Capitulum. XVI.

tenetur ad ſatiſfactionem dāni leſo ſeu deceptoalias tunc peccaret ſi non diſponeret ſe ad emendam. Ad rōnem ab illis inductam de lege rn̄det.h. Cho. vbi ſupra: ꝙ lex datur ppl̓o in quo ſuntmulti deficientes a v̓tute: vn̄ ſoluꝫ ꝓhibet ea mala. que hn̄t deſtruere humanum ꝯuīctū pacificūea puniēdo: vt furta: adulteria: notabiles decetiones in ꝯͣctibus: vt deceptio vltra dimidiū iuſtip̄cij: ⁊ hoc cuꝫ punire pōt abſqꝫ maiori ſcandaloralias etiaꝫ illa tolleret: vt i. q. vij. quotiens. xxiij.j. c. ipſa pietas: diſ. 50. vt ꝯſtitueret̉. Alia autēttit: non qꝛ licita: ſꝫ in qͣꝫtum non punit ea: ethoc ne puniēdo ſequerent maiora mala. Sꝫ lexna que dat̉ oībus nil dimittit impunitum īvita: vel aliꝗd qd̓ ſit v̓tuti ꝯͣrium. Un̄ ſecūdūuinam legem illicitū reputat̉ ſi in ꝯͣctibus eqͣliis non ẜuatur: qd̓ ſit plus vendendo rem qͣꝫ vaierit vel minus emēdo: cū fit p̄cipue noͣbilis exeſſus ī hoc. Cū. b. Zho. ꝯcordat Io. de legꝭ. ⁊ Io.al. ⁊ plures alij canoniſte dicentes illam decre.r̄e locū iure fori: n̄ iure poli. et hͦ ad vitāda mula letigia q̄ de leui poſſent quotidie fieri. ¶ Terxoiic. rdn in huiuſmōi ꝯctibus parūlis et cel .xtga paulo plus vendit res: veaulo minus emit iuſto p̄cio: ⁊ tūc qͣꝫuis quidaꝫindiſtincte nō ꝯmitti pctm̄: nec teneri ad rem: eo ꝙ p̄cia reꝝ non conſiſtant ī punctoſibili: ſꝫ habeant quādaꝫ latitudinē ī plusminus. Uerius tn̄ videt̉ dicēduꝫ ꝙ qꝛ latitudoeſſe ꝯpetens: ⁊ ſic hꝫ limites ſuos ꝗ tamenſciri pn̄t: ideo ſi ꝗs in emendo vel veendo excedat aliquātulum limites nō agens?ientiam: qꝛ .ſ. credit illud eſſe ſatis iuſtū p̄cuſi rigidum nō peccat nec tenet̉ ad reſtōnem:in excedat limites iuſti p̄cij: ⁊ tuncqd̓ illi dicunt .ſ. oēm ꝯͣctum cōcoari aliqualem donationem ⁊ ſibi īuicem ꝑteslittere modicum plus vel minus iuſto p̄ciod ſi ꝗs ꝯͣ ꝯſcientiam vēdat plus vel emat miius iuſto precio .i. credens excedere ſupremumradū latitudinis precij: ⁊ ſi in modico: nō pōt exuſari a pctō ſaltē veniali: cuꝫ oīs d̓ceptio ⁊ frauſtm̄: ⁊ etiam teneat̉ ad ſatiſfactionem: ſed extie tales ſunt īnumere: ⁊ paꝝ inde etiāius: debet illud ſic iniuſte acquiſitumri pauꝑibus. xiiij. q. v̓. ꝗ habetis. ¶ Declarāicta ꝑ Geral. or. here. et Io. de rip̄. ꝙ ſi fiutio vel exceſſus iuſti p̄cij in ꝯͣctibus innon eſt neceſſe reſtitutioneꝫ facere. Adqd̓ ꝓbandum inducunt triplicem rōneꝫ. Primoꝗdem rōne pacis ⁊ ſaluatōis. Qd̓ enim ex ꝯſenſu⁊ ꝓ cōi oīum vtilitate. ꝯcedit eo ipſoateꝫ ⁊ robur iuris cōis: ſꝫ ꝯmunis cōſenſus ac recta et diſcreta cōſuetudo vult ꝙ nonoīs exceſſus in talibus reſtitui ſit neceſſe: ⁊ hͦ iōexpedit tꝑali paci ⁊ ſaluti ſpūali. Expedit ꝗdēali paci quia alias infinite querimonie et litigia ex hoc orirētur. Spūali etiaꝫ ſaluti hoc expe

dit .ſ. cōitatis ⁊ partium eius: qꝛ cum difficillimūſit ab huiuſmōi ꝯͣctuum exceſſibus ſe totalit̓ deputare ⁊ maxime in hoībus imperfectis inhiantibus lucris: ex quibus ⁊ in quibus maior parscōicatis hoīum ꝯſiſtit. Periculoſiſſimum oībuseſſet huiuſmōi exceſſum ſibi vendicare: ⁊ retine̓non liceret. ¶ Scd̓o hͦ idem ꝓbat̉ rōe mutue cōcordatōis. Propͥa nāqꝫ forma ⁊ ratio ꝯmutatiuiꝯͣctus ex vtriuſqꝫ ꝑtis libero ac pleno cōſenſu inchoat̉ ⁊ rectificat: ita ꝙ emptor vult ſibi rē ēptaꝫpotius qͣꝫ p̄ciuꝫ eius: ⁊ venditor ecōuerſo: vterqꝫetiam ex pleno ꝯſenſu a ſe alienare ītendit ꝓpͥumdn̄ium rei ſue: illud in alium totaliter trāſferendo. Et ſi in aliquo p̄ter intentionem ⁊ ꝓpriā eſtīationem defraudat̉: citra tamen exceſſuꝫ enormēlege diuina vel humana ꝓhibitū: vult nihilominus ꝯͣctum initum ratum eſſe ⁊ firmuꝫ ac ſi libere ⁊ expreſſe oī tali legi renūciaret in ꝯtrariuꝫ facienti ꝓ qͣꝫto ꝓ ſua tꝑali indēnitate id faciat alterſibi nihil inde reddere obligatur: qꝛ ibi iam noneſt enormis: īmo forte nec vllus exceſſus: quia ſicut potuit totum abſqꝫ om̄i precio donare: ſic potuit pro minori precio iuſte vendere vel dare.¶ Tertio hoc probat̉ rōne humane eſtimatiōisque quideꝫ incerta eſt ad mere īiuſta p̄cia p̄taxāda ⁊ ad preciſe diſcernendū exceſſus et defectusiuſti precij: ꝓpter qd̓ lꝫ precium ī aliquo minuat̉vel excedatur: nihilominus nulli proprio velmuni iudicio cenſet̉ aut cenſeri debet pro enomi. Nec ſic reſpectu iudicij noſtri recedit a moderantiā iuſti p̄cij ſub competenti latitudine mēſurandi ꝗn ipſum aliqualiter includat̉: ſicut muſtum vel vinum acerbū vel aliqualiter acetoſuꝫnon ſic recedit a ſpecie vini ꝗn includat̉ in ipſa.Et ẜm Sco. in. iiij. diſ. xv. equalitas ꝯmutationū⁊ ꝯtractuum non conſiſtit in indiuiſibili medio:immo in illo medio qd̓ iuſticia ꝯmutatiua reſpicit magna eſt latitudo ⁊ intra illam latitudinemnon attingere indiuiſibilem pūctum equalentierei in quocūqꝫ gradu citra extrema fiat iuſte fit.Si quis aūt obſtaret ⁊ diceret: ꝙ quicꝗd in contractibus eſt illicitum: ⁊ pctm̄ ꝯtra ius diuinumeſſe videtur: et ſic nullum robur ab eo obtinerevidetur. īmo potius oppoſitum propter qd̓ nullus illicitus exceſſus p̄cij pōt a iure diuino acꝗripeccanti in illo. Rn̄deo dicendū ꝙ in huiuſmōicontractibus ſunt duo precipue attendenda .ſ. intrinſeca affectio ⁊ extrinſeca oꝑatio. Et qͣꝫtuꝫ adpͥmum .ſ. intrinſecam affectioneꝫ ſciendū ꝙ proquāto vult in ꝓximum ſcienter aliquā īequalitatem: vt .ſ. in huiuſmōi ꝯtractibus meliorem ꝑteꝫhēat qͣꝫ ille ꝓ tanto aliꝗd de iniuſticia hꝫ: q̄ ſi noneſt mortale: qꝛ .ſ. non notabilis ſufficit: aut ꝑ ꝯtritionem ⁊ penitentialem ſatiſfactioneꝫ: aut ꝑ purgatorij igneꝫ ſicut ⁊ cetera venialia expiari. Quātum ad 2ᵐ .ſ. oꝑationem. extrinſecaꝫ ⁊ ꝯmutationem: licet ẜm veridicam eſtimationem precij ſuicontineat aliquātulum inequalitatem: reſpectu