Druckschrift 
4 (1487)
Entstehung
Seite
37v
Einzelbild herunterladen
 

Titulus.V.

operet̉ īmobilit̓ vbi deſignat actꝰ firmitatē. ꝙͣtū adpoſ qd̓ dꝫ hr̄e oꝑans v̓tutē. Pōt p̄dicta diffinitio iuris ad formā ſic reduci. Iuſticia ē hītꝰ volūtatisẜmiquē aliqͥs firmo ꝯſtāti ꝓpoſito ius ſuū vnicuiqꝫt̓bu it. Ad hāc etiā reducit̉ diffinitio quaꝫ ponit Macrobiꝰ di. iuſticia ē vnicuiqꝫ ſeruare quod ſuū ē. Iſido. aūt ſic deſcribit. Iuſticia eſt ordo eqͣlitas vnaquaqꝫ re bn̄ ordinat̉. Tul̓. aūt. ī. j. reth̓. ſic eamdeſcribit. Iuſticia ē habitꝰ animi cōi vtilitati ẜuata.ſuā vnicuiqꝫ tribuēs dignitatē. Cōpletiſſime autēdiffinit Amb̓. ī. li. de offi. di. Iuſticia ē que vnicuiqꝫquod ſuū ē tribuit. alienū vēdicat. vtilitatē ꝓpriaꝫnegligit. vt cōem equalitatē cuſtodiat. De duabꝰ ſpēbus iuſticie. videlicet ꝯmutatiua diſtributiua. Capitulum. ij.Oſt aſſignatōꝫ partiūintegraliū iuſticie diffinitionū eiꝰ. nūc videndū ē de ꝑtibꝰ ſubiectiuis .ſ. cōmutatiuadiſtributiua. igit̉ iuſticia ꝑticularis de nūc loqͥmur reſpiciat aliquā priuatā ꝑſonā cōꝑat̉ ad coīta ſic̄ ꝑs ad totū. pōt duplex ordo attēdi ad aliquā. Unus quidē ꝑtis ad partē. cui ſil̓is ē ordo vniꝰ priuate ꝑſone ad aliā. Et huc ordinē hꝫ dirigē q̄dā iuſticia a ph̓o dr̄ cōmutatiua. Cōſiſtit em̄ ī his qͣndācōmutationē hn̄t fieri int̓ duas ſingl̓ares ꝑſonas adinuicē. vt pꝫ ī emptōibꝰ. vēditōibꝰ. locutōibꝰ qͥbuſcūqꝫ alijs pactōibꝰ. int̓ueniētibꝰ int̓ vnū hoīeꝫ aliū. Et qͥdē iuſticia ꝯſtituit equalitatē ariſmetricā inqͣꝫtuꝫadeqͣre oꝫ rei. vt quāto iſte plus hꝫ ꝙͣ ſuū ſit. tātūdēreſtituat ei cuiꝰ ē minꝰ hn̄ti. Aliꝰ aūt ordo attēdit̉ totiꝰ ad ꝑtes. cui ſil̓is ē ordo coīs laical̓ vel alicuiꝰ principis vicē coīs gerētis ad ſingulares ꝑſonas. Et hūc ordinē hꝫ dirigē q̄dā alia iuſticia d̓r̄ diſtributiua. perquā bona coīa diſtribuūtur. vt honores et alia hmoi.vt expedit vnicuiqꝫ ẜm ꝓpriā dignitatē. Et qͥdē iuſticia cōſtituit equale geomet̓cū. qd̓ ē accipienduꝫẜm eādē quātitatē ſꝫ ẜm ꝓportionē. em̄ bona coīaequalia ſint. nec ciues equales oēs poſſint. ſi prīceps vl̓ hi rēpublicā regūt de rebꝰ coībo om̄ibꝰ equaliter ꝓuideret. ꝯfuſio maxīa accideret. totiꝰ politie ordo periret. Tal̓ em̄ equalitas ſūma eēt inequalitas. ſimerita diu̓ſoꝝ ẜm ordinē ꝓportōis attēderēt̉. Dꝫ p̄eſt coītati diligēter attēdere cōditiones ꝑſonaꝝ bonoꝝ coīum qualitates. Quibꝰ inſpectꝭ adinuicecōpēſatis. debet ea ꝓportionabiliter diſtribuere. vt ſicut vna ꝑſona aliā excedit. ita etiā illud quod vni tribuitur debet excedere id quod alteri exhibet̉. em̄equalibꝰ honoribꝰ honorādi ſunt plebei optimates. iſti maiorē principatū teneāt ī republica. maxime īhis que ad defenſionē gubernationē eius ꝑtinēt. Etſic patet duas eſſe iuſticias. Cōmutatiuā quā ſubditi dirigūtur in his que fiunt mutuas cōmutationesreꝝ venaliū. Et diſtributiuā. per quā que p̄eſt. dirigitur in rite diſtribuendo bona cōmunia ſubditoꝝ qͣlitate ſeruata. Pro huius maiori declaratōe circa iuſticiā ipſā particularē ſeu virtutē cardinalē. ſcienduꝫẜm Tho. ſcd̓a ſcd̓e. q. lxj. iuſticia cōſiſtit circa quaſ operationes exteriores .ſ. diſtributionē cōmutationē. que quidē ſunt vſus quorundā exterioꝝ vel rerūvel perſonaꝝ vel opeꝝ. Reꝝ quidē ſicut aliquis aufert alicui re ſuā vel reſtituit. Perſonaꝝ ſicut aliqͥsin ꝓpria perſona alteri iniuria facit. percutiendo euꝫaut verbis contumeliādo. Uel etiā cum irreuerentiāexhibet. Opeꝝ ſicut aliquis iniuſte exigit vel alterireddit aliquod opus. Si ergo accipiant̉ vt materiavtriuſqꝫ virtutis. ea quoꝝ operationes ſunt vſus. eadem ē materia diſtributiue cōmutatiue iuſticie. res diſtribui poſſunt et cōmunicari ab vno in alios.

Eſt etiā quedā diſtributio laborioſoꝝ opeꝝ recōpenſatio. Si autē accipiātur vt materia vtriuſqꝫ virtutis actiones ipſe principales. quibꝰ vtimur ꝑſonis.rebus operibꝰ. ſic inuenit̉ vtrobiqꝫ alia materia.diſtributiua iuſticia eſt diſtributionis directiua. Etcōmutatiua ē directiua ꝯmutationū que attendi poſſunt inter duas ꝑſonas. Cōmutationū autē q̄dā ſuntinuolūtarie. quedā volūtarie. Et inuoluntarie qui qn̄ quis vtitur re alterius. ꝑſona vel opere eo inuito. Quod quidē cōtingit qn̄qꝫ occulte fraudē. qn̄qꝫmanifeſte per violentia. vtrūqꝫ autē contingit aut ī reaut in perſonā. Et ſi in perſonā. aut ꝓpriā aut coniunctā. Et in quidē. ſi quis accipit alterius occulte.vocat̉ furtū. ſi manifeſte. vocatur rapina. In ꝑſonamautē ꝓpriaꝫ vel qͣꝫtum ad ipſā conſiſtentia perſone. vl̓ꝙͣtum ad dignitatē eius. Si ꝙͣtuꝫ ad conſiſtentiā perſone ſic leditur aliqͥs occulte doloſam occiſioneꝫ velpercuſſionē vel veneni exhibitionē. Manifeſte vt permanifeſtā occiſionē vel percuſſionē vel incarcerationem vel mutilationē. Ꝙtum autē ad dignitatē perſone leditur qͥs occulte falſa teſtimonia detractōes.quibꝰ alicui aufertur fama ſua. Manifeſte autē accuſationē in iudicio vel conuiciationē. Ꝙtū autē adperſonā coniunctā leditur qͥs in vxore. vt in pluribusocculte adulteriū. In ſeruo aliqͥs ſeruū ſeducit vta dn̄o diſcedat hoc etiā manifeſte fieri poteſt. Et ea ratio ē de alijs ꝑſonis coniūctis. in quas pn̄t omnibus modis iniurie circa has perſonas exerceri. qꝛſeruus ē poſſeſſio quedā dn̄i. refert̉ hoc ad furtū. Uoluntarie autē cōmutationes dicūtur. qn̄ aliqͥs voluntarie trāſfert ſuam in alteꝝ. Et ſi quidē ſuā ſimpliciter trāſfert in alteꝝ abſqꝫ debito. ſic in donatiōe. eſt actus iuſticie ſed liberalitatis. Intātū autemad cōmutationē ſeu cōmutatiuā iuſticiaꝫ voluntariatrāſlatio pertinet. inquantū ibi aliqͥd ē de ratione debiti. Quod quidē cōtingit multipl̓r. Uno qn̄ qͥsſimpl̓r trāſfert ſuā in alteꝝ recompenſatione alterius. ſic ē cōmutatio venditio. Alio qͥs tradit rem ſuā alteri. concedens ei vſū rei debito recuperandi rem. Et ſi qͥdē gratis concedit vſū rei. vocat̉vſufructꝰ ī reboꝰ. aliquid fructificāt. vel ſimplex mutuū. vel accōmodatū in his que non fructificāt. ſicutdenarij. vaſa. hm̄oi. Si v̓o nec ip̄e vſus gratis ꝯcedit̉vocat̉ locatō cōductō. Tercio tradit aliqͥs ſuam vt recuperandā. non ratione vſus. ſed rōne conſeruationis ſicut ī depoſito. Uel ratiōe obligatōis. ſicut quis rem ſuā pignori obligat. ſeu quis alio fideiubet. In omnibꝰ autē his actionibꝰ volūtarijs velinuolūtarijs. eſt eadē ratio accipiendi mediū. ẜm eqͣlitatē recompēſationis. ideo om̄es iſte actiones ꝑtinent ad vnā ſpeciē iuſticie .ſ. cōmutationis. hec omniaTho. Et nota in cōmutationibꝰ inuoluntarijsreperiūtur diuerſe ſpēs pct̄orum. que hn̄t ꝓpria nomina. pertinēt oīa ad iuſticiā. videlicet furtuꝫ. rapina.homīcidiū. beneficiū. incarceratio. mutilatio. verberatio. falſa accuſatio. detractio. deriſio. contumelia. ſuſurratio. maledictio. adulteriū. hm̄oi. De qͥbus om̄ibus habes ſupra ī. ij. par. Et hec oīa reducūtur ad iuſticiā cōmutatiuā recompenſationē iniurie dāni.ab eo qui fecit ei cui fecit. bono cōmuni qd̓ leſit. querecompenſatio dr̄ reſtitutio ſeu ſatiſfactio. Et dr̄ ī. v.eth̓. iuſtū contra paſſuꝫ. quod etiā in cōmutationibꝰvolūtarijs dr̄ eſſe iuſtū ꝯͣ paſſū. Et dr̄ ꝯͣ paſſū ẜm tho.ex eo recompenſatio fit ẜm equalitateꝫ. vt .ſ. paſſiorecompenſata ſit equalis actioni. Non autē ſemꝑ eētequalis. ſi idē ſpecie aliqͥs pateret̉ quod fecit. Nam ſiqͥs ꝑcuteret principē. ſi tātū ip̄e reꝑcuteret̉. ſed qͥamaior eēt actio ꝙͣ paſſio. equal̓. Et ideo non ſolūpercutit̉. ſꝫ multograuiꝰ punit̉. Sil̓r quis alium inuoluntariū in re ſua damnificat. ſi ſolū puniretur etiam iudicio reſtitueret ablataꝫ. maior eſſet actio