loquēdo nullū accidēs neqꝫ fit ne qꝫ corrūpit̉. ſꝫ d̓r fieri vel corrūpi ẜm ꝙ ſubiectū īcipit vl̓ deſinit eē ī actu ẜm illud accidēs. ⁊ ẜm hoc etiā gr̄a drcre ari ex eo ꝙ hoīes ẜm ip̄am creant̉ .ſ. in nouo eē cōſtituū̉ ex nihilo .i. nō ex meritis. ẜm illud ad Ephe. ij. Creati in xp̄o Ieſu in oꝑibus bonis. Ad tertium ſic ꝓceditur
Uidet̉ ꝙ gr̄a ſit idē qd̓ virtꝰ. Dicit enī Augꝰ ꝙ gr̄a ope rans ē fides q̄ ꝑ dilectioneꝫ oꝑat̉. vt habet̉ in libro de ſpū ⁊ lr̄a. ſꝫ fides q̄ ꝑ dilectione oꝑat̉ ē virtꝰ. gͦ gr̄a eſt virtus ¶ Pre. cuicūqꝫ ꝯuenit diffinitio ⁊ diffinitū. ſꝫ diffinitio nes de virtute dateᶠ ſiue a ſanctis ſiue a ph̓is cōuenium gr̄e. ip̄a enī bonū facit habētē ⁊ opꝰ eiꝰ bonuꝫ reddit. ipſa etiā ē bona qͣlitas mētis qͣ recte viuit̉ ⁊c̄. gͦ gr̄a eſt virtus ¶ Pre. gr̄a ē qͣlitas q̄dā. ſꝫ manifeſtū ē ꝙ non ē in qͣrta ſpecie qͣlitatꝭ q̄ ē forma ⁊ circa hͦ aliqͥd ꝯſtās figura ꝙꝛ nō ꝑtinet ad corpꝰ. neqꝫ etiā ī tertia ē. qꝛ nō ē paſſio vel paſſi bilis qͣlitas q̄ ē in ꝑte aīe ſenſitiua. vt ꝓbat̉ ī. vij phiſico rū. ip̄a aūt gr̄a principalit̓ ē in mēte. neqꝫ iteꝝ ē ī ſcd̓a ſpe cie q̄ ē potētia vel īpotētia nat̉alis. qꝛ gr̄a ē ſupͣ naturā. ⁊ nō ſe hꝫ ad bonū ⁊ malū ſicut potētia nat̉alis. gͦ relinqͥt̉ ꝙ ſit ī prima ſpecie qͥ ē habitꝰ vel diſpoſitio. habitus aūt mētis ſunt virtutes. qꝛ etiā ip̄a ſciētia qͦdamodo ē virtus vt ſupͣ dictū ē. gͦ gr̄a ē idē qd̓ virt ¶ Sꝫ ꝯͣ. ſi gr̄a ē virtꝰ maxīe videt̉ ꝙ ſit aliqͣ triū theologicaꝝ virtutū. ſꝫ gr̄a nō ē fides vel ſpes. qꝛ hec pn̄t eſſe ſine gr̄a gratū faciēte. neqꝫ etiā charitas. qꝛ gr̄a p̄uenit charitatē. vt Augꝰ dicit ī li. de p̄deſtinatiōe ſanctorū. gͦ gr̄a non ē virtꝰ. ¶ Rn̄. dd̓. ꝙ q̄dā poſuerūt idē eē gr̄aꝫ ⁊ ꝟtutē ẜm eſſentiaꝫ. ſꝫ differre ſolū ẜm rōneꝫ. vt gr̄a dicat̉ ẜm ꝙ facit hoīem deo gratuꝫ vel ẜm ꝙ gratis dat̉. virtꝰ aūt ẜm ꝙ ꝑficit ad bn̄ oꝑandū ⁊ hoc videt̉ ſenſiſſe magiſter ī. ij. ſnīaꝝ diſ. xvi. Sed ſi qͥs recte ꝯſideret rōneꝫ virtutis hoc ſtare non p̄t. qꝛ vt phus dic̄ in. vij. phiſicoꝝ. virtꝰ ē q̄dā diſpoſitio ꝑfecti. dico aūt ꝑfectū qd̓ ē diſpoſitū ẜm naturā. Ex qͦ ptꝫ ꝙ virtꝰ vniuſ cuiuſqꝫ rei d̓r ī ordine ad aliquā nat̉aꝫ p̄exiſtētem. qn̄ ſcꝫ vnūqd̓qꝫ ſic ē diſpoſitū ẜm ꝙ ꝯgruit ſue nat̉e. Manife ſtū ē aūt ꝙ virtutes acqͥſite ꝑ actꝰ hūanos de qͥbꝰ ſupͣ di ctū ē ſūt diſpoſitiōes qͥbꝰ hō ꝯueniēt̉ diſponit̉ ī ordine ad nat̉aꝫ qͣ hō ē. virtutes aūt īfuſe diſponūt hoīeꝫ altiori mō ⁊ ad altiorē finē. vn̄ etiā oꝑtet ꝙ ī ordine ad aliquā altio rē nat̉aꝫ hoc ē ī ordine ad nat̉aꝫ diuinā ꝑticipatā. q̄ d̓r lu mē gr̄e. ẜm ꝙ d̓r. jͣ. Per. ij. Maxīa ⁊ p̄cioſa vobis ꝓmiſſa donauit vt ꝑ hoc efficiamini diuine ꝯſortes nat̉e. ⁊ ẜm ac ceptionē hmōi nature dicimur regenerari ī filios dei. Si cut igit̉ lumē naturale rōnis ē aliqͥd p̄ter virtutes acqͥſi tas q̄ dicūt̉ ī ordine ad ip̄m lumē nat̉ale. ita etiā ip̄m lu mē gr̄e qd̓ ē ꝑticipatio diuine nat̉e ē aliqͥd p̄ter virtutes ī fuſas q̄ a lumīe illo deriuāt̉ ⁊ ad illud lumē ordinant̉. vn̄ ⁊ Apl̓s dic̄ ad Ephe. v. Eratis aliqn̄ tenebre. nūc aūt lux ī dn̄o. vt filij lucis ambulate. Sicut enī virtutes acqͥſite ꝑficiūt hoīeꝫ ad ambulādū ẜm ꝙ ꝯgruit lumini naturali rōnis. ita virtutes in fuſe ꝑficiūt hoīeꝫ ad ambulāduꝫ ẜm ꝙ ꝯgruit lumini gr̄e. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ Augꝰ noīat fidē ꝑdilectionē oꝑantē gr̄aꝫ. qꝛ actꝰ fidei ꝑ dilectionē operā tis ē primꝰ actꝰ ī qͦ gr̄a gratū faciēs manifeſtatur. Ad. ij dd̓m. ꝙ bonū poſitū ī diffinitiōe virtutis d̓r ẜm ꝯuenien tiā ad aliquā naturā p̄exiſtētē vel eſſentialē vel ꝑticipatā ſic aūt bonū nō attribuit̉ gr̄e. ſꝫ ſic̄ radici bonitatis ī hoīe. vt dictū ē. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ gr̄a reducit̉ ad primā ſpeciē qͣlitatis nec tn̄ ē idē qd̓̇ virtꝰ. ſꝫ habitudo q̄dā q̄ p̄ſuppo nit̉ virtutibꝰ infuſis ſicut eaꝝ principiū ⁊ radix. Ad quartum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ gr̄a nō ſit ī eſſentia īe ſicut ī ſubiecto. ſꝫ in aliqͣ potētiaꝝ. Dic̄ enī Augꝰ in iponoſticon. ꝙ gr̄a cōꝑatur ad volūtatē ſiue ad liberū arbitrium ſicut ſeſſor ad equū. ſꝫ volūtas ſiue libeꝝ arbitriū ē potentia q̄dam. vt in primo dictū eſt. ergo gr̄a eſt in potentia anime ſicut in ſubiecto

Queſtio CXI
Pre. ex gratia incipiūt merita hoīs. vt Augꝰ dicit. ſꝫ me ritū ꝯſiſtit in actu qui ex aliqua potētia ꝓcedit. ergo vide tur ꝙ gratia ſit ꝑfectio alicuiꝰ potētie anime. ¶ Pre. ſi eſſentia anime ſit ꝓprium ſubiectum gratie oportet ꝙ aīa inqͣꝫtum habet eſſentiā ſit ca pax gr̄e. ſꝫ hoc eſt falſum. qꝛ ſic ſequeret̉ ꝙ omnis aīa eſſet gratię capax. non gͦ eſſentia anime ē ꝓpriū ſubiectuꝫ gratie. ¶ Pre. eſſentia anime eſt prior potētijs eius. prius aūt pōt intelligi ſine poſteriori. ergo ſequit̉ ꝙ gr̄a poſſit intelligi in aīa nulla ꝑte vel potē ria aīe intellecta .ſ. neqꝫ volūtate. neqꝫ intellectu. neqꝫ ali quo hmōi. qd̓ eſt incōueniēs ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ ꝑ gratiaꝫ regeneramur in filios dei. ſed generatio ꝑ prius termina tur ad eſſentiā qͣꝫ ad potētias. ergo gratia ꝑ prius ē ī eſſen tia anime qͣꝫ in potētijs. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ iſta queſtio ex p̄ cedenti dependet. Si enī gratia ſit idem qd̓ virtus neceſ ſe eſt ꝙ ſit in potentia aīe ſicut in ſubiecto. naꝫ potētia ani me eſt ꝓprium ſubiectum virtutis vt ſupra dictū eſt. Si aūt gr̄a differt a virtute non pōt dici ꝙ potētia anime ſit gratie ſubiectū. qꝛ oīs ꝑfectio potentie aīe habet rationē virtutis. vt ſupra dictū ē. vn̄ relinquitur ꝙ gratia ſicut ē prius virtute ita habeat ſubiectum prius potētijs animne. ita ſcꝫ ꝙ ſit in eſſentia anime. Sicut enī ꝑ potentiā intel lectiuā homo ꝑticipat cognitionē diuinā ꝑ virtutē fidei. ⁊ ẜm potentiam voluntatis amorem diuinum ꝑ virtutē charitatis ita etiam ꝑ naturam anime ꝑticipat ẜm quā dam ſimilitudinē naturā diuinā ꝑ quandā regeneratio nem ſiue recreationē. Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſicut ab eſſen tia anime effluūt eius potētie que ſunt operū principia. ita etiā ab ip̄a gr̄a effluūt virtutes in potentias anime ꝑ quas potētie mouētur ad actꝰ. ⁊ ẜm hoc gr̄a cōꝑat̉ ad vo lūtatē vt mouēs ad motū que ē cōꝑatio ſeſſoris ad equū non autē ſic̄ accidēs ad ſubiectū. ¶ Et ꝑ hoc etiā ptꝫ ſolu tio ad ſcd̓m. eſt enī gr̄a principiū meritorij oꝑis median tibus virtutibꝰ ſicut eſſentia aīe eſt principium operū vi te mediantibꝰ potentijs. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ aīa ē ſubiectū gratie ẜm ꝙ eſt in ſpecie intellectualis vel rationalis na ture. non aut cōſtituitur aīa in ſpecie ꝑ aliquam potētiam cum potentie ſint ꝓprietates naturales aīe ſpeciem conſe quentes. ⁊ ideo aīa ẜm ſuā eſſentiā differt ſpecie ab alijs animabus ſcꝫ brutoꝝ aīalium ⁊ plantaꝝ. ⁊ ꝓpter hoc non ſequitur ſi eſſentia hūane aīe ſit ſubiectū gr̄e ꝙ quelibet aīa poſſit eſſe gratie ſubiectuꝫ. hoc enī ꝯuenit eſſentie aīe inqͣꝫtum eſt talis ſpeciei. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ cuꝫ potentie aīe ſint naturales ꝓprietates ſpeciē ꝯſequētes. aīa nō pōt ſine his eſſe. dato aūt ꝙ ſine his eēt adhuc tn̄ aīa diceret̉ ẜm ſpeciē ſuā ītellectualis vel rōnalis. nō qꝛ actu haberet has potētias. ſꝫ ꝓpter ſpeciem talis eſſentie ex qͣ nate ſunt hmōi potentie effluere. ¶ Queſtio CXI Einde cōſiderandū ē de diuiſione gr̄e. Et circa hoc q̄runt̉ quinqꝫ primo vtꝝ ꝯueniēter diuidat̉ gr̄a ꝑ gr̄aꝫ gra tis datā ⁊ gr̄am gratū facientē. ſcd̓o de diuiſione gr̄e gra tum faciētis ꝑ oꝑantē ⁊ cooꝑantē. tertio de diuiſiōe eiuſ dem ꝑ gratiam p̄ueniētem ⁊ ſubſequentē. quarto de diui ſione gratie gratis date. quinto de cōꝑatione gr̄e gratuꝫ facientis ⁊ gratis date. Ad primum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ gr̄a nō ꝯueniēter diuidat̉ ꝑ gr̄am gratū facien tem ⁊ gr̄am gratis datā. Gratia enī ē quoddā donū dei. vt ex ſupra dictis patꝫ. hō aūt ideo non eſt deo gratus qꝛ
aliquid eſt ei datū a deo. ſꝫ potius ecōuerſo. ideo enim ali quid dat̉ alicui gratis a deo qꝛ eſt homo gratis ei. ergo nul la eſt gratia gratū faciens. ¶ Pre quecūqꝫ non datur ex meritis p̄cedentibꝰ dātur gratis. ſꝫ etiā ip̄m bonū nature datur homini abſqꝫ merito p̄cedenti. qꝛ natura p̄ſupooni tur ad meritū ergo ip̄a natura ē etiā gratis data a deo. na tura aūt diuidit̉ ꝯtra gr̄am. incōuenienter igit̉ hoc qd̓ eſt gratis datū ponit̉ vt gr̄e differentia. qꝛ inuenit̉ etiā extra gratie genus. ¶ Pre. oīs diuiſio debet eſſe ꝑ oppoſita. ſed etiā ip̄a gr̄a gratu faciēs ꝑ quam iuſtificamur gratis no bis a deo cōcedit̉. ẜm illud Roma. iij. Iuſtificati gratis ꝑ gr̄aꝫ ip̄ius. ergo gr̄a gratū faciēs nō debet diuidi cōtra gr̄am gratis datā. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ Apl̓s vtrūqꝫ attri buit gr̄e .ſ. ⁊ gratū facere ⁊ eē gratꝭ datū. Dic̄ enī qͣꝫtū ad primuꝫ ad Ephe. jͣ. Gratificauit nos in dilecto filio ſuo. Quantū vero ad ſcd̓m d̓r ad Roma. xi. Si aūt gr̄a iam nō ex oꝑibus. alioquin gr̄a iā nō ē gr̄a. pōt enī diſtingui gr̄a q̄ vel hꝫ vnū tm̄ vel vtrūqꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ Apl̓s dic̄ ad Roma xiij. Que a deo ſunt ordinata ſunt. in hoc autē ordo rerū cōſiſtit ꝙ quedā ꝑ alia in deū reducunt̉. vt Dionyſius dicit in ce. hierar. Cuꝫ igit̉ gratia ad hoc or dinet̉ vt homo reducat̉ in deū ordine quodā hoc agitur. vt ſcꝫ quidā ꝑ alios in deū reducant̉. ẜm hoc igit̉ duplex ē gr̄a. Una quidē ꝑ quā ip̄e hō deo ꝯiungit̉. q̄ vocat̉ gra tia gratū faciens. Alia vero ꝑ quā vnus hō cooꝑat̉ alteri ad hoc ꝙ ad deū reducat̉. hmōi autem donū vocat̉ gratia gratis data. qꝛ ſupra facultatē nature ⁊ ſupra meritum ꝑ ſone homini ꝯceditur. Sed qꝛ nō datur ad hoc vt homo ipſe ꝑ ip̄am iuſtificet̉. ſꝫ potiꝰ vt ad iuſtificationē alterius cooꝑet̉. ideo nō vocatur gratū faciēs. ⁊ de hac dicit Apl̓s jͣ. ad Coꝝ. xij. Unicuiqꝫ datur manifeſtatio ſpūs ad vtili tatem .ſ. alioꝝ. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ gratia non d̓r facere gratū effectiue. ſed formaliter ſcꝫ qꝛ ꝑ hāc homo iuſtificat̉ ⁊ dignus efficitur vocari deo gratus. ẜm ꝙ dicit̉ ad Col̓. j. Dignos nos fecit in partem ſortis ſanctorum in lumīe. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ gratia ẜm ꝙ gratis datur excludit ratio nem debiti. poteſt autem intelligi duplex debitum. Unū quidem ex merito ꝓueniens quod refertur ad perſonam cuius eſt agere meritoria opera. ẜm illud ad Roma. iiij. Ei qui operatur merces imputatur ẜm debitum. non ẜm gratiam. Aliud eſt debitum ẜm conditionem nature. pu ta ſi dicamus debitum eſſe homini ꝙ habeat rationem et alia que ad humanam ꝑtinent naturam. Neutro auteꝫ modo dicitur debitum ꝓpter hoc ꝙ deus creature oblige tur. ſed potius inqͣꝫtum creatura debet ſubijci deo vt ī ea diuina ordinatio impleatur que quideꝫ eſt vt talis natu ra tales conditiones vel ꝓprietates habeat. ⁊ ꝙ talia ope rās talia ꝯſequat̉. Dona igit̉ naturalia carēt primo debi to non aut carēt ſcd̓o debito. ſꝫ dona ſuꝑnaturalia vtroqꝫ debito carēt. ⁊ iō ſpecialiꝰ ſibi nomē gr̄e vēdicant. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ gratia gratū faciens addit aliquid ſupra ratio nem gratie gratis date. quod etiam ad rationem gratie ꝑ tinet. quia ſcilicet hominem gratum facit deo. ⁊ ideo gra tia gratis data que hoc non facit retinet ſibi nomen com mune ſicut in pluribus alijs contingit. et ſic opponuntur due partes diuiſionis ſicut gratum faciens ⁊ non faciēs gratum. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ gr̄a incōuenienter diuidat̉ ꝑ oꝑantē ⁊ cooꝑātē Gratia enī accidēs quoddā ē. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ accidens non poteſt agere in ſubiectū. ergo nulla gratiā debet dici

Queſtio C XI
operans. ¶ Pre. ſi gratia aliquid oꝑetur in nobis maxī oꝑatur in nobis iuſtificationeꝫ. ſed hoc nō ſolū gr̄a oꝑat̉ in nobis. Dicit enī Augꝰ ſuꝑ illud Ioh. xiiij. Oꝑa que ego facio ⁊ ip̄e faciet. qui creauit te ſine te nō iuſtificabit te ſine te. ergo nulla gratia debet dici ſimpliciter oꝑans. ¶ Pre. cooꝑari alicui videtur ꝑtinere ad inferius agēs non aūt ad principalius. ſꝫ gratia principalius oꝑatur ī nobis qͣꝫ libeꝝ arbitriū. ẜm illud Roma. ix. Nō ē curren tis neqꝫ volētis. ſed miſerentis dei. ergo gratia nō debet dici cooꝑans. ¶ Pre. diuiſio debet dari ꝑ oppoſita. ſꝫ ope rari ⁊ cooperari non ſunt oppoſita. idē enī poteſt operari ⁊ cooꝑari. ergo incōueniēter diuidit̉ gratia ꝑ operantē et cooꝑantem. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ Augꝰ dicit in libro de gra tia. ⁊ libro arbi. cooꝑando deꝰ ī nobis ꝑficit qd̓ oꝑando incipit. qꝛ ip̄e vt velimus oꝑatur incipiēs qui volentibꝰ cooꝑat̉ ꝑficiēs. ſed oꝑationes dei quibus mouet nos ad bonū ad gratiā ꝑtinēt. ergo cōueniēter gratia diuiditur ꝑ oꝑanteꝫ ⁊ cooꝑantē. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictuꝫ ē. gratia dupliciter pōt intelligi. Uno modo diuinū auri lium quo nos mouet ad bene volendū ⁊ agendum. Alio modo habituale donū nobis diuinitus inditum. vtroqꝫ aūt mō gr̄a dicta ꝯueniēter diuidit̉ ꝑ oꝑantē ⁊ cooꝑantē Oꝑatio enī alicuius effectꝰ nō attribuit̉ mobili. ſꝫ mouē ti. in illo gͦ effectu in qͦ mens noſtra ē mota ⁊ nō mouens ſolus aūt deus mouens. operatio deo attribuit̉. ⁊ ẜm hoc d̓r gratia operans. in illo aūt effectu in qͦ mens noſtra ⁊ mouet ⁊ mouet̉. oꝑatio nō ſolū attribuit̉ deo. ſꝫ etiaꝫ ani me. ⁊ ẜm hoc d̓r gratia cooperans. ē aūt in nobis duplex actus. primꝰ quidē interior volūtatis. ⁊ qͣꝫtū ad iſtū actū volūtas ſe habet vt mota. deus aūt vt mouēs. ⁊ p̄ſertim cum voluntas incipit bonū velle q̄ prius malū volebat. et ideo ẜm ꝙ deus moues humanā mentē ad hūc actum d̓r gratia oꝑans. Alius aūt actus ē exterior. qui cū a volunta te imꝑetur. vt ſupra habitū ē. ꝯſequens ē ꝙ ad hūc actū oꝑatio attribuat̉ volūtati. ⁊ qꝛ etiā ad hunc actum deus nos adiuuat ⁊ interius cōfirmādo volūtatē vt ad actuꝫ ꝑueniat ⁊ exterius facultatē oꝑandi p̄bendo. reſpectu hu iuſmodi actus d̓r gratia cooꝑans. vn̄ poſt p̄miſſa verba ſubdit Augꝰ. Ut aūt velimus oꝑatur. cū autem volumꝰ vt perficiamus nobis cooꝑatur. Sic igitur ſi gratia acci piatur ꝓ gratuita dei motione qua mouet nos ad bonum meritorium. cōuenienter diuiditur gr̄a per operantem ⁊ cooꝑantem. Si vero accipiatur gratia ꝓ habituali dono ſic eſt duplex gratie effectus ſicut ⁊ cuiuſlibet alterius for me. quorum primus eſt eſſe. ſecūdus eſt oꝑatio. ſicut calo ris oꝑatio eſt facere calidū. ⁊ exterior calefactio. Sic igit̉ habitualis gr̄a īqͣꝫtū aīaꝫ ſanat vel iuſtificat ſiue gratam deo facit d̓r gratia oꝑans. inqͣꝫtuꝫ vero ē principiuꝫ oꝑis meritorij qd̓ ex libero arbitrio ꝓcedit d̓r cooꝑans. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ ẜm ꝙ gratia ē quedā qͣlitas accidētalis nō agit in aīaꝫ effectiue. ſꝫ formaliter. ſicut albedo d̓r facere albaꝫ ſuꝑficiē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ deus non ſine nobis nos iuſtificat. qꝛ ꝑ motum liberi arbitrij dū iuſtificamur dei iuſticie conſentimus. ille tamen motus nō ē cauſa gratie ſed effectus. vnde tota operatio pertinet ad gratiaꝫ. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ cooperari dicitur aliquis alicui non ſolum ſi cut ſecūdarium agens principali agēti. ſed ſicut adiuuās ad p̄ſuppoſitum finem. homo autem per gratiam oꝑanteꝫ adiuuatur a deo vt bonum velit. ⁊ ideo p̄ſuppoſito iam fi ne cōſequens eſt vt gr̄a nobis cooꝑet̉. ¶ Ad. iiij dd̓m ꝙ gratia oꝑans ⁊ cooꝑins ē eadē gr̄a. ſꝫ diſtinguit̉ ẜm di uerſos effctus. vt ex ſupra dictis patet.
Ad tertium ſic ꝓceditur Uidetur ꝙ gratia incōueniēter diuidat̉ in p̄ueniētem et ſubſequentē. Gr̄a enī ē diuine dilectiōis effectꝰ. ſꝫ dei di lectio nunqͣꝫ ē ſubſequēs. ſꝫ ſemꝑ preueniēs. ẜm illud. j. Ioh. iiij. Nō quaſi nos dileximus deū. ſꝫ qꝛ ip̄e prior di lexit nos. ergo gratia nō debet poni p̄ueniēs ⁊ ſubſequēs Pre. gratia gratū faciēs eſt vna tm̄ in hoīe cū ſit ſuffi ciens. ẜm illud. ij. ad Coꝝ. xij. Sufficit tibi gratia mea. ſꝫ idem non pōt eſſe prius ⁊ poſterius. ergo gratia incōueni enter diuidit̉ in p̄uenientē ⁊ ſubſequētē. ¶ Pre. gratia cognoſcit̉ ꝑeffectꝰ. ſꝫ infiniti ſunt effectus gr̄e quoꝝ vnus p̄cedit aliū. ergo ſi penes hos gratia deberet diuidi ī p̄ue nientē ⁊ ſubſequente. videt̉ ꝙ infinite eſſent ſpēs gratie infinita autem relinquūtur a qualibet arte. non ergo gr̄a ꝯueniēter diuiditur in p̄uenientem ⁊ ſubſequētē. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt ꝙ gratia dei ex eius miſericordia ꝓuenit. ſꝫ vtrū qꝫ in pͣs legitur. Miſericordia eius p̄ueniet me. ⁊ iterum Miſericordia eiusᶠ ſubſequet̉ me. ergo gratia cōueniēter diuiditur in p̄uenientem ⁊ ſubſequente ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut gr̄a diuidit̉ ī oꝑantē ⁊ cooꝑantē ẜm diuerſos effectꝰ ita etiā in p̄ueniente ⁊ ſubſequētē qualitercūqꝫ gratia ac cipiatur. ſunt aūt quinqꝫ effectus gratie in nobis. quorū primus ē vt aīa ſanetur. ſecūdus vt bonum velit. tertius eſt vt bonum qd̓ vult efficaciter oꝑetur. quartus eſt vt in bono ꝑſeueret. quintus eſt vt ad gloriaꝫ ꝑueniat. ⁊ ideo gratia ẜm ꝙ cauſat in nobis primū effectuꝫ vocatur p̄ue niens reſpectu ſecūdi effectus. ⁊ ꝓut cauſat in nobis ſecū dū vocat̉ ſubſequēs reſpectu primi effectus ⁊ ſicut vnus effectus eſt poſterior vno effectu ⁊ prior alio. ita gr̄a pōt dici p̄ueniens ⁊ ſubſequens ẜm eundem effectum reſpe ctu diuerſorum. ⁊ hoc eſt quod Augꝰ dicit in libro de na tura ⁊ gratia. preuenit vt ſanemur. ſubſequitur vt ſana ti vegetemur. preuenit vt vocemur. ſubſequitur vt glori ficemur. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ dilectio dei nominat ali quid eternum. ⁊ ideo nunqͣꝫ p̄t dici niſi p̄ueniens. ſꝫ gra tia ſignificat effectum temporalem qui poteſt precedere aliquid ⁊ ad aliquid ſubſequi. ⁊ ideo gͦtatia poteſt dici p̄ ueniens ⁊ ſubſequens. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ gratia nō diuer ſificatur per hoc ꝙ eſt preueniens ⁊ ſubſequens ẜm eſſen tiam. ſed ſolum ẜm effectum ſicut ⁊ de oꝑante ⁊ cooperā te dictum eſt. quia etiam ẜm ꝙ gratia ſubſequēs ad glo riam pertinet non eſt alia numero a gratia preueniente ꝑ quam nunc iuſtificamur. ſicut enim charitas vie nō eua cuatur ſed perficitur in patria. ita etiam ⁊ de lumine gra tie eſt dd̓m. quia neutrum in ſui ratione imperfectionem importat. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qͣꝫuis effectꝰ gratie poſſint eē infiniti numero ſicut ſunt infiniti actus humani. tamen oēs reducunt̉ ad aliqua determinata in ſpecie. ⁊ preterea oēs ꝯueniūt in hoc ꝙ vnus aliū p̄cedit. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ gr̄a gratis data incōuenienter ab Apl̓o diſtin guat̉. Omne enī donū qd̓ nobis a deo gratis dat̉ p̄t dici gr̄a gratis data. ſꝫ infinita ſunt dona que nobis gratis a deo ꝯcedūt̉ tā ī bonis aīe qͣꝫ in bonis corꝑis. q̄ tn̄ nos deo gratos nō faciūt. gͦ gr̄e gratis date nō pn̄t cōprehēdi ſub aliqͣ certa diuiſionē. ¶ Pre. gr̄a gratis data diſtinguit̉ ꝯͣ gr̄am gratū faciētē. ſꝫ fides ꝑtinet ad gr̄aꝫ gratū faciēteꝫ qꝛ ꝑ ip̄aꝫ iuſtificamur. ẜm illd̓ Roma. v. iuſtificati igit̉ ex fide ⁊c̄ gͦ incōueniēter ponit̉ fides īter gr̄as gratis datas p̄ſertim cum alie virtutes ibi non ponantur. vt charitas

Queſtio CXI.
Pre oꝑatio ſanitatū ⁊ loqui diuerſa genera linguaꝝ miracula q̄dā ſunt. interp̄tatio etiā ſermonū ad ſapiētiā vel ſciētiā ꝑtinet. ẜm illud. Dan̄. j. Pueris his dedit deꝰ ſcientiā ⁊ diſciplinā in oī lingua ⁊ ſapiētia. ergo inconue niēter diuidit̉ gr̄a ſanitatū ⁊ genera linguaꝝ ꝯtra oꝑatio nem virtutū ⁊ interp̄tatio ſermonū ꝯtra ſermonē ſapien tie ⁊ ſcientie. ¶ Pre. ſicut ſapiētia ⁊ ſciētia ſunt quedā dona ſpūſſancti. ita etiā intellectꝰ cōſilium pietas ⁊ forti tudo ⁊ timor. vt ſupra dictū eſt. ergo hoc etiā debent poni inter gratias gratis datas. ¶ Sꝫ cōtra ē ꝙ Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. xij. alij ꝑ ſpiritū datur ſermo ſapientie. alij aut ſermo ſcientie. ẜm eundē ſpiritū. alteri fides in eodē ſpi ritu. alij gratia ſanitatū. alij oꝑatio virtutū. alij ꝓphetia. alij diſcretio ſpirituū. alij genera linguaꝝ. alij interpreta tio ſermonū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum ē gratia gratis data ordinatur ad hoc ꝙ homo alteri cooperet̉ vt reducat̉ ad deū. homo aūt ad hoc operari nō pōt interius mouendo. hoc enī ſolius dei eſt. ſed ſolū exterius docendo vel ꝑſuadendo. ⁊ ideo gratia gratis data illa ſub ſe conti net quibus homo indiget ad hoc ꝙ alterū inſtruat in re bus diuinis que ſunt ſupra rōnem. Ad hoc auteꝫ tria re quirūtur. primo quidē ꝙ homo ſut ſortitus plenitudineꝫ cognitiōis diuinoꝝ. vt ex hoc inſtruere alios poſſit. ſcd̓o vt poſſit cōfirmare vel ꝓbare ea que dicit alias non eēt ef ficax eius doctrina. tertio vt ea que ꝯcipit poſſit cōuenien fer auditoribus ꝓferre. Quātum igitur ad primum tria ſunt neceſſaria ſicut etiā apparet in magiſterio humano. oportet enī ꝙ ille qui debet aliū inſtruere in aliqua ſcien tia. primo quidē vt principia illius ſcientie ſint ei certiſſi ma. ⁊ qͣꝫtum ad hoc ponit̉ ei fides q̄ eſt certitudo d̓ rebus inuiſibilibꝰ q̄ ſupponūt̉ vt principia ī catholica doctrina Scd̓o oꝑtet ꝙ doctor recte ſe habeat circa principales cō cluſiones ſciētie. ⁊ ſic ponit̉ ſermo ſapiētie q̄ ē cognitio di uinoꝝ. Tertio oportet vt etiā abundet exēplis ⁊ cognitio ne effectuū. ꝑ qͦs interdum oportet manifeſtare cauſas. et qͣꝫtū ad hoc ponit̉ ſermo ſciētie que ē cognitio rerum hu manarū qꝛ inuiſibilia dei ꝑea q̄ facta ſunt intellecta con ſpiciunt̉. Cōfirmatio aūt in his q̄ ſubdūtur rōni ē ꝑ argu menta. In his aūt qui ſunt ſupra rōneꝫ diuinitꝰ reuela ta ꝯfirmatio eſt ꝑ ea que ſunt diuine virtuti ꝓpria. et hoc dupliciter. Uno quidē modo vt doctor ſacre doctrine fa ciat q̄ ſolus deꝰ facere p̄t in oꝑibus miraculoſis ſiue ſint ad ſalutē corpoꝝ. ⁊ qͣꝫtū ad hoc ponit̉ gratia ſanitatū. ſiue ordinent̉ ad ſolā diuine pote ſtatis manifeſtationeꝫ. ſicut ꝙ ſol ſtet aut tenebreſcat. ꝙ mare diuidat̉. et qͣꝫtū ad hoc ponit̉ oꝑatio virtutū. Scd̓o vt poſſit manifeſtare ea que ſoliꝰ dei ē ſcire. ⁊ hec ſunt ꝯtingētia futura. ⁊ qͣꝫtū ad hoc ponit̉ ꝓphetia. ⁊ etiā occulta cordiū. ⁊ qͣꝫtū ad hoc ponitur diſcretio ſpirituū. Facultas aūt ꝓnūciādi pōt attēdi vel qͣꝫtū ad idioma in qͦ aliquis poſſit ītelligi. ⁊ ẜm hoc ponū tur genera linguaꝝ. vel qͣꝫtū ad ſenſum eoꝝ q̄ ſunt ꝓferē da. ⁊ qͣꝫtū ad hoc ponit̉ īterp̄tatio ſermonū. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſic ut ſupra dictū ē. nō oīa bn̄ficia q̄ nobis diuini tus cōcedunt̉ gr̄e gratis date dicunt̉. ſꝫ ſolū illa q̄ excedūt facultatem nature. ſicut ꝙ p̄dicator abundet ſermone ſa pientie ⁊ ſcientie ⁊ alijs hmōi. ⁊ talia ponūt̉ hic ſub gra tia gratis data. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ fides non numerat̉ hic inter gr̄as gratis datas ẜm ꝙ eſt q̄dam virtus iuſtificās hoīem ī ſeip̄o. ſꝫ ẜm hoc ꝙ importat quādā ſuꝑeminēteꝫ certitudinē fidei. ex qua hō ſit idoneꝰ ad inſtruēdū alios de his que ad fidē ꝑtinēt. ſpes aūt et charitas ꝑtinent ad vim apperitiuā ẜm ꝙ ꝑ eā homo ī deū ordinat̉. ¶ Ad. iij.
dd̓m ꝙ gratia ſanitatuꝫ diſtinguit̉ a generali oꝑatione virtutū. qꝛ habet ſpecialē rōneꝫ inducēdi ad fidē. ad quaꝫ aliquis magis ꝓmptus reddit̉ ꝑ bn̄ficiū corꝑalis ſanita tis quā ꝑ fidei virtutē aſſequimur. Si l̓iter etiam loqui varijs linguis ⁊ īterp̄tari ſermones habēt ſpeciales quaſ dam rationes mouendi ad fidem. ⁊ ideo ponūtur ſpecia les gratie gratis date. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ſapiētia ⁊ ſcien tia non cōputātur inter gratias gratis datas ẜm ꝙ enu merant̉ inter dona ſpūſſancti. ꝓut ſcꝫ mens bominis eſt bene mobilis ꝑ ſpiritūſanctum ad ea que ſunt ſapiētie ⁊ ſcientie. ſic enim ſunt dona ſpūſſancti. vt ſupra dictum ē ſed computantur inter gratias gratis datas ẜm ꝙ impor tant quandā abūdantiam ſcientie ⁊ ſapientie. vt homo poſſit non ſolum in ſeip̄o recte ſapere de diuinis. ſꝫ etiā ali os inſtruere ⁊ cōtradicentes reuincere. ⁊ ideo inter grati as gratis datas ſignificātur primo ſermo ſapientie ⁊ ſer mo ſcientie. quia vt Augꝰ dicit. xiiij. de trini. aliud eſt ſci re tātūmodo quid homo credere debeat ꝓpter adipiſcēdā vitā beatā aliud ē ſcire quēadmodū hocip̄m ⁊ pijs opitu letur ⁊ cōtra impios defendatur. Ad quintum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ gratia gratis data ſit dignior qͣꝫ gratia gratū faciēs. Bonū enī gētis ē meliꝰ qͣꝫ bonum vnius. vt phi loſophus dicit in. j. ethi. ſꝫ gratia gratū faciēs ordinat̉ ſo lum ad bonum vnius hominis. gratia autem gratis da ta ordinatur ad bonum cōmune totius eccleſie. vt ſupra dictuꝫ ē. ergo gratia gratis data eſt dignior qͣꝫ gratia gra tum faciēs. ¶ Pre. maioris virtutis eſt ꝙ aliquid poſſit agere in aliud qͣꝫ ꝙ ſolū in ſeip̄o ꝑficiat̉. ſicut maior ē cla ritas corporis quod poteſt etiaꝫ aliaʳ corꝑa illuminare qͣꝫ eius quod ita in ſe lucet ꝙ alia illuminare non p̄t. ꝓpter qd̓ etiaꝫ phūs dicit in. v ethi. ꝙ iuſticia eſt preclariſſima virtutū. ꝑ quā hō recte ſe hꝫ etiā ad alios ſꝫ ꝑ gr̄aꝫ gratū faciētē hōꝑficit̉ ī ſeip̄o. ꝑ gr̄am aūt gratis dataꝫ hō oꝑat̉ ad ꝑfecrionē alioꝝ. ergo gratia gratis data ē dignior qͣꝫ gratia gratum faciens. ¶ Pre. id quod eſt ꝓprium meli orum dignius eſt qͣꝫ id quod eſt cōmune omniuꝫ. ſicut ra tiocinari quod eſt ꝓprium hominis dignius eſt qͣꝫ ſentira quod eſt cōe oībus animalibus. ſed gratia gratū faciēs ē cōmunis oībus membris eccl̓ie. gratia aūt gratis data ē ꝓpriū donū dignioꝝ mēbroꝝ eccleſie. ergo gratia gratis data eſt dignior qͣꝫ gratia gratum faciens. ¶ Sed contra eſt qd̓ Apl̓s. j. ad Coꝝ. xij. enumeratis gratijs gratis da tis ſubdit. Adhuc excellentiorē viā vobis demonſtro. et ſicut ꝑ ſubſequeutiam ptꝫ loquitur de charitate que perti riet ad gratiam gratum facientem. ergo gratia gratū faci ens excellētior eſt qͣꝫ gr̄a gratis data. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vna queqꝫ virtus tanto excellētior eſt qͣꝫto ad altius bonū or dinat̉. ſemꝑ aūt finis potior ē his q̄ ſunt ad finē. gr̄a enī gratū faciēs ordīat hoīeꝫ īmediate ad cōiūctiōeꝫ vltimi finis. gr̄e aūt gratis date ordināt hoīeꝫ ad q̄dam p̄ꝑato ria finis vltimi. ſicut ꝑ ꝓphetiam ⁊ miracula ⁊ alia bmōi hoīes inducūt̉ ad hoc ꝙ vltimo fini ꝯiungāt̉. ⁊ ideo gr̄a gratū faciēs ē multo excellētior qͣꝫ gr̄a gratis data ¶ Ad jͣ. gͦ dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit ī xi. metaphiſice. bonū mul titudinis ſicut exercitꝰ ē duplex. Unū qͥdē qḋ ē ī ip̄a mul ritudine. puta ordo exercitus. aliud aūt ē qd̓ ē ſeꝑatuma multitudine. ſic̄ bonū ducis. ⁊ hoc meliꝰ ē. qꝛ ad hoc etiaꝫ illd̓ aliud ordīat̉ gr̄a gͦ gratꝭ data ordīat̉ ad bonū cōe eccle ſie. qd̓ ē ordo eccl̓iaſticꝰ. ſꝫ gr̄a gratū faciēs ordīat̉ ad bo nū cōe ſeꝑatū qḋ ē ip̄e deꝰ ⁊ iō gr̄a gratū faciēs ē nobilior

Queſtio CXII
¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſi gr̄a gratis data poſſet hoc agere in alte ro qd̓ hō ꝑ gratiā gratū facientē ꝯſequit̉. ſeq̄ret̉ ꝙ gratia gratis data eēt nobilior. ſicut excellētior ē claritas ſolis il luminātis qͣꝫ corꝑis illuminati. ſꝫ ꝑ gratiā gratis datam hō nō p̄t cauſare ī alio ꝯiūctionē ad deū quā ip̄e habet ꝑ gr̄am gratū faciētē. ſꝫ cauſat quaſdā diſpoſitiones ad hoc et ideo nō oportet ꝙ gr̄a gratis data ſit excellentior. ſicut nec in igne calor manifeſtatiuꝰ ſpeciei eius ꝑ quā agit ad inducendū calorem ī alia ē nobilior qͣꝫ forma ſubſtantia lis ip̄ius. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſentire ordinat̉ ad ratiocina ri ſicut ad finē. ⁊ ideo ratiocinari ē nobiliꝰ. hic aūt ē ecō uerſo. qꝛ id qd̓ ē ꝓpriū ordinatur ad id qd̓ ē cōmune ſicut ad finē. vnde non eſt ſimile. ¶ Queſtio CXII Einde cōſiderandū. Deſt de cauſa gr̄e. Et circa hoc q̄runtur quinqꝫ. I primo vtꝝ ſolus deꝰ ſit cauſa efficiens gratie. ſcd̓o vtꝝ requirat̉ aliqͣ diſpoſitio ad gr̄am ex ꝑte recipien tis ip̄aꝫ ꝑ actū liberi arbitrij. tertio vtrum talis diſpoſitio poſſit eſſe neceſſitas ad gr̄am. quarto vtꝝ gr̄a ſit equalis ī oībꝰ. quinto vtꝝ aliqͥs poſſit ſcire ſe habere gr̄am. Ad primum ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ nō ſoīꝰ deꝰ ſit cauſa gr̄e. Dicit̉ enī Ioh. jͣ. Gr̄a ⁊ veritas ꝑ Ieſum xp̄m facta ē. ſꝫ in noīe Ieſu xp̄i ītelli git̉ nō ſolū natura diuina aſſumēs. ſed etiā natura creata aſſumpta. gͦ aliqͣ creatura pōt eē cauſa gratie. ¶ Pre. iſta differētia ponitur inter ſacramenta noue legis et veteris. ꝙ ſacramēta noue legis cauſant gratiā quā ſacramēta ve teris legis ſolū ſignificāt. ſꝫ ſacramēta noue legis ſunt q̄ dam viſibilia elemēta. gͦ nō ſolꝰ deꝰ ē cauſa gr̄e. ¶ Pre. ẜm Dionyſiū ī libro ce. hierar. Angeli purgāt ⁊ illumi nāt ⁊ ꝑficiūt ⁊ angelos inferiores ⁊ etiā hoīes. ſꝫ rationa lis creatura purgat̉. illuminat̉ ⁊ ꝑficit̉ ꝑ gratiā. ergo nō ſolꝰ deꝰ ē cauſa gr̄e ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ ī pͣs d̓r. Gratiā ⁊ glo riam dabit dn̄s ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ nulla res p̄t agere vltra ſuaꝫ ſpeciē. qꝛ ſemꝑ oportet ꝙ cauſa potior ſit effectu. do nū aūt gratie excedit oēꝫ facultatē nature create cū nihil aliud ſit qͣꝫ qͣdā ꝑticipatio diuine nature q̄ excedit omnē aliā naturā. ⁊ ideo impoſſibile ē ꝙ aliqͣ creatura gratiam cauſet. Sic enī neceſſe ē ꝙ ſolꝰ deꝰ deificet cōmunicādo ꝯſortiū diuine nature ꝑ quādā ſimilitudinis ꝑticipatio nē. ſicut impoſſibile ē ꝙ aliqͦd igniat niſi ſolꝰ ignis. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ hūanitas xp̄i ē ſicut quoddā organū diui tatis eiꝰ. vt Damaſ. dicit ī. iij. li. Inſtrumētū aūt nō agit actionē agētis principalis ꝓpria virtute. ſed virtute prin cipalis agētis. ⁊ ideo hūanitas xp̄i nō cauſat gr̄am ꝓpria virtute. ſꝫ virtute diuinitatis adiūcte. ex qͣ actiōes huma nitatis xp̄i ſunt ſalutares. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙſicut ī ipſa ꝑ ſona xp̄i hūanitas cauſat ſalutē noſtrā ꝑ gratiam virtute diuina principaliter oꝑante. ita etiā in ſacramētis noue legis q̄ deriuant̉ a xp̄o cauſat̉ gratia inſtrumētaliter qͦdē ꝑ ipſa ſacramēta. ſꝫ principaliter ꝑ virtutē ſpūſſancti ī ſa cra mētis oꝑantis. ẜm illud Ioh. iij. Niſi quis renatꝰ fu erit ex aqua ⁊ ſpirituſancto ⁊cͣ. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ angelus purgat illuminat ⁊ ꝑficit angelū vel hoīeꝫ ꝑ modū īſtru ctionis cuiuſdā. nō aūt iuſtificādo ꝑ gratiā. vn̄ Dionyſiꝰ dicit. vij. ca. de di. no. ꝙ hmōi purgatio illuminatio ⁊ ꝑ fectio nihil ē aliud qͣꝫ diuine ſcientie aſſumptio. Ad ſcd̓m ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ nō requiratur ali qͣ p̄paratio ſtue diſpoſitio ad
gr̄aꝫ ex ꝑte hoīs. Quia vt Apl̓s dicit Roma. iiij. Eiqui oꝑat̉. merces nō imputat̉ ẜm gr̄am ſꝫ ẜm debitū ſꝫ p̄pa ratio hoīs ꝑ libeꝝ arbitriū nō ē niſi ꝑ aliquā oꝑationeꝫ. gͦ tolleret̉ ratio gr̄e. ¶ Pre. ille qͥ in peccato ꝓgredit̉ non ſe p̄parat ad gratiā habēdā. ſꝫ aliquibꝰ ī peccato ꝓgrediē tibꝰ data ē gr̄a ſicut piꝫ de Pauloqui gr̄aꝫ ꝯſecutꝰ eſt dū eēt ſpirās minaꝝ ⁊ cedis ī diſcipulos dn̄i. vt d̓r Act̉. ix. ex ga nulla p̄paratio ad gr̄am requirit̉ ex ꝑte hoīs. ¶ Pre. agēs infinite virtutis nō requirit diſpoſitionē ī materia cū nec ip̄am materiā requirat. ſicut ī creatiōe apparet. cui collatio gr̄e cōꝑatur. q̄ d̓r noua creatura ad Gal̓. vlt. ſed ſolus deꝰ qui ē infinite virtutis gratiā cauſat. vt dictū eſt. ergo nulla p̄paratio requirit̉ ex ꝑte hoīs ad gratiā conſe quēdā. Sꝫ cōtra ē qḋ d̓r Amos. iiij. Preparare ī occur ſum dei tui iſrael. ⁊. j. Regū. viij. dicit̉. Preparate corda veſtra dn̄o. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū ē. gratia di citur dupliciter. qn̄qꝫ quideꝫ ip̄m habituale donum dei qn̄qꝫ autem auxilium dei mouētis animā ad bonū. Pri mo igitur modo accipiendo gratiam p̄ex igitur ad gratiā aliqua gratie p̄paratio. qꝛ nulla forma poteſt eſſe niſi in materia diſpoſita. Sed ſi loqͣmur de gratia ẜm ꝙ ſigni ficat auxilium dei mouētis ad bonum. ſic nulla p̄paratio requirit̉ ex ꝑte hoīs qͣſi p̄ueniens diuinū auxiliū. ſꝫ potiꝰ q̄cūqꝫ p̄paratio in hoīe eſſe pōt ē ex auxilio dei mouētis aīaꝫ ad bonū. ⁊ ẜm hoc ip̄e bonꝰ motꝰ liberi arbitrij quo qͥs p̄parat̉ ad donū gratie ſuſcipiēdū ē actus liberi arbi trij moti a deo. ⁊ qͣꝫtum ad hoc dicitur homo ſe preparare ẜm illud Prouer. xvj. Hoīs ē p̄parare animū. ⁊ ē princi paliter a deo mouēte libeꝝ arbitriū. ⁊ ẜm hoc d̓r a deo vo lūtas hoīs p̄parari et a dn̄o greſſus hoīs dirigi. ¶ Ad. j ergo dd̓m ꝙ p̄paratio hoīs ad gratiā habēdā quedā ē ſi mul cū ipſa infuſione gratie. ⁊ talis oꝑatio ē quidē meri toria. ſꝫ nō gratie q̄ iā habet̉. ſꝫ glorie q̄ nondū habet̉. Eſt autē alia p̄paratio gratie imꝑfecta q̄ aliqn̄ p̄cedit donum gratie gratū faciētis q̄ tn̄ ē a deo mouēte. ſꝫ iſta non ſuffi cit ad meritū nondū hoīe ꝑ gratiā iuſtificato. qꝛ nulluꝫ meritū pōt eſſe niſi ex gratiā. vt infra dicet̉. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ cū hō ad gratiā ſa p̄parare nō poſſit niſi deo eū p̄ueni ente ⁊ mouēte ad bonū. nō refert vtꝝ ſubito vel paulatim aliquis ad ꝑfectā p̄paratiponem perueniat. Dicit̉ enim Ecc̄i. xi. Facile ē in oculis dei ſubito honeſtare pauperē. Contingit autem quandoqꝫ ꝙ deus mouet homineꝫ ad aliquod bonum non tamen ꝑfectum. ⁊ talis p̄paratio p̄ cedit gratiam. ſed quandoqꝫ ſtatim ꝑfecte mouet ipſum ad bonum ⁊ ſubito gratiā hō accipit. ẜm illud Ioh. vj. Oīs qui audit a patre ⁊ didicit venit ad me. Et ita ꝯti git Paulo. qꝛ ſubito cū eēt ī ꝓgreſſu peccati ꝑfecte mo tū ē cor eius a deo audiēdo ⁊ addiſcēdo ⁊ veniēdo. ⁊ ideo ſubito ē gratiam cōſecutus. ¶ Ad iij dd̓m ꝙ agens infi nite virtutis non exigit materiam vel diſpoſitionē mate rie qͣſi p̄ſuppoſitam ex alterius cauſe actione. ſed tn̄ opor tet ꝙ ẜm conditionē rei cauſande ī ipſa re cauſet ⁊ mate riā ⁊ diſpoſitionē debitā ⁊ formā. ⁊ ſimiliter ꝙ deus gra tiam infundat aīe nulla preparattio exigitur quā ip̄e nō faciat. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ex neceſſitate detur gratiā ſe preparanti ad gra tiam vel faciēti quod in ſe eſt. Quia ſuper illud Roma. v. Iuſtificati ex fide pacem habeamus ⁊c̄. dicit gloſa. de us recipit eum qui ad ſe confugit. aliter eſſet in eo iniqui tas. ſed impoſſibile eſt in deo iniquitatem eſſe. Ergo eſt

Queſtio CXII
impoſſibile ꝙ deus non recipiat eum qui ad ſe confugit ex neceſſitate igitur gratiam aſſequitur. ¶ Pre. Augꝰ di cit in libro de caſu diaboli ꝙ iſta eſt cauſa quare deꝰ non concedit diabolo gratiaꝫ. quia ip̄e non voluit acciꝑe nec paratus fuit. ſꝫ remota cauſa neceſſe eſt remoueri effectū ergo ſi aliquis velit accipere gratiam neceſſe ē ꝙ ei detur Pre. bonum ē cōmunicatiuū ſui. vt ꝑ Dionyſiū in. iiij ca. de di. no. ſed bonum gratie ē melius qͣꝫ bonum nature cum igitur forma naturalis ex neceſſitate adueniat ma terie diſpoſite. videtur ꝙ multo magis gratia ex neceſſita te debetur p̄paranti ſe ad gratiam. ¶ Sed ꝯtra eſt ꝙ hō cōꝑatur ad deum. ſicut lutū ad figulum. ẜm illud Hiere. xviij. Sicut lutum in manu figuli ſic vos in manu mea. ſed lutum non ex neceſſitate accipit formaꝫ a figulo qͣꝫtū cunqꝫ ſit p̄paratum. ergo neqꝫ homo recipit ex neceſſitate gratiā a deo qͣꝫtūcunqꝫ ſe p̄paret ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſu pra dictum ē. p̄paratio hominis ad gratiam ē a deo ſicut a mouente. a libero autē arbitrio ſicut a moto. Poteſt igit̉ p̄paratio dupliciter cōſiderari. Uno quideꝫ modo ẜm ꝙ eſt a libero arbitrio. ⁊ ẜm hoc nullā neceſſitateꝫ habet ad gratie ꝯſuetudinem. quia donum gratie excedit omnem p̄parationem virtutis humane. Alio modo pōt cōſidera ri ẜm ꝙ eſt a deo mouente. ⁊ tūc habet neceſſitatem ad id ad qd̓ ordinatur a deo. non quidem coactionis. ſed infalli tatis. quia intentio dei deficere non poteſt. ẜm ꝙ Augꝰ di cit in libro de p̄deſtinatione ſanctorū. ꝙ per beneficia dei certiſſime liberātur quicunqꝫ liberātur. vnde ſi ex intētio ne dei mouētis eſt ꝙ homo cuius cor mouetgratiam cō ſequatur infallibiliter ip̄aꝫ cōſequitur. ẜm illud Ioh. vj̄. Omnis qui audit a patre et didicit veniet ad me. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ glo. illa loquitur de illo qui cōfugit ad de um ꝑ actum meritorium liberi arbitrij iam ꝑ gratiam in formati. quem ſi nō reciperet eſſet ꝯtra iuſticiam quā ip̄e ſtatuit. Uel ſi referatur ad motum liberi arbitrij an̄ grati am loquitur ẜm ꝙ ip̄m confugiū hominis ad deuꝫ eſt ꝑ motionem diuinam. quā iuſtum eſt nō deficere. ¶ Ad ij dd̓m ꝙ defectus gratie prima cauſa ē ex nobis. ſꝫ collati onis gratie prima cauſa ē a deo. ẜm illud Gſee. xiij. Per ditio tua iſrael tantūmodo in me auxilim tuum. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ etiam in rebus naturalibus diſpoſitio mate rie nō ex neceſſitate cōſequitur formam niſi ꝑ virtutem agentis qui diſpoſitionē cauſat. Ad quartum ſic procedit̉ Uidetur ꝙ gratia non ſit maior in vno qͣꝫ in alio. Gra tia enim cauſatur in nobis ex dilectione diuina. vt di ctum eſt. ſed Sap̄. vj. dicitur. Puſillum ⁊ magnum ip̄o fecit. ⁊ equaliter eſt illi cura de omnibus. ergo oēs equa liter gratiam ab eo ꝯſequūtur. Pre. ea que in ſūmo dicū tur non recipiunt magis ⁊ minus. ſed gratia in ſūmo di citur. quia coniungitur vltimo fini. ergo non recipit ma gis ⁊ minꝰ. non eſt ergo maior in vno qͣꝫ in alio ¶ Pre. gratia ē vita anime. vt ſupra dictum eſt. ſed viuere nō di citur ẜm magis ⁊ minus. ergo etiaꝫ neqꝫ gratia. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicitur ad Ephe. iiij. Unicuiqꝫ data eſt gra tia ẜm menſuram donationis chriſti. qd̓ autem menſura te datur. non omnibus equaliter datur. ergo non omnes equalē gratiā habent. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum eſt. habitus duplicem magnitudinem habere pōt. Unā ex parte finis vel obiecti ẜm ꝙ dicit̉ vna virtus alia no bilior inqͣꝫtum ad maius bonum ordinatur. Aliam vero ex parte ſubiecti qḋ magis vel minus ꝑticipat habitum
inherentem. Scd̓m igitur primaꝫ magnitudinem gratia gratum faciens non pōt eſſe maior ⁊ minor. quia gͦratia ẜm ſui rationem cōiungit hominē ſūmo bono qd̓ ē deus ſed ex parte ſubiecti gratia poteſt ſuſcipere magis vel mi nus. ꝓut ſcꝫ vnus ꝑfectius illuſtratur a lumine grarie qͣꝫ alius. Cuius diuerſitatis rario quidem eſt aliqua ex par ē p̄parantis ſe ad gratiam. qui enī magis ſe ad gratiā p̄pa rat pleniorem gratiā accipit. ſed ex hac parte nō poteſt ac cipi prima ratio huiꝰ diuerſitatis. quia p̄paratio ad gra tiā non ē hominis niſi inqͣꝫtum libeꝝ arbitriū eius p̄para tura deo. vnde prima cauſa huius diuerſitatis accipiēda ē ex ꝑte ip̄ius dei qui diuerſimode ſue gratie dona diſpē ſat ad hoc ꝙ ex diuerſis gradibus pulchritudo et ꝑfectio eccleſie cōſurgat. ſicut etiam diuerſos gradus rerū infti tuit vt eēt vniuerſum ꝑfectum. vnde Apl̓s ad Ephe. iiij. poſtqͣꝫ dixerat. Unicuiqꝫ data eſt gratia ẜm menſurā do nationis xp̄i. enumeratis diuerſis gratijs ſubiūgit. ad cō ſūmationem ſanctoꝝ in edificationem corꝑis xp̄i. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ cura diuina dupliciter cōſiderari p̄t. Uno modo qͣꝫtum ad ip̄m diuinū actum qui ē ſimplex ⁊ vni formis. ⁊ ẜm hoc equaliter ſe habet eius cura ad omnes. quia ſcꝫ vno actu ſimplici ⁊ maiora ⁊ minora diſpenſat. Alio modo pōt cōſiderari ex ꝑte eoꝝ que in creaturis ex diuina cura ꝓueniunt. ⁊ ẜm hoc īuenitur inequalitas in qͣꝫium .ſ. deus ſua cura quibuſdam maiora quibuſdā mi nora ꝓuidet dona. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ratio illa ꝓcedit ẜm primū modum magnitudinis gratie. non enī poteſt gr̄a ẜm hoc maior eſſe ꝙ ad maius bonum ordinet. ſed ex eo ꝙ magis vel minus ordinat ad idē bonum magis vel mi nus ꝑricipandum. Poteſt enim eſſe diuerſitas intēſiōis ⁊ remiſſionis ẜm ꝑticipationem ſubecti. ⁊ in ipſa gratia ⁊ in finali gloria. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ vita naturalis ꝑtinet ad ſubſtantiam hominis. ⁊ ideo non recipit magis ⁊ mi nus. ſꝫ vitā gratie ꝑticipat homo accidētaliter. ⁊ ideo eaꝫ pōt homo magis vel minus habere. Ad quintum ſic ꝓceditur. Uidetur ꝙ homo poſſit ſcire ſe habere gratiam. Gratia enī eſt in anima ꝑ ſui eſſentiam. ſed certiſſima cognitio anime eſt eoꝝ que ſunt in anima ꝑſui eſſentiam. vt patet ꝑ Auguſ. xij. ſuꝑ Gen̄. ad litteram. ergo gratia certiſſima poteſt cognoſci ab eo qui gratiam habet. ¶ Pre. ſicut ſci entia eſt donum dei ita ⁊ gratia. ſed qui a deo ſcientiā ac cipit ſcit ſe ſcientiam habere. ẜm illud Sap̄. vij. Domi nus dedit mihi hoꝝ que ſunt veram ſcientiam. ergo pari rōne qui accipit gratiā a deo ſcit ſe gratiā habere ¶ Pre. lumen ē magis cognoſcibile qͣꝫ tenebra. qꝛ ẜm Apl̓m ad Ephe. v. Omne qd̓ manifeſtatur lumē eſt. ſed peccatum qd̓ eſt ſpūalis tenebra ꝑ certitudinem poteſt ſciri ab eo qͥ habet peccatum. ergo multo magis gratia que eſt ſpūale lumen. ¶ Pre. Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. ij. Nos autē nō ſpi ritum huius mundi accepimus. ſed ſpiritum qui a deo ē vt ſciamus ea que a deo donata ſunt nobis. ſed gratia eſt primum donum dei. ergo homo qui accipit gratiaꝫ ꝑ ſpi ritūſanctum. ꝑ eundem ſpiritū ſcit gratiam eſſe ſibi datā ¶ Pre. Gen̄. xxij. ex ꝑſona dn̄i dicitur ad Abraā. Nunc cognoui ꝙ timeas dn̄m. .i. cognoſcere te feci. loquitur au tem ibi de timore caſto qui non ē ſine gratia. ergo homo poteſt cognoſcere ſe habere gratiam. ¶ Sed cōtra eſt qd̓ dicit̉ Ecc̄s. ix. ꝙ nemo ſcit vtrum ſit dignꝰ odio vel amo re. ſed gratia gratum faciens facit hominem dignum dei amore. ergo nullꝰ poteſt ſcire vtrum habeat gr̄aꝫ gratuꝫ

Queſtio CXIII
faciētē. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ tripliciter aliquid cognoſci poteſt. Uno mō ꝑ reuelationē. ⁊ hoc mō pōt aliquis ſcire ſe ha bere gratiā. Reuelat enī deꝰ hoc aliqn̄ aliquibꝰ ex ſpeciali priuilegio. vt ſecuritatis gaudiū etiā in hac vita ī eis inci piat ⁊ ꝯfidētius ⁊ fortius magnifica oꝑa ꝓſequāt̉ ⁊ ma la pn̄tis vite ſuſtineāt. ſicut Paulo dictū ē. ij. ad Coꝝ. xij Sufficit tibi gr̄a mea. Alio modo hō cognoſcit aliqͥd per ſei p̄m ⁊ hoc certitudinaliter. ⁊ ſic nullus pōt ſe ſcire hr̄e gr̄aꝫ. Tertitudo enī nō pōt haberi de aliquo niſi poſſit di iudicari ꝑꝓprium principiū. ſic enī certitudo habet̉ de cō cluſionibꝰ demōſtratiuis ꝑ indemōſtrabilia vniuerſalia principia. Nullꝰ aūt poſſet ſcire ſe habere ſciētiā alicuius ꝯcluſionis ſi principiū ignoraret. principiū aūt gr̄e ⁊ obie ctum eiꝰ ē ip̄e deus. qui ꝓpter ſui excellētiā ē nobis igno tus. ẜm illud Iob. xxxvi. Ecce deꝰ magnꝰ vincēs ſciētiaꝫ noſtrā. ⁊ ideo eiꝰ p̄ſentia ī nobis vel abſentia ꝑ certitudī nem cognoſci nō pōt. ẜm illud Iob. ix. Si venerit ad me nō videbo eū. ſi aūt abierit non intelligā. ⁊ ideo hō nō p̄t ꝑ certitudinē diiudicare vtꝝ ip̄e habeat gr̄am. ẜm illud j ad Coꝝ. iiij. Sꝫ neqꝫ meip̄m iudico. qui aūt iudicat me dn̄s ē. Tertio mō cognoſcit̉ aliqͥd ꝯiecturaliter ꝑ aliqua ſigna. ⁊ hoc mō aliquis cognoſcere p̄t ſe habere gr̄am. in qͣꝫtū ſcꝫ ꝑcipit ſe delectari ī deo ⁊ ꝯtenere res mūdanas. ⁊ inqͣꝫtū hō nō ē ꝯſcius ſibi alicuiꝰ peccati mortalis. Scd̓ꝫ quē moduꝫ pōt ītelligi qd̓ habet̉ Apoc̄. ij. Uincēti dabo māna abſcōditū qd̓ nemo nouit niſi qui accipit. qꝛ ſcꝫ il le qui accipit gr̄aꝫ ꝑ quādā exꝑientiam dulcedinis nouit quā nō exꝑit̉ ille qui nō accepit iſta tn̄ cognitio imꝑfecta eſt. vn̄ Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. iiij. Nihil mihi ꝯſcius ſum. ſed ī hoc iuſtificatꝰ ſum. qꝛ vt d̓r in pͣs. Delicta quis in telligit. ab occultis ⁊c̄. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ illa q̄ ſunt ꝑ eſſentiā ſui ī aīa cognoſcunt̉ exꝑimētali exꝑientia. inqͣꝫtū hō experit̉ ꝑ actus principia intrinſeca. ſicut volūtatē ꝑci pimus volendo ⁊ vitā in oꝑibus vite. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ de ratiōe ſcientie ē ꝙ hō certitudinē habeat de his quorū habet ſcientiā. Et ſil̓iter de rōne fidei ē ꝙ hō ſit certus de his quoꝝ habet fidē. ⁊ ideo. qꝛ certitudo ꝑtinet ad ꝑfecti onem ītellectus in qͦ p̄dicta dona exiſtūt. ⁊ ideo quicūqꝫ habet ſciētiā vel fidē certꝰ ē ſe habere. Nō eſt aūt ſil̓is ra tio de gr̄a ⁊ charitate ⁊ alijs hmōi q̄ ꝑficiūt vi appeti tiuā. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ peccatū habet ꝓ principio ⁊ ꝓ ob iecto bonū cōmutabile qd̓ nobis ē notū. Obiectū aūt vel finis gratie ē nobis ignotū ꝓpter ſui luminis īmenſitatē ẜm illud. j. ad Timo. vlt. Lucem habitat inacceſſibilem Ad. iiij. dd̓m ꝙ Apl̓s ibi loquit̉ de bonis gl̓ie q̄ ſūt no bis data in ſpe. q̄ certiſſime cognoſcimꝰ ꝑ fidem. lꝫ nō co gnoſcamꝰ ꝑ certitudinē nos habere gratiā ꝑ quā nos poſ ſimus ea ꝓmereri. Uel pōt dici ꝙ loquit̉ de noticia priui legiata q̄ ē ꝑ reuelationem. vn̄ ſubdit. Nobis aūt re uela uit deus ꝑ ſpiritūſanctū. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ illud verbum Abrae dictū pōt referri ad noticiā exꝑimētalē q̄ ē ꝑ exhi bitionē oꝑis. In oꝑe enī illo qḋ fecerat Abraā cognoſce re potuit experimentaliter ſe dei timorē habere. vel poteſt hoc etiā ad reuelationē referri. ¶ Queſſio CXIII Einde cōſiderandū. ēde effectibꝰ gratie. Et primo de iuſtificatiōe impij q̄ eſt effectus gratie oꝑantis. ſcd̓o d̓ me rito qd̓ eſt effectus gr̄e cooꝑantis. Circa primuꝫ q̄runt̉. x. primo quid ſit iuſtificatio impij. ſcd̓o vtꝝ ad eam requira tur gratie infuſio. tertio vtꝝ ad eam requirat̉ aliquis mo tus liberi arbitrij. quarto vtꝝ ad iuſti fitationē impij reqͥratur motus fidei. quinto vtꝝ ad eam requirat̉ motus li beri arbitrij ꝯtra peccatū. ſexto vtꝝ p̄miſſis ſit cōmemorā da remiſſio peccatoꝝ. ſeptimo vtꝝ ī iuſtificatiōe impij ſit ordo tꝑis aūt ſit ſubito. octauo de naturali ordine eorū q̄ ad iuſtificationē ꝯcurrūt. nono vtꝝ iuſtificatio īpij ſit ma ximū opus dei. decimo vtꝝ iuſtificatio īpij ſit miraculoſa. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ iuſtificatio impij nō ſit remiſſio peccatoꝝ. Pec catū enī nō ſolū iuſticie opponit̉. ſed oībus virtutibus. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ſꝫ iuſtificatio ſignificat motū quēdaꝫ ad iuſticiā. non ergo oīs peccati remiſſio. cū oīs motus ſit de ꝯtrario in ꝯtrariū. ¶ Pre. vnūquodqꝫ debet denomi nari ab eo qd̓ ē potiſſimū in ip̄o. vt d̓r in. ij. de aīa. ſꝫ remiſ ſio peccatoꝝ p̄cipue ſit ꝑ fidē ẜm illud Act. xv. Fide puri ficans corda eoꝝ. ⁊ ꝑ charitatē. ẜm illud Prouer. x. Uni uecia delicta operit chatitas. magis gͦ remiſſio peccatorū debuit denoīari a fide vel a charitate qͣꝫ a iuſticia. Pre. remiſſio peccatoꝝ idē eſſe videt̉ quod vocatio. vocat̉ enī qui diſtat. diſtat aūt aliquis a deo per peccatū. ſꝫ vocatio iuſtificationē p̄cedit. ẜm illud Roma. viij. Quos voca uit hos ⁊ iuſtificauit. ergo iuſtificatio nō ē remiſſio pecca toꝝ. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ Roma. viij. ſuꝑ illud. Quos voca uit hos ⁊ iuſtificauit. dicit glo. remiſſione peccatorū. ergo remiſſio peccatoꝝ ē iuſtificatio. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ iuſtifica tio paſſiue accepta importat motū ad iuſticiā. ſicut ⁊ cale factio motū ad calorē. Cū autē iuſticia de ſui rōne impor tet quādā rectitudinē ordinis dupliciter accipi p̄t. Uno modo ẜm ꝙ importat ordinē rectu in ip̄o actu hoīs. ⁊ ẜm hoc iuſticia ponit̉ virtꝰ q̄dā. ſiue ſit ꝑticularis iuſticia q̄ or dinat actū hoīs ẜm rectitudinē ī cōꝑationē ad aliū ſingu larē hoīeꝫ. ſiue ſit iuſticia legalis q̄ ordinat ẜm rectitudi nem actū hoīs ī cōꝑatione ad bonū dicte multitudinis. vt patꝫ in. v. ethi. Alio modo d̓r iuſticia ꝓut importat re ctitudinē quādā ordinis ī ip̄a interiori diſpoſitiōe hoīs. ꝓut ſcꝫ ſupremum hoīs ſubdit̉ deo. ⁊ inferiores vires aīe ſubdunt̉ ſupreme .ſ. rōni. ⁊ hāc etiam diſpoſitionē vocat phus in. v. ethi. iuſticiā metaphorice dictā. Hec autē iu ſticia in hoīe p̄t fieri dupliciter. Uno quidē modo ꝑ mo dū ſimplicis genetatiōis. q̄ eſt ex priuatiōe ad formam. ⁊ hoc mō iuſtificatio poſſet cōpetere etiā ei qui nō eēt ī pec cato dū hmōi iuſticiā a deo acciꝑet. ſicut Adā d̓r acce. iſſe originalē iuſticiā. Alio mō pōt fieri hmōi iuſticia in hoīe ẜm rōneꝫ motꝰ qui ē de ꝯtrario ī ꝯtrariū. ⁊ ẜm hoc iuſti fi catio importat trāſmutationē quādā d̓ ſtatu iniuſticie ad ſtatū iuſticie p̄dicte. ⁊ hoc modo loquimur hic de iuſtifica tione impij. ẜm illud Apl̓i ad Roma. iiij. Ei qui nō ope rat̉. credēti aūt in eū qui iuſtificat impiū ⁊c̄. Et qꝛ motꝰ denominat̉ magis a termino ad quēqͣꝫ a termino a qͦ. et ideo hmōi trāſmutatio qͣ aliquis trāſmutat̉ a ſtatu iniu ſticie ꝑ remiſſionē peccati. ſortit̉ nomē a termino ad quē. ⁊ vocat̉ iuſtificatio impij. ¶ Ad. jͣ gͦ dd̓m ꝙ oē peccatuꝫ ẜm ꝙ importat quādā inordinatione mētis non ſubdite deo iniuſticia pōt dici p̄dicte iuſticie cōtraria. ẜm illud. j. Ioh. iij. Oīs qui facit peccatū ⁊ iniquitatē facit. ⁊ pecca tū eſt iniquitas. ⁊ ẜm hoc remotio cuiuſlibet peccati d̓r iu ſtificatio. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ fides ⁊ charitas dicūt ordinē ſpecialē mētis hūane ad deū ẜm intellectū vel affectuꝫ. ſꝫ iuſticia importat generaliter totā rectitudinē ordinis. ⁊ ideo magis denominat̉ trāſmutatio a tuſticia qͣꝫ a chari tate vel fide. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ vocatio refert̉ ad auxilium dei interius mouētis ⁊ excitantis mētem ad deſerendum i
U

Queſtio CXIII
peccatū. que quidem motio dei non eſt ipſa remotio pecca ti. ſed cauſa eius. Ad ſe cūdū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ ad remiſſionē culpe que ē iuſtificatio impij nō requirat̉ gratie infuſio. Poteſt enī aliquis remoueri ab vno ꝯtrario ſine hoc ꝙ ꝑducat̉ ad alteꝝ ſi ꝯtraria ſint me diata. ſꝫ ſtatꝰ culpe ⁊ ſtatus gr̄e ſunt ꝯͣria mediata. eſt enī medius ſtatus īnocētie in qͦ hō nec gr̄am hꝫ nec culpaꝫ. ergo pōt alicui remitti culpa ſine hoc ꝙ ꝑducat̉ ad gr̄aꝫ. ¶ Pre. remiſſio culpe ꝯſiſtit in reputatiōe diuina. ẜm il lud pͣs. Beatus vir cui nō imputauit dn̄s peccatuꝫ. ſꝫ in fuſio gr̄e ponit etiā aliquid ī nobis. vt ſupͣ habitū ē. ergo infuſio gr̄e nō requirit̉ ad remiſſionē culpe. ¶ Pre. nul lus ſubijcit̉ ſimul duobꝰ ꝯtrarijs. ſꝫ q̄dā peccata ſunt con traria. ſic ut ꝓdigalitas ⁊ illiberalitas. ergo qui ſubijcitur peccato ꝓdigalitatꝭ nō ſimul ſubijcit̉ peccato illiberalita tis. Poteſt tn̄ ꝯtingere ꝙ prius eī ſubijciat̉. ergo peccan do vitio ꝓdigalitatis liberat̉ a peccato illiberalitatis. et ſic remittit̉ aliqd̓ peccatū ſine gr̄a. ¶ Sꝫ ꝯtra eſt qd̓ d̓r Ro ma. iij. Iuſtificati gratis ꝑ gr̄aꝫ ip̄ius. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ho mo peccādo deū offendit. ſicut ex ſupra dictis ptꝫ. Offen ſa aūt nō remittit̉ alicui niſi ꝑ hoc ꝙ animus offenſi paca tur offendenti. ⁊ ideo ẜm hoc peccatuꝫ nobis remitti d̓r ꝙ deus nobis pacat̉. q̄ quidem pax ꝯſiſtit in dilectione qua deus diligit nos. Dilectio aūt dei qͣꝫtū ē ex ꝑte actus di uini ē eterna ⁊ īmutabilis. ſꝫ qͣꝫtum eſt ad effectū quē no bis imprimit qn̄qꝫ interrūpit̉. ꝓut ſcꝫ ab ip̄o qn̄qꝫ defici mus ⁊ qn̄qꝫ iteꝝ recuꝑamus. Effectꝰ aūt diuine dilectio nis ī nobis qui ꝑ peccatuꝫ tollit̉ eſt gr̄a qua hō fit dignꝰ vita eterna. a qua peccatū mortale excludit. ⁊ ideo nō poſ ſet intelligi remiſſio culpe ſi nō adeſſet infuſio gr̄e. ¶ Ad j. ergo dd̓m ꝙ plus requirit̉ ad hoc ꝙ offendenti remitta tur offenſa qͣꝫ ad hoc ꝙ ſimpliciter aliquis nō offendens nō habeat̉ odio. Poteſt enī apud hoīes cōtingere ꝙ vnꝰ hō aliquē aliū nec diligat nec odiat. ſꝫ ſi eum offendat ꝙ ei dimittat offenſaꝫ. hoc nō pōt ꝯtingere abſqꝫ ſpeciali be niuolētia Beniuolētia aūt dei ad hoīeꝫ reꝑari dicit̉ ꝑ do num gr̄e. ⁊ ideo lꝫ homo anteqͣꝫ percet potuerit eſſe ſine gratia ⁊ ſine culpa. tn̄ poſt peccatuꝫ nō pōt eſſe ſine culpa niſi gratiaꝫ habeat. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut dilectio dei non ſolū cōſiſtit ī actu volūtatis diuine. ſꝫ etiā importat quē dam gr̄e effectū. vt ſupra dictū ē. ita etiā ⁊ hoc qd̓ eſt deū nō imputare peccatū homini importat quēdā effectum ī ipſo cui peccatū nō imputat̉. ꝙ enī alicui nō imputet̉ pec catū a deo ex diuina dilectiōe ꝓcedit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſi cut Augꝰ dicit in libro de nuptijs ⁊ ꝯcupiſcētia. Si a pec cato deſiſtere hoc eſſet nō habere peccatū ſufficeret. vt hoc moneret ſcriptura. Fili peccaſti. non adijcias iteruꝫ. hoc aūt non ſufficit ſꝫ addit̉. Et de priſtinis dep̄care vt tibi re mittant̉. tranſit enī peccatū actu. ⁊ remanet reatu. vt ſupͣ dictū eſt. ⁊ ideo cū aliquis a peccato vniꝰ vitij trāſit ī pec catū ꝯtrarij vitij. deſinit quidē habere actū p̄teriti. ſꝫ non deſinit habere reatū. vnde ſimul habet reatu vtriuſqꝫ pec cati. non enī peccata ſunt ſibi cōtraria ex ꝑte auerſionis a deo. ex qua ꝑte peccatum reatum habet. Ad tertium ſic ꝓceditur Uidet̉ ꝙ ad iuſtificationē impij nō requirat̉ motꝰ liberi arbitrij. Uidemus enī ꝙ ꝑ ſacramentum bapuſmi iuſti ficātur pueri abſqꝫ motu liberi arbitrij. ⁊ etiā interdum adulti. Dicit enī Augꝰ in. iiij. ꝯfeſ. ꝙ cū quidā ſuꝰ amicꝰ
laboraret febribus iacuit diu ſine ſenſu in ſudore letali. et dū deſpiraret̉ baptizatus eſt neſciēs ⁊ renatus eſt. qd̓ fit ꝑ gratiā iuſti ficantē. ſꝫ deus potentiā ſuā nō alligauit ſa cramētis. ergo etiā pōt iuſtificare hoīem ſine ſacramētis abſqꝫ omni motu liberi arbitrij. ¶ Pre. in dormiēdo ho mo non habet vſum rōnis ſine qͦ non pōt eſſe motus libe ri arbitrij. ſed Salomon in dormiēdo ꝯſecutꝰ ē a deo do num ſapientie. vt habetur. iij. Reg. ij. ⁊. ij. Paral̓ jͣ. ergo etiā pari rōne donū gratie iuſtificantis qn̄qꝫ dat̉ homini a deo abſqꝫ motu liberi arbitrij. ¶ Pre. ꝑ eandē cauſam gr̄a ꝓducit̉ in eſſe ⁊ cōſeruat̉. Dicit enī Augꝰ. viij. ſuper Gen̄. ad litterā ꝙ ita ſe debet homo ad deū conuertere vt ab illo ſemꝑ fiat iuſtus. ſꝫ abſqꝫ motu liberi arbitrij gr̄a in hoīe ꝯſeruat̉. ergo abſqꝫ motu liberi arbitrij poteſta principio infundi. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ d̓r Ioh. vj. Oīs qui audit a patre ⁊ didicit venit ad me. ſꝫ diſcere non eſt ſine motu liberi arbitrij. addiſcens enī ꝯſentit docēti. ergo nul lus venit ad deum ꝑ gratiā iuſtificantē abſqꝫ motu liberi arbitrij. ¶ Rn̄. dd̓m. ꝙ iuſtificatio impij ſit deo mouen te hoīeꝫ ad iuſticiā. ip̄e enī qui iuſtificat imꝑium. vt dicit̉ Aoma. iij. Deꝰ autē mouet oīa ẜm modū vniuſcuiuſqꝫ ſicut in naturalibꝰ videmus ꝙ aliter mouēt̓ ab ipſo gra uia ⁊ aliter leuia ꝓpter diuerſam naturā vtriuſqꝫ. vnde ⁊ hoīem ad iuſticia mouet ẜꝫ ꝯditionē nature hūane. ho mo aūt ẜm ꝓpriā naturā habet ꝙ ſit liberi arbitrij. ⁊ ideo in eo q̄ habet vſum liberi arbitrij non fit motio a deo ad iuſticiā abſqꝫ motu liberi arbitrij. ſꝫ ita infundit donum gr̄e iuſtificantis ꝙ etiā ſimul cuꝫ hoc mouet liberū arbi triū ad donū gratie acceptādum in his qui ſunt huiꝰ mo tionis capaces. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ pueri nō ſunt capa ces motus liberi arbitrij. ⁊ ideo mouēt̉ a deo ad iuſticiaꝫ ꝑ ſolā informationē aīe ipſoꝝ. hoc autē non fit ſine ſacra mento. qꝛ ſicut peccatū originale a qͦ iuſtificant̉ non ꝓpria volūtate ad eos ꝑuenit. ſꝫ ꝑ carnalē originē. ita etiā ꝑ ſpi ritualē regenerationē a xp̄o in eos gr̄a deriuat̉. Et eadem ratio ē de furioſis ⁊ amentibꝰ qui nunqͣꝫ vſum liberi ar bitrij habuerunt. ſed ſi quis aliqn̄ habuit vſum liberi ar bitrij ⁊ poſtmodū eo careat vel ꝑ infirmitatē vel ꝑ ſomnū nō ꝯſequit̉ gratiā iuſtificantē ꝑ baptiſmū exteriꝰ adhibi tum aut ꝑ aliqd̓ aliud ſacramentuꝫ. niſi prius habuerit ſacramentū ī ꝓpoſito. qd̓ ſine vſu liberi arbitrij non ꝯtin git. et hoc modo ille de qͦ loquit̉ Augꝰ renatus fuit. qꝛ ⁊ priꝰ ⁊ poſtea baptiſmū acceptauit. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ etiā Salomon dormiendo nō meruit ſapientiā nec accepit. ſꝫ in ſomno declaratuꝫ eſt ei ꝙ ꝓpter p̄cedens deſideriū ei a deo ſapientia infunderet̉. vn̄ ex eius perſona d̓r Sap̄. vij Optaui ⁊ datus ē mihi ſenſus. Uel pōt dici ꝙ ille ſom nus non fuit naturalis. ſꝫ ſomnus ꝓphetie. ẜm ꝙ d̓r Nu meri. xij. Si qͥs fuerit īter vos ꝓpheta dn̄i ꝑ ſomnū aut in viſione loquar ad eū. In qͦ caſu aliquis vſum liberi ar bitrij habet. Et tn̄ ſciendū ē ꝙ nō eſt eadē ratio de dono ſapiētie ⁊ de dono gratie iuſtificātis. nam donū gratie iu ſtificātis p̄cipue ordinat hoīem ad bonū. qd̓ eſt obiectuꝫ volūtatis. ⁊ ideo ad ip̄m mouet̉ homo ꝑ motum volun tatis. qui ē motus liberi arbitrij. ſed ſapiētia ꝑficit intel lectū qui p̄cedit voluntatē. vnde abſqꝫ cōpleto motu libe ri arbitrij pōt intellectus dono ſapientie illuminari. ſicut etiā videmꝰ in dormiendo aliqua hoībꝰ reuelantur. ſicut d̓r Iob. xxxiij. Quādo irruit ſopor ſuꝑ hoīes ⁊ dormiūt in lectulo. tūc aꝑit aures viroꝝ ⁊ erudiēs eos inſtruit di ſciplina. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ī infuſione gr̄e iuſtificātis eſt quedā trāſmutatio aīe hūane. et ideo requirit̉ motꝰ ꝓpriꝰ

CXIIII Queſtio
anime hūane vt aīa moueat̉ ẜm modū ſuū. ſꝫ cōſeruatio gr̄e ē abſqꝫ trāſmutatiōe. vn̄ non requirit̉ aliquis motus ex ꝑte aīe. ſed ſola ꝯtinuatio influxus diuini. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ ad iuſtificationē impij nō requirat̉ motꝰ fidei. Sicut enī ꝑ fidē iuſtificat̉ hō. ita etiā ⁊ ꝑ q̄dā alia .ſ. ꝑti morē. de quo d̓r Ecc̄i. j. Timor dn̄i expellit peccatū nā q̄ ſine rimore ē nō poterit iuſtificari. ⁊ iteꝝ ꝑ charitatē. ẜm il lud Luc̄. vij. Dimiſſa ſūt ei peccata multa qm̄ dilexit mul tum. ⁊ iteꝝ ꝑ hūilitatē. ẜm illud Iac̄. iiij. Deꝰ ſuꝑbis re ſiſtit. humilibꝰ aūt dat gr̄am. ⁊ iterū ꝑ miſericordiaꝫ. ẜm illud Prouer. xv. Per miſericordiā ⁊ fidē purgāt̉ pecca ta. Nō ergo magis moiꝰ fidei requirit̉ ad iuſtificationem impij qͣꝫ motꝰ p̄dictaꝝ virtutū. ¶ Pre. actꝰ fidei non re quirit̉ ad iuſtificationē niſi inqͣꝫtū ꝑ fidem hō cognoſcit deū. ſꝫ etiā alijs modis pōt hō deū cognoſcere .ſ. ꝑ cogni tionē naturalē et ꝑ donū ſapiētie. gͦ nō requirit̉ actꝰ fidei ad iuſtificationē impij. ¶ Pre. diuerſi ſunt articuli fidei ſi igit̉ actꝰ fidei requirat̉ ad iuſtificationē impij. videt̉ ꝙ oꝑteret hoīeꝫ qn̄ primo iuſtificat̉ d̓ oībꝰ articulis fidei cō gitare. ſꝫ hoc videt̉ īcōueniēs cū talis cogitatio lōgā tꝑis morā requirat. gͦ videt̉ ꝙ actꝰ fidei nō requirat̉ ad iuſtifi cationē impij. ¶ Sꝫ cōtra ē qd̓ d̓r Romo. v. Iuſtificati igit̉ ex fide pacē habeamꝰ ad deū. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſic̄ dictū ē. moiꝰ liberi arbitrij requirit̉ ad iuſtificationē impij ẜm ꝙ mēs hoīs mouet̉ a deo. Deꝰ aūt mouet aīaꝫ hoīs con uertēdo eā ad ſeip̄m. vt d̓r in pͣs ẜm aliā lr̄am. Deus tu ꝯuertēs viuificabis nos. ⁊ ideo ad iuſtificationē impij re quirit̉ motꝰ mētis qͦ ꝯuertit̉ in deū. Prima aūt ꝯuerſio ī deū. fit ꝑ fidē. ẜm illud ad Heb. xi. Accedētē ad deū opor tet credere qꝛ ē. ⁊ ideo motꝰ fidei requiritur ad iuſtificati onē impij. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ motꝰ fidei nō ē ꝑ fectus niſi ſit charitate informatꝰ. vn̄ ſimul ī iuſtificatiōe impij cum motu fidei ē etiā motꝰ charitatis. mouet̉ autē libeꝝ arbi triū in deū ad hoc ꝙ ei ſe ſubijciat. vn̄ etiā ꝯcurrit actus ti moris filialis ⁊ actus hūilitatis. Cōtingit enī vnū ⁊ eun dem actū liberi arbitrij diuerſaꝝ virtutum eſſe ẜm ꝙ vna imꝑat ⁊ alia imꝑat̉ ꝓut .ſ. actꝰ ē ordinabilis ad diuerſos fines. Actus aūt miſericordie oꝑat̉ circa peccatū ꝑ modū ſatiſfactiōis. ⁊ ſic ſequit̉ iuſtificationē. vel ꝑ modū p̄para tionis inqͣꝫtū miſeracordes miſericordiā ꝯſequūtur. ⁊ ſic etiā pōt p̄cedere iuſtificationē. vel etiā ad iuſtificationeꝫ ꝯcurrere ſimul cū p̄dictis virtutibꝰ ẜm ꝙ miſericordia ī cludit̉ in dilectiōe ꝓximi. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝑ cognitionē naturalē hō nō ꝯuertit̉ ī deū qͣꝫtū ē obiectu beatitudinis ⁊ iuſtificatiōis cauſa. vn̄ tl̓is cognitio nō ſufficit ad iuſti ficationē. donū aūt ſapiētie p̄ſupponit cognitioneꝫ fidei. vt ex ſupͣ dictis ptꝫ. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ſicut Apl̓s dic̄ ad Roma. iiij. Credēti ī eū qͥ iuſtificat impiū reputabitur fi des eiꝰ ad iuſticiā ẜm ꝓpoſitū gr̄e dei. Ex qͦ ptꝫ ꝙ ī iuſtifica tione īpij requirit̉ actꝰ fidei qͣꝫtum ad hoc ꝙ homo credat deū eſſe iuſtificatorē hoīuꝫ ꝑ myſterium xp̄i. Ad quintum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ ad iuſtificationeꝫ impij nō requirat̉ motꝰ liberi arbitrij in peccatū. Eola enī charitas ſufficit ad delectati onem peccati. ẜm illud Prouer. x. Uniuerſa delicta oꝑit charitas. ſꝫ charitatis obiectū nō ē peccatuꝫ. ergo non re quirit̉ ad iuſtificationē impij motꝰ liberi arbitrij. in pecca tum. ¶ Pre. qui ī anteriora tēdit ad poſteriora reſpicere non debet. ẜm illud Apl̓i ad Phil̓. iij. Que qu. de tetro
ſunt obliuiſcēs ad ea vero q̄ ſunt priora extēdens meiẜm ad deſtinatū ꝑſequor brauiū ſuꝑne vocatiōis. ſꝫ tēdenti ī iuſticiā retrorium ſunt peccata p̄terita. gͦ eoꝝ debet obliui ſci. nec in ea ſe debet extendere per motum liberi arbitrij. Pre. in iuſtificatione impij nō remittit̉ vnū peccatum ſine alio. impiū enī eſt a deo dimidiā ſperare veniā. ſi igi tur in iuſtificatione impij oporteret liberū arbitriū moue ri ꝯtra peccatū. oporteret ꝙ de omnibꝰ peccatis ſuis cogi taret. qd̓ videt̉ incōueniens. tum qꝛ requireret̉ magnū tē pus ad hmōi cogitationē. tū etiā qꝛ peccatoꝝ quorū ē ho mo oblitus veniā habere nō poſſet. gͦ motꝰ liberi arbitrij in peccatū nō requirit̉ ad iuſtificationem impij. ¶ Sed ꝯtra ē qḋ d̓r in pͣs. Dixi cōfitebor aduerſum me iniuſtici am meā dn̄o. ⁊ tu remiſiſti impietatē peccati mei ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictū. iuſtificatio impij ē quidā motꝰ quo humana mens mouet̉ a deo a ſtatu peccati in ſtatum iuſticie. oportet igit̉ ꝙ hūana mēs ſe habeat ad vtrūqꝫ ex tremoꝝ ẜm motuꝫ liberi arbitrij. ſicut ſe habet corpus lo caliter motū ab aliqͦ mouēte ab duos termīos motꝰ. ma nifeſtū eit aūt in motu locali corporū ꝙ corpus motū re cedit a termino a qͦ ⁊ accedit ad terminū ad quē. vn̄ opor tet ꝙ mens hūana dū iuſtificat̉ ꝑ motū liberi arbitrij re cedat a peccato ⁊ accedat ad iuſticiā. receſſus aūt ⁊ acceſ ſus ī motu liberi arbitrij accipit̉ ẜm deteſtationē ⁊ deſide riū. Dicit enī Augꝰ ſuꝑ Ioh. exponens illud. Mercēna rius aūt fugit. affectiōes nr̄e motus aīaꝝ ſunt leticia ani mi diffuſio. triſticia animi fuga ē. ꝓgrederis animo cum appetis. fugis aīo cū metuis. Oportet igit̉ ꝙ in iuſtifica tione impij ſit motus liberi arbitrij duplex. Unus qͦ ꝑ de ſideriū tēdat ī dei iuſticiā. ⁊ alius qͦ deteſtet̉ peccatū ¶ Ad j. gͦ dd̓m ꝙ ad eandē virtutē ꝑtinet ꝓſequi vnū oppoſito rū ⁊ refugere illud. ⁊ ideo ſic̄ ad charitatē ꝑtinet diligere deū. ita etiā deteſtari peccata ꝑ q̄ aīa ſeꝑat̉ a deo. ¶ Ad. ij. dd̓. ꝙ ad poſteriora nō debet hō regrēdi ꝑ amorē. ſꝫ qͣꝫtuꝫ ad hoc debet ea obliuiſci vt ad ea nō afficiat̉. debet tn̄ eorū recordari ꝑ ꝯſiderationē vt ea deteſtet̉. ſic enī ab eis rece dit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ in tꝑe p̄cedēte iuſtificationē opor tet ꝙ hō ſingula peccata q̄ cōmiſit deteſtet̉ qͦꝝ memoriam habet. ⁊ ex tali ꝯſideratione p̄cedēti ſubſequit̉ in aīa qui dam motus deteſtātis vniuerſaliter oīa peccata cōmiſſa. īter q̄ etiā includūt̉ peccata obliuioni tradita. qꝛ hō ī ſtatu illo ē ſic diſpoſitꝰ. vt etiā de his q̄ nō meminit ꝯtereret̉ ſi memorie adeſſent. ⁊ iſte motꝰ ꝯcurrit ad iuſtificationeꝫ. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ remiſſio peccatoꝝ nō debeat numerari inter ea q̄ requirunt̉ ad iuſtificationē impij. Subſtātia enī rei non ꝯnumerat̉ his q̄ ad rem requirunt̉. ſicut hō nō debet ꝯnu merari aīe ⁊ corꝑi. ſꝫ ip̄a iuſtificatio impij ē remiſſio pec catoꝝ vt dictū eſt. ergo remiſſio peccatoꝝ nō debet cōputa ri īter ea q̄ ad iuſtificationē impij requirunt̉. ¶ Pre. idē ē graue infuſio ⁊ culpe remiſſio. ſicut idē ē illuminatio et tenebraꝝ expulſio. ſꝫ idem nō debet cōnumerari ſibijpſi. vnū enī multitudini opponit̉. ergo nō debet culpe remiſ ſio cōnumerari infuſioni gr̄e. ¶ Pre. remiſſio peccatorū ꝯſequitur ad motū liberi arbitrij in deū ⁊ in peccatū ſicut effectus ad cauſam. ꝑ fidē enī ⁊ cōtritionē remittūt̉ pec cata. ſꝫ effectus nō debet cōnumerari ſue cauſe. qꝛ ea que cōnumerant̉ quaſi ad inuicē cōdiuiſa ſunt ſimul natura. ergo remiſſio culpe nō debet cōnumerari alijs q̄ requirūt̉ ad iuſtificationē impij. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ in enumeratiōe eoꝝ que requitunt̉ ad rem non decet piermitti finis qui
U2

Queſtio CXIII E
eſt potiſſimū in vnoquoqꝫ. ſꝫ remiſſio pctōꝝ ē finis in iu ſtificatiōe impij. Dicit̉ enī Eſa. xxvij. Iſte ē oīs fructus aut auferat̉ peccatū eiꝰ. ergo remiſſio pctōꝝ debet ꝯnume rari īter ea q̄ requirūt̉ ad iuſtificationē īpij. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ qͣttuor enumerāt̉ q̄ requirūt̉ ad iuſtificationē impij .ſ. gr̄e infuſio. motus liberi arbitrij in deū ꝑ fideꝫ. ⁊ motus libeti arbitrij in peccatū. ⁊ remiſſio culpe. Tuius ratio eſt qꝛ ſicut dictū ē. iuſtificatio ē quidā motus qͦ aīa mouet̉ a deo a ſtatu culpe in ſtatuꝫ iuſticie. in quolibet aūt motu qͦ aliquid ab altero mouet̉ tria requirunt̉. Primo quidem motio ip̄ius mouentis. ſcd̓o motus mobilis. ⁊ tertio con ſūmutio motus ſiue ꝑuentio ad finē. Ex ꝑte igit̉ motio nis diuine accipit̉ gr̄e infuſio. ex parte vero liberi arbitrij moti accipiūtur duo motus ip̄ius ẜm receſſum a termīo a qͦ ⁊ acceſſum ad terminū ad quē. Cōſūmatio aūt ſiue ꝑ uentio ad terminū huiꝰ motus importat̉ ꝑ remiſſionem culpe. in hoc enī iuſtificatio ꝯſūmat̉. ¶ Ad j. gͦ dd̓m ꝙ iu ſtificatio impij d̓r eē ip̄a remiſſio peccatoꝝ ẜm ꝙ oīs mo tus accipit ſpeciē a termino. ⁊ tn̄ ad terminū ꝯſequendū multa alia requirūt̉. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ gr̄e infuſio ⁊ remiſſio culpe dupliciter conſiderari poſ ſunt. Uno modo ẜm ip̄am ſubſtātiā actus. et ſic idē ſunt. eodem enī actu deus ⁊ largit̉ gr̄aꝫ ⁊ remittit culpā. Alio modo poſſunt cōſiderari ex ꝑte obiectoꝝ. ⁊ ſic differūt ẜm differentiaꝫ culpe. que tollit̉ ⁊ gratie que infundit̉. ſicut etiā in rebus naturalibꝰ generatio ⁊ corruptio differunt. qͣꝫuis generatio vniꝰ ſit corruptio alteriꝰ. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ iſta nō ē ꝯnumeratio ẜm diuiſionē generis in ſpecies. in qͣ oportet ꝙ cōnumerata ſint ſimul. ſꝫ ẜm differētiam eoꝝ q̄ requirunt̉ ad cōpletionē alicuiꝰ. in qͣ quidē enume ratione aliquid poteſt eē prius ⁊ aliquid poſterius. quia principiorum et ꝑtiū rei compoſite poteſt eē aliquid alio prius. Ad ſeptimuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ iuſtificatio impij nō fiat ī inſtāti. ſꝫ ſucceſſiue. qꝛ vt dictū ē. ad iuſtificationem impij requirit̉ motus li beri arbitrij. Actus enī liberi arbitrij ē eligere. qui p̄exigit deliberatione ꝯſilij vt dictū ē. Cū igit̉ deliberatio diſcui ſum quēdā importet qui ſucceſſionē quādā habet. vdiet̉ ꝙ iuſtificatio impij ſit ſucceſſiua ¶ Pre. motus liberi ar bitrij nō eſt abſqꝫ actuali ꝯſideratiōe. ſꝫ impoſſibile eſt ſi mul multa ītelligere ī actu. vt ī primo dictū ē. cuꝫ igit̉ ad iuſtificationē impij requirat̉ motus liberi arbitrij in di uerſa ſcꝫ in deū ⁊ in peccatū. videt̉ ꝙ iuſtificatio īpij nō poſſit eē ī inſtāti. ¶ Pre. forma q̄ ſuſcipit magis et minꝰ ſucceſſiue recipit̉ in ſubiecto. ſicut ptꝫ de albedine ⁊ nigre dine. ſꝫ gratia ſuſcipit magis ⁊ minus. vt ſupͣ dictū eſt. gͦ nō recipit̉ ſubito in ſubiecto. cū igit̉ ad iuſtificationē im pij requirat̉ gr̄e infuſio. videt̉ ꝙ iuſtificatio impij nō poſ ſit eē in inſtāti. ¶ Pre. motꝰ liberi arbitrij qui ad iuſtifi cationē impij ꝯcurrit ē meritoriꝰ. ita ⁊ oportet ꝙ ꝓcedat a gr̄a. ſine qͣ nullū ē meritū. vt infra dicet̉. ſꝫ priꝰ ē aliquid cōſequi formā qͣꝫ ẜm formaꝫ oꝑari. gͦ prius infundit̉ gr̄a ⁊ poſtea liberū arbitriū mouet̉ in deū ⁊ in deteſtationem peccati. nō gͦ iuſtificatio ē tota ſimul. ¶ Pre. ſi gr̄a infun datur aīe oportet dare aliqd̓ inſtās in qͦ primo aīe inſit. ſi militer ſi culpa remittit̉ oportet vltimū inſtans dare in qͦ hō culpe ſubicaet. ſꝫ non pōt eē idē inſtans. qꝛ ſit oppoſi ta ſimul ineſſent eidē. gͦ oportet eē duo inſtātia ſibi ſucce dētia inter q̄ ẜm phūꝫ in. vj. phiſicoꝝ oporter cē tp̄s me diū. nō gͦ iuſtificatio fit tota ſimul ſꝫ ſucceſſiue. ¶ Sꝫ ꝯͣ
l ē ꝙ iuſtificatio impij ſit ꝑ gr̄aꝫ ſpūſſancti iuſtificātis. ſed ſpūſſanctꝰ ſubito aduenit mētibus hoīuꝫ. ẜm illud Act̉. ij. Factus ē repēre de celo ſonus tanqͣꝫ aduenientis ſpūs vehemētis. vbi dicit gloſa ꝙ neſcit tarda molimina ſpūſ ſancti gr̄a. ergo iuſtificatio impij nō ē ſucceſſiua. ſꝫ inſtā tanea. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ tota iuſtificatio impij originaliter ꝯſiſtit ī gr̄e in fuſione. Per eā enī ⁊ liberū arbitrium mo uetur ⁊ culpa remittitur. gr̄e aūt infuſio fit ī inſtāti abſqꝫ ſucceſſione. Cuius ratio ē. qꝛ ꝙ aliqua forma non ſubito inprimat̉ ſubiecto. cōtingit ex hoc ꝙ ſubiectū nō ē diſpo tum. ⁊ agens indiget tꝑe ad hoc ꝙ ſubiectuꝫ diſponat. et ideo videmus ꝙ ſtatim cū materia ē diſpoſita ꝑ alteratio nem p̄cedentē forma ſubſtātialis acquiritur materie. ⁊ eadem rōne. qꝛ diaphanū eſt ẜm ſe diſpoſitum ad lumē recipiendum. ſubito illuminatur a corꝑe lucido in actu. Dictum ē autem ſupra ꝙ deus ad hoc ꝙ gratiaꝫ infun dat aīe non requirit aliquā diſpoſitione niſi quā ip̄e facit Facit autem hmōi diſpoſitionē ſufficiētem ad ſuſceptio nem gratie. qn̄qꝫ quidē ſubito. quadoqꝫ aūt paulatim et ſucceſſiue. vt ſupra dictū ē. ꝙ enī agēs naturale nō ſubi to poſſit diſponere materiā ꝯtingit ex hoc ꝙ eſt ali qͣ ꝓpor tio eius qd̓ ī materia reſiſtit ad virtutē agētis. ⁊ ꝓpter hoc videmꝰ ꝙ quāto virtus agētis fuerit fortior tāto materia citius diſponit̉. Cum igit̉ virtus diuina ſit in infinita. p̄t qͣꝫtamcūqꝫ materiā creatam ſubito diſponere ad formaꝫ te multo magis liberum arbitrium hominis cuius motꝰ pōt eſſe inſtātaneus ẜm naturā. ſic igitur iuſtificatio im pij fit a deo in inſtāti. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ motus liberi arbitrij qui cōcurrit ad iuſtificationem impij ē cōſenſus ad deteſtandū peccatū ⁊ ad accedendum ad deū. qui qui dem conſenſus ſubito fit. Contingit autē qn̄qꝫ ꝙ p̄cedit aliqua deliberatio q̄ nō eſt de ſubſtātia iuſtificatiōis. ſed via in iuſtificationē. ſicut motus localis eſt via ad illumi nationē ⁊ alteratio ad generationeꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ſi cut in primo dictum ē. nihil ꝓhibet duo ſi mul ītelligere actu ẜm ꝙ ſunt quodāmodo vnū. ſicut ſimul ītelligimꝰ ſubiectū ⁊ p̄dicatū inqͣꝫtū vniūtur ī ordine affirmationis vniꝰ. ⁊ ꝑ eūdē modū liberū arbitriū pōt ī duo ſimul mo ueri ẜm ꝙ vnū ordinat̉ ī aliud. motus aūt liberi arbitrij in peccatū ordinat̉ ad motū liberi arbitrij in deum. ꝓpter hoc enī hō deteſtat̉ pctm̄ qꝛ ē ꝯtra deū cui vult adherere ⁊ ideo liberū arbitriū ī iuſtificatiōe impij ſimul deteſtat̉ peccatū ⁊ ꝯuertit ſe ad deū. ſicut etiā corpꝰ ſimul receden do ab vno loco accedit ad aliū. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ non ē ra tio qͣre forma ſubito ī materia nō recipiatur. qꝛ magis ⁊ minꝰ p̄t ineſſe. ſic enī lumē non ſubito reciꝑet̉ in aere qui p̄t magis ⁊ minꝰ illuminari. ſed ratio ē accipiēda ex parte diſpoſitionis materie vel ſubiecti. vt dictū eſt. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ ī eodē inſtāti in qͦ forma acqͥrit̉ incipit res oꝑari ẜm formā ſicut ignis ſtatim cū ē generatꝰ mouet̉ ſurſum ⁊ ſi motꝰ eius eſſet inſtantyneus in eodē inſtāti comple retur. motus artem liberi arbitrij qui eſt velle nō ē ſucceſ ſiuus. ſed inſtantaneus. ⁊ ideo non oportet ꝙ iuſtificatio impij ſit ſucceſſiua. ¶ Ad. v. dd̓m ꝙ ſucceſſio duoruꝫ op poſitorum in eodem ſubiecto aliter eſt conſidetanda in his que ſubiacent tempori ⁊ aliter in his q̄ ſunt ſupͣ tp̄s. In his enī que ſubiacet tēpori nō ē dare vltimū in ſtās ī quo forma prior ſubiecto ineſt. ē autē dare vltimū tp̄s ⁊ primū inſtās ī qͦ forma ſubſequēs ineſt materie vl̓ ſubie cto. Cuiꝰ rario ē. qꝛ in tempore nō pōt accipi ante vnum inſtans aliud inſtans precedēs īmediate eo ꝙ inſtantia non conſequēter ſe habeant in tempore. ſicut nec puncta

Queſtio CXIII.
in linea. vt ꝓbat̉ in. vj. phiſicoꝝ. ſꝫ tp̄s terminatur ad in ſtās. ⁊ ideo in toto tꝑe p̄cedēti qͦ aliquid mouet̉ ad vnaꝫ formā ſubeſt forme oppoſite. ⁊ ī vltimo inſtanti illius te poris qd̓ ē primū inſtans ſequētis tꝑis. hꝫ formā que eſt terminꝰ motus. Sꝫ in his q̄ ſunt ſuprat p̄s aliter ſe ha bet. ſi qua enī ſucceſſio ſit ibi affectuū vel intellectualium ꝯceptionū. puta in angelis. talis ſucceſſio nō mēſuratur tꝑe ꝯtinuo. ſꝫ tꝑe diſcreto. ſicut ⁊ ip̄a q̄ mēſurant̉ nō ſunt ꝯtinua vt in primo habitū eſt. vn̄ in talibꝰ ē dandū. vlti mum inſtās in qͦ primū fuit. ⁊ primuꝫ inſtās in quo ē id qd̓ ſequit̉. nec oportet eſſe tp̄s mediū. qꝛ non ē ibi ꝯtinui tas tēporis q̄ hoc requirebat. mēs aūt hūana q̄ iuſtificat̉ ẜm ſe quidē e ſupͣ tp̄s. ſꝫ ꝑ accidēs ſubdit̉ tēpori inqͣꝫtuꝫ ſcꝫ intelligit cū cōtinuo ⁊ tꝑe ẜm fantaſmata ī quibꝰ ſpe cies ītelligibiles ꝯſiderat. vt in primo dictū ē. ⁊ ideo iudi candū ē ẜm hoc de eius mutatiōe ẜm cōditionē motuū tēporaliū. vt ſcꝫ dicamꝰ ꝙ nō ē dare vltimū inſtans ī quo culpa infuit. ſꝫ vltimū tp̄s. ē aūt dare primū inſtans ī qͦ gr̄a ineſt. in toto aūt tꝑe p̄cedēti inerat culpa. Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ gr̄e infuſio nō ſit prima ordine nature inter ea q̄ requirunt̉ ad iuſtificationē impij. Prius enī ē recede re a malo qͣꝫ accedere ad bonum. ẜm illud pͣs. Declina a malo ⁊ fac bonū. ſꝫ remiſſio culpe ꝑtinet ad receſſuꝫ a ma lo. infuſio aūt gr̄e ꝑtinet ad ꝓſecutionē boni. ergo natura liter prius ē remiſſio culpe qͣꝫ infuſio gr̄e. ¶ Pre. diſpo ſitio p̄cedit naturaliter formā ad quaꝫ diſponit. ſꝫ motus liberi arbitrij ē quedā diſpoſitio ad ſuſceptionē gr̄e. ergo naturaliter p̄cedit infuſionē gr̄e. ¶ Pre. peccatū impedit aīam ne libere tēdat in deū. ſed prius eſt remouere id qd̓ ꝓhibet motuꝫ qͣꝫ motus ſequat̉. ergo prius ē naturaliter remiſſio culpe ⁊ motus liberi arbitrij in peccatū qͣꝫ motus liberi arbitrij ī deū ⁊ qͣꝫ infuſio gr̄e. ¶ Sꝫ cōtra. cauſa eſt prior naturaliter ſuo effectu. ſꝫ gr̄e infuſio cauſa eſt oīuꝫ alioꝝ q̄ requirunt̉ ad iuſtificationē impij. vt ſupra dictū eſt. ergo ē naturaliter prior. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ p̄dicta qͣttu or que requirūt̉ ad iuſtificationē impij tꝑe quidē ſunt ſi mul. qꝛ iuſtificatio impij non ē ſucceſſiua. vt dictū ē. ſed ordinē nature vnū eoꝝ eſt prius altero. ⁊ īter ea naturali ordine primū eſt gr̄e infuſio. ſcd̓m motus liberi arbitrij ī deū. tertiū ē motus liberi arbitrij in peccatū. quartū vero ē remiſſio culpe. Cuius ratio ē. qꝛ in qͦ libet motu natura liter primū ē motio ip̄ius mouētis. ſcd̓m aūt eſt diſpoſi tio materie ſiue motus ip̄iꝰ mobilis. vltimuꝫ vero ē finis vel terminꝰ motus ad quē terminat̉ motio mouētis; ipſa igit̉ dei mouētis motio ē gr̄e infuſio. vt dictū eſt ſu pͣ. mo tus aūt vel diſpoſitio mobilis ē quidē duplex motus libe ri arbitrij. terminus autē vel finis motus ē remiſſio culpe vt ex ſupra dictis ptꝫ. ⁊ ideo naturali ordine primuꝫ ī iu ſtificatione impij ē gratie infuſio. ſcd̓m ē motus liberi ar bitrij in deū. tertiū vero ē motus liberi arbitrij ī peccatuꝫ Propter hoc enī ille qui iuſtificat̉ deteſtat̉ peccatū. qꝛ eſt ꝯtra deū. vn̄ motus liberi arbitrij ī deuꝫ p̄cedit naturali ter motū liberi arbitrij in peccatū cū ſit cauſa ⁊ ratio eius quartū vero ⁊ vltimū ē remiſſio culpe ad quam tota i ſta trāſmutatio ordinat̉ ſicut ad finē. vt dictū eſt ¶ Ad. jͣ. er go dd̓m ꝙ receſſus a termino ⁊ acceſſus ad terminum du pliciter ꝯſiderari pōt. Uno mō ex ꝑte mobilis. ⁊ ſic natu raliter receſſus a termino p̄cedit acceſſum ad terminum. prius enī eſt ī ſubiecto moͣbili oppoſitū qd̓ abijcit̉. ⁊ poſt modū ē id qd̓ ꝑ motū aſſequit̉ mobile. Sed ex ꝑte agentis ē ecōuerſo. agens enī ꝑ formā que ī eo p̄exi ſtit agit ad remouēdū ꝯtrariū. ſicut ſol ꝑ ſuam lucē agit ad remouē dū tenebras. ⁊ ideo ex ꝑte ſolis prius eſt illuminare qͣꝫ te nebras remouere. ex ꝑte autē aeris illuminādi prius eſt purgari a tenebris qͣꝫ cōſequi lumē ordine nature. lꝫ vtrū qꝫ ſit ſimul tempore. Et quia infuſio gr̄e ⁊ remiſſio culpe dicunt̉ ex ꝑte dei iuſtificātis. ideo ordine nature prior eſt gr̄e infuſio qͣꝫ culpe remiſſio. Sꝫ ſi ſumant̉ ea q̄ ſunt ex ꝑte hoīs iuſtificati eſt ecōuerſo. nā prius ē ordine nature liberatio a culpa qͣꝫ cōſecutio gratie iuſti ficātis. Uel poteſt dici ꝙ termini iuſtificatiōis ſunt culpa ſicut a quo et iu ſticia ſicut ad quē. gratia vero ē cauſa ⁊ remiſſionis culpe ⁊ adeptionis iuſticie. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ diſpoſitio ſubie cti p̄cedit ſuſceptionē forme ordine nature. ſequit̉ tn̄ acti onem agētis ꝑ quā etiā ip̄m ſubiectū diſponitur. ⁊ ideo motus liberi arbitrij nature ordine p̄cedit cōſecutionem gr̄e. ſequit̉ aūt gratie in fuſionem. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit in. ij. phiſicoꝝ. in motibus animi oīno p̄cedit motꝰ in principiū ſpeculationis vel in finē actionis. ſꝫ in exterioribꝰ motibus remotio impedimēti p̄cedit aſſecuti onem finis. ⁊ qꝛ motus liberi arbitrij ē motus animi pri us nature ordine mouet̉ in deum ſicut in finem qͣꝫ ad re mouendū impedimentum peccati. Adnonuꝫ ſic proceditur Uidetur ꝙ iuſtificatio impij nō ſit maximum opus dei. Ser iuſtificationē enī impij ꝯſequit̉ aliquis gr̄am vie. ſꝫ ꝑ glorificationē ꝯſequit̉ aliquis gr̄aꝫ patrie q̄ maior ē ergo glorificatio angeloꝝ vel hoīuꝫ eſt maius opus qͣꝫ iu ſtificatio impij. ¶ Pre. iuſtificatio impij ordinat̉ ad bo num ꝑticulare vnius hoīs. ſꝫ bonū vniuerſi eſt maius qͣꝫ bonū vnius hoīs. vt ptꝫ in primo ethi. ergo maius opus ē creatio celi ⁊ terre qͣꝫ iuſtificatio impij. ¶ Pre. maius ē ex nihilo aliqͥd facere ⁊ vbi nihil cooꝑatur agenti qͣꝫ ex aliqͦ facere aliqͥd cū aliqͣ cooꝑatiōe patiētis. ſꝫ in oꝑe cre ationis ex nihilo fit aliqͥd. vn̄ nihil pōt cooꝑari agēti. ſed ī iuſtificatiōe impij deꝰ ex aliqͦ aliqͥd facit .i. ex impio iuſtū ⁊ ē ibi aliqͣ cooꝑatio ex ꝑte boīs. qꝛ ē ibi motꝰ liberi arbi trij vt dictū ē. gͦ iuſtificatio impij nō ē maximū opus dei ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ ī pͣs d̓r. Miſeratiōes eiꝰ ſuꝑ oīa oꝑa eiꝰ. ⁊ ī collecta d̓r. Deus qͥ omnipotētiā tuā parcendo maxīe ⁊ miſerādo manifeſtas. ⁊ Augꝰ dicit exponēs illud Ioh. xiiij. Maiora horū faciet. qd̓ maius opus eſt vt ex imꝑio iuſtꝰ fiat qͣꝫ creare ceiū ⁊ terraꝫ ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ opꝰ aliqd̓ p̄t dici magnū dupliciter. Uno mō ex ꝑte modi agēdi. ⁊ ſic maximū opus ē creationis in qͦ ex nihilo fit aliqͥd. Alio mō p̄t dici opꝰ magnū ꝓpter magnitudinē eiꝰ qd̓ fit. ⁊ ẜm hoc maius opus ē iuſtificatio impij q̄ terminat̉ ad bonū eternū diuine ꝑticipatiōis qͣꝫ creatio celi ⁊ terre q̄ termi nat̉ ad bonū nature mutabilis. ⁊ ideo Augꝰ cū dixiſſet ꝙ magis ē ꝙ ex imꝑio fiat iuſtus qͣꝫ creare celū ⁊ terrā. ſub iūgit. Celū enī ⁊ terra trāſibūt. ꝑ̄deſtinatoꝝ aūt ſalus et iuſtificatio ꝑmanebit. Sed ſciendū ē ꝙ aliqͥd magnum d̓r dupliciter. Uno mō ẜm quātitatē abſolutā. et hoc mō donū gl̓ie ē maius qͣꝫ donū gr̄e iuſtificātis impiū. et ẜm hoc glorificatio iuſtoꝝ ē maiꝰ opus qͣꝫ iuſtificatio impij. Alio mō d̓r aliqͥd magnum qͣꝫtitate ꝓportionis. ſicut d̓r mons paruus ⁊ milium magnū. ⁊ hoc mō donū gr̄e im pium iuſtificātis ē maius qͣꝫ donū gl̓ie beatificātis iuſtū qꝛ plus excedit donū gr̄e dignitatē impij qui erat dignꝰ pena. qͣꝫ donum gl̓ie dignitatem iuſti. qui ex hocip̄o ꝙ eſt iuſtificatus. eſt dignus gl̓ia. ⁊ ideo Auguſ. dicit ibidem
U3

Queſtio CXIIII
Audicet qui pōt vtrū maius ſit iuſtos angelos creare qͣꝫ impios iuſtificare. certe ſi e qͣlis ē vtrūqꝫ potētie. hoc ma ioris ē miſericordie. Et ꝑ hoc ptꝫ rn̄ſio ad primū. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ bonū vniuerſi ē maius qͣꝫ bonū ꝑticulare vni us ſi accipiat̉ vtrūqꝫ in eodē genere. ſꝫ bonū gr̄e vniꝰ ma ius ē qͣꝫ bonū nature totiꝰ vniuerſi. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ ra tio illa ꝓcedit ex ꝑte modi agendi. ẜm quē creatio ē maxi mum opus dei. Ad decimū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ iuſtificatio ſit opus miraculoſum. Oꝑa enī mi raculoſa ſunt maiora nō miraculoſis. ſꝫ iuſtificatio impij ē maius opꝰ qͣꝫ alia oꝑa miraculoſa. vt ptꝫ ꝑ Auguſ. ī au ctoritate inducta. ergo iuſtificatio impij ē opus miracu loſum: ¶ Pre. motꝰ volūtatis ita eſt ī aīa ſicut īclinatio naturalis ī rebꝰ naturalibꝰ. ſꝫ qn̄ deꝰ aliquid oꝑat̉ in re bus naturalibꝰ ꝯtra inclinationē nat̉e ē opꝰ miraculoſuꝫ ſic ut cū illumīat cecū. vel ſuſcitat mortuū. Uolūtas aut impij tendit ī malū. cū igit̉ deus iuſti ficādo hoīeꝫ moue at eū in bonum. videt̉ ꝙ iuſtificatio impij ſit miraculoſa. Pre. ſicut ſapiētia ē donū dei. ita ⁊ iuſticia. ſꝫ miracu loſum eſt ꝙ aliquis ſubito ſine fludio ſapientia aſſequat̉ a deo. ergo miraculoſum ē ꝙ aliquis impiꝰ iuſtificetur a deo. ¶ Sꝫ ꝯtra. oꝑa miraculoſa ſunt ſuꝑ potētiā natura lem. ſꝫ iuſtificatio impij nō eſt ſupͣ potentiā naturalem. Dicit enī Augꝰ in libro de p̄deſtinatione ſanctorū ꝙ poſ ſe habere fidē ſic ut poſſe habere charitatē nature ē hoīuꝫ. habere aūt gr̄e ē fideliū. ergo iuſtificatio impij nō ē mira culoſa. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ in oꝑbꝰ miraculoſis tria ꝯſueue runt īueniri. quorū vnū eſt ex ꝑte potentie agētis. qꝛ ſola diuina virtute fieri poſſunt. ⁊ ideo ſunt ſimpliciter mira quaſi habētia cauſam occuliā. vt in primo dictū ē. ⁊ ẜm hoc tā iuſtificatio impij qͣꝫ creatio mundi ⁊ vniuerſaliter omne opus qd̓ a ſolo deo fieri pōt miraculoſum dici pōt Scd̓o ī quibuſdā miraculoſis oꝑbꝰ inuenit̉ ꝙ forma in ducta ē ſupra naturalē potētiā talis materie. ſicut ī ſuſci tatione mortui vita ē ſupra naturalē potētiā talis corꝑis ⁊ qͣꝫtum ad hoc iuſtificario impij nō eſt miraculoſa. quia naturaliter aīa ē gr̄e capax. eo enī ipſo ꝙ facta ē ad imagi nem dei capax eſt dei ꝑ gratiā. vt Augꝰ dicit. Tertio mo do in oꝑbꝰ miraculoſis īuenitur aliquid p̄ter ſolitum et cōſuetū ordinē cauſandi effectū. ſicut cuꝫ aliquis infirmꝰ ſanitatē ꝑfectā aſſequit̉ ſubito p̄ter ſolitū curſū ſanatiōis que fit a natura vel arte.; ⁊ qͣꝫtuꝫ ad hoc iuſtificatio impij qn̄qꝫ ē miraculoſa ⁊ qn̄qꝫ non. Eſt enī iſte cōmunis ⁊ cō ſuerus curſus iuſtificatiōis vt deo mouēte interius aīam homo ꝯuertat̉ ad deū primo quidē cōuerſione imꝑfecta ⁊ poſtmodū ad ꝑfectā deueniat. qꝛ charitas inchoata mere tur augeri vt aucta mereatur ꝑfici. ſicut Augꝰ dic̄. Qn̄qꝫ vero tam vehemēter deus aīaꝫ mouet vt ſtatim quādam ꝑfectionē iuſticie aſſequat̉. ſicut fuit in cōuerſione Pau li. adhibita etiā exterius miraculoſa ꝓſtratiōe. ⁊ ideo con uerſio Pauli tanqͣꝫ miraculoſa ī eccl̓ia cōmemorat̉ cele briter. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ q̄dā miraculoſa oꝑa et ſi ſint minora qͣꝫ iuſtificatio impij qͣꝫtū ad bonū qd̓ fit. ſunt tn̄ p̄ter cōſuetū ordinē taliū effectuū. ⁊ ideo plus habent de ratione miraculi. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ nō quādocūqꝫ res na turalis mouet̉ cōtra ſuā īclinationē ē opus miraculoſuꝫ. alioquin miraculoſum eēt ꝙ aqua calefieret vel ꝙ lapis ſurſum ꝓijceret̉. ſꝫ qn̄qꝫ hoc fit p̄ter ordineꝫ ꝓprie cauſe q̄ nata eſt facere hoc. Iuſtificare autem impium nulla alia cauſa pōt niſi deus. ſicut nec aquā calefacere niſi ignis. ⁊
ideo iuſtificatio impija deo qͣꝫtū ad hoc nō ē miraculoſa. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ ſapientiā ⁊ ſcientiā homo natus eſt ac quirere a deo ꝑ ꝓpriuꝫ ingeniū ⁊ ſtudium. ⁊ ideo qn̄ p̄ter hūc modū hō ſapiēs vel ſciēs efficitur ē miraculoſuꝫ. ſed gr̄aꝫ iuſtificātē nō eſt hō natus acq̇rere ꝑ ſuā oꝑationē ſꝫ deo oꝑante. vnde non ē ſimile. ¶ Queſtio CXIIII Einde cōſiderandū. Piſt de merito gͥ eſt effectus gr̓e cospanis. Et circa hoc querūt̉ decē. primo vtrum hō poſſit aliqͥd mereti a deo. ſcd̓o vtrū aliquis ſine gr̄a poſſit mere ri vitā eternā. tertio vtrū ꝑ gr̄am poſſit mereri vitā eter nam ex cōdigno. quarto vtrū gr̄a ſit principiū merēdi me diante charitate principaliter. quinto vtrū homo poſſit ſi bi mereri primā gratiaꝫ. ſexto vtrū homo poſſit eā mereri alij. ſeptimo vtrum poſſit ſibi aliquis mereri reꝑationeꝫ poſt lapſum. octauo vtrū poſſit ſibi aliqͥs mereri augmen tū gr̄e vel charitatis. nono vtrū poſſit ſibi mereri finaleꝫ ꝑſeuerantiā. decimo vtrū bona tꝑalia cadant ſub merito. Ad primum ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō nō poſſit aliquid mereri a deo. Nullꝰ enī vi det̉ mercedē mereri ex hoc ꝙ reddit alteri qd̓ debet. ſed ꝑ oīa bona q̄ facimus nō poſſumus ſufficiēter recompēſare deo qd̓ debemꝰ qͥn ſemꝑ amplius debeamꝰ. vt etiā phūs dic̄ ī. viij. ethi. vn̄ ⁊ Luc̄. xvij. d̓r. Cū oīa q̄ p̄cepta ſunt fe ceritis dicite. ſerui inutiles ſumus qd̓ debuimus facere fecimus. gͦ hō nō pōt aliquid mereri a deo. ¶ Pre. ex eo ꝙ aliqͥs ſibi ꝓficit nihil videt̉ mereri apud eū cui nihil ꝓ ficit. ſꝫ hō bene oꝑando ſibi ꝓficit vel alteri hoī. nō auteꝫ deo. Dicit̉ enī Iob. xxxv. Si iuſte egeris qͥd donabis ei aut qͥd de manu tua accipiet? gͦ hō non pōt aliquid a deo mereri. ¶ Pre. quicūqꝫ apud aliquē aliquid meret̉ cōſti tuit eū ſibi debitorē. debitū enī eſt vt aliquis merēti mer cedē repēdat ſꝫ deus nulli ē debitor. vnde d̓r Roma. xi. Quis prior dedit ei ⁊ retribuet̉ ei. gͦ nullus a deo pōt ali quid mereri. ¶ Sꝫ cōtra ē qḋ d̓r Hiere. xxxi. Eſt mercee oꝑi tuo. ſed merces d̓r qd̓ ꝓ merito reddit̉. ergo videt̉ ꝙ hō poſſit a deo mereri. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ merituꝫ et merces ad idē referunt̉. Id enī merces dicit̉ qd̓ alicui recōpenſat̉ ꝓ retributiōe oꝑis vel laboris qͣſi quoddā p̄cium ipſius. vn̄ ſicut reddere iuſtuꝫ p̄ciū ꝓ re accepta ab aliquo ē actꝰ iuſticie. ita etiā recōpenſare mercedeꝫ oꝑis vel laboris eſt actus iuſticie. iuſticia aūt ē qͣlitas quedā eſt. vt ptꝫ ꝑ phi loſophū in. v. et hi. ⁊ ideo ſimpliciter ē iuſticia īter eos qͦꝝ ē ſimpliciter equalitas. eorū vero quorū nō ē ſimpliciter eqͣlitas nō ē ſimpliciter iuſticia. ſꝫ quidā iuſticie modus pōt eſſe ſicut d̓r quoddaꝫ ius paternū ſiue dn̄atiuū. vt in eodē libro phūs dicit. ⁊ ꝓpter hoc ī his ī quibꝰ ē ſimplici ter iuſtū. ē ⁊ ſimpliciter ratio meriti ⁊ mercedis in quibꝰ aūt ē ẜm quid iuſtū ⁊ nō ſimpliciter. ī his etiā nō ſimpli citer ē ratio meriti. ſꝫ ẜm quid. inqͣꝫtum ſaluat̉ ibi iuſticie ratio. Sic enī ⁊ filius meret̉ aliquid a patre ⁊ ſeruꝰ a dn̄o Manifeſtū ē aūt ꝙ inter deū ⁊ hoīem ē maxima inequa litas. in infinitū enī diſtant ⁊ totū qd̓ ē hoīs bonū ē a deo vnde nō pōt hoīs ad deū eſſe iuſticia ẜm abſolutā equali tatē. ſꝫ ẜm ꝓportionē quandā. inqͣꝫtuꝫ .ſ. vterqꝫ oꝑat̉ ẜm modū ſuū. modus autē ⁊ mēſura hūane virtutis hoī eſt a deo. ⁊ ideo meritū hoīs apud deū eſſe non pōt niſi ẜm p̄ ſuppoſitionē diuine ordinatiōis. ita ſcꝫ vt id hō ꝯſequat̉ a deo ꝑ ſuā oꝑationem quaſi mercedē ad qd̓ deus ei vir tutem oꝑandi deputauit. ſicut etiā res naturales hoc cō

Queſtio CXIIII
ſequūtur ꝑ ꝓprios motus et oꝑationes ad qd̓ a deo ſunt ordinate. differēter tn̄. qꝛ creatura rōnalis ſeip̄aꝫ mouet ad agendū ꝑ liberū arbitriū. vnde ſua actio habet rōnem meriti. qd̓ non ē in alijs creaturis. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hō inqͣꝫtum ꝓpria volūtate facit illd̓ qd̓ dꝫ meret̉. alioqͥn actꝰ iuſticie qͦ qͥs reddit debituꝫ nō eſſet meritoriꝰ. ¶ Ad ij. dd̓m ꝙ deus ex bonis nr̄is nō q̄rit vtilitatē. ſꝫ gl̓iaꝫ. id ē. manifeſtatione ſue bonitatis. qd̓ etiam ex ſuis oꝑbus q̄rit. ex hoc aūt ꝙ euꝫ colimꝰ nihil ei accreſcit ſꝫ n̓obis. ⁊ iō meremur aliquid a deo nō qͣſi ex nr̄is oꝑbꝰ alquid ei ac creſcat. ſed inqͣꝫtum ꝓpter eius gl̓iam oꝑamur. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qꝛ actio noſtra nō habet rōneꝫ meriti niſi ex p̄ſup poſitione diuine ordinationis. nō ſequit̉ ꝙ deus efficiat̉ ſimpliciter debitor nobis. ſꝫ ſi bijpſi inqͣꝫtum debitū ē vi ſua ordinatio impleatur. Ad ſecūdū ſic proceditur. Uidet̉ ꝙ alquis ſine gr̄a poſſit mereri vitam eternā. Il lud enī hō a deo meret̉ ad qd̓ diuinitus ordinat̉. ſicut di ctum ē. ſed hō ẜm ſuā naturā ordinat̉ ad beatitudineꝫ ſi cut ad finē. vnde etiā naturaliter appetit eſſe beatus. ergo homo ꝑ ſua naturalia abſqꝫ gr̄a mereri pōt beatitudinē q̄ eſt vitā eterna. ¶ Pre. idē opus qͣꝫto ē minus debitū tāto ē magis meritoriū. ſꝫ minus debitū ē bonū qd̓ fit ab eo qui minoribꝰ bn̄ficijs eſt p̄uentus. cuꝫ igit̉ ille qui ha bet ſolū bona naturalia minora bn̄ficia ſit conſecutꝰ a deo qͣꝫ ille qui cū naturalibꝰ habet gratuita. videt̉ ꝙ eius oꝑa ſint apud deū magis meritoria. ⁊ ita ſi ille qui habet gra tiā pōt meteri aliqͦ modo vitā eternā. multo magis ille q̄ nō habet. ¶ Pre. miſericordia ⁊ liberalitas dei in infini tum excedit miſericordiā ⁊ liberalitatē hūanam. ſꝫ vnus hō pōt apud aliū mereri etiā ſi nunqͣꝫ ſuā gr̄am an̄ habu erit ergo videt̉ ꝙ multo magis hō abſqꝫ gr̄a vitā eternā poſſit a deo mereri. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ Apl̓s dicit Roma. vj. Gratia dei vita eterna. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ hoīs ſine gr̄a du plex ſtatus ꝯſiderari pōt. ſicut ſupͣ dictū eſt. Unꝰ quidem nature ītegre. qͣlis fuit in Adā ante peccatū. Aliꝰ aūt na ture corrupte. ſicut ē ī nobis ante reꝑationē gr̄e. Si ergo lo qͣmur de hoīe qͦ ad primū ſtatū. ſic vna rōne nō p̄t me reri abſqꝫ gr̄a vitā eternā ꝑ pura naturalia. qꝛ ſcꝫ meritū hoīs dependet ex p̄ordinatione diuina. Actus autē cuiuſ cūqꝫ rei nō ordinat̉ diuinitus ad aliquid excedēs ꝓportio nem virtutis q̄ ē principiū actus. hoc enī ē ex inſtitutiōe diuine ꝓuidentie vt nihil agat vltra ſuā virtutem. Uita aūt eterna ē quoddā bonū excedēs ꝓportionē nature cre ate. qꝛ etiā excedit cognitionē ⁊ deſideriū eius. ẜm illud. jͣ ad Coꝝ. ij. Nec oculus vidit nec auris audiuit nec in cor hoīs aſcendit. Et inde ē ꝙ nulla natura creata ē ſufficiēs principiū actus meritorij vite eterne niſi ſuꝑaddat̉ aliqd̓ ſuꝑnaturale donū qd̓ gr̄a dicit̉. Si vero loquamur d̓ ho mine ſub peccato exiſtēte addit̉ cū hoc ſcd̓a ratio ꝓpter im pedimentū peccati. Cū enī peccatū ſit q̄daꝫ dei offenſa ex cludēs a vita eterna. vt patꝫ ꝑ ſupͣ dicta. nullus in ſtatu peccati exiſtēs pōt vitā eternā mereri niſi prius deo recon ciliet̉ dimiſſo peccato. qd̓ fit ꝑ gr̄am. peccatori enī nō de bet̉ vitā ſꝫ mors. ẜm illud Roma. vj. Stipendia peccati mors. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ deus ordinauit humanaꝫ na turā ad finē vite eterne ꝯſequēdū nō ꝓpria virtute. ſed per auxiliū gr̄e. ⁊ hoc modo eiꝰ actus pōt eſſe meritorius vite eterne. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ hō ſine gr̄a nō poteſt hr̄e equale opus oꝑi qd̓ ex gr̄a ꝓcedit. qꝛ qͣꝫto eſt ꝑfectius principiū actiōis tanto eſt ꝑfectior actio. ſequeret̉ aūt ratio ſuppoſita eqͣlitate oꝑationis vtrobiqꝫ. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qͣꝫtum ad primā rōnem inductā diſſimiliter ſe habet in deo ⁊ in hoīe. nam hō omnē virtutē benefaciēdi hꝫ a deo. nō autē ab hoīe. ⁊ ideo a deo non pōt hō aliquid mereri niſi ꝑ do num eius. qd̓ Apl̓s ſignāter exprimit dicēs. Quis prior dedit ei ⁊ retribuet̉ illi? ſꝫ ab hoīe pōt quis mereri anieqͣꝫ ab eo acceꝑit ꝑ id qd̓ accepit a deo. Sꝫ qͣꝫtum ad ſcd̓aꝫ ra tionē ſumptā ex impedimēto peccati. ſi l̓e ē de hoīe ⁊ d̓ deo qꝛ etiā homo ab alio mereti nō pōt que offendit priꝰ niſi ei ſatiſfaciens recōcilietur. Ad tertium ſic procedit̉. Uidet̉ ꝙ hō in gratia ꝯſtitutꝰ nō poſſit mereri vitā eter nam ex cōdigno. Dicit enim Apl̓s ad Roma. viij. Non ſunt cōdigne paſſiones huius tꝑis ad futurā gl̓iam q̄ re uelabit̉ in nobis. ſꝫ inter alia opera meritoria maxime vi dent̉ eſſe meritorie ſanctorū paſſiones. ergo nulla oꝑa ho minū ſunt meritoria vite eterne ex cōdigno. ¶ Pre. ſupͣ illd̓ Roma. vj. Gratia dei vita eterna. dicit̉ glo. poſſet xe cte dicere ſtipendiū iuſticie vita eterna. ſed maluit dicere. gr̄a dei vita eterna. vt ītelligeremus deū ad eternā vitam ꝓ ſua miſ eratiōe nos ꝑducere. non meritis noſtris. ſed id qd̓ ex cōdiguo quis meret̉ nō ex miſeratione. ſꝫ ex merito accipit. ergo videt̉ ꝙ hō nō poſſit ꝑ gratiā mereri vitam eternā ex cōdigno. ¶ Pre. illud meritū videt̉ eē ꝯdignū qd̓ equatur mercedi. ſꝫ nullus actꝰ pn̄tis vite pōt equari vite eterne q̄ cognitionē ⁊ deſideriū noſtrū excedit. exce dit etiā charitatē vel dilectionē vie ſicut ⁊ excedit naturā ergo hō non pōt ꝑ gratiā mereri vitā eternā ex cōdigno. ¶ Sed ꝯtra. id qd̓ reddit̉ ẜm iuſtū iudiciuꝫ videtur eſſe merces cōdigna. ſꝫ vita eterna reddit̉ a deo ẜm iudiciuꝫ iuſticie. ẜm illud. ij. ad Timo. iiij. In reliquo repoſita ē mihi corona iuſticie. quā reddet mihi dn̄s ī illa die iuſtꝰ iudex. ergo hō meret̉ vitā eternā ex cōdigno. ¶ An̄. dd̓m ꝙ opus meritorium hoīs dupliciter cōſiderari p̄t. Uno modo ẜm ꝙ ꝓcedit ex libero arbitrio. Alio modo ẜm ꝙ ꝓ cedi: ex gr̄a ſpūſſancti. Si cōſideret̉ ẜm ſubſtantiaꝫ oꝑs ⁊ ẜm ꝙ ꝓcedit ex libero arbitrio. ſic non pōt ibi eē condi gnitas ꝓpter maximā inequalitatem. ſed eſt ibi ꝯgruitas ꝓpter quādā equalitatē ꝓportiōis. Uidet̉ enī cōgruū vt hoī oꝑanti ẜm ſuā virtutē deus recōpenſet ẜm excellētiā ſue virtutis. Si aūt loquamur de opere meritorio ẜm ꝙ ꝓcedit ex gratia ſpūſſancti. ſic eſt meritoriū vite eterne ex cōdigno. Sic enī valor meriti attendit̉ ẜm virtutē ſpūſ ſancti mouētis nos ī vitā eternā. ẜm illud Ioh. iiij. Fiet ī eo fons aque ſaliētis in vitā eternā. Attēdit̉ etiā p̄cium oꝑis ẜm dignitat ē gr̄e ꝑ quā homo cōſors factus diuine nature adoptat̉ in filiū dei. cui debet̉ hereditas ex ip̄o iu re adoptionis. ẜm illud Roma. viij. Si filij et heredes. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ Apl̓s loquit̉ de paſſionibꝰ ſanctoꝝ ẜm eorū ſubſtantiā. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ verbū illius gloſe ī telligendū ē qͣꝫtum ad primā cauſam ꝑueniēdi ad vitam eternam q̄ ē miſeratio dei. meritū aūt noſtrū ē cauſa ſub ſequens. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ gr̄a ſpūſſancti quaꝫ in p̄ſenti habemus ⁊ ſi non ſit equalis gl̓ie in actu. ē tn̄ equalis in virtute. ſicut ⁊ ſemē arborū in quo eſt virtus ad totaꝫ ar borē. ⁊ ſil̓iter ꝑ gr̄am inhabitat hoīem ſpūſſanciꝰ qui eſt ſufficiens cauſa vite eterne. vn̄ ⁊ d̓r eē pignus hereditatis noſtre. ij. ad Coꝝ. j. Ad quartum ſic proceditur Uidet̉ ꝙ gratia non ſit principiū meriti principalius per
U I

Queſtio CXIIII .vi.
charitatē qͣꝫ ꝑ alias virtutes. Verces enī oꝑi debet̉. ẜm illud Matth. xx. Uoca operarios et redde illis mercedeꝫ ſuā. ſꝫ q̄libet virtus ē principiū alicuius oꝑis. Eſt enim virtus habitꝰ oꝑatiuꝰ. vt ſupra habitū ē. ergo q̄libet vir tus ē e qͣliter principium merēdi. ¶ Pre. Apl̓s dicit. jͣ. ad Coꝝ. iij. Unuſquiſqꝫ ꝓpriā mercedē accipiet ẜm ꝓprium laborē. ſꝫ charitas magis diminuit laborē qͣꝫ augeat. qꝛ ſicut Augꝰ dicit in libro de verbis dn̄i. Oīa ſeua ⁊ īma nia facilia ⁊ ꝓpe nulla facit amor. ergo charitas nō ē prin cipalius principiū merēdi qͣꝫ alia virtus. ¶ Pre. illa vir tus videt̉ principalius eē principiū merēdi cuius actus ſunt maxime meritorij. ſꝫ maxime meritorij vidētur eſſe actus fidei ⁊ patiētie ſiue fortitudinis ſicut ptꝫ ī martyri bus qui ꝓ fide patiēter ⁊ fortiter vſqꝫ ad mortē certaue runt. ergo alie virtutes principaliꝰ ſunt principiū meren di qͣꝫ charitas. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qḋ dn̄s Ioh. xiiij. dicit. Si quis diligit me diliget̉ a patre meo. ⁊ ego diligā eū ⁊ ma nifeſtabo ei meipſum. ſed in manifeſta dei cognitione cōſiſtit vita eterna. ẜm illud Ioh xvij. Hec ē vita eterna vt cognoſcāt te ſolū deū verū ⁊ viuū. ergo meritum vite eterne maxīe reſidet penes charitateꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſi cut ex dictis accipi pōt humanꝰ actus habet rōneꝫ meren di ex duobꝰ. Primo quidē ⁊ prīcipaliter ex diuina ordi natione ẜm ꝙ actus d̓r eē meritorius illius boni ad qd̓ hō diuinitus ordinat̉. Scd̓o vero ex ꝑte liberi arbitrij. in qͣꝫtum ſcꝫ hō habet p̄ ceteris creaturis vt ꝑ ſe agat volun tarie agens. ⁊ qͣꝫtum ad vtrunqꝫ principalitas meriti pe nes charitatē ꝯſiſtit. Primo enī ꝯſiderādū ē ꝙ vita eter na in dei fruitioue ꝯſiſtit. motus aūt humane mentis ad fruitionē diuini boni ē ꝓprius actus charitatis. ꝑ quem oēs actus aliarū virtutū ordinant̉ in hūc finē ẜm ꝙ alie virtutes imperant̉ a charitate. ⁊ ideo merituꝫ vite eterne primo ꝑtinet ad charitatē. ad alias aūt virtutes ſecunda rio ẜm ꝙ eoꝝ actus a charitate imperātur. Similiter etiā manifeſtū eſt ꝙ id qd̓ ex amore facimus maxīe volunta rie facimus. vn̄ etiā ẜm ꝙ ad rōnem meriti requirit̉ ꝙ ſit volūtariū principaliter meritū charitati aitribuit̉. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ charitas inqͣꝫtum habet vltimū finē ꝓ ob iecto mouet alias virtutes ad operandū. ſemꝑ enī habi tus ad quē ꝑtinet finis imꝑat habitibus ad quos ꝑtinēt ea que ſunt ad finem. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ opus aliqd̓ pōt eſſe laborioſum ⁊ difficile dupliciter. Uno modo ex magnitudine oꝑis. ⁊ ſic magnitudo labo ris ꝑtinet ad augmētū meriti. ⁊ ſic charitas nō diminuit laborē. imo facit aggredi oꝑa maxīa. magna enī oꝑatur ſi eſt. vt Gregꝰ dicit in quadaꝫ omelia. Alio modo ex defe ctu ip̄ius oꝑantis. vnicuiqꝫ enī eſt laborioſum ⁊ difficile qd̓ nō ꝓmpta volūtate facit. talis labor diminuit meritū ⁊ a charitate tollit̉. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ fidei actus nō ē me ritorius niſi fides ꝑ dilectionē oꝑetur. vt d̓r ad Gal̓. v. Similiter etiā actus patiētie ⁊ ortitudinis non eſt meri torius niſi aliquis ex charitate hoc oꝑetur. ẜm illud. j. ad Coꝝ. xiij. Si tradidero corpus meū ita vt ardeā. charita tem aūt nō habuero nihil mihi ꝓdeſt. Ad quintum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ homo poſſit ſibi meteri primā gr̄am. Quia vt Augꝰ dicit. fides meret̉ iuſtificationē. iuſtificat̉ autē ho nio ꝑ primā gr̄am. ergo hō poteſt mereri ſibi primā gra tiam: ¶ Pre deꝰ nō dat gr̄am niſi dignis. ſꝫ non d̓r aliqͦs dignus aliqͦ dono niſi qui ip̄m ꝓmeruit ex cōdigno. gͦ ali quis ex cōdigno pōt mereri primā gr̄am. ¶ Pre. apud
hoīes aliquis pōt ꝓmereri donuꝫ iā acceptum. ſicut qui accepit equū a dn̄o. meret̉ ip̄m bn̄ vtendo eo in ſeruitio dn̄ i. ſꝫ deus liberalior ē qͣꝫ ho. ergo multo magis primaꝫ gr̄am iā ſuſceptam pōt hō ꝓmereri a deo ꝑ ſubſequentia oꝑa. ¶ Sꝫ cōtra ē ꝙ ratio gr̄e repugnat mercedi operum ẜm illud Roma. iiij. Ei qui oꝑat̉ merces nō imputatur ẜm gr̄am. ſꝫ ẜm debitū. ſed illud meretur hō qd̓ imputa tur ſibi ẜm gratiā quaſi merces oꝑis eius. gͦ primā gr̄am non pōt hō mereri. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ donū gratie ꝯſiderari pōt dupliciter. Uno modo ẜm rōneꝫ gratuiti doni. ⁊ ſic manifeſtū eſt ꝙ omne meritū repugnat gr̄e. qꝛ vt ad Ro ma. xi. Apl̓s dicit. Si ex oꝑibꝰ iam non ex gr̄a. Alio mō pōt cōſiderari ẜm naturā ip̄ius rei q̄ donat̉. ⁊ ſic etiā non pōt cadere ſub merito nō habētis gratiam. tum qꝛ exce dit ꝓportionē nature. tum etiam qꝛ ante gratiam in ſtatu peccati hꝫ hō impedimētū ꝓmerēdi gr̄am .ſ. ip̄m peccatū Poſtqͣꝫ aūt iā aliquis hꝫ gratiaꝫ nō pōt gr̄a iā habita ſub merito cadere. qꝛ merces ē terminꝰ oꝑis. gr̄a vero ē princi piū cuiuſlibet boni oꝑis ī nobis. vt ſupra dictū eſt. Si ve ro aliud donū gratuitū aliquis mereat̉ virtute gr̄e p̄ce dentis iā nō erit prima. Un̄ manifeſtū eſt ꝙ nullus pōt ſibi mereri primā gratiā. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ſic̄ Augꝰ dicit in libro retractationū. Ipſe aliqn̄ in hoc fuit deceptꝰ ꝙ credidit initiū fidei eē ex nobis. ſed cōſūmationē nobis dari ex deo. qd̓ ip̄e ibidē retractat. ⁊ ad hūc ſenſum videt̉ tinere ꝙ fides iuſtificationū mereat̉. Sꝫ ſi ſupponamꝰ ſic̄ fidei veritas hꝫ ꝙ initiū fidei ſit in nobis a deo. iā etiaꝫ ip̄e actus fidei ꝯſequitur primā gratiā. ⁊ ita nō poteſt eē meritorius prime gr̄e. ꝑ fidē igit̉ iuſtificat̉ hō nō qͣſi hoc credēdo mereat̉ iuſtificationē. ſed qꝛ duꝫ iuſtificat̉ credit eo ꝙ motus fidei requirit̉ ad iuſtificationeꝫ impij. vt ſupͣ dictū ē. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ deus non dat gratiā niſi dignis. non tn̄ ita ꝙ prius digni fuerit. ſed qꝛ ip̄e ꝑ gratiā eos fa cit dignos qui ſolus pōt facere mundū de īmundo cōce ptum ſemine. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ omne bonuꝫ opus hoīs ꝓcedit a prima cauſa ſicut a principio. non autē ꝓcedit a quocunqꝫ hūano. dono. ⁊ ideo nō eſt ſimilis ratio de do no gratie ⁊ de dono humano. Ad ſextuꝫ ſic proceditur Uidet̉ ꝙ hō poſſit alteri mereri primā grariaꝫ. qꝛ Mat. ix. ſuꝑ illud. Uidēs ieſus fidē illoꝝ ⁊c̄. dicit glo. Quātuꝫ valet apud deū fides ꝓpria apud quē ſic valuit aliena vt intꝰ ⁊ extra ſanaret hoīeꝫ. ſed interior ſanatio hoīs eſt per primā gratiā. gͦ homo pōt alteri mereri primā gratiam. Pre. orationes iuſtorū nō ſunt vacue ſꝫ efficaces. ẜm illud Iac̄. vlt Multū valet dep̄catio iuſti aſſidua. ſꝫ ibi dem p̄mittit̉. Orate ꝓ inuicē vt ſaluemini. cuꝫ igit̉ ſalus hoīs nō poſſit eē niſi ꝑ gratiā. videt̉ ꝙ vnus hō poſſit al teri mereri primā gratiā. ¶ Pre. Luc. xvi. d̓r. Facite vo bis amicos de māmona iniquitatis. vt cū defeceritis reci piāt vos in eterna tabernacula. ſꝫ nullus recipit̉ in eter na tabernacula niſi ꝑ gratiā ꝑ quā ſolā aliquis meret̉ vitā eternam. vt ſupra dictū eſt. ergo vnus hō pōt alteri acqui rere merendo primā gratiā. ¶ Sed ꝯtra ē qd̓ d̓r Hiere. xv. Si ſteterit Moyſes ⁊ Samuel coraꝫ me. non eſt aīa mea ad populū iſtum. qui tn̄ fuerūt maximi meriti apud deū. videt̉ ergo ꝙ nullus poſſit alteri mereri primā gr̄aꝫ. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ex ſupra dictis ptꝫ. opus noſtrū ha bet rōnem meriti ex duobꝰ. Primo quid ē ex vi motiōis diuine. ⁊ ſic meret̉ aliquis ex cōdigno. Alio mō habet ra rationem meriti ẜm ꝙ ꝓcedit ex libero arb. trio in qͣꝫtum

Queſtio CXIIII
volūtarie aliquid facimꝰ. ⁊ ex hac ꝑte ē meritū ꝯgrui. qꝛ cōgruū ē vt dū hō bn̄ vtit̉ ſua virtute deus ẜm ſuꝑexcel lentē virtutē excellētius oꝑet̉. Ex qͦ ptꝫ ꝙ merito cōdigni nullus pōt mereri alteri primā gratiam niſi ſolus xp̄s. qꝛ vnuſquiſqꝫ noſtrū mouet̉ a deo ꝑ donū gr̄e vt ip̄e ad vi tam eternā ꝑueniat. ⁊ ideo meritū cōdigni vltra hāc mo tionē nō ſe extēdit. Sꝫ aīa xp̄i mota ē a deo ꝑgratiaꝫ non ſolū vt ip̄e ꝑueniret ad gl̓iam vite eterne. ſꝫ etiā vt alios ī eam adduceret inqͣꝫtum ē caput eccl̓ie ⁊ actor ſalutis hu niane. ẜm illud Hebre. ij. Qui multos filios ī gl̓iam ad duxerat auctorē ſalutis ⁊cͣ̄. Sꝫ merito cōgrui p̄t aliquis alteri mereri primā gratiā. Quia enī hō in gr̄a ꝯſtitutus implet dei volūtatē. cōgruū eſt ẜm amicicie ꝓportionem vt deus impleat hoīs voluntatē in ſaluatione alterius. lꝫ qn̄qꝫ poſſit hr̄e impedimētū ex ꝑte illius cuius aliqͦs ſan ctus iuſtificationē deſiderat. Et in hoc caſu loquitur au ctoritas Hieremie vltimo inducta. ¶ Ad. jͣ. gͦ dd̓m ꝙ fi des alioꝝ valet alij ad ſalutē merito cōgrui. nō merito cō digni. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ impetratio orationis īnitit̉ miſe ricordie. meritū aūt cōdigni īnitit̉ iuſticie. et ideo multa orādo impetrat hō ex diuina miſericordia. que tn̄ nō me retur ẜm iuſticiā. ẜm illud Dan̄. ix. Neqꝫ enī ī iuſtifica onibus nr̄is ꝓſternimus p̄ces ante faciē tuā. ſꝫ in miſera tionibus tuis multis. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ pauperes elemo ſynas recipientes dicunt̉ reciꝑe alios ī eterna tabernac la vel impetrādo eis veniā orādo. vel merēdo ꝑ alia bon ex cōgruo. vel etiā materialiter loquendo. qꝛ ꝑ ipſa oper miſericordie que quis in pauꝑes exercet meretur recip in eterna tabernacula. Ad ſeptimuꝫ ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ aliquis poſſit ſibijp̄i mereri reꝑationē poſt l pſum. Illud enī qd̓ iuſte a deo petitur hō videt̉ poſſe me teri. ſed nihil iuſtius a deo petit̉. vt Augꝰ dicit qͣꝫ ꝙ rep retur poſt lapſum. ẜm illud pͣs. Cū defecerit virtus mea ne derelinquas me dn̄e. ergo hō pōt mereri vt reparetur poſt lapſum. ¶ Pre. multo magis homini ꝓſunt oper ſua qͣꝫ ꝓſint alij. ſed hō pōt aliquo mō alteri mereri rep ratione poſt lapſum ſicut ⁊ primā gratiam gͦ multo m gis ſibi mereri pōt vt reparet̉ poſt lapſum. ¶ Pre. hom qui aliqn̄ fuit in gr̄a ꝑ bona oꝑa q̄ fecit meruit ſibi vit eternā. vt ex ſupra dictis ptꝫ. ſed ad vitā eternā nō pot quis ꝑuenire niſi reparet̉ ꝑgr̄am. ergo videt̉ ꝙ ſibi m ruit reꝑationē ꝑ gratiā. ¶ Sꝫ ꝯtra ē qd̓ d̓r Ezech. xv Si auerterit ſe iuſtus a iuſticia ſua ⁊ fecerit iniquitatꝭ oēs iuſticie eiꝰ qͣs fecerat nō recordabūtur. ergo nihil va lebūt ei p̄cedentia merita ad hoc ꝙ reſurgat. nō ergo ali quis pōt ſibi mereri reꝑationē poſt lapſū futurū ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ nullus pōt ſibi mereri reꝑationem poſt lapſum futurū neqꝫ merito cōdigni neqꝫ merito cōgrui. Merit quidē ꝯdigni hoc ſibi mereri non pōt. qꝛ ratio huiꝰ mer depēdet ex motione diuine gr̄e. q̄ quidē motio interri tur ꝑ ſequēs peccatū. vn̄ oīa beneficia q̄ poſtmoduꝫ a a deo cōſequit̉ quibꝰ reparatur nō cadūt ſub merito motione prioris gratie vſqꝫ ad hoc nō ſe exte dēte. E tum etiā cōgrui qͦquis alteri primā gratiā īeretur i ditur ne cōſequat̉ effectū ꝓpter impedimen peccat. cui quis meretur. multo igit̉ magis impedit talis m efficacia ꝑ impedimentū qd̓ ē ⁊ in eo qui meretur et eo cui meretur. hoc enī vtrūqꝫ in vnā ꝑſonā cōcurrit. ⁊ ideo nullo mō aliquis pōt ſibi mereri reꝑationē poſt lapſum. ¶ Ad jͣ. ergo dd̓m ꝙ deſideriū quo quis deſiderat repanē poſt lapſum iuſtū dicit̉. ⁊ ſil̓iter oratio qꝛ tendit iſticiā. non tn̄ ita ꝙ iuſticie innitatur ꝑ modū meriti ſolū miſericordie. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ aliquis pōt alteri reri ex cōgruo primā gratiā. qꝛ non ē ibi impedimētuꝫ ē ex ꝑte merētis qd̓ īuenitur dū aliquis poſt meritum a iuſticia recedit. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ quidā dixerunt ꝙ llus meretur abſolute vitā eternā niſi ꝑ actum finalis atie. ſꝫ ſolum ſub ꝯditione ſi ꝑ euerat. Sed hoc irratio hiliter d̓r. qꝛ qn̄qꝫ actus vltime gratie nō ē magis me orius. ſꝫ minus qͣꝫ actus precedētes ꝓpter egritudinis preſſionē. Unde dd̓m ꝙ quilibet actus charitatis me etur abſolute vitā eternā. ſed ꝑ peccatum ſequēs ponit̉ npedimentū p̄cedenti merito vt non ſortiatur effectum. cut etiam cauſe natur ales deficiūt a ſuis effectibꝰ ꝓpter uꝑueniēs impedimentum. Ad octauum ſic procedit̉ Uidet̉ ꝙ hō non poſſit mereri augmētuꝫ gratie vel chari tatis. Cuꝫ enī aliquis receꝑit p̄miū qd̓ meruit nō debet̉ ei alia merces. ſicut de quibuſdā d̓r Mat. vj. Receperūt mercedē ſuā. ſi igitur aliquis mereret̉ augmentū charita tis vel gratie. ſequeret̉ ꝙ gratia augmētata nō poſſet vl terius expectare aliud p̄mium. qd̓ ē incōueniēs Pre. nihil agit vltra ſuā ſpeciē. ſed principiū meriti ē gratia vl̓ charitas. vt ex ſupra dictis ptꝫ. e rgo nullus pōt maiorem gratiā vel charitatē mereri qͣꝫ habeat. ¶ Pre. id qd̓ cadit ſub merito meret̉ hō ꝑ quēlibet actū a gratia vel charitate ꝓcedentē. ſicut ꝑ quēlibet talē actum meret̉ hō vitaꝫ eter nam. ſi igit̉ augmētū grarie vel charitatis cadat ſub meri to. videt̉ ꝙ ꝑ quēlibet actū charitate informatum aliquis mereatur augmētū charitatis. ſꝫ id qd̓ hō meret̉ infallibi liter a deo ꝯſequitur niſi impediatur ꝑ peccatū ſequens. Di t̉ enī. ij. ad Timo. j. Scio cui credidi ⁊ certus ſum. A gns ē depoſitū meū ẜuare. ſic ergo ſequeretur ꝙ ꝑ Eet actum meritoriū gratia vel charitas augeret̉. qd̓ t incōueniēs cū qn̄qꝫ actus meritorij nō ſint multū eruentes ita ꝙ ſufficiāt ad charitatis augmētū. nō ergo a Imentū charitatis cadit ſub merito. ¶ Sed contra eſt Augꝰ dicit ſuꝑ epl̓am Ioh. ꝙ charitas meret̉ augeri aucta mereat̉ ⁊ ꝑfici. ergo augmētū charitatis vel gra e cadit ſub merito. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut ſupra dictum ē iſud cadit ſub merito cōdigni ad qd̓ motio gratie ſe extē dit. motio aūt alicuius mouētis nō ſolū ſe extēdit ad vl timū terminū motꝰ. ſꝫ etiā ad totū ꝓgreſſum ī motu. ter minus aūt motꝰ gr̄e ē vita eterna. ꝓgreſſus aūt ī hoc mo tu ē ẜm augmētū charitatis vl̓ gratie. ẜm illud Prouer. iiij. Iuſtoꝝ ſemita qͣſi lux ſplendēs ꝓcedit. ⁊ creſcit vſqꝫ ad ꝑfectā diē qui ē dies gl̓ie. Sic igit̉ augmentū gratie cadit ſub merito cōdigni. ¶ Ad. j. gͦ dd̓m ꝙ p̄miū eſt ter minus meriti. Eſt aūt duplex terminꝰ motus ſcꝫ vltimus ⁊ medius qui ē ⁊ principiū ⁊ terminꝰ. ⁊ talis terminus ē merces augmēti. merces aūt fauoris humani ē ſicut vlti mus terminus his qui finē ī hoc ꝯſtituūt. vn̄ tales nullā aliā mercedē recipiūt. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ augmētuꝫ gratie nō eſt ſupra virtutem p̄exiſtentis gratie. lꝫ ſit ſupra quā titatem ipſius. ſicut arbor ⁊ ſi ſit ſupra quantitatem ſemi nis. nō ē tamen ſupra virtutē ipſius. ¶ Ad iij. dd̓m ꝙ quolibet actu meritorio meret̉ hō augmentū gratie ſicut ⁊ gratie ꝯſūmationē que ē vita eterna. ſꝫ ſicut vita eterna non ſtatim redditur ſed ſuo tꝑe. ita nec gratia ſtatim au getur ſed ſuo tꝑe. cū ſcꝫ aliquis ſufficiēter fuerit diſpoſitꝰ d gr̄e augmentū.
U5

Queſtio CXIIII
Ad nonum ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ aliquis poſſit ꝑſeuerātiaꝫ mereri. Illud enī o hō obtinet petēdo pōt cadere ſub merito habētis gratia ſꝫ ꝑſeuerātiam petēdo hoīes a deo obtinēt. alioquin fru ſtra peteret̉ a deo in petitionibꝰ orationis dn̄ice. vt Augꝰ exponit in libro de bono ꝑſeuerātie. ergo ꝑſeuerātia pōt cadere ſub merito habētis gr̄am. ¶ Pre. magis eſt non poſſe peccare qͣꝫ nō peccare. ſed non poſſe peccare cadit ſub merito. meret̉ enī aliquis vitā eternā. de cuiꝰ rōne ē impec cabilitas. ergo multo magis pōt aliquis mereri vt nō pec cet. qd̓ ē ꝑſeuerare. ¶ Pre. maius ē augmentū gratie qͣꝫ ꝑſeuerātia in gr̄a quā quis hꝫ. ſed hō pōt mereri augmē tū gr̄e. vt ſupra dictū ē. ergo multo magis pōt mereri ꝑ ſeuerantia in gr̄a quꝫ quis habet. ¶ Sꝫ ꝯtra ē ꝙ omne qd̓ quis meret̉ a deo cōſequit̉ niſi impediat̉ ꝑ peccatuꝫ. ſꝫ multi habēt opera meritoria qui nō cōſequūtur ꝑſeuerā tiā. nec pōt dici ꝙ hoc fuit ꝓpter impedimentuꝫ peccati. qꝛ hecip̄m qd̓ ē peccare opponitur ꝑſeuerantie. ita ꝙ ſi ali quis ꝑſeuerantiā meret̉ deus nō ꝑmitteret aliquē cadere ī peccatū. nō igitur ꝑſeueranti a cadit ſub merito. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ cū honaturaliter habeat liberū arbitriū flexibile ad bonū ⁊ ad malū. dupliciter pōt aliquis ꝑſeuerantia in bono obtinere a deo. Uno quidē modo ꝑ hoc ꝙ liberū arbitriū determinat̉ ad bonū ꝑ gr̄am ꝯſūmatam. qd̓ erit ī gl̓ia. Alio mō ex ꝑte motiōis diuine q̄ hoīem inclinat ad bonū vſqꝫ ad finem. ſicut aūt ex dictis ptꝫ illud cadit ſub hūano merito qd̓ cōꝑat̉ ad motuꝫ liberi arbitrij directi a deo mouēte ſic̄ terminꝰ. nō aūt id qd̓ cōparat̉ ad p̄dictuꝫ moduꝫ ſicut principiū. Un̄ ptꝫ ꝙ ꝑſeuerantia gl̓ie que terminus p̄dicti motus cadit ſub merito. ꝑſeuerātia at vie nō cadit ſub merito qꝛ dependet ſoluꝫ ex motiōe d̓ na q̄ eſt principiū oīs meriti. ſed deus gratis ꝑſeuerant bonū largit̉ cuicūqꝫ illud largitur. ¶ Ad. j. ergo dd̓m q etiā ea q̄ nō meremur orādo impetramꝰ. nā ⁊ peccatore. deus audit pctōꝝ veniā petētes quā nō merent̉. vt patꝫ ꝑ Auguſ. ſuꝑ illud Ioh. Scimus qꝛ peccatores deꝰ non ex audit. alioquin fruſtra dixiſſet publicanus. Deus ꝓpiciꝰ eſto mihi peccatori. vt d̓r Luc̄. xviij. Et ſil̓iter ꝑſe uerantie donū aliqͥs petēdo a deo īpetrat vel ſibi vel alij qͣꝫuis ſub merito nō cadat ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ꝑſeuerātia q̄ etit ī gl̓ia cōꝑat̉ ad motū liberi arbitrij meritoriū ſicut terminꝰ. non aūt ꝑſeuerantia vie rōne p̄dicta. ¶ Et ſil̓iter dd̓m eſt ad tertiū de augmēto gratie. vt ꝑ p̄dicta ptꝫ. Ad decimū ſic ꝓceditur. Uidet̉ ꝙ tꝑalia bona cadāt ſub merito. Illud enī qd̓ ꝓ mittit̉ aliquibꝰ vt pͥmiū iuſticie cadit ſub merito. ſꝫ tꝑalia bona ꝓmiſſa ſunt ī lege veteri ſicut merces iuſticie. vt ptꝫ Deutero .xxviij. ergo videt̉ ꝙ bona tꝑalia cadāt ſub meri to. ¶ Pre. illud videt̉ ſub merito cadere qd̓ deus a licui retribuit ꝓ aliquo ſeruitio qd̓ fecit. ſꝫ deus aliqn̄ recōpen ſat hoībꝰ ꝓ ẜuitio ſibi facto aliqͣ bona tꝑalia. Dicit̉ enī Exo. j. Et qꝛ timuerūt obſtetrices deū edificauit illis do mos. vbi glo. Greg. dicit ꝙ benignitatis earū merces po tuit ī eterna vita retribui. ſꝫ culpa mēdacij terrenaꝝ recō penſationē accepit. ⁊ Ezech. xxix. dicit̉. Rex babylonie ſer uire fecit exercitū ſuū ſeruitute magna aduerſus tyrum. ⁊ merces nō ē reddita ei. ⁊ poſtea ſubdit. Erit merces exer citui illiꝰ ⁊ dedi ei terrā egypti ꝓ eo ꝙ laborauerit mihi. ergo bona tꝑalia cadūt ſub merito. ¶ Pre. ſicut bonū ſe habet ad meritū ita malū ſe habet ad demeritū. ſꝫ ꝓpter de
meritū peccati aliqui puniunt̉ a deo tꝑalibus penia ſicut ptꝫ de ſodomitis Gen̄. xix gͦ ⁊ bona tꝑalia cadūt ſub me rito. ¶ Sed ꝯtra ē ꝙ illa q̄ cadūt ſub merito nō ſil̓iter ſe habēt ad oēs. ſꝫ bona tꝑalia ⁊ mala ſil̓iter ſe habēt ad bo nos ⁊ malos. ẜm illud Ecc̄s. ix. Uniuerſa eque eueniūt iuſto ⁊ impio. bono ⁊ malo. mūdo ⁊ īmundo. īmolanti vi ctimas ⁊ ſacrificia cōtēnenti. ergo bona tꝑalia nō cadunt ſub merito. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ illud qd̓ ſub merito cadit eſt p̄miū vel merces qd̓ hꝫ rōnem alicuiꝰ boni. Bonū autē hoīs ē duplex vnū ſimpliciter. aliud ẜm quid. bonū hoīs ſimpliciter ē vltimꝰ finis eiꝰ. ẜm illud p̄s. Mihi aūt ad herere deo bonū ē. ⁊ ꝑ ꝯſequēs oīa illa q̄ ordinant̉ vt du cētia ad hūc finē. ⁊ talia ſimpliciter cadūt ſub merito. Bo num aūt ẜm quid ⁊ nō ſimpliciter hoīs ē qd̓ ē bonū ei vt nūc vel qd̓ ei ē ẜm quid bonū. ⁊ hmōi nō eadūt ſub meri to ſimpliciter. ſꝫ ẜm quid. Scd̓m hoc gͦ dd̓m ē ꝙ ſi tꝑalia bona ꝯſiderent̉ ꝓut ſunt vtilia ad oꝑa virtutū quibꝰ ꝑ ducimur in vitā eternam. ẜm hoc directe ⁊ ſimpliciter ca dūt ſub merito. ſicut ⁊ augmētum gr̄e ⁊ oīa illa quibꝰ hō adiuuat̉ ad ꝑueniēdū in beatitudinē poſt primā gratiaꝫ. tantū enī dat deꝰ viris iuſtis de bonis tꝑalibꝰ ⁊ etiam de malis quātū eis expedit ad ꝑueniēdū ad vitā eternā. ⁊ in tantū ſunt ſimpliciter bona hmōi tꝑalia. vn̄ d̓r in pͣs. Ti mentes aūt dn̄m nō minuent̉ oī bono. ⁊ alibi. Non vidi iuſtū derelictū. Si autē ꝯſiderent̉ hmōi tꝑalia bona ẜm ſe. ſic nō ſunt ſimpliciter bona hoīs. ſꝫ ẜm quid. ⁊ ita non ſimpliciter cadūt ſub merito. ſꝫ ẜm quid. inqͣꝫtū ſcꝫ hoīes mouēt̉ a deo ad aliqͣ tēporaliter agēda in quibꝰ ſuū ꝓpoſi tū ꝯſequūt̉ deo fauēte. vt ſicut vita eterna eſt ſimpliciter p̄miū operū iuſticie ꝑ relationē ad motionē diuinā ſicut ſupͣdictū ē. ita tꝑalia bona ī ſe cōſiderata habēt rationeꝫ mercedis habito reſpectu ad motionē diuinā qͣ volunta tes hoīuꝫ mouent̉ ad hec ꝓſequēda lꝫ interdū in his non habeāt hoīes rectā intentionē. ¶ Ad. jͣ. ergo dd̓m ꝙ ſicut Augꝰ dicit cōtra Fauſtū libro. iiij. In illis tꝑalibꝰ ꝓmiſ ſis figure fuerūt futuroꝝ ſpūaliū q̄ īplētur ī nobis. Car nalis enī ppl̓s ꝓmiſſis vite pn̄tis inherebat. ⁊ illoꝝ non m̄ lingua. ſꝫ etiā vita ꝓphetica fuit. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙ ille tetributiōes dicūt̉ eē diuinitꝰ facte ẜm cōꝑationē ad diui nā motionē. nō aūt ẜm reſpectū ad maliciā volūtatis. p̄ci pue qͣꝫtū ad regē babylonis qͥ nō impugnauit tyrum qͣſi volēs deo ẜuire. ſꝫ potiꝰ vt ſibi dominiū vſurparet. Si l̓i ter etiā obſtetrices lꝫ habuerint bonā volūtatē qͣꝫtū ad li berationē pueroꝝ. nō tn̄ fuit eaꝝ recta voluntas qͣꝫtū ad hoc ꝙ mendaciū ꝯfinxerunt. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ tꝑalia ma la infligunt̉ in penā impijs inqͣꝫtū ꝑ ea nō adiuuāt̉ ad cō ſecutionē vite eterne. Iuſtis aūt qui ꝑ hmōi mala iuuāt̉ nō ſunt pene ſꝫ magis medicine. vt ſupͣ dictum ē. ¶ Ad iiij. dd̓m ꝙ oīa q̄ eueniūt bonis ⁊ malis qͣꝫtū ad ip̄aꝫ ſub ſtantiā bonoꝝ vel maloꝝ tēꝑaliū. ſꝫ nō qͣꝫtū ad finem. qꝛ ni ꝑ hmōi manuducūt̉ ad beatitudinē. nō aūt mali. Et ęc de moralibꝰ in cōmuni dicta ſufficiant. Explicit prima ꝑs ſecūde partis ſacret heologie doctoris eximij ⁊ luminis eccleſie preclariſſimi ſancti Thome de Aquino ordinis fratrū p̄dicatoꝝ: Impreſſa Baſilee. An nō dn̄i Mileſimo quadringēte ſimooctuageſimoquinto

Incipiunt capitula prime ꝑtis ſecunde ꝑtis ſancti Tho me de Aquino ordinis fratrum p̄dicatoꝝ. Ueſtio prima de fine vltimo hoīs ī cōmuni. Et primo vtrū hoī ꝯueniat agere ꝓpter finem Scd̓o vtrū agere ꝓpter finē ſit ꝓpriū rationa lis nature. Tertio vtrū actus hoīs recipiāt ſpeciē ex fine. Quarto vtꝝ ſit aliquis finis vltimꝰ hūane vite. Quīto vtꝝ vniꝰ hoīs poſſint eē plures vltimi fines. Sexto vtꝝ hō ordinet oīa ī vltimū finem. Septimo vtrū idē ſit vltimꝰ finis oīuꝫ hoīuꝫ. Octauo vtꝝ ī illo vltimo fine alie creature ꝯueniant Ueſtio. 2. de beatitudine hoīs in quibꝰ ꝯſiſtat. Et primo vtrū beatitudo hoīs ꝯſiſtat ī diuitijs. Scd̓o vtrū cōſiſtat in honoribus. Tertio vtrū in fama ſiue in gloria. Quarto vtrū in poteſtate. Quinto vtrū in aliquo corꝑis bono. Sexto vtrū in voluptate. Septimo vtrū in aliquo bono aīe. Octauo vtrū in aliquo bono creato. Ueſtio. 3. de beatitudine quid ſit. Et primo vtrū beatitudo ſit aliquid increatū. Scd̓o vtrū ſi ē aliquid creatū ſit oꝑatio. Tertio vtꝝ ſit oꝑatio ſenſitiue ꝑtis aut ītellectiue tm̄. Quarto vtrū ſi ē intellectiue partis ſit oꝑatio intelle ctus an volūtatis. Quinto vtrū ſi ē oꝑatio intellectus ſit oꝑatio intelle ctus ſpeculatiui aut practici. Sexto ſi ē oꝑatio ītellectus ſpeculatiui vtꝝ ꝯſiſtat in ſpeculatione ſcientiaꝝ ſpeculatiuarū. Septimo vtꝝ ſit ī ſpeculatione ſubſtātiaꝝ ſeꝑataꝝ ſcꝫ Octauo vtrū ſit ī ſola ſpeculatione ¶ angeloꝝ. dei qua ꝑ eſſentiā videtur. mo vtrū delectatio requirat̉ ad beatitudineꝫ. Ueſtio. 4. de his q̄ exigūt̉ ad beatitudinē. Et pri Scd̓o vtrum ī beatitudine ſit prīcipalius viſio qͣꝫ de lectatio. Tertio vtꝝ ad beatitudinē req̄rat̉ cōp̄henſio. Quarto vtrū requirat̉ rectitudo volūtatis. Quinto vtrū ad beatitudinē hoīs requirat̉ corpus. Sexto vtrū requirat̉ ad eā ꝑfectio corporis. Septimo vtꝝ requirāt̉ ad eā aliqͣ exteriora bona. Octauo vtrū requirat̉ ad eā ſocietas amicorū. homo poſſit cōſequi beatitudinē. Ueſtio. 5. d̓ adeptiōe beatitudinis. Et primo vtꝝ Scd̓o vtrū vnꝰ hō poſſit eē beatior alio. Tertio vtrū aliquis poſſit eſſe ī hac vita beatus. Quarto vtrū beatitudo habita poſſit amitti. Quīto vtꝝ hō ꝑ ſua nat̉ alia poſſit acqͥrere beatitudinē Sexto viꝝ hō cōſequat̉ beatitudinē ꝑ actionē alicuiꝰ q ſuꝑioris creature. Septimo vtruꝫ requirant̉ aliqua oꝑa hoīs ad hoc ꝙ homo beatitudinē cōſequatur a deo. Octauo vtrū oīs homo appetat beatitudinē. vtꝝ ī hūanis actibꝰ īueniat̉ volūtariū. Ueſtio. 6. de volūtario ⁊ īuoluntario. Et primo Scd̓o viꝝ inueniat̉ in aīalibꝰ brutis. Tertio vtꝝ volūtariū poſſit eē abſqꝫ omni actu. Quarto vtrū violētia volūtati poſſit inferri. Quinto vtrū violētia cauſet inuolūtariū. Sexto vtrum metus cauſet īuolūtariū ſimpliciter. Septimo vttū ꝯcupiſcētia cauſet īuolūtarium. Octauo vir ignorātia cauſet īuolūtariū.
Ueſtio. 7. de circūſtātijs hūanoꝝ actuū ī quibus volūtariū ⁊ īuolūtariū īuenit̉. Et primo vtꝝ cir cūſtātia ſit accidēs actꝰ hūani vel quid ſit. Scd̓o vtrū circūſtātie hūanoꝝ actuū ſint ꝯſiderāde a theologo. Tertio vtrum inconuenienter enumerētur circumſtan tie in. iij. ethi. Quarto vtrū ſint principales circūſtantie ꝓpter quid ⁊ ea ī quibꝰ ē oꝑatio vt d̓r in. iij. ethi. Iͦ Ueſtio8 de volūtate quoꝝ ſit vt volitorum. Et primo vtrū volūtas ſit tm̄ boni. Scd̓o vtꝝ volūtas ſit tm̄ finis. an eoꝝ q̄ ſunt ad finē Tertio vtrū voluntas ſi ē eorū q̄ ſunt ad finē vno actu moueat̉ in finē ⁊ in ea q̄ ſunt ad finem. Ueſtio. 9. de motiuo volūtatis. Et primo vtruꝫ voluntas moueat̉ ab intellectu. Scd̓o vtrū ab appetitu ſenſitiuo. Tertio virū moueat ſeip̄am. Quarto vtruꝫ moueat̉ ab aliqͦ exteriori principio. Quinto vtrū moueat̉ a corꝑe celeſti. Sexto vtrum moueat̉ a deo ſolo ſicut ab exteriori prī cipio Ueſtio. io. de mō qͦ volūtas mouet̉. Et p̄mo vtꝝ volūtas ad aliquid naturaliter moueat̉. Scd̓o vtrū moueat̉ de neceſſitate a ſuo obiecto. Tertio vtꝝ moueat̉ de neceſſitate ab īferiori appetitu Quarto vtrū moueat̉ de neceſſitate ab exteriori moti uo qd̓ eſt deus. Ueſtio. ii. de fruitione q̄ ē actꝰ volūtatis. Et pri mo vtrū frui ſit actus appetitiue potentie. Scd̓o vtrū frui ꝯueniat tm̄ rationali creature an etiā animalibus brutis. Tertio vtrū fruitio ſit tm̄ vltimi finis Quarto vtrū ſit ſolū finis habiti. Ueſtio. 12. de intentione q̄ ē actꝰ voluntatis. Et primo vtꝝ ītētio ſit actꝰ ītellectꝰ vel voluntatis. Scd̓o vtrū ſit tm̄ vltimi finis. Tertio vtrū aliquis poſſit ſimul duo intendere. Quarto vtrū intētio finis ſit idem actus cū volunta te eius qd̓ eſt ad finem. Quinto vtꝝ intētio ꝯueniat brutis aīalibus. ratione ad ea que ſunt ad finē. Et primo vtꝝ ele Ueſtio. 13. de electiōe q̄ ē actꝰ volūtatis in cōpa ctus ſit actus voluntatis vel rationis. Scd̓o vtrū electio ꝯueniat brutis animalibus Tertio vtrum electio ſit ſolū eorū que ſunt ad finē vel etiā qn̄qꝫ ip̄ius finis. Quarto vtrū electio ſit tm̄ eorū q̄ ꝑ nos aguntur. Quinto vtrū electio ſit ſolū poſſibilium. Sexto vtrū ex neceſſitate eligat vel libere. Ueſtio. 14 de conſilio qd̓ p̄cedit electionem. Et primo vtrū ꝯſilium ſit inquiſitio. Scd̓o vtrū cōſiliū ſit de fine vel ſolum de his q̄ ſunt ad finem. Tertio vtrum conſilium ſit ſolum de his que a nobis aguntur. Quarto vtrum conſiliuꝫ ſit de omnibus que a nobis aguntur. Quinto vtrum ꝓcedat ordine reſolutorio. Sexto vtrū ꝯſilium ꝓcedat in infinitum. Ueſtio. 15. de conſenſu qui eſt actus voluntatis in comparatione eorum que ſunt ad finem. Et Primo vtrū conſenſus ſit actus appetitiue vel appre Ihenſiue virtutis. Scd̓o vtrum cōueniat brutis animalibus. U6
U 6

Tertio vtꝝ ꝯſenſus ſit de fine vel dē his q̄ ſūt ad finē. Quarto vtrū ꝯſenſus in actū ꝑtineat ſolū ad ſuperio rem anime partem Ueſtio. 16. de vſu qui ē actus voluntatis in com paratione ad ea que ſunt ad finē. Et primo vtrū vti ſit actus voluntatis. Ecd̓o vtrū ꝯueniat brutis aīalibus. Tertio vtꝝ ſit tm̄ eoꝝ q̄ ſūt ad finē vel etiā finis. Quarto vtrū vſus p̄cedat vel ſequat̉ electionē. Aeſtio. 17 de actibꝰ imperatis a polūtate Ex pri mo vtrū imꝑare ſit actꝰ rōnis vel volūtatis. ¶ Scd̓o vtrū imꝑare ꝑtineat ad bruta aīalia. Tertio vtrū imperiū p̄cedat vſum vel ecōuerſo. Quarto vtrū imperiū ⁊ actus imꝑatus ſit actꝰ vnus vel diuerſi. Quinto vtrū actus volūtatis imperetur. Sexto vtrū actꝰ rōnis imperetur. Septimo vtrū actus appetitus ſenſitiui imperetur. Octauo vtrū actus aīe vegetabilis imperetur. Nono vtrū aciꝰ exteriorū mēbroꝝ imperent̉. 18 Ueſtio. 18. de bonitate ⁊ malicia hūanorū actuū in generali. Et primo vtrū oīs humana actio ſit bona vel aliqua ſit mala. Scd̓o vtrū actio hoīs habeat bonitatē vel maliciam ex obiecto. Tertio vtrū hoc habeat ex circūſtantia Quarto vtiū hoc habeat ex fine. Quinto vtrum aliqua actio hoīs ſit bona vel mala in ſua ſpecie. Sexto vtrū actꝰ habeat ſpeciē boni vel mali ex fine. Septimo vtrū ſpecies q̄ ē ex fine cōtineat̉ ſub ſpecie q̄ ē ex obiecto ſicut ſub genere. vel ecōuerſo. Octauo vtꝝ aliqͥs actꝰ ſit indifferēs ẜm ſuā ſpeciē. Nono vtꝝ aliqͥs actꝰ ſit indifferens ẜm indiuiduū. Decimo vtrū aliqua circūſtantia ꝯſtituat actū mora lem in ſpecie boni vel mali. Undecimo vtrū oīs circūſtātia augēs bonitatē vel ma liciā ꝯſtituat actū moralē ī ſpecie boni vel mali. Ueſtio. 19. de bonitate ⁊ malicia hūanorū actuū īterioris volūtatis. Et primo vtrū bonitas volū tatis dependeat ex obiecto. Scd̓o vtrū dependeat ex ſolo obiecto. Tertio vtrū dependeat ex rōne. Quarto vtrū dependeat ex lege eterna. Quinto vtrū ratio errans obliget. Sexto vtrū volūtas cōtra legē dei ſeque̓s rationem errantem ſit mala. Septimo vtrū bonitas volūtatis in his que ſunt ad finē dependeat ex intentione finis. Octauo vtrū quātitas bonitatis vel malicie ī volūta te ſequat̉ qͣntitatē boni vel mali in intentione. Nono vtrū bonitas volūtatis dependeat ex ꝯformita te ad voluntatē diuinam. Decimo vtrū neceſſariū ſit volūtatē humanā ꝯforma ri volūtati diuine in voſito ad hoc ꝙ ſit bona. Ueſtio. 20. de bonitate ⁊ malicia exterioꝝ actuū h̓ūanorū. Et primo vtrū bonitas vel malicia ꝑ pri us ſit ī actu volūtatis vel ī actu exteriori. Scd̓o vtrū tota bonitas ⁊ malicia exterioris actꝰ de pendeat ex bonitate volūtatis. Tertio vtrū bonitas ⁊ malicia ſit eadē interioris ⁊ ex terioris actus. Quarto vtrū actꝰ exterior aliquid addat de bonitate ⁊ malicia ſupra actū interiorē. Quinto vtrū euentus ſequēs aliquid addat de bonitate vel malicia ad exteriorē actum. Sexto vtrū idē actꝰ exterior poſſit eē bonꝰ ⁊ malus. Ueſtio 21. de his q̄ ꝯſequuntur actus humanos rōne bonitatis et malicie. Et primo vtꝝ actꝰ hu manus inqͣꝫtū ē bonus vel malus habeat rōneꝫ rectitu dinis vel peccati. Scd̓o vtrū habeat rōneꝫ laudabilis vel culpabilis. Tertio vtrū habeat rōneꝫ meriti vel demeriti. Quarto vtrum habeat rationem meriti vel demeriti apud deum. Ueſtio. 22 d̓ paſſionibꝰ aīe ī generali. Et primo de ſubiecto earum. Primo vtrū aliqua paſſio ſit in aīa. Scd̓o vtꝝ magis ſit ī ꝑte appetitiua qͣꝫ ī apprehēſiua. Tertio vtrū magis ſit in appetitu ſenſitiuo qͣꝫ ī intelle ctiuo qui dicit̉ voluntas. Ueſtio. 23. de differenntia paſſionū ad inuicem. ¶ Et primo vtrū paſſiones qͥ ſunt in cōcupiſcibili int diuerſe ab his que ſunt in iraſcibili. Scd̓o vtrū ꝯtrarietas paſſionū iraſcibilis ſit ẜm con trarietatē boni ⁊ mali. Tertio vtrū ſit aliqͣ paſſio aīe nō habēs ꝯtrarietatem. Quarto vtrū ſint alique paſſiones differētes ſpecie in eadē potētia nō cōtrarie ad inuicem. Ueſtio 24. de bono ⁊ malo circa paſſiones aīe. Et primo vtrū bonuꝫ ⁊ malum morale poſſit in paſſionibus anime inueniri. Scd̓o vtrū oīs paſſio aīe ſit mala moraliter. Tertio vtrū paſſio addat vel diminuat ad bonitatem vel maliciam actus. Quarto viꝝ aliqͣ paſſio ſit bona vl̓ mala ex ſua ſpecie Ueſtio. 25 de ordine paſſionū ad inuicē. Et pri mo vtrū paſſiones iraſcibilis ſint priores paſſio nibus cōcupiſcibilis. vel econuerſo. Scd̓o vtꝝ amor ſit prima paſſionū ꝯcupiſcibilis. Tertio vtꝝ ſpes ſit prima īter paſſiones iraſcibilis. Quarto vtrū iſte qͣttuor .ſ. gaudiuꝫ. triſticia. ſpes. et ti mor ſint principales paſſiones. Ueſtio. 26. de paſſionibꝰ aīe ī ſpeciali. Et p̄mo de Primo vtꝝ amor ſit ī ꝯcupiſcibili. amore. 6 Scd̓o vtrū amor ſit paſſio. Tertio vtrū amor ſit idē qd̓ dilectio. Quarto virū amor ꝯueniēter diuidat̉ in amorē ami cicie. ⁊ amorē ꝯcupiſcentie. Ueſtio. 27. de cauſa amoris. Et primo vtrū bo num ſit ſola cauſa amoris. Scd̓o vtrū cognitio ſit cauſa amoris. Tertio vtrū ſimilitudo ſit cauſa amoris. Quarto vtꝝ aliqͣ alia paſſionū aīe ſit cauſa amoris. Ueſtio. 28. de effectibus amoris. Et primo vtruꝫ vnio ſit effectus amoris. Scd̓o vtrū mutua inheſio ſit eius effectus. Tertio vtrū extaſis ſit eius effectus. Quarto vtrū zelus ſit eiꝰ effectus. Quinto vtrū amor ſit paſſio leſiua amantis. Sexto vtrū amor ſit cauſa oīuꝫ q̄ amans agit. Ueſtio. 29. de odio. Et primo vtꝝ cauſa ⁊ obiectū odij ſit malum. Scdo vtrū odium cauſetur ex amore. Tertio vtrū odiū ſit fortius qͣꝫ amor. Quarto vtrū aliquis poſſit habere odio ſeip̄m. Quinto vtꝝ aliquis poſſit habere odio veritatem. Sexto vtꝝ aliquid poſſit haberi odio ī vniuerſali. UUeſtio. z0. de ꝯcupiſcētia. Et primo vtꝝ ꝯcupiſcē I tis ſit tm̄ in appetitu ſenſitiuo.

Scd̓o vtrū cōcupiſcentia ſit paſſio ſpecialis. Tertio vtrum ſint alique ꝯcupiſcentie naturales ⁊ ali que non naturales. Quarto vtrū cōcupiſcentia ſit infinita. 310 Ueſtio zi. de delectatione ẜm ſe. Et primo vtruꝫ delectatio ſit paſſio. Scd̓o vtrū delectatio ſit in tꝑe. Tertio vtrum differat a gaudio. Quarto vtrū delectatio ſit ī appetitu intellectiuo. Quīto vtꝝ delectatiōes corꝑales ⁊ ſenſibiles ſint ma iores delectatiōibꝰ ſpiritualibꝰ ⁊ ītelligibilibus. Sexto vtꝝ delectatiōes tactus ſint maiores delectatio nibus q̄ ſunt ẜm alios ſenſus. Septimo vtrū aliqua delectatio ſit naturalis. Octauo vtꝝ delectatio poſſit eē delectatiōi ꝯtraria. Ueſtio. 22. de cauſa delectatiōis. Et primo vtruꝫ oꝑatio ſit cauſa ꝓpria delectationis. Scd̓o vtrū motus ſit cauſa delectationis. Tertio viꝝ ſpes ⁊ memoria ſint cauſa delectationis. Quarto vtrū triſticia ſit cauſa delectationis. Quīto vtrum actiones aliorum ſint nobis cauſa dele ctationis. Sexto vtꝝ bn̄facere alteri ſit cauſa delectationis. Septimo vtrū ſimilitudo ſit cauſa delectationis. Octauo vtrū admiratio ſit cauſa delectationis. Ueſtio. 33. de effectibꝰ delectatiōis. Et primo vtrū delectationis ſit dilatare. ¶ Scd̓o vtrū delectatio cauſet ſui ſitim vel deſiderium. Tertio vtrū delectatio impediat vſum rōnis. Quarto vtrū delectatio ꝑficiat oꝑationem. Ueſtio. 34. de bonitate ⁊ malicia delectationum. Et primo vtrū oīs delectatio ſit mala. Scd̓o vtrū oīs delectatio ſit bona. Tertio vtrū delectatio ſit optima. Quarto vtrū delectatio ſit mēſura vel regula ẜm quā iudicet̉ bonum vel malum in moralibus. Ueſtio. 35. de triſticia ſeu dolore ẜm ſe. Et primo vtrum dolor ſit paſſio anime. Scd̓o vtrū triſticia ſit idem qd̓ dolor. Tertio vtrū triſticia ſeu dolor ſit cōtraria delectationi. Quarto vtrū oīs iriſticia oī delectationi cōtrarietur. Quīto vtrū delectationi ꝯtēplationis ſit aliqͣ triſticia Sexto vtrū magis ſit fugienda triſticia contraria. qͣꝫ delectatio appetenda. Septimo vtrū dolor exterior ſit maior qͣꝫ interior. Octauo vtrū ſint tm̄ quattuor ſpecies triſticie. vtꝝ cā doloris ſit bonū amiſſuꝫ vel malū ꝯiūctū Ueſtio. 3. de cauſis triſticie ⁊ doloris. Et primo ¶ Scd̓o vtrū cōcupiſcētia ſit cauſa doloris. Tertio vtrū appetitus vnitatis ſit cauſa doloris. Quarto veꝝ ptās cui non pōt reſiſti ſit cauſa doloris. Ueſtio. 37. de effectibus doloris ſeu triſticie. Et primo vtrū dolor auferat facultatē addiſcēdi. Scd̓o vtrū aggrauatio animi ſit effectus triſticie vel doloris. Tertio vtꝝ triſticia vel dolor debilttet oēm oꝑationem Quarto vtrum triſticia magis noceat corpori qͣꝫ alie anime paſſiones. Ueſtio. 36. d̓ remedijs triſficie ſeu doloris. Et pri mo vtrū dolor ⁊ triſticia mitigetur ꝑ quālibet de Ilectationem. Scd̓o vtrū mitigetur ꝑ fletum. Tertio vtrū mitiget̉ ꝑ cōꝑaſſionem amicoꝝ. Quario vtrū ꝑ cōtemplationem veritatis. Quinto vtrū ꝑ ſomnum ⁊ balnea.
Ueſtio. 39. de bonitate ⁊ malicia triſticie eu dolo ris. Et primo vtrū oīs triſticia ſit mala. Scd̓o vtrū triſticia poſſit eē bonū honeſtum. r Tertio vtrum poſſit eē bonum vtile. Quarto vtrū dolor corꝑis ſit ſummū malum. Ueſtio. 40. de paſſionibus iraſcibilis. Et primo de ſpe ⁊ deſperatione. Primo vtꝝ ſpes ſit idē qḋ deſideriū vel cupiditas. Scd̓o vtꝝ ſpes ſit ī vi a pp̄hēſiua vel ī vi appetitiua Tertio vtrū ſpes ſit in brutis animalibus. Quarto vtrū ſpei ꝯtrariet̉ deſperatio. Quinto vtrū cauſa ſpei ſit exꝑientia. Sexto vtrū ī iuuenibꝰ ⁊ ī ebrioſis abundet ſpes. Septimo vtrum ſpes ſit cauſa amoris. Octauo vtꝝ ſpes ꝯferat ad oꝑatiōeꝫ vel magꝭ īpediat X. ¶Ueſtio. 41. de timore ẜm ſe. Et primo virum ti mor ſit paſſio anime. 3 Scd̓o vtrū ſit ſpecialis paſſio. Tertio vtrum ſit aliquis timor naturalis. Quarto de ſpeciebus timoris. obiectū timoris ſit bonum vel malum. Ueſtio. 42. d̓obiecto timoris. Et primo vtrum Scd̓o vtrū malū nature ſit obiectum timoris. Tertio vtrū timor ſit de malo culpe. Quarto vtrū ip̄e timor timeri poſſit. Quinto vtrū repentina magis timeant̉. Sexto vtꝝ ea ꝯͣ q̄ nō ē remediū magis timeant̉. Ueſtio. 43. de cauſa timoris. Et primo vtrū cau ſa timoris ſit amor. Scd̓o vtrū cauſa timoris ſit defectus. Ueſtio. 44. de effectibꝰ timoris. Et primo vtrū timor faciat contractionem. Scd̓o vtrū faciat cōſiliatiuos. Tertio vtrū faciat tremorem. ¶ Quarto vtrum impediat oꝑationem. 45 ☞ Ueſtio. 45. de audacia. Et primo vtrum audacia ſit cōtraria timori. Scd̓o vtrū audacia ſequat̉ ſpem. Tertio de cauſa audacie. Quarto de effectu audacie. Ueſtio. 46. de ira ẜm ſe. Et primo vtrū ira ſit ſpe Ꝙ cialis paſſio. Scd̓o vtrū obiectū ire ſit bonū an malum. Tertio vtrū ira ſit in cōcupiſcibili. Quarto vtrū ira ſit cum ratione. Quinto vtrū ira ſit naturalior qͣꝫ cōcupiſcētia. Sexto vtrū ira ſit grauior qͣꝫ odium. Septimo vtrū ira ſit ad illos ſoluꝫ ad quos ē iuſticia. Octauo vtrū fel mania ⁊ furor ſint ſpecies ire. Ueſtio. 47. de cauſa effectiua ire ⁊ d̓ remedijs eiꝰ Et primo vtrū ſemꝑ motiuū ire ſit aliquid factū cōtra eum qui iraſcitur. Scd̓o vtrū ſola ꝑuipēſio vel deſpectio ſit motiuū ire. Tertio vtꝝ excellētia iraſcētis ſit cauſa ire. Quarto vtrū defectus hoīs ſit cauſa ꝙ contra euꝫ ali quis iraſcatur. Ueſtio. 48. de effectibus ire. Et primo vtrū ira cauſet delectationem. Scd̓o vtrū maxime cauſet feruorē in corde. Tertio vtrū maxime impediat rōnis vſum. Quarto vtrum cauſet taciturnitatem. Ueſtio. 49. de habitibus in generali qͣꝫtū ad ſub A ſtantiam eoꝝ Et primo vtrū habitꝰ ſit qualitas. Scd̓o vtrum habitꝰ ſit determinata ſpectes qͣlitatis. Tertio vtrū habitꝰ importet ordinē ad actum.

Quarto de neceſſitate habituū. vtruꝫ .ſ. ſit neceſſariū eſſe habitus. 50 Ueſtio. 50. de ſubiecto habituū. Et primo vtrū in cōpre ſit aliquis habitus. Scd̓o vtrum aīa ſit ſubiectum habitus ẜm ſuā eſſen Itiam vel ẜm ſuam potentiā. Tertio vtrū in potētijs ſenſitiue partis poſſit eē aliqͥs habitus. Quarto vtrū in ip̄o ītellectu ſit aliquis habitus. Quinto vtrum ī voluntate ſit aliquis habitus Sexto vtꝝ ī ſubſtātijs ſeꝑatis ſit aliquis habitus. Ueſtio. 5i. de cā habituū qͣꝫtum ad generationē ip̄oꝝ Et primo vtꝝ aliqͥs habitꝰ ſit a natura. ¶ Scd̓o vtrū aliquis habitus cauſet̉ ex actibus. Tertio viꝝ ꝑ vnū actū poſſit generari habitus. Quarto viꝝ aliqui habitꝰ ſint hoībꝰ infuſi a deo Ueſtio. 52. de cauſa habituū qͣꝫtū ad augmētuꝫ 58 Et primo vtrū habitus augeātur. Scd̓o vtrū habitus augeātur ꝑ additionē. Tertio vtrū quilibet actus augeat habitum. ¶ Ueſtio. 53. de corruptione ⁊ diminutiōe habi tuū Et primo vtrū habitus corrūpi poſſit. Scd̓o vtrū poſſit diminui. Tertio vtrū habitus corrūpat̉ vel diminuat̉ ꝑ ſolam ceſſationem ab oꝑe. Ueſtio. 54. de diſtinctione habituum. Et primo 54 Itrū multi habitus poſſint eē in vna potētia. Scd̓o vtrū habitꝰ diſtinguātur ẜm ſua obiecta. Tertio vtꝝ habitꝰ diſtinguātur ẜm bonū ⁊ malum. Quarto viꝝ vnꝰ habitꝰ ex multis habitibꝰ ꝯſtituat̉ Ueſtio. 55. de virtutibꝰ qͣꝫtum ad ſuas eſſentias. Et primo vtrū virtus hūana ſit habitus. Ecd̓o vtrū ſit habitus oꝑatiuus. Certio vtrum ſit habitus bonus. Quarto de diffinitione virtutis. Ueſtio. 56. de ſubiecto virtutis Et primo vtrum virtꝰ ſit in potētia aīe ſicut in ſubiecto. Scd̓o vtꝝ vna virtꝰ poſſit eē ī pluribus potētijs. Tertio vtrū ītellectꝰ poſſit eſſe ſubiectū virtutis. Quarto vtrū iraſcibilis ⁊ ꝯcupiſcibilis poſſit eē ſubie Quinto vtrū vires apprehenſiue ſen ictū virtutis. ſitiue ſint ſubiectum virtutis. Sexto vtꝝ volūtas poſſit eē ſubiectū virtutis. Ueſtio. 57. de diſtinctione viriutis ītellectualiū Ei primo vtruꝫ habitꝰ ītellectuales ſpeculariui Sd̓o vtrū ſint tm̄ tres ſcꝫ ſapientia. ſint virtutes. ſcientia. ⁊ intellectus. Tertio vtꝝ habitꝰ ītellectualis qui ē ars ſit virtus. Quarto viꝝ prudētia ſit virtus diſtincta ab arte. Quinto vtrū prudētia ſit virtus neceſſaria homini. Sexto vtrū eubulia ſyneſis ⁊ gnomī ſint virtutes ad iuncte prudentie. 5& Ueſtio. 58. d̓ diſtinctiōe virtutū moraliū ab ītel lectualibꝰ. Et pͥmo viꝝ oīs virtꝰ ſit virtꝰ moral̓. Scd̓o viꝝ virtꝰ moralis diſtinguatur ab intellectuali. Tertio vtrū ſufficienter diuidat̉ virtus per moraleꝫ et intellectualem. Quarto vtrū moralis virtꝰ poſſit eē ſine intellectuali Quīto viꝝ ecōuerſo ītellectualis poſſit eē ſine morali. cōparationē ad paſſiones. Et primo vtrum vir Uleſtio. 59. de diſtinctione virtutū moraliuꝫ ẜm tus moralis ſit paſſio. Scd̓o vtrū virtꝰ moralis poſſit eē cū paſſione. Tertio vtrū virtꝰ moralis poſſit eē cum triſticia. Quarto vtrū oīs virtus moralis ſit circa paſſiones.
Quinto vtrū aliqͣ viriꝰ moralis poſſit eē ſine paſſiōe. Ueſtio. 60. de diſtinctiōe virtutū moraliū ad in uicē. Et primo vtꝝ ſit vna tm̄ virtus moralis. Scd̓o vtrū virtutes morales q̄ ſunt circa oꝑationes di ſtinguant̉ ab his que ſunt circa paſſiones. Tertio vtꝝ circa oꝑatiōes ſit vna tm̄ virtꝰ moralis. Quarto vtrū circa diuerſas paſſiōes ſint diuerſe vir Quinto vtrū virtutes morales di tutes morales. ſtinguātur ẜm diuerſa obiecta paſſionum. Uueſtio. 61. de virtutibꝰ cardinalibus. Et primo vtrum virtutes morales debeāt dici cardinales vl̓ principales. Scd̓o de numcro earū. vtrū ſcꝫ ſint tm̄ qͣttuor ſcꝫ pru dentia. iuſticia. tēperantia. ⁊ fortitudo. Tertio que ſint virtutes hmōi. Quarto vtrum differāt ab inuicē. Quinto vtꝝ diuidant̉ ꝯueniēter in virtutes politicas purgatorias. purgati animi ⁊ exemplares. Ueſtio. 62. de virtutibus theologicis. Et primo ytrū ſint alique virtutes theologice. Scd̓o vtrū virtutes theologice diſtinguātur ab ītelle ctualibus ⁊ moralibus. Tertio quot ⁊ q̄ ſint hmōi virtutes. Quarto de ordine earū. vtrū ſcꝫ fides ſit prior ſpe. et ſpes ſit prior charitate. Ueſtio. 63. de cauſa virtutum. Et primo vtrum virtus ſit in nobis a natura. Scd̓o vtruꝫ aliqͣ virtꝰ cauſet̉ in nobis ex aſſuetudine Tertio vtrū aliq̄ virtutes morales ſint ī ioperū. nobis ꝑ infuſionem. Quarto vtrū virtus quā acquirimus ex aſſuetudine operū ſit eiuſdē ſpeciei cū virtute infuſa. Ueſti. 64. de medio virtutū. Et primo vtrū vir tutes morales ſint ī medio. Scd̓o vtrū medium virtutis moralis ſit medium rei vel rationis. Tertio vtrū virtutes ītellectuales ꝯſiſtāt ī medio. Quarto vtrū virtutes theologice ꝯſiſtāt ī medio. 6 Ueſtio. 65. de cōnexione virtutū. Et primo vtruꝫ virtutes morales ſint ad inuicē cōnexe. ¶ Scd̓o vtꝝ virtutes morales poſſint eē ſine charitate Tertio vtrū charitas poſſit eſſe ſine eis. Quarto vtrū fides ⁊ ſpes poſſint eē ſine charitate. Quinto vtrū charitas poſſit eē ſine eis .ſ. fide ⁊ ſpe. 66 ¶ Ueſtio. 66. de eqͣlitate virtutū. Et primo vtrum virtus poſſit eē maior vel minor. Scd̓o vtrū oēs virtutes ſimul in eodē exiſtentes ſint equales. Tertio de cōꝑatiōe virtutū moraliū ad intellectuales. Quarto de cōꝑatiōe virtutū moraliū ad inuicem. Quīto de cōꝑatione virtutū ītellectualiū ad inuicem. Sexto de cōꝑatiōe virtutū theologicarū ad inuicē. 6 ¶ Ueſtio 67. d̓ duratiōe virtutū poſt hāc vitā. Et primo vtꝝ vitutes morales maneāt pꝰ hāc vitā. Scd̓o vtrū virtutes ītellectuales maneant. Tertio vtrū fides maneat. Quarto vtrum maneat ſpes. Quinto vtrū aliquid fidei vel ſpei remaneat. Sexto vtrū remaneat charitas. Ueſtio. 68. d̓ donis. Et pͥmo vtꝝ dona differāt a Scd̓o de neceſſitate donoꝝ. vtrū virtutibus ſcꝫ dona neceſſaria ſint hoī ad ſalutē. Tertio vtrum dona ſint habitus. Quarto que ⁊ quot ſunt. Quinto vtrū dona ſint cōnex

Sexto vtrū maneant in patria. Septimo de cōꝑatione eorū ad inuicem. Octauo de cōꝑatione eorum ad virtutes. aa Ueſtio. 69. de beatitudinibꝰ. Et primo vtrum be atitudines a donis ⁊ virtutibus diſtinguantur. Scd̓o vtrū p̄mia beatitudinū ꝑtineāt ad hanc vitaꝫ. Tertio de numero beatitudinū. Quarto de ꝯueniētia p̄miorū q̄ eis attribuūtur. ſpūſſancti ſint actus. Ueſtio. 70. d̓ fructibus. Et primo vtrū fructus ¶ Scd̓o vtrum differunt a beatitudinibꝰ. ¶ Tertio de numero eorum. Quarto de oppoſitione eorū ad oꝑa carnis. Ueſtio. 7i. de peccatis et vitijs ẜm ſe. Et prim vtrū vitiū cōtrarietur virtuti. Scd̓o vtrū vitiū ſit cōtra naturam. Tertio vtrū vitiū ſit peius qͣꝫ actus vitioſus. Quarto vtrū actꝰ vitioſus poſſit eſſe ſimul cū ꝟtuteꝫ Quinto vtrū in oī pctō ſit aliquis actus vitioſus. Sexto de diffinitione peccati quā Augꝰ ponit. xxij. cō tra Fauſtū ſcꝫ ꝙ peccatū eſt dictū vel factuꝫ vel cōcupi tum contra legem eternam. primo vtꝝ peccata diſtinguāt̉ ſpecie ẜm obiecta Ueſtio. 72. de diſtinctione peccatorū ⁊ vitioꝝ. Et Scd̓o vtrū cōueniēter diſtinguantur peccata ſpūalia a carnalibus. Tertio vtrū peccata diſtinguātur ſpecie ẜm cauſas. Quarto vtrū ẜm eos in quos peccat̉ ſcꝫ in deum. ꝓxi mum. ⁊ ſeip̄m. Quinto vtrū veniale ⁊ mortale differant ſpecie. C Sexto vtrū ẜm omiſſionē vel cōmiſſionem. Septimo vtrum ẜm diuerſum peccati ꝓceſſum 3 Octauo vtrū ẜm abundantiaꝫ ⁊ defectum. Nono vtrū ẜm diuerſas circūſtantias. Ueſtio. 73. de cōꝑatione peccatorū ad inuicē. Et A primo vtrū oīa peccata ⁊ vitia ſint cōnexa. Scdo vtrum oīa ſint paria. Tertio viꝝ grauitas pctōꝝ attendat̉ ẜm obiecta. Quarto vtꝝ ẜm dignitate virtutū quibꝰ peccata oppo Quinto vtrum peccata carnalia ſint gra nūtur. uiora qͣꝫ ſpūalia. Sexto vtrū ẜm cauſas peccatorū attendatur grauitas peccatorum. Septimo vtrum ẜm circūſtantias. 3 Octauo vtrū ẜm quātitatem nocumenti. Nono vtꝝ ẜm ꝯditionē ꝑſone in quā peccatur. Decimo vtrū ꝓpter magnitudine ꝑſone peccātis ag grauetur peccatum. mo vtrū volūtas poſſit eſſe ſubiectuꝫ peccati. Ueſtio. 74. de ſubiecto pctōꝝ ſiue vitiorū. Et pri ¶ Scd̓o vtꝝ ſola volūtas poſſit eſſe ſubiectum peccati. Tertio vtꝝ ſenſualitas poſſit eſſe ſubiectuꝫ peccati. Quarto vtrū poſſit eſſe ſubiectū peccati mortalis. Quinto vtrū ratio poſſit eſſe ſubiectū peccati. Sexto vtrū peccatū delectationis moroſe vel nō mo roſe ſit in rōne inferiori ſicut in ſubiecto. Septimo vtrū peccatuꝫ cōſenſus in actum ſit in rōne ſuꝑiori ſicut in ſubiecto. Octauo vtrū ꝯſenſus ī delectationē ſit pctm̄ mortale. Nono vtꝝ rō ſuꝑior poſſit eē ſubiectuꝫ pctī venialis. Decimo vtrū in rōne ſuꝑiori poſſit eē peccatū veniale circa ꝓpriū obiectū .i. ẜm ꝙ inſpicit rōnes eternas. Ueſtio. 75. de cauſis peccatorū ī generali. Et pri mo vtrū peccatū habeat cauſam. Scd̓o vrtū habeat cauſam interiorem.
Certio vtrū habeat cauſam exteriorem. Quarto vtrū peccatū ſit cauſa peccati. Ueſtio. 76. de ignorantia q̄ ē cauſa peccati ex ꝑte rōnis. Et primo vtrū ignorātia ſit cauſa peccati. Scd̓o vtrū ignorātia ſit peccatū. I ¶Tertio vtrū totaliter excuſet a peccato. Quarto vtrū diminuat peccatum. Ueſtio. 77. de cauſa peccati ex ꝑte apperitus ſenſi tiui. Et primo vtrū paſſio appetitꝰ ſenſitiui poſ ſit mouere vel inclinare voluntatem. Scd̓o vtꝝ poſſit ſuꝑare rōneꝫ ꝯtra eius ſcientiam. R Tertio vtrū peccatū qd̓ ex paſſione ꝓuenit ſit peccatuꝫ Quarto vtrum hec paſſio q̄ ē amor ex infirmitate. ſui ſit cauſa omnis peccati. Quinto de his tribꝰ cauſis q̄ ponunt̉. jͣ. Ioh. iij. ſcꝫ cō cupiſcētia oculorū ꝯcupiſcētia carnis ⁊ ſuꝑbia vite Sexto vtꝝ paſſio q̄ ē cauſa pctī diminuat peccatum. Septimo vtrū ip̄m totaliter excuſet. Octauo vtrum peccatū quod ē ex paſſione poſſit eſſe mortale. Ueſtio. 78. de cauſa peccati q̄ ē ex ꝑte volūtatis q̄ dicit̉ malicia. Et primo vtrū aliquis poſſit ex certa malicia vel induſtria peccare. Scd̓o vtrū quicunqꝫ peccat ex habitu ex certa malicia Tertio vtrū q̄cunqꝫ peccat ex certa mali peccet. cia ex habitu peccet. Quarto vtrum ille qui peccat ex certa malicia grauiꝰ peccat qͣꝫ ille qui peccat ex paſſione. Ueſtio. 79. de cauſis exterioribꝰ peccati ex ꝑte dei Et primo vtrū deus ſit cauſa peccati. Scd̓o vtrū a deo ſit actus peccati. Tertio vtꝝ deꝰ ſit cauſa excecatiōis ⁊ obdurationis. Quarto vtrū ordinentur ad ſalutem eorū qui excecan tur ⁊ obdurantur. Ueſtio. 80. de cauſa peccati ex parte diaboli. Et primo vtꝝ diabolꝰ ſit directe cauſa peccati. Ecd̓o vtꝝ diabolꝰ īducat ad peccādū īteriꝰ ꝑſuadēdo Tertio vtꝝ diabolꝰ poſſit neceſſitatē peccādi inducere Quarto vtꝝ oīa pctā ex diaboli ſuggeſtione ꝓueniāt. S Ueſtio. gi. de cauſa peccati ex ꝑte hoīs. Et primo d̓ traductiōe pctī original̓ cuiꝰ hō ē cā ꝑ originē. Primo vtꝝ primū peccatū p̄mi hoīs ī poſteros deriue tur ꝑ originem. Scd̓o vtꝝ oīa alia peccata primi parētis vel etiā alioꝝ parentū ꝑ originē in poſteros deriuentur. Tertio vtrū peccatū originale deriuetur ad oēs qui ex Adam ꝑ viā ſeminis generant̉. Quarto vtrū pctm̄ originale ad illos deriuaret̉ qui mi raculoſe ex aliqua ꝑte hoīs formarent̉. Quinto vtrū ſi femina peccaſſet viro nō peccāte tradu ceret̉ peccatum originale. Ueſtio. 82 de peccato originali qͣꝫtū ad ſuā eſſen tiā. Et primo vtrū origina le peccatū ſit habitus. ¶Scd̓o vtrū ſit tm̄ vnū in vno hoīe. ¶ Tertio vtrum ſit cōcupiſcentia. Quarto vtrū ſit equaliter in oībus. Ueſtio. 83. de ſubiecto originalis pctī. Et primo vrꝝ ſubiectū originalis pctī ꝑ priꝰ ſit caro vel aīa Scd̓o ſi aīa. vtrū ꝑ eſſentiā vel ꝑ potētias ſuas. Tertio vtꝝ volūtas ꝑ priꝰ ſit ſubiectū pctī original̓ qͣꝫ alie potentie. Quarto vtrū alie potētie aīe ſint ſpecialiter infecte .ſ. generatiua. vis cōcupiſcibilis ⁊ ſenſus tactus. 84 ¶ Ueſtio. 8 . de cauſa pctī ẜm ꝙ vnū peccatū ē cā Alterius. Et primo vtrū cupiditas ſit radix oīuꝫ pctōꝝ

Scd̓o vtrū ſuꝑbia ſit initiū oīs peccati. Tertio vtꝝ p̄ter tuꝑbiā ⁊ auariciā debeant dici/ capita lia vitia q̇dā alia ſpecialia peccata. A Quarto quot ⁊ que ſint capitalia vitia. Ueſtio. 58. de effectibꝰ peccati qͣꝫtū ad corruptio nē boni nat̉e. Et primo viꝝ pctm̄ diminuat bo Scd̓o viꝝ totaliter tolli poſſit. num nature. Tertio de qͣttuor vulneribus q̄ Beda ponit. qͥbus hu mana natura vulnerata eſt ꝓpter peccatum. Quart oviꝝ pͥuatio modi ſpeciei ⁊ ordīs ſit effectꝰ pctī Quīto vtꝝ mors ⁊ alij defectꝰ corꝑales ſint effectꝰ pctī Sexto vtrū mors ⁊ alij defectus corporales ſint homi ni aliquo modo naturales. Uueſtio. 86. de effectu pctī qͣꝫtū ad maculaꝫ aīe. Et primo vtrū macula aīe ſit effectus peccati. Scd̓o vtꝝ macula remaneat ī aīa poſt actum peccati. Et primo de ipſo reatu pene. Et primo vtrū rea Ueſtio. 87. de effectu peccati qͣꝫtū ad reatū pene. tus pene ſit effectus peccati. Scd̓o vtꝝ vnū pctm̄ poſſit eſſe pena alteriꝰ peccati. Tertio vtꝝ aliqd̓ pctm faciat reum pena eterna. Quarto vtꝝ faciat reū pena infinita ẜm quātitatē. Quīto vtrū oē pctm̄ faciat reū eterna ⁊ infinita pena. Eexto vtrū reatꝰ pene poſſit remanere poſt pctm̄. Septimo vtrū oīs pena inferat̉ ꝓ aliquo peccato. Octauo vtrū vnus puniat̉ ꝓ peccato alterius. Ueſtio. 88. de peccatis q̄ diſtinguūt̉ ẜm reatuꝫ pene. Et primo de venialibꝰ ꝑ cōꝑationē ad mor tale. Et primo vtrū veniale peccatū diuidat̉ ꝯuenien ter cōtra mortale peccatum. Scd̓o vtꝝ pctm̄ veniale ⁊ mortale diſtinguāt̉ genere. Tertio vtrū veniale pctm̄ ſit diſpoſitio ad mortale. Quarto vtrū veniale peccatū poſſit fieri mortale. Quinto vtrū circūſtantia aggrauans poſſit facere de veniali peccato mortale. Sexto vtrū pctm̄ mortale poſſit fieri veniale. Ueſtio. 89. de veniali pctō ẜm ſe. Et primo vruꝫ veniale cauſet maculam in aīa. Scd̓o de diſtinctiōe peccati venialis ꝓut figuratur ꝑ lignū. ſenū ⁊ ſtipulā. j. Eoꝝ. iij. Tertio vtꝝ hō ī ſtatu īnocētie potuerit peccare venialit̓ Quarto vtrū angelꝰ bonꝰ vel malus poſſit peccare ve Quinto vtrū primi motus ſenſuali nialiter. tatis infidelium ſint peccata venialia. Eexto vtrū peccatū veniale poſſit eſſe ſimul in aliquo cū ſolo peccato originali. Ueſtio. 50. de exteriori principio actuū mouente ad bonū .ſ. de lege ī cōmuni qͣꝫtū ad eiꝰ eſſentiam primo vtrū lex ſit aliquid rationis. Scd̓o de fine eius. vtrū ſcꝫ lex ordinet̉ ſemꝑ ad bonū cōmune ſicut ad finem. Tertio de cauſa eiꝰ. vtꝝ .ſ. cuiuſlibet ſit facere leges. Quarto de ꝓmulgatione ipſius. vtrū ſcꝫ ꝓmulgatio ſit de ratione legis. Peſtio ꝙ. ve legihus gͣꝫtuꝫ ad exrū differentiā. Et primo vtrū ſit aliqua lex eterna. Scd̓o virū ſit aliqua lex naturalis. Tertio vtrū ſit aliqua lex humana. Quarto vtrū ſit aliqua lex diuina. Quinto vtrū ſit vna tm̄ vel plures. Sexto vtrū ſit aliqͣ lex peccati ſeu lomitis. Ueſtio. 92. de lege qͣꝫtū ad ſuos effectus. Et pri mo vtrū effectus legis ſit hoīes facere bonos. Scd̓o vtrū effectus ſeu actus legis ſint imperare. veta re. ꝑmittere. ⁊ punire. vt legiſperitus dicit.
Ueſtio. sꝫ. de ligibus in ſpeciali qͣꝫtū ad leges ſin gulares. Et primo de lege eterna. Primo quid ſit lex eterna. ¶ Scd̓o vtrum ſit oībus nota. Tertio vtruꝫ oīs lex ab ea deriuetur. Quarto vtrū neceſſaria ⁊ eterna ſubijciāt̉ legi eterne. Quīto vtꝝ ꝯtingētia nat̉alia ſubijciāt̉ legi eterne. Sexto vtruꝫ oēs res hūane ſubijciant̉ legi eterne. Vꝑ Ueſtio. 94. d̓ lege naturali. Et primo quid ſit lex naturalis. Scd̓o q̄ ſint p̄cepta legis naturalis. Tertio vtrū oēs actus virtutū ſint de lege naturali. Quarto vtrū lex naturalis ſit vna apud oēs. Quinto vtrum ſit mutabilis. Sexto vtrū poſſit a mente hoīs deleri. Ueſtio. 65. de lege hūana ẜm ſe. Et primo de vti litate legis humane. Scd̓o de eiꝰ origine. vtrū .ſ. deriuet̉ a lege naturali. Tertio de qualitate eius. Quarto de diuiſione eiuſdeꝫ. Ueſtio. 96. d̓ lege hūana qͣꝫtū ad eius ptāteꝫ. Et primo vtrū lex hūana debeat poni ī cōmuni. Scd̓o vtꝝ lex hūana debeat oīa vitia cohibere Tertio vtrū oīuꝫ virtutum actus habeat ordinare. Quarto vtrū imponat hoī neceſſitateꝫ qͣꝫtū ad forum conſcientie. Quinto vtrū oēs hoīes legi humane ſubdant̉. Sexto vtrum his qui ſunt ſub lege liceat agere preter verba legis. ¶ Ueltio. 97. de lege hūana qͣꝫtū ad eius mutatio nē. Et primo vtrū lex humana ſit mutabilis. Scd̓o vtrū ſex humana debeat ſemꝑ mutari qn̄ ali quid melius occurrerit. Tertio vtrū lex humana ꝑ ꝯſuetudinē aboleat̉. ⁊ vtrū cōſuetudo obtineat vim legis. Quarto vtrū vſus legis humane ꝑ diſpenſationē re ctorum debeat īmutari. Ueſtio. 98. de veteri lege ẜm ſe. Et primo vtrū lex vetus ſit bona. o Scd̓o vtrum ſit a deo. Tertio vtrū ſit a deo mediantibus angelis. Quarto vtrū data ſit omnibus. Quinto vtrum oēs obliget. Sexto vtrū cōgruo tꝑe fuerit data. Ueſtio. 99. de lege veteri qͣꝫtū ad p̄cepta eius .ſ. d̓ p̄ceptorū eius diſtinctione. Et primo vtrum ve ſteris legis ſint plura p̄cepta vel vnum tm̄. Scd̓o vtꝝ lex vetꝰ ꝯtineat ali qͣ p̄cepta moralia. Tertio vtrū p̄ter moralia p̄cepta ꝯtineat aliqͣ cerimo Quarto vtrū p̄ter hec ꝯtineat aliqua nialia. iudicialia p̄cepta. Quinto vtrū p̄ter p̄cepta moralia cerimonialia ⁊ iudi cialia cōtineat aliqua alia. Sexto de mō qͦ lex inducebat ad obſeruātiā p̄dictorū. ioo ¶ Ueſtio. 100. de p̄ceptis veteris legis. Et primo de moralibus. Primo vtrū oīa p̄cepta moralia veteris legis ſint de lege nature. Scd̓o vtrum ſint de actibus oīuꝫ virtutum. Tertio vtrū oīa precepta moralia veteris legis reducā tur ad decem precepta decalogi. Quarto de diſtinctione p̄ceptorū decalogi. Quinto de numero preceptorū decalogi. Sexio de ordine eorundē. Septimo de modo tradendi ipſa.

Octauo vtrum ſint diſpenſabilia. Nono vtꝝ modus obẜuādi virtutē cadat ſub p̄cepto. Decimo vtrū modus charitatis cadat ſub p̄cepto. Undecimo de diſtinctione alioꝝ p̄ceptoꝝ moraliū. Duodecīo vtꝝ p̄cepta moralia veteris legis iuſtificēt Ueſtio. i0i. de p̄ceptis cerimonialibus veteris le gis ẜm ſe. Et pͥmo q̄ ſit rō p̄ceptoꝝ cerimonialiū Scd̓o virū ſint figuralia. Tertio vtrū debuerint eē multa. Quarto de diſtinctione ip̄oꝝ. ſuas cauſas. Et primo vtruꝫ p̄cepta cerimonia Ueſtio. io2. de p̄ceptis cerimonialibus qͣꝫtuꝫ ad ¶ia habeant cauſam. Scd̓o vtrū habeant cauſaꝫ lr̄aleꝫ vel ſolū figuralem. Tertio de cauſis ſacrificioꝝ. Quarto de cauſis ſacramentoꝝ. x Quinto de cauſis ſacrorū. Eexto de cauſis obſeruantiarum. io Ueſtio. 1o3. de p̄ceptis cerimonialibꝰ qͣꝫtum ad eorū d̓urationē. Et primo vtrū p̄cepta cerimoni alia fuerint ante legē. Scd̓o vtrū in lege aliquā virtutē habuerīt iuſtificādi Tertio vtrū ceſſauerint xp̄o veniente. Quarto vtꝝ ſit pctm̄ mortale ea obẜuare poſt xp̄m Ueſtio. 10. . de p̄ceptis iudicialibꝰ ī cōmuni. Et primo q̄ ſint iudicialia p̄cepta. SScd̓o vtrū ſint figuralia. Tertio de duratiōe eoꝝ .ſ. vtꝝ obligēt ī ꝑpetuū. Quarto de diſtinctione ip̄oꝝ. io5 ¶ Ueſtio. 105. de p̄ceptis iudicialibꝰ qͣꝫtū ad ip̄oꝝ rōnem. Et primo de rōne p̄ceptorū iudicialium q̄ ꝑtinent ad principes. Scd̓o de his q̄ ꝑtinēt ad ꝯuictū hoīuꝫ ad inuicē. Tertio de his q̄ ꝑtinent ad extraneos. Quarto de his q̄ ꝑtinēt ad domeſticā ꝯuerſationē. Ueſtio. 106. de lege noua .ſ. euāgelij ẜm ſe Et pri A mo vtꝝ lex noua ſit ſcripta vel indita. Scd̓o de virtute eius vtrū iuſtificet. Tertio vtrū debuerit dari a principio mundi. Quarto vtruꝫ ſit duratura vſqꝫ ad finem mundi. an debeat ei alia lex ſuccedere. Ueſtio. 107. de cōꝑatione legis noue ad veterē. ¶Et primo vry lex noua ſit alia lexa lege veteri. Scd̓o vtrū lex noua impleat veterem. Tertio vtrū cōtineatur in veteri. Quarto q̄ ſit grauior vtrū lex noua vel vetus. Ueſtio. 108. de his q̄ ꝯtinent̉ in lege noua. Et pri mo vtrum lex noua debeat aliqua oꝑa exteriora p̄ ſcipere vel ꝓhibere. Sid̓o viꝝ ſufficiēter exteriores actus ordinauerit. Tertio vtrū cōueniēter inſtituat hoīes qͣꝫtuꝫ ad actus exteriores. Quarto vtrū ꝯͣueniēter ſuꝑaddat ꝯſilia p̄ceptis. 1 Ueſtio. 109. de principio extetiori hūanoꝝ actuū ſcꝫ de deo. ꝑ qd̓ iuuamur ad recte agenduꝫ .ſ. de gr̄a qͣꝫtū ad eius neceſſitateꝫ. Et primo vtrū abſqꝫ gr̄a poſſit homo aliqd̓ verū cognoſcere. Scd̓o vtrū abſqꝫ gr̄a dei poſſit homo aliqd̓ bonuꝫ fa Tertio vtꝝ hō abſqꝫ gratia poſſit deū / cere vel velle. ſuꝑ omnia diligere. Quarto vtrū homo abſqꝫ gratia ꝑ ſua naturalia poſſit p̄cepta legis obſeruare. Quinto vtꝝ hō abſqꝫ gr̄a poſſit mereri vitā eternam. Sexio vtꝝ hō poſſit ſe ad gr̄am p̄parare ſine gr̄a. Septimo vtꝝ abſqꝫ gr̄a poſſit bō reſurgere a pctō.
Octauo vtꝝ abſqꝫ gr̄a poſſit ho vitare peccatū. Nono vtrū hō gr̄aꝫ ꝯſecutus poſſit abiqꝫ alio diuino auxilio bonū facere ⁊ vitare peccatū. Fgli Decimo vtrū poſſit ꝑſeuerare in bono ꝑ ſeip̄m. Ueſtio. 110. de gr̄a dei qͣꝫtū ad eiꝰ eſſentiā. Et pri mo vtrū gr̄a ponat aliquid in aīa. Scd̓o vtrū gratia ſit qualitas Tertio vtꝝ gratia difierat a virtute infuſa. Quarto de ſubiecto gr̄e. vtrū ſcꝫ gratia ſit in eſſentia anime ſicut in ſubiecto. ſi Ueſtio. iii. de diuiſione gr̄e. Et primo vtrum gr̄a ꝯuenienter diuidatur ꝑ gratiam gratis dataꝫ et gratum facientem. Scd̓o de diuiſione gratie gratum facientis ꝑ oꝑantē Tertio de diuiſiō gratie ꝑ gratiā ⁊ cooꝑantem p̄uenientē ⁊ ſubſequentem Quarto de diuiſione gratie gratis date. Quinto de cōꝑatione gr̄e gratū faciētis ⁊ gratis date vtrū ſolꝰ deus ſit cauſa efficiens gratie. Ueſtio. 112. de gratia qͣꝫtū ad eiꝰ cauſaꝫ. Et primo Scd̓o vtrū requirat̉ aliqͣ diſpoſitio ad gratiaꝫ ex ꝑte recipiētis ad ip̄am ꝑ actum librri arbitrij. Tertio vtrū ex neceſſitate det̉ gr̄a ſe p̄parāti ad gr̄am. Quarto vtrū gratia ſit equalis in omnibus. Quīto vtrū aliqͥs poſſit ſcire ſe habere gratiā. Ueſtio. ii3. de gr̄a qͣꝫtū ad eius effectꝰ. Et prime d̓ iuſtificatione impij que ē effectꝰ gratie oꝑantis. Primo quid ſit iuſtificatio impij. Scd̓o vtrū ad eam requirat̉ gratie infuſio. Tertio vtrū ad eaꝫ requirat̉ aliqͥs motꝰ liberi arbitrij. Quarto vtrū ad eā requiratur motus fidei. Quinto virum ad eaꝫ requirat̉ motus liberi arbitrij cōtra peccatum. Sexto vtrū p̄miſſis ſit cōnumerāda remiſſio pctōꝝ Septimo vtrū in iuſtificatiōe impij ſit ordo tꝑis. aut Octauo de naturali ordine eoꝝ q̄ ad fiat ſubito iuſtificationem ꝯcurrunt. Nono vtrū iuſtificatio impij ſit maximū opus dei. Decimo vtrū iuſtificatio impij ſit miraculoſa. Ueſtio. 114. de merito qd̓ ē effectꝰ gr̄e cooperātis Et primo vtrū hō poſſit aliquid mereri a deo. Scd̓o vtrū aliquis ſine gr̄a poſſit mereri vitā eternā. Tertio vtruꝫ aliquis per gratiam poſſit mereri vitam eternam ex condigno. Quarto vtrū gratia ſit principium merendi median te charitate principaliter. Quinto vtrū hō poſſit ſibi mereri primā gratiaꝫ. Sexto vtrū homo poſſit eā mereri alij. Septimo vtrū aliquis poſſit ſibi mereri reparationeꝫ poſt lapſum. Octauo vtꝝ poſſit aliqͥs ſibi mereri augmentū gratie vel charitatis. Nono vtrū aliqͥs poſſit ſibi mereri finalē ꝑſeuerātiā. Decimo vtꝝ bona tꝑalia cadant ſub merito. Tituli queſtionuꝫ ⁊ capituloꝝ prime partis ſcd̓e partis ſumme theologie ſancti Thome de Aquino ordinis fra trum p̄dicatorum finiunt feliciter. ¶ Den gratias. Y

cꝫ ſuper hoc operabilibus net ad ſuꝑiorem Uidetur ꝙ Cōſequenter amatum. Alio Deinde cōſiderandū ideo exteriora ſunt quidam conſuetudinem igitur loquamur narrat in Ad. j. ergo appetitum rectum intellectualem genere. ſed R naturale ẜm exceſſus autem rales. vnde non p̄ſuppoſita
docet. quos humanorum ptꝫ hiſtorias fidei p̄ſupponitur offerebātur ſunt ideo hmōi chriſtus introduxit ſanctificatio D non poterant ſed quia ſunt Deinde cōſiderandū dd̓m ꝙ ſicut habēt ⁊ grauitatē Uidetur ꝙ circa Einde cōſiderandum ſupra dictum eſt U facientē. Rn̄. anime hūane in linea. vt ſequitur ꝑ voluntatem aliquid