QuintusDe verborum ſignificatio.

x 9 Z

Ihil obſtat narrandi diuer2ſitasª vbi eadem dicant̉: maxime cuꝫ quiſqꝫ euangeliſtaruꝫ eoordine credat ſe dicere quo deꝰ voluit.G Rego.¶ Senſum non verba conſiderare debemus.Ropterea ſi prolixam epiſtoIam meam ad interpretādūacciper̄ te fortaſſe contigerit: rogonon verbuꝫ ex verbo: ſed ſenſumex ſenſu tranſferri: quia plerunqꝫdum proprietasᵍ verborum attenditur: ſenſus veritatis amittitur.¶ Sidorus.Dicit ꝗs ꝓprie ſit prepoſitus.Uamuis omnes qui preſūt.prepoſiti riteᶜ uocentur: uſustamen obtinuit eos vocari prepoſitos: qui quandam prioratusᶠ curāſuper alios gerunt.Dem in li. etymol.Non recipit congruaꝫ ſummationem.Orus eſt exercendarum litium locus: a fando dictus ſiue a foroneo rege qui primusᵍ grecis legem dedit. Conſtatꝰ auteꝫ forus cauſa: lege: ⁊ iudicio. Cauſaⁱ acaſu quo venit. Eſt eniꝫ materia ⁊origo negocij nedum diſcuſſionisexamine patefacta: que duꝫ proponitur cauſa eſt: duꝫ diſcutiturⁿ iudicium: duꝫ finitur iuſticiaˡ. Uocaturautem iudiciumᵐ quaſi iuriſditio ⁊iuſticiaⁿ quaſi iurisº ſtatus. Iudiciūautem prius inquiſitio vocabatur:unde ⁊ auctores iudiciorum prepoſitos queſtores vel quiſitores vocamus. Negociumᵖ multa ſignat:

modo actum alicuius rei cuius cōtrarium eſt ocium: modo actioneꝫcauſeq quod eſt iurgiuꝫʳ litis ⁊ den̄eſt negocium ideſt ſine ocio. negocium autē in cauſis negociatio in cōmercijs dicitur: vbi aliquid daturvt maiora lucretur. Iurgium dicitur quaſi iuris garriuꝫ: eo ꝙ hi quicauſaꝫ dicunt: iure diſceptātꝰ. Lisᵉautē a contentiōe limitis prius nomē ſumpſit: d̓ qua virgiliꝰᵛ: limeserat poſitus litē vt diſcerneret agriCauſa aut argumentoˣ aut probatione conſtat. Argumentū nunquāteſtibus nunquā tabulis dat ꝓbatōnē: ſed ſola inueſtigatione inuenitv̓itatē: un̄ dictuꝫ ē argumētū qͣſi argute inuētum. Probatio aūt teſtibus ⁊ fide tabularuꝫʸ conſtat. In oīquoqꝫ negocioᶻ he perſone querūt̉iudex accuſator reus ⁊ tres teſtesᵉiudexꝰ dictus quaſi ius dicēs populo ſiue ꝙ iure diſceptet. iure autemdiſceptare eſt iuſte iudicare. non eſtergo iudex ſi non eſt ī eo iuſticia. accuſator uocatus eſt quaſi cauſatorquia ad cauſam uocat eum quē appellat: reusᵉ a re que petit̉ nūcupatur: quia quamuis cōſcius ſcelerisnon ſit: reus tamen dicitur quandiu in iudicium pro re aliqua petitur. teſtes antiquitus ſuperſtites dicebātur eo ꝙ ſuper cauſe ſtatu proferebantur: nunc ꝑteª altera ablatanominis teſtes uocantur. Teſtesautem conſiderantur: conditionenatura ⁊ uita. cōditione ſi liberᵇ nōſeruus: nam ſepe ſeruus metu dominantisᵉ tęſtimonium ſupprimitueritatis. natura ſi uir nō feminaᵇ:

.xxij. q. ij. is autē: qꝛ ſicut animus prefert̉ corpori: ita ſnīa verbis. xxxviij.di. ſedulo. ⁊ xxij. q. v. humane. ⁊. ff. de legi. ſcire. Itē ar. eſt ꝙ verba ad exͣneū ſenſum ſunt trahēda vbi res aliter ſalua eſſe nō pōt. ar. C. de ver. ſig.cum quidam. ⁊. C. de legi. cum queſtio.Ihil. Diuerſitas verborum non viciat ſi idem in ſubſtantia concludatur. h. d. vel ſic vtin rubro. Ab. ſi.a ¶ Diuerſitas. quoniam nomīa ⁊ verba tranſpoſita idem ſignificantvt dicit ariſto. vt ī perhiar. ⁊ eſt ar. ad hoc. C. deteſta. quoniam indignū⁊ h̓ vbi eadem dicunturprout ſequit̉ ī littera ⁊ h̓certum ſit. ⁊ ē ar. bonuꝫpro teſtibus diuerſo mōnarrantibus. ar. sͣ. de teſti. c. cū tu: ⁊. viij. q. i. inſcripturis. d̓ conſe. diſt..ij. quotidie: ⁊ de pe. di..i. periculoſe. ar. contra.xxxv. qd. vij. de parentela. ij. ſed illud ītelligiturde ꝯtrarietate ſententie.p 3Ropterea. ad īterpretanduꝫ .i. ad exponendum.c ¶ Senſum. sͣ. eodem ītelligenti.d ¶ Proprietas. nō .n.ſemꝑ ad proprietatē veborum recurrendū eſt: ſꝫvidendū eſt quid teſtatorſenſerit in qͣ preſumptione ſunt ꝗ morant̉ in eoloco. ff. de fun. inſtru. ⁊ſtru. ſe. cū delaniōis. §aſinā. qꝛ potior ē mensdicētis ꝙͣ vox. ff.ſuppel. leg. labeo.verbuꝫ qas inſpici debet. C. q̄ resob. poſ. l. vlti. xxij. q. v.hūane aures .i. q. i. marchion. item arg. ꝙ verbaa ſua ſignificatione cadunt cum res aliter ſalua eſſe nō poteſt: de quaagitur inſti. de inuti. ſti.§. quotiens: ⁊. ij. qd̓. ij.omnes. C. an ſeruus exfacto ſuo. l. vl. ff. ſica. ſi eum. §. qui⁊. l. di. dn̄o ſancto: a proprietate verborum non eſt recedendum niſi quanrum. lv. di. qui partemdo cōſtat volūtatē loquentis aliter voluiſſe. ff. de le. iij. non aliter: ⁊ improprietates non ſunt trahende ad conſequentiā ſed ſunt excuſande. ala.Uāuis. rite .i. ẜm originariā verbi ſignificationem.i L ¶ Prioratꝰ curā. ſic pōit̉. .i. q. iii. ſaluator ⁊ ē dignitas ꝑ ſe ſic dcāh E ¶ Cōſtat. ex tribus vt hic dicit non tanꝙͣ ex ſuis partibus cōpetērus. primus. vij. di. moyſes. Ber.tibus ſed ornantibus potius: ⁊ improprie dicitur locus conſtare ex his ſicut dicūtur veſtes partes hominis adornatiue vnde illud. pars quoqꝫ nimia eſt ipſa puella ſui.i ¶ Cauſa a caſu. ⁊ eſt cauſa anteꝙͣ reſpondeat pars altera. eſt ergo cauſares in dicendo poſita cum impoſitione certarum perſonarum .ſ. actoris ⁊rei iudicis ⁊ teſtis. Et ideo dicitur a caſu quia frequenter caſualiter occurrunt preter voluntatem hominis.k ¶ Diſcutitur iudiciuꝫ: ⁊ ſic videtur proceſſu temporis mutare nomen ⁊exēpliūicat de iudicio de tertia parte etiam fori.f ¶ Dum finitur iuſticia. hic exēplificat ſecūdā ꝑtē fori ⁊ ita ex iſtis tribuspartibus conſtat forus vt dictū eſt: ⁊ idem eē videntur iſta tria in ſubſtantia: ſed aliam denunciationē aſſumūt diuerſo tempore.m ¶ Iudiciū. iudiciū ē legitimus actus duarū ꝑſonarū actoris ⁊ rei ſupereadem queſtione cōtractata ſub eodē iudice ꝯtracta. Lau.n ¶ Iuſticia. iuſticia ē cōſtans ⁊ perpetua volūtas ius ſuū vnicuiqꝫ tribuens. inſti. de iuſti. ⁊ iur̄. in prin. ⁊ sͣ. in prin. libri in cōſti. grego.iris ſtatus. lex enim dr̄ ſtatus iuris ⁊ vere: quia ꝑ ſnīam ius non cōſtituur: ſed ſtatus iuris declarat̉. ff. ſi ſer. uen. ſicut. §. ſed ſi querit̉.um. qꝛ ſupra fecit mentioneꝫ de negocio ibi: origo negocij ⁊c̄.oſtendit quid ſit negocium: quaſi negans ocium.

q ¶ Actionē cāe. in hac ſignificatione ſumit̉. sͣ. vbi dicit origo negocii.r ¶ Iurgium. hic exponit qd̓ dixit .ſ. qd̓ eſt ſurgium litis.s ¶ Iure diſceptant. arg. ꝙ iurgia nō ꝑtineant ad p̄ſbyteros: qꝛ non tenentur eēiuriſperiti. xxxviij. di. que ipſis: nec aduocare poſſunt. niſi in certis caſibꝰ ſuprade poſtu. c. vlti. ſecus d̓ archidiacono. xxv. di. c. i. Rt ¶ Lis aūt. qꝛ fecit mentionemlitis. sͣ. vbi dixit iurgiuꝫ litis exponit modo quid ſit lis: lis enīciuilē cām oſtendit taniū ⁊ noncriminalem. ff. e. ti. litis.u ¶ De qua virgilius. arg. hēshic ꝙ poſſumus inducere ꝓ nobis libros gentilium ſiue paganorum. xxxvij. di. ſi quid veri.⁊ .i. q. i. dominꝰ declarauit ibi:ſi ergo ⁊c̄. Ber.x ¶ Argumēto. argumentumvocat naturalem probationemque ſit per localem argumētationē. ⁊ ita arg. ꝙ in iudicio valet naturalis probatio. ar. contra. i. diſtī. conſuetudo: ⁊ sͣ. deelec. bone .i. ibi negantis factuꝫper rerum naturam ⁊cͣ. a contrario ⁊ nō ꝑ teſtes: vel inſtrumenta: vt littera ſequens dicit:vn̄ dic tabulis .i. inſtrumentis.¶ Tabularum. hic equiparātur teſtes ⁊ inſtrumēta: qꝛ parēvim habent in litibus exercendis. C. de fi. inſtru. in exercēdisz ¶ Negocio: nō notorio quodercetur in forma iudicij.⁊ ¶ Tres teſtes. ar. contra. iiij..q. iij. §. vbi numerus. ⁊. ij. qd̓..iiij. ca. i. ⁊ sͣ. de teſti. licet vnicerſis: vbi dicitur in ore duoꝝvel trium teſtium ⁊c̄. pōt dici qhic dicit tres teſtes propter triplicem modum probandi: ſcilicet per teſtes īſtrumēta ⁊ argumēta: de quibus preſumit: velpotius dicas confeſſionem: qꝛquolibet iſtorum trium legitimam facit probationem ſiueteſtes inſtrumenta ⁊ confeſſionem. .sͣ. de reſtitu. ſpolia. cuꝫ adſędem in fi.9 ¶ Iudex. ſic. xxiij. q. ij. ca. i. ⁊ſupple hic bonus: qꝛ quandoqꝫmalus eſt iudex. iij. q. vij. c. iudicet. §. vlti. qꝛ ⁊ ꝓ meritis ſubditorum diſponitur a deo vitarectorū. ij. q. vij. c. i. ⁊. vi. qō. i.ex merito. ⁊ .viij. q. i. audacterSer. ꝝ ¶ Reus. a re ⁊ non a reatu. xv. q. iij. c. vlti. ⁊. iij. q. xi. non eſt. ber.q ¶ Parte ablata: eſt hic figura que dicitur aufereſis: cum principiuꝫ dictionisaufertur ſecundū quod patet hic. Eſt ⁊ figura alia que dicitur proſopopeiā .i. cōfirmatio noue perſone. de conſe. di. iiij. queris a me verſus fi. Item antonomaſi a cum per excellentiam aliquid alicui attribuitur quod cōmune eſt plurium. vtcum dico apoſtolus intelligitur paulus. xxxij. q. v. c. ſi paulus. ⁊ cum dico vrbsintelligitur roma. sͣ. de pe. ⁊ remiſ. ſignificauit. Sinodoche. cum pars poniturpro toto. xxxij. q. iiij. meretrices. xiiij. q. v. penale. Anthiptoſis cum ponitur caſus pro caſu. lxxv. di. ordinationes. xviij. q. ij. quidaꝫ. Liptote: cum plus dicitur⁊ minus ſignificatur. xxxvij. q. vij. quid in omnibus. Pleonaſmos cum ſuperabundat dictio: ut iſte videt oculo monachum regularē. xx. q. iij. preſens. Themeſis: cum eadem dictio interdicitur. ff. de mino. l. quod ſi de ſpeciali. ff. de reiven. ſi poſt acceptum. Sincopa cum quid aufertur de medio dictionis. vij. qd̓. i.audacter: pro audaciter. Ironia: cum quid per deriſionem .i. ꝑ contrarium dicitur o quanta integritas. xi. q. iij. ad menſam in fi. Efferegeſis .i. expoſitio precedentis ſermonis. lxvij. di. quoniam. Item antropoſpatos: cum aliquid attribuitur deo quod cōuenit homini. xxiiij. q. i. odi ⁊ proieci. ⁊ sͣ. de reb. eccle. ali. uel nōquis preſbyterorum. ala.¶ Si liber. qꝛ ſeruus teſtis eſſe nō pōt. iiij. q. iij. vbi. §. item ſerui. ſed liberi: vtibi dicitur: ver. itē liberi. ⁊. C. de teſti. auc. ſi dicatur.c ¶ Dominantis. iiij. q. iij. item idonei. ⁊. xi. q. iij. quattuor.d ¶ Non femina. hoc intellige in criminali in quo caſu mulier teſtis eſſe non poteſt ſecundum canones. xxxiij. q. v. mulierem. ſed in ciuilibus ⁊ matrimonialibꝰbene ferunt teſtimonum. sͣ. de teſti. tam litteris: ⁊. cap. ſuper eo. argu. contra ꝙpoſſunt in criminali. xv. q. iij. ex eo. ſed aliud ſecundum leges: tamen in crimineexcepto admittitur mulier ēt male ſame ad accuſationem. sͣ. de ſimo. tanta. ⁊ inīꝗſitiōe admittit̉ ad teſtimoniū ſiue deuūciationē. sͣ. de teſti. tā lr̄i..c. qm̄. Itē

amͣ. 3