PARS .II.De Legenaturali.DIS. II.

vt dictum eſt dupliciter poteſt eſſe in aliquo.Vno modo ſicut in regulante & menſuranteAlio modo ſicut ī regulato & mēſurato. quiainquantū ꝑticipat aliqͥd de regula & menſuraſic regulat̉ & menſurat̉. vnde cū omnia q̄ diuine prudentie ſubdunt̉ a lege eterna regulētur & menſurent̉. manifeſtū eſt ꝙ omnia ꝑticipant aliqualiter legem eternā. inquantū ſcꝫex impreſſione eius habent inclinatōes in proprios actus & fines. inter cetera aūt & rōnal̓creatura excellentior quodāmodo diuine prouidētie ſubiacet. īquantū & ipſa fit ꝓuidentieꝑticeps ſibiipſi & alijs ꝓuidens. vnde & ī ip̄aꝑticipat̉ rō eterna per quā ht̄ naturalem inclinatōem ad debitū actum & finem. & talis ꝑticipatio legis eterne in rationali creatura lexnaturalis dicit̉. vnde cum pſalmiſta dixiſſet.ſacrificate ſacrificiū iuſtitie. quaſi quibuſdamquerentibus que ſint iuſtitie opera ſubiungitmulti dicunt quis oſtendit nobis bona. cui q̄ſtioni. reſpōdēs dicit. ſignatū eſt ſuper nos lumen uultus tui dn̄e. quaſi lumē naturalis rationis quo diſcernimꝰ quid ſit bonū & maluꝫquod ꝑtinet ad naturalē legem nihil aliud fitqꝫ imp̄ſſio diuini luminis in nobis. unde patꝫꝙ lex naturalis nihil aliud eſt qͣꝫ ꝑticipatio legis eterne in rationali creatura. vnde ſupra illud ro. ii. Cum gentes que legē non habet naturaliter ea que legis ſunt faciunt. dicit gloſa& ſi non habēt legem ſcriptā habent tn̄ legemnaturalē. qua quis intelligit & ſibi conſcius ēquid bonū & qͥd malū. Vnde patet ꝙ lex naturalis nihil alid̓ ē qͣꝫ quedā participatio legiseterne in rationali creatura. hec aūt ꝑticipatōlegis eterne eſt etiā ī creaturis irrationabilibꝰſuo modo. Sed differenter eſt in creaturis rationabilibus & irratōalibus. in creaturis etiārationalibus ꝑticipatur rōnabiliter & intellectualiter. nam ſicut oīs ratiotinatio deriuat̉a principiis naturaliter notis. & oīs appetituſeoꝝ que ſunt ad finē ab appetitu finis ultimideriuat̉. ſic etiam oportet ꝙ prima directio actuum noſtroꝝ in finem fiat ꝑ legem naturalem. vnde ꝑticipatio legis eterne in rationali creatura ꝓprie lex uocat̉. In creatura aūt irrationali nō ꝑticipat̉ ratōnaliter. quia ſolo appetitu naturali agit ꝓpter finē. unde non poteſt dici lex niſi ꝑ ſimilitudinē. ¶ Circa ſecūdum ſcꝫ quid ſit lex naturalis. utrū ſcꝫ ſit habitus. dicendū ꝙ aliquid poteſt dici eſſe habitus dupliciter. vno modo ꝓprie & eſſentialit̓.& ſic lex naturalis non eſt habitus. dictum ēem̄ ꝙ lex naturalis eſt aliquid ꝑ ratōem cōſtitutū. ſicut & ꝓpoſitio eſt quoddā opus ratōisnon eſt aūt idē quod quis agit & quo qͥs agitaliquis em̄ ꝑ habitū grāmatice agit orationeꝫcongruā. cum igit̉ habitus ſit quo quis agit.non poteſt eſſe ꝙ lex aliqua ſit habitus ꝓprie& eſſentialiter. Alio modo poteſt dici habituſid quod hītu tenet̉. ſicut dicit̉ fides id quodfide tenet̉ & ī hoc modo quia p̄cepta legis naturalis qn̄qꝫ conſiderant̉ in actu a ratōe. quā

doqꝫ aūt ſunt in ea habitualiter tm̄. ẜm huncmodum poteſt dici ꝙ lex naturalis ſit habitꝰſicut etiā principia indemonſtrabilia ī ſpeculatiuis nō ſunt ipſe habitꝰ principioꝝ. ſed ſūtprincipia quoꝝ eſt habitus. cum aūt dicit ph̓s.ii. ethi. ꝙ in aīa ſunt tria. ſcꝫ habitus. potētie& paſſiones enumerat tm̄ illa que ſunt principia actuū humanoꝝ quia intēdit ibi īueſtigare genus uirtutis. Manifeſtū eſt aūt ꝙ uirtꝰeſt quoddā prīcipiū actus. pretet hec aūt triaſunt quedā alia in anima ſicut actus quidamut uelle eſt in uolente. & etiam cognita ſunt īcōguoſcēte. & ꝓprietates naturales aīe īſuntei. ut immortalitas et huiuſmōi. ¶ Ad tertiūſcꝫ de p̄ceptis legis natural̓. dicendū ꝙ p̄ceptalegis naturalis hoc modo ſe habent ad ratōnipracticam ſicut principia prima demōſtrationū ſe habent ad ratōem ſpeculatiuam. vtraqꝫem̄ ſunt quedā principia ꝑ ſe nota. Dicit̉ autēaliquid ꝑ ſe notū duplicit. vno modo ẜm ſe.alio modo qūo ad nos. ſecundū ſe quidē quelibet ꝓpoſitō dicit̉ ꝑ ſe nota cuius p̄dicatū ē deratione ſubiecti. contingit tn̄ ꝙ ignoranti diffinitōi ſubiecti talis ꝓpoſito non eſſet per ſenota. ſicut iſta ꝓpoſito. homo eſt animal rationale. eſt ꝑ ſe nota ſecundū ſui naturā. qꝛ quidicit hoīem dicit rationale & tn̄ ignoranti qͥdſit homo hec ꝓpoſitio non eſt ꝑ ſe nota. & īde eſt ꝙ boetius dicit in libro. de dogmatibꝰ.Queda ſunt dignitates uel ꝓpoſitōes ꝑ ſe nōte. cōiter omnibus. & huiuſmōi ſunt ille ꝓpoſitōes quarū termini ſunt oībus noti. vt om̄eto tum eſt maius ſua parte. & qui uni & eidēſunt equalia. ſibi īuicem ſunt equalia. Quedāuero ꝓpoſitōes ſunt ꝑ ſe note ſolis ſapientibꝰqui termīos ꝓpoſitionū intelligūt quid ſignificent. ſicut intelligēti ꝙ angeius nō ē corpꝰper ſe notū eſt ꝙ nō eſt circūſcriptiue in loco.quod nō eſt manifeſtū rudibus qui hoc noncapiunt. In hiis aūt que in apprehenſiōe oīmcadunt quidā ordo inuenit̉. Nam illud qd̓ primo cadit in apprehenſione eius ens. cuius intellectus includit̉ in oībus quecūqꝫ quis app̄hendit. & ideo primū principiū indemonſtrabile eſt. ꝙ n̄ eſt ſimul affirmare & negare. qd̓fundat̉ ſupra ratōem entis & nō entis. & ſuꝑhoc principio oīa alia fundant̉. vt dicit̉ ī. iiii.meth̓. Sicut aūt ens ē primū quod cadit ī app̄henſione ſimplicit̓. ita bonū eſt primū quodcadit in apprehēſione practice ratōis que ordinatur ad opus. Om̄e em̄ agēs agit ꝓpter finēqui habet rōem boni. & ideo primū principiūin ratōne practica eſt qd̓ fundat̉ ſupra ratōiboni. q̄ eſt bonū qd̓ omnia appetunt. Hoc ē ergo p̄ceptum legis ꝙ bonū eſt ꝓſequēdū & faciendū & malum uitandū. & ſuꝑ hoc fūdant̉oīa alia p̄cepta legis nature. ut ſcꝫ omīa alia facienda uel uitanda ꝑtineant ad precepta legisnature. que ratio practica naturaliter app̄hendit eſſe bona humana. quia uero bonū habetrōin finis. malum aūt ratōem cōtrarii. inde ēꝙ omnia illa ad que homo habet naturalem