In Tōpica Xicero. Cōmentario. lib. vi.

ſolentium hominum temeritatem prouectus ſuoſ culpare volentium quibus prouectibus proficerēt: ſi ſtudioſi potius quā queruli eſſe malent. Sed his contentionibus neqꝫ antiqua caruit etas: nec nos ita delicati ſumus: vt quibus patientia doctiſſimoruꝫ hominūſepius obſtitit: ferre nolimus dum ⁊ pluribus prodeſſe poſſimus ⁊ ſapientium iudicia conſeqͣmur. ad queꝫfinem hic noſter labor ⁊ totius operis ſumma contendit. Sed hec hactenus. nunc ſuſcepte expoſitionis ordinem perſequamur.¶ Toto igitur loco cauſarum explicato: ex earū differentia in magnis quidem cauſis vel oratorū velphiloſophorum magna argumentorū ſuppetit copia. in veſtris autem ſi non vberior: at fortaſſe ſubtilior: priuata enim iudicia maximarum quidem rerum. In iuriſconſultorum mihi videntur eſſe prudentia. Nam ⁊ adſunt multum: ⁊ adhibentur ī cōſilia: ⁊ patrōis diligētibꝰ ad eoꝝ prudētiā cōfugiētibꝰ haſtas miniſtrāt. In oībꝰ igit̉ iudiciis ī ꝗbꝰ ex fide bōa ē additū primus cauſarū vſus ē. vt īter bonos bene agi oportet. In primiſqꝫ in arbitrio reivxorie: in quo eſt quid melius: equius parati eē debent. Illi dolum malum. illi fidem bonā. illi equūbonum. illi quid ſocius ſocio. Quid eum qui negocia aliena curaſſet ei cuius ea negocta fuiſſēt. Quideum qui mandaſſet: eumue cui mandatū eſſet: alterum alteri preſtare oporteret. Quid virum vxori.quid vxorem viro tradiderunt. Licebit igitur diligenter cognitis argumentorum locis: non modooratoribus ⁊ philoſophis. ſed iuris etiam peritiscopioſe de conſultationibus ſuis diſputare.¶ Diuiſio cauſaruꝫ loco atqꝫ ordine ſuis partibus diſtributo: de loci eiuſdem facultate: quibuſqꝫ vberiusquibuſqꝫ anguſtius accommodetur: vti ſepe Ciceroni mos eſt: diſſerit. Primum enim inquit oratoribusac philoſophis quorum in diſputationibus larga materia eſt: multa ex cauſarum loco argumentorum ſuꝑpetit copia. Communis quippe oratoribus ac philoſophis hic locus eſſe proſpicitur qui ē a cauſis. His naturas rerum quod eſt philoſophie proprium: illis ꝙoratorie facultatis eſt facta probantibus. Nam ⁊ cuꝫres quelibet queritur: eius cauſe a philoſophis veſtigari ſolent. Quibus premiſſis vt ſuperius dictum eſtcomitatur ſtatim quod concludendum eſt. ⁊ oratoresad ſuſpitionem mouendam detergendamue factorūcauſas requirunt. Hoc quippe ſtabile in hominuꝫ mētibus manet: quod neqꝫ factum neqꝫ res vlla preterillam omnium principem naturam ſine proprijs cauſis poſſit exiſtere. quo fit vt vberrimus cauſarumvſus ſit in rhetorum orationibus. philoſophorumqꝫtractatū. ſed vt hunc libellum. Marcus Tullius ſcribens pleraqꝫ omnia Trebatio dediſſe videat̉: Hunclocum iuris quoqꝫ conſultis attributum eſſe demonſtrat dicens. ⁊ ſi non tam vberes oportunitates habeat hic locus in iuriſperitorum reſponſionibꝰ: ſubtilicerte atqꝫ acutius pro ipſius artis natura tractari potoſt .ſ. vbertatem que deerat: ſubtilitate que poteratineſſe compenſans. Habent enim etiam ipſi propriuꝫcampum in quo eorum virtus poſſit enitere. Eſt eniꝫiuriſconſultorum prouincia priuatarum queſtio cauſarum: maximeqꝫ in illis negocijs hic cauſarum locusexaminabitur: in quibus bone fidei iudicia nectuntur

In his enim qui fuerit animus contrahentium queriſolet. qui deprehendi vix poterit: niſi precedētibꝰ cauſis intelligatur. In his igitur iudicijs in quibus additur: vt ex bōa fide iudicēt: ideſt vbi ita iudices dāt̉.vt non ſtrictas inter litigantes ſtipulationes ſed bonam fidem querant. Plurimus cauſarum vſus ē. acditur vt inter bonos bene agi oportet. conſideranturmores inquiruntur conſilia. Statuitur quibus quidqꝫde cauſis adminiſtratū ſit. In primiſqꝫ in iudicio vxorie rei vberrimus cauſarum tractatus eſt. Eſt autemiudicium vxorie rei. quotiens poſt diuortium de dotecontentio eſt. Dos enim licet matrimonio conſtante ībonis viri ſit: eſt tamen in vxoris iure ⁊ poſt diuortiūvelut res vxoria peti poteſt. Que quidem dos interdum his conditionibus dari ſolebat: vt ſi inter virum vxoremqꝫ diuortium contigiſſet: ꝙ melius equiꝰeſſet: apud virum remaneret: reliquuꝫ dotis reſtitueretur vxori. ideſt vt quod ex dote iudicatū fuiſſet melius: equius eſſe vt apud viruꝫ maneret: id vir ſibi rtineret: quod vero non eſſet melius equius apud viꝝmanere: id vxor poſt diuortium reciperet. In quo iudicio non tantum boni natura ſpectari ſolet. verū ētcomparatio bonorum ſit: vt non tam quod equum: ſꝫmelius equiuſqꝫ eſt id ſequendum ſit. Que omnia exp̄cedentibꝰ cauſis inueſtigari ſolent. Nā ſi viri culpadiuortium factuꝫ eſt: equius melius eſt nihil apud virum manere. Si mulieris eſt culpa: equius melius eſtſextans retineri. In hiſqꝫ omnibus peritiſſimi iuriſconſulti eſſe debent. quo ſit vt Trebatiuꝫ quoqꝫ hotetur ad ſtudium. Multa enim eſſe dicit que eorumoperam expectant. illi enim inquit dolum malum illi bonam fidem. illi equum ⁊ bonum. illi etiam quidſocius ſocio preſtare debeat. quid is qui alienum ī ſegerendum ſponte negocium ſuſcepiſſet: ei cuius id negocium fuerit. quid is qui mandauerit ei cui mandauerit ſuorum negocioruꝫ actiones. quid vir vxori. gevxor viro tradiderunt. que omnia ad poſteriora cauſe ſunt atqꝫ exinde iudicia ſumuntur. iccirco enim vebi gratia quodlibet illud iudex pronunciare debet invxoris ac viri cauſa. qꝛ virum hoc p̄ſtare oportet vxori. iccirco etiam mandator ei cui mandauerit: obligatus eſſe iudicandus eſt. quia inter mandatorem ſuſceptoremqꝫ negocij illud eſt obſeruandum. omnia quoqꝫ que quiſqꝫ alteri preſtare debꝫ ea in tractandis iudicandiſqꝫ negocijs cauſe ſunt. quocirca recte concliſit diligēter cognitis argumentoꝝ locis ⁊ oratoribꝰ ⁊ph̓is ⁊ iuriſcōſultis argumentoꝝ copiā nō defuturā¶ Coniunctus huic cauſarum loco ille locus eſt.efficitur ex cauſis: vt enim cauſa quid ſit effectumindicat: ſic qd̓ effectum eſt: que fuerit cauſa demōſtrat. hic locus ſuppeditare ſolet oratoribus ⁊ poetis: ſepe etiam philoſophis. ſed his quis ornatecopioſe ⁊ loqui poſſunt: mirabilem copiam dicendi: cum denunciant quid ex quaqꝫ re ſit futurum.Cauſarū enim cognitio cognitionē euentorū facit.COmnia que ad ſe referuntur recte dicuntur eſſe coniuncta ipſa enim relatio rerum efficit coniunctionemꝙ ſi cauſa alicuius cauſa eſt: non alterius niſi ſui effectus eſt cauſa. itemqꝫ ſi eſt aliquis effectus: ex cauſaꝫprincipijs venit. iure igitur ab effectis locus. cauſarūloco debet eſſe coniunctus. quoniaꝫ vero ſemper quead ſe referunt̉ equantur: neceſſe eſt: que vbertas ſitcauſarum: eadem quoqꝫ ſit effectorum. Quoniaꝫ .n.cauſa preter effectum eſſe non poteſt: cuꝫ ſit cauſa ſuper effectū