moueri non poteſt. neceſſarium fuit ut ꝑ vim& metū cohiberentur a malo. ut ſaltē ſic malefacere deſiſtentes & alijs quietam uitā redderent. & ipſi tandē ꝑ huiuſmōi aſſuetudinē adhoc ꝑducerent̉ ꝙ uoluntarie facerent que prius metu īplebant. & ſic fierent uirtuoſi. hmōiautem diſciplina cogens metu pene eſt diſciplina legum. vnde neceſſariuꝫ fuit ad pacemhominū & uirtutem ut leges ponerent̉. quiaſicut ph̓s dicit in primo politice. ſicut homo ſiſit ꝑfectuſ uirtute eſt optimū aīalium. ſic ſi ſitſeꝑatus a lege & iuſtitia eſt peſſimum oīm. qꝛhomo habet arma ratōis ad expellēdas cōcupiſcentias & ſeuitias que nō habent alia aīalia.& yſid̓. ī li. ethi. facte ſunt leges ut earū metuhumana coherceat̉ audacia. tutaqꝫ ſit īter improbos īnocentia. & in ipſis īprobis ſuppliciorefrenetur nocendi facultas. q̄dam enim bene diſpoſiti ſunt qui melius inducuntur advirtutem monicionibus uolūtariis qͣꝫ coactione. ſed quidā male diſpoſiti nō ducūtur advirtutē niſi cogātur. Preterea ſicut dicit. ph̓s.in ſecūdo rethorice. melius eſt omīa ordinarilege qͣꝫ dimittere iudiciū arbitrio. et hoc propter tria. Primo quidē qꝛ facilius eſt inueīrepaucos ſapientes qui ſufficiūt ad rectas legesponendas qͣꝫ multos qui requirerent̉ ad recteiudicandū de ſingulis. Secūdo quia illi qui leges ponūt ex multo tꝑe conſiderēt quid legererendū ſit. ſed iudicia de ſingularibus factiſfiunt ex cauſis ſubito exortis. facilius aūt exmultis cōſideratiſ poteſt homo uidere quid rectum ſit qͣꝫ ſolo ex aliquo u̓no facto. Tertioquia legiſlatores iudicant in uniuerſali & defuturis. ſed hoīes iudiciis p̄ſidentes iudicantde p̄ſentibus ad que afficiunt̉ amore uel odioaut aliqua cupiditate. & ſic eoꝝ deprauat̉ iudiciū. quia igit̉ iuſtitia aīata iudicis nō ī multis inuenit̉. & quia flexibilis ē. ideo neceſſariūfuit ut in quibuſcūqꝫ eſt poſſibile legem determinare qͥd iudicandū ſit. & pauciſſima hoīmarbitrio cōmittit̉. ¶ Circa tertiū ſcꝫ utrū oīslex humana deriuet̉ a lege naturali. dicēdū eſtꝙ ſicut dicit Augꝰ. in primo de libero arbi. n̄uidet̉ eſſe lex que iuſta nō fuerit. vnde inquātum habet de iuſtitia intantū habꝫ de uirtutelegis. in rebus aūt humanis dicit̉ aliquid eſſeiuſtum ex eo ꝙ eſt rectum ẜm regulā ratōis.rationis aūt prima regula eſt lex nature. vndeomnis lex humanitus poīta intm̄ habet de ratione legis. inquantū a lege nature deriuaturſi uero in aliquo a lege naturali diſcordet iamnon erit lex. ſed legis corruptio. Sed ſciēdumeſt ꝙ a lege naturali duplicit̓ poteſt aliqͥd deriuari. vno modo ſic̄ cōcluſiones ex principiisalio modo ſicut determinatōes quedā aliquorum cōmuniū. primus quidē modꝰ eſt ſimil̓ei ꝙ ī ſcientiis ex principus cōcluſiones demōſtratiue ꝓducunt̉. Secundo vero mō ſimile ēꝙ ī artibus forme cōes determinant̉ ad quidſpeciale. ſicut artifex formam cōmunē domusneceſſe eſt ꝙ det̓minet ad hanc uel illā figurā

domus. Deriuant̉ igit̉ quidā a principiis cōibus legis nature ꝑ modū cōcluſionū. ſicut hocquod eſt non eſſe occidendū. ut cōcluſio q̄dāderiuari poteſt ab eo qd̓ eſt nulli malū eſſe faciendū. quedā uero ꝑ modū determinatōis. ſic̄lex nature habꝫ ꝙ ille qͥ peccat puniat̉. hec ē q̄dam determinatio legis nature. utraqꝫ igiturinueniunt̉ lege hūana poſita. ſed ea que ſuntprimi modi cōtinent̉ in lege humana. non tāquā ſint ſolum lege poſita. ſed habent etiā aliquid uigoris ex lege naturali. ſed ea que ſuntſecūdi modi ex ſola lege humana uigorem habent. ¶ Circa quartū ſcꝫ qͣlis debeat eſſe lex.docet yſidorꝰ dicēs. erit lex honeſta. iuſta. poſſibilis ẜm naturam. ſecundū conſuetudinempr̄ie. loco tēporiqꝫ cōueniēs. neceſſaria. utilis.manifeſta quoqꝫ ne aliquid ꝑ obſcuritatē ī captione cōtineat. nullo priuato cōmodo. ſed ꝓcōmuni utilitate ciuiū cōſcripta. Conueniēterualde legem deſcribit quia uniuſcuiuſqꝫ rei q̄eſt ꝓpter finē. ſicut forma ſerre talis eſt qual̓conuenit ſectioni ut patet in. ii. phi. Quelibetetiā res recta & menſurata oportet ꝙ habeatformam ꝓportionalē ſue regule & inſure. lexaūt humana utrūqꝫ habet. quia & eſt aliquidordinatū ad finem. et eſt quedā regula uel mēſura regulata quadā ſuꝑiori mēſura. q̄ quidēeſt duplex. ſcꝫ lex diuina & lex nat̉e. finis aūthumane legis eſt utilitas hoīm. ſicut etiā iuriſperitus dicit. & ideo yſidorus. in conditōe leḡprimo quidē tria poſuit. ſcꝫ ꝙ religioni ꝯgruat inquantū ſcꝫeſt ꝓportionata legi diuine.Ꝙ diſcipline conueniat īquantum eſt ꝓportionata legi nature. ꝙ ſaluti ꝓficiat īquātū ē ꝓportionata utilitati hūane. Et ad hec tria omnes alie cōditōes quas poſtea ponit reducunt̉nam ꝙ dicitur honeſta refertur ad hoc ꝙ religioni congruat. Ꝙ aūt ſubdit̉ iuſta. poſſibil̓ẜm naturā. ſecundū conſuetudinē patrie. locotēporiqꝫ cōueniens addit̉ ad hoc ꝙ conueniatdiſcipline. Attendit̉ autē humana diſciplina.primum quidē inquantū ad ordinē ratōis. q̄importat̉ in hoc ꝙ dicit̉ iuſta. Secundo quantū ad facultatē agentiū debet em̄ eſſe diſciplīacōueniens unicuīqꝫ ẜm ſuam poſſibilitate. obſeruata poſſibilitate nature. nō em̄ eadē ſuntimponenda pueris que īponunt̉ uiris ꝑfectis& ẜm humanā cōſuetudinē. nō em̄ poteſt hōſolus in ſocietate uiuere alijs morem non gerens. Tertio quantū ad debitas circūſtantiasdicit loco tēporiqꝫ cōueniens. Quero ſubdit̉neceſſaria utilis &cͣ. refert̉ ad hoc ꝙ expediatſaluti ut neceſſitas referat̉ ad remotōin malorum. utilitas ad cōſecutōem bonoꝝ. maīfeſtatio uero ad cauendū nocumētū. Quod ex ip̄alege poſſet ꝓuenire. & quia lex ordinatur adbonum cōe hoc ipſum in ultima ꝑte determīationis oſtendit̉. ¶ Circa quintū ſcꝫ de diuiſione legis humane. ſciendum ꝙ unūquodqꝫpoteſt ꝑ ſe diuidi ẜm id quod ī eius ratōne cōtinet̉. ſicut in ratōe aīalis continet̉ aīa que eſtrationalis ul̓ irrational̓. & ideo aīal ꝓprie & ꝑ