Pars prima.De Dolore ettriſtitia.Diſt. xix.
uero ratio eſt. quia bonuꝫ quod eſt obiectumdelectationis. ꝓpter ſeipſum appetitur. malūaūt qd̓ eſt obiectū triſtitie eſt fugiēdū inquātum eſt priuatio boni. qd̓ aūt eſt ꝑ ſe. potiꝰ eſteo quod eſt per aliud. cuius etiā lignū apparꝫin motibus naturalibus. nam omnis motusnaturalis ītenſior eſt ī fine cū appropinquatad terminū ſue nature cōueniētem qm̄ ī principio cū recedit a termino ſue nature nō cōuenienti. quaſi natura magis tendat ī id quodeſt ſibi cōueniens qͣm fugiat id qd̓ eſt ſibi repugnās. vnde & inclinatio appetitiue uirtutiſper ſe loquendo. vehementius tendit in delectatōem qͣm fugiat triſtitiā. ſed ꝑ accidens cōtingit ꝙ triſtitia aliquis magis fugit qͣm delectationem appetat. & hoc tripliciter. Primoquidem ex ꝑte app̄henſionis. quia ut. Augu.dicit. x. de trini. Amor magis ſentit̉ cum eumprodit indigētia. Ex indigētia em̄ amati procedit triſtitia que eſt ex amiſſione alicuius boni amati. uel ex īcurſu alicuius mali cōtrarii.delectatio aūt nō habet indigentiā boni amati. ſed quieſcit ī eo iam adepto. Cū igit̉ amorſit cauſa delectatōis & triſtitie. in tatomagisfugitur triſtitia. quātomagis ſentit̉ amor exeo ꝙ cōtrariatur amori. Secūdo ex parte cauſe contriſtantis uel dolorē inferentis q̄ repugnat bono magis amato qͣm ſit bonū illud īquo delectamur. magis em̄ amamus conſiſtētiam corporis naturalē qͣm delectatōem cibi.Et ideo timore doloris qui prouenit ex flagellis uel alijs huiuſmodi q̄ cōtrariantur bone cōſiſtentie corporis dimittimus delectatōem ciborum uel alioꝝ huiuſmodi. Tertio ex parteaffectus inquantū ſcꝫtriſtitia impedit n unātantū delectationē. ſed om̄es. ¶ Ad ſeptimūſcꝫ utrū dolor exterior ſit maior qͣm interior.dicendū ꝙ dolor interior & exterior ī vno cōueniunt. & ī duobus differūt. Cōueniūt quidem in hoc ꝙ vterqꝫ eſt motus appetitiue virtutis. differūt ant ſecundū illa duo que ad triſtitiam & delectatōem requirunt̉ ſcꝫ ſecūdūcauſam q̄ eſt bonū uel malū coniunctū. & ſecundum apprehenſionē. cauſa aūt doloris exterioris eſt malum ꝯiunctū qd̓ repugnat corpori. cauſa aūt doloris interioris eſt malum cōiunctum qd̓ repugnat appetitui. dolor aūt exterior ſequit̉ apprehenſionē ſenſus & ſpecialiter tactus. dolor aūt & timor ſequit̉ apprehēſionem interiorem ymaginatōis ſcꝫ uel etiamratōis. Si igit̉ cōparatur cauſa interioris doloris ad cauſam exterioris viia ꝑ ſe ꝑtinet ad appetitū. cuius eſt vterqꝫ dolor. alia vero ꝑ aliudNam dolor īterior eſt ex hoc ꝙ aliquid repugnat ipſi appetitui. Dolor aūt exterior ex hocꝙ repugnat appetitui quia repugnat corporiſemꝑ aūt qd̓ eſt ꝑ ſe eſt prius eo qd̓ ē ꝑ aliudvnde ex ꝑte iſta dolor interior p̄eminet doloriexteriori. ſimiliter etiā & ex ꝑte apprehenſioīsnam apprehēſio rationis & ymaginatōis ē altior qͣm apprehenſio ſenſus tactus. vnde ſimpliciter & ꝑ ſe loquendo dolor interior potior
eſt qͣm dolor exterior. cuius ſignū eſt ꝙ etiaꝫdolores exteriores aliquis uoluntarie ſuſcipitut euitet dolorem interiorē & inquantū nonrepugnat dolor exterior īteriori appetitui. fitquodāmodo delectabilis & iocundus interiori gaudio. quādoqꝫ tamē dolor exterior eſt cūinteriori dolore. et tunc dolor auget̉. non ſolūem̄ dolor īterior eſt maior qͣꝫ exterior. ſed etiāuniu̓ſalit̓. Quidqͥd em̄ ē repugnās corpori poteſt eſſe repugnās interiori appetitui. & quidquid apprehendit̉ ſenſu poteſt app̄hendi ymaginatōe & ratōne ſed nō conuertit̉. & ideo ſignāter dicit̉. ecc̄i. xxv. omīs plaga triſtitia cordis eſt. quia etiā dolores exterioꝝ plagarū ſubinteriori cordis triſtitia cōprehendunt̉. ¶ Adoctauū ſcꝫ de ſpeciebus triſtitie. dicendū ꝙ adratōem ſpeciei ꝑtinet ꝙ ſe habeat ex additōnead genus. ſꝫ generi poteſt aliquid addi dupliciter. vno mō quod ꝑ ſe ad ip̄ꝫ ꝑtinet & virtute continet̉ in ipſo. ſicut rationale addit̉ aīali& talis additio facit ueras ſpecies alicuius generis. vt patet ꝑ ph̓m in. vii. &. viii. meth̓. Aliquid uero additur generi quaſi aliquid extraneum a ratione ipſius. ſicut ſi albn̄m animaliaddat̉ uel aliquid huiuſmodi. & talis additionon facit ueras ſpecies generis. ẜm ꝙ cōmuniter loquimur de genere & ſpeciebus. Interdum em̄ aliquid dicit̉ eſſe ſpecies alicuius generis. ꝓpter hoc ꝙ habet aliquid extraneū adqd̓ applicat̉ generis ratio. Sicut carbo & flāma dicūtur ſpecies ignis ꝓpter applicatōꝫ nature ignis ad materiā alienaꝫ. & ſimilimodoloquendi dicunt̉ aſtrologia & ꝑſpectiua ſpecies mathamatice. inquantū prinicipia mathamatica applicant̉ ad materiā naturalē. & hocmodo loquendi aſſignant̉ hic ſpecies triſtitieꝑ applicatōi rationis triſtitie ad aliquid extͣneuꝫ. quodquidē extraneum accipi poteſt ul̓ex parte cauſe obiecti. uel ex parte effectuſ. ꝓprium em̄ obiectū triſtitie eſt ꝓprium malū.vnde extraneū obiectū triſtitie pot̄ accipi uelſecundū alterū terminū tm̄. quia ſcꝫ eſt malū.ſed non ꝓpriū. & ſic eſt miſericordia q̄ eſt triſtitia de alieno malo inquantū tn̄ eſtimat̉ utpropriū. uel quātum ad utrūqꝫ. quia neqꝫ eſtde proprio neqꝫ de malo ſed de bono alieno. inquantū tn̄ bonum alienū eſtimat̉ ut propriūmalū & ſic eſt inuidia. proprius aūt effectustriſtitie conſiſtit inquadā fuga appetitus. vn̄extraneum circa effectū triſtitie poteſt accipiquantū ad alterū tantū. quia ſcꝫ tollit̉ fuga.& ſic eſt anxietas q̄ ſic aggrauat animū ut nōappareat aliquod refugiū. vnde alio. nominedicitur anguſtia. ſi uero ī tm̄ procedat talis aggrauatio. ut etiam exteriora mēbra īmobilitetab oꝑe quod ꝑtinet ad accidiā. ſic erit extͣneūquantū ad utrūqꝫ quia nec eſt fuga nec eſt inappetitū. ideo aūt ſpecialiter accidia dicit̉ uocēamputare. quia uox inter om̄s exteriores mōtus magis exprimit interiorē cōceptū & affectum non ſolum in hoībus. ſed etiam in alijsanimalibus. vt dicit̉ in primo politice.