QueſtioXCVI

ſuꝑiori mēſura. que quidem eſt duplex .ſ. diuina lex. ⁊ lexnature. vt ex ſupra dictis ptꝫ. Finis aūt būane legis ē vtilitas hominū. ſicut etiā iuriſperitus dicit. ⁊ ideo Iſidorꝰin cōditione legis primo quidē tria poſuit .ſ. religioni cōgruat. inqͣꝫtum ſcꝫ ē ꝓportionata legi diuine. qd̓ diſcipline cōueniat. inqͣꝫtū eſt ꝓportionata legi nature. qd̓ ſalutiꝓficiat. inqͣꝫtum ē ꝓportionata vtilitati humane. ⁊ ad hectria omnes alie cōditiones quas poſtea ponit reducūturNam ꝙ d̓r honeſta. refert̉ ad hoc qd̓ religioni cōgruat. ꝙautē ſubditur iuſta. poſſibilis ẜm naturā. ẜm conſuetudinem patrie loco tēporiqꝫ conueniens. additur ad hoc qd̓cōueniat diſcipline. Attenditur enī humana diſcipſina.primū quidē qͣꝫtum ad ordinem rōnis qui importat̉ ī hocꝙ dicitur iuſticia. Scd̓o qͣꝫtū ad facultatē agentiū. debetenī eſſe diſciplina cōueniens vnicuiqꝫ ẜm ſuā poſſibilitatē. obſeruata etiā poſſibilitate nature. non enī eadē ſuntimponenda pueris que imponūtur viris ꝑfectis. etiā ẜmhumanā cōſuetudinem. Non enī poteſt homo ſolus ī ſocietate viuere alioꝝ morem non gerens. ¶ Tertio qͣꝫtuꝫad debitas circūſtantias dicit loco temporiqꝫ cōueniens.ꝙ vero ſubditur. neceſſaria. vtilis ⁊cͣ. refert̉ ad hoc qd̓ expediat ſaluti. vt neceſſitas referatur ad remotionē malorum. vtilitas ad ꝯſecutionē bonoꝝ. manifeſtatio vero adcauendū nocumentū qd̓ ex ipſa lege poſſet ꝓuenire. et qꝛſicut ſupra dictum eſt. lex ordinat̉ ad bonū cōmune. hocip̄m in vltima ꝑte determinationis oſtendit̉. Et per hocptꝫ rn̄ſio ad obiecta.Ad quartum ſic procedit̉Uidet̉ ꝙ incōueniēter Iſidorꝰ diuiſionē legū humanaꝝponat. ſiue iuris humaniꝰ. Sub hoc enī iure cōprehenditius gētiū. qd̓ ideo ſic nomainatur. vt ip̄e dicit. qꝛ eo omnes fere gētes vtūtur. ſed ſicut ip̄e dicit. ius naturale ē qd̓ē cōmune omniū nationū. ergo ius gentiū non cōtineturſub iure poſitiuo humano. ſed magis ſub iure naturali.¶ Pre. ea que habēt eandē vim nō videntur formaliterdifferre. ſꝫ ſolū materialiter. ſed leges plebiſcita. ſenatuscōſulta. ⁊ alia huiuſmodi que ponit omnia. habent eādeꝫvim. ergo videtur ꝙ non differāt niſi materialiter. ſꝫ talisdiſtinctio in arte nō ē curanda cū poſſit eſſe in infinituꝫ.ergo incōueniēter hmōi diuiſio humanaꝝ legū introducitur. ¶ Pre. ſicut ī ciuitate ſunt principes et ſacerdotes⁊ milites. ita etiam ſunt ⁊ alia hominū officia. ergo videt̉ꝙ ſicut ponit̉ quoddā ius militare ⁊ ius publicum. quodcōſiſtit in ſacerdotibus ⁊ magiſtratibus. ita etiam debeātponi alia iura ad alia officia ciuitatis ꝑtinentia. ¶ Pre.ea que ſunt per accidens ſunt p̄termittenda. ſed accidit legi vt ab hoc vel ab illo hoīe feratur. ergo incōueniēter ponit̉ diuiſio legū hūanaꝝ ex noībꝰ legiſlatoꝝ. vt ſupͣ q̄daꝫdicat̉ cornelia. q̄dā falcidia ⁊cͣ. ¶ In ꝯͣriū aucͣtas Iſidoriſufficiat ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vnūqd̓qꝫ p̄t ꝑ ſe diuidi ẜm id qd̓in eius rōne cōtinetur. ſicut in rōne aīalis continetur aīaque eſt rōnalis vel irrationalis. ⁊ ideo animal ꝓprie et ꝑſe diuiditur. ẜm rōnale ⁊ irrationale. nō autem ẜm albu⁊ nigrum. que ſunt oīno p̄ter rōnem eius. ſunt autē multa de ratione legis hūane. ẜm quoꝝ quod libet lex humana ꝓprie ⁊ ꝑ ſe diuidi pōt. Eſt enī primo d̓ rōne legis humane ꝙ ſit deriuata a lege nat̉e. vt ex dictis ptꝫ. ⁊ ẜm hocdiuidit̉ ius poſitiuū in ius gentiū. ⁊ ius ciuile ẜm duosmodos quibus aliquibus deriuat̉ a lege nature. vt ſupͣdictū eſt. Nā ad ius gentiū ꝑtinēt ea que deriuant̉ ex lege nat̉e. ſicut ꝯcluſiones ex principijs. vt iuſte emptiōeo

venditiones. ⁊ alia hmōi. ſine quibus hoīes ad inuicē cōuiuere nō poſſunt qd̓ ē de lege nature. qꝛ hō eſt naturaliter aīal ſociale. vt probatur in primo politice. Que veroderiuātur a lege nature ꝑ modū ꝑticularis determinationis. ꝑtinent ad ius ciuile ẜm ꝙ q̄libet ciuitas aliquid ſibi accōmode determīat. Scd̓o eſt de rōne legis hūane ꝙordinetur ad bonū cōmune ciuitatis. ⁊ ẜm hoc lex hūanadiuidi pōt ẜm diuerſitatē eoꝝ qͥ ſpecialiter dant operamad bonū cōmune. ſicut ſacerdotes ꝓ ppl̓o deū orātes. prīcipes populum gubernātes. ⁊ milites ꝓ ſalute populi pugnātes. ⁊ ideo iſtis hominibꝰ ſpecialia quedā iura aptantur. Tertio ē d̓ rōne legis humane vt inſtituatur a gubernante cōmunitatē ciuitatis ſicut ſupͣ dictum ē. ⁊ ẜm hocdiſtinguūtur leges hūane ẜm diuerſa regimina ciuitatūqͦꝝ vnū ẜm philoſophū in. iij. politice ē regimē ouādo ſcꝫciuitas gubernat̉ ab vno. ⁊ ẜm hoc accipiūtur ꝯſtitutiōesprincipū. Aliud vero regimen ē ariſtocracia .i. principatꝰoptimoꝝ vel optimatū. ⁊ ẜm hoc ſumūtur reſpōſa prudētum ⁊ etiam ſenatus ꝯſulta. Aliud regimē ē obligarchiaid ē. principatus paucoꝝ diuitum ⁊ potentuꝫ. ⁊ ẜm hocſumitur ius p̄torium qd̓ etiā honorarium dicitur. Aliudautem regimen eſt populi qd̓ nominatur democracia. etẜm hoc ſumuntur plebiſcita. Aliud autem eſt tyrānicumquod eſt omnino corruptum. vnde ex hoc nō ſumitur aliqua lex. Eſt etiam aliqd̓ regimen ex iſtis cōmixtuꝫ. quodeſt optimum. ⁊ ẜm hoc ſumitur lex quā maiores natu ſimul cum plebibus ſanxerunt. vi Iſidorus dicit Quariovero d̓ ratione legis humane eſt ꝙ ſit directiua humanorum actuum. ⁊ ẜm hoc ⁊ ẜm diuerſa de quibus leges feruntur diſtinguūtur leges que interdū ab actoribus nominantur ſicut diſtinguitur lex iulia de adulterijs. lex cornelia de ficcarijs ⁊ ſic d̓ alijs. nō ꝓpter actores. ſꝫ ꝓpt̓ res d̓quibus ſunt. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ ius gentium eſt quidem aſiquo modo naturale homini ẜm ꝙ eſt rationale inqͣꝫtum deriuatura lege naturali per modum concluſiōisque non eſt multū remota a principijs. vnde de facili etiāhuiuſmodi hoīes conſenſerūt. diſtinguitur tn̄ a lege naturali maxime ab eo qd̓ eſt omnibus animalibus cōmune. ¶ Ad alia patet reſponſio ex his que dicta ſunt.¶ Queſtio XCVIEinde cōſiderandū.ēde ptāte legis hūane. ⁊ circa hoc q̄runt̉ ſex.primo vtꝝ humana lex debeat poni ī cōi. ſcd̓ovtꝝ lex hūana debeat oīa viti a cohibere. tertio vtꝝ oīuꝫ virtutū actꝰ habeat ordīare. qͣrto vtꝝ īponat hoī neceſſitateꝫqͣꝫtū ad foꝝ ꝯſcīe. qͥnto vtꝝ oēs hoīes legi hūane ſubdāt̉.ſexto vtꝝ his q̄ ſūt ſub lege liceat agere p̄ter verba legis.Ad primum ſic procedit̉.Uidet̉ ꝙ lex hūana nō debeat poni ī cōi. ſꝫ magis ī ꝑticulari. Dic̄ enī phūs ī. v. ethi ꝙ legalia ſūt q̄cūqꝫ ī ſingularibꝰ legē ponūt. ⁊ etiā ſentētialia q̄ ſūt etiā ſingularia. qꝛd̓ ſingularibꝰ actibꝰ ſnīe ferūt̉. ergo lex nō ſolū ponit̉ ī cōiſꝫ etiā ī ſingulari. ¶ Pre. lex ē directiua hūanoꝝ actuū.vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ hūani actꝰ ī ſingularibꝰ ꝯſiſtunt. gͦ legeshūane nō debēt ī vl̓i ferri. ſꝫ magꝭ ī ſingl̓ari ¶ Pre. lex ēregl̓a ⁊ meſura hūanoꝝ actuū. vt ſupͣ dictū ē. ſꝫ menſuradꝫ eē certiſſima. vt d̓r ī. x. metaphi. cū gͦ ī actibꝰ hūanis nōpoſſit eē aliqd̓ vl̓ certū qͥn ī ꝑticularibꝰ deficiat. videt̉ ꝙncc̄e ſit leges nō ī vniuerſali ſꝫ ī ſingularibꝰ poni ¶ Sedcontra eſt qd̓ Iuriſperitus dicit ꝙ iura ꝯſtitui oportet in