378
collum eius vocem dulcissimam, et tunc beata Elyzabeth se verteratad parietem. Que post horam ad famulam se vertens ait: "Ubi es dilee-ta?" Respondente illa: "Hie sum, domina", mox adiecit: "O domina mea,quam duleiter cantastis", et quesivit saneta, si eundem cantum audi-visset. Que ait: "Etiam". At illa: "Dico tibi", inquit, "quod inter me et 5parietem avieula quedam mihi ioeundissime cantabat. Cuius dulcedineexcitata oportebat et me cum cantante cantare". Non mirum, si sanetailla anima egressura de exilio et in montem celi sicut passer migra-tura (Ps. 10, 1) ad vocem turturis se invitantis duleiter cantavit.Cumque circa iacentem dominam sepedicte ancille sedereiit et de in- 10firmitate pie matris plurimum dolerent, dicebat illis: "Quid faciendumesset noöis, si dyabolus se nobis ostenderet?" Hoc cum saneta dixisset,post paululum alta voce, quasi demonem repellens, sie ait: "Fuge, fuge,fuge", et intulit: "Modo loquamur de Deo et puero Iesu, quia instatmedia nox, quando natus est dulcissimus Iesus et in presepio quievit et 15novain stellam, que numquam ante visa est, creavit". Haut dubium, quinutriusque tunc presentiam senserit, dyaboli videlicet, qui electorumcalcaneum, id est finem, observat (vgl. Ps. 55, 7), sicut exemplumhabemus de saneto Martino 1 ), et ipsius Iesu, in cuius morte dyabolusfuisse legitur 2 ). Qui sicut presentia sua animam egredientem terret, 20turbat et contristat, ita Christus letificat et visione sua saneta con-
1 ) Sulpicius Severus, Epist. 3, 16 (ed. Halm, Corpus Script, eccl.Lat. I, 149).
2 ) Ebenso in Caesarius' Homilien, Band I, 176 Nr. 281 (wo ebenfallsvorher die gleiche Stelle des Sulpicius Severus angeführt wird): 'Quiet in Salvatoris morte fuisse legitur et sedisse super brachium crucis, utprobaret, si Christus moreretur'. Caesarius schöpft aus Petrus Comestor,Historia evangelica c. 172 (Migne, Patr. Lat. 198, 1630): 'Tarnen in Tobiasuper exenterationem piscis (Tob. 6, 5) legitur daemonem sletisse superbrachium crucis et considerasse, an Christus aliquam maculam peccatihaberet'. In der Historia libri Tobiae c. 1 (eb. Sp. 1434 f.) nennt Petrusals seine Quelle Beda (In librum Tobiae allegorica interpretatio, eb.91, 928), der aber vom Stehen des Teufels auf dem einen Kreuzarm nochnichts weiß und von Petrus durch Vermittlung der von Beda ab-hängigen Glossa ordinaria (zu Tob. 6,2, eb. 113, 728) benutzt zu seinscheint. Von Petrus ist auch Vincenz von Beauvais abhängig, Speeulumhistoriale VII (VIII), 43, sowie der 1377 gestorbene Kartäuser Ludolf vonSachsen, Vita Christi, pars II, c. 63 § 20, wo an die Worte von PetrusComestor eine Stelle Gregors des Großen angefügt ist, Homil. in evang.39,8 (Migne a.a.O. 76, 1299), und c. 64 § 3, wo Ludolf die 'glossaTobiae' und 'Magister in Historiis' (d. h. Petrus) als seine Quellen nennt(Vita Christi, ed. L. M. Rigollot IV, Paris 1870, S. 579 und 605). Das1324 verfaßte Speeulum humanae salvationis c. 27, V. 59 (ed. J. Lutzund P. Perdrizet I, Leipzig 1907, S. 57, vgl. S. 217 f.), als dessen Ver-fasser man ebenfalls Ludolf von Sachsen vermutet hat (eb. S. 247 ff.), be-stimmt den Kreuzarm aus naheliegenden Gründen als den linken: 'Diabo-lus in sinistro brachio crucis sedens mirabatur, quis ille esset, quemomnis creatura reverebatur'. — Prof. Wilhelm Neuß in Bonn hat durcheinen Hinweis auf Ludolfs Vita Christi die Ermittlung von Caesarius'Quelle erleichtert, wofür ihm auch hier herzlich gedankt sei.