Capitulum. XVI.

Quantum ad tertiumqrincipale .ſ. de negociatione tꝑali modeſta. Sciendum ꝙ tunc negociatio eſt licita qn̄ eā exercētem iuſticiam quā exigit deus ab hominibus: nōſcd̓m iuſticiam hoīum: ⁊ hoc eſt qd̓ ait pſalmiſta.Memorabor iu. tu. ſo .ſ. ī negociando: ⁊ alia oꝑafaciendo. Iuſticia hoīum ſolum ſibi cauet a mamnis exceſſibus deceptionis: puta vltra dimidiāiuſti precij irritans tales ꝯͣctus: exͣ d̓ emꝑ. et ven.dilecti. Sed iuſticia dei non ꝑmittit etiā aliparuam deceptōem ſcienter factam. Qui ātſequunt̉ iuſticiā hoīum non memorant̉ iuſticiedeide qua dicit pſalmiſ. Memorabor iu. tu. ſo.Ili ſunt negociatores ꝗ de templo eccl̓ie militātis quo ad meritum eijciunt̉: et de templo triumhantis eccl̓ie quo ad ꝯſortiū. Un̄ Caſſiodorusſuꝑ dicto. v̓. p̄s. Illi abhoīabiles facti ſunt .ſ. quiiciam dei minime ꝯſiderāt: et p̄ nimiū pecūieitum merces ſuas polluūt. Sic̄ aūt ẜuat̉ iuſticia dei. l. iuſticia ẜm deū: cū ī negociādo dat̉ iuſtūp̄cium nō exceſſiuum: ⁊ res ītegra debita non ſocū ē ꝑ̄mutatō equa. Ita ecōtra nephiſticata: ⁊gociantes largo ſumpto vocabulo ꝓ ementibꝰ etdentibꝰ. ¶ Triplicit̓ aūt faciūt ꝯͣ iuſticiaꝫ dei.x iniqua appreciationē. ¶ Scd̓o exlicatione. ¶ Tertio ex illicita ꝑmūtione. ¶ Quātum ad pͥmum ſciendū ẜm Tho.2ͤ. q. lxxvij. ar. i. ꝙ emptio ⁊ venditio vident̉ ītroducta ꝓ cōi vtilitate vtriuſqꝫ dū .ſ. vnus indigetilterius: ⁊ ecōuerſo: ſicut ꝑ ph̓m primo politd̓ aūt ꝓ cōi vtilitate ītroductum ē nondebet magis eſſe vnius qͣꝫ alterius: ⁊ ideo debetint̓ eos ẜm equalitatem ꝯtractus inſtitui. Quāttas aūt reꝝ q̄ in vſum hoīum veniunt menſurat̉ẜm p̄cium datū ad qd̓ ē īuentum nūmiſma: vt dicitur pͥmo ethi. Et ideo ſi p̄cium excedat qͣꝫtitatevaloris rei: vel ecōuerſo res excedat p̄cium: toliſticie equalitas: hͨ Tho. ⁊ ꝯmittit ꝯſequenjtas. Iniꝗtas eniꝫ dicitur quaſi ineꝗtas. īinequalitas. Sed ꝗ diligit iniꝗtatem odit animām. Scd̓m aliam tranſlationem īquit p̄s. pͦs⁊ loquitur de aīa dei que eſt voluntas eius.j 2 io. q. ij. hͦ ius. dicit̉: ꝙ ſi ī venditiōe rei eccl̓iaceplus offerat̉ qͣꝫ res valeat: eccl̓ia reciꝑe nondꝫ ſꝫ tm̄ iuſtum p̄cium. Et ratio eſt ẜm Archi. indicto. c. qꝛ eccl̓ia non debet dolum facere in contractibꝰ ſuis: exͣ de dona. ꝑ tuas. Sic igit̉ res nōcite vendi plus qͣꝫ valeāt: nec minus emī pēaꝝ valore in reſpectu ad vſuꝫ noſtꝝ: ⁊ ꝑ ꝓbaudicium humane eſtimatōis menſurantisrē rei infra limites latitudinis ꝯpetētis. Etnaiori declaratōe huius materie tria videnda ſunt. ¶ Primo vn̄ accipiēdus ſit debitꝰ valorrei. ¶ Scd̓o que ſit latitudo ꝯpetēs valoris rei.Lertio ꝗd dicendum qn̄ fit exceſſus valoris¶ Et ꝓ declaratione primi oꝫ tria ꝯſideraregenter. Et pͥmū eſt ꝙ ſcd̓m Sco. in. iiij. di. xv

duplex eſt valor reꝝ. Primus eſt valor natural̓.Secundus valor vſualis. Ualor naturalis rei ēſecundum bonitatem nature a deo in re creata:⁊ hoc modo mus vel pulex vel formica plus valent qͣꝫ panis: qꝛ illa hn̄t vitam aīam ſeu vſum: etnon panis: vel etiam margarita. Secūdus valordicitur vſualis ſcd̓m ꝙ aſſumitur ī reſpectu advſum noſtꝝ: ⁊ hoc modo qͣꝫto aliqua ſunt vſibusnoſtris vtiliora: tāto plus valēt: ⁊ ſcd̓m hoc plusvalet panis qͣꝫ mus. Quia igitur actus emendi ⁊vendendi ad vſus humane vite merito ordinat̉ideo reꝝ que ſunt ad vſuꝫ humane vite venaliūvalor ſumendus eſt ſcd̓o mō non pͦ. ¶ Secūdoꝯſiderandum circa valorē rei ē: ꝙ ipſe valor reꝝſcd̓o mō acceptus .i. ẜm ꝙ ſunt ad vſum noſtruꝫī re venali tripliciter penſat̉. Primo ex eiꝰ v̓tuoſitate. Secundo ex eius raritate. Tertio ex eiusꝯplacibilitate. Et virtuoſitas ꝗdem rei attendit̉ẜꝫ ꝙ res ex ſuis realibus virtutibus ⁊ ꝓpͥetatibꝰeſt noſtris vtilitatibus virtuoſior ⁊ efficatior: ethoc mō bonꝰ panis triticeus plus valet ad vſuꝫnoſtꝝ qͣꝫ ordeaceus ⁊ fortis equus ad vecturamplus valet qͣꝫ aſinus. Scd̓o penſatur rei venalisvalor: ex eius raritate .i. ẜm ꝙ res ex ſue ītentōisraritate et difficultate magis neceſſarie ſunt: proqͣꝫto videlicet ex eaꝝ penuria maiorem ipſarumindigentiam: ⁊ minorem facultatem habendi: etvtendi habemus. Un̄ Hiero. Om̄e rarum carū:diſ. xciij. legimus. Et ſcd̓m hoc bladum plus valet tꝑe famīs ⁊ cariſtie qͣꝫ tꝑe quo multum abundat apud om̄es. Sic quatuor elemēta: ignis: aeraqua ⁊ terra vilioris precij apud om̄es eſtimant̉propter eoꝝ copiam qͣꝫ balſamum: vel auꝝ: qͣꝫuisilla de ſe ſint magis neceſſaria qͣꝫ vtilia vite nr̄e.Tertio penſatur in re venali eius cōplacibilitasideſt ẜm ꝙ magis vel minus beneplacēt volūtati nr̄e hr̄e talem rem: ⁊ vti ea. Uti enim prout hicſumit̉ eſt rem in facultate voluntatis aſſumere:vel hr̄e ⁊ ideo non modica ꝑs valoris venaliuꝫreꝝ ex bn̄placito volūtatis penſat̉ ſiue plus: ſiueminus ꝯplacentie in vſu huius rei vl̓ illius: ẜmꝙ vnus equus gratior eſt vni: ⁊ alt̓ alteri: ⁊ vnūornamentū vni: et alid̓ alteri: ⁊ hoc mō vnus rēalteri viliorem multū appreciat̉: et ſibi reputat p̄cioſam ⁊ caram: ⁊ econuerſo. ¶ Tertiū ꝯſiderardum circa valorem reꝝ eſt ꝙ valor reꝝ venaliūvix aūt nūqͣꝫ pōt a nobis determinari niſi ꝑ ꝯiecturalem ⁊ ꝓbabilē opinionem: ⁊ hoc nō pūctalit̓ſub īdiuiſibili rōne aūt mēſura ī plus et minus:ſed ſub aliqua latitudine ꝯpetenti reſpectu tempoꝝ locoꝝ ⁊ ꝑſonaꝝ: circa quā latitudineꝫ diuerſi hoīes in eſtimādo differre ꝓbant̉: ⁊ hoc etiā dicit Tho. vbi ſupra ꝙ valor reꝝ nō cōſiſtit ī pūctoindiuiſibili. vn̄ aliquātulū plus aliquātuluꝫ minus emere vel vēdere nō tollit equalitatem veliuſticiā: dūmō non fiat exceſſus notabilis: vel ꝯͣꝯſcīam. ¶ Quātum ad 2ᵐ .ſ. que ſit ꝯpetens latitudo valoris rei infra cuius limites poſſit p̄ciū