PARS .II.De Preceptis.Moralibus.DIS .VI.

precepta continent intentionem legiſlatoris.& ideo īdiſpenſabilia ſunt. puta ſi ponereturhoc preceptū ī aliqua coītate ꝙ nullus deſtrueret rempublicā. neqꝫ ꝓderet ciuitatē hoſtibꝰ.ſiue ꝙ nullus faceret alquid iiuſte uel malehmōi p̄cepta eſſent indiſpenſabilia. ſed ſi aliqua alia precepta traderēt̉ ordinata ad iſta p̄cepta quibꝰ exterminant̉ aliqui ſpeciales mōiin talibus preceptis diſpenſatio poſſet fieri. inquantū ꝑ omiſſionē huiuſmodi preceptoꝝ inaliquibus cōibus non fieret preiudicium pͥmisp̄ceptis que cōtinent intentionē legiſlatoris.puta ſi ad conſeruatōem reipublice ſtatueret̉ īaliqua ciuitate ꝙ deſingulis uicis aliqui uigilarent ad cuſtodiam ciuitatis obſeſſe poſſet cūaliquibus diſpenſari ꝓpter aliqͣꝫ maiorem utilitatem. Precepta aūt decalogi cōtinēt ipſamintentionē legiſlatoris ſcꝫ dei. nam p̄cepta prime tabule. q̄ ordināt hominē ad deū continētipſū ordinē ad bonū cōmune. et finale quoddeus eſt. p̄cepta aūt ſecūde tabule cōtinēt ipm̄ordinē iuſtitie inter homīes obſeruāde. ſcilicꝫut nulli fiat indebitū. ut cuilibet reddat̉ debitū. ſecūdū hanc igit̉ rationē intelligēda ſuntp̄cepta decalogi. et ideo p̄cepta decalogi ſuntoīo īdiſpēſibilia. licet aūt dicat ph̓os ī. v. ethi.ꝙ iuſtū naturale ī aliquibus deficit et mutabile eſt. ſicut et natura humana. ex quo cōſeqͥuidetur ꝙ p̄cepta decalogi q̄ ſunt de iure naturali poſſunt ꝑ diſpēſatione mutari. Dicēdūꝙ ph̓s ibi nō loquitur de iuſto naturali qd̓ cōtinet ipſū ordinē iuſtitie. Hoc enī nūquā deficit iuſtitiam eſſe ſeruandā. ſed loquit̉ quantūad determinatos modos obſeruatioīs iuſtitie.que in aliquibus falluūt. Item & ſi homo poſſit diſpenſare in p̄ceptis legiſ que ſtatuit. nontn̄ poteſt deus diſpenſare in p̄ceptis decalogique dedit. ſicut em̄ dicit apl̓s. ii. thi. ii. Fideliseſt deus. ſeipſum negare non poteſt. negaretaūt ſeipſum ſi ip̄m ordinē iuſtitie ſue auferrꝫcum ipſe ſit ip̄a iuſtitia. & ideo in hoc deus diſpenſare non poteſt ut hoī liceat nō ordinateſe habere ad deuꝫ. uel non ſubdi ordini iuſtitieeius & ī hiis ẜm que hoīes adinuicē ordinantur. Item occiſio hoīs ꝓhibet̉ in decalogo ſecūdum ꝙ habet ratōem indebiti. ſic em̄ p̄ceptuꝫcontinet ipſam ratōꝫ iuſtitie. lex aūt humanahoc cōcedere non poteſt ꝙ licite homo indebite occidat̉. ſed malefactores occidi uel hoſtesreipublice h̓ non eſt indebitū. unde hoc nō cōtrariat̉ precepto decalogi. nec talis occiſio ē homicidium. quod p̄cepto decalogi prohibet̉. utAuḡ. dicit ī li. de libero ar. & uniu̓ſaliter ſi alicui auferat̉ quod ſuum erat ſi debitum eſt qd̓ipſum āmittat. hoc non eſt furtū uel rapina q̄p̄cepto decalogi prohibent̉. Et ideo quando filii iſphael p̄cepto dei tulerunt egyptioꝝ ſpolianō fuit furtū. quia hoc eis debebat̉ ex ſentētiadei. ſimiliter etiā abraham cū conſenſerit occidere filiū nō cōſenſit in homicidiū. quia debitum erat eum occidi ꝑ mandatū dei qͥ eſt dn̄suite & mortis. Ipſe em̄ eſt qͥ penam mortis in

fligit omnibus hoībus iuſtis & iniuſtis ꝓ peccato pͥmi parentis. cuius ſnīe ſi bomo ſit exequutor auctoritate diuina nō erit homicida.ſicut nec deus. Et ſimiliter oſee accedēs ad uxorem fornicariā. uel ad mulierē adulterā noneſt mechatus neqꝫ fornicatus quia accelſit adeam que ſua erat ẜm mandatū diuinū qui ēactor inſtitutōis matrimonii. Sic igit̉ p̄ceptaipſa decalogi quantū ad ratōin iuſtitie quamcontinent īmutabilia ſunt. ſed quantū ad aliquā determinatōi ꝑ applicatōem ad ſingulares actus. ut ſcꝫ hoc uel illud ſit homicidiū uelfurtū uel adulteriū aut nō. Hoc quidē eſt mutabile quādoqꝫ in hiis auctoritate diuina ſolain hiis ſcꝫ que a ſolo deo ſunt inſtituta. ſicut īmatrimonio & ī aliis hmōi. Quādoqꝫ etiā auctoritate humana ſicut in hiis q̄ ſunt ꝯmiſſahominū iuriſdictōi. quantū em̄ ad hoc hoīesgerent uicem dei non aut̄ quantū ad omnia.Item quādo filii iſrl̓ excogitauerūt pugnare īdie ſabbati. ſicut dicit̉ .i. mach̓. ii. cogitaueruntin die illa dicentes. omīs homo quicunqꝫ uenerit ad nos in bello die ſabbatoꝝ pugnemꝰaduerſus eum. illa cogitatio magis fuit interpretatio p̄cepti qͣꝫ diſpenſatio. non em̄ intelligit̉ uiolare ſabbatum qui facit opus quod eſtneceſſariū ad ſalutem humanā. ſicut dn̄s probat Math̓. xii. ¶ Circa nonum ſcilicꝫ utrūmodus uirtutis cadat ſub p̄cepto legis. ut ſcilicet aliquis iuſte operet̉ iuſta. & fortiter fortia& ſimilit̓ de alijs uirtutibus. ſicut dicit̉ deut̉..xvi. iuſte quod iuſtum eſt exequeris. Sciēdūꝙ p̄ceptum legis habet uim coactiuam. illudergo directe cadit ſub precepto legis ad quodlex cogit. coactio aūt legis ē per mētum pene.ut dicit̉ in x. ethi. non illud ꝓprie cadit ſub p̄cepto legis ꝓ quo pena legis infligit̉. Ad inſtituēdum aūt penā aliter ſe habet lex diuina &lex humana. Non em̄ pena legis infligit̉ niſiꝓ illis de quibꝰ legiſlator habꝫ iudicare. quiaex iudicio lex punit. homo aūt qui eſt legiſlator humane non habet iudicare niſi de exterioribus actibus. quia hoīes uident ea que aparent. ut dicit̉ .i. regū. xvi. ſed ſolius dei eſt quieſt legiſlator diuine iudicare de īterioribꝰ motibus uoluntatū. ẜm illud. pͣs. ſcrutans corda& renes deus. Secūdū hoc igit̉ dicendū eſt ꝙmodus uirtutis quantuꝫ ad aliquid reſpicit̉ alege humana & diuina. quātū ad aliquid auta lege diuina ſed non a lege humana. quātuꝫad aliquid aūt nec a lege humana neqꝫ a legediuina. Modus autē uirtutis in tribus conſiſtit ẜm ph̓m ī. ii. ethi. quoꝝ primū eſt. ſi aliqͥsoperet̉ ſciens. hoc aūt diiudicat̉ & a lege diuiuina et a lege humana Quod em̄ aliquis ignorans facit ꝑ accidens facit. unde ẜm ignorantiam aliqua diiudicant̉ ad penaꝫ uel ad ueniācam ſecundū legem humanā qͣꝫ ẜm legem diuinam. Secundū eſt ut aliquid operet̉ nolensuel eligens. & ꝓpter hoc eligens ī quo īportat̉duplex motus. interior ſcꝫ uoluntatis & intētionis. & iſta duo nō diiudicat lex humana. ſꝫ