ix

libros diſtinxit. Ad hͦ videns iuſtianus. ꝙ adportandaꝫ tante ſapiētie molē animi rudes nōſufficerēt ſtatuit eis p̄parare quandā eruditōnem mediocrē quaſi quēdā pontē ad iura maiora. et altiſſima legū ſcita. Hmōi libri ſicut etceteroꝝ libroꝝ iuris dici pn̄t materia tria ſcꝫnegocia vel duo vicia. error et cōtumacia velius et iuſticia. ſicut et notauimꝰ in materia. C.Intentio cōis eſt omniū conditoꝝ iuris quemadmodū lites decidant̉. doceant̉ errātes puniant̉ cōtuniaces. Itē eſt cōis intētio de iure reſcribere et ad iō reſcribendo operā dare vt homines mali efficiant̉ boni. et boni efficiant̉ meliores tū mētu in penaꝝ. tū exhortatōe p̄miorū ¶ Ad hūc fine referunt̉ om̄es cōditores vtiurgīa ſint ſopita ⁊ expulſa ſint viciā. Materiaſingularis dn̄i iuſtiniani in hͦ oꝑe ſunt leges late vel duo cōdices ꝯſtitutōnū ⁊ digeſtoꝝ. Sigularis eſt intentio tradere quādā mediocrēeruditōnem quaſi quendaꝫ pontē ꝑ quem iuuenes gradiant̉. S̓pālis ē vtilitas ea vt perlectoet ꝯgnito inſtitutōnū libro ſpes pulcerrīa foueat iuuenes a ſingulis in ſingulis ſuis partibꝰ ſuam rem publicā poſſe gubernari. Ethice ſupponit liber iſte. quia tractat de moribꝰ.¶ De iuſticia et iureAperator iuſtinianus expoſiturꝰ iura ppl̓i rhomani p̄mittit de iuſticiāet iure. a iuſticiā enim velut a materia. et quaſi fonte quodā om̄ia iura emanant.qͦd enim iuſticia vult idem ius ꝓſequit̉. Videamus g quid ſit iuſticia Et vnde dicat̉ ⁊ que ſinteius p̄cepta ⁊ qͦt ſint eius poſitōes. ¶ Eſt autēiuſticia cōſtās ⁊ ꝑpetua volūtas ius ſuum cuiqꝫtribuēs. vt. ff. e. l. iuſticia. que diffinitō p̄t intelligi duobꝰ modis vno ꝓut eſt in creatore altero ꝓut eſt in creaturā et ſi intelligat̉ ꝓut eſtin creatorē .i. in deo omnia verba ꝓprie poſitaſunt. et plana ſunt omnia quaſi diceret iuſticiaeſt dei diſpoſitio que in om̄ibꝰ rebꝰ recte cōſtituit. ⁊ iuſte diſponit. ip̄e retribuit vnicuiqꝫ ẜmopera ſua. ipſe nō eſt variabilis ipſe non eſt tēporalis in diſpoſitōibꝰ vel voluntatibꝰ ſuis imoeius volūtas eſt conſtans et ꝑpetua ipſe enimnec habuit principiū nec habet vel habebit finē. Altero mō intelligit̉ ꝓut eſt in creatura .i.in hoīe iuſto. homo enim iuſtus hꝫ volūtatemtribuēdi vnicuiqꝫ ius ſuū. et ita illa volūtas dicit̉ iuſticia. ⁊ dicit̉ voluntas tribuere ius ſuumnon qͣntū ad actū. ſed qͣntū ad affectōem. Sic̄et dicit̉ imperator auguſtus non qͦd ſꝑ augeat imperiū. ſed quia eius ꝓpoſiti eſt vt augeatSꝫ et materia d̓r indiuidua ꝯiunctō. qꝛ eiꝰ ſuntanimi vt nūꝙͣ diuidant̉ poſtea licet interdumdiuidant̉ infauſto. vt. jͣ. de pa. po. ⁊. C. de repudijs. l. cōſenſu. Illa āt duo verba cōſtans et ꝑpetua nō ſunt de diffinitōne cum ſcriptū ſit qͦdiuſtus ſepties cadit in die ſed ponunt̉ ad remouendā quorūdā prauā opinionē. qui credebāt

iuſticiam eſſe mutabilē. ideo quia qn̄qꝫ cōceditalicui priuilegiū et poſtea denegat vt p̄t aſſignari in iudeis. vt. C. de iudeis. l. iuſſio ⁊. l. iudeos. Et idem in quolibet qui abutit̉ priuilegiovel iure ſibi dato. vt. ff. ꝙ metꝰ cauſa extat et.C. vn̄ vi. ſi quis. Sed certe hͦ nō eſt ex varietate iuſticie imo ex varietate ſubiectoꝝ vel negocioꝝ Iudei enim antequā crucifigerēt creatorē ſuū dn̄m nr̄m meruerūt habe̓ priuilegiūPoſtea autē ex delicto ſuo meruerūt amittereet puniri. Poteſt etiā alio mō intelligi diffinitio ꝓut iuſticia eſt in creatura vt dicat̉ dataSiffinitio ꝑ antifraſim .i. ꝑ certā locutōnem vtꝑ hoc qͦd dicit volūtas intelligat̉ mens ꝑ hocqͦd dicit cōſtās intelligat̉ bonū. Cōſtantia enīſemꝑ accipit̉ in bono vn̄ et ſancti dicunt̉ fuiſſeꝯſtantes ꝑ hoc ꝙ dicit̉ ꝑpetua intelligat̉ habitꝰ. qͣſi diceret. Iuſticia eſt habitus mētis bonus vel bene cōſtitute. vel iuſticia eſt voluntariū bonū nec enim p̄t dici bonū ꝓprie niſi intercedente volūtate. tolle volūtatē. om̄is actꝰ indifferēs eſt quippe affectio tua nomē imponitoꝑi tuo. et alibi crimē nō cōtrahit̉ niſi voluntas intercedat voluntas nocendi. et alibi volūtas ⁊ ꝓpoſitū diſtinguūt maleficia vt. C. ad. l.cor. de ſic. l. i. et. ff. de furt̓. l. qui iniurie g diſtīguūt factū bonū a non bono. et ita iuſticie queſpēs eſt virtutis ſui generis attribuit̉ diffinitio. Vt autē oſtēdat qͦd h̓ virtus a ceteris ſpeciebꝰ v̓tutis differat .ſ. prudētia tēporātia fortitudine addit ius ſuum cuiqꝫ tribuēs que verba exponent̉ vt dictū eſt. Vel dic ſuū ius. i. hominis meritum. Nam et de iure ꝓpter delictuꝫvel pactū non ſeruatū vel ſimilia quis priuat̉iure ſuo. vt. ff. ꝙ metus cā extat. et. C. de enph̓. iur̄. l. vlti. Vel dic̄ cuiqꝫ .i. ſibi vt honeſte viuat et deo vt deūdiligat et proximo vt eū nonledat. Vel dic ſuum ius. i. iuſticie. et dicit̉ iuſticia quia in ea ſtant om̄ia iura. ¶ Ius gͦ deriuatur a iuſticia et habet varias ſignificatōnes.Ponit̉ enim qn̄qꝫ ꝓ ipſa arte. vel ꝓ eo qͦd ſcriptum habemꝰ de iure et dicit̉ ars boni et equicuius merito quis nos ſacerdotes appellat. iuſticiam nāqꝫ colimus ſacra iura miniſtramus.¶ Vnde ⁊ leges dicunt̉ ſacrariſſime boni ⁊ eqͥnoticiam ꝓfitent̉ equū ab iniqͦ ſeperantes. licitum ab illicito diſcernētes bonos non ſolū metu penarū verū etiā premioꝝ exorratōe efficēcupientes veram niſi fallor ph̓iam non ſimulatam affectantes vt. ff. e. l. i. ¶ Eſt autem arsẜm porphiriū de infinitis finita doctrīa ab artando dicta. et bene p̄t h̓ iuris noticia ars appellari. qͥa finē habꝫ mirabilē. licet alie omnesartes fere infinite ſint vt in ꝓhemio digeſtorum. §. ſed quia. Vel dicit̉ ars. i. artificiū. Nāauctor iuris eſt homo. auctor iuſticie eſt deꝰ etẜm hoc ius et lex idem ſignificant. licet aūt laigiſſime dicat̉ lex omnē qd̓ legit̉ tamē ſpecialiter ſignificat ſanctionem iuſtam iubentē honeſta ꝓhibentem ꝯtraria. Qn̄qꝫ etiā ponit̉ ius ꝓlegis ſignificato ⁊ lex accipit̉ vtpote oratō q̄legit̉ et iuris eſt ſignificatiua nomen ratōnis