Liber

quia de qualitate propoſiti. aut in preſens. aut in futurum. ſi in preteritum iuridicialis conſtitutio nuncupatur. Si preſentis vel futuri temporis teneat queſtionem. negocialis dicitur. Iuridicialis vero: cuius inꝗſitio preteritum reſpicit: duabus partibus ſegregat̉aut enim in ipſo facto vis defenſionis ineſt: ⁊ abſoluta qualitas nuncupatur: aut extrinſecus aſſumitur: ⁊aſſumptiua dicitur conſtitutio: Sed hec in quattuorpartes deriuatur. Aut enim conceditur crimē: aut remouetur: aut refertur: aut quod eſt vltimum comparatur. Conceditur crimen: cum nulla introducitur facti defenſio: ſed venia poſtulatur: Id fieri duobꝰ modis poteſt: ſi depreceris: aut purges. Deprecaris cuꝫnihil excuſationis attuleris: purgas cum facti culpahis aſcribatur: quibus obſiſti: obuiariqꝫ non poſſit.neqꝫ tamen perſone ſint: id enim in aliam conſtitutionem cadet. Sunt vero hec imprudentia: caſus: atqꝫneceſſitas. Remouetur v̓o crimen: cum ab eo: qui inceſſitur: tranfertur in alium. Sed remotio criminisduobus modis fieri poteſt. ſi aut cā referatur: aut factum. Cauſa refertur: cuꝫ aliena poteſtate aliquid factum eſſe contenditur. Factum vero: cuꝫ alius aut potuiſſe: aut debuiſſe facere demonſtrater. Atqꝫ hec inhis maxime valent: ſi eius nominis in nos intēdaturactio: ꝙ non fecerimus id quod oportuit fieri. Refertur crimen cum iuſte in aliquem facinus commiſſumeſſe contenditus: quoniam is in quem commiſſum ſitiniuriꝰ ſepe fuerit atqꝫ id quod intēditur meruit pati. Comparatio eſt: cum propter meliorem vtilioremve factum quod aduerſarius arguit commiſſum eſſedefenditur. Horum vero omnium ſunt ꝓprie differentie: atqꝫ adeo minutiſſime diuiſiones quas Rhetorū in his docendis explicādiſqꝫ cōſcripti libri diligētius continent. Nos hec a. M. Tullio ſumpſiſſe ſufficiat. Ad aliud enim tota operis feſtinat intentio. Dequibus omnibus hoc modo inſpiciendum eſt. M. enīTullius cauſarum partes conſtitutiones eē demonſtrat eo loco quo contra Hermagoram nititur dicēsꝙ ſi generis cauſe nō poſſūt recte partes putari multo minus recte partꝭ cauſe partes putabūtur. Parsautem cauſe conſtitutio omnis eſt. partes cauſe cōſtitutiones eſſe deſignans. Qua de re multa queſtio ēquomodo enim partes eſſe putabantur cauſe. Si enīita partes: vt ſpecies quomodo fieri poteſt: vt in vnacauſa plures conſtitutiones ſint. Nam ſpecies ſibiinuicem impermixte ſunt. At veniunt in cauſam plurime conſtitutiones: non ſunt igitur partes cauſarum:velut ſpecies ſtatus. Illud quoqꝫ: ꝙ nulla ſpecies aliāſibi ſpēm oppoſitā ad ſub̓aꝫ iuuat. Cōſtitutio v̓o ꝯſtitutionem confirmat ad fidem. Nec v̓o fieri poteſt. vtita ſint cauſarum: quaſi totius partes. nullum enimcompoſitum ex vna parte totum. atqꝫ integrum eſſepoteſt. Ac in cauſa conſtitutio vna idonea eſt conſtituere cauſaꝫ. Quid igitur eſt dicendum: patet via rationi. Neqꝫ enim cauſe eius pars dicitur eſſe conſtitutio: que in controuerſiam venit. ⁊ quaꝫ ſtatus conſtituit: cū preſertim qui additur ad cauſam ſtatus: vnaiam conſtitutione firmata: non ſit principalis: ſed accidentalis atqꝫ in vno negotio tot veniant controuerſie quot ſunt ꝯſtitutiōes. ſꝫ quot cōtrouerſie: tot cauſe et licet eas vnum contineat negocium: cauſe tamēimpermixte ſibi variantur: vt qui iuueneꝫ de lupanari exeuntem vidit: paulo poſt de eodem loco vxoremſuam vidit egreſſam: accuſat iuuenem adulterii. hicvnum negocium hoc quod vertitur eſt. cauſe autem

due vna: cōiecturalis: ſi neget ſe feciſſe. Altera diffinitiua: ſi in lupanari concubituꝫ dicat non poſſe adulterium putari. Sed neqꝫ neganti pars eiuſdem controuerſie coniecturalis ſtatus: neqꝫ diffinienti diffinitio. totam enim continet cauſam: cauſam autem voco non generaliter: ſed controuerſiam conſtitutionealiqua formatam. ſunt autem conſtitutiones partescauſe: generalis hoc modo. Si enim omnis cauſa cōiecturalis eſſet: nec alius ſtatus inueniretur. non eſſetſtatus coniecturalis cauſe pars: ſed ipſa cauſa eſſet ſine dubio coniectura. ſed quoniam partim coniectura: partim ſine: partim qualitate: partim tranſlatione cauſe omnes tenentur: pars eſt conſtitutio cāe nōeius: quam tenendo informat: ſed eius quam diuiditgeneralis: cuius ſcilicet quaſi membrum aliquod abſcidens ſuum facit vnumqꝫ conſtitutio. Sunt igiturpartes vt ſpecies conſtitutiones cauſe generalis noneius: quam vnaqueqꝫ tenens informauerit. Quaregenus eſt Rethorice facultas. Rhetorice vero ſpecies tres iudiciale: demonſtratiuum: deliberatiuum.Materia auteꝫ ciuilis queſtio: que dr̄ cauſa. ꝑtes huius materie cōſtitutiōes. rethorice partes inuentio:diſpoſitio: elocutio: memoria pronunciatio: inſtrumētum oratio. inſtrumenti partes exordium: narratio:partitio: confirmatio: reprehenſio: peroratio: opus ēdocere ⁊ mouere. actor eſt orator. officium benedicere. Finis tum benedixiſſe: tum perſuadere. eſt vero tota Rhetorica in ſpēbus. Species vero ita totam materiam informant: vt tamen viciſſim totam ſibi vendicent. quod ex hoc intelligi poteſt: quoniam omnesmaterie partes ſingule ſpecies tenent. Nam in iudiciali quattuor conſtitutioneſ inuenies: ⁊ in deliberatiuo: demonſtratiuoqꝫ eaſdem quattuor inuenire queas. Unde oſtenditur: ſi omnes partes cauſe generalisque eſt ciuilis queſtio: ſingule ſpecies habent. omnesvero partes cauſa ipſa eſt. cauſam ideſt ciuilem queſtionem a ſpeciebus viciſſim vendicari totam eodemmodo: quo vox vno tempore ad plurimorum aures ꝑuenit cuꝫ ſuis integra partibus ideſt elementis: nameodem tempore tota cauſa ad diuerſas ſpecies cumſuis ꝑtibus trāſit. Sed cū ſpēs in materiā venerintideſt in ciuilem queſtionē: ⁊ eam cum ſuis obtinuerītꝑtibus inferunt ſecum ēt ipſam Rhetoricam facultatem. Quare ēt Rhetorice partes in ſingulis conſtitutionibus inerunt. Sed illata materia Rhetorica inſert ſecum inſtrumentū ſuū: infert igitur ſecum orationem: ⁊ hec etiam proprias partes: eritqꝫ in cōſtitutionibus tractandis exordium: ⁊ cetera. Sed cuminſtrumentum venerit in ciuilem queſtionem: ꝯperāquoqꝫ ſuam ſimul infert. Hec docebit igitur: ac ꝑſuadebit in omni conſtitutione. ſed hec per ſe venire nōpoterunt: niſi ſit: qui hec moueat velut artifex atqꝫarchitectus. Hic autem eſt orator: qui cum ad cauſaꝫacceſſerit: faciat officium ſuum. bene igitur dicet ⁊in omni genere cauſaꝝ: ⁊ in omni conſtitutione orator: faciat etiam finem: tuꝫ ut benedixerit in omni cōſtitutione: tum ut perſuaſerit. De ſingulis igit̉ nuncquidem in cōmune tractauimus. De vnoquoqꝫ veroſeparatim poſt ſi erit ocium: commodum diſſeremꝰAtqꝫ hec hactenus nunc de inuentione tractandumē. ⁊ enim prius quidem dialecticos dedimus. nūc rhetoricos promimus locos. quos ex attributis ꝑſone acnegocio venire neceſſe eſt: ꝑſona eſt q̄ ī iudiciū vocatur: cuiꝰ dictū: factū ve reprehendit̉. Negociuꝫ factūdictum ve perſone ꝑꝑ quod in iudiciū vocat̉. Itaqꝫin his