388
Geschichte der lateinischen Literatur des Mittelalters. Erster Teil.
ornm ') incessanter nobis comminetur se missos de palatio adducturum, qui pro istius modirebus nos iudicent et distringant. Der erste Brief an Ludwig ist ep. 7 p. 182, vgl. besonders182, 31 ff. und 183, 1 Venientes itaque primum lüde! dederunt mihi indiculum ex nominevestro et alterum ei qui pagum Lugdunensem vice comitis regit, precipientem Uli vi auxiliumferret ludeis adversum nie. Die Klagepunkte gegen die Juden s. p. 183,33—184, 5; Bruch-stück einer Rede Agobards gegen die Juden zu Lyon p. 184, 6—17, die Raubgeschichtep. 185, 8 ff. Das zweite Schreiben (mit Bernhard und Faof) ist ep. 8 p. 185; der WunschAgobards c. 27 p. 199, 3 Atque utinam iuberet religiosissimi imperatoris industria alicui desuis ut colligeret omnia quae a magistris ecclesiarum in scripturis sanctis de Antichristointellegenda vel exposita vel signata sunt. Das Schreiben an Nibridius ist ep. 9 p. 199; zurVerbreitung der Juden in Südgallien s. p. 199, 26, zum Widerstand der Missi und Evrardsp. 200, 29ff. (Quibus nos neque ad oram cessimus).
Zum Reichstag von Attigny s. ep. 5 p. 166, 29 ff. (und Capitul. reg. Franc, ed. Boretius1, 357), Agobards Rede p. 167, 12ff. (übersetzt von Marcks a. a. 0. S. 20f.). seine Abwesen-heit in Compiegne p. 168, 4ff. (Marcks S. 21 und n. 3), die Anklagen gegen ihn p. 166,13ff.;zur Schrift über die Kirchengüter s. Marcks S. 22f.
Zum Zustand der Kirche s. ep. 11 p. 203, 11 Nuper dum in unum positi conloqueremurmaxime de pressuris odiis et dispectione ecclesiarum atque clericorum que nunc infervescerecoeperunt senilis inaudilo et inusitato modo ... Visum itaque mihi est parituro sanctg devotionituq, ut . .. de privilegio scilicet et iure sacerdotii conarer scribendo. Lebhafte Schilderung derHauskapläne bei den Reichen p. 203, 25 ff. Der Brief an Graf Matfrid ist ep. 10 p. 201.Ermahnung an den Kaiser ep. 15 p. 223, vgl. p. 224, 17 Anno itaque presenti in attritione etcommotione agitatione et afflictione terre et habitantium in ea, quanta mala increbruerint,nemo hominum est qui enwnerare possit ... nulla compellente necessitate .. . quia, si voluissetis,tranquillam et quietam vitam ageretis cum filiis vestris non minus quam pater vester et aims\es folgt hier c. 4 eine zustimmende Darstellung der Reichsordnung von 817, wobei besonderesGewicht auf die nachfolgende päpstliche Konsekration gelegt wird.
Der Befehl an Agobard zur Heeresfolge und seine Ablehnung ergibt sich aus ep. 16p. 226, 30—36 (Die Rechtfertigungsschrift); die Stelle über Gregor IV. p. 227, 31 si nuncGregorius papa inrationabiliter et ad pugnandum venit, merito et pugnatus et repidsusrecedit; si autem pro quiete et pace populi et vestra laborare nititur . . . obtemperandum estUli, non repugnandum. Si enim quod vestra voluntate et potestate cum consensu totius imperiivestri factum est et postea in apostolica sede roboratum, hoc mdt in pristinum statum reducere,satis racionabilis et oportunus est eins adventus. Der Brief Gregors steht unter denen Agobardsep. 17 p. 228 und beginnt höcht ungnädig Romano pontifici scribentes contrariis eum in pre-facione nominibus apellastis fratrem videlicet et papam, dum congruencius esset, solam eipaternam reverenciam exhibere; die Worte über die geistliche und weltliche Gewalt p. 228,40Neque ignorare debueratis maius esse regimen animarum quod est pontificale, quam imperiale,quod est temporale.
Das Pamphlet Agobards gegen Ludwig steht Migne 104, 307ff.; 2 ) hier heißt es c. 1Audite haec, omnes gentes, audiat terra et plenitudo eius . . . et sciant et recogitent pariterdomni et imperatoris Ludovici filios iuste fuisse 3 ) et esse indignatos et bene sentire et intenderead expurgandum paternum palatium a sordibus facinorum, die Anklagen stehen in c. 2 und 4.Schwer wiegen im Munde des Bischofs die Worte c. 4 col. 313 A 0 domine deus caeli ac terrae, curpermisisti ... imperatorem nostrum in tantam devenire negligentiam ut videre nolit quibus maliscircumdatus sit? Die Schrift 4 ) schliefst, wie Simson. Jahrb. d. fränk.Reichs unt. Ludwig d.Fr.1, 397 ff. erwies, mit dem 6. Kapitel, das 7. Kapitel beginnt die Schrift, die die Kirchenbußerechtfertigen soll. Das Aktenstück über die Buße s. Migne 104,319-324, die Vorrede zuder verlornen Schrift an Ebo von Rheims ist ep. 14 p. 221. Ueber Ebos und Agobards Strafes.Vita Hludowici c. 54 und 57 und besonders Adonis chron. 38 (MG. SS. 2, 321, 41) Bernardusadhuc et Agobardus Viennensem ecclesiam et Lugdunensem regebant. Qui ambo apud impera-torem delati desertis ecclesiis in Italiam ad filium imperatoris Chlotharium se contulerunt etpostmodum piis imperatoribus agentibus Agobardus Lugdunensem Bernardus Viennensem sedemrecepit. Post pauculos annos Agobardus apud Sanctones in expeditione regia positus defungitur.
Die Reihenfolge der auf das Antiphonar bezüglichen Schriften vonAmalar und Agobard hat Marcks S. 41 richtiggestellt, sie ergibt sich ausden Worten der Schrift de divina psalmodia (Migne 104, 325 C) Quia nuper
1 ) Vgl. ep. 9 p. 200,29 etEvrardus maximequi Iudeorum nunc magister est.
2 ) Es hat nach der Note von B a 1 u z ekeine Aufschrift; eine solche fehlt auch in
dem von D ümmler Ep. 5,150 f. abgedrucktenVerzeichnisse der Titel.
3 ) Muß wohl fecisse heißen.
*) Uebersetzt ist sie von Marks S. 31 ff-