XCVQueſtio
tudine. vel magis diuino munere ſufficit diſciplina pr̄naque ē ꝑ monitiones. Sed qꝛ inueniunt̉ quidā ꝓterui etad vitia ꝓni qui verbis de facili moueri non poſſunt. neceſſariū fuit vt ꝑ vim vel metum cohiberet̉ a malo vt ſaltem ſic malefacere deſiſtentes. ⁊ alijs quietā vitā redderent. ⁊ ip̄i tandē ꝑ hmōi aſſuetudinē ad hoc ꝑducerenturꝙ volūtarie facerēt que prius metu implebat. ⁊ ſic fierētvirtuoſi. hmōi aūt diſciplina cogens metu pene eſt diſciplina legū. vn̄ neceſſarium fuit ad pacē hoīuꝫ ⁊ virtutemꝙ leges ponerent̉. qꝛ ſicut phūs dicit in primo politice.Sicut hō ſi ſit ꝑfectꝰ virtute ē optimū aīaliuꝫ. ſic ſi ſit ſeparatus a lege ⁊ iuſticia ē peſſimū oīuꝫ. qꝛ hō hꝫ arma rationis ad expellēdas ꝯcupiſcētias ⁊ ſeuitias q̄ nō habentalia aīalia. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ hoīes bn̄ diſpoſiti meliꝰinducūt̉ ad virtutē monitionibꝰ volūtarijs qͣꝫ coactiōe. ſꝫquidā male diſpoſiti nō ducūt̉ ad virtutē niſi cogantur.Ad. ij. dd̓m ꝙ ſicut phūs dicit ī primo rhetoricorum.Melius ē oīa ordinari lege qͣꝫ dimittere iudiciū arbitrio⁊ hoc ꝓpter tria. primo quidē qꝛ faciliꝰ ē inuenire paucosſapiētes qui ſufficiāt ad rectas leges ponēdas qͣꝫ multosqui requirerēt̉ ad recte iudicādū de ſingulis. Scd̓o qꝛ illiqui leges ponūt ex multo tꝑe ꝯſiderant quid lege ferendū ſit. ſꝫ iudicia de ſingularibꝰ factis ſiūt ex caſibꝰ ſubitoexortis Facilius aūt ex multis cōſideratis pōt hō viderequid rectū ſit qͣꝫ ſolū ex aliquo vno facto. Tertio qꝛ legiſlatores iudicāt ī vniuerſali ⁊ de futuris. ſꝫ hoīes iudicijsp̄ſidētes iudicāt de p̄ſentibꝰ ad q̄ afficiūt̉ amore vel odioaut aliqͣ cupiditate. ⁊ ſic eoꝝ deprauat̉ iudicium. qꝛ ergoiuſticia aīata iudicis nō inuenit̉ in multis. ⁊ qꝛ flexibiliseſt. ideo neceſſariū fuit vt in quibuſcūqꝫ ē poſſibile legeꝫceterminare quid iudicādū ſit. ⁊ pauciſſima arbitrio hominū cōmitteret̉. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ qͥdā ſingularia q̄ nōpoſſunt lege cōprehendi. neceſſe ē cōmittere iudicibus. vtibidē phūs dicit. puta de eo qd̓ eſt factū eē vel non eſſe. etde alijs hmōi.Ad ſecundum ſic ꝓcediturUidetur ꝙ nō omnis lex hūanitus poſita a lege naturali deriuet̉. Dicit enī phūs in. v. ethi. ꝙ iuſiū legale ē qd̓ex principio quidē nihil differt vtꝝ ſic vel aliter fiat. ſed īhis q̄ oriunt̉ ex lege naturali differt vtꝝ ſic vel aliter fiat.ergo ea que ſunt legibꝰ hūanis ſtatuta nō oīa deriuātur.a lege nature. ¶ Pre. ius poſitiuū diuidit̉ ꝯtra ius natucale. vt ptꝫ ꝑ Iſidoꝝ in li. ethimologiaꝝ. ⁊ ꝑ philoſophūin. v. ethi. ſed ea q̄ deriuāt̉ a principijs cōibꝰ legis nat̉e. ſicut ꝯcluſiones. ꝑtinēt ad legē nat̉e. vt ſupͣ dictum ē. ergoea q̄ ſunt de lege hūana nō deriuāt̉ a lege nature ¶ Prelex nat̉e ē eadē apud oēs. Dicit enī phūs in. v. ethi. ꝙ naturale ius ē qd̓ vbiqꝫ hꝫ eādē potētiā. ſi igit̉ leges humane a naturali lege deriuarēt̉. ſequeretur etiā ꝙ ip̄e eſſentcedē apud oēs. qd̓ ptꝫ eē falſum. ¶ Pre. eoꝝ q̄ a lege naturali deriuāt̉ pōt aliqͣ rō aſſignari. ſꝫ nō oīuꝫ q̄ a maioribus lege ſtatuta ſunt. rō reddi pōt. vt iuriſperitꝰ dicit. ergo nō oēs leges hūane deriuāt̉ a lege naturali. ¶ Sedꝯtra ē qd̓ Tullius dic̄ ī ſua rhetorica. Res a nat̉a profectas ⁊ a cōſuetudine ꝓbatas legū metus ⁊ religio ſanxit.¶ Rn̄. dd̓m ꝙ ſicut Aug. dicit ī primo de li. ar. Nō videtur eſſe lex q̄ iuſta nō fuerit. vn̄ inqͣꝫtū hꝫ de iuſticia ī tm̄hꝫ de virtute legis. In rebꝰ aūt būanis d̓r eē aliquid iuſtū ex eo ꝙ ē rectū ẜm regulā rōnis. Ratiōis aūt primaregula ē lex nat̉e. vt ex ſupͣ dictis ptꝫ. vn̄ oīs lex hūanitꝰpoſita ī tm̄ hꝫ de rōne legis inqͣꝫtū a lege nat̉e deriuatur.
Si vero ī aliquo a lege naturali diſcordet. iam nō erit lexſed legis corruptio. Sꝫ ſciendū ē ꝙ a lege naturali dupliciter p̄t aliquid deriuari. Uno mō ſicut ꝯcluſiōes ex principijs. Alio mō ſicut determinatiōes qͥdā aliquoꝝ cōmuniū. Primꝰ quidē modus ſil̓is ē ei ꝙ ī ſcientijs ex principijs ꝯcluſiones demonſtratiue ꝓducūt̉ Scd̓o vero mōſil̓e ē ꝙ ī artibus forme cōmunes. determināt̉ ad aliquidſpeciale. ſicut artifex formā cōmunē domꝰ neceſſe ē ꝙ determinet ad hāc vel illaꝫ domus figurā. Deriuant̉ ergoq̄dā a principijs cōmunibꝰ legis nat̉e ꝑ modū cōcluſionū. ſicut hoc qd̓ ē nō eſſe occidēdū. vt ꝯcluſio quedā deriuari pōt ab eo qd̓ ē nulli eſſe faciēdū malū. Quedā veroꝑ modū determinationis. ſicut lex nature hꝫ ꝙ ille qͥ peccat puniatur. ſꝫ ꝙ tali pena vel tali puniatur. hec ē q̄damdetermīatio legis nat̉e. Utraqꝫ igit̉ inueniūtur ī lege humana poſita. ſꝫ ea q̄ ſunt primi modi ꝯtinent̉ in lege humana nō tāqͣꝫ ſint ſolū lege poſita. ſꝫ hn̄t etiam aliquid vigoris ex lege naturali. ſed ea que ſunt ſecūdi modi ex ſolalege humana vigorē hn̄t. ¶ Ad. j. ergo dd̓m ꝙ phūs loquit̉ de illis q̄ ſunt lege poſita ꝑ determinationē vel ſpecificationē quandā p̄ceptoꝝ legis nature. ¶ Ad. ij. dd̓m ꝙratio illa ꝓcedit de his que deriuant̉ a lege nature tāqͣꝫ cōcluſiones. ¶ Ad. iij. dd̓m ꝙ principia cōmunia legis nature nō eodē modo applicari poſſunt oībus ꝓpter multāvarietatē reꝝ humanaꝝ. ⁊ ex hoc ꝓuenit diuerſitas legispoſite apud diuerſos. ¶ Ad. iiij. dd̓m ꝙ verbū illud iuriſperiti intelligendū eſt in his que ītroducta ſunt a maioribus circa ꝑficulares determinationes legis naturalis. adquas quidē determinatiōes ſe habet exꝑtoꝝ ⁊ prudētuꝫiudicium ſicut ad quedā principia inqͣꝫtū .ſ. ſtatim vidētquid cōgruētius ſit ꝑticulariter determinandū. vn̄ phūsdicit in. vj. ethi. ꝙ in talibus oportet attendere exꝑtorum⁊ ſenioruꝫ vel prudentū indemōſtrabilibus enūciationibus ⁊ opinionibus nō minus qͣꝫ demōſtrationibus.Ad tertium ſic ꝓceditur.Uidet̉ ꝙ Iſidorꝰ incōueniēter qͣlitatē legis poſitiue deſcribat dicens. Erit lex honeſta. iuſta. poſſibilis ẜm naturā. ẜm ꝯſuetud inē patrie temporiqꝫ cōueniēs. neceſſaria.vtilis manifeſta qͦꝫ. ne aliquid ꝑ obſcuritatē in captionecōtineat. nullo priuato cōmodo. ſꝫ ꝓ cōmuni vtilitate ciuiū ſcripta. Sup̄ enī in tribꝰ cōditionibꝰ qͣlitatē legis explicauerat dicens. Lex erit oē qḋ rōne conſtiterit dūtaxatqd̓ religioni cōgruat. qd̓ diſcipline cōueniat. qd̓ ſaluti ꝓficiat. ergo ſuꝑflue poſtmodū ꝯditiōes legis multiplicatPre. iuſticia ē ꝑs honeſtatis. vt Tulliꝰ dicit in primode officijs. ergo poſtqͣꝫ dixerat honeſta. ſuꝑflue addit̉ iuſtaPre. lex ſcripta ẜm Iſidoꝝ ꝯtra cōſuetudinē diuiditnō ergo debuit ī diffinitiōe legis poni ꝙ eēt ẜm ꝯſuetudinē patrie. ¶ Pre. Neceſſariū dupliciter d̓r .ſ. id qd̓ ē neceſſariū ſimpliciter. qd̓ impoſſibile ē aliter ſe hr̄e. ⁊ hmōineceſſariū nō ſubiacet hūano iudicio. vn̄ talis neceſſitasad legē humanā nō ꝑtinet. Eſt etiaꝫ aliqͥd neceſſariū ꝓpt̓finē. ⁊ talis neceſſitas idē ē qd̓ vtilitas. ergo ſuꝑflue vtrūqꝫ ponit̉ neceſſaria ⁊ vtilis. ¶ Sꝫ cōtra ē auctoritas ip̄iIſidori. ¶ Rn̄. dd̓m ꝙ vniuſcuiuſqꝫ rei q̄ ē ꝓpter finemneceſſe ē ꝙ forma determinet̉ ẜm ꝓportionem ad finem.ſicut forma ſerre talis ē qualis cōuenit ſectioni. vt patet īij. phiſicoꝝ. Quelibet etiā res recta ⁊ menſurata oꝑtet ꝙhabeat formā ꝓportionatā ſue regule ⁊ mēſure. Lex autēhūana vtrūqꝫ hꝫ. qꝛ ⁊ ē aliquid ordinatū ad finem. ⁊ eſtquedā regula vel menſura regulata vel mēſurata quadā