Liber.

tenent̉. ¶ Pretorumʰ quoqꝫ edicta non modicaꝫᵉ obtinent iuris auctoritatē. Hoc etiam ius honorarium ſolemus appellare: qd̓ qui honores gerunt .i. magiſtratusˢ auctoritatē huic iuri dederūtᵉ. ¶ Proponebantᶠ ⁊ ediles curules edictuꝫde ꝗbuſdam cauſis: qd̓ edictū iurishonorarijᵍ portio eſt. ¶ Reſponſa prudētū ſunt ſnīeʰ ⁊ opinioneseoꝝ ꝗbꝰ ꝑmiſſum erat iura ꝯdere.Nā antiꝗtus cōſtitutū erat vt eēntꝗ iura publiceᵏ interpretarent̉ ꝗbꝰa ceſareⁱ ius reſpondendi datumeſt: ꝗ iuriſcōſulti appellabant̉: quorū oīum ſnīe ⁊ opiniones eā auctoritatē tenebāt. vt iudiciᵐ recedere arn̄ſo eoꝝ nō lice̓t. vt ē cōſtitutumⁿ.¶ Ex nōº ſcripto ius vēit qd̓ vſuscōprobauit. nā diuturniᵖ mores cōſenſuq vtētiū ꝯprobati lege imitāt̉ˣ.¶ Etʳ nō inelegater in duas ſpēsiusˡ ciuile diſtributū eē vr̄. nā origoʳeiꝰ ab īſtitutisᵗ duarū ciuitatū athēa

rū .ſ. ⁊ lacedemonioꝝ fluxiſſe videtur. in his enim ciuitatibꝰ ita agi ſolitū erat: vt lacedemonij quidē magis ea que pro legibus obſeruarentmemorie mandarent. athenienſsvero ea q̄ in legibꝰ ſcripta cōprehēdiſſent cuſtodirēt. Sed naturaliaʸꝗdē iura que apud oēs gētes pereqꝫ obſeruantur diuina quadā prouidentia conſtituta: ſemper firmaatqꝫ īmutabilia ꝑmanent. Ea vero q̄ ipſa ſibi queqꝫ ciuitas conſtituitᶻ ſepe mutari ſolent. vel tacitoª cōſenſu ppl̓i: vel aliaᵇ poſtea lege lata. ¶ Omneᵉ aūt ius quo vtimurvl̓ ad ꝑſonasᵈ ꝑtinet: vl̓ ad resᵉ: vl̓ad actiōesᶠ: ⁊ pͥus d̓ ꝑſonis videamꝰ. nā paꝝ ē ius noſce̓ ſi ꝑſoneᵍ qͣrū cā conſtitutuꝫ eſt ignorenturʰ.¶ De iure perſonaꝝ. Rub.¶Ummaⁱ itaqꝫ diuiſio de iureperſonarū hec eſt: ꝙ omneshominesᵏ aut liberi ſunt: autᶠ ſerui.¶ Et libertasᵐ ꝗdē eſt ex qua etiā

alius .ſ. aduerſarius prorſus cum ſit contingens occaſione controuerſie.a ¶ Tenent .i. ligant.5. Edicta pͥtorū que ab auctoribꝰ ius onerariū appeletorumlant̉ hn̄t vim legisvſqꝫ ad. §. rn̄ſa. ẜm are.ſcripta erāt in albo pͥtorio. vt. ff. de iu. om. iu. l. ſib ¶ Pretorū quodꝗs id quod. primo rec ¶ Nō modicā. ſed mnamQuod qui .i. ideo quia.d ¶ Magiſtratus. id eſt ipſi pͥtores. vt. ff. d̓ iuſti. ⁊ iure. l. iusautem pretorium.e ¶ Dederunt. vt. ff. de origi.iur. l. ij. §. eodem tempore.f ¶ Proponebant. cauſis. vtde moribꝰ uel morboſis ⁊ vicioſis animalibus. vt pꝫ. ff. deedil. edi. l. i. ac.g ¶ Honorarij. qͣlit̓. Rn̄. qꝛediles erant ex pretoribus vt. jͣ.de diui. ſti. §. pretorias. ⁊. ff. d̓verb. ob. l. v. §. pretorie.¶ Reſpea. Prudētumrn̄ſa ſunt reſponſa .i. opiniōesiuris ꝯſultorū ꝗ habebāt a pͥicipe auctoritateꝫ legis condēde.h. d. vſqꝫ ad. §. ex non ſcriptoẜm Aretin.h ¶ Rn̄ſa. ſnīe. ſnīa eſt firma⁊ indubitata rn̄ſio ẜm Io.i ¶ Opiniones. opinio eſt cumdubitatione rn̄ſio ẜm Io.k ¶ Publice .i. quarū īterpretatio fiebat publica auctoritateꝯceſſa a principe. ut Ulp. pap⁊ ſimiles qui fecerunt leges vt.ff. de ori. iur. l. ij. §. poſt originem ⁊. §. iuris ciuilis ſiim.m ¶ At iudici .ſ. nulli.l ¶ A ceſare. auguſto. ut. sͣ. .i. rn̄ſo¶ Conſtitutum .i. ſicut ipſi conſtituerunt.¶ Ex non ſcripto. Ius nō ſcriptū eſt qd̓ uſus cōprobauit ⁊ legis hꝫ vigorē.h. d. uel ſic. Conſuetudo moribus utētiū cōprobata ꝓ lege ẜuat̉. ⁊ ius ſcriptuꝫhabuit ortū a ciuitate athenienſiū. Ius aūt conſuetudinarium a ciuitate lacedemoniorū. h. d. uſqꝫ ad. §. ſed naturalia ẜm are.o ¶ Ex non ſcripto ius venit. de iure ſcripto vidimus qd̓ in ſex partes diuiditur.ſeꝗt̉ de nō ſcrip. ut. sͣ. e. §. cōſtat. p ¶ Diuturni. ſꝫ quāto tꝑe uſus facit mores vel cōſuetudinem? rn̄. x. an. vt. ff. qui ⁊ a qui. l. ſi cū. fideicō. §. ariſto. licet ẜꝫquoſdam exigit̉ tp̄s cuius nō extat memor a. ar. ff. d̓ aqua plu. ar. l. i. in fi. ⁊. ff.de aqua quoti. ⁊ eſ. l. iij. §. ductus. ⁊. C. que ſit lon. conſue. l. conſuetudines ⁊. C.de ſacro ſan ec. l. fi. Item que dicitur longa patet in rubrica. C. e. ⁊. ff. e. Longaaūt. x. an. dr̄ vt. jͣ. de uſuc. §. i. ſequit̉ ergo ꝙ. x. an. ſit robuſta. ſꝫ nūꝗd ſemel iudicare ſufficit vt infra. x. an. rn̄. n̄ īmo debet ad minꝰ bis ẜm eā iudicari. vt. C.de ep̄i. au. l. iij. in fi. uel q̄rimoniā uel libellū poſitum contra conſuetudinē taleꝫſpernere ut. ff. de legi. ⁊ ſena. con. l. cū de conſuetudine. Nūquid ergo iudicaturexēplis; rn̄. nō ut. C. de ſen. nemo iudex. ⁊ facit. ff. de offi. preſi. ſꝫ lꝫ. Sed ex conſuetudine q̄ approbat̉ exēplis. ⁊ ſic cōcedit̉ aliꝗd ꝑ obliquū qd̓ directe non conceditur ſic. ⁊. ff. q̄ res pi. ob. poſ. l. ariſto. in fi. ſic econtra peto ex ꝓmiſſione queꝓmiſſio ꝓbat̉ ex longo uſu ut. ff. de uſuris. cum de in rem uerſo.q ¶ Conſenſu. al̓s nō pōt eſſe conſuetudo cum dicatur quaſi cōis conſuetudo ⁊error conſuetudinem īpediat ut. ff. de le. ⁊ ſena. con. ꝙ non ratione.r ¶ Imitant̉ .i. tātuꝫ ualet ubi lex ſcripta non eſt quātuꝫ lex ubi ſcripta eſt. ⁊ no.tres virtutes conſuetudinis imitandi legē ut hic. Item interpretandi legem ubilex eſt dubia. vt. ff. e. ſi de īterpretatione in fi. Item corrigendi. ut. ff. d̓ le. ⁊ ſe. cō..l. de ꝗbꝰ in fi. ⁊. jͣ. eo. §. ea v̓o. qd̓ diſtingue. aut eſt generalis conſuetudo pertotum mundum: ⁊ tunc vincit legem ubiqꝫ. ut. ff. e. de quibus. §. fi. aut ſpecialis. ⁊ tunc vincit legē in eo loco vbi eſt ut. ff. cōia p̄dioꝝ. l. uenditor. §. ſi conſtatdūmō poſt legem fuerit inducta: al̓s vincitur a lege ſuperueniente. ut. ff. de ſepul. vio. l. iij. §. diuus. in alio aūt loco cōſuetudo ſpecialis non uincit legem ut.C. ę. l. cōſuetudinis. ⁊ hoc ẜꝫ Io. ⁊. Pla. alij aliter diſtinxerunt.g ¶ Et iccirco. hic. §. cōis eſt ad duo. sͣ. dicta ſcꝫ. ad ſcriptum ⁊ non ſcriptum iōbene eſt hic. §.¶ Ius ciuile. large accipe. ut no. in. §. conſtat.u ¶ Prigo .i. lex. xij. ta. que fuit origo totius iuris ciuilis ⁊ principium.x ¶ Inſtitutis .i. in ordinamentis. nam romanꝰ ppl̓us. x. uiros ꝓ iſto iure miſit ꝗ. x. ta. eburneas retulerunt. tam de iure ſcripto athenienſium. ꝙͣ non ſcriptolacedemoniorū. Sꝫ qꝛ poſtea aliꝗd deerat ꝓpter qd̓ emēdationem deſiderabatdata fuit poteſtas ꝑ unū annum his. x. viris: ut ius ⁊ leges corrigerent addendo ⁊ detrahēdo ⁊ ſi opus eēt interpretarent̉. ⁊ ut ea facerent ꝗ duas ta. addiderunt. ⁊ ſic lex. xij. ta. ex accreſcenti dicta eſt ut. ff. de ori. iur̄. l. ij. §. i.qnor ꝑ aliua inx̓ꝰl̓a. vus naturale eſt īmutabile ſꝫ ius ſtatutarium mutaturSed nat.qn̄qꝫ ꝑ contrariā conſuetudinē. h. d. uſqꝫ ad. §. omne autē iusẜm Areti. ⁊ ad hoc allegatur ꝙ ius naturale uel gentium nō poteſt mutari.y ¶ Sed naturalia. hic. §. pōt intelligi de iure naturali primeuo. quo mouēturoīa aīalia ad aliꝗd faciendū ut notaui. sͣ. e. ti. §. i. in prin. ſed qd̓ dicit eſſe immu

tabile eſt ꝯtra id qd̓ de ſeruitute dr̄ q̄ eſt ꝯtra ius naturale. ⁊ tamen preualet vt. sͣ. e. §. ius autem. ſed dic non derogat̉ ob hoc lꝫ non ſeruet̉ in illo caſu. nam nihilominus equum ⁊ bonum eſt. Et eodē modo reſpondeo ad aliud qd̓ dicitur. jͣ. de ca. di. §. ꝙ autem. qd̓ eſt cōtra vel ibi nontollitur cognatio ſed ius ſuccedendi. Item eodem mō ut prius reſpōdeoad illud qd̓ de uſuca. dr̄.jͣ. de uſucap. ī prin. qd̓cōſtat eē cōtra ius naturale ut. ff. d̓ condi. inde..l. naꝫ natura. uel dic ꝙiſte. §. loquit̉ de iure gē.quod patet ex illa litteraqd̓ apud oēs gentes. sͣ.e. §. ꝙ v̓o naturalis. ac.z ¶ Conſtituit .ſ. de conſuetudine ſpeciali uel. l.municipali ſcripta.a ¶ Tacito .ſ. contrariaconſuetudine. ut. ff. d̓ legi. ⁊ ſe. cō. l. de ꝗbꝰ in fi.b ¶ Uel alia .i. cōtrarioſtatuto ⁊ ſic reddunturſingula ſingulis.c ¶ Omne. quid ſit ius⁊ qualiter diuidatur diximus. nūc differētiā inter ipſa iura ponit.d ¶ Uel ad ꝑſonas. dehoc bn̄ dr̄. jͣ. in toto prīoli. uſqꝫ ad ti. de re. di.e ¶ Ad res. d̓ h̓ dr̄. jͣ. li.ij. ⁊. iij. uſqꝫ ad ti. d̓ ob.f ¶ Ad actiones. de hisdr̄. jͣ. de actionibus.g ¶ Perſōe. nā homoeſt res digniſſima creaturarū. ut. ff. d̓ edil. edi.l. iuſtiſſime. vnde ouidius. Prona que cū ſpectēt animalia cetera terrā.os homini ſublime dedit celūqꝫ videre Iuſſit. ⁊ erectoss ad ſidera tollere vultus. Et in virgilio. celeſtiſqꝫ origo illi eſt.h ¶ Ignorentur. ⁊ ſic ſtatim ponit de iure perſonarum. Et no. hic ꝙ digniora preponenda ſunt ſic. jͣ. de bo poſ. §. alie v̓o. ⁊ per hoc facimꝰ multas formationes titulorum.¶ De iure perſonarū. Quia oē ius aut ad perſonas aūt ad res aut adactiones pertinet. l. i. ff. de ſta. ho. §. i. sͣ. ti. i. cum ergo perſone ſint ꝗbuſcūqꝫ rebus digniores. l. iuſtiſſime. ff. de edil. edi. iō ab eis exordium facturus ſubdit de iure perſonarum. ẜm por.Amma itaqꝫ. Totus iſte titulus nō ſummatur breuius quia difS finiendo ⁊ diuidendo procedit: ſed diuiditur in ſex partes: naꝫ primoponit diuiſiones perſonarum. ſecundo diffinitionem libertatis ibi. Et libertas. in tertia diffinitionem ſeruitutis ibi. ſeruitus. quarto quare dicātur ſerui ibi. ſerui autem. Quinto quot modis quis efficiatur ſeruus ibi.ſerui autem. Sexto ponit differentiam inter ſeruos ⁊ liberos. ibi. In ſeruorum. are.i ¶ Summa. i. prima. qꝛ ⁊ alie ſequunt̉ vt. jͣ. de his qui ſunt ſui vel alie.iu. in prin. ⁊. jͣ. de tute. in prin. vel dic ſumma .i. maxima. qꝛ partiꝫ eſt deiure naturali ut libertas ⁊ partim de iure gen. vt ẜuitus quoꝝ vtrūqꝫ .ſ.ius naturale ⁊ gentiū antiquius eſt iure ciuili ut. jͣ. de re. diui. §. ſingulorum. vel ſic ſumma .i. breuis ſic. jͣ. de ob. §. i.k ¶ Oēs homines. ſed pone ꝙ hic fuerunt duo hoīes vnus liber ⁊ aliusſeruus: tūc hec pͥpoſitio eſt falſa. Dic ꝙ pluralis or̄o cōuertitur ī ſingularē ⁊ tūc eſt v̓a ⁊ nō fallit. ut. ff. de cōdi. ⁊ de. l. lege falſa. §. fi. ⁊. ff. de peti.he. l. diuus in fi. ⁊ de ori. iu. l. ij. §. exactis. ⁊ de verb. ſi. non eſt. Econtraſingularis pro plurali. ut eo. ti. l. in vſu ⁊. ff. de teſta. tu. ſi ꝗs ita. §. i. ⁊ dichic queſtiones poſitas. ff. e. l. iij.l ¶ Aut ſerui. ſed quid de ſtatuli. videt̉ liber. ff. ſi ex no. cā ag. l. fi. ſed cōtra eſt vt. ff. de ſtatul. l. ſtatuli. Item quid de aſcripticio uel cenſito. videtur ꝙ ſerui ſint. vt. C. de agri. ⁊ cē. l. fi. li. xi. ⁊. C. ī quibus cauſis colo. cē..l. fi. li. xi. ſed contra eſt ẜm Io. lꝫ alij aliter diſtinxerunt cū pn̄t fieri clerici⁊ contra dn̄orū voluntatem qd̓ nō eſt in uere ſeruis ut. C. de epiſ. ⁊ cle. l.iubemus. §. ſeruos. ⁊ in aucͣ. de ſcīs. ep̄i. §. aſcripticio col. ix. Item in dubio pro libertate iudicandū eſt. ut. ff. de reg. iur. l. libertas. ⁊ quod in cōtrarijs legibus continet̉ loquitur quo ad ſeruicia quibus eſt aſtrictus quare potuerūt ⁊ facere teſtamentum ⁊ ferre teſtimonium ⁊ alios actus ciuiles exercere nec alienari poſſunt ſine ſolo. ut. C. de agri. ⁊ cen. l. quemadmodum. li. xi. Item quid de monacho. uel regulari canonico; reſpōdeoliberi ſunt ⁊ ideo pn̄t reddere teſtimonium: quod dic ut diximus in auc̄. d̓mona. §. cogitandum. col. i. lꝫ quo ad actus quoſdaꝫ fingantur mortui.ut in aucͣ. de mona. §. illud ⁊. §. ſiquis autem col. i. ⁊ in aucͣ. de nup. §. ꝑoccaſionem. col. iij.¶ Et libertas. Hic ponitur diffinitio ſiue deſcriptio libertatis.m ¶ Et libertas. hec diffinitio tribus modis pōt legi. Primo ẜm yr. vt