PrimusDe iuſticia ⁊ iure.

illuminatū ē. ¶ Quasª ex omnibus antiquorum inſtitutionibus ⁊precipue ex commētarijs Caijᵇ noſtri tam inſtitutionum qͣꝫ reruꝫ quotidianarumᶜ alijſqꝫ multis commētarijs compoſitas: cū tresᵇ viriprudētes predicti nobis obtulerūt:⁊ legimꝰ ⁊ cognouimus: ⁊ pleniſſimū nr̄aꝝ ꝯſtitutionū robur eis accōmodauimꝰ. ¶ Summa itaqꝫopeᵉ ⁊ alacriʳ ſtudio has legesᵍ noſtras accipite: ⁊ voſmetip̄os ſic eruditos oſtenditeᵛ: vt ſpesʸ vos pulcherrima foueat toto legittimo opere perfectoᵏ. poſſe etiam noſtramꝰrem publicam in partibꝰ eiusᵐ vobisⁿ credendisº gubernari.De iuſticiaᵖ ⁊ iureª.Uſticiaʳ eſt conſtans ⁊ perpetua volūtas ius ſuū vnicuiqꝫ tribuens. ¶ Iuris prudentia eſt diuinarū atqꝫ humanaꝝ reꝝnoticiaᵉ: iuſti atqꝫ iniuſti ſcientia.¶ His igit̉ª generaliter cognitisᵉ:

⁊ incipiētibusʸ nobisᶻ exponere iura populi romani: ita maxīe videntur poſſe tradiª cōmodiſſime: ſi primo leuiᵇ ac ſimpliciᶜ via deinde diligētiſſimaᵇ atqꝫ exactiſſimaᵉ interpretationeᶠ ſingula tradant̉: alioꝗnſi ſtatiꝫ ab initio rudē adhuc ⁊ infirmū animū ſtudioſi. multitudine ac 3varietate rerū onerauerimꝰ: duoꝝalterū: aut deſertorē ſtudioꝝ efficiemus: aut cum magno labore eius:ſepe etiam cū diffidentia: queᵍ plerūqꝫ iuuenes auertitʰ: ſerius ad idꝑducemus: ad qd̓ leuiori via ductꝰſine magno labore eius: ⁊ ſine vlladiffidentia maturiusⁱ ꝑduci potuiſſet. ¶ Iurisᵏ p̄cepta ſunt hec. honeſteⁱ viuere alterūᵐ nō ledere: iusſuūᵏ cuiqꝫ tribuere. ¶ Huiꝰº ſtudijdue ſunt poſitionesᵖ: publicū ⁊ priuatū. Publicū ius eſt qd̓ ad ſtatuꝫreiq romane ſpectatᶠ. Priuatuꝫ eſtqd̓ ad ſinguloꝝ vtilitatem ꝑtinetꝰ.Dicendum ergo de iure priuatoᵗ:

.ſſ. de ſepul. vio. l. iij. §. diuus. ⁊ ī aucten. de here. ⁊ fal. §. i. al̓s. §. ſꝫ quoniam. ⁊ ſubijcit hic ab imperiali ⁊cͣ. ⁊ eſt optimum exemplum. C. de iudi. rem non nouam.In hoc. §. imperator attribuit robur huic liQuas ex omnibibro inſtitutionum. ⁊ hoc ſit loco ſumme ẜm ange.a ¶ Quas .ſ. īſtitutiōes⁊ accipe. legimus ⁊ cognouimus .ſ. eſſe cōpoſitas ex omnibus.b ¶ Caij noſtri. cōmentarijs dico factis ſuperlibros inſtitutionuꝫ antiquarum.c ¶ Quotidianaruꝫ. liber erat ſic appellatuseo ꝙ in ſingulis diebꝰgerēda a magiſtratibuscōtinebat qualiter iudicarent.d ¶ Cum tres. interpoſitio eſt.¶ Sua itae Hic īperator exhortat̉ iuuenes ad ſtudiū. ⁊ fructū pollicetur.docēs alacriter ⁊ volūtarie: ac ſollicite ius ciuile eſſe addiſcēduꝫ ⁊ hocſit loco ſumme ẜꝫ ang.e ¶ Sūma ope. quātuꝫad corpus. vn̄ pamphilus. al̓s oratius. laborbꝰ omnia vincit.ſ ¶ Et alacri. affectio. n̄operi tuo nomen imponit. ut. C. ad. l. cor. d̓ ſic.l. i. ⁊. ff. d̓ fur. l.urie.Leges .ſ. īſtitutōuꝫ.h ¶ Oſtēdite .i. ita ꝓficite in hoc libro vel ita moribus īformati ſitis. nāboni moresꝙͣ diuitie operātur. vt. ff. de tu. ⁊ cur. da. ab his ſcire. §..i. ⁊. ff. de verb. ob. ſiquis ſtipulatus in fi.l ¶ At ſpes .i. hec ſpes ſit de vobis nr̄am rem publi. poſſe gubernari.k ¶ Perfecto .i. lectis alijs libris.l ¶ Noſtram. al̓s veſtram.m ¶ Eius .ſ. reipublice.n ¶ Uobis .i. a vobis credendis lectis ēt alijs libris. uel ſi habes credendā. i. cōmittendaꝫ vobis datiue legit̉ ⁊ hoc dico legitimo oꝑe perfecto .i.cū quinquennio legeritis. nam tunc opus conſumatur vt īproemio. ff. §.ꝙ qꝛ ſolutuꝫ. ⁊ ꝙ dicit in ꝑtibus eius ideo eſt. qꝛ multe ſunt partes eius.vt pͥtura ꝯſulatus ⁊ alie multe vt patet ex tractatibꝰ. C. de of. ⁊ in. ff. eo.titu. colligitur.¶ Credendis .i. quia creditur ẜm primamexpoſitionem. vel ſi habetis credendam dic ut in glo. sͣ.¶ De iuſticia. ⁊ iure. Iuſtinianus tractaturus iura populi romani pͥnittit de iuſticia ⁊ iure q̄ eſt mater iuris ⁊ iō ab ea incipit. ſic ⁊ obligatiomater eſt actionis: ut. ff. de ꝓcu. lꝫ. §. ea obligatio. ⁊ ideo premittitur. intractatu vt. jͣ. de ob. in prin. ⁊ de act. in prin.q ¶ Et iure .ſ. ꝙ iuſticiam ꝓſequitur vt miniſter vel filius. ſed quare dehoc ponit̉ ī rubrica cū ī tex. nihil dicat̉ diffiniendo lꝫ diuidendo ſic. Rn̄dent ꝗdā iō nō ponit in tex. de iure ne grauaret rudes animos ẜm pi. qd̓uihil eſt: uel dic hoc plerūqꝫ fieri vt aliquid ponat̉ in rubrica quod in tex.nō ponitur vt. C. de reli. nā nihil in tex. ibi dr̄ de ludo alee. vl̓ dic ꝙ ē verius vt diffiniatur. ut dicemus. jͣ. e. ti. §. iuris precepta in glo.Aſticia. Nō ſummat̉ qꝛ breuis ẜm doc. Sed iuſtinianus veluti optimus preceptor īmitatus eſt rectū ordinē ꝓcedēdi qui debeteſſe diffinitiuus: diuiſiuus ⁊ etēplorū poſitiuus: ⁊ ideo totus iſtititulus ꝗͥnqꝫ hꝫ ꝑtes. nā in prīa pōit diffinitionē iuſticie. in ſecunda ponitdiſfinitionē iuris prudentie. in tertia declarat quo ordine qua via tractande ſunt leges. in quarta deſcribit precepta iuris uel diffinit ius ẜm opinionem quam tenebo: in quinta diuidit ius per mēbra. ſecūda ibi Iuris prudentia. tertia ibi. his igit̉ generaliter cognitis. quarta ibi. iuris precepta.quinta ibi. huius ſtudij. Xp̄oforus porcus.f ¶ Iuſticia. hec iuſticie diffinitio poteſt intelligi de diuina iuſticia. quaſicat diuina iuſticia eſt uoluntas ꝯſtās ⁊ ꝑpetua ⁊cͣ. ⁊ ẜm hoc v̓ba in eapoſita ſunt plana. ſed nonne iniuſtū fuit ꝙ tātū datū fuit mercēnario ī ſero veniēti ꝙͣtum illi qui mane uenerat: qd̓ tamen dei iuſticia laudat: vtff. de an. le. l. ij. ⁊ de v̓. ſi. l. ij. §. cuiuſqꝫ diei. rn̄. illud diuinū myſtice dicitur: quaſi dicat tātū habebit de paradiſo ille qui decedit in hoc vltimo ſecuio ſi faciat bonum ꝙͣtū ⁊ ille qui deceſſerit in primo ſeculo. vel dic ẜmIo. ꝙ de fragili hominis iuſticia loquitur. q. d. iuſticia humana vel queeſt in homine eſt volūtas ꝯſtans ⁊cͣ. ⁊ ẜm hoc illa v̓ba conſtans ⁊ perpetua abijciunt̉ exͣ: qꝛ homini nō pn̄t conuenire cum ſcriptū ſit ꝙ ſepties indie cadit iuſi⁊ iō nūꝙͣ in eodē ſtatu ꝑmanet. ut in auc̄. de non alie. autpmū. §. vt aūt. colla. ij. Itē ꝙ in fi. dicit. ius ſuum vnicuiqꝫ tribuens iu

telligit̉ ꝙͣtū ad affectionē qꝛ ad actū non pōt. q. d. hn̄s affectum tribuendi. ſic. sͣ.in rubrica ꝓemij dicit̉ de auguſto: ⁊ ſic de matrimonio quod eſt indiuiduum.vt. jͣ. de pa. po. ī prī. lꝫ īterduꝫ diuidat̉ vt pꝫ. C. d̓ repudijs. l. cōſenſu. Uel tertioexpone vt in ſumma huius. ti. vt voluntas .i. mens ꝯſtans .i. bona qͣſi habitusmentis bonus. ſed tuliꝰ ſic diffinit. Iuſticia eſt habitus animi cōi vtilitate ſeruata ſuam cuilibet tribuens dignitatē. ẜm pla. Iuſticia ē virtus q̄ plurimū pōt in his q̄ minime pn̄t. uel prout ego credo:inſticia eſt dei congrua diſpoſttio in ſingulis rebus recte diiudicans.s ¶ Tribuens. ut hōeſte viuatſibi. ⁊ ſic alterū non ledat. immo ꝓficiat. uel dic ius ſuuꝫ. i.hominis meritum.t ¶ Noticia. poteſt recte legi vtilla dictio ſcientia ſit ablatiuicaſus. vel econtra ſit noīatiuicaſus ⁊ h̓ dictio noticia ſit ablatiui caſus. ſic. jͣ. ti. i. ī pͥn. Sꝫnunꝗd ẜm hoc oꝫ ꝙ quicunqꝫvult iuris prudens vel iuris cōſultus eſſe debeat theologiā legere; rn̄. nō. nā ī corpore iurishec oīa inueniunt̉ vt. C. d̓ ſū.tri. ⁊ fi. ca. ⁊. C. de ſa. ſan. ec. ⁊d̓ ep̄i. ⁊ cle. ⁊ ī aucͣ. ſub multistit. vbi ſpecialiter d̓ diuinis tractatur. Item q̄ eſt differētia inter iuſticia ⁊ ius ⁊ iuris prudentiam; rn̄. iuſticia eſt virtus. iuseſt eiꝰ virtutis executiuum. iuris prudentia eſt ſcīa illiꝰ iurisItē iuſticia eſt ſūmū bonū. iusmediū. iuris prudētia infimūItem iuſticia vult tribuere vnicuiqꝫ ius ſuum. ius vero coadluuat. iuris prudentia docet qualiter illud fiat.ur. Prīo leuia deinde diffici iora ſūt docēda ne ſcholares aut ſtudiū deſerat aut cum magno labore diffidēter: aut tardiꝰ ꝑducant̉. h. d. are.His igit̉. nūc vult dicere qͣliter leges ſūt docēde. x ¶ Cognitis .i. poſita diffinitiōe iuſticie. iuris. ⁊ iuris prudentie. ac. y ¶ Et incipiētibꝰ. datiue pn̄t legi cū v̓bo. jͣ. vident̉ vel ablatiue ſuꝑius reſpiciat. ⁊ hec verior.z ¶ Nobis. loquunt̉ cōpilatores huiꝰ li. ī ꝑſona iuſtiniāi ꝗ dꝫ exponere ꝑ eos.a ¶ Tradi .ſ. iura populi romāi. b ¶ Leui. quo ad v̓ba. c ¶ Simplici.quo ad ſnīam. d ¶ Diligentiſſima. quo ad ſubtiliſſima v̓ba. e ¶ Atqꝫexactiſſima. quo ad ſubtilē materiā ⁊ ſnīaꝫ. f ¶ Interpretatiōe .i. facili ſnīa.g ¶ Que .ſ. diffibentia. h ¶ Auertit. no. ꝯͣ īcōſtātiā. ſic. ff. de ꝓcu. in cāe inpͥn. vn̄ ſalomō. tria ſunt mihi incognita. ⁊ qͣrtū qd̓ penitꝰ ignoro: via colubrisſuꝑ lapidē. via auis volētis in aere: viā nauis ī medio maris. qͣrtū difficiliꝰ: viaiuuenis ī adoleſcētia ſua. vn̄ dant̉ in īte. reſti. eoꝝ facultatibꝰ. vt. jͣ. de her̄. qͣl. ⁊dif. §. ſciēdū. i ¶ Maturiꝰ: hic no. ꝓuerbiū. Qui vadit plane vadit ſane.pta .i. iura ꝑcipientia ꝑcipiūt aliqd qd̓ ptinet ad aliqd̓ iſtoꝝ triuꝫ. nā nō oē ius pͥHic ponit q̄ ſunt iuris p̄cepta.Iuris prececipit: īmo quoddā punit: quoddā vetat: quoddā ꝑmittit ut. ff. de le. ⁊ ſe. cō. l. legis. quoddā ꝯſulit vt. ff. de rei vē. l. is ꝗ. quoddā hortat̉ vt. C. de tranſac. l. age.l ¶ Poneſte .ſ. ꝙͣtū ad ſe: q̄ honeſtas ⁊ circa matrimonia eſt vt. ff. d̓ ri. nu. l. ſꝑ.⁊ circa mores ſeruat̉ vt. ff. de tu. ⁊ cu. da. ab his. l. ſcire oꝫ. §. pe. ⁊ Alijͣsm ¶ Alteꝝ nō ledere. vn̄ illud: qd̓ tibi nō vis fieri alij nō feceris. vt ī dec. ī pͥn.Ius ſuū. ut nō ſolū nō ledat: ſꝫ ēt adiuuet: nā nō ſufficit abſtinere a malo niſi fiat qd̓ bonum eſt. ut ar. in decre. lxxxvi. di. c. nō ſatis. ſed nonne hec verba accipiuntur hic ſicut. sͣ. in diffinitiōe iuſticie in fi; rn̄. nō: immo ibi hec tria comprehendit. hic autem illud ſolū qd̓ extra duo prima relinquit̉. Et no. ꝙ in hoc reprobo opi. pi. ⁊ alioꝝ ꝗ dixerūt ꝙ in hoc ti. nō diffiniebat̉ ius. Ius autē eſt ars boni ⁊ equi cuius merito quis nos ſacerdotes appellat. nam dico ꝙ hec verba quehic ſunt tantundē p̄ſtant. nam ꝙ hic dicit precepta iuris per hoc dicit ars: cuꝫ arsſit collectio preceptorum. Itē per hoc ꝙ dicit honeſte viuere: alterum non ſedere: valet tātum ꝙͣtū boni ⁊ equi. Itē per hoc ꝙ dicit ius ſuum vnicuiqꝫ tribuerecolligo cuius merito ꝗs nos ſacerdotes appellat .i. ſacra vel iura ſua cuilibet miniſtrantes ut hic ⁊. ff. e. l. i. ij. rn̄.Hic pōit diuiſionē ſeu diſtīctionē iuris.¶ Quiꝰſtudij.i brisꝫ artis adi piſcende ꝑſtudiū.¶ Due ſūt poſitiōes .i. ſpecies.ẜꝫ. P. ſꝫ ẜꝫ azo. ſic .i. ſuꝑ duobꝰ generibus nō ſpeciebꝰ ponit̉ hec ars ſtudio diſcēda. nec .n. placet ꝙ ex ml̓titudine reꝝ ml̓ta dicant̉ iura. ſic .n. diceret̉ ius aliudeꝗnū qd̓ ſuꝑ equo tractaret. aliud aſminū ⁊ ſic d̓ ſingulis. ſed ego credo ꝙ iſte n̄fuit intellectus: ſed ille ꝗ eſt p̄ceptoris mei. ac.¶ Rei romāe. ⁊ ꝯſiſtit inſacris: ī ſacerdotibꝰ ⁊ magr̄atibꝰ vt. ff. e. l. i. §. publicū: ⁊ ī auc. vt li. ma. ⁊. a. §.qꝛ v̓o col̓. viij. ⁊. C. d̓ ſū. tri. ⁊ fi. ca. īter claras ⁊. ff. de ori. iur. l. ij. §. pꝰ originē.r ¶ Spectat .ſ. pͥncipaliter. nā ⁊ ſinguloꝝ eſt vtilitas rēpublicam cōſeruari.s ¶ Pertinet .ſ. principaliter ſecundario aūt ad pub. vtilitatē pertinet: expedit.n. reipu. ⁊c̄. vt. jͣ. de his qui ſunt ſui vel alie. iu. §. pe. t ¶ Priuato. ſꝫ ꝗd

a ii