¶ De canonibus et legibus
qͥtudinis: ſic̄ ⁊ quelibet pars id qd̓ eſt totius eſt. Un̄ ⁊ natura vt ſaluet totū nō nūqͣꝫ parti infert aliqd̓ detrimentum. Un̄ leges hmōi onera ꝓportionabiliter inferentes iuſte cenſent̉ ⁊ obligant in foro conſcientie. Si aūt econtrario aliqͥs p̄ſidens leges imponeret aliquas ſubditꝭ oneroſas:nō ꝑtinentes ad vtilitatē cōmunē: ſꝫ magis ad ꝓpriam cupiditatē vel gloriā. vel ſivltra ſibi cōmiſſam poteſtatē aliqͥs legemferret aut etiā inequaliter onera multitudini diſpēſaret: etiā ſi forte ad bonum cōeordinari viderent̉: in oībus ꝓfecto his caſibus leges iniuſte eſſent ⁊ magis violētieqͣꝫ leges nuncupande: qꝛ ſicut Augꝰ. dic̄de libero arbi. Lex eſſe nō videtur q̄ iuſtanon fuerit. Vnde tales leges nō obligantin foro conſcientie niſi forte ꝓpter vitandum ſcandaluꝫ aut turbatione: ꝓpter qd̓etiā homo debet cedere iuri ſuo: ẜm illud:Mat. v. Qui te angariauerit mille paſſusvade cum illo alia duo. Et qͥ vult tecuꝫ iudicio ꝯtendere ⁊ tunicā tuaꝫ tollere dimitte ei ⁊ pallium. Sed multo fortius ſunt leges iniuſte: q̄ ſunt ꝯtra bonum vel mādatum diuinū: ſicut leges tyrannoꝝ inducētes ad idolatriā: vel qd̓cunqꝫ aliud qd̓ fitꝯtra legē diuinā. Et tales leges nullo mōeſt licitum ſeruare. Quia ſicut d̓r Actꝭ. v.Obedire oportet deo magiſ qͣꝫ hominibꝰ.Sed de legum rectitudine tertio eſt notandum ꝙ recte leges ſunt ille vt dicit Iſido.in quibus iuſta ⁊ equa decernuntur. Talia aūt ſūt q̄ cōſonāt ſiue congruunt rationi religioni diſcipline ⁊ ſaluti. Un̄ Iſido.dicit ꝙ lex erit om̄e ꝙ rōne cōſtiterit dumtaxat: qd̓ religioni cōgruat: qd̓ diſciplineconueniat: qd̓ ſaluti proficiat. Hoc enī eſtrecta lex q̄ eſt mēſura iuſta ⁊ debita regulata. Menſura autē hec eſt triplex. ¶ Prima enī lex eſt eterna: de qua Augꝰ. dicit īlibro pͥmo de libero arbitrio: ꝙ lex eternaeſt ſumma ratio cui ſemꝑ obtemperanduꝫeſt. Hec autem nihil eſt aliud qͣꝫ diuine ſapientie ratio: ẜm qͣꝫ directiua eſt oīuꝫ actuum ⁊ motionum. ¶ Secunda eſt lex naturalis: q̄ nihil aliud eſt qͣꝫ participatio legꝭeterne in rationabili creatura. Un̄. ij. Teẜiiij. ſuꝑ illd̓. Cum gentes q̄ ignorant legēnaturaliter q̄ legis ſūt faciūt. Dicit GloſaEt ſi nō habent legem ſcriptā: habent tamen legem naturalem: qua qͥſqꝫ intelligit
et ſibi conſcius eſt: quid bonū ⁊ qͥd maluꝫde qua etiam ait Psͣ. iiij. Signatū eſt ſuſuꝑ nos lumē vultus tui dn̄e ⁊cͣ. qꝛ lumennaturalis rationis qͦ decernimꝰ qͥd ſit bonuꝫ ⁊ malū: quid ſit iuſtū ⁊ qͥd iniuſtū: qͥddecens ſit ⁊ quid indecens: qd̓ ꝑtinet adlegem naturaleꝫ: nihil aliud eſt qͣꝫ impreſſio diuini luminis in nobis. ¶ Tertia mēſura vel regula eſt ipſe finis legis: quiavniuſcuiuſqꝫ rei q̄ eſt ꝓpter finē neceſſe ēꝙ forma determinet̉ ẜm ꝓportionē ad finem ſicut forma ſerre talis ē qualis conuenit ſectioni: vt patet in. ij. Phiſico. Oportet ꝙ ip̄a lex ſuo fini ꝯmenſuret̉ qui ē vtilitas publica ſiue cōmune bonum. Quiaigitur iuſta lex huic triplici mēſure cōcordat: tria Iſido. poſuit ſcꝫ ꝙ religioni congruat inquantū ſcꝫ eſt proportionata legidiuine. Et ꝙ diſcipline ꝯueniat inquātū ēꝓportionata legi nature. Et ꝙ ſaluti ꝓficiat inquantū eſt ꝓportionata vtilitati humane. His igit̉ de legibus generaliter p̄libatis: quia iā in precedentibus libris deſenſibilibus et imaginabilibus rebꝰ quedam ſūt introducta exempla. Reſtat nūcẜm ordinē a principio libri ꝓmiſſum aliqͣde ratiōabilibus rebus exēpla vel ſimilitudines addere. Et qꝛ ratio ē legiſ factiuaet ip̄am legē rō cōmendat: vt patet di. j. cōſuetudo. Et inſtitu. de iure naturali gen. ⁊ciuili. §. ꝙ vero naturalis rō. oportet rōnabilia eſſe q̄ lege decernunt̉. Et idcirco īhoc libro octauo de decretis vel conſtitutionibus legis tanqͣꝫ de rationabilibus rebus aliquas ad noſtrā doctrinā adaptando moral̓r ſimilitudines inducemus: ſumptas .ſ. ex varijs libris tā ciuilis qͣꝫ canonici iuris. Sciēdū enī ē ꝙ totū corpus iurꝭciuilis cōprehendit̉ in. l. libris pandec. iniiij. Inſti. xij. C. ix. Coll̓. auctē. in nouellaꝫlōgobardā ⁊ ꝯſtitu. frederici. Corpus ꝟoiurꝭ canonici habet̉ in decretoꝝ volumine⁊ etiā in decretaliū libro. Nā pͥmo qͥdē exdictꝭ ſanctorū patrū: et etiā ex legibꝰ fuitliber decretoꝝ cōpoſitus ꝓut in ip̄o patetet extra. de acu. Qualiter. ij. Poſtea verocum multe decretales epiſtole extra corpꝰdecretoꝝ vagarēt̉: Magiſter Bern̄. papiēſis p̄poſitus pͥmā compilationē cōpoſuit.Sed ⁊ temꝑe ꝓcedēte magiſter Giſebertꝰſuam effecit aliā ⁊ alanus demū magiſterBern̄. cōpoſtulanꝰ in curia Romana mo-