¶ Capitulum.VIII.

creditoribꝰ nō poterit laborare ⁊ inde lucrari. puta libros quo ad iuris peritos ⁊ medicos. inſtrumenta qͦad artifices. Laborando aūt cum predictis vltra ſuſtentationē ſuā poterit interim paulatim ſatiſfacereNec credo eſſe ꝯtra hoc qd̓ dicit. bea. Tho. ſcd̓a ſcd̓eq. lxij .ſ. ꝙ ſtatim reſtituendū eſt alienū ſimplicit̓. Nōem̄ ita amare verba accipienda ſunt dicit lex. ſed ciuliter ⁊ in ſacra ſcriptura ſtatim dicit̉ fieri qd̓ in ꝓlixotꝑe vt patet Malach̓. iij. Statim veniet ad templu⁊cͣ. et p̄cipue cū ex cauſa ita vrgenti differtur. vt dcm̄eſt. Pōt etiā multipliciter accipi in iure. ⁊ nō ſolū ꝓpotentia facti. ſed ⁊ iuris ⁊ cōmoditatis vt ptꝫ. xxijq. ij. Faciat in glo. Hec nō ſunt p̄dicanda ne pareturvia detentioni alioꝝ ad qd̓ nimis ꝑſone ſunt inclinate. ſꝫ cū magna diſcretōne in ꝯfeſſione ⁊ ꝯſilijs tractāda. et cū multis circūſtantijs ꝯſideranda q̄ honeſtētfactū. Ad hoc etiā facit qd̓ dicit Io. neapol̓. in quolibet. ix. q. xxij. ⁊ Ricar. in. iiij. et Pe. de palu. ¶ Queritur em̄ vtrū potenti reſtituere male ablata ſtatiꝫ ſufficiat ad ſalutē relinquere in teſtamento ꝙ heredesreſtituant. Rn̄det ad hoc ipſe Io. neapol̓. ꝙ hͦ ſufficit in duobꝰ caſibus tm̄ ¶ Primꝰ eſt qn̄ habens maleablata credit vere ⁊ ꝓcerto ꝙ talis retentio nō ſit cōtra voluntatem dn̄i. Talis em̄ retentio nō eſt iniurioſa ſeu iniuſta. Nullus em̄ patit̉ in iuſticiā volēs. vtdicitur in v. ethicoꝝ ¶ Secundꝰ caſus eſt qn̄ talis retentio rei aliene eſt contra voluntatē dn̄i. ſed inordinatā. puta cū nō reddit̉ gladius furioſo cuꝫ repetitip̄m in furia hoc em̄ iuſte fit. vt. xxij. q. ij. Ne qͥs. Etſimilit̓ hoc eſt qn̄ aliquis vult rem ſuam ſtatim habere quā retinens nō pōt dare ſine notabili dāno ſuo ⁊econtra ille cuiꝰ eſt poteſt ſine damno ſuo ⁊ incōmodo carere ad tempus. Extra iſtos caſus non ſufficitad ſalutē niſi ſtatim reſtituat. Rō eſt qꝛ de neceſſitate ſalutis eſt vitare pctm̄ mortale: ſed nō ſolū auferre alienū ſed etiā retinere extra p̄dictos caſus ē mortale. quia ꝯtra iuſticiā cū faciat iniuriā ꝓximo ⁊ hͦ cūpōt reſtituere. vn̄ nō ſufficit ad ſalutem tali relinq̄reꝑ teſtamentū ꝙ heredes reſtituant: ſed d̓ neceſſitateſalutis eſt ſtatim reſtituere ſi pōt. Sed ſi ille cuiꝰ eſtres ſeu cui obligat̉. nō pōt illa re carere ſine incomodo ſuo etiam ad tp̄s. tūc oportet ꝙ reſtituat etiā cūmagno incōmodo ſuo: nec ſufficeret dimittē ꝑ teſtamentū. ¶ Tercius caſus excuſans a reſtōne ſubitaeſt cū ex hoc īmineret ꝑiculum mortis corꝑalis. Et ꝓhuius maiori declaratōne nota ẜm Ricar. in. iiij. di.xv. ꝙ ſi ille qͥ damnū intulit habet aliqͥd vltra neceſſitatem ſuſtentatōis nature qͣꝫuis ſibi neceſſariū advictū ẜm decentiā ſue ꝑſone reſtituere tenet̉. Nō em̄licitū eſt de alieno viuere cū ſeculari honore. Si aūtnō habet niſi neceſſaria ad ſuſtentatōem nature. tūcdiſtinguendū eſt. quia aut iſte qͥ damnū paſſꝰ eſt nonindiget ad ſuſtentationē nature eo ꝙ ab eo ablatuꝫeſt. ⁊ tūc ille qͥ abſtulit reſtituere nō tenet̉. qꝛ ex iurenature licitus eſt vnicuiqꝫ vſus poſſeſſionis neceſſarie ad ſuſtentationē nature. Extrema aūt neceſſitasoīa facit cōia. ff. de lege rodi. l. ij. §. j. Cū in eadē ī tex.et glo. Aut indiget ad ſuſtentationē nature eo ꝙ allatū eſt. ⁊ tunc ſubdiſtinguo: qꝛ aut pͥmus .i. dn̄s ip̄irei indiget iſta re ad ſuſtentatōenm ſue nature pͥuſꝙͣneceſſaria ad ſuſtentatōꝫ ſit nature illius qͥ abſtulit.Aut vterqꝫ eodē tꝑe factus eſt indigens iſta re ad ſuſtentationē ſue nature. Aut iſte qͥ abſtulit factꝰ ē indigens iſta re ad ſuſtentationē ſue nature pͥuſꝙͣ iſte aquo ablata eſt ¶ Primo modo et ſcd̓o pōt dici ſine p̄iudicio ꝙ iſte qͥ abſtulit rem iſtā tenet̉ reſtituere illia quo abſtulit. qꝛ nūqͣꝫ fuit res illius qͥ eam abſtulit:ſed ſemꝑ remāſit iſtius de iure. poſtꝙͣ em̄ ſum in ſtatu in quo res mea eſt mihi neceſſaria ad ſuſtentatōꝫnature nō pōt fieri alterius me ꝯtradicente. Si ter-

cio modo. tunc ille qui abſtulit reſtituere nō teneturquia ab iſto tꝑe quo facta eſt ſibi neceſſaria ad ſuſtētationē nature cū tunc illi a quo ablata eſt nō eſſꝫ noceſſaria acqͥſiuit ius in illa re illi qͥ abſtulit. Et ideoꝙͣuis damnū paſſus veniat poſtea ad ſtatū in qͦ resſibi ablata eſſet ſibi neceſſaria ad ſuſtentatōem nature nō ꝓpter hoc habet maius ius in iſta re ꝙͣ iſte qͥ eāabſtulit. niſi iſte qͥ eam abſtulit deueniſſet ad ſtatumin quo amplius iſta res nō eſſet ſibi neceſſaria ad ſuſtentationē nature Idem ꝑ totum Pe. de pal̓. in. iiij.⁊ Sco. Ex dictis hoꝝ ꝙ tales qui habent reſtituere⁊ ſi retineant ſibi quodāmō neceſſaria ꝓ ſuſtentatōeſui et familie ad vitandū multa ꝑicula anime ⁊ corporis que veriſimiliter ſequi poſſent bonis ſuis cedēdo et omnibꝰ ſe ſpoliando ꝓ reſtitutione fiēda quodforte tutiꝰ eſſetꝭ. ſcꝫ reſtituere et in deo confidere etiam ſi oporteret mendicare ẜm Ray. Ad hoc nō videtur teneri de neceſſitate ſalutis. Tamen nō debenttales ita lautē viuere: et pompoſe veſtiri cū familijsſuis et filias ſuas cum magnis dotibꝰ nuptui tradereſicut ſi nō eſſent obligati ad reſtitutionem ſed parceviuere et paruas dotes tradere: et ſi nō poſſunt nobili vel mercatori nuptui dare. artifici et plebeo debēttradere ⁊ alia ſuꝑflua reſecare. Cū multa ergo prudentia hoc negociū agendum eſt: cum efficaciter videntur facere qd̓ poſſunt ad reſtituendū. ⁊ in alijs ſebene habere. ⁊ cum timore dei. credo poſſunt abſolui⁊ cōmunicari. Qui autem ⁊ de eo quod poſſunt ſemper ꝓcraſtinant et annuatim reꝑiunt̉ ꝓmittere confeſſori reſtituere ⁊ poſtea nō faciunt: nō videntur abſoluendi niſi prius faciant vel diſponant efficaciternegociū vt habeat executionem et multominꝰ ei ꝑmitti debet cōmunio ſumi qͣntū dico ſpectat ad ꝯſilium ꝯfeſſoris. Nam qͣntū ad ſacerdotem qui habꝫ cōmunicare: cū ille ſe in manifeſto ingerit ad hoc quidiuris. habes infra in tercia. parte. De vſurarijs auteꝫmanifeſtis qūo ſit agendū cū eis in reſtōne ⁊ collatōne ſacramentorū. habes ſupra. e. ti. c. De vſuris. Poſſent etiam tales petere remiſſionem a creditoribus.quā ſi ſponte ⁊ ſine fraude obtinēt nō amplius ip̄i obligantur: nec etiam pauperibus illa remiſſa eis dare tenentur. Non tamen decens eſſet vt diues a paupere et indigens parū a multo indigente peteret remiſſionem. ¶ Querit̉ vtrū ep̄us elapſis tribꝰ vl̓ quatuor annis poſſit agere contra heredes vel poſſeſſores bonoꝝ quondam illius qͥ in teſtamento reliquitmille libras ſoluēdas noīe vſuraꝝ incertarū cū d̓ extorſione dictaꝝ vſuraꝝ nō appareat niſi ꝑ confeſſionem dicti teſtatoris? Reſpondet Lau. de ridol. ī tractatu de vſuris. poſt Fede. ꝙ cum actio que competit ex teſtamento. vel conditio que competit ep̄o. ꝑ. l.Nulli. ſint ꝑſonales. et ꝑ ſpaciū triū annoꝝ claudātur per ꝯn̄s. C. de preſcrip. trium vel quatuor annoꝝIdeo contra heredes bona fide poſſidentes que ſemper preſumitur nō cōpetit actio ad dictas mille niſiprobaretur malam fidem heredē habuiſſe et ſciuiſſevicium et crimen defuncti: quo caſu debet intelligiTua nos cum ſy. Et idem ſi de extorſione appareatper aliud ꝙͣ teſtamentū. Quo autem ad poſſeſſoresbonoꝝ per quos per teſtatorem vel eius heredeꝫ bona alienata ſunt non eſt aliquod dubiū ſi poſſederūtſpacio. x. annoꝝ: quia actio perſonalis non competitꝯtra ſucceſſorem ſingularem. vt. l. j. §. Si heres. ff. adtrebel. Nec obſtant primo dicta ſcꝫ ꝙ actiones ep̄ocompetentes durant. iiij. annis: quia intelligitur hͦde actionibus competentibꝰ ep̄atui vel eccleſijs. Sꝫhic nō cōpetit actio ep̄o vt epiſcopo ſed vt yconomoet admīſtratori bonorū pauperū. Queritur ꝙ ſi premiſſio generali edicto ꝙ quicūqꝫ dederit vſuraꝝ nomine aliquid tali veniat infra tot dies ⁊cͣ. Si nemo