Liber.

qd̓ eſt tripartiteª collectū. Eſt enimex naturalibusᵇ preceptis aūt gentiumᶜ aut ciuilibusᵇ.gētiū ⁊ ciuiliª.iure natursUs naturaleᶠ ē qd̓ natura omnia animalia docuit. Nāᵍ iusiſtud non ſolum humaniʰ generisproprium eſt: ſed ⁊ omniuꝫ animaliū: que in celoⁱ que in terraᵏ que inmariʸ naſcuntur. Hincᵐ deſcenditmarisⁿ atqꝫ femine cōiugatioᵈ quānos matrimonium appellamusᵖ.Hincq liberoꝝ procreatio ⁊ educatioʳ. Uidemus etenim ceteraᶠ quoqꝫ animalia iſtius iurisᵗ periti cenſeri. ¶ Ius aūt ciuile vel gentiumita diuiditurꝰ. Oēs vero ppl̓i ꝗ legibꝰ ⁊ moribꝰˣ regunt̉: partim ſuoꝓprio: partiꝫ cōi iure oīuꝫʸ hominum vtuntur. Nam qd̓ quiſqꝫ populus ipſe ſibi ius conſtituit: id ip̄ius proprium ciuitatis eſt: vocaturqꝫ iusᶻ ciuile: quaſi ius propriū ip̄i-

us ciuitatis. Quod veroª naturalis ratio inter oēs hoīes ꝯſtituit:id apud oēs populos pereqꝫ cuſtodit̉: vocaturqꝫ ius gētiū: qͣſi quo iure oēs gentes vtunturᵇ. ¶ Et populus itaqꝫᵉ romanus: partiꝫ ſuoproprio: partiꝫ cōi oīuꝫ hoīuꝫ iurevtitur. queᵈ ſingula qͣlia ſint: ſuis locis ꝓponemusᵉ. ¶ Sed iusᶠ ꝗdēciuile ex vnaquaqꝫ ciuitate appellaturᵍ veluti athenienſium. Nam ſiquis velit ſolonisⁿ vel draconis leges appellare ius ciuile athenienſium: non errauitⁱ ſicᵏ .n. ⁊ ius quo romanus populus vtit̉: ius ciuile romanoꝝ appellamus: vel ius ꝗritūˡquo ꝗrites vtunt̉. Romani .n. a romulo: ꝗrites a ꝗrinoᵐ appellantur.Sꝫ qͦtiēs nō addimꝰ nomē cuiꝰ ſitciuitatisⁿ: nr̄mº iusᵖ ſignificamꝰ. ſicut cū poetā dicimꝰ nec addimꝰ einomē ſubaudit̉ apud grecos egregiꝰ homerus: apud nos virgiliusq.

de publico? Rn̄. nō dicet ī hoc lib. ſꝫ. ff. de iu. fiſ. ⁊. C. eo. ti. ⁊ in alijs tit. ſeq. ⁊ fere per oēs tres libriure pu. tractet̉. Et nunꝗd illud eſt tripartitecollectū; rn̄. ſic vt ſtatirem ſint exemplapub. ⁊ pri. quare de pͥuatplura eratde eo priuato dicturusumaggrauare: quod feciſſictaſſet de iure publico in hoc libro.a ¶ Tripartite. in iure .n. pͥuato vt in ſuo toto tripartita ſuntprecepta naturalia vt hoc. neminem cum alteriꝰ dāno fierilocupletē. ut. ff. d̓ ꝯdi. īde. naꝫnatura. Iteꝫ gētiū vt qd̓ quiſqꝫ ob tutelā ſui corporis feceritiure feciſſe eſtimetur vt. ff. e. l..i. ij. ⁊. iij. Iteꝫ ſunt pͥcepta ciuilia: vt p̄cepta d̓ uſuca. priuata.n. vtilitate eſt vſucapio. vt. jͣ.de vſuca. ī pͥn. ibi ne dn̄ica ⁊cͣ.⁊ ſic publicū eſt ex eiſdem exēplis ⁊ pōe eadē exēpla. vt ecce aiure naturiali ne locupletet̉ cuꝫiactura alterius reſpū. a iuregē. vt liceat reipu. ꝓpulſare iniuriā. Itē a iure ciui. vt reſpu.vſucapiat ſicut pͥuatꝰ q̄ exponent̉.ſtatim in iure priuatoNaturalibꝰ .i. iur̄ naturalic¶ Aut gentium .i. preceptaiuriſgen.d ¶ Aut ciuilibus .ſ. p̄ceptis.s. qd̓ iud puatū eſt coueciumDcm̄ ēex naturalibus p̄ceptis gentiuꝫ⁊ ciuilibus: nunc de eis dicit. ⁊primo de iure naturali.Iſe Totus iſte titulus diuiditur in quinqꝫ ꝑtes. Primo ponit de iurenaturali. Secundo de iure gentium ⁊ ciuili. Tertio ponit vnā d̓uiſionē iuris ciuilis. Quarto rediens ad ius ciuile ⁊ naturale pōit vnā differentiā inter ipſa iura. Ultimo ponit circa q̄ v̓ſat̉ ius ciuile. Secūda ibi. Ius aūt ciuile. Tertia ibi. Cōſtat aūt. Quarta ibi. Sed naturalia. Quinta ibi. Oē aūt.Et hoc pͥncipiū ēt diuidit̉ in tres partes. pͥmo ponit diffinitionem iuris naturalis. Scd̓o declarat illā. Tertio ꝓbat ꝑ effectū. Secunda ibi. nā ius. Tertia ibiHinc deſcendit. Et hoc dicit ī ſūma. Maſculi ⁊ femīe ꝯiunctio. Item ꝓcreatioliberoꝝ ⁊ educatio ſunt de iure naturali eo qꝛ iſta ſunt ꝓpria omnium generumanimalium. h. d. ẜm Are. Vel ſic ẜm bal. Statuta cōdita a populis ius ciuiledicunt̉. nā populo iuriſditionē habēti ꝑmiſſuꝫ eſt ius ꝓpriuꝫ conſtituere. qd̓ v̓oab oī genere ſeruat̉ ius gētium nūcupatur. ⁊ verba ſimpl̓r ꝓlata in digniori ⁊potētiori ſignificato intelligunt̉. h. d. vſqꝫ ad. §. ius autem ciuile.Ius naturale eſt qd̓ natura .i. deus ⁊ noīatiue. ⁊ ablatiue pōt legi. ſic. sͣ. ti. i..F.i. Et no. ꝙ qͣtuor mōis ius naturale pōit̉. qn̄qꝫ ꝓ iure gentium. vt. jͣ. de re.di. §. ſingulorū. qn̄qꝫ ꝓ iure pactorū ⁊ ſic ꝓ iure p̄torio. vt. ff. d̓ pactis. l. i. qn̄qꝫꝓ eiꝰ cōtrario .ſ. ꝓ eo ꝙ reſcindit pacta vt ī reſtitutiōe minoruꝫ. vt. ff. de mi. l. i.qn̄qꝫ ꝓ īſtinctu nature: vt hic ⁊. ff. e. l. i. §. ius autē naturale. Sed ẜm cano. iusnaturale dr̄ qd̓ in lege moſaica vel ī euāgelio ꝯtinet̉ vt in pͥn. decretoꝝ. ⁊ iſtudqd̓: hic eſt noīatiui caſus qn̄ hec dictio natura eſt ablatiui caſus qn̄qꝫ natura eſtnominatiui ⁊ tūc natura .i. deus.lia nā iſtud ius ⁊cͣ. non ſolū eſt hominū: ſed cōe oīum animaliū. ac.Nā ius. bene dico omnia aīa¶ Humani .i. hominū. i ¶ In celo. i. in aere vt aues q̄ in arboribus inaere naſcunt̉. vt. jͣ. de re. diui. §. apiū.¶ In terra. vt fere beſtie que inſuis luſtris .i. cubiculis naſcuntur. ⁊ etiam quedam aues.l ¶ Que in mari. ut piſces. idē dico ⁊ ſi in qualibet alia aqua naſcuntur.n ¶ Hinc .i. ab hoc iure naturali .ſ. deo ꝗ prīo adā eue coniunxit. ⁊ in paradiſodeliciarum poſuit.n ¶ Maris .i. maſculini.o ¶ Ed̓iugatio .i. animoꝝ. nō corporū. vt. ff. de re. iur. nuptias.¶ Appellamꝰ mr̄imoniū .i. affectū matrimoniij. ⁊ ſic no. ꝙ matrimoniū quoad originē eſt de iure naturali .ſ. deo. ut hic dr̄: de iure gen ēt dici poteſt. quia abeo receptū eſt: de iure ciuili etiā dici pōt qꝛ formam adiunxit: ⁊ ſolēnitatem vt pꝫ.jͣ. de nuptijs. per totum ti. cum dicit a quibus nuptijs ſit abſtinendū. ⁊. ff. d̓ rit.nup. per totum. vn̄ debet dici de iure ciuili. ut. ff. de iuſti. ⁊ iuri. l. ius ciuile.IHinc liberoꝝ. nā deꝰ oꝑat̉ ad liberoꝝ ꝓcreationē ⁊ naturalis inſtinctus.Et educatio. nā hoc iure .ſ. naturali mouet̉ parēs ad educationē filiorū ſuoptius ꝙͣ alienorū. ut. ff. vnde liberi ſcripto. s ¶ Cetera .ſ. aīalia neduhot¶ Iuris naturalis de quo loquimur: ex eo .n. ꝙ auis volat piſcis natat. gallina oua calefacit mouentur iſto iure naturali.Diuidit̉ in tres ꝑtes. Primo ponit dictū bimēbre. Sechraoboſtēū primi mēbri. Tertio pōit exēplū tertij mēbri. Secūda ibi. namqd̓. Tertia ibi. qd̓ v̓o ⁊. h. d. Cuilibet ppl̓o iuriſditionē hēnti ꝑmittit̉ ius proprium ſtatuere qd̓ ius ciuile vocat̉: illud uero qd̓ ab oī gēte equaliter cuſtoditur iusu ¶ Diuidit̉.um appellat̉. h. d. vſqꝫ ad. §. ſed ius ꝗdē ciuile. Are.ideſt vnum ab altero cognoſcit̉. x ¶ Et moribꝰ. nā ꝗdā ſunt ꝗ regunt̉ tm̄

moribꝰ: ⁊ etiā ꝗdaꝫ ꝗ nec moribus nec legibus vt homines ſilueſtres: ⁊etiam quidā qui legibus tm̄ ⁊ non moribus.y ¶ Omniū .i. eo iure qd̓ eſt cōe oīum ſiue ſcriptum ſit ſiue non.z ¶ Ius ciuile. vt ſunt ſtatuta terrarum que iura municipalia dicūtur vt.C. de eniā. li. l. i. ⁊ ſic dicit̉ ad differentiā iuris naturalis .i. iuris gentiuꝫ⁊ ita accipit̉ hic. Secundo mō dr̄ ius ciuile lex.xij. ta. vt. ff. d̓ iuſti. ⁊ iure. l. ius ciuile. §. h̓ igit̉Tertio dr̄ ius ciuile oēius qd̓ non eſt pͥtoriū: ⁊ſic accipit̉ auc̄. d̓ iuſti. ⁊iure. l. ius ciuile in pͥn..§. ius p̓toriū. Quartodr̄ diſputatio prudētuꝫq̄ fuit facta ſuꝑ. l. xij. ta.vt. ff. de ori. iuris. l. ij..§. hec diſputatō ẜꝫ Io.Quinto ꝗcꝗd ſcriptumhabemꝰ de iure dr̄ iusciuile. vt cū dr̄. Eſt .n. ſāctiſſima res ciuilis ſapientia q̄ p̄cio nūmario n̄eſt eſtimata vt. ff. d̓ var.co. l. i. §. proinde. Sextodr̄ quotiens adijcit̉ aliquid iuri naturali. vt inmr̄imonio diximꝰ mōvl̓ detrahit̉ iuri naturali vt. jͣ. de vſuca. in pͥn.vel addit̉ iuri gētiuꝫ vt ītutela īuenta a iure ciuili original̓r vt. jͣ. de tutel. ī pͥn. vel detrahit̉ vtin poteſtate ẜuorum reſtricta. vt. jͣ. de his ꝗ ſuivel alieni iuris ſūt. §. ſꝫhoc tempore. hoc enim ius ciuile dicitur vt. ff. de iuſti. ⁊ iure. l. ius ciuile.i. reſpon. ⁊ hec exempla ſunt ibi notata.a ¶ Quod v̓o naturalis. No. ꝙ ius gentium naturale ratione eſt inductum. ut hic ⁊. jͣ. de rerum di. §. ſingulorum. vnde eſt immutabile. ut. jͣ.eo. §. naturalia. Accurſius.b ¶ Utunt̉. vt eſt religio erga deū. ut parentibus ⁊ patrie pareamꝰ. ⁊ cōtra violentiā reſiſtamus. vt. ff. de iuſti. ⁊ iure. l. i. in fi. ⁊. l. ij. Itē conuetiones ſiue pacta que apud oēs gen. ualent ut. jͣ. e. §. ius autem genitium⁊. ff. de pac. l. iuris gen. in prin.c ¶ Itaqꝫ. qꝛ omnis populus vtitur. itaqꝫ ⁊cͣ.d ¶ Que ſingulis .ſ. iura gentiū: ⁊ ciuilia quibus vtuntur ciues romani⁊ effectus eorum iurium dicet̉. jͣ. de rerum di. §. ſingulorum. vſqꝫ ad finēti. ubi dicit̉ qualiter aquiruntur dn̄ia iuris gen. Item. jͣ. de uſuca. ⁊ in ti.ſeq. quibus dicitur qualiter aquirunt̉ dn̄ia iure ciuili. ⁊ ẜm hoc reſerturad ꝓximū dictum ⁊ illud intelligas de iure ciuili romanorum generali.uel aliter dic proponemus. jͣ. e. ti. §. pe. ubi dicit alterum uariabile. ut ciuile: alterum non ut gentium. ⁊ ẜm hoc non refertur ad proximū dictuꝫſed ad id quod dixit. s. nam. ⁊c̄.Proponemus. ſed vbi; reſpon. forte. jͣ. de rerum diui. §. ſingulori⁊ refertur nō ad proximum dictum: ſed ad id quod dictum eſt. Nam qd̓quiſqꝫ ⁊cͣ. ⁊ ibi. Quod vero ⁊cͣ. Ac.deꝫ ciuile Ius ciuile appellait̉ ab illo populo ꝗ ip̄uꝫd iuscondidit ⁊ appellatione iuris ſimpliciter intelligtur de romano. h. d. uſqꝫ ad. §. ius autem gentium. arti.f ¶ Sed ius quidem ⁊c̄. diximus autem populos cōmune ⁊ propriū iushābere. ſed ⁊cͣ. Ac.Ippellat̉ .i. nomen illius ciuitatis vbi factum eſt ius ciuile debet eiS ¶imponi. Accurſius.h ¶ Solonis. nomina ſunt compoſitorū ſtatutorum in illis ciuitatibusſicut ſi appellat quis ius ciuile bon̄. ſtatutum a cōpoſitoribus inuentuꝫ⁊ concilio confirmatū.i ¶ Non errauit. īmo bene dixit.z ¶ Sic enī ⁊ ius. qd̓ pro ſe tm̄ cōpoſuerūt al̓s eſſet generalis lex vt. jͣ. eo.lex eſt. ⁊ de hoc .ſ. iureciuili generali pōt hic loqui.l ¶ Ius ſcilicet quiritum. pro eodē. licet nomina mutet.m ¶ A quirino. qui fuit eoruꝫ rex dictus a quiris qd̓ eſt haſta. quia magna haſta in bello vtebatur.n ¶ Ciuitatis. ſed ſimpliciter dicitur ius ciuile.o ¶ Noſtrum .ſ. romanorum per excellentiam.¶ Ius .ſ. ciuile romanorum proprium. uel generale ſi eſt factum ut ſitzenerale.q ¶ Airgiliꝰ. idē in apoſtolo. nā cuꝫ dicit̉ apoſtolus in diuina ſcripturapaulus intelligit̉. Item cum dicit̉ ſapiens intelligitur ſalomon.ntium. Prīo ponit̉ vnū dictuꝫ. ſcd̓o ponit̉ rō quareitaligͣantẜſitum. tertio ponitur effectus ſiue ponunt̉ inuentiōesiuris gentiū. ſcd̓a ibi. Nam uſus. tertia ibi. bella. ⁊ hoc dicit. Ius gētiuꝫ