Liber

Oēsª vero populi legibus taꝫ anobis promulgatisʰ qͣꝫ cōpoſitisreguntur. Et cū ſacratiſſimas cōſtitutiones antea confuſasᵇ in luculētā ereximus conſonantiāᵉ: tuncʳ noſtrā extendimus curāᵍ ad immenſaveteris prudētie volumīaᵖ: ⁊ opꝰdeſperatū quaſi per mediū profundūᵏ euntes: celeſtiⁱ fauore iaꝫ ad impleuimusᵐ. ¶ Cūqꝫ hocª deo ꝓpitioº peractūᵖ eſt tribunianoq viromagnifico magiſtro ⁊ exqueſtoriſacri palatij noſtri: necnōˡ theophilo ⁊ dorotheo viris illuſtribusᵗ anteceſſoribusᵛ noſtris quoꝝᵗ omniūſolertiam ⁊ legū ſcientiam: ⁊ circanoſtras iuſſiones fidem iaꝫ ex multis reruꝫ argumentisʸ accepimus?conuocatis mandauimusª ſpecialiter vt ipſi noſtra auctoritate noſtriſqꝫ ſuaſionibꝰᵇ inſtitutionesᵉ cōponant: vt liceatᵈ nobis prima legūcunabulaᵉ non ab antiquis fabulisⁱdiſcere: ſed abᵍ imperiali ſplēdore

appetere: ⁊ tā aures qͣꝫ aīe veſtre nihil inutileʰ: nihilqꝫ ꝑperāⁱ poſituꝫ.ſed qd̓ in ipſisᵏ rerum obtinet argumentis accipiant. Et qd̓ in priori tēpore vix poſt quadrienniuꝫ prioribus contingebat: vt tunc conſtitutiones imperatorias legerentⁱ: hocvos a primordioᵐ ingrediamini:digniⁿ tanto honore: tantaqꝫ reperti felicitate: vt ⁊ initiūº vobis ⁊ finisᵖ legū eruditionis a voce principaliq procedat. ¶ Igiturᶠ poſt libros quinquagintaʳ digeſtoꝝᵗ ſeuꝰpandectarū in quibꝰ omne ius antiquū collatū eſt: quosˣ per eundemvirū excelſum tribunianū: necnon⁊ ceterosʸ viros illuſtres ⁊ facūdiſſimos confecimus: in hos quatuorlibros eaſdēᶻ inſtitutiones partiriiuſſimus: vt ſint totius legitime ſcientie prima elementaª: in quibusˡbreuiter expoſitum eſt: ⁊ qd̓ anteaobtinebatᵉ: ⁊ qd̓ poſtea deſuetudineᵇ inūbratū ab imperiali remedio

de romano īperio. poſt deſierūt: ⁊ poſt cētū.vt hic īnuit qn̄dicit iterū: ⁊ qn̄ dicit. ⁊affri. l. i.a ¶ Oēs v̓o.egalem.b ¶ Promulguitatem rudem⁊ nature occultam iurellareus in promulgando.cōponere auteꝫ eſt difficilmulgata in ordinē cōpendioſereligere. ac.c ¶ Cōpoſitis .ſ. ab alijs quareformauimus in melius. ueldic cōpoſitis a nobis. q. d. cōpilatis a nobis qͣſi ſimul poſitis a nobis quales ſunt lege⁊. ff. ⁊. C. ⁊ aliorū imperatorūſuas .n. ⁊ promulgauit ⁊ compoſuit.d ¶ Confuſas .ſ. in tribus codicibꝰ poſitas gregoriano. theodoſiano ⁊ hermogeniano: vt.C. de no. co. cōfir. l. i. in prin.e. ¶ Cōſonantiā .ſ. ī unū codicē quē non habemus. ſed ex eofactus eſt iſte quē hēmus.f ¶ Tunc noſtram extendimus .i. ſtatim poſt compoſitionem illius codicis fecimusdigeſta.g ¶ Curam. ut nulla contrarietas poſſet reperiri nullaqꝫſuperuacua ſimilitudo ut. C.de uete. iur̄. enu. circa prin.h ¶ Uolumina. naꝫ erant decies cētena milia uerſuū ⁊ ducmilia librorum ⁊ alie multe leges. ut. C. de ue. iu. enu. l. ij..§. ſed cum omnia. ⁊ in proemio. ff. §. ⁊ antea.l ¶ Et opus deſperatū .ſ. a cōſtātino. nā ⁊ cōſtantinus voluit hoc facere ſed nonpotuit.¶ Profundum. reperit enim oīum legum tramitemqui ab vrbe ro. cōdita ⁊ romuleis deſcendit tꝑibus ita eſſe cōfuſuꝫ vt in infinituꝫextendatur. vt nullius humane nature capacitate concluderetur vt. C. de ve. iu.ęnu. l. i. in prin.l ¶ Celeſti. ſubaudi. deo celeſti mediante.m ¶ Adimpleuimꝰ. poſt digeſta ergo ⁊ poſt primā cōpoſitionē. C. factꝰ fuit hicliber. tn̄ ante cōpoſitionē habemus vn̄ qd̓ hic dicitur qn̄qꝫ per codicem corrigit̉:vt facit de anno utili qui obtinet ẜm hunc librum etiam in reſtitutione minoruꝫ⁊ maiorum. vt. jͣ. de ac. §. rurſus. ſecus eſt per codicem in dictis reſtitutionibusvt. C. de tē. in inte. reſti. l. fi. Item in ſecunda eius compoſitione facit mentionem inſtitutionum iam compoſitarum. ut. C. de emen. iuſti. co. ⁊ ſecunda eiuseditione. l. fina.¶ Cunqꝫ hoc Iſte. §. diuidit̉ in duas partes. primo ponit qualiter mandauit fieri hunc libruꝫ. ſecundo ponit cauſas per quas. ſcd̓a ibi ut liceat ⁊c̄. ⁊ hoc ſitloco ſumme ẜm ang.n ¶ Cunqꝫ hoc .ſ. uolumē digeſtorum ⁊ codicis.o ¶ Propitio .i. deo coadiuuante. ac.pPeractum eſt .i. completum.q ¶ Tribuniano. hoc nomen ⁊ ſequentia ſunt datiui caſus. ⁊ etiā dictio conuocatis ⁊ conſtruuntur cū illo v̓bo inferius mandauimus.y ¶ Exqueſtori. pro ſuo ſimplici ponit̉ .ſ. queſtore No. ꝙ tribus modis diciturqueſtor. prīo ille qui querebat pecunias tributorū per munduꝫ ⁊ ſeruabat. ſecundo ille qui preerat capitalibꝰ cauſis. tertio qui ſtabat ut legeret libros principales qui cādidatus pͥncipis dicebat̉. ⁊ ita hoc tertio modo accipio hic. vt. ff. de offi. queſtoris. l. i. in fi. ⁊ de origi. iur. l. ij. §. deinde cum errariū. uel dic ẜm Io. ꝙiam fuit in illo officio ſed nunc non. inde exqueſtor .i. extra queſturam poſitus.uel dicas tertio eſſe nomen dignitatis ut conſul. ut. C. de aduo. diuer. iu. l. petitionem. ⁊ ibi egredientem.s ¶ Necnon. nota due negationes faciunt vnam affirmationem. vt hic. ⁊. ff. deverborum ſig. l. ex duobus.t ¶ Illuſtribus. quatuor ſunt ordines dignitatū. maximi ut ſuperilluſtres. magni vt illuſtres: medij. ut ſpectabiles: minimi. ut clariſſimi quos ſpecifica ut inauc. de ap. §. i. ij. iij. ⁊. iiij. col. iiij. ⁊ in aucͣ. vt ab illuſtribꝰ ⁊ qui ſupra eos ſuntcolla. vi. ſunt ⁊ infimi. ut defenſores ciuitatuꝫ ⁊ magiſtratus municipales. ⁊ iſtinō hn̄t merū īperiuꝫ. ſed ſuperiores ſic.u ¶ Anteceſſoribus. ſcientia uel etate. uel qꝛ fuerāt cū p̄cedentibus īperatoribꝰ.x ¶ Quorū. hic eſt interpoſitio vſqꝫ illuc. conuocatis ⁊ cetera. ⁊ no. ꝙ in tribushic cōmendantur qui ſunt huic arti intenti. nā ſolers a ſolon qd̓ eſt totum ⁊ arsartis dicit̉. Item legum magiſter a ſcientia ⁊ fidelitate.y ¶ Argumnentis .i. ex multis rebus uel negocijs: q̄ ſunt argumēta. unde dicit ꝓuerbiū. opus laudat magiſtrum. ſic in auc. d̓ monachis. §. ſcimus colla. i.Accepimus .i. recepimus.a ¶ Mandauimus .i. precepimus.b ¶ Suaſionibus. in bona parte. al̓s ī mala. ut. ff. de ſer. cor. l. i. §. ſuadere ⁊. C.de fur. ⁊ ſer. cor. l. ſiquis perſuaſerit.

c ¶ Inſtitutiones. ideo ſic dictas. qꝛ in ſtatuꝫ romani iuris noſtrā erigūtintelligentiam. ut. jͣ. ti. i. §. his igd ¶ Ut liceat vobis. loquitur iuuenibuse ¶ Cunabula. per ſimile loquitur. quia ſicut in cuna infantes prīo morantur: ita iuris preceptor inſtitutaꝫ prīo legere debet: ſic. ff. de offi. pre.pre. l. i. §. his cunabulis.f ¶ Fabulis. qꝛ ī antiꝗsinſtitutionibꝰ erāt fabule q̄ fabule nec uera necueriſimilia continent ẜꝫtulium.g ¶ Ab imperiali .i. abīperatore. ꝗ ſplendet.h ¶ Inutile. quo ad animuꝫ uel nihil inutile. i.nihil inuſitatū. ut patetex eo quod dicit. jͣ. proximo. ſed quod ⁊c̄.i ¶ Perperaꝫ. quo adaures uel dic .i. male poſitū ⁊ contra ius.k ¶ In ipſis .i. ī ipſa reiueritate. uel in his quequotidie emergere pn̄tnō aūt inueniunt̉ hic eaque non poſſunt euenire quia de his non curant legiſlatores. ut inaucͣ. ut ſine prohi. ma.⁊ debi. ⁊ cre. §. quia v̓ocol. vij. ⁊. ff. de le. ⁊ ſe.cō. l. iura. ⁊. l. ſe.l ¶ Legerent. naꝫ ⁊ oliꝫa principio legebāt imperiales conſtitutionesvt in proemio. ff. §. diſcipuli..ſ. inſtitutiōes antiquasm Primordio .i. tantū primo anno proficietis quātuꝫ proficiebatis inituor. ⁊ no. ꝙ adulatur nobis imperatorn ¶ Digni. vos dico digni ⁊cͣ. ac.At ⁊ initium .ſ. liber iſte.inis .i. codex. nam primo anno inſtitutiones: in ſecundo legitur copſſdex vt in proemio. ff. §. pro rn̄ſis ibi. quibus ſi bene.Principali .i. principis. ⁊ no. ꝙ hec ſcientia caput habet ⁊ fineꝫ licetin alijs artibus hoc nō ſit: lꝫ vtiliſſime ſint ut in proemio. ff. §. ſed quia.itur. Diuiditur in duas partes. Primo ponitur qualiter mandat diuidi hunc librum in quatuor libros. Secundo ponitur quid continetur in his quatuor libris. ſecunda ibi. in quibus. Itē prīa ſubdiuiin duas partes. nam primo ponit dictum. ſecundo eius cauſam. ſecundaibi. ut ſint. ⁊ hoc ſit loco ſumme ẜm ange.r ¶ Igitur. ita continua ẜm Io. quia predictorū virorum ſcientiam ⁊ auctoritatem probauimus: nec per alios poterant commodius expediri: igtur mandat per eos diuidi. Uel quia ab imperiali ſplendore appetitur.ideo mandat diuidi vt melius poſſit intelligi. ff. de uerbo. ſig. l. ij. §. quibuſcunqꝫ.s ¶ Quinquaginta. qui cōprehenduntur inter. ff. vetus. ⁊ infortiatuꝫ ⁊tres partes ⁊. ff. nouum.t ¶ Digeſtorum. ideo dicitur digeſtorum quia omnia ibidem decidenda digeruntur ⁊ ſoluuntur.u ¶ Seu pandectarū. a pan qd̓ eſt totuꝫ ⁊ decten. quod eſt doctrina quiaibi eſt doctrina omnium iuriſconſultorum. vt. C. de ve. iu. enu. l. ij. §. ſedcum omnia in fi. §. ⁊ vt hic ſequitur.x ¶ Quos .ſ. quinquaginta libros dig.¶ Et ceteros .ſ. xv. ex permiſſu iuſtiniani electos. ut. C. de ve. iu. enu. l..i. §. ij. ⁊. l. ij. §. que omnia.z ¶ Eaſdem inſtitutiones .i. eadem inſtituta. vnde collige hūc librū ſumptum ex uolumine. ff. uel proprie dicit inſtitutiones quas mandauit fierinunc mandat partiri. nam partitio animum legentis incitat. mentenintelligentis preparat: memoriam artificioſe reformat. ut. jͣ. de le. §. ſꝫ nōvſqꝫ. ⁊. ff. de excep. doli. l. i.a ¶ Prima elementa. qꝛ ſicut ex quatuor elemētis omnia corpora conficiuntur. ut terra ⁊ aqua. ⁊ igne ⁊ aere .i. ex viribus horum quatuor elementorum totus mundus gubernatur: ita hic liber comprehendit omnia iura. ⁊ nota ꝙ terra eſt frigida ⁊ ficca. aqua frigida ⁊ humida. igniscalidus ⁊ ſiccus. aer calidus ⁊ humidus. primum habet naturam melancolie. ſecundum ſcilicet aqua flegme. ignis colere. ſanguis reſpondet aeri.b ¶ In quibus .ſ. inſtitutionibus.c ¶ Obtinebat .i. erat in uſu ⁊ nunc deſijt.d ¶ Deſuetudine. nota legem tolli per deſuetudinem uel per contrariam conſuetudinem. ⁊ iterum eandem per ſuperuenientem legeꝫ tolli. fic