ꝑſeuerare per ſeipſum. ¶ Ad primū ſcꝫ utrūhomo ſine gratia poſſit aliquod ueruꝫ cognoſcere. dicēdū ꝙ quelibet res creata a deo habetefficaciam reſpectu alicuius actus determinati ẜm ꝓprietatē & exigentiaꝫ ſue forme. ultraaūt nō poteſt niſi ꝑ aliqꝫ formā ſuperadditaꝫ.ſicut aqua ex forma ſua naturali frigefacerepoteſt. ſed calefacere non poteſt niſi calefactaab igne. Sic igit̉ intellectus humaīs habet aliqͣꝫ formā ſcꝫ ipſum ītellectuale lumē quod eſtde ſe ſufficiēs ad quedā ītelligibilia cognoſcēda ſcꝫ ad ea in quoꝝ notitiā poſſumus ꝑ ſenſibilia deuenire. Altiora uero intelligibilia nōpoteſt intellectus humaliꝰ cognoſcere niſi ꝑficiat̉ lumine fortiori. ſicut eſt lumē fidei uel ꝓphetie. qd̓ dicit̉ lum̄ gratie inquantū eſt nature ſuꝑadditum. Sic igit̉ patet ꝙ ītellectus humanus ad cognitōin cuiſlibꝫ ueri non indigꝫnoua illuſtratōe ſuꝑaddita lumī naturali. ſꝫ inquibuſdā q̄ naturalē cognitōem excedūt. quādoqꝫ tamē deus miraculoſe ꝑ gratiā ſuam aliquos inſturit de hiis que ꝑ naturalem ratōincognoſci poſſunt. ſicut qn̄qꝫ facit aliquā miraculoſe que natura facere poteſt. Sic ergo patꝫꝙ ſine gratia poteſt ille intellectus humanusmulta uera cognoſcere. ꝓpter quod Augꝰ. li.primo retracta. dicit. nō approbo quod ī oratione dixi. deus qui non niſi mūdos uerumſcire uoluiſti. Reſpōderi em̄ poteſt multos nōmundos multa ſcire uera. ¶ Ad ſecundū ſcꝫutrū ſine gratia poſſit homo bonū aliquod facere ſeu uelle. dicendum ꝙ natura hoīs dupliciter poteſt cōſiderari. vno modo in ſui ītegritate ſicut fuit in primo parēte ante peccatum.Alio modo ẜm quod eſt corrupta ī nobis poſtpctm̄ primi ꝑentis. ẜm aūt utrūqꝫ ſtatum natura humana indiget auxilio diuino ad faciēdum ul̓ uolendū quodcūqꝫ bonū. ſicut primomouente. ut dictū eſt. ſed in ſtatu nature integre quantū ad ſufficiētiā oꝑatiue uirtutis poterat homo ꝑ ſua naturalia uelle & oꝑari bonum ſue nature ꝓportionatū. quale eſt bonūuirtutis acquiſite. non aūt bonū ſuꝑexcedenſquale eſt bonū uirtutis infuſe. ſed in ſtatu nature corrupte deficit homo ad hoc ꝙ ẜm ſuaꝫnaturam poteſt ut non poſſit totuꝫ huiuſmōibonum per ſua naturalia implere. quia tamēnatura humana ꝑ pctm̄ non eſt totaliter corrupta. ut ſcꝫ toto bono nature priuet̉. Pot̄ quidem etiā ī ſtatu nature corrupte ꝑ uirtutē ſuenature aliquod bonū ꝑticulare agere. ſicut edificare domos. plantare uineas. & alia hmōi.nō tn̄ totū bonū ſibi cōnaturale. ita ꝙ ī nullodeficiat ſicut homo infirmus poteſt ꝑ ſeipſuꝫaliquē motum habere. nō tn̄ ꝑfecte poteſt moueri motu hoīs ſani. niſi ſanet̉ auxilio medicine. Sic̄ igit̉ uirtute gratuita ſuperaddita uirtuti nature indiget homo ī ſtatu nature integre quantū ad unū ſcꝫ quantū ad uolendum& operandū bonū ſuꝑnaturale. ſic ī ſtatu nature corrupte quātū ad duo ſcꝫ ut ſanet̉. & ulterius ut bonū ſuꝑnaturalis uirtucis operetur

quod eſt meritoriū. ulterius aūt in utroqꝫ ſtatu īdiget homo auxilio diuino. ut ab ipſo moueatur. ad bene agendū. ¶ Circa tertiū ſcilicꝫutrū homo ex ſolis naturalibꝰ ſine gratia poſſit diligere deū. dicendū ꝙ homo in ſtatu nature integre bonū aliquod qd̓ eſt ſibi cōnaturale poterat oꝑari uirtute ſue nature. abſqꝫ ſuperadditōe doni gratuiti. licet non abſqꝫ auxilio dei mouētis. diligere aūt deum ſuꝑ omniaeſt quiddā cōnaturale hoī. & etiā cuilibet creature. non ſolū rationali ſed etiā irrationali. &etiam inaīate ẜm modum amoris qui unicuiqꝫ creature cōpetere poteſt. cuius ratio eſt. quiaunicuiqꝫ naturale eſt ꝙ appetat & amet aliqͥdẜm ꝙ aptum natum eſt eſſe. ſic em̄ agit̉ unūquodqꝫ ꝓut aptum natū eſt. ut dicit̉ in. ii. phiſicoꝝ. Manifeſtū eſt aūt ꝙ bonum partis eſtꝓpter bonum totius. unde etiā naturali appetitu uel amore unaq̄qꝫ res ꝑticularis amat bonum ſuū ꝓpriū ꝓpter bonum cōmune totiusuniuerſi quod ē deus. unde Dyoniſius dicit īlibro dedi. no. ꝙ deus conuertit oīa ad amorēſuiipſius. unde homo in ſtatu nature integredilectōem ſuiipſius referebat ad amorem deiſicut ad finem. & ſimiliter dilectōem oīm aliarum rerū. & ita deuꝫ diligebat pluſqͣꝫ ſeip̄m& ſuper omīa. Sed ī ſtatu nature corrupte hōab hoc deficit ẜm appetitū uolūtatis rational̓que ꝓpter corruptōem nature ſequit̉ bonumpriuatū. niſi ſanet̉ ꝑ gratiā dei. Et ideo dicēdūeſt ꝙ homo in ſtatu nature integre non indigebat dono gratie ſuꝑaddite naturalibus boīſad diligendū deū naturaliter & ſuꝑ omnia. licet indigeret auxilio dei. ad hoc eum mouētisSed in ſtatu nature corrupte indiget etiā hōad hoc auxilio gratie naturam ſanantis. Sciēdum autē ꝙ diligere deū ſuꝑ omīa ex caritateeſt ipſum eminētius diligere qͣꝫ ex naturali dilectione. qͥa caritas diligit deū ſuꝑ omnia eminentius qͣꝫ natura. natura em̄ diligit deū ſuꝑomnia. ꝓut ſcꝫ eſt principiū & finis naturaliſboni. caritas aūt ẜm ꝙ eſt obiectū beatitudīſ.& ẜm hoc homo habet quādā ſocietatem ſpiritualē cum deo. Addidit etiā caritas ſupra dilectionē naturalē dei ꝓmptitudinē quādam &dilectionē. ſicut & quilibꝫ habitꝰ uirtutis addit ſupra actū bonū qui fit ex ſola ratōe naturali hoīs uirtutū habitus nō habentis. ¶ Adquartū ſcꝫ utrū ſine gratia poſſit homo mandata legis implere. dicendum ꝙ mandata leḡimplere poteſt intelligi dupliciter. vno modoquātū ad ſubſtātiam operū ꝓut ſcꝫ homo operatur iuſta & fortia. & alia uirtutis opera. &hoc modo hō in ſtatu nature ītegre potuitomnia mandata legis īplere. alioquin non potuiſſet in ſtatu illo non peccare. cum peccare nihil aliud ſit qͣꝫ tranſgredi diuina mādata. ſedin ſtatu nature corrupte nō poteſt hō implereomnia diuina mandata ſine gratia ſanante.Alio. modo poſſunt īpleri mandata legis nonſolum quātū ad ſubſtantā operis. ſed etiā quātum ad modū agendi. ut ſcꝫ ex caritate faciāt: