In tōpica Ticero. commentarioꝝ lib. V.

batione: vt ſi quis cuentum horum temporum timeat. habitu vt qui facile ⁊ cito iraſcatur. natura vtvicium in dies creſcat arte. vt bene pingat. Caſuvt proſpere nauiget. nihil horum ſine cauſa. nec ꝗcquā omnino. ſed hmōi cauſe non neceſſarie.Ctacit aliam rurſus cauſarum diuiſionē ita. Cauſarūenim alie ſunt que ſua quadā vi ſine appetitione. ſinevoluntate: ſine opinione: vnum atqꝫ eūdē efficiendisrebus ordinem tenēt: vt ē interire oīa: q̄ orta ſūt Nāqꝛ ortū eſt iccirco etiaꝫ neceſſe īterire. nec tamen ipſeortus vt cetera ītereāt: vel appetitu aliquo vel voluntate: vl̓ opinione efficit. ſed ita eſt ab eterno rerū ſtatu: vt quicquid ortum eſt. qꝛ accepit eſſe: aliquando ēteſſe deſiſtat. Itē alie ſunt cauſe: que aut ī voluntate:aut in perturbatione animi: aut in habitu: aut in natura: aut in arte. caſuue conſiſtunt. Uoluntate: vt ſi q̄rat aliquis cur Trebatius librum legat. reſpondebit̉quia legendi voluntas eſt. Perturbatione animi: vtſi quis timore palleſcat. aut vrbem fugiat bellis ciuilibus conturbatus. Habitu: vt ſi iccirco. Trebatius facile de iuris ratione reſponderit: quoniam multo vſuconſtantem ciuilis ſcientie habitum tenet: vel ſi quisiccirco iraſcatur facile: quia eius animus per iracundie habitū efferatus eſt. Natura: vt ſi quis iccirco dicatur iraſci: quia naturaliter iracundus eſt: idqꝫ ei indies vicium creſcat. Arte: vt ſi iccirco bene quiſqꝫ pingat: qꝛ eius artis peritus eſſe proponatur. Caſu vt q̄in noſtra poteſtate nullo modo ſunt: fiunt tamen: velut incerto preſertim tempore proſperitas nauigandiatqꝫ horum omnium nihil cauſa vacuum eſt nec quicquā eſt in rebus. quod nō aliqua cauſa perficiat. Oīaenim que fiunt: habent aliquam rationem: cur factaſint. quam ſi quis reddere poſſit cauſam quoqꝫ reddiderit. Idem enim eſt cauſa propter quā vnumquodqꝫ ſit. Omnes vero cauſe: que vel ex voluntate: vel ꝑturbatione animi intelliguntur: ad eam cauſam pertinent: que eſt mouendi principium: vt in Ariſtotelicadiximus diuiſione. Hec eniꝫ vt aliquid efficiatur: mouendi principium ſunt. at in arte vel habitu vel natura illa cauſa eſt: que in ratione conſiſtit. Species eniꝫac ratio vniuſcuiuſqꝫ efficiende rei in arte ⁊ habitu ⁊natura poſita ē. Caſus vero exterior cauſa: nec interprincipales annumeratur ſecūdū Ariſtotelem. Secūdū vero Marcum Tullium caſus eſt latēs effecte reicauſa. ꝙ quale ſit paulopoſterius deſignabitur.¶Omnium autem cauſarum in alijs ineſt conſtantia: in alijs non ineſt: in natura: ⁊ in arte conſtantia eſt. In ceteris nulla. Sed tamen earum cauſarum: que non ſunt conſtantes alie ſunt perſpicue:alie latent. Perſpicue ſunt: que appetitioneꝫ animi iudiciumqꝫ tangunt. Latent: que ſubiecte ſuntfortune. Cum enim nihil ſine cauſa fiat. hoc ipſuꝫſcilicet fortune euentus obſcura cauſa latenter efficitur. Atqꝫ etiam ea: que fiunt partim ſunt ignorata: partim volūtaria. Ignorata que neceſſitate fiūtvoluntaria que conſilio. Que autē fortuna vel ignorata: vel voluntaria. Nam iacere telum voluntatiſeſt. Ferire quem nolueris: fortune. Ex quo ariesſubiicitur ille in veſtris actionibus: ſi telum manufugit magis ꝙͣ iecit. Cadunt etiam in ignorationēatqꝫ imprudentiam perturbationes animi ꝙͣꝙͣ ſūtvoluntarie obiurgatione enim ⁊ admonitione deii

ciuntur. tamen habent tantos motus: vt ea que voluntaria ſunt. aut neceſſaria interdū: aut certe ignorata videantur.¶ Rurſuſqꝫ cauſarum diuiſionē aliaꝫ clarā ac ꝑſpicuāprodit. Cauſarum namqꝫ alie ſunt conſtantes: alie vero inconſtantes. Conſtantes ſunt: quarum nō fere variatur effectus. Inconſtantes vero: que huc atqꝫ illucfacilioribus mutationibus tranſferuntur. Omnia. igitur: que ex natura atqꝫ arte deſcendunt: cōſtātia ſūt.Natura quippe atqꝫ ars ſuum ſemꝑ opus efficiūt: niſi ſubiecte materie obſtet incertum. Nam quod vnusidēqꝫ artifex ex eadem ſepe materia: non admodumſimiles ſtatuas format: non eſt hec in arte varietas.Sed tum in artificis manu: que integritatem artis aſſequi non poteſt: tum in ipſa materia: que efficientieatqꝫ forme non equaliter cedit. Idem eſt in natura.ſeruat namqꝫ conſtantiam ſuam cum hoīem formatex hoīe. Itaqꝫ ſimilia in ceteris ex ſimilibuſ gignit. atcum monſtruoſum aliquid effertur: non nature vicioſed materie potius applicatur ex qua id quod efficerecontendebat: non ita potuit natura explicare. ſed īterconſtantes cauſas habitus quoqꝫ debuit adiungi. nāquod ex habitu cuiuſqꝫ ſit: id conſtans: nec mutabileeſſe ſolet. Quandoquidem iccirco habitus dicitur: ꝙdiuturnitate habendi in nature ſimilit̓udinem vertit̉Sꝫ forſitan illud tulliꝰ vidit: ꝙ natura atqꝫ ars nontam in effectibus conſtantes qͣꝫ in propria ratione eēintelliguntur: intantum vt ꝙ ars ac natura delinquitmaterie ſepius imputetur. habitus vero ipſe conſuetudine quadam collectus eſt: qui non ratione aliquid ⁊ propria ꝯſtantia: ſed vſu facit: atqꝫ iccirco forſitan habitum: qui inter cetera preter artem vel naturam videbatur eſſe conſtantior: a cauſis conſtantibus ſegregauit. Ea vero que non ſunt conſtantia: ī eadiuidit que ſunt perſpicua ⁊ in ea que latent. Perſpicua ſunt: que ab animi quolibet motū vel appetitiōevel iudicij ratione profecta ſunt. Latent vero: que fortune ſubiacent. Nam quia non ignorat animus: in qͣꝫpartem declinet: qui tam ⁊ ſi boni aliquando iudiciūnunqͣꝫ tamen eius rei quam efficit: notionem relinꝗtpreter eos qui funditus mente capiuntur. ⁊ in quibꝰiam nulla voluntas eſt: neceſſe eſt nota eſſe: que ex voluntate vel animi iudicio fiunt. Fortuna vero atqꝫ caſus ſemper ignotus eſt. Cuius quidem natura eque īcerta eſt: atqꝫ ea: que ipſis caſibus fiunt. Sed. M. T.diffinit eſſe caſum: euentum cauſis latētibus effectū:que non videtur integra diffinitio. Quid enim ſi adhuc lateret quibus cauſis ſolaris defectus ⁊ lunarisꝯtīgeret: nū iccirco caſu ac fortūa fierēt: q̄ ꝯſtātibꝰceli motibus adminiſtrantur. An caſus quidem putaretur ab his: qui defectus rationem reperire non poſſent. per ſe autem conſideratus nullo quidem modoeſſet caſus Sed Marcus Tullius non qui videretureſſe caſus his: qui eius naturaꝫ minime perſpexiſſētſed quid omnino fortune euentus eſſet. diffinitionisrationem monſtrabat. Euentuꝫ vero latentibus cauſis Cicero caſum eſſe ita concludit. Cum omnia certis de cauſis fiant: quorum ratio cognoſcitur eorumeuentus caſu fieri nō putatur. ſed putatur aliquid fieri caſu eorum: quorum cauſa nulla ratione cognoſcitur. Ex quo venit vt fortune ſit euentus: qui latentibus cauſis efficitur. Hic igitur in rebus quidem ipſisconſtantiam ponit: caſum vero non re: ſed opinionemetitur. Quo ſit vt ſi aliter effecte rei nouerit cauſā