¶ Prologus octaui libri
gulant̉ mediāte virtute. Eſt em̄ ꝟtus moral̓ hītus electiuus in medio ꝯſiſtens determinata rōne ꝓut vtiqꝫ ſapiēs determīabit. Sic̄ eā diffinit Ph̓s in libro Ethicoꝝ.Itē Ph̓s etiā dic̄ ꝙ ꝟtus eſt q̄ bonū facit hn̄te ⁊ opꝰ eiꝰ bonū reddit. Cetera illahoīm oꝑa q̄ ꝑtinēt ad vitā ciuilē rō mēſurat ⁊ regulat lege decernēte. Sūt em̄ ciuilia oꝑa in qͥbꝰ vnus cōicat alteri in ordinead bonū cōe: ⁊ taliū eſt lex hūana q̄ bonūcōe reſpicit regula ⁊ mēſura. Un̄ dic̄ de eaIſido. in lib̓. ety. ꝙ lex ē nullo pͥuato comodo: ⁊ ꝓ cōi vtilitate oīm conſcripta. Eſt gͦhmōi actuū regl̓a lex hūana ẜm quā inducit̉ aliqͥs ad agendū vel ab agendo retrahit̉. Sꝫ qꝛ talia ciuilia oꝑa lex ẜm eqͥtateꝫiuſticie regulat ⁊ mēſurat: recte in ꝟbis ꝓpoſitis dicit̉ ꝙ legū ꝯditores iuſta decernūt. In qͥbus ꝟbis nō tm̄ deſcribit̉ humanarū legū origo: ſꝫ ⁊ artitudo inſuꝑ ⁊ rectitudo eaꝝ. Nā legū origo manauit ex ſapiētia ꝯditoꝝ. Coartatio ꝟo ſumit̉ ex violentia p̄ceptoꝝ: ad quoꝝ .ſ. obſeruantiā ciues ꝑ penas legales cogunt̉: qd̓ exprimit̉in nomine legū: qꝛ lex a ligādo .i. cogendoeſt dicta: vnde lex coartationē importat: ſꝫlegū rectitudo ꝑpendit̉ in iuſticia decretorū .ſ. qꝛ iuſta decernūt ¶ Eſt āt circa pͥmūnotandū ꝙ legū ꝯditores iuſtaꝝ nō om̄esindifferēter eſſe homīes pn̄t: qꝛ ꝯdendi leges auctoritas ſolū cōmunitati vel pͥncipicompetere videt̉: ꝓpter qd̓ Iſido. dicit inlibro etymol̓. ⁊ habet̉ etiā in decretꝭ di. ij.ꝙ lex eſt ꝯſtitutio populi in qua maioresnatu cū plebibus aliqͥd ſanxerūt. Sūt tamen ẜm Iſido. q̄dam leges que vocant̉ cōſtitutiones pͥncipū q̄ .ſ. ꝑtinent ad monarchiam .i. ad ciuitates vel regnū que gubernant̉ ⁊ regunt̉ ab vno. Alie ꝟo leges ſuntque vocant̉ reſponſa prudentū ⁊ ſenatuſconſulta. ⁊ he ꝑtinent ad ariſtocratiā adpͥncipatū optimoꝝ ſiue optimatū. Alie qͦꝫſunt leges que dicunt̉ ius p̄toriū. ⁊ he ꝑtinent ad oligartiam que eſt pͥncipatꝰ paucoꝝ diuitū ⁊ potentū. Alie etiā leges ſuntq̄ plebiſcita vocant̉. ⁊ he ꝑtinent ad democratiā que eſt populi pͥncipatus. Alie inſuꝑ ſunt leges cōmunes quas maiores natu vt dictū eſt cū plebibus ſauxerūt. ⁊ head regnū optimū ꝑtinent qd̓ eſt ex ſupradictis cōmixtū. Patet ergo ꝙ pͥuate ꝑſone nō competit ferre legem: ſed ſolū admo
nere ex eo ꝙ ſi ſua monitio ab aliquo ꝯtēnatur: non habet vim coactiuam quamdebet habere lex ad hoc vt efficaciter inducat ad ꝟtutē: ꝓut Ph̓s dic̄ ī. x. li. Ethicoꝝ. ſed coactiuam vim habet populi multitudo vel publica ꝑſona ad quā ꝑtinet penas infligere. Eſt aūt ꝓut tradit Ph̓s inpͥncipio rhetorice ſue: vtilius ⁊ melius omnia ordinare lege qͣꝫ dimittere arbitrio iudicis ꝓpter tria. Primo qͥdem: qꝛ faciliuſeſt inuenire paucos ſapiētes qͥ ſufficiūt adrectas leges ponēdas: qͣꝫ multos qͥ requirunt̉ ad iudicandū de ſingulis. ¶ Secundo qꝛ illi qͥ leges ponūt ex multo temporeꝯſiderāt qd̓ lege ferendū ſit: ſꝫ iudicia deſingulis factis fiūt ex caſibus ſubito exortis. Facilius aūt ex multis ꝯſideratis pōthomo videre qͥd rectū ſit qͣꝫ ſolū ex aliquovno facto. ¶ Tertio qꝛ legis latores iudicant in vniuerſali de futuris: ſꝫ hominesiudicijs p̄ſidentes iudicāt de pn̄tibus adque afficiunt̉ amore vel odio vel aliqͣ cupiditate: ⁊ ſic eorū deprauat̉ iudiciū. Quiaigit̉ iuſticia iudicis que dicit̉ animata nōin multis inuenit̉: ſꝫ qꝛ etiā flexibil̓ eſt. Idcirco neceſſariū fuit vt in qͥbuſcūqꝫ ē poſſibile lege determinaret̉ ⁊ pauciſſima arbitrio hominū cōmitterent̉. Sūt em̄ ſingularia quedā que lege comp̄hēdi nō poſſunt:⁊ talia neceſſariū eſt vt iudicibus cōmittātur: puta de eo qd̓ eſt factū eſſe vel nō eſſe⁊ de alijs ꝯſimilibus his vt Ph̓us ait ibidem. ¶ Secūdo in nomīe legū notāda eſtlegis coactio cū lex a ligando dicat̉: vt ſupra dictū eſt: que ligatio vel obligatio ip̄arū legū nō ſolū ad corporalia ſꝫ etiā ad ſpiritualia ſe extēdit: ex eo ꝙ iuſte legis traſgreſſio eos qui legi ſubdunt̉ nō tm̄ ad penam obligat ſꝫ etiā ad culpā. Unde legeshumane cū iuſte ſunt habēt vim obligadiin foro ꝯſcīe a lege eterna a qua deriuant̉:ẜm illud Prouerb̓. viij. Vnde ſumptū eſtꝟbū ꝓpoſitū: Per me reges regnant: ⁊ legum ꝯditores iuſta decernūt. Dicunt̉ aūtleges iuſte ex fine cū ordinant̉ ad bonū cōmune ¶ Itē ex auctore .ſ. quando lex q̄ lata eſt nō excedit poteſtatē ferentis. ¶ Iteꝫex forma vt quando ꝓprie ẜm equalitateꝫꝓportionis imponūtur ſubditis onera inordine ad bonum cōmune. Cum em̄ vnushomo pars multitudinis ſit: quilibet homo hoc ip̄m quod eſt ⁊ qd̓ hobet eſt mul-