¶ Titulus.V.
operet̉ īmobilit̓ vbi deſignat actꝰ firmitatē. ꝙͣtū ad ꝓpoſ tū qd̓ dꝫ hr̄e oꝑans ꝑ v̓tutē. Pōt gͦ p̄dicta diffinitio iuris ad formā ſic reduci. Iuſticia ē hītꝰ volūtatisẜmiquē aliqͥs firmo ⁊ ꝯſtāti ꝓpoſito ius ſuū vnicuiqꝫt̓bu it. Ad hāc etiā reducit̉ diffinitio quaꝫ ponit Macrobiꝰ di. ꝙ iuſticia ē vnicuiqꝫ ſeruare quod ſuū ē. Iſido. aūt eā ſic deſcribit. Iuſticia eſt ordo ⁊ eqͣlitas qͣ hōcū vnaquaqꝫ re bn̄ ordinat̉. Tul̓. aūt. ī. j. reth̓. ſic eamdeſcribit. Iuſticia ē habitꝰ animi cōi vtilitati ẜuata.ſuā vnicuiqꝫ tribuēs dignitatē. Cōpletiſſime autē eādiffinit Amb̓. ī. li. de offi. di. Iuſticia ē que vnicuiqꝫquod ſuū ē tribuit. alienū nō vēdicat. vtilitatē ꝓpriaꝫnegligit. vt cōem equalitatē cuſtodiat.¶ De duabꝰ ſpēbus iuſticie. videlicet ꝯmutatiua ⁊ diſtributiua.¶ Capitulum. ij.Oſt aſſignatōꝫ partiūintegraliū iuſticie ⁊ diffinitionū eiꝰ. nūc videndū ē de ꝑtibꝰ ſubiectiuis .ſ. cōmutatiua ⁊diſtributiua. Cū igit̉ iuſticia ꝑticularis de qͣ nūc loqͥmur reſpiciat aliquā priuatā ꝑſonā q̄ cōꝑat̉ ad coītatē ſic̄ ꝑs ad totū. pōt duplex ordo attēdi ad aliquā ꝑtē. Unus quidē ꝑtis ad partē. cui ſil̓is ē ordo vniꝰ priuate ꝑſone ad aliā. Et huc ordinē hꝫ dirigē q̄dā iuſticia q̄ a ph̓o dr̄ cōmutatiua. Cōſiſtit em̄ ī his q̄ ꝑ qͣndācōmutationē hn̄t fieri int̓ duas ſingl̓ares ꝑſonas adinuicē. vt pꝫ ī emptōibꝰ. vēditōibꝰ. locutōibꝰ ⁊ qͥbuſcūqꝫ alijs pactōibꝰ. int̓ueniētibꝰ int̓ vnū hoīeꝫ ⁊ aliū. Ethͨ qͥdē iuſticia ꝯſtituit equalitatē ariſmetricā inqͣꝫtuꝫadeqͣre oꝫ rē rei. vt quāto iſte plus hꝫ ꝙͣ ſuū ſit. tātūdēreſtituat ei cuiꝰ ē minꝰ hn̄ti. Aliꝰ aūt ordo attēdit̉ totiꝰ ad ꝑtes. cui ſil̓is ē ordo coīs laical̓ vel alicuiꝰ principis vicē coīs gerētis ad ſingulares ꝑſonas. Et hūc ordinē hꝫ dirigē q̄dā alia iuſticia q̄ d̓r̄ diſtributiua. perquā bona coīa diſtribuūtur. vt honores et alia hmoi.vt expedit vnicuiqꝫ ẜm ꝓpriā dignitatē. Et hͨ qͥdē iuſticia cōſtituit equale geomet̓cū. qd̓ nō ē accipienduꝫẜm eādē quātitatē ſꝫ ẜm ꝓportionē. Cū em̄ bona coīaequalia nō ſint. nec ciues equales eē oēs poſſint. ſi prīceps vl̓ hi qͥ rēpublicā regūt de rebꝰ coībo om̄ibꝰ equaliter ꝓuideret. ꝯfuſio maxīa accideret. ⁊ totiꝰ politie ordo periret. Tal̓ em̄ equalitas ſūma eēt inequalitas. ſimerita diu̓ſoꝝ ẜm ordinē ꝓportōis nō attēderēt̉. Dꝫgͦ qͥ p̄eſt coītati diligēter attēdere cōditiones ꝑſonaꝝ⁊ bonoꝝ coīum qualitates. Quibꝰ inſpectꝭ ⁊ adinuicecōpēſatis. debet ea ꝓportionabiliter diſtribuere. vt ſicut vna ꝑſona aliā excedit. ita etiā illud quod vni tribuitur debet excedere id quod alteri exhibet̉. Nō em̄equalibꝰ honoribꝰ honorādi ſunt plebei ⁊ optimates.cū iſti maiorē principatū teneāt ī republica. maxime īhis que ad defenſionē ⁊ gubernationē eius ꝑtinēt. Etſic patet duas eſſe iuſticias. Cōmutatiuā ꝑ quā ſubditi dirigūtur in his que fiunt ꝑ mutuas cōmutationesreꝝ venaliū. Et diſtributiuā. per quā que p̄eſt. dirigitur in rite diſtribuendo bona cōmunia ſubditoꝝ qͣlitate ſeruata. ¶ Pro huius maiori declaratōe circa iuſticiā ipſā particularē ſeu virtutē cardinalē. ſcienduꝫẜm Tho. ſcd̓a ſcd̓e. q. lxj. ꝙ iuſticia cōſiſtit circa quaſdā operationes exteriores .ſ. diſtributionē ⁊ cōmutationē. que quidē ſunt vſus quorundā exterioꝝ vel rerūvel perſonaꝝ vel opeꝝ. Reꝝ quidē ſicut cū aliquis aufert alicui re ſuā vel reſtituit. Perſonaꝝ ſicut cū aliqͥsin ꝓpria perſona alteri iniuria facit. percutiendo euꝫaut verbis contumeliādo. Uel etiā cum irreuerentiāexhibet. Opeꝝ ſicut cū aliquis iniuſte exigit vel alterireddit aliquod opus. Si ergo accipiant̉ vt materiavtriuſqꝫ virtutis. ea quoꝝ operationes ſunt vſus. eadem ē materia diſtributiue ⁊ cōmutatiue iuſticie. Nā⁊ res diſtribui poſſunt et cōmunicari ab vno in alios.
Eſt etiā ⁊ quedā diſtributio laborioſoꝝ opeꝝ ⁊ recōpenſatio. Si autē accipiātur vt materia vtriuſqꝫ virtutis actiones ipſe principales. quibꝰ vtimur ꝑſonis.rebus ⁊ operibꝰ. ſic inuenit̉ vtrobiqꝫ alia materia. Nādiſtributiua iuſticia eſt diſtributionis directiua. Etcōmutatiua ē directiua ꝯmutationū que attendi poſſunt inter duas ꝑſonas. Cōmutationū autē q̄dā ſuntinuolūtarie. ⁊ quedā volūtarie. Et inuoluntarie quidē qn̄ quis vtitur re alterius. ꝑſona vel opere eo inuito. Quod quidē cōtingit qn̄qꝫ occulte ꝑ fraudē. qn̄qꝫmanifeſte per violentia. vtrūqꝫ autē contingit aut ī reaut in perſonā. Et ſi in perſonā. aut ꝓpriā aut coniunctā. Et in rē quidē. ſi quis accipit rē alterius occulte.vocat̉ furtū. ſi manifeſte. vocatur rapina. In ꝑſonamautē ꝓpriaꝫ vel qͣꝫtum ad ipſā conſiſtentia perſone. vl̓ꝙͣtum ad dignitatē eius. Si ꝙͣtuꝫ ad conſiſtentiā perſone ſic leditur aliqͥs occulte ꝑ doloſam occiſioneꝫ velpercuſſionē vel veneni exhibitionē. Manifeſte vt permanifeſtā occiſionē vel percuſſionē vel incarcerationem vel mutilationē. Ꝙtum autē ad dignitatē perſone leditur qͥs occulte ꝑ falſa teſtimonia ⁊ detractōes.quibꝰ alicui aufertur fama ſua. Manifeſte autē ꝑ accuſationē in iudicio vel conuiciationē. Ꝙtū autē adperſonā coniunctā leditur qͥs in vxore. vt in pluribusocculte ꝑ adulteriū. In ſeruo cū aliqͥs ſeruū ſeducit vta dn̄o diſcedat ⁊ hoc etiā manifeſte fieri poteſt. Et eadē ratio ē de alijs ꝑſonis coniūctis. in quas pn̄t omnibus modis iniurie circa has perſonas exerceri. Tū qꝛſeruus ē poſſeſſio quedā dn̄i. refert̉ hoc ad furtū. Uoluntarie autē cōmutationes dicūtur. qn̄ aliqͥs voluntarie trāſfert rē ſuam in alteꝝ. Et ſi quidē rē ſuā ſimpliciter trāſfert in alteꝝ abſqꝫ debito. ſic in donatiōe.nō eſt actus iuſticie ſed liberalitatis. Intātū autemad cōmutationē ſeu cōmutatiuā iuſticiaꝫ voluntariatrāſlatio pertinet. inquantū ibi aliqͥd ē de ratione debiti. Quod quidē cōtingit multipl̓r. Uno mō qn̄ qͥsſimpl̓r trāſfert rē ſuā in alteꝝ ꝓ recompenſatione alterius. ⁊ ſic ē cōmutatio ⁊ venditio. Alio mō cū qͥs tradit rem ſuā alteri. concedens ei vſū rei cū debito recuperandi rem. Et ſi qͥdē gratis concedit vſū rei. vocat̉vſufructꝰ ī reboꝰ. q̄ aliquid fructificāt. vel ſimplex mutuū. vel accōmodatū in his que non fructificāt. ſicutdenarij. vaſa. ⁊ hm̄oi. Si v̓o nec ip̄e vſus gratis ꝯcedit̉vocat̉ locatō ⁊ cōductō. Tercio mō tradit aliqͥs rē ſuam vt recuperandā. non ratione vſus. ſed rōne conſeruationis ſicut ī depoſito. Uel ratiōe obligatōis. ſicutcū quis rem ſuā pignori obligat. ſeu cū quis ꝓ alio fideiubet. In omnibꝰ autē his actionibꝰ volūtarijs velinuolūtarijs. eſt eadē ratio accipiendi mediū. ẜm eqͣlitatē recompēſationis. ⁊ ideo om̄es iſte actiones ꝑtinent ad vnā ſpeciē iuſticie .ſ. cōmutationis. hec omniaTho. ¶ Et nota ꝙ in cōmutationibꝰ inuoluntarijsreperiūtur diuerſe ſpēs pct̄orum. que hn̄t ꝓpria nomina. ⁊ pertinēt oīa ad iuſticiā. videlicet furtuꝫ. rapina.homīcidiū. beneficiū. incarceratio. mutilatio. verberatio. falſa accuſatio. detractio. deriſio. contumelia. ſuſurratio. maledictio. adulteriū. ⁊ hm̄oi. De qͥbus om̄ibus habes ſupra ī. ij. par. Et hec oīa reducūtur ad iuſticiā cōmutatiuā ꝑ recompenſationē iniurie ⁊ dāni.ab eo qui fecit ei cui fecit. ⁊ bono cōmuni qd̓ leſit. querecompenſatio dr̄ reſtitutio ſeu ſatiſfactio. Et dr̄ ī. v.eth̓. iuſtū contra paſſuꝫ. quod etiā in cōmutationibꝰvolūtarijs dr̄ eſſe iuſtū ꝯͣ paſſū. Et dr̄ ꝯͣ paſſū ẜm tho.ex eo ꝙ recompenſatio fit ẜm equalitateꝫ. vt .ſ. paſſiorecompenſata ſit equalis actioni. Non autē ſemꝑ eētequalis. ſi idē ſpecie aliqͥs pateret̉ quod fecit. Nam ſiqͥs ꝑcuteret principē. ſi nō tātū ip̄e reꝑcuteret̉. ſed qͥamaior eēt actio ꝙͣ paſſio. ⁊ nō equal̓. Et ideo non ſolūpercutit̉. ſꝫ multograuiꝰ punit̉. Sil̓r cū quis alium inuoluntariū in re ſua damnificat. ſi ſolū puniretur etiam iudicio ꝙ reſtitueret rē ablataꝫ. maior eſſet actio