Prohemium
iuſtinia. eas illyminaui ⁊ ad vſum reduxi īhoc libro inſtitutionū eas ponēdo ſiue faciendo eas cōponi. Extra caſū ſubaudi ꝙetiā facte ſūt iſte inſtitutōes ex antiqͥs ꝯſtitutōibꝰ ⁊ alijs multꝭ antiqͥs legibꝰ. vt habetis ſtatī ī ſeq̄nti ꝑte ¶ Quas ex oībꝰ ¶ Ibiincipit octaua ꝑs in qͣ ſic figurat̉ caſus. Dicit iuſtini. p̄dicti tres viri. ſcꝫ tribuni. theo.⁊ doro. cōpoſuerūt hanc inſtitutam ex antiqͥs inſtitutōibus qͣs nō habemꝰ ex cōmentarijs gloſis Gaij. qͣs glo. fecit ipſe Gaiusad expoſitōeꝫ predictaꝝ ꝯſtitutionū antiqͣrū ⁊ ad expoſitionē cuiuſdā libri qͥ appellat̉liber rerū quotidianaꝝ: etiā ex multꝭ cōmētarijs ab ipſo gaio factis. Et p̄dicti tres ſapiētes. ſcꝫ tribu. theo. ⁊ doro. qͥ hūc libꝝ cōpoſuerūt ⁊ ipſū cōpoſitū ſicut diximus inquatuor libros diuiſerūt tā bene cōpoſitū⁊ diuiſū in nr̄a pn̄tia attulerūt: ꝙ noſip̄i legimus ⁊ bn̄ cōpoſitū inuenimꝰ ſicut dicimꝙ illū libꝝ inſtitutionū approbauimꝰ ⁊ plenū robur accōmodamꝰ: ita ꝙ volumꝰ vt tātū valeant leges iſtaꝝ inſtit: qͣꝫtū valēt legesin nr̄o codice poſite. Extra caſū vel qͣꝫtū valent leges poſite in. ff. ⁊ hic in octaua ꝑte vſqꝫ ad. §. Sūma. Sūma itaqꝫ ope. Hicincipit nona ꝑs ⁊ vltima in qua ꝯcludit iuſtinia. ⁊ loquit̉ iuuenibꝰ ſeu rudibꝰ dicensO iuuenes accipite hūc libꝝ inſtitutionūalacriter ⁊ viril̓r in eo ſtudete. Et poſtqͣꝫ ipſū ſtudueritis ⁊ in ipſo ⁊ in alijs libris legalibus ſeu alios libros legaliū ſciueritꝭ. voseritis gubernatores reipublice ⁊ nr̄aꝝ ciuitatū ſeu ꝓuinciarū ꝓpter ſapiētiam ⁊ doctrinā veſtra. qꝛ citius viri ꝑiti ⁊ docti eligunt̉in rempublicā regendā qͣꝫ laici. ⁊ hoc dicitte ta iſta ꝯſtitutio. Extra caſū no. pͥmo ꝙ inprincipe duo debēt eſſe tꝑa. ſcꝫ tp̄s legum ⁊tp̄s armoꝝ. Scd̓o no. ꝙ aliquis d̓r decōrari armis ⁊ armari legibꝰ. Tercio no. ꝙ illud qd̓ dicit in pͥmo no. ſcꝫ ꝙ in pͥncipe ſūtduo tꝑa. ſcꝫ tp̄s legū ⁊ tempus armoꝝ. Intelligas tp̄s legū .i. tp̄s pacis. ⁊ ꝙ dicit tp̄sarmoꝝ intelligas tp̄s belli. Quarto no. iiij.ꝓportionabilia in gloſa: Quinto no. ꝙ ſctm̄ē punire malefactores ſeu maleficia. Sexto no. ꝙ vigilia ꝑtinet ad leges ⁊ ꝓuidentiaad arma. Septimo no. de ordine libroꝝ iuris. qꝛ. primo fuit factus codex primꝰ ex antiquis tribus codicibꝰ ⁊ ex alijs extrauagā
tibus ꝯſtitutōibus. ſecūdo fuerūt cōpilata⁊ cōpoſita digeſta ex antiquis voluminibꝰdiſperſis. tercio fuerūt inſtitutōes cōpoſitevt h̓ in. §. Oēs ꝟo. ⁊ in. §. Cūqꝫ hoc. Et pꝰhec oīa factus fuit codex nonus liber ⁊ vltimus autenticoꝝ. Octauo nota inſtitutiones ſeu inſtituta fuiſſe cōpoſitam occaſione rudiū ⁊ iuuenū. Nono nota ꝙ ſcolaresa principe habēt principiū ⁊ finē ſtudij. pͥncipiū habēt. qꝛ primo anno ſtudēt inſtitutāque ē compoſita ab ip̄o imꝑatore. habent finem ſtudij a principe. qꝛ vltimo anno ſtudent codicē quē codicē ipſe princeps iuſtinianꝰ cōpilauit extribꝰ antiqͥs codicibꝰ. ſcꝫHermogeneano. theodoſiano ⁊ Gregoriano. et etiā cōpilauit ex antiqͥs ꝯſtitutōibusextrauagantibꝰ. Nota decimo ꝙ res diuiſa ⁊ diſtincta melius intelligit̉ qͣꝫ res nō diuiſa. Nota vndecimo ꝙ iſte liber appellat̉inſtitutionū ſeu elementoꝝ. Nota duodecimo ꝙ tm̄ valent leges inſtitute qͣꝫtū valētleges alteriꝰ libri legalis. Nota xiij. poſſe etdebere ad regimen ꝓuinciarū ⁊ ciuitatumeligi ꝑitos ſapiētes ⁊ doctos citiꝰ qͣꝫ laicos.multa alia poſſent notari circa has ꝯſtitutiones. ſed pro p̄ſenti vobis ſufficiat. Guillermus accurſijDe iuſticia et iure.Irca hanc rubricā quatuor ſūt videnda. Primo ē ꝯtinuanda rubrica ⁊ hoc modo. Imꝑator iuſtinianus volēs inciꝑe librū inſtitutionū incipittractare de iuſticia ⁊ iure. cū iuſticia interalias ꝟtutes obtineat principatū. ⁊ cū iusſit ipſius iuſticie filiꝰ: etiā agit poſt iuſticiaꝫde iure. Secūdo diuidit rubricaꝫ in duasꝑtes. de prima tractat̉ ibi in principio. deſecūda infra vſqꝫ ad ti. ſeq̄ntē. tercio exponerubricā. ſꝫ hͦ mō. ſubaudi videamus de iuſticia ⁊ iure. quarto formabit circa hanc rubricam duas qōes. Prima ē que eſt dr̄ntiainter iuſticiā ⁊ ius. ⁊ hanc ſolue vt in gloſarubrice. in glo. poſita in. §. i. q̄ glo. incipit.Pōt recte ⁊c̄. Scd̓a qō q̄ ē cū in rubrica dicat̉ de iure ⁊ in textu nihil dicat̉ diffiniēdoſꝫ diuidēdo ſic vt in. §. Iuris p̄cepta. ⁊ hācqōem ſolue tribꝰ modis vt hic in ſecundagloſa rubrice.Iuſticia. Totū iſtū titulū diuide in quīqꝫ ꝑtes principales. In prima ꝑteſoluꝫ d̓rA 3