Druckschrift 
1 (1481)
Entstehung
Einzelbild herunterladen
 

LiberSextus

equaliter aquis exp̄ſſis: vno in loco eodē tꝑe ſuſpendātQuiqꝫ prior exiccatꝰ fuerit: aquā in qua madefactꝰ fuerat: ſciant eſſe leuiorem tenuiorē Actor. De hac qͦꝫmateria ſuꝑius require. vbi dictū eſt de ponderoſitateaque ſalſe. Lv. De diuerſitate in colore. Auicenna inprimo canoneQuā naturalis ſimplex eſt: nec inſpiſſatur: niſiqꝛ aut frigoris qualitas p̄ualuit ſuꝑ: autpter fortem terreſtriū ꝑtium cōmixtionē Idēin eodem. Aqua turbida lapidē generat opilationesIdeoqꝫ poſt ipſam res ꝓuocatiua comedenda eſt. licetventrem mollem habenti plerūqꝫ conferat ip̄a. om̄esaque cetere groſſe graues: eo in eiꝰ ventre tenēturnec cito deſcendunt. Ex cuiꝰ quidē tiriacis exiſtunt resvnctuoſe dulces Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aqua clara bona eſt ad bibendū: ſi de fontibꝰ ſit orientalibꝰ. lucida. ſerena. nulliꝰ odoris. cito caleſcēs. cito frigeſcēſaqua hmōi eſt acceptabilis. citoqꝫ non grauans ſtomachum exit: refrigerans humectās. Claritas eiꝰ nichil ei admixtū ſigͣt. Leuitas aūt cito mutabilitas ſb̓tilem eſſe ſubſtantiā demonſtrat. huiꝰ ſecunda eſt ſeptētrionalis. fontana aqua quoqꝫ de lutoſis fontibꝰ fortiter currens ſupra petrā vel arenā clariſſimā. ſecundūtenet ſanitatis gradū. hmōi eniꝫ aque in hyeme calideſunt: in eſtate frigide. Aqua pura: aliꝙͣtulū redolēs ſapida vel turbida: vel que ex grandine niue cōficiuntur. hmōi aque ꝯſtipatōeꝫ faciūt in epate: vel in renibus lapideꝫ. dure digerunt̉. ſtomachū difficulter egrediuntur. Aqua putrida: ſicut quorundā lacuum vel paludum ſiue lutoſa. ſiue in qua fetentes influunt ciuitatum putredines ſplenē magnificat: ep̄ar ſtomachūcorrūpit: cutē horridā facit: diuerſas febres gignit. LVI. De diuerſitate in ſapore. Seneca li. vij.Quaꝝ ſapor variat̉. aliqn̄ ex ſolo qd̓ ferūturaliqn̄ ex ſpiritu in aquā tranſfigurato. aliqn̄ excorruptōis vicio iniuriā ꝯtracto. Areſtotiles in libro de ſenſu ſenſato. Natura quidem aque inſipida eſt. ſapores aūt om̄s craſſitudinē habent. calidūraſſatiuū eſt. vnde aqua calida apparet incraſſata. Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aquaꝝ quedā ſapida eſt:dam. Sapida quidē clara eſt: vel clara. Item calida vel frigida vel tepida. Item de fontibꝰ: de flumībde lacubꝰ: de paludibꝰ: de imbribꝰ: de niuibꝰ vel grādinibus: ceteris aūt aqua pluuialis eſt ſaporoſior. ſapida vero eſt ſalſa vel ſulphurea: putea: aluminoſa: vitrea: metallina. Auicēna li. i. Aqua ſalſa marceſcerefacit exiccat. Et primo ſoluit ventrem ꝓpter vim radendi que eſt in ea. poſtea vero ſtringit in fine ꝓpter ſiccitatem: que eſt in eiꝰ natura: corrumpit ſanguinē: pruritum ergo generat ſcabiem Cōſtantinꝰ vbi ſupraAqua ſalſa ventrem emollit: ſepe aūt bibita ventreꝫſtipat. corpus deſiccat. pruriginem ſcabiem generatSꝫ tn̄ ydropicos frigidos morbos adiuuat: ſi bibatur vel in ea balneetur Iſaac vbi ſupra. Cauere decꝫomnem aquā ſalſuginem nitroſitatem habenteꝫ: Talis enī corꝑa calefacit deſiccat: ac ventrem accidentaliter ꝯſtipat. Eius enī actio initio groſſos humores diſſoluit inteſtina pungit. vnde fit ventris ſolutio. In fine vero ventris humectatōeꝫ ꝯſtipat: eiqꝫ reſiſtit: neſeceſſum exeat.LVII. De ſaporibus in genere. Actor.Uoniā aūt ſubiectu vel medium ſap̄oꝝ ẜm areſtotilem eſt humidū aqueū. Dicente quoqꝫ auguſtino: quecūqꝫ ſapiūt: etiā ſi arida videantur accipiunt̉. humori tn̄ oris. vt ſapiāt. commiſcent̉Hic etiā aliquā michi videntur inſerenda eſſe de ſaporibꝰ: ſicut ſupra in tractatu de aere dictū eſt de ſonis

odoribꝰ. Et in tractatu de luce dictū eſt de formis coloribꝰ Albertꝰ. Uidetur aūt ſapor ſit actus humidi: ſed etiā ſicci euaporatiui. vt dicit areſtotilesex eis nutrimur ex quibꝰ ſumꝰ. At vero quedam ſuntque principaliter cōſtant ex ſiccō terreſtri. ac poſterius ex humido aqueo: quedā ecōtra. videtur itaqꝫ cibus quorundaꝫ principaliter ſit ex terreſtri ſicco. Etquorundā ex humido aqueo. Cunqꝫ ſapor ſit paſſio cibi: videt̉ ẜm hoc diuerſimode ſapor eſſe ſicci terreſtris humidi aquei: qd̓ eſt ꝯtra p̄dicta. dicimꝰ ergo: q̄dāſunt in quibꝰ vincit terreſtritas. tn̄ qꝛ non poſſunt accipere nutrimentū: niſi cibꝰ influat in quālibet ꝑtem corporis eoꝝ. Et influxꝰ eſt niſi humidi actu: oportetcibū principaliter eſſe humidū. licet qn̄qꝫ potētia ſiccū.hoc patet in ſanguinem habentibꝰ. In qͥbꝰ vltimū nutrimentū eſt ſāguis actu eſt humidꝰ. LVIII.De ſaporū cauſis.E cauſis vero ſapoꝝ dicimꝰ: quedā ſunt cauſe ſapoꝝ ſe. quedā accidens. Cauſaꝝ veroI ſe: quēdā eſt efficiens. et quedā ſunt paſſiue.Efficiens vt calidū ſolis ignis. Uidemꝰ enī in fructibus plantaꝝ amaris: in quibuſ humidū calidū ſolis eſt ſufficienter digeſtū: digeſtione eſt pepanſis:poſtea adhibita ad ignem efficiuntur dulcia: digeſtionem eſt optheſis vel epſeſis: ſicut videmꝰ in elixatisvel aſſatis. Paſſiue aūt ſunt humidū aqueuꝫ: vt ſubiectum in cuiꝰ actu eſt neceſſe ſit eſſe ſaporoſum coniungitur ad guſtū: qꝛ aliter penetraret ad neruū guſtatiuū: qui eſt in lingua. Siccu vero terreſtre terminatiuum eſt humidi ad generatōeꝫ ſaporis. Cauſe accidens. quedā ſunt intrinſece. quedā extrinſece. Frigiditas enī eſt cauſa intrinſeca ſe hebetat ſapores: ſꝫaccidens facit quoſdā. enī calidū ſit euaporatiuumaeris ſubtilis ſubtiliatiuū aque terreſtris: cōſequens diſſolutiuū cōmixti ex illiſ: frigidū ꝯtrariū eritreſtrictiuū aeris ingroſſatiuū: eo cōuertit aereꝫ adaqueū. aquā ad terreſtre. vnde etiā dicit ph̓s. frigida ſunt ſaporoſiora calidis. Cauſa vero accidens extrinſeca eſt triplex .ſ. reſeruatio. reſudatio. conſtrictio.et p̄cipue in fructiferis plantaꝝ. In prima enī maturatione reſꝑſum eſt in fructiferis qddā calidum: nimisfacit exalare humidū: remanet ſiccū fere inſipiduꝫ etduꝝ: bene cōmixtū humido. Et poſtea reſeruati fructꝰ acquirūt humidū ex frigore. qd̓ naſcitur in eisex priuatōe caloris ſolis: qd̓ humidū ſubinductū cōmiſcetur terreſtri ſicco: ſubtiliat ip̄m: facitqꝫ fructꝰ ſaporoſiores. Reſudatio aūt tollit ſuꝑfluū humidū: poſtcuiꝰ ablationem naturale humidum bene adunat̉ ſiccoterreſtri. generatur melior ſapor. His duabꝰ de cauſis meliores ſunt vt frequenter fructꝰ in hieme ꝙͣ ī eſtate. porro cōſtrictio humidi qd̓ clauſum eſt in ꝑtibꝰ ſicciterreſtris: facile facit illud coniūgibile lingue: ac hoc AIX.meliorem cauſat ſaporem. Utrū generetur a qualitatibus primisUonia aūt om̄s poſteriores qualitates ẜm generationem reducuntur ad primas. vt in librode generatōe corruptōe dicit ph̓s. videturet ſapores generentur in primis qualitatibꝰ. hinc etiādicitur in libro primo de plantis: miraboloni primoſunt dulces qꝛ ꝓpter raritateꝫ ligni calor ſolis digerēsvbiqꝫ conſequitur humidū attractū. poſtea vero calorattrahit ſiccū ſibi ſimile: anguſtat pͥoros arboris. ita calor ſubintrare habet ad digeſtionem humidi:tunc ex priuatione calidi frigiditas ſiccitas vincentcalorem humorem. Eritqꝫ tunc fructꝰ ponticꝰ ac terreſtris ſaporis. Deinde vero ſol calore ſuo ſiccuꝫ oppilans multum attrahit ad exterius: ſicqꝫ multū incipiunt dn̄ari frigiditas et ſiccitas interiꝰ. Et tunc fortiſſime ponticitatis erit fructus. Tandem vero conſurgit