De iure natu. gen et ciui.¶ Liber I

ꝙ nullus iudex poterat contra eoꝝ reſponſa ſemel ꝓnūciare. Extra caſū no. ꝙ ius aliud ſcriptū. aliud nō ſcriptū. ⁊ partes iurisſcripti ſunt ſex. Itē nota differentiam intepopulū ⁊ plebem. Item nota ꝙ multitudohoīm cum difficultate congregatur. Itemnota ꝙ legū imperialiū alie generales alieꝑſonales ſiue ſpeeiales ſunt. Item nota d̓honore pretoris. Itē nota de autoritate iuriſconſultoꝝ quibus erat permiſſum iuracondere vt vulpia. ⁊ paul. ſceuola affricaniſti iuriſconſulti habebant maximaꝫ auctoritatem ⁊ de pluribus alijs ſapientibus. vtff. de orig. iur. l. ij. §. Poſt originem. ¶ Exnon ſcripto. Uidimus de iure ciuili ſcpͥto.a. §. precedenti vſqꝫ hic. Nūc hic ſequit̉ videre de iure ciuili nō ſcripto. Et eſt ſciēduꝫꝙ iſte. §. vſqꝫ ad. §. Sed naturalia. diuidit̉in duas partes principales In prima parte dicitur ꝙ ius non ſcriptum eſt illud qd̓vſus populi romani vl̓ alterius populi approbat ⁊ obſeruat quod ius qͣꝫuis in ſcriptnon ſit redactum tamen obtinet vlres ⁊ vicem legis ſcripte. Secundo reddit rationēquare ius ciuile in duas ꝑtes diuidit̉. ſcꝫ īius ſcriptum ⁊ in ius non ſcriptum. vt. sͣ. §Conſtat. ⁊ eſt ratio quia leges romane habuerunt originem a duabus ciuitatibusgrecie. ſcꝫ Lacedemonia que vtebatur iure non ſcripto .i. conſuetudine vel vſu. ⁊ habuerunt eitā ortum leges romane ab athenis que vtebat̉ iure ſcripto. Extra caſū nota de auctoritate ꝯſuetudinis. Iteꝫ nota q̄leges habuer̄t originē a grecꝭ vt ptꝫ. ¶ Sꝫnaturalia. Iſte. §. dupliciter poteſt intelligiꝭvno modo vt faciat differentiam inter iusnaturale qd̓ eſt cōmune omībus aīalibusquod eſt īmutabile. ⁊ ius ciuile cuiuſqꝫ ciuitatis quod eſt mutabile. Ecce em̄ ciuilia iura ⁊ ſtatuta alicuius ciuitatis romane velalterius tollunt per nouam conſuetudinēcontrariam. Alio modo poteſt intelligi vtdifferentiam faciat inter ius gentiū quodeſt cōmune oībus hominibus ex vna ꝑte ⁊ius ciuile ex alia parte. Extra caſum nota.ꝙ iura naturalia vel gentiū īmutabilia ſūtſed ciuilia iura mutari poſſunt ⁊ ſunt mutabilia. ¶ Omne aūt. In hoc. §. de iure ciuili tractat̉ ⁊ ſic de tercia parte rubrice. ⁊ dicitur ꝙ totū noſtrū ius ciuile diuidit̉ ī tres

ꝑtes. in prima ꝑte tractat̉ de ꝑſonis. in ſecunda de rebꝰ. in tercia de actionibus. Secūdo dicit. Primo videamus d̓ ꝑſonis āteqꝫ de dignioribus. Et reddit̉ ratio quare pͥmo de ꝑſonis eſt videndū. que ratio talis ēqꝛ nihil ꝓdeſt ſcire iura niſi primo ſciremde ꝑſonis ⁊ conditōibus ꝑſonarum: quaꝝꝑſonarum cauſa ſeu gratia et earuꝫ fauoreiura condita ⁊ cōpoſita ſūt. ⁊ nota. §. Optimū. Iteꝫ nota ꝙ de ꝑſonis tractat̉ in totoiſto primo libro. circa quas ꝑſonas ponuntur tres diuiſiones. Prim infra tit .i. ſecūda. infra de his qui ſui vel ali. iur̄. ſūt. ī pͥnci. De rebus tractat̉ in ſcd̓o libro. infra dererū diuiſione. ⁊ in tercio libro vſqꝫ ad titu.de obligatio. circaqͣs res ponit̉ ſimiliter triplex diuiſio. Prima infra de re. diui. in pͥn.vbi dicit alieſūt in noſtro patrimonio. alieextra noſtrū patrimoniū. Secūda qꝛ aliecōmunes ⁊c̄. vt eo. titu. de re. diui. §. i. Tercia infra. de rebus corꝑalibus ⁊ incorporalibus in prin. ⁊ etiam tractat̉ in predicto titulo de rerū diui. ⁊ in ſequenti qualiter acquirantur rerum dominia de iure gentiuꝫ⁊ qualiter de iure ciuili. De actionibus aūt⁊ earum matribus. ſcꝫ de obliga. ⁊ etiā acti.crimi. priuatorum ⁊ publicoruꝫ delictorumtractat̉ infra de obliga. cū ſequētibus titul̓.vt infra d̓ publ. iudicijs guillermꝰ accurſijDe iure ꝑſonarum Rubrica.Ccipe ꝯtinuationē huius tituli exſuꝑiori. §. Hic titu. diuiditur in ſedptem partes. In quarum prima ꝑte ponitur quedam diuiſio perſonarum. q̄diuiſio talis eſt. Dicitur em̄ ꝙ omnis homo de mundo aut eſt liber aut ſeruus. ſecundo dicit quid eſt libertas. Unde libertas eſt quedam poteſtas conceſſa hominibus a iure naturali que conſiſtit in hoc vtipſi homines poſſint facere quicquid voluerint niſi efficiantur ſerui. vt .i. iuregētiumvel niſi ſe faciant ſeruos de iure ciuili. tercio dicit quid eſt ſeruitus. ⁊ dicit ꝙ cū iusgentium multa ſtatuerit. iuxra hoc eſt vnūſtatutum ⁊ vna conſtitutio ordinata a iuregen. vt quis ſit ſubiectus alteri ⁊ ſubijciat̉dn̄io alieno. que conſtitutio ſiue ſtatutū ēꝯtrariū iuri naturali: qꝛ ẜm ius naturaleoēs hoīes liberi vocabant̉ et naſcebantur