teneatur reſtituere. vt recitat ſanctus Bernardi.in tractatu reſtitutionum.Sed verte caſum de quodam caſu qui acciditvenetijs. Cum quidaꝫ magnus mercator literasaccepiſſet a partibus orientis: vt emeret aromatamulta: quia futurum erat vt precium eorum multum creſceret: quia inde tranſmitti non poterantab illis partibus. Ille ꝑlectam litteram dilacerauitet in terram fruſta proiecit: nihil alicui dicens intendens illud facere: de quo cautus reddebatur.Sed alius tenuis mercator litere illius fruſta collegit: ⁊ inſimul ſuis partibꝰ coaptauit ⁊ legit. Quofacto: cum hoc a nullo ſciretur: acceſſit ad omnesapothecas: que habebant huiuſmodi venalia. etcerto precio emit. Cūqꝫ mercator magnus iret ademendum: inuenit omnia vendita. Interrogat d̓ꝑſona emptoris: miratur neſciens factum: ſed demum percepit. Sicqꝫ lucrum magnuꝫ qd̓ ille ſperabat ex huiuſmodi emptōne: alius ſua induſtriaſibi ꝓcurauit ſine iniuria eius: nec ſibi in aliqͦ tenebatur. An autem in dicto caſu ille recolligens fruſta literarum: et poſtea legēs peccauerit mortalit̓?Reſpondet qͥ sͣ. ꝙ ſi talis legat vt ſciat ſecreta eiꝰ:curioſitas eſt. Si vt ſibi prouideat: prouidētia humana eſt: nec peccatum. Cuilibet enim licituꝫ eſtſibi accipere rem que habetur pro derelicta: cuiuſmodi eſt talis littera.¶ Quid de mercatoribus qui inter ſe conueniūt:vt certo precio vendant: vel ꝙ vnus ſolus talesmerces vendat. Rn̄. ẜm Hoſti. pactum illicitumeſt. Et ſimiliter ſiquis ī ciuitate impetret vt ſibi ſoli vēdere liceat. ꝙ ſi qͥs hmōi officiū exerceat: debꝰẜm leges ſuis bonis expoliari: ⁊ exilio ꝑpetuo dānari. Sil̓r ⁊ ꝯcedētes puniri .i. officiales qͥ p̄dictaꝯcedunt vel non puniunt. C. de mono. l. vna. vbiAzo per illam. l. concludit prohibitum eſſe: ne qͥsexerceat monopolium .i. ſingularem negociatōeꝫquod accidit: cum aliqui inter ſe paciſcunt̉ ne aliquem inſtruant in arte ſua: niſi filios et nepotes:vel cum aliquo modo per pactum id facere nituntur: niſi ſoli commodum alicuius artis vel negociatōnis faciant. Dicitur monopolium a monosquod eſt vnum: ⁊ pola quod eſt venditio: vl̓ a monos quod eſt vnus. ⁊ polis quod eſt ciuitas. In3ſde monopolium. id eſt vnica negociatio in ciuitate. et ꝑ hoc vetita. Ideo monopolus dicit̉ qui ſolus vult eſſe in ciuitate venditor vel emptor. Prohibetur etiam illud pactum: quod inter ſe faciuntvendentes vel negociatores: niſi certo precio vendant. Idem in balneatoribus: ſi cōueniant ne aliter balneent: ꝙͣ cum ea mercede: quā ſtatuūt. Idēin locatoribus rerum vel operarum ſuarum: maxime in ſcriptoribus ſi paciſcuntur: ne ꝯpus ab altero inchoatum: alius conſumet. Debꝫ igitur eſſecuilibet libera facultas in emendo et vendendo:vel locando et conducendo. et circa precium ⁊ circa mercedem. Sed nec ordini ciuitatis grandia p̄cia licet ſtatuere vel taxare. ff. ad. l. Iuliā. de anno.l. vltimo. hec Azo. Item poſtꝙͣ expoſuit quis frumentū vel aliam re venalem in foro: poteſt cōpelli vt amplius illam rem ad domum portare nonFo. LXXVI.Emptiopoſſit: quouſqꝫ illam vendat. l. nemo. la ſecunda.C. de iudeis. Item pro fertilitate in communi habenda et cariſtia vitanda. poteſt ſtatui ꝙ quilibetmercator teneatur ire vel mittere ad alienas partes ad emendum granum in communi vendendum. et quilibet poteſt compelli ad hoc mutuarepecuniam. l. vnica. C. vt ne. li. in compera. ſpe. ſe.ex. libro. x. et ibi glo. Item poteſt ſtatui ne quis vltra indigentiam ſuam emat: ne alijs res carioresvel incōmoditatem habendi reddat. l. j. C. de ep̄i.audi.¶ Quid de his qui quouis modo faciunt vt ānona carius vendatur. puta: impediendo: vel impediri faciendo: vel detinendo naues: vl̓ nautas annonam conducentes. Dic ꝙ tenētur ad reſtitutionem. vt ponant eam in bono foro: ac ſi ille nauesveniſſent. et grauiter puniuntur. ſcilicet pena. xx.aureorum. l. ij. ff. ad. l. Iul̓. de anno. ⁊ etiam corporaliter. l. annonaꝫ. ff. de extraor. cri. Idem in illo qͥfacit munitionem bladorum: vt emendo omnemquantitatem bladorum que inueniri poſſit. ⁊ conſeruando: vt temporibus minus fructuoſis cariꝰvendi poſſit. dicta. l. annonaꝫ. A ruſticis autē blada ad ciuitatem conducentibus bene licet emerein groſſo: ad hunc finem: ne ipſi diu ſtantes ad vēdendum ad minutum: ſubducat̉ ab operibus ruſticalibus. l. ij. ff. de nundi. Et non ſolum eſt prohibita congregatio grani: vt poſtea carius vendatur: ſed etiam de quibuſcunqꝫ ſpeciebus: vel materialibus ꝑtinentibus ad victum: vel ad quemcūqꝫ vſum: per ipſos ſolum vendendis in cariſtiamreipublice. vt dicta. l. vnica. Qui ergo dat arras inemptionem omnium aromatum ciuitatis: vt ip̄epoſtea carius vendat: cum preſciuerit naues conducentes fore ſummerſas dicitur facere monopolion. et incidit in dictam penam dicte. l. vnice. Ettales tempore neceſſitatis et cariſtie poſſunt cogi:vt etiam minus iuſto precio vendant. l. ij. §. cumin eadem. ff. ad. l. ro. de iac.Quid de illis qui nec vendere: nec emere nouerunt: niſi cum mendacijs periurijs ⁊ iuramentis. Rn̄. ẜm Ray. quotiens cauſa decipiendi periurant: vel mentiunt̉ ſcienter: peccant mortaliter.et tenētur ad reſtitutōnem .ſ. inqͣtum deceperuntproximum. Et dicit gloſ. Ray. non diſtinguiturvtrum deceperit in modico: vel in magno. hoc tamen intellige quo ad periuria et iuramenta: quiafalſum ſcienter iurauit. Quo v̓o ad mendacia ſineiuramento diſtingue. quia ſi in modicoleſit proximum quem in multo non leſiſſet mortale non debet iudicari. Si autem in multo proximum damnificauit: vel in modico cum praua intentōne. puta: quia etiam in multo leſiſſet ſi potuiſſet: tunc invtroqꝫ caſu mortale eſt. Si autem quis ignorāterdicit falſuꝫ: credens dicere verū: vel etiā ſi dicit ſcienter non intendens nocere proximo: ſed ſe indēnem conſeruare: nec propter hoc rem amplius debito ſuperuendit: tale mendacium poteſt dici veniale. Et de huiuſmodi iuramentis vide infra iurare.¶ Utrum liber homo vel ꝓprius filius poſſit venn iij