Liber

¶ De libertinis.Ibertini ſunt ꝗ ex iuſtaª ſeruituteᵇ manumiſſi ſūt. ¶ Manumiſſioᵉ auteꝫ eſt datio libertatis.Nam qͣꝫdiu aliquis in ſeruituteeſt manui ⁊ᵇ poteſtatiᵉ ſuppoſituseſt. ⁊ manumiſſus liberat̉ a dn̄i poteſtate. q̄ᶠ res a iure gentiū origineꝫaſumpſet: vtputa cū iure naturalioēs homines liberi naſcerētur neceēt nota manumiſſio cū ſeruitꝰ eētincognita. ¶ Sed poſtqͣꝫ iure gētiū ſeruitꝰ inuaſit ſecutū eſt bn̄ficiuꝫmanumiſſionis. ¶ Et cū vno cōinoīe oēs hoīes appellarentur: iuregentiū tria generaˢ eſſe hoīuꝫ ceperunt: liberi: ⁊ his contrariū ſerui: ⁊tertiū genus libertini ꝗ deſierant eēſerui. ¶ Multis aūt modis manumiſſio procedit: aut ex ſacrisᵛ cōſtitutionibꝰ in ſacro ſanctis eccleſijsmanumittit̉: aut vīdictaⁱ: aut interamicosᵏ: aut ꝑ epl̓aꝫ: aut ꝑ teſtm̄:aūt alia qͣlibetⁱ vltīa volūtate: ſed⁊ alijs multis modis libertas ẜuocōpetere pōt: ꝗⁿ tā ex veteribusᵍ qͣꝫex noſtrisᵖ conſtitutionibꝰ introducti ſunt. ¶ Serui vero a dominisſepe manumittiq ſolent adeo: vt vtin tranſituʳ manumittant̉: veluti cūpretor aūt preſes aūt ꝓcōſul in balneūˡ vel in theatrūᵗ eant. ¶ Libertinoꝝᵈ autē ſtatus tripartitus anteafuerat. nam ꝗ manumittebant̉ mo

doᵉ maiorē ⁊ iuſtā libertatē conſeq̄bant̉. ⁊ fiebāt ciues romani: mō minoreꝫʸ: ⁊ latini ex lege iunia norbana fiebāt. mō īferiorē ⁊ fiebant ex lege elieſcentia dediticioꝝᶻ numero.¶ Sꝫ dediticioꝝ ꝗdē peſſima conditio iā ex multis tꝑibꝰ in deſuetudinē abijt. latinoꝝ vero nomē nonfrequentabat̉. iōqꝫ nr̄a pietasª oīaaugere ⁊ in meliorē ſtatū reduceredeſiderās duabꝰ ꝯſtitutionibꝰᵇ hocemendauit ⁊ ī pͥſtinū ſtatū reduxit.Quia ⁊ a primis vrbis rome cunabulis vna atqꝫ ſimplex libertas cōpetebatᵉ .i. eadē quā habebat manumiſſor: niſi ꝙ ſcꝫ libertinꝰº ſit ꝗ manumittit̉: lꝫ manumiſſor ingenuusſit. ¶ Et dediticiosᵉ ꝗdē ꝑ cōſtitutionē nr̄aꝫ expulimus: quā promulgauimꝰ inter nr̄as deciſiones ꝑ qͣsſuggerente nobis tribuniano viroexcelſo q̄ſtore noſtro antiꝗ iuris altercationesᶠ placauimus. ¶ Latinosʰ aūt iunianos ⁊ omnem q̄ circa eos fuerat obſeruantiā alia conſtitutione per eiuſdē q̄ſtoris ſuggeſtionē correximꝰ q̄ inter īperiales redeat ſanctiones. ¶ Et oēsᵇ libertos nullo nec etatis manumiſſi: necdn̄i manumiſſoris: nec manumiſſionis modo diſcrimīeⁱ habito: ſicutiam anteaᵏ obſeruabatur ciuitateⁱromana donauimꝰᵐ. ¶ Multisaūt modis additisⁿ per quos poſ-

ſtinum vt. ff. de ſtatu ho. homo liber que eſt contra.ida pars diuiſionis poſite in tex. sͣ. ti. ij. §. fi.¶De liberuinis. Hic ponit̉ ſi⁊ iſta eſt ꝯtinuatio huius rubrertini. Totus iſte titulus diuidit̉ in quinqꝫ ꝑtes. Primo ponit quInt libertini. Scd̓o quid ſit manumiſſio. Tertio quot modis ſerui manumittant̉. Quarto ꝙ ſerui inuiti poſſunt manumitti. Quinto qualiter de iure antiquo ſtatus libertinorum erat tripartitus ⁊ correctiones ſtatus libertinorū. Scd̓a ibi manumiſſio.Tertia ibi. multis. Quartaibi ſerui v̓o. Altima ibi libertinorum. Areti. Et hoc intendit Manumiſſus dicitur libertinus. ⁊ manumiſſio que fuitde iuregentium introducta eſtdatio libertatis a iure tamennaturali incognita. Et correlatiua ſe inuicem reſpiciunt nevnum ſine altero poteſt eē. Etque de nouo emergunt nouo īdigent auxilio: ⁊ iure gentiurtria hominum genera ſunt ꝙͣuis de iure naturali vnum tm̄eſſet. hoc. d. vſqꝫ ad. §. multisaūt modis ẜm bal.a ¶ Iuſta .i. vera. ſic econtra.vt. jͣ. ti. i. §. ſemel. vel iuſta qꝛadeo iuſte ſeruierunt dn̄o. vmeruerūt manumittivic iuſta qꝛ eſt de iuregēti. vt. sͣ. ti. i.§. ſeruitus ut. ff. de iuſti. ⁊ iu. l.manumiſſiones.b ¶ Seruitute. ⁊ huius mamiſſi filius eſt ingenuus. ut. sͣti. i. in prin. lꝫ grāmatici dicāteum libertum. ſed ⁊ manumiſſum libertinum dicūt.¶ ¶ Manumiſſio .i. detectio ẜꝫIr. ſic ⁊. ff. de acqui. re. do. l.adeo. §. cum quis in fi. uel dicẜm Pla. Io. ⁊ Azo. ꝙ dat lbertatiius ille ẜhabebat al̓s nō dicereturut. jͣ. de ac. §. ſic itaqꝫ. ſed autquam hēbat ille ꝗ dabat. ⁊ ſiilli quidem nulla remanet cuꝫnō habebat niſi unā: aut quaꝫnō habebat qd̓ eſt abſurdum. Sed dic ꝙ dat quā n̄ habebat ⁊ hoc plerūqꝫ contingit ꝙ quis dat qd̓ non habet. ut. jͣ. qui ali. li. §. i. ⁊. ff. de vſufru. l. qd̓ noſtrū.⁊. ff. de acqui. re. do. l. non eſt nouum.d ¶ Et. ꝓ ideſt.e ¶ Poteſtati. ff. de iuſti. ⁊ iure. l. manumiſſiones.f ¶ Que res .i. manumiſſio. g ¶ Et cū tria genera. ſi erat vnū ⁊ addita ſūttria ergo ſunt quatuor. rn̄. nō ſequit̉. nam ſi habes tres filios ⁊ naſcatur hodievnus incipis habere quatuor ⁊ prius habebas tres. ergo ſeptem. quod falſumeſt: qꝛ qd̓ primo erat cōputatur in ſequentem numerum.¶ Multis Manumiſſio tā īter viuos ꝙͣ in vltima volūtate multis modisſit ex quo ad actū voluntarie iuriſditionis quilibet locus eſt iuriſdicus. h. d. vſqꝫad. §. libertinorum ẜm Bal.h ¶ Sacris .ſ. ſub aſpectu ppl̓i ⁊ antiſtitis ⁊ interueniēte qualicunqꝫ ſcriptura vice actorum. vt. C. de his qui in ec. manu. l. i. ⁊. ij.i ¶ Uīdicta .i. cā cognita corā pͥtore q̄ ideo dicit̉ dari vindicta qꝛ vindex quidamẜuus viteliorum pͥmo ſic fuit manumiſſus vt. ff. de ori. iur. l. ij. §. initiū. vel vtꝗdā dn̄t ẜm Boeti. vindicta erat virga p̄toris quā ter ꝑcutiebat̉ manumiſſus ⁊dicebat pͥtor ter. aio te liberū. ar. C. ſi aduerſus li. l. ij.k ¶ Amicos. ⁊ ī hoc ⁊ in ſe. ca. nęceſſarij ſunt ꝗnqꝫ teſtes. ut. C. d̓ lat. libe. tol. l..i. §. ſcimus ⁊. §. ſꝫ ⁊ ſi ꝗs. l ¶ Qualibet. vt ī codicillis vl̓ in teſtō minꝰ ſolēni qd̓ valet īter patrē ⁊ filios. vt. C. de teſta. l. hac cōſultiſſima. §. ex īperfecto.m ¶ Sed ⁊ alijs. preter ſupradictos.n ¶ Qui tam .ſ. modi.o ¶ Ex veteribus .ſ. ex legibus imperatorū. vt. C. ꝗ. ex cau. ſer. li. ac. ꝑ totum.p ¶ Noſtris. vt. C. cōia de manu. l. fi. ⁊ in auc. de man. prin. §. ij. coll. iij. ⁊ inauc. de mo. §. ij. col. i.q ¶ Serui. manumitti. q. d. qn̄qꝫ etiam inuiti. vt. C. de teſta. ma. l. fi. §. ſi v̓o ꝗdā. lꝫ ſecus ſit in filijs. vt ī auc. ꝗ. mo. na. effi. ſui. §. generaliter col. vj.r ¶ Trāſitū .i. dum tranſit: ⁊ eſt rō qꝛ ſi eo fieri poterat: vnde aliud eſt quādomanumiſſio non poterat fieri ſine pͥtore vt. jͣ. ti. i. §. eadē. Itē aliud eſt in cōtētioſa iuriſditione. que .ſ. redditur in inuitum. vt. ff. de ver. ob. inter ſtipu. §. i. ⁊.C. de dilatione a procedente.In balneū. tūc .n. videbat̉ nō valere qꝛ pre gaudio cuilibet concederet.In theatrum .i. in locum vbi homines ſtant ad videndum. ⁊ ideꝫ multo magis ſi al̓s quocunqꝫ vadat.

¶ Libertinorum. Lꝫ olī libertinoꝝ multe eſſent ſpēs hodie eſt initur. h. d. ẜm bal.ter eos vni ca conditio. Nā oēs plena libertate pōtvſqꝫ ad finē. ⁊ iſte. §. diuiditur in ſex partes ẜm Areti. Primo qualiterſtatus libertinorum erat tripartitus olī. Secido qualiter redactus eſtad vnum cum correctione facta per eum. Tertio ꝙ generaliter dixeruntſpecificat in dediticijs ꝗfuerunt expulſi. Quarto de latinis. Quintoqualiter omnes libertosreduxit ad unuꝫ ius. ſexto ꝙ alijs modis ſerui efficiuntur liberti. Secūda ibi. ſed dediticioruꝫ.Tertia ibi. ⁊ dediticios.Quarta ibi. latīos aūt.Quinta ibi. Et oēs lib̓tos. Sexta ibi: Multiſautem modis.u ¶ Libertinorum. idēerat de ſeruis. ut. C. denu. iu. qui. tol. l. i. §. i.x ¶ Modo .i. aliqꝛy ¶ Minorem .i. mediāvt. jͣ. d̓ capi. di. §. i. ⁊. ff.de au. ⁊ ar. le. l. qui lācē̓ẜm Io.z ¶ Dediticioꝝ numero.i. uocabantur deditio⁊ erant inducti hac. l. elieſcētia que ⁊ multa aliainduxit ⁊ erant hi tototempore vite ſue ſerui. ⁊tunc fiebant liberi cū moriebantur qd̓ ꝓderat eisquia bona ut peculiuma domino occupabantur. ſed in latinis aliterfiebat vt colligit̉ hic ⁊ exeo qd̓ minus habebantdediticij. ꝙͣ latini. ut. jͣ.de ſucceſſio. lib. §. fin.a ¶ Pietas .i. nos ꝗ ſumus pij.b ¶ Conſtitutionibus.vt. C. de lati. li. tol. l. i.c ¶ Competebat .ſ. manumiſſis. ẜꝫ hoc no. triatempora in primo ⁊ vltimo. ſcilicet deinceps.idem̄ iuris eſt. ſed in medio hoc ius peſſimum fuit inductum. vt. jͣ. d̓ ſuc.lib. §. vltimo.d ¶ Libertinus. ex quo contingit multiplex effectus. In primis circaobſe quiales operas .ſ. que ſunt in faciendo vt de aſſurgendo ⁊ ſeruiendo: ſiue in non faciendo vt de non vocando in ius que ipſa natura patrono debentur etiam ſine impoſitione: ⁊ ſi vocauerit in ius patronumſine venia punitur in quinquaginta aureis. ff. de in ius vocan. l. penul.⁊ vlti. qui aurei accipiūtur quilibet pro vno ſolido. vt. jͣ. de pe. te. li. §. finali. ⁊ ex his iuribus ſumitur arg. ꝙ aureus pro ſolido accipitur in iurenoſtro: ex quo pro eodem delicto tales ſententie promulgantur. ⁊ eedemintelliguntur eſſe dande filio emancipato. vt. C. de in ius vo. l. venia.⁊. ff. de condi. inde. ſi non ſortem. §. libertus. Item reuocatur in ſeruitutem propter offenſam: vt. C. de libe. ⁊ eorum li. l. ſi manumiſſus. ⁊ aliamulta. ſed hodie hec omnia tolluntur preter ea que ipſa natura debentur vt in auc. vt liberti decetero. §. i. colla. vj. Tu dic ut no. ī di. l. ſi manumiſſus que eſt contra.e ¶ Et dediticios. qd̓ dixerat in genere nunc per ſpēs ponit̉: vel qd̓ coniunctim dixerat nunc diuidit.f ¶ Altercationes. quas non habemus: ſed quare non erāt ſerui ſicut illi qui penitus ſunt ſerui cum toto tempore vite ſue ſeruire cōgerentur:Rn̄. ẜm Io. ꝙ erant liberi lꝫ ſeruire cogerent̉. vt. C. cōia de ma. l. i. §.ſinantem proprietarius.g ¶ Latinos āt iuni .i. ex lege iunia norbana īductos. vt. sͣ. e. §. lib̓tinoꝝh ¶ Et oēs. ſic conſtrue. ⁊ oēs libertos donauimus .i. honorauimus ciuitate romana .i. plena libertatę. vt. sͣ. eo. §. libertinoꝝ.i ¶ Diſcrimine .i. differentia habita nec ętatis manumiſſi. vt etiam infans poſſit manumitti: īmo ēt in vētre cū quātū ad hoc habeat̉ pro nato ⁊. ff. de ſta. ho. qui in vtero. nec domini manumittētis. dū tn̄ habeat.xx. annos. ut. jͣ. ti. i. §. eadem. nec in mō manumittendi ſcꝫ ſiue ī teſtōſeu inter viuos quoquomō vt. sͣ. e. §. multis.¶ Antea .ſ. ꝙͣ veniret iſta praua conditio.l ¶ Ciuitate romana .i. plena libertate.m ¶ Donauimus .i. honorauimus. n ¶ Additis .ſ.