Titulus.
que fiunt non ſolum inter mercatores: ſed ⁊ alios quoſcunqꝫ de aliquo euentu rei preterite preſentis vel future: puta ꝙ talis eſt mortuus vel nōmortuus: ꝙ tale negocium fuit vel non fuit: ꝙ inanno futuro erit penuria vel peſtis: vel aduent̓ꝰalicuius exercitus. Etiā inter ſcholares vel doctores ſuper deciſione alicuius queſtionis fiunthuiuſmodi pacta: que dicuntur a quibuſdam inuadiationes ⁊ omnia vana ⁊ turpia lucra videntur. De turpi lucro habes in ſecūda parte ti. c. deturpi lucro.De permutationibusque fiunt a mercatoribus. Cum mercatores nonpoſſunt ita cito ⁊ apte expedire mercimonia ſuaper contractum venditionis vt vellent: tranſeūtad contractum permutationis: quem vocāt barattum: qui contractus de ſe eſt licitus: poſſūt tamen ibi fieri fraudes: ſicut ⁊ in quibuſcunqꝫ alijscontractibus de ſe licitis. Sed vt dicit Auguſtinus hec ſunt vitia hominum non rerum. Fit ergo commutatio aliquando de pannis ad lanamvel de pannis laneis ad ſericos: vel de ſerico adaromata ⁊ huiuſmodi diuerſi generis reruꝫ: quehodie multum frequentantur propter penuriaꝫdenariorum. In huiuſmodi autem remouendoſūt fraudes: que hodie vbiqꝫ abundāt. Si quisautem in permutando precium ponit excedensiuſtum valorem rei ſue permutande ſecundū cōſciētiam ſuam: ſꝫ ex eo quia nouit aperte ⁊ indubie: ꝙ ille cum quo permutat ſimiliter apponitprecium exceſſiuum rei ſue: huiuſmodi exceſſuspari recompēſatione tolluntur: turpis tamen eſtvſus. In permutatione autem ſicut ⁊ in alijs contractibus quibuſcunqꝫ ⁊ actibus fraus ⁊ dolusnemini debent patrocinari: extra de reſcrip. c. ſedes. Hic etiam aduertere oportet: ꝙ ī huiuſmodi permutationibus tertia perſona non ledaturNā vt dicit Ambroſius cū n̄ poteſt alteri ſubueniri: niſi alterū grauādo commodius eſt neutriiuuari qͣꝫ alterū grauari. 14. q. 5. deniqꝫ. verbi gretia cum permutat lanifex vel retagliator pannoslaneos ſetaiolo dante ſibi pro eis pānos ſericosfrequenter fit: vt ſetaiolus dimittat pannos laneos in eum permutatos penes retagliatorem: eade cauſa ⁊ pacto vt de ipſo pāno retagliator vēdat textoribus ſericorum ſeu det pro parte mercedis quam debent habere ipſi textores a magiſtris ſuis ſetaiolis: ⁊ communiter pro maiori pcio ipſis dant qͣꝫ alijs vendant: vnde recipiuntextores diminutionem ſue mercedis: in quoſetaioli malefaciunt defraudando mercedem:retagliatores in hoc eis ſeruiendo: vt ſatelliteseorum.De negociatiōe que fitemendo aliqua: vt ipſa immutata maiori precioab eodem vendātur: quod contingit fieri de omni genere rerum .ſ. de animalibus diuerſi gene-
ris. de victualibus varijs frumento vinohuiuſmodi. de libris de pannis laneis linecis. de metallis lapidibus precioſis ⁊ alijsdem omnia predicta illicitum eſt clericisgioſis: vt di. 88. fornicari. ⁊ extra ne cle. velfi. laicis lꝫ remotis tamen fraudibus ꝑiuridacijs ⁊ alijs iniuſticijs: quibus communni ſunt moderni negociatores. Superflevidentur qui dicuntur retagliatores ideſt forcharij ⁊ rigatterij: ⁊ ꝙ eodem tempore ⁊ eoloco poſſint vendere r̄tagliatores pannosgatterij ſuperlectilia maiori precio qͣꝫ emeriscite: non clare apparet: quia ſi iuſto precio emērunt plus vendendo qͣꝫ dederint: exceſſiuo precio vendunt: ⁊ ſic illicitum videtur. Si iuſto precio vendunt: tunc minꝰ iuſto precio emerūt: ⁊ ſicillicitum: niſi ſic excuſetur ars eorū: ꝙ ip̄i emūtin notabili quantitate pannos vel ſuperlectilia.Et ipſi poſtea vt plurimū vendunt nō ſtatim: ſꝫde tempore in tempus ⁊ per partes. Und̓ aliqꝫdiu expectant anteqͣꝫ aliqua vendant: qͣꝫto tempore non poſſent expectare vendentes eis. Et inhuiuſmodi laborare habent in diſcurrendo exigendo reuidendo ſcribendo: ⁊ miniſtros tenereoportet ⁊ penſionem ſoluere. Dignus eſt autemmercenarius mercede ſua. 12. q. 2. quicunqꝫ. ⁊ lucio. c. ⁊ prima ad thi. 5. c. vnde lucrum moderin huiuſmodi querendo nō vr̄ illicitū. Sed ī medacijs ⁊ periurijs nō euadent dānationem: cumdicunt malū bonum .ſ. eſſe puta pānum vel alid̓.hi faciunt monſtras in locis obſcuris: vt decipiātcontra quoſ dr̄. Iſai. 5. ve qui dicitis bonū malū⁊ malum bonū ponentes tenebras lucē. ¶ Hicēt figillanda fraudulentia rigatterioꝝ: qꝛ cū dat̉ei aliquid ad vendendū cū dn̄s veſtis ſuperlectilium vel cuiuſcūqꝫ rei exprimit vltimū preciumꝓ quo vult rem ſuā vedi. Rigatterius ſi poplus habere laborat: ⁊ illud plus ſibi retine.gnans dn̄o rei illud qd̓ ſibi dixerat: quaſi ſit ſatiſfactuꝫ volūtati eiꝰ. Sꝫ recte fur ē ⁊ latro: qꝛ ſi certe ⁊ dn̄s contētus remanebat de minori preciohoc intendebat vbi plus haberi nō poterat:cū maiori precio vendiderit: totū illi dꝫ cōſire: alias ſi quid ſibi retinet: reſtituere tenetur: niſiforte in caſu vbi dn̄s nollet ei ſoluere pro laboreſuo ẜm morem artis illius: qꝛ tūc quantum mecedis meretur: retinere poteſt: ſed nō plus: vl̓ niſdn̄s rei dicat expreſſe: ꝙ quicquid plus hꝫ d̓ illire ſua in vendendo eam vltra tantum preciumillud ſuum ſit: qd̓ raruꝫ eſt: vel niſi ipſe rigatteriꝰemat pro ſe iuſto tamen precio: ⁊ poſtea plus vedat alteri: moderatum tamen lucrum inquirendo: alias oporterꝫ ꝙ deciꝑet vēditorē eit diminutione iuſti precij vel emptorem ab eo in exceſſu precij. ¶ Quod recardent veſtes vt videantur quaſi noue ⁊ quaſi pro nouis vendāt: fraus⁊ dolus eſt: que neminem a peccato excuſant indamnum proximi: quia nemo cum iactura alterius debet locupletari: de re. iu. libro ſexto.