Liber
lis qui cadere potuit in conſtantem virumUm dilectusⁿ filius: ⁊ infra.¶ Quia cōſtitit nob̓ de voto emiſſo ⁊ de p̄ſtito iuramēto a canonicis inſulaꝝ ꝙ regulā ciſtertiē. obſeruarent vel trāſlationē ipſiꝰ eccl̓iead ordinē illoꝝ nullatenꝰ īpedirēt.Cū vtrūqꝫ ſeruatū nō vergat in diſpendiū ſalutisª eterne: noletes viāperiurijs aperireᵇ nō obſtāte violētiaᶜ q̄ ꝓponebat̉ illata: cū neqꝫ metū mortisᵈ neqꝫ cruciatū corporiscōtineret: ⁊ iō nō dꝫ cadere in ꝯſtātes: nec obſtāte dolo ꝓ quo ſe ꝓponebant fuiſſe ſeductos: cū talis dolus nō tā ad circūuētionē p̄dictoꝝciſter. ꝙͣ ad fatuitatēᵉ eoruꝫ dēat retorqueri ſuꝑ reſtitutione petita ſilentiū eis duximꝰ ſententialiter imponendum.¶ Greg. nonus¶ Probata violentia per teſtes res amiſſe ꝓtur per iuramentū. Et ſuper valore rerū amiſirum taxatione iudicis premiſſa ⁊ ſecuto petētisiuramento fit condemnatio.Uper eo ꝙ aduerſariꝰ vr̄ ſe cōquerebat̉ a vobis ꝑ violentiā
ſpoliatuꝫ: arbitramini ꝯͣ vos fuiſſeiniuſte ꝓceſſum cū nō niſi ꝓprio iuramēto ꝓbauerit ſingula q̄ amiſit:verū poſtꝙͣ de violentia ꝑ teſtesᶠ ⁊de amiſſisᵍ rebꝰ per ipſiꝰ ꝯſtiterit ſacramētuꝫ: potuit iudex taxationeʰab ipſo facta ꝓ ꝑſonaꝝᶠ ac negocijqͣlitate vos in eſtimationē reꝝ amiſſarū iuramento aduerſarij declarata rōnabiliter condēnari.¶ Alex. iij. Arahentegꝙͣ reſtitutiōe.¶ Si in contractu eccleſia fuit enorme leſa pōtaduerſus talem contractū petere reſtitutionē inintegrū emptor tn̄ ſiue conductor non debꝫ fraudari in p̄cio ſuo vel in ſumptibus per eū factis.Equiſiuit. t. f. qͥd agenduꝫ¶ſit de poſſeſſiōibꝰ laicis ſub¶ modico cenſuᵏ cōceſſis. Noueris itaqꝫ ꝙ ſi eccl̓ia leſa eſt ⁊ manifeſte apparet detrimentūˡ ipſiꝰ cūep̄o eius cōditionē facere deterioreꝫ nō liceatⁿ ⁊ eccl̓ia iureⁿ minoris(debeat ſemꝑ illeſa ſeruari: q̄ in dānū eius data cōſtiteritᵈ ad ipſiꝰ cō-
Um dilectꝰ. eccl̓ie. nō tn̄ poterūt eccl̓iam ſuā ſubijcere ordini ciſterciē.vel etiā alij incōſulto dioce. ep̄o. jͣ. d̓ exceſ. p̄la. ſicut vnire. Sꝫ eſt veꝝ ꝙqͣntū ad ep̄m hoc nō potuerūt ⁊ nullū p̄iudiciū fit ep̄o. ſed qͣntū ad ſe bn̄ tenuit talis trāſlatio. jͣ. de do. inter dilectos. Et ep̄us habebit iura ep̄alia ſuaſicut ꝯſueuit. jͣ. de relig. do. qꝛ monaſteriū. ſed nō vr̄ ꝙ ipſi ſubiecerint eccleſiā ordini ciſter. ſꝫ ſeip̄osꝑſonaliter obligauerūt ẜuare regulā illoꝝ ⁊ bn̄ potuerūt ꝓmittere nō īpedire tranſlationeꝫ eccl̓ie ſuead ordinē ciſter. faciendāper illos ad qͦs ꝑtinet. ſꝫipſi ꝑ ſe hoc facere nō poſſent. ſed ꝑ ep̄m de conſenſu capituli.a ¶ Salutꝭ eterne. ⁊ iō bn̄ſeruari dꝫ. jͣ. de iureiurā .ſ.vero. ⁊. xxij. q. iiij. ſi aliqͥd.idē ſi ſalutꝭ corporal̓. xxij.q. iiij. §. vl. ꝟ. qͥſqͥs gͦ. ⁊. jͣ.de iureiur. verib ¶ Aperire. vt. C. de indi.vidui. l. i. in fi. C. ſi aduer.ven. l. i. ⁊. jͣ. de iureiur. ſi vec ¶ Uiolētia. q̄ fuerit illaviolētia ignoramꝰ forte ꝑaliqͣ verba incuſſerūt eistimorē q̄ nō ſꝑ ſufficiūt adiuſtū timorē. ff. qd̓ me. cā.metū. ⁊. l. metū. ⁊. jͣ. qͥ cl̓. vl̓vo. īſinuāte. vl̓ forte ēt minabat̉ eis excōicationē. ſꝫille timor nō excuſat: cū excōicatio ſit medicinalis.ij. q. i. multi.d ¶ Mortis. nō ſolū in duobꝰ iſtis ſed etiā in pluribꝰ alijs caſibꝰ metus excuſat. qn̄qꝫ metꝰ verboꝝ. ar. vij. di. fuerūt. ⁊. xxiij. q. viij. ꝯuenior. ⁊. ff. de acqͥhere. qui in aliena. §. vl. qn̄qꝫ metꝰ rerū. l. di. p̄ſbyteros. ⁊ sͣ. e. abbas. ⁊ ꝓpt̓metū libertatis exigere nō poſſuꝫ qͥ honorāde libertatis cā ſtipulatꝰ ſuꝫ. ff.quarū rerū actio nō dat̉. l. i. §. q̄ honorāde. qn̄qꝫ metꝰ iudicis. ij. q. i. in pͥmisvel alicuiꝰ potentꝭ. C. e. ti. l. pe. ⁊ vl. qn̄qꝫ metꝰ ſtatꝰ vel honoris vel ſuiipſivel filioꝝ ⁊ metꝰ ſtupri. ff. e. iſti quidē. Itē qn̄qꝫ nō tm̄ metꝰ ſed ſuſpitio metus excuſat. ff. locati habitatores. §. vl. ⁊. ff. ad. l. aquil. itē ſi quis fumo. §. vlti. qn̄qꝫ metus mortꝭ aut cruciatꝰ corporis tm̄ excuſare videt̉. vt hic. ⁊. C. d̓trāſac. interpoſitas. Un̄ videt̉ relinquendū arbitrio iudicis an verba velmine vel potētia hoīs ſit iuſta cā metꝰ. vt. ff. ex qui. cau. ma. l. iij. ⁊ ar. ff. e. nōeſt veriſil̓e. Itē ſubuenit̉ mētū paſſo ꝑ hoc edictū qd̓ metꝰ cā. tūc tm̄ qn̄ metus cadit in cōſtantē virū. ff. e. metꝰ. ⁊. jͣ. de ſpon. veniēs. Sed vbi qͥs minorē metū paſſus eſt. videlicꝫ ꝑ imp̄ſſionē ſiue potentiā iudicis vel dolo alterius quis vēdit res ſuas tūc ſubuenit̉ ei iudicis officio. ff. e. non eſt veriſil̓e.§. i. vel per ꝯſtitutionē principū. C. e. l. pe. ⁊ vl. ⁊. ff. de offi. p̄ſi. illicitas. vel ꝑrn̄ſa prudentū ſiue interp̄tationē prudendū. ff. de var. ⁊ extraor. cog. mediciudex ꝟo alicui nō dicit̉ inferre metū. ff. eo. l. ij. ſed iniuriā facere pōt. vt ibiff. ad. l. aquil. quēadmodū. §. magiſtratꝰ. ⁊. jͣ. de emp. ⁊ ven. c. vl. vbi de hoc.Et no. ꝙ ẜm canones ſiue vi ſiue metu ſiue dolo aliqͥs renunciat rei ſue ſuluenit̉ ei ꝯͣ oēm poſſeſſorē. iij. q. i. retintegranda. ⁊. q. ij. c. ij. ⁊. ff. de inof. teſ. eūqui .i. rn̄. ⁊ per ep̄m ſuum pōt quis implorare hanc reſtitutionem.e ¶ Ad fatuitatē. ſic ptꝫ ꝙ lꝫ dolꝰ interueniat in hmōi ſpūalibꝰ nō tn̄ ſubuenitur dolū paſſor lꝫ dolus det cām cōtractui. ſi. xx. q. iij. cōſtituit. Idē in matrimonio. jͣ. de cōuer. cōiug. ex parte. ⁊. c. veniēs. in fi. ⁊. c. dudū. qd̓ eſt cōtraid. ff. de dolo. ⁊ eleganter. in prin. Itē habes h̓ ꝙ dolus nō p̄ponderat culpe qd̓ eſt ꝯͣ id. ff. ad. l. aquil. itē mela. in prin. Itē no. ꝙ in ſpiritualibꝰ nō hꝫlocū in integrū reſtitutio. qꝛ nō vident̉ decepti qͥ meliorē vitā elegerūt. Ar.Uper eo ꝑ teſtes. ſufficit em̄ ꝓbare ꝑ teſtes inꝯͣ. jͣ. ti. ꝓxi. ex lr̄is.Iudicio violentiā ſibi illatā ⁊ ſuꝑ rebꝰ amiſſis ſtabit̉ iuramēto ipſiꝰ: ſichoc totū habes. C. vn̄ vi. ſi qn̄. totū tenorē illiꝰ. l. hic habes. ⁊ ſic ītereſſe qd̓ſurgit ex maleficio ꝓbat̉ ꝑ iuſiurandū. ſic. ij. q. i. in primis. ſecus eſt ſi ſurgitex ꝯͣctu: qꝛ tūc ꝑ teſtes ꝓbandū eſt. inſti. de ver. ob. §. nō ſolū. ff. de mīo. ſi inemptione. ⁊. ff. de eden. argētarius. §. fi. Et qd̓ hic dicit nō ꝑtinet ꝓprie adactionē qd̓ me. cā. ſed ad īterdictū vn̄ vi. ſiue vi bo. rap. vn̄ lex illa vn̄ hͦ ſumptū eſt ponit̉. C. vn̄ vi. ſi qn̄. ⁊ ita facit ad illā partē tituli: vbi dicit de his q̄vi. p̄cedentes decre. pertinēt ad illā partē q̄ dicit metuſue cā. et ſic in actiōe
qd̓ metꝰ cā. ſufficit probare metū fuiſſe ſibi illatū ꝙͣuis nō ab eo quiconuenit̉ metꝰ illatꝰ ſit. ff. e. ſi cū exceptione. §. in hac. Sed q̄ fuit cauſa qͣre ſtatur in iſto cāu iuramēto illiꝰ qui vim paſſus eſt cū iuramētūnō ſit deferendū niſi adſit bona p̄ſumptio. puta qꝛ hꝫ vnum teſtē ⁊cͣ.vt. sͣ. de ꝓcur. ex inſinuatione. ⁊. jͣ. de iureiur. c. vl. ⁊. C. de re. cre. in bone. Ratio illa prima eſt ꝓpter difficultatē ꝓbādi ſingula vtēſilia. ⁊ hiuſmodi minude facili ꝓbari nōpoſſent. ⁊ ideodultū eſt in fauſpoliati: ⁊ in oviolētie. ⁊ hoc idēdicit̉. ij. q. i. in pri.mis. et p̄terea iſtatur iuramēactoris. qꝛ hꝫ opmā p̄ſumptiorſcꝫ violentiaꝫ iltā ſibi ab illocōuenit̉: quā dꝫ īteſtes ꝓbare. vt h̓dicit ⁊ in p̄dicta. l.ſi qn̄. et ſic iurato ſtat̉ in expenreſtituēdis. quia ⁊ibi ſil̓iter difficeſſet hoc probarC. de iudi. ſancing ¶ Amiſſis. tēpore violentie vl̓ dano dato. vt in predicta. l. ſi qn̄. ⁊. c. inprimis.h ¶ Taxatione. vltra quā .ſ. taxationē nō iurabit. vt p̄dicta. l. ſi qn̄. ſicsͣ. de ꝓcur. cōſtitutis. ⁊. iij. q. iij. §. qd̓ fieri nō debet. ⁊ illuꝫ. §. habesC. de dila. aut̓. qd̓ fieri. ⁊ in aut̓. de exhi. ⁊ introdu. reis. §. qm̄ mox. etẜm ꝙ iuratū eſt dꝫ cōdēnare. vt. l. ſi qn̄. ⁊ non minus in aut̓. de iudi.§. oportꝫ. colla. vi. i ¶ Pro perſonaꝝ ac. ꝑſona gͦ reſpicienda eſtan honeſta fuerit vtrū ſit pauꝑ vel diues. ar. optimū. ff. de legi. tu. legitimos. ar. sͣ. de offi. dele. ſane. ⁊. c. paſtoralis .i. rn̄. ⁊. ij. q. vl. qͥſquisQualitas etiā negocij cōſideranda eſt. fi. jͣ. de app. cū ſit romana. ⁊ff. de iudi. nō nunꝙͣ. ⁊. jͣ. de iureiur. c. vl. in fi. ⁊. C. vn̄ vi. ſi qn̄Equiſiuit. cenſu .i. ꝓ modica pecunia diſtracta e ſic nō ꝯͣdicitlr̄a ſequēs: vbi dicit ad ius ⁊ ꝓprietatē cōuenit redire ⁊cͣ. et qd̓dicit in fi. coloni .i. emptores colentes ipſas poſſeſſiones vel pōttelligi ꝙ ꝟba ꝓprie ponant̉ vt de vtroqꝫ ꝯͣctu intelligat̉: vt ſi eccl̓ledat̉ in ꝯͣctu locationis puta qꝛ ad longū tp̄s locauit rē aliquaꝫ ꝓrta penſione in qͣ leſa eſt eccl̓ia ſiue in cōtractu venditionis.l ¶ Detrimentū. magnū .ſ. nam pro modica cā non dat̉ reſtitutio. ff. d̓mino. ſi ex cauſa iudicati .i. reſponſo. in fi. ⁊. ff. de in integ. reſti. ſcio illud. jͣ. de rebus eccle. non alie. c. penulti.m ¶ Non liceat. jͣ. de dona. fraternitatem. Melius eſt em̄ iura eccl̓ieintacta ſeruari ꝙͣ poſt vulneratam cauſam remediū querere. C. in qͦ.cau. in integ. reſti. nō eſt neceſ. l. vlti.n ¶ Iure minoris. ſic eſt. jͣ. eo. auditis. vbi de hoc. ⁊ fungit̉ iure reipublice. xxiij. q. iiij. quid ergo dic iure minoris facti maioris/ ⁊ cōparatur minori in hͦ. qꝛ ſicut minor poſtꝙͣ exceſſit. xxv. ānos petit reſtitui vſqꝫ ad quadriēniuꝫ de his in quibꝰ leſus fuit infra. xxv. ānos. ⁊ſic eccl̓ia tm̄ vſqꝫ ad qͣdrienniū petit teſtitui vbicūqꝫ ledit̉ a tꝑe leſionis cōputandū. Et qd̓ dicit ſemꝑ dꝫ illeſa ſeruarit iſtud ſꝑ nō notattp̄s circa eundē ꝯͣctum vel circa eādē leſione. vt de eodē ꝯͣctu vl̓ d̓ eadem leſione ſemꝑ in perpetuū poſſit eccl̓ia reſtitui. abſurdū iſtud videtur ⁊ eſt ꝯͣ id qd̓ legit̉. C. de tēpo. in integ. reſti. l. vl. vbi d̓r ꝙ oīs reſtitutio infra qͣdrienniū dꝫ terminari. ſed ſic dꝫ intelligi illud ſemꝑ. lquotiēſcūqꝫ ledit̉ illa eccl̓a dꝫ petere reſtitutionē ſuꝑ illa leſione vad qͣdriēniū ⁊ ita ſi milleſies lederet̉ milleſies p̄t reſtitui. ⁊ ita ſꝑ eſtminor. qꝛ ſꝑ reſtituit̉ ⁊ reſtituet̉ ꝙͣdiu durabit in his ī qͥbꝰ ledet̉. ſ ſreuera fungit̉ iure minoris. ⁊ hͨ eſt cōis opinio Alij dixerūt vt alan⁊. G. naſo cū eo: ꝙ in infinitū poſſit eccl̓ia reſtitui ſuꝑ eo cōtractuquo leſa eſt nec currit ei iſtud qͣdrienniū. ar. jͣ. e. tū ex lr̄is ⁊ inheret ſū