§ 31. Wolfram v. Eschenbach, Literatur. § 32. Wolframs Leben 213
d. Kunst u.d. Religion, Berl. 1919, S. 119—218; Alb. Schreiber, Neue Bausteine zu e. Lebens-gesch. W.s v. E., Frankf. a. M. 1922, dazu Mod. Lang. Rev. July 1923, Ranke, Anz. 45, 9 ff.,Blöte, Museum31,152—56, Günther Müller, ZfromPhil.44(1924), 744 f.; B. Jansen, Trist.u.Parz., einBeitr.z.Kulturgesch. d. MA.s, Diss. Utrecht 1923, dazu Neophil. 9,152 f.; W.Gol-ther, Parz. u. d. Gral, Stuttg. 1925 (zitiert „Gralb.').
Ausgaben. Gesamtausgaben: Lachmann (die grundlegende Ausg.), Berl. 1833,2. u. 3. Ausg.1851 u. 1872 durch Haupt, 4.1879 durch Müllenhoff, 5.1891 durch Weinhold; Piper, Kürsch-ners D. Nat.-Litt. Bd. 5, 3 Teile in 4 Bden. (1890. 93), gekürzt; A. Leitzmann, Ad. Textbibl.Nr. 12—16, 5 Hefte, 1902—06, dazu Behaghel, Lbl. 1904, 271—73; 2. Aufl. 1926 ff. — Par-zival: bei Lachmann, Piper, Leitzmann, außerdem K.Bartsch, D.Klassiker d. MA.s 9—11, 3 Bde. 1872, 2. Aufl. 1875—77, 3. Aufl. Helioplandr. 1924; Ernst Martin, Germ. Hand-bibl. IX, 1 u. 2, 2 Bde. 1900.1903, Teil I Text, II Komment., dazu Leitzmann u.Martin, ZfdPh.35, 237—43, ebda 36, 427—29 u. 569 f., Behaghel, Lbl. 1904, 271—73, Piquet, Rev. crit. 56,312 f., Cbl.1904, 726 f., Seemüller, Arch. 115,190—93, Singer, Anz. 48,81—87; H. Jantzen,Samml. Göschen, neue Aufl. 1925, dazu Piquet, Rev. germ. 1926, 251 f. — Titurel bei Lach-mann S.391—420, Bartsch 3, 211—71, Piper 1, 133—192, Martin I S.XLVI—LH u. 297—315, II S. XXXV—XXXVII; Leitzmann H.5, 157—178. — Willehalm: Lachmann S.423—639, Piper 1, 192—318 (376), Leitzmann H. 4. 5. — Lieder: Lachmann S.3—10, Piper 1,123—33, Leitzmann H.5,179—87; s. außerdem „Minnesang". —Nur historischen Wert habendie alten Hss.abdrücke des Parz. v. Chr. H. Myller, Sammig dt. Ged. aus d. XII. XIII u.XIV. Jh. Bd. I, Berlin 1784; des Willehalm v. J. C. G. Casparson, W. d. Heil. v. Oranse I u. II,Cassel 1781. 84; des Titürel v. Docen, Erstes Sendschreiben üb. d. Tit., 1810 (Hs. G); vgl.Ders., Sammig. f. ad. Lit. u. Kunst 1812 S. 234 ff., A.W. Schlegel, Heidelb. Jahrb. 19 (1811),1073—1111, J. Grimm, Leipz. Lz. 1812 u. Kl. Sehr. 6, 116—27, Benecke, Gott. g.A. 1812,937ff., J. M. Schottky, Wiener Jahrb. d. Litt. VIII (1819), Anzeigebl. S.30—35.
Obersetzungen. Bodmer, Der Parzival, Zyrieh 1753 (Bearbeitg. in Hexametern), s. Gol-ther, Gralb. S. 281 ff., Merker, Festg. f. Ehrismann 1925 S. 196ff.; [Bodmer], Wilh.v.Oransein zwey Gesängen 1774; San Marte, Leben u. Dichten Bd. 1: Parz., Bd. 2: Lieder, Wilh. v. Orangeu. Titurel (z. Teil im Auszug); Ders., Wilh. v. Orange. Zum ersten Male aus d. Mhd. übers. 1873,dazu Cbl. 1873 Nr. 41, Gott. g. A. 1874 Nr. 11; Simrock, Parz. u. Tit., 2. Bde., Stuttg. 1842.49.57. 62.76.84, mit Einl. Bd. 2, 491-580 u. Anm. S. 581—606, hgb.v. Klee 1907; Gotth. Böt-ticher, Parz. v. W. v. E. in neuer Übertrag., Berl. 1885.93. 1906, dazu Martin, Anz. 12, 97—100, C. Bock, Lbl. 1886,133—35, Kinzel, N. Jahrb. 1885,557—62, Wackernell, ZföG. 1885 j762—66, 2. Aufl. bespr. v. Singer, ZföG. 46 (1895), 527—31; Engelmann 1888 (gekürzt);'Pannier, Reclam, 2. Bde. 1897, 2. Aufl. 1902; W. Hertz, Parz. v. W. v. E., neu bearb., Stuttg.1897, dazu Behaghel, Lbl. 1898, 262, Schönbach, DLz. 1898, 307—11, Cbl. 1898, 1731,5. Aufl. v. Rosenhagen, mit Nachtrag, 1911, wohlfeile Ausg. m. e. Nachwort von v. D. Leyen1911.1926; Ausg. im „Druck für die Hundert" Nr. 30/1, Münster 1921; W.v. E., Parz., K. Sim-ROCKS Übertragg. zugrunde gelegt, in „Die Legenden v. Gral", Münch. 1923; Th. Matthias,W. v. E., Werke, im Geiste d. Dichters erneuert, 2 Bde., Hamb. 1925, dazu Hübner, Anz. 45,99—103. — Franz. Parz.-Übersetzg.: A. Grandmont, Liege 1892; engl. Jessie L. Weston,2 Bde., Lond. 1894, dazu Cbl. 1895, 859, Martin, Anz. 21, 144, Heinzel, ZföG. 46 (1895),757—60, Golther, ZfvglLG.10,353f. — Reimregister zu W.s Werken: San-Marte, Quedlinb.u. Leipz. 1867; Karl Thalmann, Reimformenverzeichnis, Münch. Texte, ErgänzungsreiheH. 4, 1925.
§ 32. Wolframs Leben •
Keine Urkunde, keine Chronik nennt den tiefgründigsten Dichter unseresdeutschen MA.s, aber aus den vielen persönlichen Andeutungen in seinen
■Siehe oben S.147. Panzer, Bibl. S. 1—3; I Wissenschaft!. Forschungsber. 1914— 17S.69.Piper 1,1 ff.; Martin IIS. IV—XIV; Baesecke, | v. d. Hagen, MS. 4, 192—230; San-Marte,