Prologus ¶ Incipit ſpeculum naturale Uincentij be luacenſis fratris ordinis predicatorū. Et pri mo prologus de cauſa ſuſcepti operis et eius ¶ Ca. ¶ Primum materia. Uoniam multitudo libroruꝫ ⁊ temꝑis breuitas: memorie quoqꝫ la bilitas: nō patiunt̉ cūcta q̄ ſcripta ſunt ꝑiter aīo comp̄hen di. Michi oīm fr̄m minimo plurimorū libros aſſidue r̄uol uenti: ac longo tꝑe ſtudioſe legenti: vr ſum eſt tandē. accedente etiā maioꝝ meoꝝ ꝯſilio. quoſ dam flores ꝓ modulo ingenii mei electos: ex oībꝰ fere quos legere potui: ſiue noſtrorum. id eſt. catholicorum doctorum ſiue gentilium ſcilicet philoſophorum ⁊ po etarum: et ex vtriſqꝫ hiſtoricorum in vnum corpus vo luminis quodā compēdio ⁊ ordine ſummatiꝫ redigere Ex his dūtaxat p̄cipue que ꝑtinere vident̉: vl̓ ad fidei noſtre dogmatis aſtructionē: vel ad moꝝ inſtructionē ſiue ad excitandā charitatis deuotionē. Aut diuinarū ſcripturaꝝ miſticā expoſitionē: vel etiā ad ipſiꝰ verita tis manifeſtā aūt ſimbolicam declarationē. vt ⁊ ſtudio meo quaſi modū quendā imponens curioſitati mee: ce terorūqꝫ nōnulloꝝ forſitan mei ſimiliū: quoꝝ ſtudiū et labor eſt plurimos legere: eorūqꝫ flores excerpere: per hoc vnū grande opꝰ vtcunqꝫ ſatiſfacerē. ⁊ laboris mei fructū poſcentibꝰ nō negarē. Siquidē faciendi plures libros nullꝰ eſt finis: ⁊ curioſi lectoris nō ſatiat̉ oculꝰ viſu: nec auris implet̉ auditu. Ad iſtud ip̄m ꝓuocauiſ me plurimū falſitas vel ambiguitas quaternoꝝ: in qui bus autoritates ſanctoꝝ adeo plerumqꝫ mendaciter a ſcriptoribꝰ vel notariis intitulabant̉ cū ſcribebant̉: vt que hec ſententia vel cuiꝰ autoris eſſet omnino neſcire tur. dū verbi gratia. que auguſtini vel hieronimi erat aſcribebatur ambroſio vel gregorio vel yſidoro v ecō tra. Aut verboꝝ aliqua parte dempta vel addita vel mutata ſenſus autoris corrumpebatur. ſic ⁊ de dictis philoſophoꝝ aut poetaꝝ. ſic de narrationibꝰ hiſtorico rum fiebat: dū vnius nomē pro alio ſumebat̉. vel dicto rum veritas ſimpliciter euertebatur. ¶A. .II. ¶ Iterū alia cauſa. ¶ Idebam p̄terea. iuxta danielis ꝓphetiaꝫ. tem poribꝰ noſtris nō tm̄modo ſeculariū litteraꝝ: veꝝ etiā diuinarū ſcripturaꝝ vbiqꝫ multipli catam eſſe ſcientiā. Om̄eſqꝫ p̄cipue fratres noſtros aſ ſidue ſacroꝝ libroꝝ hiſtoricis ac miſticis expoſitōibꝰ: inſuꝑ ⁊ obſcurioribꝰ queſtionibus enodandis inſiſtere Inter hec aūt hiſtorias eccleſiaſticas quaꝝ lacte paſce batur antiquoꝝ ſimplicitas: qd̓ammodo viluiſſe ⁊ ī ne glectum veniſſe. Cū tamē nō ſolū vtiqꝫ voluptatis ac recreationis ſpiritꝰ: veꝝ etiā edificatōis plurimū in ſe contineant. Eo ꝙ primū quidā eccleſie naſcentis infā tiam in apl̓is deſcribebāt: quos ipſe dn̄s tanꝙͣ mater filios ⁊ tanꝙͣ gallina pullos ſub alaꝝ ſuaꝝ deliciis edu cauit ⁊ fouit. Geinde vero eandē ſpiritu oris ſui virtu te indutam: ⁊ quaſi iā in robuſtiorē etatem ꝓuectam: nō ſolū in ip̄is apl̓is ſed etiā in ceteris martiribus eoꝝ ſequacibus ꝑ duodecim ꝑſecutionū tꝑa tribulatōibuſ expoſuit. eiuſqꝫ patientiā in illis exercuit. Poſt hec au tem cōſummata victoria .ſ. p̄dictoꝝ ſanctoꝝ iamqꝫ pa ce ꝑ conſtantinū eccleſie reddita: pullulantibꝰ iteruꝫ di uerſis hereſibꝰ videlicet arriana: donaticiana: pelagia na ⁊ ceteris. Sicqꝫ ad rediuiua bella ip̄am eccleſia uocantibus. Ut quā gladius nō vicerat verboꝝ r̄alla cia ſubuerteret: Ip̄os itidē hereticos ꝑ doctores ſuos catholicos videlicet Athanaſiū Hilarium Baſilium Ambroſium Hieronimum Auguſtinum et ceteros: verbis ⁊ ſcripturis conſtanter reuicit. eiuſqꝫ ſapientiā ac ſi iam perfecte etatis eſſet in eis exacuit ⁊ elimauit Deniqꝫ poſt huiuſmodi triumphos eccleſia quaſi iam emerita in pace quieuit. dū in ſanctis confeſſoribꝰ ana choritis ⁊ monachis in egipto et ſiria ceteriſqꝫ locis robis ph̓antibꝰ: ad celeſtē ⁊ contemplatiuā vitā aſcen dit ſimulqꝫ conuerſationē ducens angelicam infinita bene viuēdi vberrima exempla reliquit. Hec ⁊ alia plu ra in illis hoſtoriis vtilia ſimul ⁊ delectabilia cernenſ: plurimoſqꝫ fratruꝫ noſtroꝝ huiuſcemodi reꝝ ignaros conſpiciens: ip̄as etiā ſicut ⁊ cetera de diuerſis autori bus diligenter excerpendo collegi. atqꝫ ad certū ordīeꝫ temporum cuncta redegi. ¶ G. .III. ¶ De modo agendi et titulo libri. Um autē apud me ſollicite ac ſtudioſe inqui rerem: quonam modo vel ordine cuncta ī vnū corpus aptius compingerē. cernēs ꝙ ſi diuer ſorum ſententias ad eandem materiā ꝑtinentes. vt fie ri ſolet. per ſingulos titulos annotarem. Uerbi gratia ſub vno titulo ſententias ⁊ exempla de charitate: ſub alio de caſtitate: ⁊ ſic de ceteris virtutibꝰ ⁊ viciis ſīgi latim tractando ꝓcederem: totam vtiqꝫ reꝝ naturam quā nichilominꝰ deſcribere diligēter diſpoſui: neceſſa rio ab hoc oꝑe nō excluderem. necnō ⁊ ordinem totius hiſtorie nō paꝝ vtilitatis ⁊ pulcritudinis habentē om nino confunderem ⁊ euerterē. Conſideratis omnibus competentiorē ꝓcedendi modū nullatenꝰ repꝑi ꝙͣ iſtū. quem pre cunctis elegi. videlicet vt iuxta ordinē ſacre ſcripture primo de creatore: poſtea de creaturiſ: poſtea quoqꝫ de lapſū ⁊ reparatōe hominis: Deinde vero de rebus geſtis iuxta ſeriē tempoꝝ ſuoꝝ ordinate diſſere rem. In fine vero totius oꝑis ſingulas eiꝰ particulas ad idem ꝑtinentes ꝑ ſingulas materias quibuſdā titu lis ⁊ notulis concordare. Deniqꝫ. quoniā vt ſuperius dictū eſt. ex diuerſis autoribꝰ hoc opus contextum eſt. vt ſciatur quid cuiꝰ ſit: ſinguloꝝ dictis eoꝝ noīa anno taui. ac ne facile tranſponerent̉ de locis ꝓpriis: nequa ꝙͣ in margine ſicut fit in pſalterio gloſato et epiſtolis pauli ⁊ in ſentētiis: ſꝫ inter lineas ip̄as. ſicut fecit gra tianus in compilatione canonū. ea inſerui. Interdum etiā ea que ip̄e vel a maioribꝰ meis .ſ. modernis docto ribus didici: vel in quorundā ſcriptis notabilia reppe ri: nomine meo id eſt autoris intitulaui. Illud autē le ctorem nō lateat: nōnulla in hoc oꝑe maxime que d̓ ge ſtis ſanctoꝝ martiꝝ ⁊ confeſſorū nō ita penitꝰ abbreui ata eē: vti volui. qꝛ nimiꝝ alijs quoqꝫ ſtudiis ꝑ obediē tiam interdū occupatus ⁊ intentus. nō om̄ia manu ꝓ pria: ſed pleraqꝫ ꝑ manus notarioꝝ abbreuiaui. vt po tui. Uerūtamē hoc nichilominꝰ attendat. ꝙ nimis ab breuiata narratio legenti vel audienti minꝰ ſapiat. Ut aūt huiꝰ oꝑis partes ſingule lectori facilius eluceſcāt: ip̄m totuꝫ opus ꝑ libros ⁊ libros ꝑ capitula diſtingue re volui: qd̓ ⁊ ſpeculū maius appellari decreui. Specu lum quidē eo ꝙ quidquid fere ſpeculatōe .i. admiratōe vel imitatione dignū eſt: ex his que in mundo viſibili ⁊ inuiſibili ab initio vſqꝫ ad fineꝫ facta vel dicta ſunt: ſiue etiā adhuc futura ſunt: ex innumerabilibus fere li bris colligere potui: in vno hoc breuiter contiuentur. Maius aūt ad differentiā parui libelli iam dudū edi ti: cuiꝰ titulus eſt: ſpeculū vel imago mundi. in quo ſcꝫ huiꝰ mundi ſenſibilis diſpoſitio ⁊ ornatus paucis ver ¶ ¶. .IIII. his deſcribitur. ¶ De vtilitate operis et apologia autoris. Prologus Taqꝫ cum hoc agerem: nō ignorans pleroſqꝫ longitudinē voluminis poſtmodū cū iā ꝑfectuꝫ foret nimium abhorrere: ſciens tn̄ vtilitatē no lui penitꝰ ab oꝑe cepto deſiſtere: donec illud iu uante deo ad finem ꝑducerem. Certus ſum em̄ ⁊ confido in domino: hoc ip̄m opꝰ nō ſolū mihi ſꝫ om̄i ſtudioſe legenti nō paꝝ vtilitatis afferre: nō ſolum ad deū ꝑ ſe ⁊ creaturas viſibiles ⁊ inniſibiles cognoſcen dum ac ꝑ hoc diligendū: ⁊ cor ſuum in deuotionē cha ritatis multoꝝ doctoꝝ ignitis ſentētiis ⁊ exemplis ex citandū: veꝝ ad p̄dicandū ad legendū ad diſputandū ad ſoluendū necnō ⁊ generaliter ad vnumquenqꝫ fere modū ⁊ genꝰ artis cuiuſlibet mere explicandū Porro ne quis in hoc oꝑe vel de nouitate vel de nimia ꝓlixita te me eſtimet arguendū: qm̄ hoc ip̄m opus nouum qui dem eſt ſimul ⁊ antiquū: breue quoqꝫ pariter ⁊ ꝓlixuꝫ Antiquū certe autoritate ⁊ materiā. Nouū vero par tium compilatōe ⁊ eaꝝ aggregatōe. Breue quoqꝫ pro pter multoꝝ dictoꝝ in breue ꝑſtrictionem Longum ni chilominus ꝓpter immenſaꝫ materie multitudinē De niqꝫ ſi paucos ex ipſis minimis particularibꝰ volumi nibus ex quoꝝ floſculis hoc ip̄m opus vniuerſale con textum eſt precio compararē aut ſcribi facerē. quorum tn̄ magnitudo forſitan huic operi vel maiori parte per equiꝑantiam reſpondere poſſet: Uerbi gratiā ex phi loſophis Areſtotilem de animalibꝰ. Auicennā de me dicina. Pliniū de hiſtoria naturali. vel ex iudeis Ioſe phum. Ex noſtris aūt auguſtinū de ciuitate dei vel ſu per pſalteriū vel ſuꝑ iohannem. Moralia quoqꝫ beati gregorii. vl̓ aliquē hmōi. Nullus eſſet fortaſſis qui ar gueret: nemoqꝫ rep̄henderet: ⁊ tn̄ cum haberē hec oīa: ne dicam terciā vel quartā. īmo nec ſaltē decimam aut vice ſimā partē eoꝝ que in hoc ope continentur vtiliuꝫ in ſcriptis poſſiderem aut tenerē. Nā ⁊ ex ip̄is certe li bris quos etiam ſacri doctores olim in exponēdis ſcri pturis aut in reuellendis hereticis ſiue quibuſlibet ali is emergētibꝰ cauſis vtiliter ediderūt. dū quiſꝙͣ a quo ꝙͣ legitur. plerūqꝫ vix in tribꝰ aut quattuor vel quinqꝫ capitulis ſententia notabilis ad ꝓferendum in publico ſermone ſiue etiā in lectione vel diſputatōe repperitur Quanto minꝰ ergo nunc arguendus videor. qꝛ multo rum libroꝝ florē quendā atqꝫ medullā in vnū volumē compegi. iterūqꝫ ſub certis titulis ordine congruo re degi. Nō aūt hoc dico ſanctoꝝ patꝝ vel etiā ceterorū autoꝝ veteꝝ ſcriptis p̄ſumptuoſe derogando. meūqꝫ iactanter ⁊ inaniter extollendo. p̄ſertiꝫ cū hoc ip̄m opꝰ vtiqꝫ meū ſimpliciter nō ſit. ſed illoꝝ potiꝰ ex quoꝝ di ctis fere totū illud contexui. Nā ex meo ingenio pauca ⁊ quaſi nulla addidi. Ip̄oꝝ igitur eſt autoritate. meuꝫ aūt ſola partiū ordinatōe. Nec ignoro me nō oīa que ſcripta ſunt inueniſſe vel legere potuiſſe. Nec me profi teor etiā ex his que legere potui: cuncta que ibi notabi lia ſunt exp̄ſſiſſe: alioquin in immēſum volumē oporte ret extendi. Sed de bonis vt arbitror meliora vel cel te de melioribꝰ nōnulla collegi. ¶ C. V. Apologia de regnis et bellis huic oꝑi īſertis T aūt vtilitatem oꝑis pleniꝰ innoteſcam: ta ceo de virtutibꝰ ⁊ vitiis ⁊ ſacr̄is ⁊ ceteris hu iuſmodi que ad edificatōeꝫ moꝝ ac fidei eui dentius ꝑtinent. ⁊ quoꝝ vtilitates ꝑ ſe patent. Etiā ea que minoris hic vtilitatis īmo quaſi ſuꝑflua penitꝰ eē vident̉: vt ſunt ea que de regnis ⁊ bellis ac ceteris hu iuſmodi enarrantur: attentiꝰ conſideranti vtilia ſatis eſſe ꝓbantur. Nā ⁊ hiſtorie nō ſolū gentiliū ſed ⁊ eccle ſiaſtice ⁊ etiā euāgelice ẜm imꝑatoꝝ ⁊ regū tꝑa deſcri buntur. Lucas nanqꝫ cū incarnationis dominice hiſto riam texeret: in ip̄o euangelii ſui principio de herode rege ⁊ poſt pauca de auguſto ceſare mentionē fecit. vt illa que minꝰ nota erant hoībuſ: ab his que pene apud om̄es fama celebri ferebātur confirmarentur ⁊ roborē tur. Ille quippe res geſte. vt dicit hugo floriacenẜ. que nulla regū ac tempoꝝ certitudine cōmendantur: non ꝓ hiſtoria recipiuntur. Ualet igitur in hoc oꝑe ſucceſſio nis tempoꝝ ⁊ annoꝝ regū ⁊ imꝑatoꝝ necnō romano rum pontificū annotatio breuis. Nec ſolū ad preſentiſ hiſtorie veꝝ etiā ad cuiuſlibet alteriꝰ nomē imꝑatoris vel pape vel regis ſub quo geſta ſit habētis confirma tionem ⁊ elucidationē. vt ſcilicet ſi dubitetur de tempe hoc: ad cathologū regū illiꝰ terre in qua res illa geſta refertur recurri poſſit: ibiqꝫ reꝑiatur quo tꝑe rex ille re gnauerit. ac ꝑ hoc etiā quo tꝑe illa geſta ſit. Uerumtū qꝛ de annoꝝ numero multa eſt in hyſtoriis diſſonātia: nulli reor p̄ciſe ac penitꝰ adherendū. maximeqꝫ nume ro cronicaꝝ. Sed ad tantū valet. vt ſciatur: nō quo an no ſed quo tꝑe vel ſub quo imꝑatore. queqꝫ res anno tata acciderit. Ceteꝝ ex bellis famoſis vſquequāqꝫ ꝑ orbem intra diuerſa regna cōmiſſis. anteꝙͣ veniret rex noſter pacificꝰ qui locutꝰ eſt pacē in plebem ſuā. lector aīaduertere poterit: ꝙͣto feruore pugnandum ſit nobis contra ſpūales hoſtes ꝓ ſalutē noſtra ſpirituali ⁊ eter na gloria nobis ꝓmiſſa. cum illi quidē vtpote infideles huiꝰ ſalutis ⁊ glorie ignari ac penitꝰ exſortes. tā acri ter dimicauerunt ꝓ ſalute tꝑali tm̄ ⁊ gloria momenta nea vel adipiſcēda vel tuenda. Ex cede quoqꝫ hoīm in eiſdem p̄liis īnumerabili perpetrata: licet aduertere ſe ueritatem dei in reꝓbos. quos quaſi pecora vilia inuti les vel abiectos reputans peccatis eoꝝ exigentibꝰ: tot eoꝝ milia tanꝙͣ innumerabiles multitudines in ſingu lis fere bellis ꝑ manꝰ hoſtiū interire ſimulqꝫ in anima ⁊ corꝑe paſſim perire ꝑmiſit. Econtra vero bonitatem ipſius ⁊ clementiā in electos ꝓ quibꝰ ipſemet in fine tē porum rex iſrael mutato habitu ſuo ne agnoſceret̉ ab hoſtibꝰ .i. forma ſerui ſuſcepta: armis nr̄e mortalitatis indutus: vt qd̓ infirmuꝫ eſt deo fortius eſſet hominibꝰ in campū certamīs huiꝰ mundi poteſtates ꝯtrarias de bellaturꝰ aduenit. ⁊ ut eos ab utraqꝫ morte miſericor diter liberaret: vſqꝫ ad ꝓprii ſanguinis effuſionē mul tiplicē et copioſā: inſuꝑ et uſqꝫ ad mortē ignoīoſā tam fortiter agonizauit et vicit. ¶ A. VI. Apologia de natura rerū et hiſtoria tēporuꝫ. Orro ip̄aꝫ reꝝ naturā ꝙͣ diligentiꝰ utpotui deſcripſi. nullꝰ ut eſtimo. ſuꝑfluā aūt inutileꝫ reputabit: qui in ipſo creaturarū libro nobis ad legendū ꝓpoſito: creatoris gubernatoris et ꝯſerua toris omniū dei potentiā ſapientiā et bonitatē ip̄a veri tate ratōneꝫ illuminante: legere ꝯſueuerit. Nam. ut ait magnꝰ ille baſiliꝰ. ab his qui veritatē intelligētes ex vi ſibilibꝰ inuiſibilia reputāt: in terra ⁊ in aere ⁊ in aquis ⁊ in celo ⁊ in om̄ibꝰ que cernunt̉: benefactoris monimē ta certiſſima capiunt̉. Sicqꝫ dn̄o ſenſibus eoꝝ iugiter adherēte: nec peccatis tempꝰ dat̉: nec inimico locꝰ ſug gerendi ꝯtraria relinquitur. Accedit ad hec ⁊ vtilitas alia: doctoribꝰ ⁊ p̄dicatoribus cunctiſqꝫ ſcripturaꝝ ſa ctaꝝ expoſitoribꝰ minime contemnēda. vt em̄ auguſti nus dicit. reꝝ ignorantia facit obſcuras figuratās lo cutiones: cū ſcilicet ignoramꝰ vel animantiū vel lapidū vel herbaꝝ naturas: aliarūue reꝝ que ponunt̉ plerūqꝫ in ſcripturis alicuiꝰ ſimilitudinis gratiā. Numeroruꝫ quoqꝫ imperitia multa facit in eis non intelligi miſtice poſita. Iā vero ꝙͣta eſt pulcritudo etiā infima huiꝰ mū di: ⁊ ꝙͣ grata rationis aſpectui diligēter ꝯſideranti: nō ſolū modos ⁊ numeros ⁊ ordines rerū que ꝑ diuerſas mundi partes decentiſſime ⁊ ordinatiſſime collocātur: veꝝ etiā volumina tempoꝝ que ꝑ deceſſiones atqꝫ ſuc ceſſiones eoꝝ iugiter explicant̉: ⁊ morte naſcentium di ſtinguunt̉. Ego quidē vt taceā de mundis corde: quoꝝ eſt ꝓprium videre deū ⁊ in ipſo delectari. Ego inꝙͣ. vt veꝝ fatear. licet peccator immundꝰ cuiꝰ nimium mens Prologus adhuc in fecibꝰ carnis ſue iacet eiuſdē ſordibꝰ obuolu ta. quadā tn̄ ſpūali ſuauitate in mūdi creatorē ac recto rem afficior. qꝛ ipſum maiori veneratōe ac reuerentia ꝓſequor. cū ipſiꝰ creature magnitudinē ſimul ⁊ pulcri tudinem eiuſqꝫ ꝑmanentiā intueor. Ipſa nanqꝫ mens plerūqꝫ paululū a p̄fatis cogitationū ⁊ affectionum fe cibus ſe erigēs. ⁊ in ſpeculatōis lucem. vt poteſt. aſſur gens. quaſi de quodam eminēti loco totius mundi ma gnitudineꝫ vno ictu ꝯſiderat. infinita loca diuerſis cre ature generibꝰ repleta intra ſe continentē. Euū quoqꝫ totius mundi videlicet a principio vſqꝫ nunc quodam aſpectu nichilominꝰ conſpicit. ibiqꝫ tꝑa omnia ꝑ diuer ſas generationū ſucceſſiones reꝝ mutatōes continētia quaſi ſub quadā linea comp̄hendit. Et inde ſaltē intui tu fidei. ad cogitandū vtcunqꝫ creatoris ipſiꝰ magni tudinem pulcritudinē atqꝫ perpetuitatē aſcendit. Ipſe nanqꝫ mundꝰ ſpacioſitate locoꝝ imitatur pro modulo ſuo creatoriſ immenſitatē. Uarietate ſpecieꝝ ipſiꝰ pul critudinem. ꝓlixitatē temporū eiꝰ eternitatē. Hec autē ipſa tꝑalis pulcritudo. que reꝝ trāſitū ac ſucceſſu pera gitur. hiſtorica narratōe comp̄hendit̉. q̄ ab initio mūdi vſqꝫ ad finē in hoc oꝑe deſcribit̉ pleniſſime ¶ c. VI ¶ Apologia de vniuerſitate ſcientiarū I quis aut p̄ſumptionis me velit arguere. ꝙ ego. non dicam. in om̄i facultate vel arte. ſed nec in vna quidē ſatis edoctꝰ. auſus ſim etiā huic operi diuiſiones omniū ſcientiaꝝ ⁊ artiū materiā qꝫ ⁊ ordinem ſingulaꝝ tam diligenter inſerere. audiat iteꝝ me̓ nō per modū autoris ſed excerptoris vbiqꝫ ꝓ cedere. nec circa difficultates quarūlibet artiū enucliā das ꝓpoſitum meum inſtituiſſe. Sed leuia quedā ⁊ pla na de ſingulis memorieqꝫ vtilia. ſub breuitate quadā. vt cetera. poſuiſſe. In quibuſ etſi forſan aliqua ſunt q̄ nō multū expediat ſcire. qn̄qꝫ tamen hec ipſa turpe eſt ignorare. ⁊ quia ſuccedentibꝰ facile de memoria elabū tur. Michi quidē viſuꝫ eſt. etiā hoꝝ memoriale qd̓dā compendioſum. inter cetera que hoc oꝑe continent̉. or dine cōgruo ponere. ad qd̓ pro loco ⁊ tempore oportu no ſtudioſi lectoris animꝰ valeat recurrere. Ad hoc au tem ipſum noſtroꝝ ſtudiis prouocatus ſum. yſidori vi delicet hiſpalenſis ⁊ hugonis atqꝫ richardi pariſienẜ. Quoꝝ primus in libro ethimologiaꝝ inter cetera de quibus agit. etiā de vna quaqꝫ ſciētia pauca breuiter tangit. Secundꝰ in libro didaſcolicon ſcientiā genera liter diuidit. ſingularūqꝫ materiam breuiter deſcribit. Et tercius qui dicit̉ in libro exerptionū ideꝫ facit. Ue rum quoniā om̄s hi de ſingulis tranſeundo breuiſſime tangunt. hac de cauſa etiā ad libros ph̓oꝝ diuerti qui de his omnibꝰ latiꝰ ⁊ diffuſiꝰ agunt. indeqꝫ pauca no tabilia breniter exerpſi. que p̄dictorum catholicorū di ctis. vt potui. cōpetenter adieci. Accedit ad hoc ꝙ om nes artes diuine ſcientie tanꝙͣ regine famulant̉. vnde ⁊ ille que liberales vocant̉. plerūqꝫ in aſſertōe eccleſia ſtici dogmatis aſſumuntur. Hinc beatꝰ petrus apl̓s in epiſtola quadā itinerario clementis adiuncta ſic loqui tur. Cū inquit ex diuinis ſcripturis integrā quis ⁊ fir mam regulā ſuſceꝑit veritatis. abſurdum nō erit. ſi ali quid etiā ex eruditione ac liberalibꝰ ſtudiis que forte in puericia attigit. ad aſſertiouē veri dogmatis ꝯferat Ita tn̄ vt vbi vera didicit. fl̓a ⁊ ſil̓ata declinet. ¶ VIII. ¶ Apologia de dictis ph̓orū et poetarū. E quis aūt redarguendū me putet. eo ꝙ mul ta de gentiliū philoſophoꝝ .ſ. ⁊ poetaꝝ libris nōnulla etiā de quibuſdā apocrifis ī hoc oꝑe poſuerim. alioquin ⁊ apl̓os redarguere poterit. qui ex vtroqꝫ genere nōnulla in epl̓is ſuis teſtimonia vſurpa uerunt. Nā. verbi gratia. paulꝰ in epl̓a ad corinthios menandri cōmici ſenariū poſuit dicens. Corrūpunt bo nos mores colloquia praua. Idē ad titū ſcribens epymenidis poete verſiculū inducit dicens. Cretēſes ſem per mendaces male beſtie ventris pigri. Idē etiā apd̓ athenienſes in martis curia diſputās arati poete teſti monio vtitur de deo dicentis. Ipſius igitur ⁊ genꝰ ſu mus. Hinc beatꝰ hieronimꝰ cuidā huiuſcemodi calum niatori ſuo videlicet magno oratori romano ꝑ epl̓am ſic reſpondit. queris ait cur in opuſculis noſtris ſecula rium interdū litteraꝝ exempla ponamꝰ. candorēqꝫ ec cleſie ethnicoꝝ ſordibꝰ polluamꝰ. reſponſum breuiter habeto. nunꝙͣ hec quereres. niſi te tullius totum poſſi deret. ſi ſcripturas ſanctas legeres. ⁊ eaꝝ interpretes obmiſſo vulcacio euolueres. Nā ⁊ in moyſe ⁊ in ꝓphe tarum voluminibꝰ ⁊ epiſtolis pauli quedam de libris gentiliū aſſumpta ſūt In deuteronomio quoqꝫ dn̄i vo ce p̄cipitur. mulieris captiue radendū eſſe caput ⁊ ſuꝑ cilia. om̄eſqꝫ pilos ⁊ vngues corꝑis amputandos ⁊ ſic eam habendā ꝯiugio. Quid ergo mirum. ſi ego etiam ſapientiā ꝓpter eloquii venuſtatē ⁊ membroꝝ pulcritu dinem de ancilla atqꝫ captiua iſraelitem facere cupio. Et ſi quid mortifeꝝ eſt ydolatrie vel voluptatis erro ris ⁊ libidinū p̄cido ⁊ abrado. mixtuſqꝫ puriſſimo cor pori immaculatos dn̄o ſabaoth filios ex ea genero. hec hieronimi ſunt. Ego quidē non ignoro philoſophos in ter multa dixiſſe ꝯtraria maxime de reꝝ natura. Uer bi gratia. Uerem quidā nature calide eſſe poſuerunt. vt areſtotiles ⁊ auicenna. Quidaꝫ vero gelide. vt ſene ca. Uenena quoqꝫ ſerpentū quidā frigida eſſe dicunt. vt yſidorus. Quidā vero calida. vt auicenna. Sed qm̄ in iſtis ⁊ in alijs hmōi vtralibet pars ꝯtradictōis abſ qꝫ fidei noſtre ꝑiculo poteſt credi vel diſcredi. Lectorē admoneo. ne forſan abhorreat. ſi quas hmōi cōtrarie tates ſub diuerſoꝝ autoꝝ nominibusⁱ in pleriſqꝫ locis huiꝰ oꝑis inſertas inueniat. p̄ſertim cū ego iā ꝓfeſſus ſim in hoc oꝑe me nō tractatoris ſed exerptoris morē gerere. Ideoqꝫ non magnoꝑe laboraſſe dicta phōrum ad concordiā redigere. ſed ꝙͣtum de vnaquaqꝫ re quili bet eoꝝ ſenſerit aut ſcripſerit recitare. lectoriſ arbitrio relinquēdo cuiꝰ ſententie potiꝰ debeat adherere. Quia vero plerūqꝫ etiā medici in medicinaꝝ ſimpliciū com plexionibuſ ⁊ qualitatū gradibꝰ diſſentire vident̉. Sci endū eſt ꝙ ẜm diuerſitates regionū etiā complexiones hominū ⁊ animaliū ceterorūqꝫ terrenaſcentiū variant̉ ita vt aliqua eiuſdē generis res alicubi ſit antidotū et alibi venenū. Nā. verbi gratia. papauer nigruꝫ in me dicoꝝ libris venenum eſſe ſcribitur. qd̓ tn̄ apud nos in cibū aſſumitur. Sicut etiā extremitas caude cerui ab auicenna ⁊ razi venenū eē cōputatur. qd̓ a regionis no ſtre militibꝰ ꝯſtanter negatur ¶ A IX. ¶ Apologia de apochriphis Uod aūt ſuꝑius dictum eſt de gentiliū libris Iidem etiā dici poteſt de apochriphis. cū eniꝫ neutri apud xp̄i eccleſiā in autoritate habean tur. Ex vtriſqꝫ tn̄ vt dictū eſt quedā ab apl̓is in nouo teſtamento teſtimonia vſurpantur. verbi gratia. de ma gis pharaonis loquēs paulꝰ ad thimo. ita ſcribit. Quē admodū iamnes ⁊ mambres reſtiterūt moyſi. ita ⁊ hi ſcilicet heretici reſiſtūt veritati. Que vtiqꝫ magoꝝ no mina nō inuenit apl̓s in diuinis libris. ſꝫ apochriphis vt dicitur in gloſa. Iudas quoqꝫ in canonica ſua d̓ ma lis hominibꝰ loquens ſic ſcribit. Prophetizauit de hiſ aūt ſeptimꝰ ab adam enoch ⁊cꝭ. qui tn̄ libri enoch inter apochripha computantur Nec hoc dico ꝙ velim apo chriphis. qd̓ nimie p̄ſumptionis eſſet. autoritatē dare ſed quia licet. vt opinor ea legere ⁊ etiaꝫ credere que non ſunt cōtra fidem catholica licet nō habeāt verita tis certitudinem Quedā em̄ reputantur apochripha quia veritati aduerſantur vt ſūt libri hereticoꝝ Que dam vero quia autores eoꝝ ignorantur licet purā ve ritatem contineant vt eſt euangeliū nazareoꝝ Quedā Brologus etiā quia de veritate eoꝝ dubitatur vt eſt liber d̓ ortu ⁊ infantia beate virginis marie: ⁊ liber de infantia ſal uatoris: liber quoqꝫ de aſſumptōe beate virgīs Quo rum etiā primū hieronimus ad petitionē heliodori ep̄ſ ſcripſit ꝓut ip̄e narrationē de ioachim ⁊ anna ⁊ de or tu virginis ſe quondā adhuc adoleſcentulū in quodaꝫ libello legiſſe meminit Hec ip̄a tn̄ que ſcribit nec vera nec falſa eē aſſerit ſꝫ tm̄ modo ſiue vera ſiue falſa ſint ea ſalua fide ac ſine periculo anime ⁊ credi ⁊ legi poſ ſe ab his qui credunt deum hec omnia facere potuiſſe Sic ⁊ ego pauca illa de apochriphis huic oꝑi inſerui non vera vel falſa eē aſſerendo ſed tm̄ ea que legi ſim pliciter recitando que ſalua fide poſſunt ⁊ credi ⁊ legi Neqꝫ enim aliter a quoꝙͣ xp̄iano libri apochriphi ſiue et iaꝫ ph̓ici vel poetici legendi ſunt niſi in mente iugi ter ſe ruando qd̓ dicit apl̓s Om̄ia ꝓbate qd̓ bonum eſt tenete. vnde hieronimꝰ contra vigilantiū ita loquitur Operis inqͣ ⁊ ſtudii mei eſt multos legere vt ex pluri mis diuerſos carpam flores Nō tam om̄ia ꝓbaturijs ꝙͣque bona ſunt electurꝰ. X. ¶ C. Apologia de modo excerpendi de quibuſdaꝫ libris are ſtotilis. Go aūt in hoc oꝑe vereor quorundā legentiū animos refragari: ꝙ nōnullos areſtotilis flo ¶ ſculos p̄cipueqꝫ ex libris eiuſdem phiſicis ⁊ mathematicis: quos nequaꝙͣ ego ipſe excerpſerā: ſed a quibuſdā fratribꝰ excerpta ſuſceperā: nō eodem penitꝰ verboꝝ ſcemate quo in originalibꝰ ſuis iacent: ſꝫ ordi ne plerūqꝫ tranſpoſito: nōnunꝙͣ etiā mutata ꝑ paululū ip̄oꝝ verboꝝ forma: manente tn̄ autoris ſententia. pro vt ip̄a vel ꝓlixitatis abbreuiande: vel multitudinis in vnū colligende: vel etiā obſcuritatis explanande neceſ ſitas exigebat: ꝑ diuerſa capitula inſerui. Quidā etem̄ vt cū ſtomacho loquar. tam fideles ⁊ cauti verboꝝ ob ſeruatores exiſtunt: adeoqꝫ fideliter ac ſincere de qui buſlibet libris ſententias notabiles excerpi volunt: vt nec minimū iota de verbis ip̄iꝰ autoris ſiue etiā de ver borum ordine patiantur immutari: hmōi tn̄ cautele di ſtrictionem patres noſtros doctores catholicos: nec in antiquoꝝ floſculis excerpēdis: nec in libris alioꝝ trāſ ferendis omnino tenuiſſe cognoui. Ueꝝ vt iſtoꝝ calū nijs breuiter reſpondeā: vt etiā de ceteris interp̄tibus quos minus fideliter tranſtuliſſe ꝯſtat ad p̄ſens taceā Beatꝰ certe hieronimꝰ eliquandē veritatis cauſa. diui nas ſcripturas ab hebraico fonte: quondā in latini flu men eloquii tranſfundēs. cuiꝰ editio merito in eccleſia xp̄i pre ceteris om̄ibus dignitatē autoritatis obtinuit: nequaꝙͣ tn̄ verbū ē verbo tranſtulit: ſed ex ſenſu ſenſuꝫ exp̄ſſit. vt videlicet antique trauſlationi. ꝓut poſſet. ſal ua veritate morē gereret. Ne ip̄a eiꝰ tranſlatio ab illa vulgata editione nimiū diſcrepas: ipſa nouitate verbo rum animos legentium inſuetos offenderet. Nunquid igit̉ mendacii culpam incurrit: dū veritatē hebraicā in latinam tranſtuliſſe ſe dicit. Ceteꝝ quis tam fidelis di ligenſqꝫ relator eſt: vt eodeꝫ penitꝰ verboꝝ ordine nat rationem aliquā referat: quo eā vel in libro legit: vl̓ ho minis cuiuſꝙͣ relatū audiuit. Aut nunquid falſitatis merito poteſt redargui: quia dicit. hec in illa hiſtoria le gi. vel ab homine illo audiui. ꝙͣuis tn̄ in referendo nō ꝓſequatur penitꝰ verboꝝ ordinē. ſed ſententiā teneat. Sic ego licet omnis reuera mendacii deteſtator: nec ꝓ prie quidē ꝯſcientie ſtimulo remordente: nec illoꝝ calu nia deterrēte: ⁊ d̓ floſculis areſtotilis ⁊ de ceteris quoſ in hoc oꝑe ꝑ diuerſa capitula inſerui. ⁊ ꝓpriis autorū nominibꝰ annotaui. Et ſi forſan ex aliqua cauſaꝝ p̄di ctarum in pleriſqꝫ locis aliquid immutauerim de ſuꝑ ficie vel verboꝝ ordine: audacter tn̄ ⁊ ſcribā ⁊ dicam: hanc ⁊ illā ſententiā illiꝰ autoris eſſe: cuiꝰ .ſ. nomē in ti tulo continetur. ¶ A. XI. De impari autoritate eorū que excerpta ſūt. X p̄dictis itaqꝫ patet: non om̄ia que in hoc oꝑe ꝯtinentur paris autoritatis eſſe: ſed que dam in eis ſup̄mum autoritatis locū tenere: quedā vero mediū: ⁊ quedā infimū: quedā vero nullū: ⁊ in his om̄ibus excipio ſacraꝫ paginam olim ſanctis ꝓphetis ⁊ apl̓is diuina gratiā indubitāter afflatis edi tam ⁊ ſcripta: de qua in hoc oꝑe nichil penitus volui: ꝓpter ipſius vſum cōmunem: ſed nec auſus fui: ꝓpter ipſoꝝ ſacroꝝ reuerentiā excerpere: niſi forte breuiter ꝑ currēdo. Sicut em̄ ſcriptura ſacra p̄cedit alias temꝑe: ſic etiā dignitate. Beniqꝫ in eius comꝑatione ſacrorū doctoꝝ quoqꝫ ſequentiū opuſcula nulliꝰ autoritatis eē teſtatur auguſtinꝰ in xi. contra fauſtū diſputatōne: ſic loquens. Sunt inquit libri: qui nō p̄cipiendi autoritate ſed ꝓficiendi exercitatōe conſcribuntur a nobis. Inter hos em̄ ſumꝰ: quibꝰ dicit apl̓s: ſi quid aliud ſapitis id quoqꝫ vobis reuelauit deus: qd̓ genus litteraꝝ nō cū credendi neceſſitate: ſed cū iudicandi libertate legēdū eſt. Cui tn̄ ne intercluderetur locus: ⁊ adimeretur poſte ris ad queſtiones difficillimas tractandas atqꝫ verſā das: lingue ⁊ ſtili ſaluberrimuſ labor: diſtincta eſt a po ſteriorum libris excellētia canonice autoritatis veteriſ teſtamenti ⁊ noui: que firmata apl̓oꝝ temporibꝰ: ꝑ ſuc ceſſiones ep̄oꝝ: ⁊ ꝓpagationes eccleſiaꝝ tanꝙͣ in ſede quadā ſublimiter collocata eſt. Cui ſeruiat omnis fide lis ⁊ pius intellectus. Ibi ſi quid velut abſurdū noue rit: nō licet dicere: autor huiꝰ libri veritatē non tenuit. ſed aut codex incorrectus eſt. aut interpres ip̄e errauit aut tu nō intelligis. In opuſculis aūt poſterorum licet eadeꝫ inueniatur veritas: longe tn̄ eſt impar autoritas Unde niſi vel certa ratione vel ex illa canonica autori tate: qd̓ ibi diſputatū vel narratum eſt demonſtretur: ſi quis credere noluerit nō rep̄henditur. In iſta vero ca nonica eminentia ſacraꝝ litteraꝝ: etiā ſi vnus prophe ta vel euangeliſta obſcuꝝ aliquid in litteris ſuis poſu iſſet: ip̄a canonis ꝯfirmatōe nō declaratū non licet du bitare quoniā veꝝ ſit. alioquin nulla erit pagina: qua humane imperitie regatur infirmitas: ſi librorum ſalu berrima autoritas: aut contempta aboletur: aut inter minata confunditur. hec auguſtinꝰ. ¶ A. .XII. ¶ De ordine dignitatis earundem. Xceptis igitur diuinis libris ⁊ in ſūma qua dam autoritatis arce ſepoſitis: primum poſ os locū tenent epl̓e decretales romanoꝝ pō tificum: ⁊ canones generaliū concilioꝝ: opuſcula quo qꝫ ſacroꝝ doctoꝝ. Nam in decretis gratiani in prima ꝑte. xx. diſtinctōe legit̉. Epiſtole decretales conciliorū canonibꝰ pari iure exequantur. Biuinaꝝ vero ſcriptu rarum tractatores ⁊ ſi ſciētia pontificibꝰ preemineāt. tn̄ quia dignitatis eoꝝ apicem adepti non ſunt. in ſcri pturaꝝ quidē expoſitōnibꝰ eis p̄ponūtur. in cauſis ve ro diffiniendis vbi nō ſolū ſciētia ſed etiā poteſtas re quiritur ẜm poſt eos locū merentur: ſicut autoritate le onis pape huiꝰ nominis quarti ꝓbatur. hec gratianꝰ Utrūqꝫ ergo genꝰ in primo autoritatis gradu merito ponitur. quoniā vt excedentia ⁊ exceſſa ſibi viciſſim p̄ feruntur. Illos aūt ſacros doctores in eo gradu pone re volui: qui autoritate romane eccleſie canonizati ſūt. ⁊ eorum libri ꝑ concilia pontificū approbati. Ut ſunt Dyoniſius. Ignatiꝰ. Ciprianꝰ. Hilariꝰ. Athanaſius Baſilius. Gregorius nazāzenus. Ambroſius. Hiero nimus. Iohānes criſoſtomꝰ. Auguſtinꝰ. Cirillus. Ful gentius. Caſſiodorꝰ. Iſidorꝰ ⁊ alij multi. Mediū vero locū tenent doctores ceteri prudentes quidē ⁊ catholi ci ſed nō canonizati. vt Iſichius. Beda p̄ſbiter. ⁊ Al cuinus karoli magiſter. Rabanꝰ. ⁊ Strabus eiuſdem diſcipulꝰ. Haymo. ⁊ Hino carnotenſis. Richardus. ⁊ Hugo pariſienẜ. alijqꝫ plurimi. Terciū aūt ⁊ infimuꝫ Prologus tenent gradū philoſophi. doctoreſqꝫ gentiliū. Naꝫ etſi catholice fidei veritatē ignorauerunt: mira tn̄ ⁊ p̄clara quedā dixerūt: de creatore ⁊ creaturis: de virtutibus ⁊ vitiis: que ⁊ fide catholica ⁊ ratione humana manife ſte ꝓbantur eſſe vera. Preterea quoniā artifici cuilibꝫ in ſua facultate diſcentē oportet credere: ſeculariū ſciē tiarum ſtudioſis ſcolaribꝰ vt in eis ꝓficiant. neceſſe eſt primitus philoſophis eaꝝ inuentoribus: vel peritis ac diſcretis tractatoribꝰ fidē adhibere. Uerbi gratia: pri ſciano in grāmatica. Areſtotili in loyca. Tullio in rhe thorica. Ipocrati in medicina. Porro ea que nullā in ter cetera autoritatis dignitatē habent: ipſa ſunt apo chripha: quoꝝ .ſ. autor penitꝰ ignoratur: ⁊ de veritate dubitat̉. Itaqꝫ ſi quādo legant̉ a quoꝙͣ ſiue enarrētur vtrū credi vel nō credi debeant: ipſius legentis vel au dientis iudicio ⁊ voluntati relinquit̉. ſicut cū rumores aliqui vel narratōnes ignote ab illis plerūqꝫ qui vide runt vel audierūt. vt aſſolet. referuntur. Deniqꝫ decre tum gelaſii pape quo ſcripta quedā approbant̉: quedā vero reprobatur: hic in ipſo oꝑis initio ponere volui. vt lector inter autētica ⁊ apochripha diſcernere ſciat. ſicqꝫ rationis arbitrio qd̓ voluerit eligat: qd̓ aūt nolue rit relinquat. ¶ A. .XIII. ¶ De libris autenticis. Ancta inꝙͣ romana eccleſia nullis ſynodocis inſtitutis ceteris eccleſiis p̄lata: ſed euāgelica voce dn̄i ⁊ ſaluatoris noſtri primatū obtinēs dicentis. Tu es petrꝰ ⁊ ſuꝑ hanc petrā edificabo eccle ſiam mēā. Poſt ꝓpheticas ⁊ apoſtolicas ⁊ euāgelicas ſcripturas quas regulariter ſuſcepimꝰ: quibuſ eccleſia catholica ꝑ gratiā dei fundata eſt: has etiā ſuſcipi non ꝓhibet. videlicet ſanctā ſynodū nycenā mediante ma ximo conſtantino auguſto celebratā: in qua arrius he reticus ꝯdemnatus eſt. Sꝫnodū ꝯſtantinopolitanā me diante theodoſio ſeniore auguſto: in qua damnatus eſt macedoniꝰ. Synodū epheſinā primā: mediante cirillo alexandrino ep̄o: ⁊ archadio ep̄o ab ytalia deſtinato: in qua neſtoriꝰ ꝯdemnatꝰ eſt. Synodū calcedonenſem me diante marciano auguſto: ⁊ ānatholio ꝯſtantinopolita no ep̄o: in qua neſtoriana ⁊ euticiana he reſis ſimul cū dioſcoro eiuſqꝫ cōplicibꝰ damnate ſūt. Opuſcula quo qꝫ cypriani cartaginenſis ep̄i. Beati baſilii capadocē ſis. iohānis ꝯſtantinopolitani. Theophili. Alexandri ni. Hylarii pictauienẜ. Ambroſii mediolanenſis. Au guſtini yponenſis. Hieronimi p̄ſbiteri. Proſperi viri religioſiſſimi. Epl̓am leonis pape ad flauianū ꝯſtanti nopolitanū ep̄m. Opuſcula atqꝫ tractatꝰ olim patrum orthodoxoꝝ: qui in nullo a ſancte romane eccleſie con ſortio deuiauerūt: nec ab eiꝰ fide vel p̄dicatōe ſeiuncti ſunt: legenda decreuimꝰ. Decretales quoqꝫ epl̓as ro manoꝝ pontificū. Actus beati ſilueſtri pape. Uitaſpa trum. Pauli. Anthonii. Hilarionis ⁊ omniū heremi tarum. quas tn̄ beatiſſimꝰ hieronimꝰ deſcripſit. Geſta quoqꝫ ſanctoꝝ martiꝝ: que tn̄ ẜm antiquā ꝯſuetudīem ſingulari cautela in romana eccleſia nō legunt̉. Ne vl̓ leuis ſubſamnādi occaſio in eo generet̉. qꝛ eoꝝ nomīa qui ſcripſere penitꝰ ignorant̉ a fidelibꝰ: Aut ſuperflua aut minꝰ apta ꝙͣ ordo rei fuerit eſſe putant̉. ſicut cuiuſ dam cyrici. ⁊ iulite. ⁊ georgii. aliorūqꝫ paſſiones q̄ ab hereticis ſcripte ꝑhibentur. Nos autē om̄es martires ⁊ eorum glorioſos agones om̄i deuotōne veneramur. Scriptura de inuentōe ſancte crucis. ⁊ alia de inuenti on capitis iohānis baptiſte. nouelle quidē relationes ſunt ⁊ nouelli eas catholici legūt. Sꝫ cū hec ad catho licoꝝ manus aduenerint: pauli apl̓i ſententia p̄cedat. Om̄ia ꝓbate qd̓ bonū eſt tenete. item ruffinus vir reli gioſus plurimos oꝑis eccleſiaſtici libros edidit: ⁊ non nullas ſcripturas interp̄tatus eſt. Sed quoniā bis cuꝫ hieronimꝰ in aliquibꝰ de arbitrii libertate notauit: illa ſentimus que eundē hieronimum ſentire cognoſcimus Nō aūt hoc ſolū dico de ruffino: ſed etiā de vniuerſis quos idē vir zelo dei ⁊ fidei rep̄hendit. Origenis opi ſcula quoqꝫ nōnulla que idē hieronimꝰ nō repudiat: le genda ſuſcepimꝰ. Reliqua om̄ia cū autore ſuo dicimuſ eſſe renuenda. Euſebij cronica ⁊ eiuſdē eccleſiaſtice hi ſtorie libros. ꝙͣuis in primo narratōis ſue libro de pe nitentia ⁊ poſt de laudibꝰ ⁊ excuſatōe origenis. vnū li brum ſciſmaticis ꝯſcripſit: ꝓpter reꝝ tn̄ ſingularē nōt ciam que ad inſtructōeꝫ ꝑtinent: vſquequaqꝫ n̄ dicimꝰ renuendos. Oroſiū virū eruditiſſimū collaudamus: qꝛ valde vberem ⁊ neceſſariā contra paganoꝝ calumnia hiſtoriā ordinauit. Sedulii paſcale opus inſigni laude p̄ferimus. Uincentii quoqꝫ laborioſum opus nō ſper nimus: ſed miramur. T. XIIII. ¶ Ex libris apochriphis. Etera vero que ab hereticis vel ſciſmaticis conſcripta ſunt: nullatenꝰ recipit catholica et apl̓ica romana eccleſia: ē quibꝰ quedam que ad memoria venerint: ⁊ a catholicis vitanda ſunt: cre dimus eſſe ſubdenda. Ariminenſem ſynodū a conſtan tino ceſare conſtantini filio congregataꝫ ⁊ tunc ⁊ vſqꝫ ineternū confitemur eſſe damnatā Itinerarium nomīe petri apoſtoli quod appellat̉ ſancti clementis apochri phum eſt in libris octo. Euangelia ſimiliter nomine pe tri. iacobi. bartholomei. thome. mathie. barnabe. Euā gelia quoqꝫ que falſarūt lucianꝰ ⁊ yſichiꝰ. Item actus nomine petri. andree. philippi. thome. Liber de infan tia ſaluatoris. ⁊ de maria vel obſtetrice. Liber qui dici tur paſtoris. Liber qui dicit̉ fundamentū. Libri om̄es leucii diſcipuli dyaboli. Liber qui appellat̉ theſaurus Liber de filiabꝰ ade vel geneſis. Actus tecle ⁊ pauli. Liber nepotis. Liber ꝓuerbioꝝ: qui eſt ab hereticis cō ſcriptus: et ſancti ſixti nomine p̄notatus eſt. Reuelati ones pauli. thome. ſtephani. Tranſitus ſancte marie. Penitentia ade. Teſtamentū iob. Penitētia origenis Penitentia cypriani. Liber dyogie noīe gigantis. Li ber iamne ⁊ mambre. Liber qui dicit̉ phiſiologus: am broſii nomine ſignatꝰ: ſed ab hereticis conſcriptus. Li ber qui dicitur ſors apl̓oꝝ. Centimetrū de xp̄o virgili ānis verſibꝰ compaginatū. Hiſtoria euſebii pamphili Opuſcula terculiani. Lactātii affricani. Precille ⁊ ma ximille. alteriꝰ clementis alexandrini. tarſi. cypriani. at nobii. tyconii. caſſiani galliaꝝ p̄ſbiteri. victorini picta uienſis. Epl̓a ieſu ad abagarū regem. Et epl̓a abaga ri ad ih̓m. Paſſio cyrici et iulite et georgii. Liber qui dicitur ꝯtradictio ſalomōis. Liber quoqꝫ ſymonis ma gi. nicolai. therinthi alias cetherici. marchonis. Baſi lidis. ebyon. et ceteroꝝ hereticoꝝ: quos cū eoꝝ autori bus. autorūqꝫ ſubſequacibꝰ ſub anathematis indiſſo lubili vinculo cōfitemur eſſe damnatos ineternū. Huc uſqꝫ decretū gelaſii pape. Numeꝝ aūt et noīa librorū cuiuſqꝫ doctoris catholici que reꝑiri potui: inferiꝰ iu xta ordinē hiſtorie tempoꝝ quibꝰ floruerunt: locis con ¶ q. XV. gruis annotaui. ¶ Continentia totius operis Otum igitur opus iſtud ſummatim continet. primo quidē de deo trino et vno creatore oīm breuē tractatū. Deinde de celo empireo: et na tura angeloꝝ. De ſtatu quoqꝫ et ordine bonoꝝ: et rui na maliciaqꝫ ſuꝑboꝝ. Poſt hoc de materia informi ⁊ de fabrica mundi ac iuxta ſeriem opeꝝ ſex dierū: de naͣ tura et ꝓprietatibꝰ ſingulaꝝ ꝑ ordinē reꝝ. Deinde ve ro de ꝯditōe hominis primi. De natura ac viribus ani me et ſenſibꝰ et partibꝰ ac ꝓprietatibꝰ corꝑis humani de requie dei et modo oꝑandi. de primo ſtatu ꝓthopla ſti et felicitate paradiſi. de lapſu hominis ac pena mul tiplici. de peccato ī genere ml̓tipliciqꝫ peccati diuiſiōe ac ſingulorum geneꝝ ꝓprietate. Poſtmodum vero de Prologus hominis lapſi reꝑatione. de ꝓprietatibus fidei. cetera rumqꝫ ꝑ ordinē virtutū. Bonoꝝ ſpūſſancti atqꝫ beati tudinum. De numero quoqꝫ ⁊ materia omniū ſcientia rum. Poſt hoc aūt iuxta ſeriē tempoꝝ continet hiſtori am reꝝ in mundo geſtaꝝ. dictorūqꝫ memorabilium: ab initio ſeculi vſqꝫ ad tempꝰ noſtrū. Et primo quidē de ſcribit initiuꝫ eccleſie. qd̓ habuit ab abel eiuſqꝫ ꝓgreſ ſum ꝑ tꝑa patriarchaꝝ. iudicū. regum. ac ducum. vſqꝫ ad tꝑa xp̄i ⁊ apl̓oꝝ. iuxta ordinē ſacre hiſtorie Multa etiā interſerens vtilia de geſtis ac dictis ethnicoꝝ. Ex inde vero diffuſiꝰ texit hiſtorias eccleſiaſticas per ſuc ceſſiones romanoꝝ imꝑatoꝝ: vſqꝫ ad illū qui noſtriſ tē poribus imꝑauit fridericū. Inter hec aūt ab initio cō memorat ſinguloꝝ temporibꝰ ſuis ortꝰ regnoꝝ: ſucceſ ſiones quoqꝫ regū ⁊ varios euentꝰ belloꝝ. Erroreſ pa ganoꝝ. iudeoꝝ. hereticoꝝ geſta dictaqꝫ notabilia. at qꝫ libroꝝ noīa ph̓oꝝ ⁊ poetaꝝ. Inſtitutionē ⁊ formam ⁊ efficaciā ſacramentoꝝ veteꝝ ac nouoꝝ. Multiplicē eccleſie ꝓfectum ac varietatē tempoꝝ. numerūqꝫ ⁊ or dinem ꝑſecutionuꝫ eius ſub imꝑio p̄cipue romanoꝝ ꝑ ſucceſſiones imꝑatoꝝ. Geſta quoqꝫ laudabilia ⁊ paſſi ones ⁊ miracula ſanctoꝝ ſcilicet apl̓oꝝ. confeſſoꝝ. mar tirum. atqꝫ virginū. Sed ⁊ actꝰ memorabiles ac noīa libroꝝ. Floreſqꝫ nō paucos doctoꝝ catholicoꝝ. Cano nes ⁊ ſtatuta concilioꝝ ⁊ romanoꝝ pontificū. Collatō nes ⁊ vitas ſanctoꝝ heremitaꝝ regulas ⁊ inſtituta ſā ctoꝝ patrū. Initia quoqꝫ ⁊ ꝓfectus diuerſoꝝ ordinuꝫ atqꝫ ꝓfeſſionū. Ad extremū vero de p̄ſenti ꝑmixtione bonoꝝ ⁊ maloꝝ: ⁊ de vario ſtatu animaꝝ a corꝑe ſeꝑa tarum. de ordine ſeculi futuri. de aduentū ⁊ geſtis an tixp̄i. de fine mundi. de die iudicii. de reſurrectōe mor tuorum ⁊ glorificatione ſanctorum ⁊ de ſuppliciis re proborum. A. XVI. De quadripharia diuiſione totius. Uoniā iam hoc ip̄m opuſ: cauſa iam dicta ſu perius: ad tante magnitudinis immenſitateꝫ excreuerat: vt in triplo. quēadmodū opinor. bibliotece ſacre menſurā excederet ⁊ ꝑ hoc ſine labore vel ſumptū nimio tranſcribi nō poſſet: multoꝝ rogatu fratrū intercedente. Inſuꝑ ⁊ priore meo fauēte: michi qꝫ in remiſſionē peccatoꝝ meoꝝ pariter iniungente: vt totum opus abbreuiādo: in libꝝ manualem ad moduꝫ vniꝰ biblie redigerē. hoc ip̄m facere temtaui: vt potui Sed niſi ꝑ nimiā longitudinē tꝑis: vel abſqꝫ nimio di ſpendio: vel deprauatōe ipſiꝰ oꝑis implere non valui. Qua ꝓpter ip̄m opꝰ vniuerſum in quattuor ꝑtes prin cipales: tanꝙͣ in quattuor volumina ꝑfecta: ⁊ a ſe inui cem ſeꝑata diſtinxi. Quaꝝ vna continet totā hiſtoriaꝫ naturalē. Alia vero totā ſeriem doctrinalē. Tercia ve ro totā eruditōeꝫ moralē. Quarta totā hiſtoriā tꝑalem prima ſiquidem ꝓſequitur naturā ⁊ ꝓprietatē omniuꝫ reꝝ. Secūda vero materiā ⁊ ordinē omniū artiū. Ter cia ꝓprietates ⁊ actꝰ oīm virtutū ⁊ vitioꝝ. Quarta ſe riem omniū tempoꝝ. Siquideꝫ ⁊ plato. vt dicit augꝰ. ꝑfeciſſe ph̓iam laudat̉. que in tres ꝑtes ab ip̄o diſtribu itur: vna videlicet naturalē: aliā rationalē: terciā mora lem. Et fortaſſe qui platonē acutius ac veracius intel lexerunt: tale aliquid de deo oīm creatore. gubernatore conſeruatore ſenſerūt: vt in eo ſit cauſa oīm naturaruꝫ lumen omniū rationū ⁊ finis oīm actionū. Sitqꝫ in illo ⁊ cauſa ſubſiſtendi: et ratio intelligendi: ⁊ ordo viuēdi Quoꝝ videlicet triū vnū ꝑtinere videtur ad naturalē. alteꝝ ad rationalē: terciū ad moralem. Itaqꝫ ſi homo ita creatus eſt: vt ꝑ id qd̓ in eo p̄cellit: attingat ad illd̓ qd̓ cuncta p̄cellit .i. vnū veꝝ optimū deuꝫ: ſine quo nul la natura ſubſiſtit: nulla doctrina inſtruit: nullus vſus expedit. ip̄e querendꝰ eſt vbi nobis ſecura ſint omnia. Ip̄e cernendꝰ vbi nobis certa ſint om̄ia. Ip̄e diligēdꝰ vbi nobis recta ſint om̄ia. plato quippe dei huiꝰ imita torem. cognitorē. amatorē. dixit eſſe ſapientē. Ad hec itaqꝫ tria ſpectant tres prime ꝑtes huiꝰ oꝑis videlicet naturalis: doctrinalis: ⁊ moralis. porro quarta ⁊ vltīa videlicet hiſtorialis: licet ad philoſophiā directe non ꝑ tineat: eo ꝙ ſingularia reꝝ geſta tm̄ enarrat: de quibuſ ſcilicet ſingularibꝰ ẜm areſtotilē ars nō eſt: plurimū tn̄ ⁊ admiratōis ⁊ recreatōis ⁊ vtilitatis habet: vt iaꝫ ſu perius oſtenſum eſt. ¶ A. XVII. De materia vniuſcuiuſqꝫ partis. Gitur prime partis fundamentū eſt hiſtoria ſa cra: ab ip̄o principio creationis reꝝ: vſqꝫ ad re e quiem ſabbati. Cui etiā interſerūtur ea q̄ perti nent ad naturā celi ⁊ mundi. Fundamentum ſe cunde ꝑtis eſt hoīs lapſi reparatio ꝙͣtum ad intellectū Et fundamentū tercie partis ꝙͣtuꝫ ad affectū eſt hoīs reparatio. Quarte ꝑtis fundamentū eſt: primo quideꝫ ſacra ſcriptura a generatōe primi hoīs: vſqꝫ ad imperi um neronis: inde vero cronica euſebii. hieronimi. pro ſperi. ſigiberti. ac ceteroruꝫ cronographoꝝ: ꝑ ſucceſſio nes imꝑatoꝝ vſqꝫ ad diē iſtū. Cui videlicet vniuerſali hiſtorie p̄ponitur breuis epilogꝰ ꝑtis prime et ſecūde ac tercie. in medio vero locis congruis inſerūtur diuiſi ones terraꝝ ac gentiū: teſtamēta patriarchaꝝ. cerimo nie iudeoꝝ: et ſacramenta xp̄ianoꝝ: ſed ⁊ varie intermi ſcentur hiſtorie: ꝓſequētes geſta vel dicta notabilia re guꝫ. tyrannoꝝ. imꝑatoꝝ. philoſophoꝝ. qͥeteroꝝ etiā vi roꝝ illuſtriū. Mutatōes tempoꝝ: ⁊ varios euentꝰ reꝝ vt eſt iuſtini vel pompei trogi: et hiſtoria oroſi. Hiſto ria quoqꝫ alexandri magni: et darii. Hiſtoria iulii celſi de bellis ceſaris. Et ſuetōnii hiſtoria de. xii. ceſaribus. Hiſtoria eccleſiaſtica euſebii ceſariēſis. Ruffini aqui leienſis. et Hugonis floriacenẜ. Hiſtoria quoqꝫ triper tita caſſiodori. Hiſtoria hieronimi et heraclidis de ge ſtis et dictis patrū. Hiſtoria quoqꝫ caſſiani de collatō nibus patrū. Hiſtoria turpini remēſis de geſtis karoli magni imꝑatoris: ceterorūqꝫ multoꝝ hiſtoriographo rum. Addūtur et alie etiā innumerabiles hiſtorie bre ues: de paſſionibꝰ apl̓oꝝ et martirū. de geſtis ac mori bus et ꝯuerſatōne ſanctoꝝ ep̄oꝝ. monachoꝝ. ceterorū qꝫ confeſſoꝝ. Inter hec etiā continet plurimoꝝ flores libroꝝ. vt dictū eſt. nō tantū ſanctoꝝ doctoꝝ: ſed etiaꝫ philoſophoꝝ et poetaꝝ. Uerūtamen illorū qui multa ſcripſerūt ac magna: de quoꝝ ſcriptis excerpſerā pluri ma: vt ambroſii. hieronimi. criſoſtomi. auguſtini. grego rij. bernardi. ac ceteroꝝ hmōi. Hoꝝ inꝙͣ flores cauſa vitande ꝓlixitatis in duas ꝑtes diuiſi. Nam illos qui dem eoꝝ libros: qui maxime ſunt morales: vt eſt liber confeſſionū auguſtini. Meditatōes anſhelmi: vel bea ti bernardi: vel ſimiles: ſub quadā continuatōe verboꝝ abbreuiaui: ita vt ſi libri cuiuſlibet magnitudinē igno rares totū te habere putares: hos in quarta ꝑte locis ſuis cōpoſui: ac ꝑ capitula diſtinxi: quatinꝰ ad hiſtorie modū: ꝓpter ip̄am ꝯtinuitatē: in refectoriis: in infirma toriis: et alijs locis: inter frēs edificatōis cauſa poſſint legi. Ceteros aūt floſculos: quos ex eiſdem vel alijs li bris minutatim et incōpacte ꝑ diuerſa loca excerpſi. in ceteris ꝑtibus ſub diuerſis titulis ꝯgruenter inſerere iudicaui. porro in fine quarte ꝑtis adiicit̉ epilogꝰ bre uis de fine mundi. ¶ C. .XVIII. Retractatio prime partis Anto igitur tāqꝫ laborioſo oꝑe ꝑ dei gratiā in finē vſqꝫ ꝑducto: Ego quoqꝫ mentē meam ꝑ ſpacioſiſſima ſcripturaꝝ maria: iam ex lon go tꝑe fluctuantem: ip̄a diſtractōe ſemetip̄am qd̓āmo do lacerantē: ad portu ſtabilitatis ſue reducere cupio. Quod vtiqꝫ dū ꝑ imbecillitatē conatꝰ mei vix facio: ſe renato quodāmodo libero ratōis oculo hoc ip̄m intuēſ et in ſtatera diſcretōis appendens. In ꝑte quidē negl genter egiſſe. in parte vero modum exceſſiſſe reperio. itaqꝫ qui ſuꝑius in excuſatōe mei multa dixiſſe me re colo. Ne tauꝙͣ humane glorie vanꝰ appetitor: viciorū Liber Primus meoꝝ inueniar blandus palpator: imꝓbuſue defēſor. Sed magis meoꝝ vicioꝝ in ratōnis libra diſtrictꝰ ex amīator: et acerbus maloꝝ rep̄henſor. Non erubeſcaꝫ in hoc oꝑis principio culpā meā fateri. p̄ſertim cum a teſtante ph̓o nihil in humanis adinuentōibus ex omni ꝑte ꝑfectū valeat inueīri. Hec gͦ in quibꝰ ſicut nec ip̄e mihi ꝯplaceo: ſic etiā deo ⁊ hoībus diſplicere formido In prima qͥdē parte de deo et angelis ceteriſqꝫ que ad theologie materiā ꝑtinent: ex diuerſis capitulis pauca capitula colligens: de ſingulis queſtionū articulis bre uiter ac ſuccincte ꝑcurrendo trāſiui: qm̄ de hacip̄a ma teria: multa et varia ſcripta ꝯmuniter a fratribꝰ ⁊ alijſ vbiqꝫ haberi ꝯgnoui. Porro inueſtigādo naturā: cuiꝰ noticia valet. vt ſupͣ dictū ē. etiā ad expoſitōes ſacrarū ſcripturaꝝ: Non ſolum inquā in nr̄oꝝ libris: ſicut Am broſii Baſilii yſidori. et alioꝝ quorundā. veruꝫ et in li bris philoſophoꝝ: videlicet Areſtotilis Plinii Solini Inſuper ⁊ medicoꝝ videlicꝫ Eſculapii Ipocratis Aui cenne Razi Hali Iſaac Cōſtātini Platearii. dum nō ſolum noſtris .i. fratribꝰ ordinis noſtri hocipſum opus deſiderātibꝰ atqꝫ poſcentibꝰ. ceteriſqꝫ ſanctaꝝ ſcrip turaꝝ expoſitoribꝰ ſiue doctoribꝰ: veꝝ etiā quibuſdam alijs: qui forſitan curioſitate quadā ſciendi incognita laborātes: talium noticia delectātur: ſatiſfacere volui fateor ex magna parte: meo iudicio: ꝓfeſſionis ⁊ inten tionis mee modum exceſſi: in illis p̄cipue inueſtigandiſ ac deſcribendis quoꝝ noīa in diuinis libris nō repperi Itaqꝫ dum curioſis morem gerere volui: vicium curio ſitatiſ incurri. Etenī quod medicoꝝ eſt: ꝓmittunt medi ci: tractant fabrilia fabri. Sic et ego tam ſublimis pro feſſionis homūculꝰ: cuiꝰ ſcꝫ totum ſtudiuꝫ ⁊ labor debꝫ eſſe: circa lucruꝫ anīaꝝ intendere. etiaꝫ in hoc opere de bui: p̄cipue de his que ad ꝓfeſſionē meā ſpectāt inſiſte re. De ceteris autem p̄cipue q̄ magis ad medicinā cor poris ꝑtinent: ſi forſitan inciderent: ſicut doctoribꝰ no ſtris. mos eſt breuiter ꝑtrāſire: Hoc eſt igitur: quod li cet multis etiā et frībꝰ placeat: eo ꝙ totuꝫ ꝑ quaſdā re rum ſimilitudīes et ītegumenta figuraꝝ: ad edificatō nem moꝝ referri valeat. Suꝑ om̄ia tn̄ que ꝯtinentur ī hoc oꝑe: mihi ꝯfiteor diſplicere. Non ꝙ illa quidem in ſe bona nō ſint: taliūqꝫ ſtudioſis vtilia. Sed qꝛ ꝓfeſſio nem meā. vt dixi. non decuit huiuſcemodi rebꝰ inueſti gādis ac deſcribendis tā diligenter inſiſtere. ¶ XIX. ¶ Retractatio ſecūde tercie et quarte ꝑtis. Tem in ſecunda ꝑte qͣſdaꝫ ſcientias vel artes diffuſiꝰ ꝓſequendo: vereor etiā aliquatenꝰ mo ¶Vum exceſſiſſe. In tercia vero virtutes ac vicia deſcribendo: non potui. vt iam ſupͣ dixi. oīm libroꝝ mo ralium. etiam quos in promptu habebaꝫ. omnes flores ī vnū colligere. Sed de multis pauca pro modulo meo eligere. alioquin oporteret volumen in īmenſum exten dere. Porro in qͣrta ꝑte ꝙͣuis etiā illic abbreuiata ſint omnia: ꝓpter magnitudineꝫ tn̄ volumīs adhuc ampli us inſtitui minuendā: vellem ſi fieri poſſet. de ſanctoꝝ miraculis reſcidiſſe nōnulla. Deniqꝫ ſi quis legentium vel in prima vel in ſecunda vel in tercia vel in quarta parte: de his q̄ forſitan ibidem requiſierit minꝰ aliquid inueniat: neceſſitati abbreuiādi operis: vt iuſtum eſt ve niam cōcedat. Preterea nullatenꝰ lector abhorreat: ſi etiā in gentiliuꝫ hiſtoria videatur legi: circa paganos facta fuiſſe nōnulla miracula. Credibile enī eſt huiōi o ſtenta: nequaꝙͣ fuiſſe vera miracula: ſed ꝓdigioſa indi cia: ipſoſqꝫ demones: hec circa cultores ſuos fallaciter egiſſe vel oſtendiſſe: Quatinꝰ huiuſcemodi fallaciis in cultu ſuo facilius poſſent detinere. Hec ad pn̄s de cun ctis: q̄ in ipſo tāti oꝑis inicio dicenda erant: videlicꝫ de cauſa ⁊ materia: ⁊ de titulo ⁊ de modo agendi ⁊ vtili tate ⁊ calūniaꝝ repulſione: ⁊ ipſiꝰ oꝑis diuiſione atqꝫ retractatōe: ad pn̄s ſufficiāt. Hūc aūt ꝓloguꝫ propter cauſas p̄dictas: a principio operis hucuſqꝫ ꝓtractum. qꝛ pari iure correſpondet vnicuiqꝫ parti: totuꝫ in cuiuſ libet capite inſerendū iudicaui: vt ſimul cū totiꝰ partis capitulis adiunctꝰ. locū ſuppleat vniꝰ libri. Et qꝛ totū opus illud vniuerſale: ſupradicta ratōne ſpeculum ma ius decreuerā appellare. His etiā qͣttuor eiuſdem par tibus: idem vocabulum ꝑ ſingulos titulos placuit an notare. vt videlicet prima: vocetur ſpeculum naturale. ſecunda vero ſpeculum doctrinale. tercia quoqꝫ ſpecu culum morale. quartā ſpeculuꝫ hiſtoriale ¶ XX. ¶ Continuatio quattuor partiū ad inuicem Ic igitur in hac prima parte: totaꝫ naturalem hiſtoriā. vt ſupra dixi. auxiliante deo. diuerſo rum autoꝝ floſculos excerpendo. iuxta poſſibi litatis noſtrē modulum. breuiter ad plenum ꝓſecuti ſu mus. diſſerendo videlicet de natura diuināa. de āgelica creatura. de materia informi. de fabrica mundi. et iuxͣ ſeriem opeꝝ. vi. dieꝝ. de ꝓprietatibꝰ naturalibꝰ ſingu larum ꝑ ordinem reꝝ. Dehinc in ſecunda et terciā ꝑte de hoīs lapſi reꝑatōe. hoc eſt de his quibꝰ a lapſu mul tiplici reꝑatum eſt genꝰ humanuꝫ. ſcꝫ de numero ⁊ ma teria oīm ſcīaꝝ. de ꝓprietatibꝰ ſingulaꝝ virtutuꝫ age re volumꝰ. qͣtenꝰ in hūc modum totiꝰ mundi pleniꝰ con tinentiā. oīmqꝫ reꝝ et artiū atqꝫ virtutum ſummā ſub quodam ꝯpendio memoriter teneamꝰ. Porro in quar ta ꝑte. ſimili modo tꝑalem rerū in mūdo geſtaꝝ hiſtori am: dictorūqꝫ memorabiliū ab inicio ſcl̓i vſqꝫ ad finem que ſcripta reꝑimꝰ. iuxͣ ſeriem tempoꝝ ꝑ ordineꝫ gene ratōnuꝫ: regnorūqꝫ ſucceſſioneꝫ. ſicut in ſuꝑiore p̄fati one totiꝰ oꝑis p̄locuti ſumꝰ. breuiter vt potuimꝰ ꝑcur rimꝰ. Uerūtamen qꝛ ſicut p̄dictū eſt. iſte quattuor ſpe culi ꝑtes diuerſe ſunt. ac ꝓpter nimiā trāſcribendi ſum ptuoſ itatem: alterā ſine altera nonnulli habituri ſunt. Etiā in hac prima ꝑte. loco ꝯpetenti totiꝰ vltime ꝑtis materiā .i. totiꝰ hiſtorie tꝑalis cronicā: breuiter perſtri ctam p̄libabimꝰ. In fine videlicet vbi de tꝑibꝰ agitur. In vltime quoqꝫ ꝑtis capite. placuit quoddaꝫ hiſtorie naturalis: et oīm artiuꝫ: atqꝫ virtutū epithoma .i. reca pitulationem breuem premittere. quatenus vnaqueqꝫ pars ceteras vtrimqꝫ cōtineat. omneſqꝫ ſe inuicem cō plectantur. Et qꝛ totum opꝰ primū quod ī quattuor ob ſui magnitudinem eſt diuiſum. maiꝰ ſpeculuꝫ appella uimꝰ. Ideo primā iſtā ꝑtem: q̄ ſpeculū naturale dicitur a diuerſis mūdi acceptōnibus inchoamꝰ. ¶ .XXI. ¶ Continentia et capitula libri primi. Rimus aūt liber partis huiꝰ iſte vide licet quē nūc in manibꝰ habemꝰ. totiuſ huiꝰ volumīs index: ⁊ quaſi lucerna q̄ dam: p̄monſtrās in eo ſemitā oīm libro rum ſequentiū: materiā ⁊ ordineꝫ bre uiter on̄dit. vt in tanta rerū multitudi ne: de quibꝰ in toto oꝑe agitur: legenti faciliuſ pateat: quoto libro: quoue capitulo cuiuſlibet libri: quod q̄rit inueniat: ne forte caſſo labore. ſingulas reuoluendo pa ginas. in incertū vagari incipiat. Habet aūt primus li ber iſte nūeꝝ quinquagintatriū capituloꝝ. Ecauſa ſuſcepti operis et eiꝰ materia. .i. Iterum alia cauſa .ii. De modo agendi et titulo libri. .iii. De vtilitate operis ⁊ apologia autoris .iiii. Apologia de regnis ⁊ bellis huic oꝑi inſertis. .v. .vi. Apologia de naturā rerū ⁊ hiſtoria tēpoꝝ Apologia de vniuerſitate ſcientiaꝝ. .vii. Apologia de dictis poetarū ⁊ philoſophoꝝ. .viii. Apologia de apochrifis. .ix. Apologia de modo exerpendi in quibuſdā libris Are ſtotilis. De impari autoritate eoꝝ q̄ exerpta ſunt. .xi. Liber Primus De ordine dignitatis earundem. .xii. De libris autenticis .xiii. De libris apochrifis .xiiij De continentia totiꝰ operis: .xj De qͣdrifaria diuiſione totius operis .xvi De materiā vniuſcuiuſqꝫ partis xvii. Retractatio prime partis. .xviii. Retractatio ſecunde tercie ac quarte partis. .xix. Continuatio huiꝰ quarte partis ad alias .xj De continentia ⁊ capitulis primi libri xxi. Continentia ſecundi libri xx Continentia tercii libri .xxiii. Continentia quarti libri .xxiiii Continentia libri quinti .xx. Continentia libri ſexti. .xxvi. Continentia libri ſeptimi. .xxvii. Continentia libri octaui. .xxviii. Continentia libri noni. .xxix. Continentia libri decimi .xxx. Continentia libri vndecimi .xxxi Continentia libri duodecimi. .xxxii. Continentia libri tredecimi. .xxxiii. Continentia libri decimiquarti xxxiiii. Continentia libri decimiquinti .xxxv. Continentia libri decimiſexti. xxxvi. Continentia libri decimiſeptimi .xxxvii. Continentia libri decimioctaui. .xxxviii. Continentia libri deciminoni .xxxix. Continentia libri vigeſimi Contiuentia libri vigeſimiprimi. .xli Continentia libri vigeſimiſecūdi .xlii. Continentia libri vigeſimitercii .xliii Continentia libri vigeſimiquarti .xliiii. Continentia libri vigeſimiqͥnti. .xlv. Continentia libri vigeſimiſexti. .xlvi. Continentia libri vigeſimiſeptimi. .xlvii. Continentia libri vigeſimioctaui .xlviii. Continentia libri vigeſiminoni. .xlix. Continentia libri triceſimi Continentia libri triceſimipͥmi ilij. Continentia libri triceſimiſecundi Continentia libri triceſimitercii. .liii. ¶ XXII. ¶ Continentia ſecundi libri Ecundus liber agit de primaria mun di creatione: Et primo de ipſo creato re: in quo tanꝙͣ in architipo mundus ipſe ab eterno ordinatus eſt ⁊ precōce̓ ptus Deinde vero de pͥma materia ac de āgelica creatura: que duo ſcd̓m au guſtinū ante om̄em diem ſunt creata. Et hꝫ. lxxxvi. ca. E diuerſis mundi acceptionibus De duobus mūdis pariter exiſtentibus .ii. Ꝙ mūdꝰ architipꝰ ipſe ſit dei filius .iii. Quid ſit deus. .iiii. Quibꝰ diſtinguatur proprietatibus .v. De diuine eſſentie vnitate .vi. De perſonarum trinitate. .vii. Ꝙ ab eadem ſumma trinitate creata ſunt oīa .viii. Qualiter ipſa creatrix trinitas in principio geneſeos eſt inſinuata. .ix. Qual̓r eiꝰ inuiſibilia ꝯgnoſcūtur a mūdi creatura. x Qualiter ex ꝯſideratōne creaturarum ꝯgnoſcitur eſſe ſumma eſſentia. .xi. Qual̓r in oī creatura relucēt trinitatis veſtigia .xii. De gradibus creaturaruꝫ quibus homines ad dei cō gnitōnem aſcendunt .xiii. Ꝙ deum multis modis hoīes cognouerūt. .xiiii. Qual̓r ad vniꝰ dei ꝯgnitōꝫ philoſophi ꝑuenerūt. xv Qualiter etiā ad triū perſonarū diſtinctōem vtrimqꝫ appropinquarunt. .xvi. Ꝙ ī trinitatis diſtinctōne defecerūt .xvii. Qual̓r etiā circa mūdi origineꝫ errauerunt .xviii. Ꝙ deꝰ mundū optimū creauit ⁊ vnicū .xix. Ꝙ eum creauit pulcerrimuꝫ .xx. De arte diuina qua deꝰ fabricauit omīa .xxi. De rationibus vel ydeis viuentibus in eiꝰ mente vel ſapientia. .xxii. Qual̓r ſcd̓m illas rōes ſiue notiones fecit oīa. xxiii Ꝙ deꝰ fecit mūdū abſqꝫ volūtatis nouitatēᵐ. xxiiii. Ꝙ mūdus cū tp̄re factꝰ ſit ⁊ non ante. .xxv. Ꝙ nō faciebat deꝰ aliqͥd anteꝙͣ mūdū faceret. .xxvi Qualiter deus operatur ⁊ creat ⁊ facit .xxvii. De creatōne empirei ⁊ materia informi. .xxviii. De angelo quid ſit .xxix. Quales facti ſint ab initio .xxx. De libero arbitrio eorum ⁊ ſcīa ⁊ dilectōne. .xxxi. Ꝙ nec miſeri creati ſunt nec beati .xxxii. De ꝯuerſione bonorum ad lucem increatam. .xxxiii. De illuminatōne eorum ab eadem luce. xxxiiii. Ꝙ ip̄a lux ad ſe ꝯuertit ⁊ colligit illuīatos ſpūs. xxxv De ꝯfirmatōe ſanctoꝝ āgeloꝝ. ⁊ btītudine eoꝝ. xxxvi De merito eorundem .xxxvii. De ſcientia eorundem ⁊ motu affectōnis .xxxviii. De linguis eorum. xxxix. Exemplum ad euidentiā mutue locutōis eorūdē .xl. De poteſtate eorum. .xli. De ſacro principatu eorundem .xlii. Ge vnifica contemperantia donorum eorum. .xiiii. De nouem ordinibus. .xliiii. De excellentia eoꝝ ſcd̓m dona. .xlv. Ꝙ ante caſum non fuerunt ordines diſtincti xlvi. De varia ordinum diſtinctione .xlvii. De triplici gerarchia. .xlviii. De gerarchia angelica. .xlix. De triplici gerarchia angelica. Qualiter refulgeat in eis imago trinitatis .li. .lii. Qual̓r intelligūtur ex ſil̓ibꝰ ⁊ diſſil̓ibꝰ figuris De influentia illuīationū a ſuꝑioribꝰ ad inferiora. liii De noībus ordinū ſup̄me gerarchie .liiii De mobilitate ⁊ calore ⁊ acuīe dilectōis ī ſeraphin. ly De excellentia eoꝝ ſcd̓m dona .lvi De motu eoꝝ diuinā maieſtatem circūeunte .lvii De affectu eiuſdem circa inferioꝝ informatōem. lviii De ceteris accidentibus que in nomine ſeraphin intel liguntur. .li. Qual̓r ſcraphin caput ⁊ pedes dn̄i velare dicūtur. lx. De ratōne nominis cherubin. .lxi. De nominatōne thronoꝝ .lxii. De nominatione ordinum medie gerarchie. .lxiii. De noīatōnibꝰ ordinū inferioris gerarchie. .lxiiii. De miſſione ſanctoꝝ angeloꝝ. lxv. De mīſterio eoꝝᵐ. lxvi De mōtibꝰ ipſoꝝᵐ. lxvii. De angelis ꝓuincialibꝰ ⁊ altercatōne ipſoꝝ .lxviii De noībus propriis angeloꝝ. .lxix. Ꝙ vnicuiqꝫ homini aſſiſtunt duo angeli .lxx. De collatione numeri angelorum ⁊ hominum quibus ſunt deputati. .lxxi Qualiter miniſterium angeli perſonales hominibus exhibeant. .lxxii. Qual̓r aīas illuīnent ⁊ in ꝑadiſuꝫ deportentᵐ lxxiii Ꝙ diligenter animas cuſtodiant. .lxxiiii. Qualiter pſallentibus aſſiſtant. .lxxv. Ꝙ tribꝰ ex cauſis de nobis ſolicitudineꝫ gerātᵐ. lxxvi Qualiter obſtinatos relinquant .lxxvii De angelis ꝑſonalibꝰ chriſti ⁊ antichriſti. .lxxviii. Qualiter hominibus appareant angeli. .lxxix. Qualiter angeli circūſcriptibiles ſunt .lxxx. Liber Primus Qualiter angeloꝝ ruina ex hoībus reꝑabitur. lxxxi. Ꝙ vſqꝫ ad diem iudicii angeli proficiant lxxxii. Qualiter gaudent de penitentia peccatorumᵐ. lxxxiii Ꝙ ante tempus conditi ſunt ⁊ ex nichilo .lxxxiiii. Ꝙ angelus medius ſit inter deum ⁊ munduꝫ. lxxxv Ꝙ virtutes angelicas debemꝰ nobis in exemplum aſ ſumere. .lxxxvi. C XXIII. ¶ Continentia tercii libri. Erciꝰ liber pͥmo agit quid̓ de mūdo ſen ſibili: Et poſtea de opere primi dici. id eſt. de luce corporali ⁊ de diuiſione lucꝭ a tenebris. in qua etiam intelligitur ca ſus dyaboli. Continet auteꝫ. cxxxi. ea. Emundo fenſibili ⁊ eius ſcemate De athomis. .ii. De quattuor ſimplicibus corporibus .iii. De primaria elementoꝝ confuſione. .iiii. Cur deus illam confuſionem creauit quam nō diu per manſuram cognouit. Qualiter elementoꝝ commixtio ſtare poſſit. .vi. Qd̓ ignis et terra ſecunduꝫ platōnem ſunt duo mundi fundamenta. .vii Ꝙ inter hec oportuit eſſe duo media. .viii Adhuc de eodem .ix. De ſinzugia .i. ꝯiugatōe quattuor elementoꝝ. .x. De ordine vel pondere ipſoꝝ. .xi. De mobilitate elementorum .xii. De mutua permutatione ipſoꝝ. .xiii. Qualis illa fuit congeries prima .xiiii Aſſertio Augꝰ ꝙ oīa ſil̓ creata ſunt ⁊ formata .xv. Item ad idem per coniecturas littere. .xv Expoſitio eiuſdem littere ſecundū Auguſtinū .xvii. De ſenaria conuerſione creature. .xviii. De cognitōe angelica matutina ⁊ veſpertina .xix De ratōne ſenarii dierum in oꝑatōnibus dei .xx. De die ſpūali. id eſt. angelo. .xxi. Alia expoſitio eiuſdem ſecundū eundem. .xxii. Aſſertio alioꝝ doctoꝝ. ⁊ rn̄ſio ad Auguſtinumᵈ. xxiii. Item ad idem. .xxiiii. Ratio ordinis ſex dierum ſecundū quoſdam. .xxv. Alia ratio eiuſdem quantū ad tres dies primos ſecun dum Hugonem. ..xxvi. Ratio ordinatōis quarte diei. .xxvii. Eiuſdem rōnis ꝓſecutio quantū ad alios dies. .xxviii Item alia ratio ſecundū Auguſtinū .xxij Quo tempore creauit deus hunc mundum. .xxx. Qual̓r deꝰ in verbo ſuo fecit omnia opera ſua xxxi. De opere prime diei .i. de luce. .xxxii. Cur opera ſua deus inchoauit a luce. .xxxiii. De qualitate et officio ac circūitū luciſ .xxxiiii De mobilitate lucis ⁊ eiꝰ influentia. .xxxv. De proprietate lucis viuificatiua .xxxvi. De operatione eius vi cognitiua .xxxvii De multiplici lucis commendatione. .xxxviii. Queſtio de luce vtrū ſit corpus anqualitas. xxxix. Ęiuſdem queſtionis determinatio Aſſertio ꝙ lux ſit corpus. .xli. Ꝙ lux non ſit ſubſtantia ſpiritualis. .xlii Ꝙ lux vid̓r eē coloꝝ apparētia ſiue reſplendētia. xliii Reſponſiones ad eadeꝫ obiecta xliiii. Improbatōnes opinionis predicte. .xlv. Ꝙ lux ſit accidens. .xlvi. Ꝙ lux non ſit ſubſtantia ſed qualitas mutuata. xlvii. Ꝙ lux proprie ſit habitus .xlviii. Qualiter ſe habet ad viſum. .xlix. Qual̓r ad multitudinē luīs ſeqͥtur multitudo caloris. l. Ꝙ lux ignis ⁊ lux ſuꝑioꝝ corpoꝝ nō ſit vniꝰ generis vel ſpeciei .li. Cur ignis lumen in corporibus mixtis manens corpo ra ſibi adiuncta non conſumit .lii. De corꝑibus noctilucis vn̄ lumen eoꝝ proueniat̉. liii. Qualiter in eis vt luceāt neceſſe eſt partes ignis cōcul cari ⁊ inſpiſſari. .liiii. Cur eoꝝ q̄daꝫ lucent tm̄ de nocte. quedā aūt de die. lv. Ꝙ colores ſunt obiecta viſus in lumine. .lvi. Qualiter color ſit motiuū viſus ſcd̓m actū lucidi. lvii. De qͥbuſdā erroribꝰ autoꝝ c̓ca viſibilitatē coloriſ. lviii Qual̓r intelligi debeat predicta coloris diffinitio. lix. De illa quam idem Areſtotiles ponit in libro de ſenſu et ſenſato. Qualiter reſponderi poſſit ad obiecta in contrariuꝫ. lxi De colorū multiplici generatione .lxii. Qualiter fiat colorum generatio per mixturam in cor pore determinato. .lxiii. Q multipliciter a calido ⁊ frigido generantur album et nigrum. .lxiiii. De mediorum colorum generatione. .lxv. De mixturis coloꝝ ⁊ proportionibus ſcd̓m quas diſtin gͣuitur varietas colorum ⁊ numerus .lxvi. De numero coloꝝ ⁊ varietate. .lxvii. De medio mutatōnis ab vno colore in alium. lxviii. Cur non quodlibet nigrum mutari poſſit in alium colo .lxix. rem: ſicut ⁊ quodlibet album De generatione colorum in nubibus .lxx. Utrū color in aſpectu tm̄ colorati ſit obiectū viſus. lxxi De forma ſpeculi lumīoſa. vtrū habeat aliqd̓ eſſe. lxxii. Quibꝰ modis p̄dicta forma generatur in ſpeculo. lxxiii Qual̓r illa forma ſit in ſpeculo vt in ſubiectoª. lxxiiii. Ꝙ eadem forma ſit habitus ⁊ diſpoſitio .lxxv Qual̓r illa forma recipiatur in ſpeculi ſuperficie. lxxvi Aſſertio ꝙ ibi recipiatur vt in puncto. .lxxvii. Secundū quam naturam. ſpeculū ſit ſuſceptibile talis forme lxxviii. De ſpeculis metallinis .lxxix. De variatōne imaginis in ſpeculo viſui rn̄dentis. lxxx De ſpeculis planis .lxxxi. Qualiter lux ſit color ypoſtaſis .lxxxii. Adhuc de quibuſdā ꝓprietatibꝰ lucis ⁊ vmbre. lxxxiii De diſtinctōe corꝑal̓ ⁊ ſpūalis luciſ a tenebris. lxxxiiii De lucifero ⁊ primo ſtatu illius. .lxxxv De caſu ipſius. .lxxxvi. Qualiter veritate ac diuinoꝝ cognitione ſecretorum eſt priuatꝰ lxxxvii. De complicibus eius .lxxxviii Cur eum deꝰ creauit quem peccaturū p̄ſciuit. lxxxix. De obſtinata eius ſuperbia .xc. Quid ſit in demonibꝰ malum .xci. .xcii. De cauſa ⁊ origine mali. Ꝙ malum non niſi ī bono coaleſcit .xciii. Ꝙ malum cognoſcitur per bonum ⁊ econtraᵐ. xciiii. Ꝙ nichil eſt ſummum malum .xcv. ccvi. De malo duplici ſcilicet culpe ⁊ pene. Ꝙ malum culpe ordinatur per malum pene: .xcvii. Qual̓r angeli boni diuiſi ſunt a malis tanꝙͣ lux a tene xcviii. bris. Qualiter mali deiecti ſunt. ⁊ boni confirmati. .xcix. Quales effecti ſunt demones per peccatum .ci. De ſcientia illorum. Qualiter prenunciant futura .cii. De poteſtate eoꝝ .ciii Qualiter per eos exercentur artes magice. .ciiii. De falſis tranſmutatōnibus. .cv. Quid de talibꝰ ludificatōibꝰ ſenſerit ſctūs Augꝰ. cvi .cvii. Exempla quibꝰ eiꝰ ſententia comprobatur. cviii. Exemplum Belynandi ad idem .cix. Aliud exemplum de falſa tranſmutatōne Ꝙ magica tranſfiguratio non omnium viſum fallit Liber Primus ſed quorundam tantum. De mulierculis que dicunt ſe noctu ire cum diana vel herodiade .cxi De diuerſis generibus demonum: .cxii. Ꝙ in demonibus etiam prelationes ſunt. et alij alijs viciis preſunt. .cxiii. Ꝙ hoībꝰ infeſti ipſi inter ſe quoqꝫ diſcordes ſūt. cxiiii Ꝙꝫ iugiter humanis ſenſibꝰ inſidiantur .cxv. De proceſſu eoꝝ in tentationibus hominum. .cxvi Ꝙ ſemel victi fugiunt confuſi .cxvii. Ꝙ demones miſcent ſe humoribus cxviii Ꝙ non illabantur humanis mentibus cxix. Qualiter deprehendunt hominū cogitationes .cxx Cur non permittantur a nobis videri .cxxi Qualiter energuminos ⁊ cultores ſuos vexentꝰ. cxxii. Qualiter ſimulacris aſſideant. .cxxiii Qual̓r hoīes etiā bonos vexent ⁊ eis obediant. cxxiiii. Utrum corpora demones etiam habeant. .cxxv. De īcuboꝝ vexatōe exemplū de fātaſtica ml̓iere. cxxvi Alia exempla ad idem .cxxvii. Sententia prudentium de eodem .cxxviii. Ꝙ demones omni motu liberi arbitrii peccātᵐ. cxxix Utrum peccent credendo vel ſperando cxxx. Cur non habent peccati remedium. cxxxi. XXIIII. ¶ Continentia quarti libri. Uartus liber agit de opere ſecunde diei. id eſt. de firmamento ac de celo multiplici et continet centumquinqꝫ capitula. De operatōne ſecunde diei De natura ipſius firmamenti. .ii. De diuerſis opinionibus circa naturam eius. .iii. De inuiſibilitate ipſius .iiii. De figura eiuſdem .v. De eodem .vj De ambitu eius ⁊ continentia. .vii. De dextra celi ac ſiniſtra .viii. Utrū omnium celi orbium ſit eadem dextra. .ix. De rationibus auenalpetre aſtrologi ad idem. Qualiter in celo ⁊ in ceteris diſtinguitur dextrum et ſiniſtrum. .xi Qualiter in celo ſunt ante ⁊ retro .xii. Qual̓r etiam ſurſum ⁊ deorſum ſunt in eo xiii. De ordine predictaꝝ ſex differentiaꝝ in celo .xiiii. De partibꝰ celum diſtinguentibus .xv. De zonis vel circulis in eo contentis .xvi. De circulis in maiori ſpera imaginandis .xvii De eodem. .xviii. De duobus circulis viſibilibꝰ xix. De alijs nouem circulis inuiſibilibꝰ xx. De dupliciorizonte .xxi. De motu celi. xxii. De triplici motore celi ſcd̓m philoſophos .xxiii Ꝙ celū iuxͣ ph̓os habet animā ſeſe mouentem. xxiiii. Rationes ad oppoſitum xxv Qual̓r ſana fide poſſet dici celum hr̄e animā xxvi. Qual̓r in hoc ſancti cū philoſohis ꝯcordant .xxvii. Reſponſiones ad obiecta in contrarium .xxviii. De ꝯꝑatōe primi motoris ad motores inferiores. xxix Ꝙ celi motus ſit natural̓ ⁊ nō ꝓceſſiuus .xxx Ꝙ celum motu ſuo non laſſatur xxxi. Cuiꝰ proprie ſit motꝰ ille .xxxii. Ꝙ celi motꝰ apparet ex ſtellarum motibꝰ. .xxxiii. De effectu motꝰ celi ac ſtellaꝝ in inferioribꝰᵐ xxxiiii De fine motus celi .xxxv. Utrū ꝯſequatur finem ſuū ꝑ vnā circulationem. xxxvi Ꝙ celi motꝰ cā ſit omniū motuum naturalium. xxxvii De motu in genere .xxxviii. De differentia motꝰ ⁊ mutatōnis .xxxij De ſpeciebꝰ mutatōnis ⁊ motꝰ. .xl. De ꝯtrarietate motꝰ ad qͥetem. ⁊ motuū ad inuiceꝫ. xli De generatōne ⁊ corruptōne xlii. De eodem .xliii. De mixtōne .xliiii De loci mutatōne. .xlv. De loco quid ſit. xlvi Quid ſit locꝰ .xlvii. Adhuc de eodem .xlviii De modis eſſendi in loco .xlix. De localium motuum diuerſitate De alteratōe ẜm qͥd habeat fieri large vel ꝓprie .li. Adhuc de eodem .lii. De qͥnqꝫ q̄ exiguntur in vera alteratōne. .liii. De augmento ac diminutōne liiii. De mouente ⁊ motu Ꝙ in omni ſpecie motus inter mouentem et motuꝫ ni chil eſt medium lvi Ꝙ motus et quies menſurātur tempore .lvii. Quid ſit tempus. .lviii. Qual̓r tp̄s ab Areſtotile dicatur eſſe nūerꝰ lix Qualiter ꝯueniunt ei paſſiones numeri. .lx. Qualiter tempꝰ ſit menſura motꝰ .lxi. De diuerſis acceptōnibꝰ tꝑis ac diffinitōnibꝰ lxii. De ſubſtantia temporis que eſt nunc .lxiii lxiiii. Utrum ſit vnum nunc vel plura Qualiter tempꝰ ſit quantitas continua per ſe .lxv. De partibꝰ temporis .lxvi. Qualiter in anima menſuretur aut numeretur motus tempore lxvii. Ꝙ ſecundū quoſdam tempꝰ non habet eſſe niſi in ani ma vel in ratione txviii. Ꝙ tꝑis eſſe non dependet ab anīa ſed eiꝰ ꝑceptio. lxix Obiectōnes in contrarium lxx. Solutōnes earundem obiectōnum .lxxi. De prima temporis origine .lxxii. Qual̓r tempꝰ dicatur eſſe coequeuum celo ⁊ angelo et prime materie lxxiii. De differentia temporis ⁊ eui ⁊ eternitatis lxxiiii. De conuenientia iſtoꝝ trium lxxv. De ratōne numeri eoꝝ .lxxvi. Quid ſit eſſe in tempore lxxvii. Quot modis contingat eſſe in tempore lxxviii. Cur tempꝰ magis dicatur cauſa corruptōnis ꝙͣ gene ratōnis .lxxix. Utrum tempꝰ ſemper cauſetur a motu vel aliquando ſit ſine motu .lxxx. Ꝙ tempꝰ ſit proprie ac per ſe paſſio motꝰ celiᵐ. lxxxi. De numēto celoꝝ .lxxxii De qͥnqꝫ cel̓ ⁊ eoꝝ effectibꝰ in rebꝰ inferioribꝰ. lxxxiii. De ſeptem cel̓. lxxxiiii. De celo trinitatis. lxxxv De continentia eiuſdeꝫ celi lxxxvi. De celo empireo .lxxxvii. Ꝙ celum empireum vniforme ſit .lxxxviii. Ꝙ etiam immobile ſit. .lxxxix De celo aqueo ſiue criſtallino. .xc. De opinione eoꝝ qui putant aquas eſſe poſſe ſuper ce lum. xci. Reſponſiones eoꝝ ad obiecta in contrarium. xcii. Opiniones ſuper hoc antiquoruꝫ doctoꝝ. ⁊ obiecta in ꝯtrarium .xciii. Probabilior modernoꝝ ſnīa de hͦac materia .xciiii. Qual̓r ſuꝑ hoc intelligēda ſint ātiquoꝝ dicta .xcv. Ꝙ aque iſte videntur ī modū orb̓ ꝯgregate .xcvi. De motu celi aquei. .xcvii. Qua neceſſitate vel vtilitate ſuper firmamentum ſint aque. .xcviii. Ꝙ ibi ſint pro rerū iuferioꝝ ꝯſeruatōne .xcix. De quadruplici huiꝰ celi ponendi neceſſitate. .C. Cur doctores aquas iſtas celos appellauerint ci. De celo qd̓ d̓r firmamentum .cii. De ſtell̓ in firmamento ⁊ infra collocatis. .ciii. Utrū aliqd̓ ſpaciū ſit inter ſperas planetaꝝ. iiii. Liber Primus De celo olimpio .XXV. .cv. ¶ Continentia libri quinti Uintus liber agit de ceteris mundi parti bus ſuperioribus. Hoc eſt de igneo ſpacio ac celo aereo ac eiꝰ impreſſionibuſ. Habet autem capitula centum quattuordecim. .i. E igneo ſpacio De natura ignis communi .ii. De eodem. .iii. De ꝓprietatibꝰ ignis in qͥbꝰ aſſil̓atur diuinitati. .iiii. De differentia ignis celeſtis ac terreni .v Ꝙ ignis omnia vegetat ⁊ mouet .vi. De diuerſis ſpeciebꝰ ignis .vii. De ethere .viii. De aere .ix. De naturalibꝰ aeris ꝓprietatibꝰ. .x. De loco ⁊ motu ipſi .xi Ꝙ aer ſit vnū ⁊ veꝝ corpꝰ ꝓbatur ex eiꝰ oꝑatōibꝰ. xii. Iterum ad idem .xiii De ſono in quo etiā apparet aeris intenſio .xiiii De variis ſoni generatōnibꝰ. .xv. Qualiter in aere ſolo recipitur eius generatio xvi. De echone. .xvii. De ſonis in aere ſibiinuicem occurrentibꝰ .xviii. De differentiis ſonorum .xix. De duplici medio ſoni xx Iterum de eodem xxi. De tribꝰ aeris partibꝰ ſiue regionibꝰ xxii. De inconſtantia inferioris partis eius. .xxiii. De variis eiꝰ impreſſionibꝰ .xxiiii Iterum de eodem .xxv. De ventis .xxvi. De diuerſis ventoꝝ cauſis .xxvii. Adhuc de eodem xxviii. De qualitatibꝰ ventorum. xxix. De augmentatōne ventorum ſecundum partes a qui bus flant xxx. De cauſis interpolatōnis ventoꝝ xxxi. De ventis antelucanis xxxii. De ceteris ventorum generibꝰ xxxiii. De nūero ventoꝝ ⁊ rōnibꝰ noīm ſinguloꝝ. xxxiiii. De locis eoꝝ originalibꝰ ⁊ eoꝝ effectibꝰ xxxv. De quattuor ventis principalibꝰ xxxvi. De multiplici ventorum vtilitate xxxvii De quorundam ſanitate ⁊ alioꝝ noxietate xxxviii. De turbine. xxxix. De tempeſtate ac temporibꝰ tempeſtuoſis xl. De ſignis tempeſtatum prenoſticiſ xli. De nubibꝰ xlii. De diuerſis nubiū cauſis. xliii De locis ⁊ coloribꝰ ⁊ generationibꝰ nubium xliiii De pluuiis xlv. De diuerſis pluuiaꝝ cauſis. xlvi De natura aque pluuial̓. xlvii De grandine ⁊ eiꝰ forma ac proprietate xlviii. Ubi ⁊ ex qua cauſa generetur grando xlix. De niue .l. De niuis cauſa ⁊ origine .li. De temporibꝰ niuis ⁊ grandinis .lii. .liii. De natura aque niualiſ De choruſcatōne liiii. De tonitruo lv. De ſpeciebꝰ tonitrui lvi Ꝙ non fit tonitruꝰ ex qualibet colliſione .lvii. Ꝙ etiam ſine nube videtur fieri poſſe lviii De ſulmine. lix Cur non tonet ac fulminet in quolibet anni temꝑe. lx. De diuerſis ſpeciebꝰ fulmīs .lxi De miraculis operatōnum fulminis .lxii. De variis eiuſdem operatōnibꝰ ſecundū materias qͣs .lxiii. īuenit. De dr̄ia choruſcatōis ſiue fulguratōis ⁊ fulmīs. lxiiii Ꝙ vtrunqꝫ illorum eſt ignis .lxv. Qualiter humide nubes ignem poſſint gignere. lxvi. Epilogꝰ de tribuſ p̄dictis. ſcilꝫ. fulgure tonitruo ⁊ ful mine lxvii. Diuerſoꝝ opīones de p̄dictis. lxviii Quibꝰ in temporibꝰ ⁊ locis fulmīet. ⁊ qͥbꝰ non .lxix Morale ſenece de terrore fulmīs lxx. De ignibꝰ in tranſuerſum per aerem agitatis lxxi. De aſub. id eſt. ſtella cadente lxxii. De ceteris igneis impreſſionibꝰ .lxxiii. De vride ⁊ eiꝰ coloribꝰ lxxiiii. Qualiter imprimitur in eo ſolis imago lxxv Ꝙ ibi multe imagines in vnam turbidā ꝯfluūt. lxxvi. De vicio ſpeculi lxxvii Diuerſorum ſententie de yride lxxviii. Quibꝰ temporibꝰ appareat ⁊ quibꝰ non lxxix. De ſignificatōnibꝰ vridis .lxxx. De coronis in aere exp̄ſſis lxxxi. De virgis. lxxxii De imaginibꝰ ſol̓ lxxxiii. De rore ⁊ eiꝰ effectibꝰ .lxxxiiii. De manna quod generatur ex rore lxxxv De melle lxxxvi De laudano lxxxvii. De pruiua lxxxviii. De gelū ⁊ glacie . lxxxix. De nebula .xc. De exalatōne ⁊ euaporatōne multipharia .xci. De illis que fiunt ex terra xcii. De ill̓ que fiunt ex aqua vino ⁊ aceto xciii. De illa que fit in corpore humano xciiii. De illa que fit ī arboribꝰ xcv. De illa que fit ex putre factōibꝰ xcvi De exalatōne que fit per attractōnem. xcvii. De fumo ⁊ eiꝰ proprietate xcviii. De trina fumi varietate xcix. De odoribus in genere .C. Utrum odor ſit qualitas ſimplex an compoſita .ci. Ꝙodor prīcipal̓r ꝯſtituitur ī vapore calido ⁊ ſicco. cii Ꝙ odor per euaporatōnes immutatur .ciii. Ꝙodor ⁊ ſapor diuerſimode generantur a qualitati bus ſubiectorum complexionabilibꝰ ciiii. De quibuſdā corporibꝰ odorabilibꝰ ſcd̓m areſtotilē. cy De odoribꝰ quorundam metallorum. .cvi De odoribꝰ ciborum ac medicaminum .cvii. De differentiis odorum cviii. De aere temperato ⁊ intemperato .cix. De ꝓpͥetatibꝰ aeris ſeptētrional̓ ⁊ meridional̓ .cx. De ꝓprietatibꝰ oriental̓ ⁊ occidental̓. .cxi. De diuerſitate aeris ex locorum ſitu vel vicītate cxii. De aere peſtilentioſo .cxiii De hītatōne demonum in hoc aere caligīoſo. .cxiiii. LXXvI. ¶ Continentia libri ſexti Extus liber incipit agere de opere diei ter O cii. Hoc eſt de aquaꝝ congregatōne et de hmōi elemēti. ſcꝫ aque natura ⁊ effectu ac multiplici varietate. Continet autem capi pitula nonagītaquinqꝫ. E opere diei tercie. id eſt. de aquarum inferio rum congregatōne. ¶ De quattuor elementoꝝ diſpoſitōne .ii. Qualiter tanta aquarum multitudo congregari potu it in vnum locum. .iii. De loco congregatōnis earum .iiii. Cur ꝯgregatōnes aquaꝝ appellauit deꝰ maria .v. De naturalibꝰ aque proprietatibꝰ vi. De eodem .vii. De mari .viii. De ſalſedine maris .ix. De ponderoſitate aque ſalſe .x. De natura ⁊ effectu aque marine. .xi Qualiter aqua maris amaritudinem deponit .xii. Liber Primus .xiii. De occeano De cauſis augmenti ac decrementi in eo: .xiiii. De mari mediterraneo xv. De ſinubꝰ maris. xvi De duobꝰ fontibꝰ caloris ⁊ humoris inuicem ſibi op poſitis xvii. De eſtibꝰ maris .xviii. Qualiter fiant ſcd̓m curſum lune. xix. De ipſoꝝ eſtuum variatōue .xx. De creatōe ventoꝝ ex maris refluxione xxi. De periculis maris xxii. De diluuiis xxiii De fontibꝰ xxiiii. Qualiter inueſtigandi ſunt ſalubres fontes xxv. xxvi. Quibꝰ in locis querendi De natura aque fontalis xxvii. De diuerſis generibꝰ fontium xxviii. De mutabilitate quorundam fontiuꝫ xxix. De miracul̓ quorundam fontium .xxx. De flumībus xxxi. De origine fluuioꝝ ⁊ quorundam exiccatōe xxxii. De his qͥ augentur in eſtate xxxiii. De flumīe nili .xxxiiii. De curſu eiuſdem. ⁊ latitudīe ⁊ irrigatōe egipti. xxxv De gange xxxvi. De tygri xxxvii. De eufrate xxxviii. De iordane ceteriſqꝫ famoſis flumībꝰ xxxix. Adhuc de eodem. .xl. De quorundom fluminum miracul̓ .xli. De lacubꝰ ⁊ lacunalibꝰ aquis xlii. De lacū affalti ⁊ tyberiadis ceteriſqꝫ famoſis xliii. De quorundam lacuum miracul̓ xliiii. De puteis. xlv. De natura aque puteal̓ᵐ. xlvi xlvii De puteo fodiendo De aqueductu faciendo xlviii De ciſternis xlix. De piſcinis ⁊ balneis .l. De vſu balnei .li. De iuuamentis ⁊ nocumentis balnei lii. De diuerſitate aquarum multiplici. liii. De diuerſitate aquaꝝ in pondere liiii. De diuerſitate in colore .lv. De diuerſitate in ſapore lvi. De ſaporibꝰ in genere .lvii De ſapoꝝ cauẜ. lviii Utrum generentur a qualitatibꝰ primis .lix. Utrum ſapor ſit paſſio compoſiti vel ſimplicis. .lx. Determiuatō eiuſdem queſtionis .lxi. De cognitōne complexionis ac ſubſtantie cibi vel me dicaminis per ſaporeſ lxii. De numero ⁊ differentiis ſapoꝝ ſcd̓m Auicennā. lxiii De oꝑatōnibꝰ vel effectibꝰ eorum lxiiii. Item de eodem ſcd̓m almaſorem lxv. De comparatione ſaporum ad inuicem in calore ⁊ in frigore lxvi. Adhuc de eodem. .lxvii. De aqͥs metallinisᵐ. lxviii De aqͥs ſulphureis. lxix. De aquis calidis ⁊ frigidis. .lxx. Adhuc de eodem lxxi. De aqͥs coctis lxxii. De ſimplici potū aque lxxiii. Adhuc de eodē. lxxiiii. De aquis ad potandum eligendis lxxv. Iterum de eodem lxxvi. De aquis pernicioſis ⁊ venenoſis lxxvii. De his que gēnerantur ex aquis et primo de vellere aureo .lxxviii. De ſpongiis .lxxix De lapidibꝰ precioſis ex aqua generatis .lxxx. De natura ⁊ ſpeciebus pumicis lxxxi. De natura ⁊ origine ſal̓. lxxxii. Adhuc de eodem .lxxxiii. De operatōne ſalis in medicina lxxxiiii. Item de eodem Plinii documenta lxxxv De operatōne ipſiꝰ in alchimia. lxxxvi De diuerſis ſpeciebꝰ ſalis lxxxvii. Adhuc de eodem lxxxviii De flore ſalis. lxxxixj De nitro .xc. De virtute ipſiꝰ in medicina. xci De bitumine xcii. xciii. De virtute bituminis in medicinis Be alumine ⁊ eiꝰ origine vel natura xciiii. De virtute eius in medicina .xcv. XXVII. ¶ Contnentia libri ſeptimi Eptimus liber agit de terre nudatione ac de huiꝰ elementi natura ⁊ quorundam terrenorum corporum proprietate. Habet quoqꝫ nonaginta duo capitula. .i. E nudatōne terre ab aquis De proprietatibꝰ terre .ii. De multiplici eiꝰ commendatōne .iii. De ſitu terre .iiii. Qualiter d̓r terra ſuper aquas eſſe fundata. .v. Qualiter terre globꝰ in medio aere ſit libratꝰ. .vi. Quorſum. iniectꝰ lapis erit caſurꝰ ſi perforatus ſit ei terre globus. .vii. Ꝙ rotunda ſit forma vel figura terre viii. Beſtructōnes opīonis contrarie .ix. Utrum terra inhabitetur vndiqꝫ .x. Ꝙ terre globus ſit verticoſus .xi. Ꝙ etiam occeanus terram cingens in verticem ſit coa ctus. .xii. De menſura terre .xiii. De quinqꝫ zonis. id eſt circulis terre. .xiiii. Ꝙ in celo ⁊ in terra recte dicūtur eſſe quinqꝫ zone. xv Quā modica inhabitetur porcio terre. .xvi. De partibꝰ habitabilis noſtre .xvii De locis ꝯuenientōribꝰ habitationi humane. .xviii. De inſulis et nominibus earum xix De montibꝰ ⁊ cauſis eoꝝ De nominibꝰ quorundam montiū ⁊ proprietatibꝰ. xxi. Adhuc de eodem xxii. Cur montes frigidiores ſunt vallibus xxiii. De vallibus ac ceteris terre locis patētibus ac ſubter raneis. xxiiii. De quibuſdā mirabilibus terre locis. xxv. De terre motu ⁊ eius cauſis .xxvi Iterum de eodem .xxvii. De ſpeciebus terre motus .xxviii. De multiplici eius effectu xxix. De peſtilentia conſequente terre motum .xxx. Quibꝰ in locis accidat terremotꝰ ⁊ quibus nonª. xxxi. Quibꝰ ī temporibꝰ accidat terremotꝰ ⁊ quibꝰ nō. xxxii De ſignis terremotus .xxxiii. De terris ⁊ inſul̓ ex cauſiſ terremotꝰ naſcentibꝰ. xxxiiii De inſuliſ ac terris a mari abſorptis xxxv De terris trementibꝰ ſꝑ ⁊ inſulis fluctuantibus. xxxvi De remediis contra terre motum xxxvii. Morale ſenece de terre motu .xxxviii. Adhuc de eodem .xxxix. De terre fecunditate .xl. De diuerſis generibus terre xli. De ratōne agriculture .xlii. De ipſius apud antiquos veneratōe xliii. De iugerum portōne .xliiii. De agri electōne xli De ſalubritate aeris ⁊ aq̄ ī agri electōe ꝯſiderāda. xlvi De terre fecunditate exploranda. xlvii De ruſtici operis induſtria xlviii. De quibuſdam documentis artis ruſtice .xlix. De multiplici culturā terre De agri cineratōne. .li. De ſtercorizatōne .lii. De ſtercorizatōnis tempore liii. De aratione liiii De temporibus arandi .lv. De agris incultis aperiendis .lvi. De iteratōue ac occatione ⁊ reſectōne lvii. Liber Primus De ſeminatione .lviii. De ſarculatione lix. De terra vineis ⁊ arboribꝰ apta De ipſaꝝ vineaꝝ paſtinatōne lxi. De ceteris arboribꝰ ſimiliter paſtinandiſ .lxii. De vineis fodiendis ⁊ arboribꝰ circumfodiendis. lxiii. De pratis inſtituendis ⁊ colendis. lxiii De ortis in terra ꝯſerendis ⁊ areis faciendis. lxv. De pulueribꝰ ⁊ glebis terre lxvi De luto multiplici lxvii. De his que continentur in viſceribꝰ terre lxviii. De vaporibꝰ terre quibꝰ aer imprimitur .lxix. De igne terreno ac multiplici eiꝰ effectu .lxx. De miraculis corpoꝝ vim ignis ſuſtinentium lxxj. De virtute ignis in corporibꝰ aduſtis lxxii. De flama ⁊ fauilla lxxiii. De fumo ⁊ fuligīe. lxxiiii. De carbone lxxv. De cinere .lxxvi. De vitro ⁊ eius natura .lxxvii. De virtute ipſiꝰ in medicina lxxviii. De operatōne ipſiꝰ in alchimia lxxix. De latere cocto lxxx. De teſta lxxxi. De diuerſis qualitatibꝰ corpoꝝ terrenoꝝ .lxxxii. De eodem .lxxxiii. De raritate ⁊ denſitate .lxxxiiii. De perſpicuitate lxxxv De aeris ⁊ criſtalli peruietate. .lxxxvi. De curuabilibꝰ ⁊ inſciſſiuis lxxxvii. De ignis vel flame extinctiuis .lxxxviii. De caloris mitigatiuis lxxxix De caloris vel ignis excitatiuis. De flame nutritiuis. xci De quinto elemento quod eſt vapor terreſtris xcii. ¶ Continentia octaui libri L. XXVIII. Ctauus liber agit de corporibꝰ que conti nentur in terre viſceribꝰ. hoc eſt de minera libus. vt de metall̓ ⁊ ſil̓ibus. Et habet cen tum ſex capitula. E corporibꝰ terre mineralibus De quattuor eoꝝ ſpeciebus. .ii. De metallis ⁊ eoꝝ origine .iii De naturali metalloꝝ creatōne iiii. De metalloꝝ inueſtigatōne De artificioſa eoꝝ tranſmutatōne .vi. De auri natura vii. De ſpeciali ⁊ multiplici auri preeminentia viii. De quibuſdam modis aurum inueſtigandi ix. Iterum de alio inueſtigandi modo Que fuit auri prima eſtimatio .xi. De luxuria modernoꝝ in auro .xii De operatōne eius in alchimia xiii De virtute ipſius in medicina .xiiii De eodem xv. De argenti natura. xvi De argentifodina xvii De operatōne ipſiꝰ in alchimia xviii. De virtute ipſius ī medicina .xix. De ſpeculis ⁊ vaſis ex argento .xx. De hidrargiro xxi. De litargiro .xxii. De vſu lithargiri in medicina xxiii De ere vel cupro xxiiii De diuerſis ſpeciebꝰ eris xxv. De operatōne eris vel cupri in alchimia .xxvi. De operatōne ipſius in medicina xxvii. De cadmia eraria xxviii. De ſcoria eris ⁊ flore ⁊ ſquama xxi De ipſius rubigine vel erugine. .xxx. De chalcite. xxxi. De calchanto xxxii. De multiplici eiꝰ ī medicīa remedio .xxxiii. De pompholige ⁊ ſpondio xxxiiii. De difrige ⁊ antiſpondio xxxv De auricalco xxxvi De ſtanno xxxvii. De operatōne ipſius ſtanni in alchimia xxxviii. De virtute ſtanni in medicina xxxix. De plumbo .xl. Adhuc de plumbi origine ⁊ natura .xli. De operatōne plumbi in alchimia .xlii. De mutua plumbi ⁊ ſtanni collatōne. xliii. De diuerſimoda plumbi puluerizatōe xliiii. De virtute plumbi in vſu medicine xlv. De plumbo vſto ⁊ eius lotura .xlvi. De ſcoria eius ⁊ ſpūma xlvii. De ceruſa xlviii. De anthimonio xlix De ferro Iterum de ferri natura li. De calibe ⁊ alidena. lii. De ferri ⁊ calibis differentia .liii. De operatōne ferri in alchimia .liiii. De virtute eius in medicina lv. De ferri purgamentis lvi. Adhuc de eodem lvii. De qͥbuſdā metallis ꝯmixtis ⁊ electro ⁊ corinthio. lviii De moneta vel nummo lix. De ſpiritibꝰ mineralibꝰ lx. De argento viuo ⁊ eius origine lxi. De operatōne ipſius in alchimia lxii. Qualiter argentum viuum ſit elementū omniuꝫ liqua bilium lxiii. De virtute ipſius in medicina lxiiii. De ipſius potione vel fumigatione venenoſa lxv. De ſulphure et eius natura lxvi. De regimine et oꝑatione illius in alchimia lxvii. De virtute ſulphuris in medicina lxviii. De arſenico et eius natura lxix. De virtute eius in alchimia lxx. De oꝑatione ipſius in medicina lxxi. De ſale hammaniaco lxxii. De ceteris mineralibꝰ q̄ media corꝑa ſūt inter corpora et ſpūs et primo de alumine. lxxiii. De atramento et eius natura lxxiiii. De oꝑatione ip̄ius in alchimia lxxv. De virtute ipſius in medicina lxxvi. De vitro lxxvii. De vitro et obſiano lxxviii. De naturali generatione lapidū mineralium. lxxix. De generatione lapidū ⁊ corꝑum mineralium lxxx. lxxxi. De lapide elexir ꝑ quē ars imitatur naturā lxxxii. De duplici factura elexir De cōplemēto elexir albi ⁊ citrini ſiue rubei. lxxxiii. Qualiter ꝑ hunc lapidem fiat metallorū tranſmutatio ſecundum quoſdam lxxxiiii. Ꝙ vere fiat eorum trāſmutatio vel potius diſgrega tio per alchimiam lxxxv. Reſponſio auicenne cōtra eos qui dicunt eam eſſe fal ſam lxxxvi De artificibꝰ eiꝰ ⁊ de huiuſmōi artis materia. lxxxvii. De clauibus et inſtrumentis lxxxviii. De igne multiplici ad oꝑandum lxxxix. De calcinatione corꝑum mineralium xc. De quadruplici corꝑum ⁊ ſpirituū preꝑatione xci. Qualiter corꝑa dura liq̄facta recipiūt tincturā xcii. Ꝙ qualitas olei ſit ibi cauſa ꝑmixtionis xciii. De oꝑatōe boracis et ꝯmixtione argenti et eris. xciiii. De oꝑationibus alchimie ⁊ corꝑibus ceteris xcv. De oꝑatione vermilionis et cinabrii ⁊ aurichalci xcvi De coloribus natiuis et ficticiis xcvii. De ſinopide et rubrica xcviii. De parethonio et melino et feretria xcix. De ſyrico et indico et ceruſſa .C De minio et ocra De ſandaraca De praſi et criſocolla Till. Liber Primus De oꝑatione criſocolle in aurificio ⁊ medicīa ciiii. De ceruleo ac purpuriſſo De cinnabari et armeno. cvi ¶. XXIX. ¶ Continentia noni libri Onus liber agit de lapidibus diuerſi generis. id eſt. de lapidibus communi bus et inſignioribus. Habet autem li ber iſte capitula. cvii. E lapicidinis .i. De lapidibus edificio aptis. .ii. ¶De lapidibus ad mortaria medicinalia cōgru .iii. De quorūdam lapidū miracul̓ .iiii. IS. De lapidibus quibuſdā medicinalibus vi. De quibuſdam lapidibꝰ communibus De arena ⁊ eius ſpeciebus vii. De natura ⁊ proprietatibus arene .viii. De calce ix De oꝑatione calcis in vſu medicine Se maliba et ō pplo Ie cote xi. De topho xii De ſilice xiiii. De marmore marmorūqꝫ generibus xv De alabaſtrite et alabandico xvi. De offite et purpurite vel porfirite et pario .xvii. De cariſteo ⁊ numidico ceteriſqꝫ marmoꝝ ſpēbꝰ. xviii. De lapidibꝰ inſignioribꝰ. Et pͥmo de magnete xix. De miraculo magnetis in ferri attractione .xx. De virtute ip̄ius in vſu medicine .xxi. De gagate xxii. De ethite xxiii. De pirite xxiiii. De frigio ⁊ phingite xxv. De ſamio ⁊ ſarcōfago et oſtratite xxv De abeſton et amīanto et cātochite ⁊ mēphiteᵐ xxvii. De androdamanto et de quibuſdā alijs xxviii De gemmnis et eaꝝ virtutibus xxix. De gemmarum generibus et coloribus xxx De luxuria hoīm in gēmaꝝ preciis ⁊ aſpectibꝰ xxxi. De quarūdam eaꝝ denoīationibꝰ ⁊ effectibꝰ xxxii. De quarūdam adulteratōne ⁊ melioꝝ electōe xxxiii. De quarūdam virtutibꝰ attractiuis .xxxiiij. De quarūdam ſigillis xxxv De ꝓprietatibus gemmaꝝ ſecundū ordineꝫ alphabeti et primo de abſicte xxxvi. xxxvii. De achate De ml̓tiplici achatis origine ⁊ eiꝰ ſpecie xxxviii. De adamante .xxxix De vario adamantis genere Iteꝝ de eodem xli. De agape et alabādina xlii. xliii De amētiſto De allectorio xliii De androdamanta et antracite xlvi. De aſio et aſtirite et aſtrione De balaginte et berillo xlvii. Iterū de berillo xlviii. De borace xlix. De ballaica et calcedonio ⁊ colcaphano De carbunculo li. De multiplici carbūculorum genere .lii. De celidonia liii. De celonite et cimedia liiii. De ceraunio lv. De corallio. lvi. De eodē lvii. De cornelio ſiue corneolo lviii. De criſelectro et criſocolla. De criſolampſi et criſolito lx. De criſopraſo et criſoptaſio. De criſtallo. lxii. De criſtallo iterum. lxiii De demonio et dracontide ac droſelito. lxiiii. De dyacodo ac dyamancio et dioniſia. lxv De ebeno et efeſte ac egipcilla. lxvi. De electria et elictropia. lxvii De emathite. lxviii De vario emathitis genere. lxix. De enidro et epiſtite. lxx. De ermiſtione ethite et exācontalito lxxi. lxxii. De falcano et filatero et flongite. De galactite et garamantite. lxxiii. De gelacie et gloſopetra. lxxiiii De hyena et hyeratite. lxxv Ge iacincto et iacinctizonte. xxvi lxxvii. De iaſpide De kabrate et kacabre et Raman lxxviii De lichine. lxxix. De ligurio et lipparea. lxxx. De margarita. lxxxi Item de eodem. lxxxii. De luxuria antiquorum in margaritis. lxxxiii. De virtute ipſarum in medicina. lxxxiiii De medio et mirrite. lxxxv. De melothite et murrina. lxxxvi De nitro et noſe et onice. lxxxvii. De apalo et optallio. lxxxviii lxxxix De orithe et oſtratite. De pantro ſiue panthero ac peanite. xc. De pōdoro et pontica et praſio et pirite. xci. De quirino ac quanidro et raday ⁊ rauni. xcii De ſaphiro xciii. De virtute ipſius in medicine remedio. xciiii. De ſagda et ſandaꝫiro. xc. De ſardio. xcvi De ſardonicę. xcvii. De ſilenite atqꝫ ſirtite. xcviii. De ſmaragdo. xcix. De ſmaragdi ſpeciebus variis. c. De ſmaragdi virtute in medicinis. ci. De ſolis gemma et ſucino. cii. ciii Opiniones falſe de ſucini origine. De certa ipſius origine ac proprietate. ciiii. De regolitho et thopazio et turcoy. cv De varach venice ac vegentana et vnione. cvi. De iri et zimeniellazuri ac zignite. cvii. ¶ XXX. ¶ Continentia decimi libri. Ecimus liber incipit agere de ſecūdo ope diei tercie. hoc eſt de terre germinatōne et agit prīo de plantis in generali. poſtea de herbis cōmunibus. Habēs clvi. capitula vt ſequi videris. Eprimaria terre germīatione. .i. De plantarum varietate. I ii. De cōpoſitōe plantarū et cōplexione. iii. De quatuor elementis eas complexionātibus et quali tatum gradibus. iiii. De ſexu plantarū et generatōe. v De vitā earū ⁊ nutrimēto. vi De ipſaꝝ incremento. vii De plantarū digeſtione. viii. De folioꝝ ꝓductōe. ix. De floꝝ natura et pulcritudīe De plantaꝝ fructificatōe ⁊ multiplici vtilitate. xi De plantaꝝ ſeminatōe. xii. De plantaꝝ fixione vel plantatōe. xiii. De ipſaꝝ trāſlatōne. xiiii. De prima herbaꝝ e terra productōe. xv. De cōtinua eaꝝ generatōe. xvi De nutrimento eaꝝ xvii. Cur nō ab aere ſicut a terra capiāt nutrim̄tuꝫ. xviii De herbis aromaticis et odoriferis xix. De nomīe ac numero herbaꝝ: et primo de incultis. xx. De abſinthio xxi Iterum de eodem xxii. De diuerſis ſpeciebus abſinthii xxiii. Liber Primus De achanto. xxiiii. De aconito. xxv. xxv De acoro. De affodillo. xxvii. De agarico xxviii. De eodem. xxix. De agrimonia xxx. De alcamia et altea et alga xxxi De altea. De aloe. xxxii. xxxiii. De ambria vel ambroſia. xxxiiii De anabulla et anacalla vel anagalla. xxxv De ancuſa. xxxvi De ariſtologia. xxxvii De arnogloſſa. xxxviii De arthemeſia. xxxix De aſa. et aſaro et aſcle pia. xl. xli. De baccari et barba hircina et baſilica. xlii De borith ac bocratōe et botri. De branca vrſma et brionia. xliii. De bugloſſa. xliiii. De bubreſti ac butalmo. xlv. De calamo agreſti ac aquātico. xlv De calamento. xlvii. De camedria xlviii De camephito. xlix. De cameleone ſiue camelea De camelionta nigra et alba. .li. De camphorata et camomilla. lii. liii. De canaria et canna. De capillo veneris et carice ⁊ cathapucia liiii. De celidonia. lv. De centaurea. lvi Iterum de eadem. lvii De ciclamine. lviii. De cicorea. lix. De cicuta et cynogloſſa lx. De cipero. lxi. De coloquintida. lxii. De coniza et conſolida. lxiii De coſto. lxiiii. De dauco. lxv De diptanno. lxvi De dracontea et draconculo. lxvii De ebulo et echino et echio lxviii De elleboro albo et nigro. lxix. De vtriuſqꝫ virtute in oꝑatōe medicinali. lxx. Iteꝝ de eodeꝫ. lxxi. De eliotropio. lxxii De epatica et eraclea. lxxiii. De equicaudā et ē ſula lxxiiii. De euforbio. lxxv. De eupatoreo. lxxvi. De ferula. lxxvii. De filantropo lxxviii De filice et filipendula. .lxxix De flamula et folio lxxx. De fu et fuco. lxxxi. De fumaria et fumo terre. lxxxii. De gallitrito et gariofilato. lxxxiii. De geniculari et genciana. lxxxiiii. De gladiolo. lxxxv. De gramine. lxxxvi. De harundine lxxxvii De herba vitri et hermodactilo et hiberidaᵐ. lxxxviii. De iacincto et yaro et impia lxxxix De iunco. xc. De iuſquiamo .xci. De lacteride et lacticinio. xcii De lappa et lappacio xciii De laſere et laureola et lenticula et lepido. xciiii. De libanotide et ligua auis. .xcv. De maiorana et malabatro. .xcvi. De mandragora. xcvii. De virtute ipſius in medicina. xcviii De maraco et maratro. xcix. De marubio et marubiaſtro. .C. De medica et melliloto. ci De melliſſa et melliſſophilo .cii. De mentaſtro et men. ciii. De millefolio et morella: ciiii. De napello et narciſſo. cv. De nardo. cvi. De diuerſis ſpeciebus nardi. cvii De nemifare. cviii. De nymphea cix. De oleandro et orchi et orpino. cx. De paliuro. cxi. De panace. .cxii. De papiro ⁊ paritaria et paratella .cxiii De penthaphilon. cxiiii De peonia. cxv Iterum de eodem. cxvi. De peucidano. cxvii. De piretro. cxviii. De plantagine. cxix. De policaria et poligono cxx. De polio. cxxi. De polipodio cxxii. De politrito. cxxiii. De praſſio et proſerpinaca. cxxiiii. De pſillio. cxxv. De reubarbaro et reupontico. cxxvi. De roſmarino. cxxvii. De ſabina et ſaliunca. .cxxviii. De ſatirione et ſaxifraga cxxix De ſcabioſa et ſcamonea. cxxx De ſcirpo et ſcolopendria. cxxxi. De ſemperuiua. cxxxii. De ſene et ſenetione. .cxxxiii. De ſilphio. cxxxiiii. Deſiſimbrio. cxxxv. De ſpartanea et ſparto. cxxxvi De ſquilla. cxxxvii. De ſquinanto. cxxxviii. De ſtaphiſagria. cxxxix. De ſtrigno vel ſolatro. .cxl De ſticādo. cxli. De ſiderice cxlii De ſimphato vel ſimphico et ſynapiagrion. cxliii. De ſiſeleo .cxliiii. De tapſia. .cxlv. De tapſobarbaſto ac de trahith. .cxlvi. De tribulo. cxlvii. De trifolio ⁊ tripolioᵐ cxlviii. De turbith. cxlix. De typo et titimallo. .cl. De verbaſco et verbena. cli. De vetonica. clii. De virga paſtoris. De viſco cliiii. ¶ De ypericon. cliii. clv. De ypogloſſa et yringion clvi ¶ Continētia vndecimi libri XXXI. Ndecimus liber agit de ceteris herbis vi de licet que naſcūtur in locis cultis ⁊ ī ortiſ et agris. Et habetliber iſte. cl. xxi. capitula Ęherbis ortulanis et ſatiuis De cura antiquoꝝ circa culturā agroꝝ et ortu lorum. De collocatione et diſpoſitione oroꝝ. .iii. De agri colendi electione. iiii. De agricolarum errore et inſtructione. De agri emendatione. vi. De cultura herbaꝝ ortenſiū. vii De ortu et incremento eaꝝ. viii. De morbis ac remediis eaꝝ. De diffrentiis earum in radicibꝰ ac foliis et fructibꝰ et floribus. De herbis que naſcuntur ſine radicibꝰ. xi. De abrotano. xii. De acalife et acetoſa: xiii De allio et eiuſ natura xiiii. De virtute eiꝰ ī mediciua xv. De ſpeciebus eius. xvi. De amaraco et ammone. xvii. De andrafraxe ac andragne xviii. De aneſo ⁊ aneto xix. De apio. De diuerſis apii ſpeciebus xxi Iteꝝ de eodē: xxii De arboracea ⁊ aſcalonia xxiii. De aſparago: xxiiii De aſparago iteꝝ xx. De attriplici xxvi. De auricula muris xxvii. De bancea xxviii De betha. xxix. De virtute ipſius in medicina .xxx. De blito vel bleta. xxxi. De boragine. xxxii. De braſica. xxxiii. De laudibꝰ eius in medicina. xxxiiii. Liber Primus Adhuc de eodem xxxv. De bulbo xxxvi. Adhuc de eodem xxxvii De canabo xxxviii De canna xxxix. De capari. De eodem xli. De cardamo xlii. De carduo ⁊ eiuſdem cultura xliii. De operatōne eius in medicina .xliiii. De caule ⁊ eius culture diſciplina. xlv. De virtute caulis in medicina xlvi De eodem. .xlvii. De cepa ⁊ culture eius diſciplina xlviii. De virtute eiꝰ in medicina xlix. De eodem .l. De cerafolio li. De cimino ⁊ cicrolo .lii De coriandro ⁊ eius medicina liii. Iterum de eodem liiii. De croco ⁊ eiꝰ medicīa. lv. De operatōne eiꝰ in medicina lvi. Adhuc de eodem .lvii. De cucumere ⁊ eiꝰ diſciplina lviii. De virtute cucumeris in medicina .lix. De cucurbita lx. De oꝑatōe eiꝰ in medicina lxi. Iterū de eodeꝫ lxii. De culcaſia ſiue colocaſia. lxiii. De cunila lxiiii. De endiuia lxv. De enula lxvi. De virtute ipſiꝰ in medicina. lxvii. De epythymo lxviii. De eruca lxix De feniculo .lxx. De duplici feniculo ſilueſtri ⁊ ortulano lxxi. De fungo lxxii De gaiſdone ⁊ galanga lxxiii De harundine ſatiua lxxiiii. De inula ⁊ intuba lxxv. De lactuca lxxvi De lactuce cultura lxxvii. De diuerſis ſpeciebꝰ lactuce lxxviii. De medicinali earum operatōne lxxix. Adhuc de eodem lxxx De lapiſtro ⁊ liguſtico. lxxxi De lilio. lxxxii. De medicinis ex lilio lxxxiii. Iterum de eodem lxxxiiii De lino .lxxxv. De liquiricia lxxxvi. De malua lxxxvii. De operatōne malue in medicina lxxxviii. De eodem lxxxix De meconio .xc De melone xci. De melongena xcij De menta xciii. De virtute ipſiꝰ in medicīa. xciiii De eodem xcv. De mercuriali .xcvi De myone ⁊ molochia xcvii. De napo ⁊ napocaule .xcviii De naſturcio xcix De eodem c. De nepeta. ci De ocimo. cii. De virtute ipſiꝰ medicinaliᵐ. ciii De oleo ſileno ⁊ oliſacro ciiii. De olere cv De origano cvi De medicinali virtute origani. cvii. De eodem cviii. De papauere .cix De medicinali papaueris operatōne cx. De paſtinaca cxii. De eodem cxi De pepone cxiii. De petroſelino .cxiiii De pipere aque ac piperite cxv. De porro ⁊ eiuſdem cultura cxvi. De operatōne eiꝰ in medicina .cxvii. De diuerſis porri ſpeciebꝰ cxviii. De portulaca cxix. Adhuc de eodem .cxx. De pulegio cxxi. De eodem cxxii De radice cxxiii De radicula cxxiiii De raphano ⁊ eiꝰ cultura cxxv. De virtute ipſiꝰ in medicina cxxvi. De eodem cxxvii. Adhuc de eodem cxxviii. De rapaᵉ cxxix. De virtute ipſiꝰ in medicina. cxxx De roſa cxxxi. De roſarum cultura cxxxii. De oꝑatōne eiꝰ in medicina cxxxiii. Adhuc de eodem cxxxiiii. De his que procedunt vel ꝯficiuntur ex roſa. cxxxv. De rubeaᵐ cxxxvi De ruta ⁊ eiꝰ cultura. cxxxvii. De virtute eiꝰ in medicina .cxxxviii Adhuc de eodem cxxxix De ſaluia cxl De ſandice et ſanſuco cxli. De ſatureia cxlii. De ſcordione cxliii Adhuc de eodem cxliiii De ſenatōne cxlv De ſeride cxlvi De ſerpillo cxlvii De eodem cxlviii. De ſycla cxlix. De ſynape ⁊ eiꝰ cultura cl. De operatōe eiꝰ in medicina cli. De ſiſere. clii cliiii. De ſolatro cliii. De ſtrigno De ſtrucio clv. De thimo clvi. Adhuc de eodem clvii. De tribuloſa ⁊ tubera clviii. De viola. clix De virtute eiꝰ in medicinaᵐº. clx Adhuc de eodem clxi De vlpico ⁊ vrtica. clxii De oꝑatōne vrtice in medicina .clxiii. Adhuc de eodem .clxiiii. De ypoquiſtite ⁊ ypoſilenon̄. .clxv. De yreos clxvi De yri. clxvii. De yſopo clxviii. Adhuc de eodem clxix. De zeduare clxx. De zinzibere. clxxi. ¶ XXXII. ¶ Continentia libri duodecimi Uodecimꝰ liber agit de his que procedūt de herbis ſcilicet ſeminibus ⁊ granis ac ſuccis. Et habet liber iſte centum trigin taquattuor capitula E ſeminibus herbaꝝ De ameos ⁊ aneto .ii. De aniſo .iii. De eodem .iiii De appii ſemine ⁊ aſparagi ⁊ attriplicis .v. De bancie ſemine ⁊ bete ⁊ boraginis ⁊ braſice. .vi. .vii. De canabi ſemine ⁊ caparis De cardamomo .viii De carui .ix. .x. De eodem De cimino .xi. De cōcognido ⁊ coriandro xii. De dauco et eruce ſemine xiii. De feniculi ſemine ⁊ ferule xiiii. De iuſquiami ſemine xv De lactuce ſemine xvi De lini ſemine xvii. De melonis ſemine. xviii. De nigella xix. De eodem .xxi De papauere. .xxii. De ocimo De paſtinace ſemine ac petroſelini ⁊ porri xxiii De pſillio xxiiii De raphani ſemine xxv. De rape ſemine atqꝫ rōſe xxvi. De ſilere montano xxvii. De ſynape. xxviii. De eodem xxix De thimi ſemine ⁊ vrtice. xxx De frugibꝰ xxxi De frumentiſ ⁊ legumībꝰ. xxxii De agrorum ad fruges preparatōe xxxiii. De quibuſdā obſeruādis in agri proſciſſioneᵐ. xxxiiii. De aſperſione letaminis .xxxv. xxxvi. De frugum ſeminatōue De temporum in ſerendo varietate xxxvii. De ſatoꝝ viciis vel nocumentis xxxviii De ipſoꝝ remediis xxxix. De effectu ſiderum in ſatis .xl. De radicatōne ſatoꝝ ⁊ eruptōne xli. De maturatōne ipſoꝝ ⁊ collectōne xlii De aree preparatōne ⁊ frugum purgatōne xliii De horreis ad frugū repoſitōeꝫ iuxta pliniū xliiii. De eodem iuxta palladium xlv De molitura ⁊ farina xlvi. De ſimila ⁊ furfure xlvii De pane xlviii. De medicinis ex pane xlix De diuerſitate panis ex farina. li De diuerſitate panis ex artificio ſui De diuerſitate panis ex modo cōquendi .lii. De diuerſitate paniſ ex qualitate ſumendi liii. De fermento liiii De amilo l̓ amido lv De eodem .lv De granis ſegetū ⁊ leguminū ſcd̓m alphabetū lvii De adoreo lviii. De alica De auena lx. De brāce ⁊ bromo lxi. Liber Srimus De candreo ⁊ cicere lxii. De medicinali ciceris operatōe lxiii. De eodem lxiii. De eruo ⁊ eriſimo. .lxv De faba lxvi. De fabe cultura lxvii De proprietatibus fabe in cibo lxviii. De operatōne eius in medicina lxix. De eodem lxx. De farre atqꝫ farragine .lxxi. .lxxii. De faſelo De fenugreco lxxiii. De eodem lxxiiii De gyth lxxv. De herbo lxxvi. De lente ſiue lenticula lxxvii De proprietatibꝰ eius in cibo ⁊ medicina lxxviii De eodem lxxix De lupino .lxxx. De operatione eius in medicina lxxxi. De eodem lxxxii. lxxxiii. De eodem De medica lxxxiiii De milio ⁊ miliaria .lxxxv. De ocino et olira lxxxvi De ordei naturāᵇ lxxxvii De ordei cultura lxxxviii De operatōne eiꝰ in cibo ⁊ medicina lxxxix. De his que ex ordeo fiunt. ⁊ primo de farina. xc. De ordei polenta xci De ordeaceo farre ac furca ⁊ alfica ⁊ pane xcii De ordeacea cereuiſia ac p̄tiſana .xciii De oriza ⁊ ormino ⁊ orobbāche xciiii De orobo xcv De panico xcvi De operatōne panici in cibo ⁊ etiā in medicina xcvii. De pyſo. xcviii De riſo. xcix. De robelia. .c. De ſeſamal̓ ſeſamo. .ci. De ſiligine et ſiliqua .cii. De ſiſano vl̓ ſiſamo. ciii. De eodem .ciiii De tritico cy. De ꝓprietatibꝰ tritici in cibo cvi. De diuerſitate qualitatum in eo. .cvii. De operatōne eiꝰ in medicina cviii. De poculis ex tritico ꝯfectis .cix. De vela ⁊ vicia. .cx. De yſea ⁊ zea et zizania .cxi De ſuccis herbaꝝ deſcribendis ẜm alphabetumᵐ cxii De aloe cxiii. Adhuc de eodem cxiii De diuerſis ſpeciebꝰ aloēs De anabulla cxvi. De camphorā cxvii. De dyagridio cxviii. De eodem cxix De elacterio cxx. De feniculi ſucco cxxi. De galbano cxxii. De eodem cxxiii. De glaucio cxxiiii De laſere cxxv. De licio cxxvi De meconio cxxvii De oleo roſato ac violaceo et lilino cxxviii De ceteris oleis herbaceis. cxxix. De opio cxxx. De eodem cxxxi. De opopanace cxxxii De ſcamonia cxxxiii. De ſinapo. id eſt ſinapis ſucco cxxxiiii .XXXIII. Continētia tercudecimi libri. Erciuſdecimꝰ liber agit primo in ꝯmūi de arboribus ⁊ poſtmodum ſpecialiter de ar boribꝰ communibus videlicet ſiluaticis et agreſtibꝰ Habet quoqꝫ. cxii. capitula. E arboribus in generali. 7 De menbroꝝ vel ꝑtiū in eis diuiſione De arborum creatōe vel origine .ii. .iii. De multiplici arboꝝ varietate ⁊ primo in radicibꝰ. iiii De varietate arboꝝ in corticibus .v. De varietate arborum in ramis .vi. De arborum foliis .vii. De varietate arboꝝ in foliis producendis .viii. De arborum ⁊ frondium coloribus .ix. De foliis arborum quarundam perpetuis .x. De frondibus deciduis .xi. De vmbris earum ac ſtillicidiis .xii. De arboꝝ cultura ⁊ primo de ſeminitōne xiii. De plantatione arborum et tranſlatione .xiiii. De inſitione. .xv. De diuerſis ſpeciebus inſitōnis. xvi. De temporibꝰ ⁊ modis inſerendi. .xvii. De arborum incremento ⁊ magnitudine xviii. De arboꝝ germinatōne .xix De arborum floribus ⁊ earum varietate. .xx. De arboꝝ fructificatione .xxi De quarundam feracitate xxii. De varietate temporis arborum in proferendo et ma turando fructum .xxii Que loca vel tempora magis conueniunt arboribꝰ ad fructificandum .xxiiii. De ſterilitate vel aborſu quarundam arborum .xxv. De morbis arborum communibus .xxvi. De morbis arborum ſpecialibus. .xxvii. De nocum̄tis arboꝝ illatis ab hoībꝰ vel aīalibꝰ. xxvii De corruptōne fructuum in arboribus xxix. De arborum prodigis .xxx De ipſarum remedus xxxi De eodem xxxii. De ſitus arborum varietate xxxiii. De illis que ſite ſunt intra mare xxxiiii De his que gaudent vel leduntur ſocietate .xxxv. De diuerſo ſexu arborum xxxvi. De variis etatibꝰ earum xxxvii De arboꝝ pulcritudīe ⁊ ml̓tiplici eaꝝ vtilitate. xxxviii De arboribꝰ ceduis ad particas ⁊ palos ⁊ ſil̓ia xxxix De tꝑibꝰ congruis ad ligna in materiē cedendā. .xl. De proprietatibus arborum in materia .xli. De eodem. .xlii De quarundam mirabili natura .xliii De abiete. xliiii De eodem .xlv. De acere xlvi. De agnocaſto. .xlvii. De aliſo ⁊ alno xlviij. .xlix. De aquifolio De bdellio .l. De buxo. .li. De caprifico .lii. De cedro. liii De eodem .liiii. De virtute ipſius in medicina .lv Da cynoſbato .lvi. De cypreſſo lvii. De virtute eiꝰ in medicina. lviii De cocco ⁊ corallo .lix. De dipſeo et driſbero De ebeno ⁊ eius natura lxi. De virtute ipſius in medicina lxii De fago lxiiii De fraxino lxiiii. De medicina ex fraxīo. lxv. De geneſta ⁊ geneſtula. .lxvi. De harundine lxvii lxviii De hedera De medicinali earum operatiōe .lxix De ilice. .lxx. De iunipero lxxi. De medicinis ex eo. lxxii. De larice. .lxxiii. Liber Primus De lentiſco. lxxiiii De medicinis ex lentiſco. lxxv De licio ⁊ lotho lxxvi De malabatro ⁊ malomello .lxxvii De mirica lxxvii De mirabolano lxxij De mirto lxxx. De medicinali virtute eius lxxxi De pycea. .lxxxi. De pyno et eius natura lxxxiii De virtute eius medicinali lxxxiiij De pynaſtro. .lxxxv. De piſtacia ⁊ eiꝰ natura ⁊ pithio lxxxv. De platano ⁊ eius natura lxxxvij De virtute eius medicinali lxxxviii De populo ⁊ eius natura lxxxix De virtute eius in medicina. De quercū xci. .xcii. De ramno De robore .xciij De rododendro et roſmarino. .xciiii De ſalice ⁊ eius natura .xcv. De generibus ſalicum ⁊ illarum cultura .xcvi De virtute ſalicis in medicina xcvii De ſambuco ⁊ eius natura. xcviii. De virtute eius medicinali .xcij. De ſaphato ⁊ ſentice ⁊ ſetha De ſicomoro .ci De ſilere et ſiliqua .cii De ſpina. ciii. De virtute eius medicinali. ciiii. De ſubere vel ſuberie .cV De tamarice vel tamariſco .cvi. De taxo cvii? De tēda cviii. .cix. De terebinto De tylia ⁊ thino. .cx. De turbith .cxi De vimine ⁊ vlmo. .cxii. ¶ XXXIIII. ¶ Continentia quartidecimi libri. Uartuſdecimus liber agit de arboribꝰ cul tis ⁊ frugiferis. ⁊ precipue de illis quaruꝫ fructus in humanos ſumuntur cibos. vt ſunt Amigdalus Malus Pirꝰ Ceraſus et hmōi. Et habet centum quindecim capitula. I E arboribus frugiferis. ¶ De amigdalo ⁊ eius natura .ii. De virtute eius in medicina De auellana .iiii. P De bacco De caſtanea. .vi. De ceraſo et eius natura .vii. De cidonio .viii. De citro et eius natura .ix. De corilo ⁊ corno. De eſculo. .xi. De ficu .xii De ficu egiptiaca indica et cipria. .xiiij De operatōne ficus arboris in medicina. xiiii. De lauro. xv. De medicinis ex lauro. xvi. De malo. xvii De malogranata ſiue punica: .xviii. De fiore punici. id eſt. balauſtia De operatione eius in medicina. .xx. De medica vel malo aſiria ⁊ meloflore. .xxi De mela vel mella. .xxii. De meſpila. xxiii. De moro ⁊ eius cultura. .xxiiii. De operatōne eius medicinali xxv De nuce iuglande. .xxvi. De cultura eiuſdem ⁊ medicinali virtute. xxvii. De olea xxviii De virtute oleaꝝ medicīali. xxix De oleaſtro ⁊ oleomella. .xxx. De palma. xxxi De ſexus in ea diſcretōe. xxxii. De medicinali eius virtute .xxxiii. De perfico xxxiiii. De virtute eius medicīali. xxxv De piro ⁊ cultura eiuſdem xxxvi De pruno ⁊ medicina eiuſdem xxxvii De rubo. xxxviii. De virtute eiꝰ medicinali. xxxix De rubi ſpeciebus xl. De ſorbo xli De vite et eius natura xlii. De vinearum cultura .xliii. De vineis veteribus ac nouellis xliiii De vitium putatione. xlv. De vitium propagatione .xlvi. De vitium inſitione xlvii. De vinearum foſſione xlviii. De ablaqueatione atqꝫ ligatione xlix De pāpinatione atqꝫ rigatione. De his que vitibus contraria ſunt vel nociua. .li. De remediis morborum ipſarum. .lii. De preparatōne quarundam vitium ſpecialium. liii. De diuerſis generibus vitium liiii. De magnitudine quarundam et fecunditate .lv. De vitis geniminibus ⁊ emiſſionibus .lvi. De virtutibus earum in medicina .lvii De medicinis ex vitibus ſilueſtribus. .lviii. De vindemiis .lix. De ypomelide ac zizipha lx. De arboribus aromaticis .lxi lxii. De aloe De amomo et aſpalatro lxiii De balſamo lxiiii De medicinali eius virtute. lxv. De calamo aromatico lxvi. De medicinis ex eo .lxvii. De caſſia lignea lxviii. De cynamomo lxix. De medicinis ex eo .lxx. De cypro lxxi. De fiſtula lxxii De libano lxxiii. .lxxiiii. De matir lxxv. De mirra De nardo .lxxvi. De piperis arbore lxxvii. De ſtorace .lxxviii. De thure lxxix. De gummis ⁊ ſuccis arborum .lxxx. Qualiter in eis variatur aqua nutrix omnium llxxxi De amonica gutta xxxii. De aſa fetida. .lxxxiii De balſamo lxxxiiii De bernice lxxxv. De bidellā .lxxxvi De borace lxxxvii. lxxxviii De camphora De cedria et colofonia. .lxxxix. De dragaganto. xc. De euforbio xci. De gummi arabico ⁊ gutta xcii. De karabe .xciii De lacta ⁊ licio .xciii. De maſtice xcv. De virtute eius medicinali. xcvi. De mirra xcvii De virtute eius medicinali. xcviii De opobalſamo .xcix. De pinea De pice .ci. De medicinali eius operatione. cii. De reſina ciii De ſagapino ⁊ ſerapino .ciiij De ſanguine draconis. .cv. Liber Primus De ſarcocolla. .cvi. De ſtacte et ſtorace. .cvii. De virtute ſtoracis in medicina .cviii. De therebinthina. .cix De thure. .cx. De operatione eius in medicina. cxi. De viſco. .cxii. De zuccaro et candi. cxiii. De eodem. cxiiii. De penidiis. .cxv. C.XXXV. ¶ Continētia libri decimiquinti. Uintuſdecimus liber agit de arboruꝫ fru ctibus et ſuccis a quibuſdaꝫ earum ꝓfluē tibus. Et habet liber iſte centuꝫ quadra ginta capituta. vt ſequi videris. T fructibus arborum De varietate fructuū. .ii. De eodem. ni. ¶De amigdala .iiii. De virtutibꝰ ipſius in medicina .V De eodem. .vi. De anacardo. .vii. De auellana viii. De virtutibus ipſiꝰ in medicina. .ix. De bacca. .x .xi. De belliricis. .xii. De berberis. De caparo. .xiii. De cardamomo et carpobalſ amo. xiiii. De caſſia fiſtula. .xv. De caſtanea. .xvi. De virtute eiꝰ medicinali. .xvii. De ceraſio. .xviii. De medicinis ex eo. .xix .xx. De cidonio. De proprietatibus eius in medicina et cibo xxi. De citreo. id eſt. pomo citrino. .xxii. De cocco et coctano et cono. xxiii. De cubebe .xxiiii. De dactilo. .xxv. De proprietatibus eius medicinalibus. .xxvi. De emblico. .xxvii. De fagina. .xxviii. De ficu. .xxix. De ficorum cuſtodia. .xxx. De operatōe eius in cibo. .xxxi. .xxxii. De fiſtico. De galla. xxxiii De oꝑatōe eiꝰ medicīali. xxxiiii De gariofilo. .xxxv. De glande xxxvi De medicinali glandis virtute xxxvii. De intuba xxxviii. De malo xxxix. De proprietatibus malorum in medicina vel cibo xl. De malogranato .xli. De meſpilo xlii De oꝑatione eiꝰ in medicina. xliii. De mirabolano xliiii. De mirtillis. .xlv. De moro xlvi De mori proprietatibꝰ in medicina vel cibo xlvii. xlviii. De muſa De nūce iuglande xlix. De medicinali eiꝰ operatōne De nūce alexandrina ⁊ indica .li. De nūce muſcata .lii. De macis liii. De ceteris nucum generibus. liiii. De nucleo. .lv. De oliua ⁊ eiꝰ ſpeciebꝰ .lvi. De collectōne oliuarum ⁊ expreſſione earum lvii. De oꝑatōe oliuaꝝ in medicina lviii. De eodem. lix. De oxifenicia De perfico lxi. De ꝓprietatidꝰ eaꝝ in medicina. lxii De pinea lxiii. De pipere lxiiii. De medicinali eius ꝓprietate. lxv De piro lxvi. De oꝑatione piroꝝ in medicina. lxvii De piſtatio lxviii De pomo lxix. De oꝑatōne pomoꝝ in medicīa. lxx. lxxi. De proprietate prunoꝝ in medicina vel cibo De pruno. lxxii De punico lxxiii. De medicinis ex eo lxxiiii De roba lxx. De ſiliqua. lxxvi De ſorbo lxxvii De ſumath lxxviii De thamarindo ⁊ thubere. lxxix De vua. lxxx. De multiplici vuaꝝ differētia. lxxxi De vue proprietatibꝰ in cibo ⁊ medicina lxxxii De vua matura ⁊ acerba. lxxxiiij De ceteris vuaꝝ varietatibꝰ ⁊ propͥetatibꝰ lxxxiiii De vuapaſſa facienda lxxxv De proprietatibꝰ ipſiꝰ in cibo ⁊ medicina lxxxvi De xilocaracta lxxxvii De ypomelide ⁊ zizipha lxxxviii De ſuccis fructuum .lxxxix. De achacia xc De oleo in generali ⁊ eius natura .xci. De cella olearia xcii. De virtute olei in medicina xciii. De diuerſis olei ſpeciebꝰ xciiii. De oleo amigdalino xcv. De oleo balanino et balſamino. xcvi. De oleo cypreſſino ⁊ ciprino ⁊ citreo xcvii. De oleo laurino .xcviii. De oleo lentiſcino xcix De oleo maſticino et melino. .c. De oleo mirtino c1. De oleo nucum .cii. De oleo oliuarum .ciii. De olei oliuarum expreſſione .ciiii. De ipſius olei purgatione. cv. De medicinali eiuſdem operatōne .cvi De amurca. id eſt. olei fece .cvii De virtute eiꝰ medicinali .cviii De vino cix. De vini ſpeciebus variis .cx. De cella vinaria .cxi. De mutatōne vini ⁊ emendatione cxii. De vini proprietate in potu cxiii. De eodem. cxiiij De vino bibendo moderate cxv De vitandā ebrietate .cxvi De diuerſitate vini pro etatis tempore .cxvii De diuerſitate ipſiꝰ in colore .cxviii De diuerſitate ipſiꝰ in ſapore .cxix De diuerſitate in odore .cxx De diuerſitate in liquore. .cxxi De diuerſitate in fortitudine. .cxxii. .cxxiii. De vino multiplici cxxiiii De agreſta ⁊ on̄facio De careno ⁊ ſapa ⁊ paſſo .cxxv De muſto. cxxvi .cxxvii. De mero. De aceto ⁊ eius mira virtute .cxxviii. De medicinali eiꝰ oꝑatione. cxxix. De eodem. cxxx. De fece vini ⁊ acēti .cxxxi. De tartaro ſiue grauella .cxxxii. De vinis ficticuis ⁊ conditis cxxxiii. De quorundā ꝓprietatibꝰ ꝑ nomīa ſinguloꝝ. cxxxiiii. Adhuc de reliquis eorum cxxxv De vinis pomorum ⁊ primo malagranatorum. cxxxvi. De vino cydoniorum ⁊ pirorum ⁊ malorum. cxxxvii. Liber Primus De vino meſpilato ⁊ dactilico et de vinis fructuum ce terorum .cxxxviii. De viſco .cxxxix Ꝙ nichil inutile terra germinat vel producit .cxl. .XXXVI. ¶ Continentia libri decimiſexti. Extuſdecimus liber agit de opere quar ⁊ temporibus et huiuſmodi. Continet au te diei. hoc eſt de luminaribꝰ celi ⁊ ſignis tem capitula centum E formatione celeſtium luminariuꝫ .i. ¶ De natura ſolis ⁊ eiꝰ magnitudine .ii. De motu vel curſu eiuſdem .iii. De multiplici eius effectu in rebus inferioribus. iiii. De calefactione aeris inferioris a ſole De ſignis diſpoſitionum aeris in ſole. .vi. De luna. vii De lumine lune .viii De his que luna recipit a ſole De his que accidunt ſcd̓m augmentum ⁊ diminutionē in luna De motu vel curſu lune De ſignis diſpoſitionum aeris in luna .xii De eclipſi ſolis ⁊ lune xiii De linea ecliptica xiiii. xv. Morale ſenece d̓ ſpectaculo eclipſis De ſtellis ⁊ earum varietate .xvi. De ſtellarum origine xvii Opinio albumaſar ⁊ areſtotilis de hac materia. xviii. Refragatio eiuſdem opinionis .xix De ſitu ⁊ ſtellarum magnitudine De motu ſtellarum in generali xxi De motu ſtellarum fixarum. xxii De planctis xxiii. De nominibꝰ ⁊ proprietatibꝰ ſingulorum. xxiiii. De motu eorum per proprios circuloſ xx. De diſtantia eorum xxvi. De qualitatibꝰ ſaturni ⁊ iouis ⁊ martis xxvii De cauſis retrogradationis eorum xxviii. De qͣlitatibꝰ veneriſ ac mercurii. ⁊ eoꝝ diſpoſitōe. xxix De eorum retrogradatione xxj De retrogradatione ſolis et lune xxxi. Falſa opinio de concentu celi xxxii. De quattuor ſperis uel celis habentibꝰ ſtellas xxxiii De duodecim ſignis zodiaci. xxxiij De ſignificatōnibꝰ nominum eorum xxxv De ratione numeri ſignorum xxxvi. De diſpoſitione eorum xxxvii De ratione ordinis eorum xxxviii. De multiplici diuiſione ſignorum xxxix De domibꝰ planetarum in duodecim ſignis et eorum exaltationibus De triplicitatibꝰ eorum ac terminis et faciebus .xli. De virtutibꝰ planetarum in eiſdem ſignis. xlii. De qualitatibus que planetis effectiue non proprie at tribuuntur. .xliii. De propriis effectibus ſolis xliiii De propriis effectibꝰ aliorum planetarum xlv De ordinatione motuum eorum xlvi De perpetuitate ipſorum xlvii De cooperatione omnium planetarum xlviiii. De oꝑationibꝰ ipſoꝝ in diſpoſitōne embrionisᵐ. xlix. Reprobatio fatalis conſtellatōnis Cur magos per ſtellam dominꝰ ad ſe duxit .li. De numero ſtellarum .lii De his que ex ſitu vel motu ſtellarum creantur in rebꝰ inferioribus. liij De ſtellarum ſignificatōnibus liiii De ſtellis ſigniferis lv. De canicula. lvi De lucifero .lvii. De cometa lviii Areſtotilis ſnīa de cometis. lix Opiniones apollonii ⁊ ephygenis de cometis. .lx Iterum aliorum rationes de cometis lxi Sententia ſenece de eis .lxii. Qualiter per celi lumīaria diſtinguūtur tempora. lxiii lxiiii De quattuor anni temporibus De hyeme lxv. lxvi De vere lxvii. De eſtate De autumno lxviii. De qualitatibus aeris ſcd̓m quattuor tempora lxix. De qualitatum predictarum variatione lxx De diſpoſitionibꝰ humanorum corporum ſcd̓m quali tātes temporum lxxi De his que obſeruat eccleſia ſcd̓m qͣttuor temꝑa. lxxii De ꝑtibꝰ temporis: ⁊ pͥmo de momentis ⁊ horis. lxxiii De diſtinctōne horarum equinoxialiuꝫ motu ⁊ occaſu ſignorum .lxxiiii. De diebus in generali .lxxv De die naturali. lxxvi. De die vſuali ⁊ artificiali lxxvii. De noctibus lxxviii De ſeptimanis lxxix De menſibus lxxx De numero dierum in ſingulis menſibus lxxxi. lxxxii De kalendis et nonis ⁊ ydibus lxxxiii De diebus egiptiacis ⁊ canicularibus. lxxxiiii. De annis ⁊ primo de ſolari De regulari ſolari lxxxv. De concurrente lxxxvi De littera dominicali lxxxvii De biſexto lxxxviii. De anno lunari lxxxix. De aureo numero et anno lunari communi xc. De regulari communi xci. De epacta et emboliſmo xcii. De ſaltu lune xciii De feſtis mobilibus xciiii De quibuſdam verſibus ad predictorum ſcientiam vti libus xcv. Cur in celebratione paſce obſeruamꝰ nūeruꝫ lune. xcvi. De ſabbati circa idem obſeruatōne xcvii De ciclis annalibus xcviii. De indictōibꝰ ⁊ luſtris ⁊ olimpiadibꝰ ⁊ iubileis. xcix. De ſeculis ⁊ etatibus XXXVII. ¶ Continentia libri decimiſeptimi. Ecimuſſeptimꝰ liber agit de opere quinte diei. id eſt. de volucribus celi. Et habet li ber iſte centū ſeptuagintaunū capitula. vt ſequi videris per ordinem. E operatione quinte diei. id eſt de formatione volatilium ⁊ natantium. De natura auium in generali .ii. De differentia auium multiplici .iii. De eodē. iiii. De mutatōe in colore. ⁊ plumis ⁊ voce ⁊ tempore. v. De auibus rapacibus vi De roſtris auium. vii. De alis ⁊ plumis eaꝝ. viii. De pedibus auium ⁊ cruribus ix. De vnguibus De carnibus earum. xi. xii. De inceſſu ⁊ volatu auium De peregrinatione ac manſione earum .xiii. De cibo ⁊ potū auium xiiii De vocibꝰ auium. xv De quarundam auium ſagacitate .xvi. De quarundam pugnacitate xvii De nominibus ⁊ naturis auium ſcd̓m alphabetum. et primo de accipitre .xviii. De eodem .xix. Liber Primus De diuerſis ſpeciebus accipitris. .xx. De medicinis ex accipitre xxi. De achante et acredula xxii De aeriophilone .xxiii. De agochile ⁊ alauda xxiiii. De alieto .xxv. De alcione .xxvi. De anathe. .xxvii. De cibo ⁊ medicina ex anathe xxviii. De anſere .xxix. De generatōne anſerum et impīguatione xxx. De cibo et medicina ex anſere xxxi. De aquila xxxii. De eodem .xxxiii. xxxiiii. De ſpeciebus aquile De nidis aquilarum ⁊ pullificatione .xxxv. De aquile ſeneſcentis renouatione xxxvi. De medicinis ex aquila xxxvii De ardea ⁊ ardeola ⁊ aſalon ⁊ aſida xxxviii. De achaco ⁊ auibus paradiſi ⁊ aurifrigio. .xxxix. De barliathe ſiue berneka .xl De biſtarda ⁊ bonoſa .xli. xlii: De bubone De buteo ⁊ botauro. .xliii. De caladrio ⁊ calandre .xliiii De capone ⁊ caprimulgo .xlv. De carabdrione ⁊ carduele ⁊ cariſta xlvi. De ciconia xlvii De pietate ciconiaꝝ ⁊ caſtimonia .xlviii. De cigno xlix. De eodem De cinomulgo ⁊ cypſedo ⁊ citramo li. De cōcyce lii. De columba .liii. De eodem. .liiii. De columbario lv. De columbarum pudicicia lvi De generatione columbina lvii. De carnibus columbinis .lviii. De operatione columbe in medicinis lix. De coredulo et cornice lx. De coruo lxi De eodem lxii. De ſagacitate corui .lxiii De cōturnice .lxiiii De crochilo. .lxv De cubeth lxvi De cuculo lxvii. De dyomediis auibus lxviii. De egitho et emeria et ercinia lxix De falcone lxx. De diuerſis generibꝰ falconū. lxxi. De faſiano lxxii De fatatore. .lxxiii. De fenice lxxiiii De ficedula et philomena .lxxv. De fulica lxxvi De gallo lxxvii. De eodem lxxviii De gallinacio lxxix De cibo ⁊ medicīa ex gallo. lxxx De medicinis ex gallinacio lxxxi. De gallina ⁊ eius educatione lxxxii. De impregnatione galline .lxxxiii. De ipſiꝰ incubatione lxxxiiii De generatione pullorum ⁊ educatione lxxxv De cibo et medicina ex gallina lxxxvi. De girfalcone ⁊ goſturdo. lxxxvii. De glute lxxxviii. De graculo ſiue garrulo .lxxxix De grippe .xc. De grue xci. De gruū volatu ⁊ ꝑegrinatione. xcii. De eodem xciii. De harpia xciiii De herodio xcv. De ibidē. xcvi. De irundine .xcvii. De irundinum pullificatione xcviii. De medicinis ex irundine xcix. De kiche ⁊ coki. De lago ⁊ laro ⁊ lucidio. .ci. De lucinia .cii De linacho ciii. De meantha et mennonide ciiii. .cv. De mergo De merillone ⁊ merope. cvi De merula. .cvii. De miluo cpiii De monedula ⁊ muſcicapa cix .cx De nicēdula De nocticorace vel noctua ct De niſo. cxii. De onocrotalo .cxiii. De opimacho .cxiiii. De oriolo ⁊ ortigometra .cxv. De oſina ⁊ oſſifrago. cxvi De otho cxvii De palumboᵐ cxviii. De medicinis ex palūbis. cxix De paſſere. .cxx. De cibo ⁊ medicina ex paſſere .cxxi. De pauoneᵐ cxxii De pauonum generatōne. cxxiii. De ipſorum educatione .cxxiiii. De virtute carnis pauonine. .cxxv. De pagaſo ⁊ pelargo .cxxvi. De pellicano cxxvii cxxviii. De perdice De perdicum incubatōne. .cxxix. De cibo ⁊ medicina ex perdice cxxx. De pica cxxxi. De pico ⁊ pigargo .cxxxii. De platea ⁊ pluuiali cxxxiii. De porphirione .cxxxiiii. De p̄ſitaco .cxxxv. cxxxvi De regulo De ſeleutide ⁊ ſtrige ⁊ ſtrophilo cxxxvii De ſtrucione. cxxxviii. De eodem cxxxix. De ſtrucio camelo et ſturno .cxl. De tarda et tragopa .cxli. De turdela et turdo .cxlii. De turture cxliii. De eodem cxliiii .cxlv. De vanello De veſpertilione .cxlvi. De vlula cxlvii. De vpupa. cxlviii De vulture cxlix. De eodem. .cl. De multiplici vulturum genere .cli. clii. De generatione vulturum et educatione. De medicinis ex vulture cliii. De ybos et ydro et yſida et xione ac ſeleutide .cliii. De generatione auiuꝫ clv. De fecunditate eaꝝ. clvi De nidificatōne auium clvii. De generatōe ouoꝝ clviii. De ꝯplemēto eoꝝ. clix. De natura ouoꝝ clx. De varietate ouorum clxi. De operatōne eorum in cibo. .clxii. Iterum de operatione eorum in medicina .clxiii. De eodem clxiiii De ouis venti clxv. De incubatōne ouoꝝ clxvi. De corruptōne ouorum .clxvii. De complemento pullorum in ouis. clxviii De nutrimento pullorum clxi De excluſione pullorum clxx. De educatione pullorui .clxxi .XXXVIII. ¶ Continētia libri decimioctaui. Liber. Primus Ecimuſoctauus liber agit dē piſcibꝰ: et monſtris marinis. Et habet liber iſte centum quadragintaſex capitula. vt ſequi videris per ordinem. Ecreatione piſcium De corporibus ⁊ menbris eorum .ii. ¶ ¶ De dentibus ⁊ līguis eorum. .iii De branchis piſcium iiii. De pinnulis et caudis eorum v. De vitā et memoria piſcium. .vi. .vii De ſenſibus eorum De anhelitu ⁊ ſomno eorum .viii. De alimento piſcium .ix. De piſcium impinguatione De elemento aque qualiter ſit eis connaturale. .xi De manſione piſcium in aqua .xii De conuerſatione piſcium per aque loca .xiii. De variatione piſcium ſcd̓m tempora. .xiiii. De vario motu piſcium De morbis ac ſenectute eorum .xvi. De inimicicia quorundam ad inuicem .xvii. De diuerſis generibus piſcium .xviii. De diuerſis figuris piſcium .xix De multiformi ſpecie eorum .xx. De diuerſis tegumentis piſcium .xxi. De carnibus piſcium ⁊ adipibus eorum. .xxii. De multiplici diuerſitate carnium ipſorum. .xxiii. De electōne piſcium meliorum ad comedendum. xxiiii De venatione ſiue piſcatione eorum .xxv. Adhnc de eodem xxvi De luxuria hominū in captura ⁊ eſu piſcium .xxvii De nominibus piſcium xxviii De naturis piſcium ſcd̓m ordinem alphabeti. et primo de abremone et achande et accipendro. albireꝫ et al phoraꝫ. .xx De allece .xxx .xxxi. De anguilla. De aranea ⁊ ariete et arim .xxxii. De aſpidochelone et aurata xxxiii. De balena. xxxiiii. De borbotha ⁊ botha ⁊ brenna .xxxv De cancro xxxvi De eodem xxxvi De operatione cancroꝝ in cibo ⁊ medicina .xxxviii De eodem xxxix De caucio ⁊ capitato ⁊ carpera De ceto. xli. De eodem. xlii De cibo ac ſpermate cēti xliii. .xliiii. De conchis De coeleis xlv. De congro et coreꝫ et coruo. .xlvi. De dentrice et die xlvii. De eceloa. xlviii. De ethenai vel echinoᵐ. xlix. De eodem De medicinis ex eodem De effimerone et eſcaro. .lii De exoceto .liii De faſtaleone ⁊ faſteꝫ ⁊ fice. .liiii. lv. De gardone et gladio et glauco De gobione et grauo lvi. De hamio ⁊ hirundine lvii. De icino marino .lviii. De eodem ẜm ph̓m. lix. De kalaos ⁊ karcora ⁊ liloc. .lx. De leone ⁊ lepore lxi. De medicinis ex lepore marino .lxii .lxiii. De locuſta lxiiii. De lucio De lupo. lxv De megare ⁊ milagine ⁊ miluo lxvi De mugilo lxvii. De multipede .lxviii. De mulo lxix. De medicinis ex mulo lxx De murena lxxi De eodem. lxxii De murice lxxiii. De mure et muſculo ⁊ muſtela lxxiiii De narco ⁊ nautilo ⁊ nubo lxxv. De orbe ⁊ oſtreaᵇ lxxvi. De medicīs ex oſtrea. lxxvii De pagro ⁊ pauo ⁊ pectine ⁊ parca lxxviii. De pinna ⁊ plaice. .lxxix De porco marino .lxxx. De pungitiuo lxxxi De purpuraᵇ lxxxii. De medicis ex purpura. lxxxiii De rathe ⁊ raha. lxxxiiii De rana marina lxxxv De rumbo lxxxvi De ſalmone lxxxvii De ſcolopendra ⁊ ſcorꝑione lxxxviii. De ſepia lxxxix. De medicinis ex ſepia De ſfungia ſiue ſpongia xci De medicinis ex ea. xcii De ſolari ⁊ ſolea .xciii. De ſpinachia ⁊ ſquacina .xciiii. De ſtella ⁊ ſturione xcv. De teucha ⁊ titimallo ⁊ torpedine. xcvi .xcvii. De trebio ⁊ tructa De venthet vipera et vmbra xcviii. De vranoſcopo ⁊ vrtica ⁊ vulpe .xcix. De monſtris marinis .c. De ahune .ci. De barchora .cii. De caab et cane marino. ciii. De celethi et ceruleo .ciiii. De chilone et circho. cv. De cōcodrillo .cvi. De eodem cvii. De medicinis ex eo cviii. De eodem De delphino cix. cx. De amore delphinoꝝ ad prolem et ad in nicem cxi. De familiaritate delphini ad hominem. .cxii. De medicinis ex delphino .cxiii. De dracone marino .cxiiii. De equo marino et equinilo cxvi De felcho et foca et galatha .cxvi. De karabone et Rilone. cxvii. De koki. cxviii. De leuiathan et ludolachra ⁊ loligine cxix. De monacho marino ⁊ monoceronte .cxx. De nereide ⁊ orcha cxxi. De perna ⁊ piſtro ⁊ platan iſta .cxxii. De polippoᵐ cxxiii De polippi ſagacitate. cxxiiii. De polipporum generatōe cxxv. De captura ipſorum vel venatione cxxvi. De ſtilla ⁊ ſerra .cxxvii. De ſtinco .cxxviii. De ſyrena .cxxix De teſteo. .cxxx. De teſtudine .cxxxi. De tynnoᵐ cxxxii De medicinis ex tynno. cxxxiii. De tortuca .cxxxiiii. De vacca ⁊ vitulo marino .cxxxv. De yppotamo cxxxvi. De eodem .cxxxvii. Ut zedroſo et ziphio et zidrach cxxxviii. De zitirone .cxxxix De ſexu piſciū cxl. De multiplici genere piſciū. cxli De coitu piſciū cxlii. De piſciū impregnatōe. cxliii De ipſorum ouatione .cxliiii De pullificatōne .cxlv. De temporibꝰ ouandi et pullificādi ipſoꝝ piſciū. cxlvi XXXIX. ¶ Continentia libri deciminoni. Liber Primus Ecimuſnonus liber incipit agere de opere ſexti diei: hoc eſt de animalibuſ terreſtribus: ⁊ primo de iumentis ſiue pecoribus ⁊ armentis. Continet autē nonagintaocto capi. vt ſequi videris. Eoꝑe ſexti diei ⁊ primo de animalibus .i. De pecoribus in generali De eiuſdem in ſpeciali ſcd̓m ordinem alphabe ti. et primo de agno .iii De multiplici agni vtilitate .iiii De apro .v. De medicinis ex apro vi. De ariete vii. De arietibus ad coitum admittendis viii. De vſu arietis in cibo ⁊ medicinis .ix. De azino .x. De eodem De azinorum generatione. .xii. De medicinalibus ex azino ſumptis xiii. xiiii. De eodem De boue xv. De eodem xvi. De bobus comparandis ⁊ eligendis .xvii. De bobus edomandis ⁊ iugo preparandis. .xviii. De carnibus bouinis .xix. De operatione bouis in medicinis xx. De bubalo ⁊ biſonte xxi. De camelo xxii. De eodem. xxiii. De vſu camelorum in preliis .xxiiii. xxv. De generatione camelorum De medicinalibus ex camelis xxvi De capra .xxvii. De generatōne capraꝝ. xxviii De carnibꝰ caprinis ⁊ medicinis ex eaꝝ corꝑibꝰ. xxix. De medicinis ex caprarum carnibus xxx. De ceteris medicinalibꝰ ex capra procedentibꝰᵐ. xxxi. De caprea xxxii. De capro .xxxiii. .xxxiiii De ceruo De inimicicia cerui cum ſerpente .xxxv. De ceruorum ſagacitate xxxvi. De ipſorum venatione xxxvii. De ceruorum generatione xxxviii De morbis eorum ac ſenectute .xxxix De carnibus ceruinis ⁊ adipe ⁊ ſanguine .xl. De cornibus ceruorum .xli. De medicinis ex cornibus cerui xli De alijs medicinalibus ex ceruo .xliii. .xliiii. De cuniculo. .xlv. De damula et dromēda De edo. .xlvi. De equo xlvii De ingenio ⁊ affectu equoꝝ. xlviii. .xlix. De generatione equorum De emiſſariis ad equas admittendiſ De pullis equoꝝ enutriendis atqꝫ domandis .li. De melioribus equis eligendis lii .liii. De vſu equorum in preliis De viuacitate equorum ⁊ morbis liiij De diuerſis equorum generibus ⁊ equifero ⁊ equicer lvi. uo. .lv. De medicinis ex equo De hirco .lvii De operatione hirci in cibo ⁊ morbi remedio lviii. De ibice lix. De innulo .lx De lepore lxi. De eodem lxii. De medicinali leporis oꝑatōne lxiii. De eodē. lxiiii De mulo lxv. De eodem. .lxvi De mulorum generatione lxvii. .lxviii. De medicinis ex mulo lxx. De oue lxix. De eodem De diuerſis generibus ouium lxxi De paſtu ouium lxxii De generatōe ouiū. lxxiii lxxiiii De carnibus ouinis De tonſione ouium ⁊ lana lxxv. De vſu lane in medicina .lxxvi. De ceteris vtilitatibus ouis .lxxvii De porco lxxviii. De porcoꝝ cibo lxxij De generatōne porcoꝝ lxxx. De morbis eoꝝ. lxxxi De carnibus porcinis .lxxxii De diuerſis ex porco medicinis .lxxxiii De ſue. lxxxiiii De verribus ad ſues admittendis lxxxv. lxxxvi De medicinis ſuillis et verrinis De thauro lxxxvii. De eodem lxxxviii De thauris indicis .lxxxix. De thauris ad vaccas admittendis xc. De diuerſis ex thauro medicinis xci. De vacca xcii De carne vaccina ⁊ lacte .xciii. De medicinalibus ex vacca xciiii. De veruece. xcv De vitulo. xcvi De vitulis caſtrandis xcvii. De medicinis ex vitulo xcviii. ¶ XI. ¶ Continentia libri viceſimi. Iceſimus liber agit de beſtiis. Et h̄abet liber iſte centum trigintanouē Ebeſtiis. capitula. vt ſequi videris per ordinem .i. De ahan ⁊ alche ⁊ aloy .ii. ¶¶ De anabulla ⁊ antaplone vel aptalo et auka ciuore .ii De bonnaco .iiii. De caco. .v. De cameleonte vi. De eodem vii. De medicinis ex eo .viii. De camelopardo .ix. De cane .x. De eodem. .xi. De canis ſagacitate .xii. De affectu canum ad dominos ſuos .xiii De diuerſis generibus canum .xiiii. De ſexu canum xv. Ge generatione canum .xvi. De catulis ⁊ cecitate eorum. .xvii. De etatibus et morbis canum xviii. De latratu canum xix. De morſu eorum ac remediis contra eum .xx. De medicinis ex cane xxi. De cane rabioſo xxii. De ſignis rabiei in cane xxiii. De morſu canis rabioſi xxiiii. De ſignis eiuſdem morſure .xxv. De remediis contra eum in vſu medicine .xxvi De eodem. xxvii De caſtore. xxviii. De eodem xxix. De venatione caſtoris .xx. De caſtoreo xxxi De eodem xxxii De catoblepa et catto xxxiii. De cepho et centrocota xxxiiii De cyrogrillo xxxv. De duran. xxxvi. De eale xxxvii De elephante xxxviii De humanitate et obedientia elephantorum xxxix. De ſagacitate ipſorum .xl. De pugna elephantorum cum draconibus xli Qualiter homines elephātibꝰ vtantur in preliis. xlii De eodem. xliii. De coitu elephantorum ⁊ generatione xliiii De menbrorum elephanticorum creatione .xlv. De eodem xlvi De promuſcide xlvii De etatibus ⁊ morbis elephantorum. xlviii De venatione ipſorum .xlix. Liber Primus De ipſorum domeſticatione. .l. De ebore De diuerſis medicinalibus ex elephante lii. De enchire liii De enidro et enitra .liiii. lv. De erinacio et erminio lvi. De falena et fibro. lvii. De furone ⁊ furunculo. De galy ⁊ genetha .lviii. De hericio. lix. De medicinis ex eo De hyena lxi. De medicinis ex hyena lxii De hiſtrice lxiii lxiiii De icino ⁊ inacli De lamia ⁊ lauzani lxv. De leonē lxvi. De virtute leonis ⁊ fortitudīe. lxvii De leonis ferocitate lxviii. De ipſius audacia ⁊ nobilitate. .lxix. De eiuſdem humilitate ⁊ docilitate lxx. De diuerſis generibus leonum lxxi De venatōe ipſoꝝᵐ. lxxii De generatōe leonū. lxxiij De etatibꝰ ⁊ morbis ⁊ nocumentis leonum ixxiiii De medicinis ex leone. lxxv. De leopardo lxxvi De leotōphono ⁊ leucrocuta lxxvii lxxviii. De lichaone ⁊ lintiſco De lince lxxix. De vrina lineis lxxx. De locuſta lxxxi. De lupo lxxxii De aſtutia luporum lxxxiii De malicia ⁊ noxietate ipſoꝝ. lxxxiiii. De cibis eoꝝ lxxxv. lxxxvi De generatōe ⁊ etate lupoꝝ lxxxvii. De diuerſis generibus luporum. De medicinis ex lupo lxxxviii. De luthere lxxxix. De māmoneto et manticora xe. De melono ⁊ meloſo ⁊ monoceronte xci: De muſione xcii De muſquelibet ⁊ muſco xciii De onagro xciiii De diuerſiſ generibꝰ onagroꝝ. xcv De medicinalibus ex onagro xcv De onocenthauro et oraſio xcvii. De orige xcviii. xci De panthera De generatione et venatione panthere C. De parandro ⁊ pardo .ci. De piloſo ⁊ pirolo ⁊ putorio. cii De rangiuero ⁊ rōſurella ciii. De rynocephalo ⁊ rynoceronte ciiii De ſciuro ⁊ ſcurrulo ⁊ ſtrige cvi. De ſymia De ridiculoſ itate ſymiarum. cvii. De fetibꝰ ſymiarum ⁊ ſpeciebus earum cviii. De tarandro .cix De taxo. cx. De medicinis ex taxo cxi. De tigride .cxii De trāgelapho ⁊ trogodita .cxiii cxiiii. De vario ⁊ vnicorne ⁊ vncia De vro cxv De vrſo. cxvi. De aſtutia vrſi ⁊ ſeuicia .cxvii De generatione vrſina cxviii De venatione vrſina et captura cxix. De medinis ex vrſo cxx. De vulpeᵐ. cxxi. De vulpis doloſitate cxxii De medicinis ex vulpe cxxiii. cxxiiii. De ychneumone ⁊ yppotamo De zubrone cxxv. De minutis beſtiolis ⁊ primo de mure cxxvi De eodē. cxxvii. De diuerẜ generibꝰ muriū. cxxviii De his ē quibus mures fugantur .cxxix De medicinis ex mure. cxxx. De glire cxxxi De migali cxxxii. De muſtela cxxxiii. De eodem cxxxiiii. De medicinis ex muſtela cxxxv De ratto et ſorice cxxxvi De talpaᵐ cxxxvii. De eodem cxxxviii. De medicinis ex talpa .cxxxix. .XLI. ¶ Continētia libri viceſimiprimi Iceſimuſprimus liber agit de ceteris animalibus. ſcilicet ſerpentibꝰ et reꝑ iſte centum ſeptuagintanouem capi tilibus atqꝫ vermibus Et habet liber tula. vt ſequi videris E reptilibus in generali .i. De ſerpentibus in communi .ii. De anathomia ſerpentium .iii. De generatōe ipſoꝝ .iiii. De cibo eorum. v. De motu ac viuacitate ipſorum .vi De aſtutia ipſorum. vii De venenis eorum. viii. De nocumentis ac remediis eoꝝ. ix. De eodem. x. De multiplici varietate ipſoꝝ. ⁊ nocumentis eoꝝᵐ. xi De eodem .xii. De monſtruoſis ſerpentibusⁱ .xiii. De his que contraria vel noxia ſunt ſerpentibus. xiiii. De eodem xv. De medicinis ex ſerpentibꝰ xvi. De anguibus .xvii. De afferato ⁊ affudio .xviii. De anfibena ⁊ armena .xix De aſpide xx. De eodem xxi. De baſiliſco xxii. De eodem .xxiii De generibꝰ baſiliſcoꝝ ⁊ remediis contra illos xxiiii De behemoth ⁊ bero ⁊ boa xxv. De cecula ⁊ celidro ⁊ cenchri .xxvi. xxvii De ceraſte xxviii De colubro De dracone xxix De pugnā draconis cum elephante ⁊ ceteris .xxj De nocumentis draconum xxxi De vtilitatibus eorum xxxii. De draconcōpede xxxii De dypſade xxxiiii xxxp De emorroide ⁊ enydro. ⁊ exedra De glandoſa ⁊ gnatrice xxxvi De iaculo ⁊ ip̄nali xxxvii De leuiathan xxxviii De nepa ⁊ obice xxxix De padera ⁊ paria ⁊ preſtere .xl. .xli. De regulo De ſalpiga ⁊ ſcitali ac ſepe xlii De ſitula ac ſpuente et ſirena .xliii xliiii. De taranta ⁊ tortuca De tyro xlv De eodem xlvi De tyri carnibus ⁊ tyriaca xlvii De vipera xlviii De generibꝰ viperarum. xlix. De generatione ipſarum .l. De quibꝰ viperis conficienda ſit tyriaca li. De preparatione ipſarum .lii De diuerſis medicinis ex viperis ⁊ ꝯͣ eiꝰ morſum liii. De ydra liiii. De genere lacertorum .lv De borace ⁊ botracha lvi .lvii. De buffone De gamaleone. .lviii. De rana lix. De diuerſis ranarum ſpeciebus. lx. De medicinis ex ranis. .lxi. Se rubetis Liber Primus De ſalamandra .lxiii. De ſalamandre nocumento ac remedio lxiiii. De ſaurā ⁊ ſtellione lxv. De medicīs ex ſtelliōe. lxvi De vermibꝰ in generali .lxvii. De eodem. lxviii. De diuerſa vermium origine .lxix De anuloſis lxx. De pedibus eorum .lxxi. De quorūdā alis lxxii. De quorundā aculeis. lxxiii. De vita inſectoꝝ ſiue anuloſorum lxxiiii De ſenſibus ac vocibus eorum lxxv lxxvi. De generatione ipſorum. De apibusᵐ lxxvii. De excellentia apum. lxxviii. De ſolertia apum lxxix. De generatōe apū. lxxx De pullis earuꝫ lxxxi De ſexū ⁊ etatibꝰ eaꝝ. lxxxii De regibus earum lxxxiii. De eodem lxxxiiii. De ſpeciebꝰ apū lxxxv. De vita eaꝝ ⁊ voce ⁊ ſono lxxxvi De cibo earum ⁊ potu ac ſomno lxxxvii lxxxviii De manſionibus earum. De apibus inueſtigandis lxxxix. De apibꝰ eligendis ⁊ collocandis .xc. De examinibꝰ excipiendis ⁊ cuſtodiendis .xci. De eiſdem ſupplendis ⁊ reparandis .xcii. De proceſſu apum ad operanduꝫ xciii De diuerſis officiis apum .xciiii De pugnacitate ipſaꝝ xcv. De oꝑibꝰ apum. xcvi De fauo. xcvij De cera xcviii. De oꝑatōe cere in medicina. xcix De melle. c. De diuerſo mellis genere .ci. .cii. De mellis electōne ⁊ probatione De oꝑatōne mellis in cibo ⁊ medicina. .ciii De diuerſitate mellis multimoda .ciiii. De aqua mulſa ceteriſqꝫ poculis mellicis .cv. cvi. De melle venenoſo De aluearibꝰ apū fabricandis atqꝫ purgandisᵐ. cvii. .cviii De aluearibꝰ apum caſtrandis De vtilitate ipſorum aluearium in medicinis .cix. De his que contraria ſunt apibꝰ vel nociua .cx. De morbis apum cxi De araneaᵐ. cxii. De aranearum generatōe. cxiii. De venatōne aranee .cxiiii De diuerſis ſpeciebꝰ aranee .cxv. De morſu aranee cxvi. De tela aranee .cxvii. De bibione ⁊ blacta cxviii. De bombice: .cxix. De brucho cxx. De bubone ⁊ bupreſte .cxxi De cantarida cxxii De virtute cantaridarum in medicina .cxxiii .cxxiiii De ceruleo ⁊ ceruo volante. De cicada cxxvi De cicendela ⁊ cimice ⁊ cōſtro cxxvi De culice cxxvii De his quibꝰ effugātur culices aut necātur cxxviii. cxxix De cinomia De engula ⁊ eruca .cxxx. De formica cxxxi. De formice ſolertia .cxxxii De his que contraria ſunt formicis cxxxiii De maioribꝰ formicis .cxxxiiii. .cxxxv. De formicoleone. De fuco .cxxxvi cxxxvii De grillo et gurgulione De lanifico et limace .cxxxviii. De locuſtaᵐ. cxxxix. De generatōe locuſtarum. cxl. De nocumentis eaꝝ cxli De remediis ꝯͣ eas. cxlii. .cxliii. De medicinis ex corporibꝰ locuſtarum. De lumbrico .cxliiii. cxlv De multipede De muſaraneo .cxlvi De muſca cxlvii De eodem .cxlviii. De opimacho. .cxlix De papilione d. De pediculo cli. De pulice .clii. De pyrale ⁊ rana ⁊ ricino. cliii. De rutela. cliiii De ſanguiſuga clxv. De oꝑatōe illiꝰ ī medicīa. clvi De ſcabrone. .clvii. De ſcarabeo. .clviii. .clix. De ſcyniphe De ſcorpione. clx. De diuerſis generibus ſcorꝑionum et morſibꝰ vel icti bus eorum .clxi. De accidentibꝰ puncture vel morſus ſcorpionuꝫ. clxii. De remediis ꝯͣ ſcorpiones ac medicinis eorum. clxiii De his quibꝰ puncture vel morſus ſananturᵐ. clxiiii. De medicinis. ex ipſis ſcorpionibus .clxv. De ſetā ac ſimultate et ſolifuga clxvi. .clxvii De ſphalangione clxviii De ſpoliatore colubri ac ſtella De thabano clxix De thabur et capulla .clxx clxxi. De teredine. De teſtudine clxxii De quadruplici teſtudinum genere clxxiii De tinea. .clxxiiii De veſpa clxxv. De diuerẜ generibꝰ veſpaꝝ. clxxvi De cibis ⁊ manſionibus earum clxxvii. De generatione ipſarum .clxxviii De punctione earum. .clxxix. ¶ XIII. ¶ Continentia libri viceſimi ſecundi. Iceſimuſſecundus liber agit de com muni natura animalium. ⁊ de ſinguliſ partibꝰ vel menbris eorum. Habet au Item liber iſte ſexagintaſex capitula E vniuerſali natura animalium De multimoda diuerſificatōe eoruꝫ .ii. De cōporibus animalium .iii De menbris animalium .iiii. De capite v. vi. De vertice ⁊ cerebro De cerebro iterum vii. De cornibus viii. De eodem. .ix. De auribꝰ .x. De fronte ⁊ ſuperciliis .xi. De oculis. xii. De palpebris .xiii. De diuerſitate oculorum in diuerſis generibus anima lium. xiiii. De eodem De genis et naribꝰ xvi. De ore ⁊ labiis xvii. De lingua xviii. De maxillis ⁊ dentibusᵐ. xix. De dentium varietate xx De eorum mutatione xxi. De collo et gutture xxii. De armis ⁊ pectore et coſtis xxiii De mammillis xxiiii. De eodem xxv De corde xxvi De eodem xxvii. De pulmone xxviii. De epate .xxix. De ſplene .xxx De iecore ⁊ felle .xxxi. xxxii. Iterum de felle De medicinis ex felle. xxxiii De ventre xxxiiii De eodem xxxv De vmbilico. xxxvi De coagulo. .xxxvii. xxxviii. De inteſtinis De renibus .xxxix. De veſica .xl. De coxis et pedibus xli. De pedibus xlii. De pedibus et vnguibus .xliii. Liber Brimus De menbris genitalibus ⁊ primo de teſticulis .xliiii De virga et matrice .xlv. De cauda .xlv. De tegumentis animalium et primo de pilis .xlvii. De diuerſitate pilorum xlviii. De eodem. .xlix. De coloribus pilorum et mutatōne eorum. De cauſis diuerſitatis colorum in pilis De cute lii. De carne .liii De differentia carnium in cibo ⁊ medicina .liiii. De eodem .lv De carnibus extremitatum animalium .lvi De neruis et cartilagine lvii De oſſibus lviii. De eodem lix. De medullis De pinguedine lxi. Adhuc de pinguedine et ſepo et adipe .lxii. De differentia predictorum inter ſe lxiii De arteriis ⁊ venis lxiiii. De ſanguine. De diuerſitate ſanguinis in animalibus. .lxvi. ¶ IIII. ¶ Continentia libri viceſimitercū Iceſimuſterciꝰ liber agit de nutrimē to animalium ⁊ motū ⁊ generatione. et humiditatibus eorum. Et habet li ber iſte ſexagintaocto capitula. vt ſe qui videris Ecibo ⁊ potu animalium. .j De diuerſitate paſtus animalium .ii. De animalibus ruminantibus .iii. De vocibus animaliū .iiii. De eodem De varietate vocum in diuerſis generibꝰ anīaliū vi. De ſenſibus animalium. vii De proprietate tactus ⁊ viſus viii. De tribus reliquis ſenſibus .ix. De vi animalium motiua .x. De ſomno ⁊ vigilia .xi. De diuerſis cauſis ſomni .xii. Adhuc de eodem .xiii. Utruꝫ in omnibus animalibus ſit cauſa ſomni euapo ratio nutrimenti xii Ꝙ animalia quedam impinguantur ſomno etiam ceſ ſante alimento illorum xv De ſomnis animalium xvi. De ingeniis et affectionibus animalium. xvii De appetitu ⁊ motu ad inuicem xviii De naturali pietate animalium in concordia ad inui cem. .xix De naturali concordia quorundam animalium et pug na ad inuicem. De armis quibus vtūtur ad pugnā vel tuitionem. xxi xx De eodem De mōtibꝰ menbroꝝ ⁊ extremitatibꝰ animalium. xxiii xxi De ſexu animalium xxiiii. De animalibus cāſtratis .xxv. De generationibus animalium xxvi. Adhuc de eodem .xxvii xxviii. De coitu animalium De diuerſis temporibus coeundi xxix. De luxuria et continentia animalium xxx. De fecunditate ⁊ ſterilitate eorum. .xxxi De eodem. .xxxii. De temporibus impregnationis eorum xxxiii De differentia mulieris pregnantis a femina aliorum animalium xxxiiii. De trāſfuſione ſeminis in preꝑatione embrionis. xxxv De impreſſione formarum viſarum in conceptu. xxxvj De diſtinctōe ſexus in embrioue. xxxvii De radem xxxviii De formatione menbrorum animalis .xxxix De eodem .xl. De monſtruoſis fetibus animalium xli. De eodem. .xlii. De animalibus bigeneribus xliii. De naturali partu animaliū xliiii De eodem .xlv. De cremento animalium et etate .xlvi. De ſuperfluis humiditatibus animalium xlvii. De ſudore xlviii. De lacrima ⁊ ſaliua xlix De vrina. .1. De ſtercore et ſterquilinio ali. .lii. De ſpermate De menſtruo .liii. De lacteᵐ. liiii. De lactis origine .lv. De multiplici lactis diuerſitate .lvi De lacte meliori eligendo lvii. De lacte malo et venenoſo lviii. De coagulatōne lactis lix. De triplici lactis ſubſtantia .lx. lxi. De ſero. De caſeo lxii. De eodem lxiii De butiro lxiiii De vniuerſali lactis proprietate ſcd̓m medicinā. lxv. De diuerſitate lactis ẜm differentias animalium. lxvi De vita ⁊ morte animalium lxvii Que animalia in quibꝰ regionibꝰ non ſunt .lxviii. ¶ XIIIII. ¶ Continentia libri viceſimiquarti. Iceſimuſquartus liber agit de homi nis creatōne ſiue factura. Et primo d̓ anima humana. Et habet liber iſte oc tuaginta capitula. vt ſequi videris ꝑ ordinem. Ecauſis hominis creandi .i. De hominis creatione .ii. De generatione vel nobilitate conditōnis hu mane. .iii. De imagine dei in homine iiii. De proprietatibus hominis .v. Cur deus in homine ſpiritum rationalem vniuit terre nō corpori vi. De anima humana .vii. De nobilitate ipſiꝰ ac virtute .viii. De quibuſdam eius diffinitionibus ix. De diuerſis rōnibꝰ vel modis animā diffiniendi .x. De origine anime. xi. De ſimplicitate eiuſdem ac compoſitione .xii. De eodem xiii. De vnitate anime in tribus potentiis xiiii Reſponſio ad obiectiones contrarias .xv. De eodem. xvi. De imagine ac ſimilitudine trinitatis in anima ſenſi bili. xvii. De imagine trinitatis in memoria vel imaginatione .xviii De fallacia trinitatis exterioris hominis ſcd̓m quam homo conformatur huic ſeculo xix. Ꝙ in ſenſibili non ſit vera trinitatis imago .xx. Ꝙ nec in fantaſia ſimiliter: vbi fit infinita trinitatis alternatio xxi. Ꝙ non ſolum vera ſed etiam ficta in memoria vel ima ginatione concernuntur .xxii Ꝙ ex his que meminimus cognoſcimus vel fingimꝰ xxiii ea que non vidimus De imagine trinitatis in mente xxiiii. De ſimilitudine omnium rerum in anima xxv. De differentia anime humane ad brutalem .xxvi Liber Primus De quantitate anime xxvii: Ꝙ creſcente corpore non creſcit anima niſi forte in vir tute .xxviii. Quomodo fortitudo corporis con ſiſtat in incremento corporis vel etatis. xxix. Ꝙanima de viribus corporis non creſcat. xxx. Ꝙ anima corpori non commenſuratur. licet per totuꝫ diffuſa ſentiet .xxxi Ꝙ anime etiam lacertarū ac vermium in corpore ſunt et indiuiſibiles xxxii Oſtenſio eiuſdem ſententie per exemplum xxxiii De loco anime corporaliᵐ. xxxiiii. De eodem xxxv De loco eiuſdē ſpūali xxxvi De vtroqꝫ iteꝝ. xxxvii De motu anime locali xxxviii. Ꝙ rationalis anima non ſit virtꝰ organica .xxxix. Rationes ad idem probandum. Alie rationes ad idem neceſſarie De vnione anime ad corpus. xlii. De modo illius vnionis xliii Ꝙ nequaꝙͣ ſine medio fieri poſſit illa vnio xliiii Qualiter in homine ſupremis infima ꝯnectuntur. xlv. De quattuor rebus ad predictam vnionem conuenien xlvi. tibus De alio modo diſtinguēdi mediū p̄dicte vnionis. xlvii De differentia vnionis anime in homine et in animali et planta. xlviii. De ꝑfectōne ipſiꝰ organi .i. corporis humani .xlix De naturali federe amborum. Ꝙ fedus illud quandoqꝫ moleſtiis irrumpitur .li. De modo eſſendi anime in corpore .lii. Qualiter anima corpus vegetat ⁊ viuificat. .liii. Qualiter anima corpus ſenſificat. .liiii. De naturali anime cognitione .lv. De multiplici eius operatōne .lvi .lvii. De ipſius paſſibilitate De multiplici eiuſdem paſſione lviii. De paſſibilitate anime cōiuncte ⁊ ſeꝑate .lix De ſeparatione anime a corpore De ſtatu ⁊ loco anime ſeparate .lx. De immortalitate anime ẜm aſſertōes ſanctoꝝ .lxii De quibuſdā mediis ad ꝓbandā aīe īmortalitatē. lxiii De eodem lxiiii Aſſertōes platōnis ⁊ aſſertōnes areſto. de eodem. lxv Aſſertōnes alioꝝ philoſophoꝝ de eodem .lxvi Iterum alioꝝ ad idem. lxvii Rationes priſciani ad idem .lxviii Exempla quorundam philoſophoꝝ ad idem .lxix. Ratōes ad idem lxx. Adhuc ad idem .lxxi. Reſponſio ad obiectōnes contrarias .lxxii Iterum ad idem lxxiii Qualiter intelligi debeat anime immortalitas lxxiiii De quorundam philoſophorum errore ſuper animarū reuolutione .lxxv De erroris eiuſdem cauſa lxxvi Qual̓r anīe corꝑibꝰ exute in inferno patiūtur lxxvii De hiſ que patiuntur in purgatorio lxxviii De illis que iam requieſcunt in paradiſo lxxix Qualiter animabus exutis ea que fiunt apud nos in noteſcunt. .lxxx. De quibuſdam animabus que poſt mortem viuenti .lxxxi. bus apparuerunt XLV. ¶ Continētia libri viceſimiquinti. Iceſimuſquintus liber agit de viribꝰ anime quibus corpꝰ vegetat ⁊ ſuſten tat ac tenetur in corpore. videlicet de naturali vitali et animali. Habet aūt loctuagintaocto capitula. vt ſequi vi deris per ordinem. Trum anima ſit ſue vires atqꝫ potentie .i. Unde ſit diſtinctio virium anime De virtutibꝰ anime quibꝰ ꝯmiſcetur corꝑi. iii. De virtute naturali et eius ſpeciebus .iiii De qͣttuor virtutibꝰ virtuti paſcitiue ſubſeruientibꝰ. v De actione virtutis digeſtiue De actionibus attractiue et retentiue virtutum in ſto macho. .vii. De actione digeſtiue virtutis in eodem .viii. De actione virtutis expulſiue in eodem De actionibus predictaꝝ virtutum in matrice. .x. De virtute vitali agente De vitā in genere .xii. Utrum vitā ſit ſubſtantia vel accidens .xiii. Utrum vita ſit anima ipſa xiiii. Qualiter in anima dicatur vita xv. Utrum vita ſit anime potentia xvi. Ꝙ ipſa ſit potentia vel virtꝰ indiuiſa .xvii. Cur inter vires anime non agit Areſtotiles de vitali ſicut auicenna .xviii. Qualiter vitā ſit actus anime .xix. Reſponſiones ad obiecta .xx. Ꝙ vita diuerſimode ſumpta ſit actꝰ ⁊ potentia .xxi. Ꝙ vita ſit habitualis potentia .xxii. A quo vitā ſit effectiue .xxiii. Ꝙ infatigabilis ſit actus vite xxiiii. Qual̓r vitā fluere dicatur ex qͥeto ⁊ ſempiternoᵐ. xxv Utrū in plātis ⁊ brutis ſit īmediate a deo creata. xxvi Opiniones diuerſe de multiplicatione vite in plantis brutis xxvii Iterum opiniones de eodem. xxviii Alexandri ſententia de eodem probabilior .xxix. Reſponſiones ad obiecta in contrarium. .xxx. Ꝙ vita cauſatur a creatura media inter corporale et ſpirituale xxxi Ꝙ non poſſit cauſari a ſpirituali creatura in ſpecie cō ſimili. xxxii. Ꝙ principia vite fundantur in eſſentialibus xxxiii. Eiuſdem ſententie declaratio .xxxiiii Reſponſiones ad obiecta xxxv. Ꝙ res ex ſe viuens habet in ſe aliquid vnde alteri vi tam tribuit .xxxvi. Opiniones in contrarium xxxvii. Reſponſiones ad eaſdem xxxviii De duplici vita .ſ. creata et increata xxxix Utrū vitā creata et increata ꝯueniāt in aliqͣ re .xl. De multiplici vite differentia xli Ꝙ celeſtiā corpora non ſunt viua .xlii. Reſponſiones ad quedam in ꝯtrariū obiecta xliii. Adhuc ad idem xliiii. De cooperatione forme celeſtium corporum ad vitam inferiorum .xlv. Utrū viuat aliquod animal carens ſanguineᵐ xlvi. De quadruplici aſſignatōne ſedis vite in corꝑe. xlvii. Utrū ante organizaitionē vita ſit in embrionēᵐ xlviii Opiniones varie de hac materia xlix Probabilior alexandri ſententia. .l. Utrum etiam in humoribus ſit vita .li Ꝙ virtꝰ vitalis cā ſit anhelitꝰ ac reſpiratōnis lii. De corruptōe natural̓ caloris ex interioribꝰ cauſis. liii De corruptōne eiuſdem ab exterioribus .liiii De virtute vitali patiente lv De virtute animali et eius ſpeciebus 3 lvi Alia diuiſio virium anime ſcd̓m quoſdam lvii. De virtute ſpūali et eius inſtrumento lviii De inſtrumento virtutis animalis lij De impedimentis actionum eiꝰ per impedimenta in ſtrumentorum Alia diuiſio virium anime ſcd̓m philoſophos .lxi Liber Primus De differentia earum ad inuicem. lxii. De anima vegetabili ⁊ eius operationibus .lxiii. De viribus vegetabilibus .lxiiii. De inſtrumentis eaꝝ ⁊ finibus lxv De inſtrumento vis nutritiue lxvi. De ipſius actione .lxvii De vnitate virtutis nutritiue .lxviii De digeſtione prima ei ſubſeruiente lxix. De fecunda digeſtione. .lxx. De tercia digeſtione .lxxi. De eo qūo ꝑ nutrim̄tū fit reſtauratio deꝑditoꝝ. lxxii. De vi augmentiua. .lxxiii. De augmento corporali animalis .lxxiiii. Utrum augeatur corpus animatum ſecundum quam libet partem ſui .lxxv De ſtatu augmenti ⁊ motu diminutōnis lxxvi Ꝙ al̓r fit aſſil̓atio in augm̄tatiua ꝙͣ nutritiua. lxxvii De vi generatiua .lxxviii De actionibus generatiue .lxxix. Qual̓r ſemen decidere ſit primꝰ actuſ generatiue. lxxx Qualiter vis generatiua ſit in plautis et in animali bus .lxxxi Ꝙ in plantis non ſit diſtinctio ſexus lxxxii Cur non ſit in plantis ſicut in animalibus lxxxiii Utrum anima vegetabilis ſit ex traduce lxxxiiij Utrum anima ſit in ſemine lxxxv. Utrum vegetabile vel ſenſibile per diuiſionem corpo ris ſit multiplicabile lxxxvi De varietate generationis ſecundū varietatem agen tis ⁊ materie .lxxxvii. Ꝙ perfectiorem habeant generationem animata ꝙͣ in animata lxxxviii XIVI. ¶ Continentia libri viceſimiſexti. ſ Iceſimuſſextus liber agit de viribuſ anime ſenſibilibus. id eſt. quibuſ ani ma res ſenſibiles exterius vel interiꝰ apprehendit vel appetit Et habet cē tum quattuor capitula. vt ſequi vide ris per ordinem. E prima diuiſione virium anime per cogniti uas ſiue affectiuas ſiue apprehenſiuas et mo tiuas. De viribus cognitiuis vel apprehenſiuis. .ii. .iii. De mutua illarum connexione De differentia earum ſecundū Hugonem iiii. Item de eodem ſcd̓m Areſtotilem .v. De modis apprehendendi .vj Ꝙ diuerſe vires apprehēſiue formas abſtrahāt a ma teria diuerſimode vii De vi apprehenſiua ſenſibili .viiij De vi apprehenſiua ſenſibili exterius ix. De inſtrumento vel medio ſentiendi Qualiter omnes ſenſus et voluntarii motus a cerebro diriguntur .xi. Qualiter ſenſus ſit ſenſibilium ſuſceptiuus xii. Qual̓r ſenſus dicatur eē ſenſibil̓ ⁊ non ſenſibilis. xiii. De ſenſibili per ſe ac per accidens .xiiij Qual̓r ſenſibile ſit in obiecto ⁊ in medio ⁊ in ſenſu. xv. Qualiter forma ſingularis recipiatur in ſenſu .xvi. .xvii. De numero et nominibꝰ ſenſuum De ratione numeri eorum xviii. De eodem. xix Item alie rationes ad idem .xx. Item alia ratio ad idem .xx. De diſpoſitione quinqꝫ ſenſuum in corpore xxii. De ordine ipſorum xxi De organis quinqꝫ ſenſuum xxiiii De remediis ipſorum .xxv De obiectis eorum .xxvi. De inclinatione ſenſuum ad obiecta xxvii De diffinitionibus viſus xxviii xxix De organo viſus De celeritate ſpūs viſibilis xxx Reprobatio quarundam opinionum de progreſſu ra dii viſualis xxxi Aſſertio opinionis achademicorum de eodem. xxxii. Ꝙ oculꝰ ſcd̓m Areſto. conſiſtat in humido xxxiii. De quibuſdā accidentibꝰ viſum impedientibꝰ. xxxiiii. De quibuſdam anīalibꝰ nocte videntibꝰ .xxxv. De opinione platōnis ꝙ in oculo dn̄etur ignis. xxxvi. Qualiter Areſtotiles rationibus reprobat illam opi nionem xxxvii De alijs rationibus eiuſdem ad idem .xxxviii. De obiectu viſus .xxxix. De eodem. xl. De medio eiuſdem xli. Qual̓r ſpēs viſibiles ſunt in medio ⁊ in oculo xlii. De modo actus videndi ſcd̓m diuerſos. .xliii. Cur non videamus ad omnem partem ſcd̓m aeris im mutationem xliiii. Cur non an̄ nos videmꝰ ſimul ⁊ ad omnem ꝑtem .xlv. Ratōes ad ꝓbandū ꝙ videmꝰ exͣ mittendo xlvi. Solutōnes ad obiecta in ꝯtrarium xlvii Ad experimenta que videntur ꝯͣria reſponſioni. xlviii. Cur aliquando viſui vnum apparet duo. xlix De diffinitōne auditus. .l. Cur auditus d̓r ſecundus ſenſus. .li. De organo auditus .lii. De concauitate ac mobilitate aurium. .liii. De obiectu eiuſdem quod eſt ſonus liiii De ſoni diffinitione .lv De voce. lvi De vocis ſignificatione lvii Qualiter ad auditū ꝑueniat vox ⁊ echo ac ſibilꝰ. lviii. Cur denſa corpora penetrat ſonus potius ꝙͣ viſualis radiuſ Demedio ſoni vel auditus De diffinitionibus olfactꝰ lxi. De organo ipſiꝰ .lxii. Ꝙ eiꝰ organū ſit frigidum ⁊ humidum .lxiii. De obiectu eiuſdem. .lxiiii. De medio eiuſdem ſenſus lxx Secundū quam naturam aer et aqua ſunt media olfa ctus .lxvi. Utrum olfactus vniuoce ſit in animalibus reſpiranti bus ⁊ non reſpirantibus .lxvi Cur homo peiꝰ odorat ceteris animantibꝰ lxviii Cur delectatō in odore ꝓpria ſit hoī ẜm ſe .lxix. De diffinitōne guſtus De organo eiuſdem. lxxi. lxxii. De obiecto eiuſdem De medio eiuſdem ſenſus lxxiii Qual̓r guſtꝰ ſit quidam tactꝰ .lxxiiii. Qual̓r iuxͣ cor ſit inſtrumentū guſtꝰ et tactꝰ .lxxv De diffinitōnibꝰ tactus lxxvi Ꝙ tactꝰ non ſit plures ſenſus ſed vnꝰ .lxxvii. De proprietatibꝰ eiꝰ lxxviii. lxxix. De organo eiuſdem De obiecto eiuſdem lxxx. De medio eius .lxxxi Utruꝫ dolor corporis ac delectatio ſenſibiles ſint ſecū dum tactum. lxxxii Solutōes quarundam queſtionū circa ſenſum. lxxxiii. De ſenſualitate lxxxiiii De viribꝰ anīe ſenſibilis interiꝰ apprehenſiuis. lxxxv De numero earum et ordine lxxxvi Liber Primus De ſenſu communi vel fantaſia lxxxvii. Cur dicatur ſenſus communis lxxxviii Que fuit neceſſitas ponere ſenſum communem. lxxxix. Diffinitio ſenſus communis ſcd̓m Auicennam .xc. Diffinitio eiuſdem ſcd̓m Algaſel Qualiter omnes ſenſus proprii cōiungantur in ſenſu communi xcii. De organo ſenſus communis. xciii. De obiecto eiuſdem xciiii. De eodem xcv. De actu eiuſdem .xcvi. De imaginatione. xcvii De imaginatōne ⁊ fantaſia. xcviii De eſtimatione xcix. De memoria ⁊ obliuione .ci. De vi motiua ſenſibili. cii De motiua duplici Diſtinctio motiuarum in communi .ciii De motiuis exterioribus ciiii. .XIXII. ¶ Continentia libri viceſimiſeptimi Iceſimuſſeptimꝰ liber agit principa liter de anime humane impreſſione: quas ſuſcipit abrepta quodammō a corporis ſenſibꝰ ſiue dormiendo ſiue vigilando. videlicet in exthaſim men tis excidendo. Et habet capitula centum vndecim: vt ſequi videris per ordinem E ſomno ⁊ vigilia De diffinitione ipſorum Areſtotilica. .ii. Ꝙ ſomnꝰ ⁊ vigilia ſunt paſſiōes ſenſusᵐ iii Utrum ſint paſſiones virtutis motiue .iiii Ꝙ ſint paſſiones viſus V. Qual̓r ſint paſſiones communis ſenſus .vi. Cuiꝰ loci vel ꝑtis corꝑis ſint ſomnꝰ ⁊ vigilia .vii. De qualitate ſomni ⁊ eius cauſa .viii. De cauſis oppoſitis ſomni ⁊ vigilie .ix. De diſpoſitōne anime ⁊ corporis in dormiendo. .x. De cauſis efficientibꝰ ſomni De prima eiꝰ cauſa que eſt euaporatio nutrimenti. xii. Ꝙ nutrimentum illud eſt ſanguis. xiii De hac prima cauſa ſomni queſtio Areſtotilis. xiiii De eodem .xv. Utrum euaporatio nutrimenti ſit in omnibusᵈ anima libus cauſa ſomni xvi. De cauſa ſomni que eſt labor xvii. De eodem .xviii De tercia que eſt egritudo .xix. De quarta que eſt etas prima .xx. De eodem. .xxi Obiectio contra predictam cauſam .xxii. De quinta cauſa que eſt caloris ſubtractio xxiii. De ſexta cauſa que eſt ſtudii attentio .xxiiii. De ſeptima cauſa ſcd̓m Auicennam .xxv. De his qui dormiendo faciunt opera vigilie xxvi De eodem. xxvii. Cur experrecti non meminerint operum que fecerunt in ſomno xxviii. Cur dormientes non recordantur que fecerunt vigilā do. .xxix. De his que ſomnū excitabilem faciunt xxx De duplici cauſa ſomni excitatiua .xxxi De ſomnio xxxii. De queſtionibꝰ areſtotilis circa ſomnium .xxxiii Ꝙ ſomniū fit a motu ſil̓acroꝝ ī dormientibus. xxxiiii. De cauſis quibus fit huiōi motus .xxxv. De eodem. .xxxvi. An ſomnium paſſio ſit intellectus .xxxvii. Huius queſtionis ſolutio xxxviii. Qualiter ſomniuꝫ ſit motus fantaſtice virtutis. xxxix. xl. Qual̓r ſomnii motꝰ ſit vt motꝰ vertiginis Ꝙ ſomnium ſit paſſio ſenſus communis .xli De ſpēbꝰ ſenſibilium que apparent in ſomniis .xlii. De ſcd̓a qōn areſtotilis circa ſomniū xliii Huiꝰ qōnis ſolutio ⁊ de illis qui nunꝙͣ ſomniant. xliiii De illis qui iā etate ꝓuecti ſomniare incipiunt xlv Que fantaſmata faciunt ſomnia. .xlvi. Solutio predicte queſtionis .xlvii. De ſomniis incertis .xlviii De tercia qōne areſtotilis circa ſomniū xlix De ſomnio latente ⁊ non latente. De deceptōnibus anime in ſomniis De quarta queſtione areſtotilis lii. De quinta queſtione eiuſdem .liii. .liiii. De ſomniis ſignificatiuis De diuerſis ſomnioꝝ ſignis .lvi De reuelatōnibꝰ que fiunt in ſomniis De ſexta queſtione areſtotilis .lvii. Cur intellectꝰ futuroruꝫ non demonſtrantur in imagi nationibus propriis lviij De ſeptima et vltima queſtione areſtotilis lix. De ſex modis ſomnioꝝ ẜm gregoriū lx De ſufficientia diuiſionis ſcd̓m ip̄m lxi. De alia diuiſiōe ſcd̓m Hugonem ⁊ Auguſtinū lxii De diuerſis cauſis viſionū in ſomniis lxiii De viſionibus vel imaginibus anime per angelum bo num ⁊ malum expreſſis lxiiii De illuſione dyaboli cauenda in ſomniis lxv. Qualiter malignus ſpūs imagines imprimat in vigi lantibus lxvi. Ꝙ ꝓprie nō ſit cogitationū immiſſor ſꝫ incentor. lxvii Utrum malignꝰ ſpūs agat in animā immediate mala ſuggerendo lxviii. Ꝙ dyabolꝰ anīe nō illabitur in temptādo hoīem. lxix. Ꝙ non videt anima interior. .lxx. Qual̓r angeli boni imprimāt anīe locutōes ſuas. lxxi Qual̓r incendāt in anīa cogitatōes bonas lxxii. Eiuſdem queſtionis determinatio lxxiii Qual̓r angelus animā doceat .lxxiiii De triplici viſione. .lxxv De ip̄aꝝ ordine lxxvi De earundem cōnexione lxxvii .lxxviii De viſionū fallacia vel errore Qual̓r ſobriꝰ intellectꝰ ⁊ vigilantē ⁊ dormientē a ꝑni cioſo defendat errore .lxxix De mutua diuerſarum viſionum collatione vel compa ratione lxxx. De prophetica viſione .lxxxi. Quid ſit prophetia .lxxxii Utrum requiratur diſpoſitio naturalis ad prophetiaꝫ habendam lxxxiii Utrū bonitas moꝝ requiratur ad illaꝫ lxxxiiii Qual̓r ꝓphete dicūtur in ſpeculo videre lxxxv lxxxvi Adduc de eodem Quid ſit illud qd̓ ꝓphete īprimitur ī reuelatōe. lxxxvii Utrum omnis reuelatio prophetica fiat angelo medi lxxxviii ante. Ꝙ propheta aliqn̄ cuꝫ a ſpū prophetie tangitur a ſen ſibus alienetur. lxxxix Obiectōnes in contrarium .xi Reſponſiones ad eaſdem xci. De collatione mutua prophetie que fit ſcd̓m viſionem intellectualem tm̄. et eiꝰ qui habet intellectualem ſiml̓ .xcii. cum imaginaria xciii Adhuc de eadem Utrum gradus prophetie diſtinguantur ſcd̓m viſionē xciiii imaginariam De quattuor modis diſtinguendi prophetiam .xv. .xcvi. De exthaſi. Liber Primus De diuerſis eius cauſis xcvii. De eodem xcviii De diſcretione ſpirituum .xcix De raptu anime vltra duo prima genera viſionum. c. Qualiter raptus fit ad id quod eſt ſupra naturā. ci. De eodem. .cii. Utrum paulus in raptu viderit deū ꝑ eſſentiā .ciii Ꝙ hō in corpore mortali ꝯſtitutꝰ nō pōt deū ꝑ eſſenti am videre niſi a ſenſibꝰ corꝑis alienetur .ciiii. Rn̄ſiones ad ea que ꝯtra obiciuntur cv De eodem. .cvi. Ꝙ ad videndum deum in ſtatu pn̄ti: nō requiritur ab ſtrāctio a vi vegetabili. .cvii. Solutōnes ad obiecta in ꝯtrarium cviii. Diuerſoꝝ opinionēs de ſcīa pauli circa raptū ſuū. cix Probabilior ſententia ſuper hoc. Cx In quo differāt mentis exceſſus extaſis ⁊ raptus. cxi. ¶ XLVIII. ¶ Continentia libri viceſimioctaui. Ice ſimuſoctauus liber agit de viri bus anime quas habet quo ad ſe. vt delicꝫ que ſenſum corporis excedunt et magis appropriātur anime huma e. Et habet centum tria capitula. vt ſequi videris. E viribꝰ anīe quas habet quo ad ſe De confuſione ⁊ varietate diſtinctionis viriū anime. De viribꝰ apprehenſiuis ſenſibilibus .iii. De viribus apprehenſiuis ratōnalibus .iiii. De duplici mentis intentione. .V. De verbo mentis. id eſt. cogitatione vi De verbi noſtri ad verbum patris ſimilitudiue .vii. Quantū ſit ab eodem diſſimile. viii De cogitatiua vel excogitatiua virtute Ꝙ excogitatiua ẜm auicennaꝫ q̄ d̓r imaginatiuā dif fert ab imaginatione. De memoratiua virtute. .xi. De viā recordationis ⁊ obliuionis in capite xii. De pigritia et tarditate memorie .xiii. De differētia mēorie ⁊ remīſcentie et addiſcentie. xiiii De memoria dei natural̓r infixa menti hūane. .xv. Qual̓r imago diuina refulget in mente .xvi. De iudicio mentis ſcd̓m veritatis regulas xvii. Qualiter in ipſo intuitu veritatis ī mente format̉ ima go trinitatis. xviii. De ratione. .xix. De duplici ratōnis portione xx Qualiter ratio per inferiorem ſui partem declinat ad culpam xxi Qualiter due partes rationis declinant ad ſapientiaꝫ et ſcientiam. .xxii De ſinderiſi. xxiii In quibꝰ et qualiter ſit extincta xxiiii. De conſcientie ſcintilla xxv. De diuerſis acceptōnibꝰ et officiis rōnis. xxvi. De opinione. xxvi Qual̓r opīo differt ab intellectu ⁊ a fide xxviii. De virtute intellectiua .xxix De duplici eiꝰ potentia .xxx. De differentia ⁊ ꝯuenientia intellectꝰ ⁊ ſenſusº. xxxi. Qual̓r a ſpū iuuatur intellectus xxxii De organo virtutis intellectiue xxxiii. De oꝑatōe eiuſdem ⁊ formaꝝ abſtractōe. xxxiiii. De ordine abſtractōnis forme corꝑalis xxxv Quis ſit veriſſimꝰ modus abſtractōnis .xxxvi. De differentiis apprehenſionis ſecundum differenti as abſtractōnis xxxvii De diſtinctione virtutis intellectiue xxxviii. De varia eius diuiſione ſcd̓m diuerſos xxxix De ꝯcordia varietatis predicte .xl De intellectu agente .xli. De variis opinionibꝰ ſapientū in eiꝰ poſitōne .xlii. Utrum intellectus agens ſit pars anime. xliii Qualiter ſit intellectus agens xliiii. Qualiter intellectꝰ ſit paſſibilis xlv. De gradibus eius l̓ differentiis xlvi Qualiter intellectꝰ poſſibilis eſt incorruptibilis ſcd̓m ſuam ſubſtantiam xlvii. De dr̄iis intellectiue virtutis ⁊ apprehenſiue xlviii De ſpeculatiuo intellectu xlix. Utrum intellectuſ ſpeculatiuꝰ ſit res ſcita in actu ſecū dum rationem ordinis. Qual̓r ſpecies intelligibiles ſint in intellectu .li. lii. Utrū omnia intelligibilia ſint in anima .liii. De quattuor viribus intellectiue De actibꝰ inuentine virtutis ⁊ iudicatiue liiii De actibꝰ memoratiue et interpretatiue lv. De viribꝰ anime motiuis interioribus lvi lvii. De practico intellectu Qual̓r ab intellectu ſpeculatiuo practicꝰ differt lviii Utrū intellectꝰ practicꝰ ſemꝑ ſit rectus lix De motu fantaſie. .lx De differentia eius a ſenſualitate. lxi De viribꝰ appetitiuis obedientibꝰ ratōni lxii. lxiii Cur vegetabiles non obediunt ei De obedientibꝰ rationi lxiiii. De differentia eſſentiali ꝯcupiſcibilis ⁊ iraſcibilis. lxv De actibꝰ ꝯcupiſcibilis .lxvi. De actibꝰ iraſcibilis lxvii De actibꝰ vtriuſqꝫ general̓r ⁊ organo amboꝝ lxviii. De ſpeciebus triſticie ⁊ leticie lxix. De ſpēbꝰ timoris ⁊ ire .lxx De diuerſis cauſis differentie affectionum lxxi. De eodem lxxii De vicioſitate et radice affectionum lxxiii De ordinatione ipſaꝝ lxxiiii. De carentia affectionum lxxv De vi motiua menbroꝝ .lxxvi. De motu proceſſiuo quid ſit lxxvii Ex qua vi motꝰ ille proueniat lxxviii. Utrum vis illa ſit ab alijs diſtincta lxxix De numero mouentiū motu proceſſiuo lxxx. De fine ꝓceſſiui motꝰ ⁊ eiꝰ organo .lxxxi De viribꝰ motiuis rōnalibꝰ ⁊ prīo de volūtate. lxxxii. lxxxiii. De voluntatis diſtinctōne Item de triplici voluntate lxxxiiii Utrū voluntas ſit vna potentia per ſe lxxxv Utrū voluntas ſit in omībꝰ viribꝰ anime lxxxvi Qual̓r intelligatur ꝙ oīs volūtas ſit in ratōne. lxxxvii De voluntatis conſenſu lxxxviii. De inſtrumento et obiecto voluntatis lxxxix Ꝙ voluntas in bono firmata ſit magne libertatis. xo De libero arbitrio vtrum ſit in nobis xci. Queſtio de his que fiunt in ptāte liberi arbitrii xcii. De terminatio de his ⁊ illa qōne xciii De libero arbitrio qͥd ſit. xciiii. Qualiter in eo concurrunt iudicium ratōnis ⁊ motus voluntatis xcv. Ꝙ flexibilitas ad malū nō ſit ꝑs libertatis xcvi Utrū libeꝝ arbitriū aliqͥd ſine grā poſſit xcvii Ꝙ libertatē arbitrii preſcīa dei non tollit .xcviii. Ꝙ nͨ volūtas dei tollit ſꝫ iuuat libertatē arbitrii. xcix De impotentia ſtandi ⁊ potentia peccandi. .C. De variā diſtinctione liberi arbitrii ci De operatōnibꝰ oīm viriū anīe in generali. .cii. De paſſionibꝰ anīe ſimiliter in generali. .ciii. .XI IX. Liber Primus ¶ Continentia libri viceſiminoni Iceſimuſnonus liber agit de forma tione humani corporis et eiꝰ natura. Et habet liber iſte nonagintaſex ca pitula. vt ſequi videris per ordinem T cauſa creandi humani generis. De materia ⁊ loco ⁊ forma ipſiꝰ creatōnis. ii. De dignitate ⁊ nobilitate corporis hūani. iii. De corporis eiuſdem menbris .iiii. De varia menbroꝝ diuiſione De diſtinctione menbrorum ſecundum conuenientiaꝫ .v. actionum. .vi. De menbris ꝯſimilibꝰ ⁊ primo de oſſibꝰ vii. De ratione multitudinis oſſium. .viii. De diuiſionibꝰ eoꝝ. .ix. De oſſibꝰ ſinguloꝝ menbroꝝ .x. De oſſibꝰ maxilloꝝ ⁊ menti .xi. De dentibus xii. De oſſibus dorſi .xiii. De oſſibꝰ pectoris ⁊ ſpatularum ac furcularū xiiii De oſſibꝰ manuū .xv. De oſſibus pedum .xvi. De numero oſſium totius corporis .xvii De motibꝰ oſſium. xviii De medullis oſſium xix De cartilagine xx De neruis .xxi. De neruorum diſtinctione .xxii. De ligamentis ⁊ cordis ⁊ muſculis .xxiii. De venis xxiiii. De arteriis .xxv. De carne .xxvi. De ſanguine xxvii De pinguedine ⁊ zirbo. .xxviii. De panniculis xxix. De cute xxx. De coloratione cutis .xxxi. xxxii. De vngulis et pilis De capillis .xxxiii De capillorum colore xxxiiii De diminutōne capilloꝝ ⁊ caluicie .xxxv. De medicinis capilloꝝ xxxvi. De tincturis eoꝝ xxxvii De barba xxxviii De mēbris officialibꝰ ⁊ prīo de lacertiſ ⁊ muſcul̓. xxxix De cerebro .xl De ventriculis cerebri xli. De pia et dura matre .xlii. Qualiter cerebrum ſit principium ſenſus et motus vo luntarii. xliii. Qualiter a cerebro nūcha deriuatur et per ea ſenſus ⁊ motus ad menbra tranſfundūtur .xliiii. De viis quibus cerebꝝ purgatur xlv De oculis et eoꝝ munimentis lxiv. De proprietatibꝰ oculoꝝ hominis xlvii De diſpoſitōne oculoꝝ .xlviii. De ſeptem tunicis oculoꝝ xlix. De phiſonomia oculoꝝ .l. De auribus De naribus lii. De ore ⁊ labiis .liii. De lingua .liiii. De variis officiis lingue .lv. De vua ⁊ amigdalis .lvi De gutture lvii De pulmone .lviii. De corde. lix De eodem Iterum de eodem lxi. Qualiter a corde procedunt arterie .lxii. De ſignis diſpoſitionū cordis ⁊ pulſu .lxiii De dyafragmate .lxiiii. De inſtrumentis vocis De inſtrumentis cibi .lxvi lxvii. De dentibus De ore ſtomachi lxviii. De ſtomacho .lxix. De viſceribus et inteſtinis. .lxx. De numero inteſtinoꝝ ⁊ officiis ſinguloꝝ lxxi De epate ⁊ iecore lxxii De ortu venarum a iecore lxxiii De felle lxxiiii. De ſplene .lxxv. De renibus .lxxvi. De veſica lxxvii. De vrina. lxxviii De mēbris generatiuis et prīo de teſticul̓. .lxxix. De virga virili. .lxxx. De matrice ⁊ vulua lxxxi. De lumbis ⁊ vmbilico ⁊ ylijs lxxxii De mammillis .lxxxiii De lacte .lxxxiiii De menbris ꝯpoſitis ⁊ primo de capite lxxxv. De facie ⁊ fronte lxxxvi lxxxvii De collo De humeris et brachiis .lxxxviii lxxxix De manibus ⁊ digitis. De torace ⁊ pectore ⁊ ventre De lateribus ⁊ dorſo .xci De anchis natibus ⁊ coxis xcii De genubus et tibiis xciii De pedibus .xciiii De phiſonomia menbroꝝ humani corporis .xcv De medicinis ex humano corpore xcvi Continentia libri triceſimi. Riceſimus liber agit de vniuerſo. id eſt. de vniuerſitate rerum in qua deꝰ preter illa prima ſex dierum opera a quibus in die ſeptimo requieuit ope ratur multipliciter vſqꝫ modo. Et ha bet centum ſeptuaginta capitula. Ualiter deꝰ oꝑa ſua iam facta ꝯſiderauit .i. Ꝙ ea bonitas ipſius approbauit. .11. Ꝙomnia erant valde bona .iii. Cur non omnia facta ſunt equalia .iiii. De quarundam rerum eminentia Ꝙ in rebus ordinem nature non vſus ſed ratio di ſcernit Utrū deꝰ aliud l̓ meliꝰ aliquid facere poſſit ꝙͣ fecit. vii De vniuerſitatis apta ⁊ firma ꝯpoſitione viii. De mira omniū rerū diſpoſitōne De mirabili ⁊ multiplici rerū ſpecie .x xi De varia ⁊ mira rerum qualitate De omniū armonia ⁊ pulcritudine xii. Ꝙ deformitas mali nō minuit pulcritudinem vniuer ſi. xu Q nichil eſt contrariū vniuerſitati .xiiii De pace diuina qua adunat ⁊ copulat omnia. xv. Qualiter eadem pace perfunditur oīs creatura xvi. Qualiter deus vbiqꝫ totꝰ implet omnia xvii xviii Qualiter pn̄s eſt mentibꝰ etiam pollutis. Ꝙ in rebꝰ eſt deus multis modis xix Ꝙ in ipſo ſint omnia xx Ꝙ ipſum eſſe deum oſtendunt omnia .xxi. xxii. Qualiter ipſum laudat omnis creatura Qualiter apparent in ea diuīe triuitatis veſtigia. xxiii Liber Primus Qual̓r agnoſcitur deꝰ ex motu creature xxiiii De omnium rerum modo ſpecie ⁊ ordine xxv. xxvi. De menſura numero ⁊ pondere. De quadruplici creaturaꝝ conſideratione. .xxvii. De conſideratōe eaꝝ qͣntū ad ipſaꝝ vanitatem. xxviii De ꝯſideratione illarum ad creatoris agnitioneꝫ. xxix De ꝯſideratione ipſarum ad vite correctionem .xxx De conſideratione ipſaꝝ ad edificationem. xxxi. Deᵗ conſideratione ipſarum ad concupiſcentie prouo cationem xxxii. De inani ſtudio circa opera dei ⁊ non opificis cogniti onem. .xxxiii. Cur deus in ſenario dieꝝ oꝑa ſua ꝯpleuit. xxxiiii De cauſis futurorum ſeminalibus quas mundo tunc inſeruit xxxv. De cauſis miraculoꝝ quas apud ſe retinuit xxxvi Ꝙ inter illas cauſas abſcondita fuit quā peccatores ſaluauit xxxvii. Ꝙ inferiores cauſas mundo inſertas etiā ſuperior ad libitum ſuum vertit .xxxviii. De illa requie qͣ deꝰ ab oꝑibꝰ ſuis ī ſe requieuit. xxxix Ꝙ etiā in ipſo omnis creaturā requieſcit Cur p̄dictam requiem diei ſeptime deputauit xli. De operatōnum eiꝰ ꝯtinuatione .xlii. De aſſidua rerū propagatōne .xliii De diſtinctōne operū creatoris ⁊ creature in admini ſtratione nature xliiii. Exemplificatio illiꝰ differentie .xlv. De quattuor differentiis operationū xlvi. De variis modis oꝑationū diuinaꝝ xlvii. De oꝑatione miraculoꝝ xlviii Ꝙ deus miracula facit ꝑ miniſteria angeloꝝ bonorū et malorum. xli Ꝙ hec omnia dei potentia ⁊ ꝓuidentia moderantur ꝓ meritis animarum Ꝙ dei prouidentia ſit gubernatrix omnium .li. De hipartito opere quo vniuerſitati creature proui det .lij Ꝙ dei prouidentia omnium creaturarum indigenti as replet. liii Qual̓r eadem ꝓuidentia cunctoꝝ animantiū appetitꝰ mouet et diriget motus liii Qualiter hominibus viſa pro meritis obicit et ſubtra hit lvi Ꝙ eius prouidentia omnia regna diſponit De differentia fati ⁊ prouidentie lvii De ratione caſus vel fortune .lviii. Ꝙ ea que in vniuerſo ꝯfuſa ⁊ ꝑturbata vidētur recte per dei prouidentiam ordinantur lix. Utrum ea que in mundo ſunt vel fiunt a preſciētia dei cauſentur Ꝙ p̄ſcīa neceſſitatem in rebꝰ non ponit lxi. Ꝙ libertatem arbitrii non excludit lxii. Ꝙ apud deū ſit certa p̄notio rerū ꝯtingentiū lxiii De excellentiā diuine mentis intuitu rerum mutabili um lxiiii Ꝙ etiam contingentia ad diuinuꝫ intuitū relata ſunt neceſſaria .lxv Ꝙ dei voluntas ſit prima et ſumma oīm rerū cā lxvi Cur ⁊ qͣliter vult deus eſſe mala lxvij Qualiter malas voluntates moderatur voluntas diui na: lxviii Q naturalis ordo p̄cipitur obſeruari eterna lege. lxix Qꝫ in eius preceptis et prohibitionibus nulla ſit falſi tas. Qualiter ab illa ſumma lege lex apud homines eſt trāſ ſcripta lxx Qualiter eiuſdem legis noticia humanis mentibus ē impreſſa lxxii. De amore dei ad opera ſua lxxiii Ꝙ bonum appetunt omnia lxxiiii. Qual̓r diuina bonitate perfuſa eſt oīs creatura. lxxv. Ꝙ ſolus deus bonus creat vniuerſa lxxvi Ꝙ immutabilis permanens immutat. vel innouat in feriora .lxxvii. Qualiter ſtabilis in ſe manens mouet omnia. lxxviii. Ꝙ ipſe ſit omnium gubernator lxxix. Ꝙ non ſit malorum actor ſed ordinator: lxxx. Cur deus in mundo mala fieri permittit lxxxi. Cur hominem primum temptare permiſit quem preſci uit conſenſurum lxxxii Cur homines aſſidue uaſci facit quos malos fore pre noſcit. lxxxiii. Ꝙ nec malicia vlla d̓o nocꝫ l̓ aduerſarii poſſit. lxxxiiii Ꝙ quicqͥd ei reſiſtere nititur ſemetipſum ledit lxxxv Ꝙ diuina voluntas illos qui conantur reſiſtere ẜuire ſibi cogit .lxxxvi. Qualiter ſapientia maliciam vincit et oīa ſuauiter di ſponit. lxxxvii Qualiter diuina iuſticia vel prouidētia vnluntates bo nas et malas ordinat lxxxviii Ꝙ de tota maſſa damnata quoſdam eligit et quoſdam reprobat lxxxix Exempla eiuſdem electōnis ⁊ reprobatōnis Cur deꝰ ex tota maſſa tam paucos elegit ceteris repro batis. xci Ꝙ circa iſta periculoſum eſt ſtudium humane diſcuſ ſionis xcii. Ꝙ ſub certo numero ruinā angeloꝝ ſupplet deꝰ ex hoī bus predeſtinatis. .xciii. Cur pro peccato primi hominis punit totā maſſam hu xciiii mani generis. Qualiter eius culpa cum pena mortalitatis ad omnes tranſmittitur xcv. Qualiter illud peccatum a parentibus in filios tranſ funditur .xcvi. Qualiter anima paruuli culpam a carne contrahere ꝑ mittitur .xcvii Qualiter aliena culpa ei a deo imputatur .xcvii. De ꝑuulis abſqꝫ baptiſmo decedentibus .xcix. De remediis que contra peccatum originale deus in ſtituit .C. Ꝙ etiam originales penas in bonum conuertit ci. Deus cur bonis ⁊ malis communicat bona et mala p̄ ſentia. .c1i. .ciii. De eadem materia. Qualiter vtriſqꝫ .ſ. bonis et malis diſtribuit bona ſu a gratuita. .ciiii Qualiter vtroſqꝫ illumiuat ſua virtute .cv. Qualiter etiā tangit omnes hoīes forma iuſticie. cvi. Qualiter in preſenti bonos affligit ⁊ malos ꝓſperari permittit .cvii. Cur bonos maloꝝ ꝑſecutōnibꝰ exponit cviii .cix. Ꝙ de malis iuſtoꝝ ꝓbationem facit Ꝙ eoſdem bonoꝝ purgatorium efficit. .cx. Cur bonos de tribulatione clamantes plerumqꝫ non exaudit .cxi. De eodem .cxii Ꝙdeus bonos exaudit ad ſalutem malos aūt ſepius ad voluntatem .cxiii. Ꝙ deꝰ etiā mal̓ frequenter diſpenſando ꝯdeſcēdit nec eis morem gerit vt eoꝝ ſaluti proficiat .cxiiii. Ꝙ maloꝝ vitam nō niſi ꝓpter electos tolerat cxv Ꝙ deus quoſdam in ipſa malicia latentes ſibi notos euocat cxvi Ꝙ nulli ſaluantur niſi quos ꝑ grām ſuā vocat. cxvii. Q eadem grā paulatim imagineꝫ ſuā in peccatore re ficit ſeu reformat. cxviii. Liber Primus Ꝙ multiplicem effectum miſericordie ſue circa pecca torem oſtendit .cxt Qualiter veritatis et gratie lumen infundit. .cxx. Qualiter poſt infuſionem gratie temptationibus ho minem exponit cxxi. Qualiter quoſdam homines iuſto iudicio cadere per mittit. cxxii. Qualiter per penitentiā reuertentes ſuſcipitᵐ. cxxiii. Qualiter illos a peccatis iuſtificat. cxxiiii Qualiter eos a prauis ꝯſuetudinibꝰ purgat cxxv. De eodem cxxvi. Ꝙ eis etiā in preſenti multa beneficia tribuit. cxxvii. Qualiter ipſos adiuuat ⁊ protegit cxxviii Qualiter eos in meliꝰ ꝓficere facit cxxix. Qualiter munera eoꝝ gratanter ſuſcipit .cxxx Qual̓r exaudit orōnes pro ſeipſis facientes. cxxxi. Qualiter exaudit orōnes ꝓ alijs facientes .cxxxii. Qualiter ꝑfectos ad ſui ſubleuat ꝯtemplatōeꝫ: cxxxiii Qualiter infirme mentis aſpectum lux diuīa reuerbe cxxxiiii. rat. Qualiter ex hocipſo intuitu mentes electoruꝫ ad ꝯpun ctionem inflamat. cxxxv Qualiter ill̓ ſpūales locutōes occulte inſpirat. cxxxvi. De variis dei locutionum modis .cxxxvii Qual̓r etiā nobis in ſcripturis loquitur. .cxxxviii De diuinis p̄ceptis ſcriptura ꝓmulgais. .cxxxix De diuinis iudiciis in generali .xl. Qualiter miſericordia et veritas in eis occurrūt. cxli. De ira dei. .cxlii. Ꝙ deꝰ ſemper inuitus punit. .cxliii. Qualiter peccatores per miniſterium creaturarum af fligit. .cxliiii. De malis diuine iuſticie miniſtris cxlv. Ꝙ illis tradit iuſticie miniſteria pro gradibus vel me ritis. cxlvi. Ꝙ ex angelis et ex hominibꝰ poteſtatis ſue miniſtros facit. cxlvii Quales in hominibus rectores ac doctores eligi con ſtituit. cxlviii Qualiter deꝰ ad verbū doctrine grām infundit. cxlix. Qualiter p̄dictoꝝ vias diſponit ac dirigit .cl. Qual̓r hūilibꝰ grām tribuens ſuꝑbis reſiſtit. cli. De occultis dei iudiciis. .clii. De iudicio diſcretionis .cliii. De iudicio correctōnis cliiii. De iudicio interrogationis ⁊ probationis cly Qualiter deus in ſanctis vim arcet temptatōnis. clvi Qualiter eos ſeruet a vento elatōnis clvii. De iudicio purgationis quo in preſenti electos pur clviij Cur deus quorundam peccata tam diu diſſil̓atᵐ. clix. Cur quoſdam in peccato relinquens indurat. .clx. De iudicio diuine diſcuſſionis .clxi. De eodem. .clxii. De iudicio preſentis vltionis clxiii. De iudicio ſecretiſſime animaduerſionis clxiiii. Ꝙ deus non iudicat in idipſum bis .clxv. Qual̓r deꝰ vindicat iniquitates patrū in filiisᵐ. clxvi De iudicio mortis carnalis clxvii De iudicio future purgationis .clxviii. De iudicio perpetue damnationis .clxi. De iudicio diuine remuneratōnis clxx ¶ V. ¶ Continentia libri trice ſimiprimi. Riceſimuſprimus liber proſequitur de inſtitutione nature: precipueqꝫ ha mane: et eius primo ſtatu et immuta tionē. Nam et homo propter quem facta ſuit vniuerſa quoddā vniuerſū recte d̓r: eo ꝙ vniuerſum creature genus iuxta Grego rium in ipſo ſit aggregatum. Et ideo microcoſmus. id eſt minor mundus a philoſophis appellatur. Et habet nonagintaquinqꝫ capitula. Pilogus de inſtitutione nature et ſpecialiter humane. Epilogus de conſideratione creature .ii. De miraculis nature. .iii. Epilogus de plantatione paradiſi .iiii. De lignis eiuſdem .v. Epilogus de formatione hominis .vi De tranſlatione ipſiꝰ in paradiſum vii. De adiutorio homini faciendo .viii. De adductione animantiū ad eum ix. De formatione mulieris ex coſta viri De errore philoſophorum circa conditionem generis humani .xi. Adhuc de eodem .xii. Epilogus de humani corpͥoris et anime coniunctio ne. .xiii Cur deus et mulierem ⁊ omnes homines ex vno adā voluit procedere xiiii De impoſitionibꝰ nominū Ade ⁊ Eue xv. De prophetia Ade .xvi Qualiter in coniugii preparatōne prohibita eſt omniſ ſpecies luxurie .xvii. De ſtatu primoꝝ parentū ante peccatū .xviii. De triplici eorū cognitione xix De naturali eoꝝ virtute .xx. De variis bonis eiuſdem ab inicio preꝑatis .xxi De appetitu iuſti et cōmodi xxii. De menſura ſibi impoſita ī appetitu commodi xxiii. De multiplici cuſtodia ſibi data .xxiiii. De immortalitate ipſoꝝ cibis ſuſtentanda .xxv. De ipſoꝝ in meliꝰ tranſlatione futura ſi ꝑſtitiſſent in innocentia creata xxvi Ꝙ eis ⁊ prouidentia carnis ⁊ exerciciū operis oblecta mento eſſent. xxvii De multiplici precepto diuinitꝰ illis dato xxviii De illo quod datum eſt ad nature ſuſtentatōeꝫ xxix De illo quod datum eſt ad ſui generis multiplicatio .xxx. nem Qualiter coniugium eſſe dicatur in preceptis ipſiꝰ na .xxxi. ture. Qualiter vnicam vniꝰ eſſe ſit de naturali iure. xxxii. Cur olim cū viris diſpenſatū eſt vt haberent plures: non autem econuerſo. .xxxiii Contra reprehenſores patrum in hac parte reſpon xxxiiii. ſio. Item de ſanctis mulieribus olim prolem deſideranti bus. .xxxv. De coniugali federe .xxxvi De coniugii electione xxxvii. De mutua coniugum dilectōne xxxviii. Adhuc de eodem .xxxix. De tribꝰ matrimonii bonis: et primo de fide .xl. De prole religioſa ⁊ ipſiꝰ educatione. xli. De tercio matrimonūi bono. id eſt. ſacramento. xlii. .xliii. Ꝙ nunc virginitas prefertur matrimonio. .xliiii Ꝙ eidem prelata fuit etiam a principio xlv De virginitatis prerogatiuis Exhortatio ad cuſtodiam virginitatis .xlvi. De virginibus deo conſecratis .xlvii. Liber Primus .xlviii. De virginibus martirio coronatis De virginibus lapſis .xlix. De nuptiarum incommodis .li. Adhuc de eodem. De ſanctis coniugiis quorundam lii. De commendatione boni coniugalis .liii. Qualiter primi parentes generaſſent ſi non peccaſ ſent. .liiii Ꝙ illiꝰ generatōnis motꝰ ⁊ in homībus ⁊ in anīalibꝰ exempla quedam apparent. lvi Quales filios in illo ſtatu generaſſent. De his qui eos in paradiſo commiſceri non credunt li cuiſſe. .lvii. De tercio precepto nature lviii. De regula dilectōnis dei lix De regula dilectōnis proximi. .lx De ordine charitatis ad proximum .lxi. De duabꝰ regulis eius quantum ad effectum lxii: De ſumma ordinis charitatis quantum ad affectum. et effectum lxiii De precepto diſcipline dato ad probationem obedien tie. lxiiii. Qualiter homo preceptum illud potuit intelligere. lxv Cur deꝰ hominem a ſe factū temptari et labi permiſit: quem conſenſurum preſciuit lxvi. Qualiter ad ſuam et electorum gloriam mala redu cit. .lxvii. Qualiter dyabolus ad hominem temptandum acceſ lxviii ſit. Qualiter temptando proceſſit .lxix De tranſgreſſione mulieris ac viri lxx lxxi. De grauitate illius peccati. Ꝙ non vir ſed mulier ſeducta ſit. .lxxii. Quis eoꝝ plus peccauit. lxxiii. Qual̓r aꝑtis oculis ſe nudos cognouerunt. .lxxiiii. Qual̓r genitalia ſua contexerunt lxxv Cur homines motus libidinis pluſꝙͣ aliarum affectio num vicioſarum erubeſcunt. .lxxvi. De interrogationibus et excuſationibus viri et mulie .lxxvii. ris. De maledictionibꝰ amborum: et primo ipſius ſerpen lxxviii. tis. Qual̓r peccatū hoīs punitū eſt multis modis: ⁊ primo in gratuitoꝝ ſpoliatione. lxxix De ſcd̓a pena que eſt in naturaliū leſione. lxxx lxxxi Qual̓r hō deſeruit appetitū iuſticie Qualiter ſuper hoc punitus eſt incommodi retentio ne. lxxxii De tercia pena qua eiectꝰ ē de ꝑadiſi felicitate. lxxxiii De appoſita cuſtodia ligno vite lxxxiiii. De quarta pena que eſt in totius poſteritatis damnati on. .lxxxv. De moderatione diuine ſententie in hac parte. lxxxvi. Quid ſit peccatum originale lxxxvii. Qual̓r tranſfundi poſſit cū eiꝰ ſubiectū .i. anīa non ſit ex traduce. lxxxviii Ꝙ nō ſolum originale: ſed etiaꝫ actualia pctā ⁊ culpe ſunt ⁊ pene .lxxxix De peccati diuiſionibus: ⁊ primo de ſeptem viciis ca pitalibus .xc De peccato cordis ⁊ oriſ .xci. De peccato operis. ⁊ primo de impietate que commit titur in deum .xcii. De flagicio qd̓ ꝯmittit homo in ſeipſum .xciii. De facinore qd̓ ꝯmittitur in proximū xciiii De peccato in ſpiritumſanctum xcv. ¶ Ixi ¶ Continentia libri triceſimiſecundi. Riceſimuſſecundus liber agit de hu mana generatione ſcd̓m ſtatuꝫ culpe ac de rebus homini naturalibus ⁊ ho minum varietate. Habetqꝫ centum trigintaduo capitula. Ęhumane generationis inicio. De natura coitus per quem fit humana gene ratio .ii. De vicioſitate coitus ex prima origine .iii. De ipſius vicii excuſatione .iiii. Cur magis in coitu feruent mulieres ꝙͣ viri. v. De temporibus coeundi .vj De horis naturaliter ꝯgruentibꝰ illi operi vii. De his que coitū iuuat ⁊ his que impediunt .viii. Diſtinctio generalis de coitu coniugali. De ſemine generationis humane .x. De ipſius origine xi. De cauſis exuberationis in ſpermate .xii De canſis erectionis virge. .xiii. De carnis pollutione .xiiii. De cauſis pollutōnis nocturne xx De illa que prouenit ex nature ſuperfluitate vel infir mitate. .xvi De illa que accidit ex crapula vel ebrietate xvii. De illa que prouenit ex precedenti cogitatōne .xviii De illa que accidit tm̄ ex imaginaria viſione xix De illa que fit ex dyabolica illuſione. .xx. Cur pollutio nocturna ſcd̓m ſe culpabilis non ſit. xxi. Qual̓r hmōi tābes radicitꝰ euelli poſſit. xxii. Ꝙ ad hāc puritatē obtinendā nō tā in afflictōe carniſ ꝙͣ in grā dei ꝯfidendū ſit. xxiii. De menſtruali ſanguine xxiiii. De cauſis ſterilitatis in viro ⁊ mulicre. xxv Cur raro ꝯcipiunt meretrices ꝓſtitute. xxvi Cur frequenti coitu non impregnantur etiam coniu gate. xxvii. Ꝙ ad ſeminationē fetꝰ oportet affectū vtriuſqꝫ parē tis concurrere .xxviii Qual̓r diſcerni poſſit an impediatur conceptꝰ ex parte maris an femine. xxix De tꝑe ꝯceptioni ac generationi ꝯgruente. xxx. De ſuſceptōe ſeminis ⁊ coagulatōne. xxxi De mulieris impregnatione. xxxii De duoꝝ ſpermatum commixtione xxxiii De panniculis ꝯtentis in matrice xxxiiii De ſecundinarum cum venis et arteriis ſuis creatio ne. xxxv Qualiter in matrice diſcernitur ſexus ab ipſa concep tione. xxxvi De cauſis et ſignis diſcretionis p̄dicte xxxvii De oꝑatione ſolis ac ceteroꝝ planetaꝝ in humana ge neratione. xxxviii De opinione albumaſar ſuꝑ ꝯſtellatōnis circa fetꝰ ope .xxxix ratione. De ipſiꝰ fetus aſſimilatione: .xl. De cauſis geminorum ac monſtruoſorum fetuū in con ceptione. .xli. De ſignis mulieris pregnantis. xlii. xliii De embrionis formatione. Qualiter primo formātur in eo mēbra prīcipalia. xliiii Qualiter formantur ⁊ cetera .xlv. Ꝙ hec omnia fiunt ab artifice natura xlvi. Qualiter per quattuor tempora fit eius complemen tum. xlvii Breuis epilogus precedentium xlviii De anime infuſione in embrione xlix. De ſitu vel poſitōne infantis in vtero De ipſius fetus alimento De termino partus. ⁊ eiſdem effuſione .lii. Liber Primus De multiplici cauſa difficultatis pariendi liii. liiii. De aborſu ⁊ corruptione fetus De diuerſis cauſis aborſus. .lv. De ſignis aborſus: et difficultatis partus .lvi. De modo vel arte obſtetricandi lvii De ſuſceptōne naſcentis pueri ⁊ eius lactatione. lviii. He eligenda nutrice et eius regimine. lix. De infantis ablactatione. .lx. De tibis homini ante ⁊ poſt peccatū datis lxi De variis apud diuerſos veſcendi modis lxii Ꝙ cibo ⁊ potu iugiter reꝑantur ruine corporis. lxiii. De dilatione mortis lxiiii De cuſtodia ſanitatis .lxv De quattuor elementis corꝑis ⁊ qͣttuor qͣlitatibꝰ. lxvi. De complexionibus lxvii De ſignis ꝯplexionis totius corporis. .lxviii. De quattuor humoribus lxix. De locis eoꝝ ⁊ temporibꝰ ac ſignis .lxx. De generatione ipſoꝝ. .lxxi. De cauſis eorundem. .lxxii De ſignis abundantie ſinguloꝝ hūoꝝ in corꝑe. lxxiii. De anathomia menbroꝝ lxxiiii. De gradibus etatum. .lxxv. De infantia ⁊ eius miſeria. lxxvi De primo vagitu infantis: huius vite miſerias deplo rantis. lxxxvii Cur infans debilior naſcitur ceterorum animalium fe lxxviii tibus. De regimine infantiū in dieta ⁊ moribus lxxix De pueritia et eius miſeria lxxx De regimine pueroꝝ in dieta ⁊ moribus lxxxi. De adoleſcentia ⁊ iuuentute ⁊ eaꝝ lubricitate. lxxxii. De predictarū etatū regimine. lxxxiii De adoleſcentie vel iuuenilis floris labilitate lxxxiiii De incolumitate lxxxv De corporali pulcritudine .lxxxvi De ſenectute. lxxxvii. De incōmodis ſenectutis et eius remediis lxxxviii De regimine illius etatis .lxxxix De canicie ⁊ caluicie ⁊ eaꝝ remediis. .xc De varietate ꝯplexionis ẜm gradꝰ etatis xci. De variis diſpoſitionibꝰ corpoꝝ .xcii. De ſignis ꝯmunibꝰ diſpoſitionum xciii De ſignis ſanitatis xciiii. De ſignis egritudinis .xcv De pronoſticis egritudinū futuraꝝ .xcvi. De diuerſis cauſis egritudinū xcvii. De ſpeciebꝰ earum xcviii. Qualiter conſilio medici ſit vtendum xcix De curatione egritudinū .c. De ſignis mortalibꝰ De breuitate vite huiꝰ .cii. De multiplici miſeria pn̄tis vite .ciii. Iterū de multiplici eiuſdem calamitate .ciiii. De propria iuſtoꝝ penalitate .cv. De moriendi neceſſitate .cvi. De ꝯpendio mortis et eiꝰ equitate cvij De contemnenda morte .cviii. De prudenti ꝯͣ mortem p̄paratione cir Ꝙ nō ſit ad mortem currendū p̄ faſtidio vite .cx. De ceteris rebꝰ hoī naturalibꝰ: ⁊ primo de coloribus corporum. .cxi. De figuris eoꝝ: ⁊ primo de pinguedine ⁊ macie. cxii. De ſoliditate ipſoꝝ ⁊ raritate cxiii De differentia maris et femine cxiiii. De mulierum viciis cxv De regimine mulieris pregnantis .cxvi. De regimine parientis cxvii De partubus geminis et monſtruoſis .cxviii. De portentis .cxix. De variis portentoꝝ modis. cxx. De portentis ⁊ monſtris fabuloſis cxxi De tranſformatis .cxxii. De quorūdā viroꝝ miris ac ſingl̓aribꝰ naturis. cxxiii De qͥbuſdā mulieribꝰ barbatis ⁊ monſtruoſis. cxxiiii. De quorūdā vtriuſqꝫ ſexꝰ corꝑibꝰ immenſis .cxxv De gentibꝰ monſtruoſis et primo de gygantibꝰ ⁊ cino cefalis. .cxxvi. De ciclopibꝰ ac ceteris cxxvii Adhuc de eodem .cxxviii De quorundā gentiū moribꝰ extraneis cxxix. Adhuc de eodem .cxxx. De barbaris moribꝰ indoꝝ cxxxi. De moribꝰ ſingularibꝰ ceteraꝝ regionuꝫ .cxxxii ¶ Continentia libri triceſimitercū. ¶.IIII. Riceſimuſtercius liber agit de locis hominis habitabilibus: ac de tempo ribus quibus per generationum ſuc ceſſiones vſqꝫ ad finem decurrit hūa num genus. Et habet centū ſex capi. ¶ E locis ac temporibꝰ: et primo de tribuſ orbis partibuſ .i. ¶ De aſia ⁊ eiꝰ capite qd̓ eſt ꝑadiſus .ii. De india et eiꝰ mirabilibꝰ .iii. De ceteris aſie regionibus. iiii. De eodem .v. Adhuc de eodem. .vi. .vii. Iterum de eodem. De aſia minori et eius prouinciis viii. De europa et eius regionibus De greciā ⁊ eiꝰ prouinciis. .x. Iterum de eodem. .xi. De ceteris prouinciis europe .xii. Adhuc de eodem. .xiii. De affrica et regionibus illius. .xiii Iterum de eodem: De inſulis occeani quo cingitur orbis .xvi. Iterum de eodem xvii. De inſulis maris magni .ſ. mediterranei xviii De ciclādibꝰ xij De ceteris inſulis maris magni .xx. .xxi. Adhuc de eodem De tempore et curſu eius xxii. De tribus ſeculi temporibus xxiii. De mutatione p̄ceptoꝝ ⁊ ſacramentoꝝ pro varietate temporum. xxiiii De incremento humane iuſticie per temporis proceſ ſum. xxv. De ſex etatibus ſeculi .xxvi. Cronica prime etatis. .xxvii. Cronica ſecunde etatis .xxviii. Cronica tercie etatis ab abrahā vſqꝫ ad ioſeph. xxix Temꝑa ab ortu yſaac vſqꝫ ad mortem ioſeph. .xxx. Cronica moyſi vſqꝫ ad exitum egipti .xxxi Tꝑa ab exitu egipti vſqꝫ ad mortem moyſi xxxii Cronica ioſue et iudicum xxxiii Cronica ab othoniel vſqꝫ ad iepte .xxxiiii Cronica a iepte vſqꝫ ad Dauid xxxv xxxvi. Cronica dauid ⁊ ſalomonis Cronica a roboam vſqꝫ ad oziam xxxvii. Cronica ozie: ioathan: ⁊ achaꝫ xxxviii. Cronica ezechie: manaſſes. ⁊ amon. xxxix. Tempora ioſie ⁊ filioꝝ eius vſqꝫ ad ſedechiam xl Tempora ſedechie ⁊ captiuitatis iudaice .xli. Liber Primus Cronica cyri regis perſarum et cambiſis et d̓uorum .xlii fratrum. Croīca a dario filio ycaſpis vſqꝫ ad dariū nothū. xliii. Croīca a dario notho vſqꝫ ad dariū arſami filiū. xliiii Cronica a dario filio arſami vſqꝫ ad mortē alexandri magni. .xlv. Cronica ptolomeorum regum egipti ſotheris ⁊ phila delphi. xlvi. Tꝑa euergetis ⁊ philopatoris ⁊ epyfanis. .xlvii Cronica philomētoris ⁊ euergētis. xlviii. Cronica phiſconis et alexandri. xlix. Tempora dyoniſii et cleopatre Tꝑa romanoꝝ imperatoꝝ ceſarū et auguſti. .li. Tempora incarnationis domini .lii. Tempora tyberii gali et claudii. .liii. Cempora neronis. .liiii. Tempora galbe ochonis ⁊ vitellii. Tempora veſpaſiani et tyti. .lvi Tempora domiciani et nerue .lvi .lviii. Tempora trāiani et adriani. Tempora anthonii pri ⁊ anthonini veri. .lij Tꝑa comodi et pertinacis ſeueri et caracalle. .lx. Tꝑa aurelii alexandri maximini gordiani philippi. lxi Tempora decii valeriani et galieni et claudii. .lxii. Tꝑa aureliani taciti floriani ꝓbi karini. lxiii. Tꝑa dyocleciani et maximiani ⁊ galerii .lxiiii. Tꝑa conſtantini magni .lxv. Tꝑa ꝯſtantini heretici: iuliani apoſtate iouiniani. lxvi Tꝑa valentiniani valentis et graciani .lxvij Tꝑa theodoſii ſenioris archadii ⁊ honorii .lxviii. Tꝑa honorii ⁊ theodoſi iunioris ⁊ valentiniani. lxix. Tꝑa marciani leonis atqꝫ zenonis. .lxx Tꝑa anaſtaſii ⁊ iuſtiui ſenioris .lxxi. Tꝑa iuſtiniani legum compilatoris .lxxii. Tꝑa iuſtini minoris et tyberii ſecundi .lxxiii. Tꝑa Mauricii ⁊ foce eiuſdem interfectoris. .lxxiiii. Tꝑa heraclii et eius filii conſtantini lxxv Tempora conſtātis qui et conſtantinus terciꝰ. lxxvi. Tempora conſtantini quarti lxxvii. Tempora iuſtiniani ſecūdi. leonis quoqꝫ ſecūdi et abſi mari. lxxviii. Tempora philippi ⁊ archemii theodoſii tercii: leonis quoqꝫ tercii. lxxix Tempora conſtantini quinti. lxxx Temꝑa leonis quarti ⁊ hyrenes et ꝯſtātini ſexti. lxxxi. Tempora karoli magni lxxxii Tempora ludouici pui .lxxxiii. Tempora lothari primi .lxxxiiii Tempora ludouici ſecundi .lxxxv. Tempora karoli ſecundi ⁊ tercii lxxxvi Tempora ludouici tercii. conradi pͥmi. heinrici quoqꝫ primi. .lxxxvii. Tempora othonis primi lxxxviii. Tempora othonis ſecundi et tercii lxxxix Tempora he inrici ſecundi conrādi tercii .xc Tempora heinrici tercii. .xci Tempora heinrici quarti. xcii. Tempora heinrici quinti. .xciii. Tempora lotharii ſecūdi ⁊ conradi tercii xciiii Tempora friderici primi. .xcv. Tempora heinrici ſexti .xcvi. Tempora philippi ſecundi xcvii Tempora othonis quarti xcviii. Tempora friderici ſecundi .xcix. Tempora etatis noſtre: vſqꝫ ad condemnationem pre dicti friderici Tempora vacationis imperii .cl. De temporibus preſentibus ⁊ futuris .cii. De temporibus antichriſti. ciii. De interuallo temporis inter antichriſti mortem ⁊ ad uentum iudicis. .ciiii. De vltima die iudicū .cv. De innouatōne mundi ⁊ luminarium celi .cvi. ¶ Regiſtra Expliciunt. Liber Primus ¶ De diuerſis mūdi acceptōibus ¶ Ex libro qui dicitur imago mūdi. ¶ Co Undi fa ctura quinqꝫ mo dis deſcribit̉. Di citur em̄ pͥmo mo do mundꝰ archeti pus .i. principalis ⁊ oīm exemplaris ẜm ꝙ ante tꝑa ſe cularia vniuerſi tas creature ī mē ¶ V te diuina fuiſſe le git̉. Scd̓o mō di citur mundꝰ primitꝰ exempͥlatꝰ .ſ. cū ad exemplū arche tipi angelus ⁊ huiꝰ ſenſibilis mundi materia creata eſt ab initio. Tercio modo cū ꝑ ſpecies ⁊ formas varias mundꝰ iſte viſibilis formatus deſcribit̉. Quarto modo ẜm ꝙ pulcritudine tꝑali curſum ſuū ꝯtinue peragente: vnūqd̓qꝫ ex ſui generis ſemine naſcit̉. Quinto modo ẜm ꝙ mundꝰ iſte viſibilis ī fine tempoꝝ ab hac ſpecie corruptibili in incorruptibilē trāſmutatus innouabit̉. Mundus archetipꝰ ip̄e eſt filiꝰ dei: cū patre ⁊ ſpūſan cto vnꝰ deꝰ: hic eſt dei ſapientia ⁊ ratio ⁊ verbum deo dicenti coeternū. de quo ſcriptū eſt: qd̓ factū eſt: in ipſo vita erat .i. viuebat. ſicut archa vel domꝰ p̄concepta vi uit in mente artificis anteꝙͣ fiat. De ſecūdo ſcriptū eſt qui viuit in eternū creauit om̄ia ſimul. De tercio ſcri ptum eſt. qui fecit mundū de materia informi ſiue inui ſa .i. inuiſibili. De quarto ſcriptū eſt: p̄terit figura hu ius mundi. Ge quinto ſcriptū eſt: nouos celos ⁊ nouaꝫ terraꝫ expectamꝰ: in quibꝰ iuſticia habitat. Iuxta hūc ordinē deo auxiliante intendimꝰ ꝓcedere: maximeqꝫ in p̄ſenti volumine mundi deſcriptōi. iuxta terciū moduꝫ hoc eſt de variis reꝝ ſpeciebꝰ quas mundꝰ iſte ſenſibi lis continet deſcribendis. diligenter inſiſtere. De mun do quippe archetipo ſufficienter vt eſtimo alias diſſe ruimuſ. in libro videlicet quē de ſancta trinitate. cōmu uiter ex dictis ſanctoꝝ ⁊ catholicoꝝ doctoꝝ. nuꝑ com pegimꝰ. Et in alio quodā opuſculo quod ſimili mō de ip̄o dei filio mundi redemptore ſingulariter edidimus quē etiā libꝝ gratie titulo p̄notauimus. Temporalem porro mundi pulcritudinē ab initio uſqꝫ ad finē in oꝑe illo plene digeſſimꝰ: quod ſpeculuꝫ hiſtoriale vocari de creuimꝰ. Qua ꝓpter in huiꝰ voluminis capite. deo iu uante. de ip̄o archetip̄o ⁊ etiā de mundo ſecundario vi delicet angelis ⁊ prima materia primitꝰ exēplata pau ca breuiter ꝑſtringemꝰ. Et poſtea mundanaꝝ ſpecieꝝ diligenter varietate deſcripta: tandē de tꝑalibus mun di curriculis et eiꝰ fine ſimiliter nōnulla ſuccincte ꝑcur remus. Similiter ⁊ ſacri doctores aiūt: ꝙ ideo manus ⁊ pedes dn̄i ſeraphin operiūt: qꝛ ⁊ p̄terita ante mundū ⁊ futura poſt mundū ſcire nō poſſumꝰ. Sed media tm̄ modo contemplamur. ¶ A. II. C De duobus mūdiſ exiſtētibus ¶ Hermes qui et mercurius et trimegiſtus ad aſclepiū. Ater quidē oīm vel dn̄s qui eſt om̄ia: om̄ibꝰ ſe libenter oſtendit: nō vbi ſit loco: nec qualiſ ſit qualitate: nec quantꝰ ſit quātitate. Sꝫ ho minē ſola intelligētia illuminās qui diſcuſſis ab animo erroꝝ tenebris ⁊ veritatis claritate p̄cepta. totū ſe ſen ſu diuine intelligentie cōmiſcet. Cuiꝰ amore ꝑte natu re que mortalis eſt liberatꝰ immortalitatiſ future fidu ciā excipit. Et oīm quidē mirabiliū vincit admiratōeꝫ ꝙ homo diuinā potuit inuenire naturā. Certū eſt eniꝫ mundū intelligibilē .i. qui ſolo mentis intuitu dinoſcit̉ incorꝑalem eſſe. nec eius nature corꝑale aliquod poſſe miſceri: quod poſſit qualitate quantitate numeriſqꝫ di noſci. In ip̄o quippe nichil tale ꝯſiſtit. Hic vero mun dus ſenſibilis receptaculū eſt oīm ſenſibiliū ſpecieruꝫ. etiā qualitatū vel corpoꝝ: q̄ oīa ſine deo vegetari non poſſunt. Om̄ia quippe deꝰ. ⁊ oīa ab ip̄o. in ipſo. ⁊ ꝑ ip ſum. Ip̄eqꝫ mundꝰ ſenſibilis ⁊ om̄ia q̄ in ip̄o ſunt ab il lo ſuꝑiore mundo: quaſi veſtimentū contexta ſunt. Nā licet in vnoquoqꝫ genere animaliū ſingula ſui generis formā poſſideant: in eadē tn̄ forma ſui diſſimilia ſunt. quod facit vniformis ille. vt diximꝰ. deus. cuiꝰ ſpecies nō mutat̉ nec ꝯuertitur. Sicqꝫ ſinguloꝝ geneꝝ forme ſunt ꝑmanentes: in eadē ſui forma diſſimiles. Mundꝰ itaqꝫ p̄paratus eſt a deo receptaculū om̄iformiū ſpeci erum. Naturā aūt ꝑ ſpecies vnigenas: mundū ꝑ quāt tuor elementa vſqꝫ ad celū ꝑduxit. cuncta dei viſibus placitura. ip̄m vero celū deo plenū eſt: porro cuncta ab ymo vſqꝫ ad ſummū ſibi ꝯnexa ſunt. Et mortalia im mortalibꝰ ⁊ ſenſibilia inſenſibilibꝰ adnexa ſunt. Plato etiā vt legit̉. duos aſſeruit mundos. vnū intelligibilem in quo ip̄am veritatē dicebat habitare. iſtū quoqꝫ ſen ſibilem: quē manifeſtū eſt viſu tactūqꝫ ſentire. itaqꝫ il lum eſſe veꝝ: iſtū veriſimilē ad illiꝰ imaginē eſſe factū. Ideoqꝫ de illo. in eo ꝙ ſe cognoſceret anima. velut ex poliri veritatē ac ſerenari: de hoc aūt in ſtultoꝝ animiſ nō ſcientiā ſed opinioneꝫ poſſe generari. ideꝫ quoqꝫ di cebat ydeas eſſe in mente diuina. ydeā diffiniens ita. ydea eſt eoꝝ q̄ fiūt exemplar eternū. in hoc aūt errauit ꝙ ydeas aliud eē ꝙͣ ip̄aꝫ mentē putauit. ¶ A. III. Ꝙmundus archetipus ipſe ſit dei filius. Baſilius in hexameron libro primo que extra mundū ſunt apta virtutibꝰ. orta ſine Rat aūt antiquiſſima ordinatio creature: illis tꝑe. ſempiterna. ſibiqꝫ ꝓpria. in qua deꝰ omniū conditor inſtituit oꝑa certa. hoc eſt lumen intelligibile ⁊ eternū: beatitudini ꝯueniens oīm amantiū deum. ¶ Augꝰ. de trinitate libro ſexto. ip̄a eſt ars quedā om̄i potentis ⁊ ſapientis dei: plena om̄i ratōe viuentiū ⁊ in cōmutabiliū: ⁊ om̄s vnū in eo ſunt. ſicut ip̄a eſt vna de vno. cū quo ⁊ vnum. Gloſa ſuꝑ epl̓am ad hebreos. xi. Hic eſt mundꝰ inuiſibilis: qui erat in dei ſapiētia. vide licet ip̄a eiꝰ diſpoſitio eterna qui in verbo ſuo diſpoſu it om̄ia. Un̄ apl̓s inquit: fide intelligimꝰ aptata eſſe ſe cula verbo dei vt ex inuiſibilibꝰ viſibilia fierent. hoc ē iuxta exemplar inuiſibile quod erat in mente diuina: ex nichilo in eſſe ꝓcederent. Gloſa ſuꝑ iob. Nam ⁊ fabet archam priꝰ facit in mente: poſt in oꝑe. quod eſt in mē te viuit cū artifice. quod aūt fit mutat̉ cuꝫ tꝑe. Un̄ de verbo dei ſcriptura ꝓnunciat. Quia quod factuꝫ eſt in ip̄o vita erat. Quidquid em̄ factū eſt in tꝑe: ſemꝑ vixit ⁊ viuit ī ſpūali factoris ratōe ¶ Augꝰ. in libro. lxxxiii. queſtionū. Om̄ia quippe deꝰ ratōe ꝯdidit. Nec eadeꝫ ratione hoīem qua equū. ſed ſingula ꝓpriis rationibꝰ ꝯſtituit. Has vero ratōes nō arbitrandū eſt eſſe niſi in ꝓpria creatoris mente: Nō em̄ quicꝙͣ extra ſe poſituꝫ aſpiciebat. vt ẜm id ꝯſtitueret quod faciebat. quas rati ones eternas in verbo intueri anima nequit: niſi q̄ ra tionis oculū ſanū ⁊ puꝝ ⁊ ſerenū ⁊ ſanctuꝫ ⁊ ſimilem eis quas videre intendit habuerit. Sic em̄ ipſo intelli gibili lumine ꝑfuſa ⁊ illuſtrata: cū ei coheſerit: hac ip̄a viſione beatiſſima fit. hās aūt ſiue ydeas ſiue formas ſiue ratōes appellare licet. ml̓tiſqꝫ ꝯcedit̉ vocare quod libet: pauciſqꝫ videre quod veruꝫ eſt. ¶ Origenes in omelia ſuꝑ principio iohānis. Si aūt queris quomodo in ip̄o vitaliter. ⁊ vniformiter ⁊ cauſaliter ſubſiſtūt oīa accipe paradigma ex creaturarum natura. Cōſpicare quomodo cauſe reꝝ oīm quas cōprehendit globoſitaſ ſenſibilis huiꝰ mundi. ſimul ⁊ vniformiter ſubſiſtūt in iſto ſole viſibili. inde nanqꝫ forme corpoꝝ oīm ꝓcedūt Inde diſtantiū pulcritudo coloꝝ ⁊ cetera que de ſenſi bili natura p̄dicari poſſūt. Conſidera multiplicitatem T Liber Primus ⁊ infinitā virtuteꝫ ſeminū: quomodo ſimul in ſingulis ſeminibꝰ continet̉ numeroſitas herbaꝝ: fruticū. aīaliū qūo pulcra ſurgit ex eis varietas formaꝝ. Intuere quo qꝫ interioribꝰ oculis qūo regule multiplices in arte ar tificis vnū ſunt. ⁊ aīo diſponētes eas viuūt. Qūo infi nitꝰ numerꝰ lineaꝝ in vno puncto ſubſiſtūt vnū. ⁊ hu iuſmodi naturalia exēpla ꝑſpice. ex quibꝰ velut ph̓ice theorice pennis vltra oīa ſubuectꝰ. diuina gratia adiu tus: poteris archana verbi mentis acie perſpicere. Et quomodo oīa que per verbū facta ſunt in illo viuunt: ¶ Quid ſit deus ¶ Dioniſius in libro de di videre. IIII. uinis nominibus. Erarchia ſiquidē eſt archanū bonū: om̄i rōi ſuꝑrationale: nec vlli eoꝝ q̄ ſunt incōmunica bile. Hoc igit̉ archanuꝫ ſilentio tꝑali oportet nos honorare. ¶ Iohānes damaſcenus libro primo. Dicere nāqꝫ quid eſt deꝰ ẜm ſubſtantiā eſt impoſſibile faciliꝰ magis eſt facere rationē ex oīm ablatōe Nōe m̄ eoꝝ que ſunt eſt aliquid: nō quidē vt nō ens: ſed ſuper oīa ens ⁊ ſuꝑ ip̄m eſſe exiſtēs. Si em̄ eoꝝ q̄ ſunt: noſtre cognitōes ſunt: qd̓ ſuꝑ cognitōeꝫ eſt omnino: vtiqꝫ ſuꝑ ſubſtantiā erit ⁊ ecōuerſo. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei in libro. xxii. Deū certe. ſicut poterat. diffinire vo lens cicero. Mens inquit quedaꝫ eſt ſoluta ⁊ libera ab om̄i ꝯcretione mortali: ſecreta oīa ſciens: oīa mouens: ip̄aqꝫ nutu p̄dita ſempiterno ¶ Helinandꝰ. Empedo cles quoqꝫ ſic eū fertur diffiniuiſſe. Deꝰ eſt ſpera cuiꝰ centrū vbiqꝫ circūferētia nuſꝙͣ. Secundꝰ quoqꝫ ph̓us ita. deus eſt mens immortalis: incōtemplabilis celſitu do. forma multiformis. incogitabilis inquiſitio. inſopi tus oculꝰ. oīa ꝯtinēs: lux: bonū ⁊ quid eſt hmōi. ¶ Dy oniſius vbi ſupra. Quid eſt inqͣ deꝰ. Eſt ratio ſimpla. ⁊ veritas vere exiſtēs: circa quā vt purā. ⁊ nō erranteꝫ ſcientiā eſt diuina fides vnicū credentiū fundamentū. ip̄os veritati. eiſqꝫ veritatē collocans. Ip̄a eſt ſcientia adunatrix cognoſcentiū ⁊ cognitoꝝ: a malo reſtituens magis aūt in bono ſtatuens ordinas ⁊ ornans ⁊ ꝑfici ens integritatē: oīmqꝫ maculas ſoluens. Pro hac veri tate moriuntur quotidie diuine ſapiētie duces: teſtimo nium ꝑhibentes. ¶ Bernardꝰ clareuallenẜ in libro d̓ conſideratōe. v. Quid eſt inqͣ deꝰ: qd̓ ad vniuerſuꝫ ſpe ctat finis. qd̓ ad delectatōeꝫ ſalꝰ. quod ad ſe. ip̄e noui Quid eſt deꝰ. Nō minꝰ ꝑuerſoꝝ pena ꝙͣ gloriā humi lium. Eſt em̄ rationabilis quedā equitatis directio. in conuertibilis atqꝫ indeclinabilis: quippe attingēs vbi qꝫ: cui illiſa oīs prauitas ꝯturbetur: neceſſe eſt. Quid ē deꝰ. Longitudo latitudo ſublimitas ⁊ ꝓfundū. Longi tudo ꝓpter eternitatē interminabilem. Latitudo ꝓpter charitatē immenſurabilē. Sublimitas ꝓpter maieſtatē inattingibilē. Profundū ꝓpter ſapientiā inſcrutabileꝫ Hec ſancti ẜm apl̓m comp̄hendūt. ¶ Idē in quodā ſer mone. Qui enī cū maria ſoli vacant deo. diligenter cō ſiderant quid ſit deꝰ in mundo. quid in hoībus. quid in angelis. quid in ſeip̄o. quid in reꝓbis. Contemplantur ſiquidē: qꝛ mundi rector eſt ⁊ gubernator. hoīm libera tor ⁊ adiutor: angeloꝝ ſapor ⁊ decor: in ſeip̄o principi um ⁊ finis. Reproboꝝ terror ⁊ horror. ¶ Auguſtinꝰ in libro ſoliloquioꝝ. Ip̄e eſt deniqꝫ quē amat omne qd̓ poteſt amare: ſiue ſciens ſiue neſciēs. Ip̄e eſt qui nō fa cit malū: ⁊ facit etiā ne fiat peſſimū. Ip̄e eſt de cuiuſ re gno leges etiā in hec regna deſcripta ſunt. Cuiꝰ legi bus arbitriū anime libeꝝ eſt: boniſqꝫ p̄mia ⁊ malis pe ne. fixis ꝑ oīa neceſſitatibꝰ diſtribute ſunt. Cuiꝰ legibꝰ nſſeua ſtantibꝰ motꝰ inſtabilis reꝝ mutabiliū ꝑturbatꝰ eie nō ſinitur. freniſqꝫ circūeuntiū ſeculoꝝ ſemꝑ ad ſi militudinē ſtabilitatis reuocatur. ¶ Gregoriꝰ nazan zenus. Ip̄e eſt cuiꝰ eſſe totū ⁊ ſemꝑ eſt inſuꝑabile quod dam ſine fine ſubſtātie pelagꝰ. Nullis terminis limiti buſqꝫ circūdatur: omnē ſenſum natura ſuꝑgrediens et omne tempus. ¶ A. Quibus diſtinguatur proprietatibus ¶ Caſ ſiodorus ſuper pſal. Eus eſt ſubſtantia incorꝑalis ſimplex ⁊ incō mutabilis. ¶ Iohānes damaſcenꝰ. Ꝙ auteꝫ incorporeꝰ ſit deꝰ: manifeſtū eſt diligēter intu entibꝰ. Qualiter enī corpꝰ eſſe poteſt: quod infinituꝫ ⁊ indeterminatū eſt: nec eſt eniꝫ formatū. ſed impaſſibile inuiſibile ⁊ incompoſitū. ¶ Auguſtinꝰ de fide ad pe trum. In hoc aūt ſe nullū corpꝰ eē oſtēdit: qꝛ quibuſdā corporibꝰ vitā dedit: quibuſdā nō dedit. cū omniū cor pora ip̄e creauerit. Nō enī rem viuentē: niſi res viuēs facit. Ip̄e vero naturaliter vita eſt: qꝛ ſi vita nō eēt: vi uentiā corꝑa nō feciſſet ¶ Idē in libro de videndo deo Itaqꝫ nec corꝑalibꝰ oculis querit̉: nec viſu circūſcribi tur: nec tactu tenetur: nec auditur affatu: nec ſentit̉ in ceſſu: nec in loco videtur: ſed mundo corde ⁊ cū abſens putatur videtur. ⁊ cū p̄ſens eſt nō videtur. vnde ⁊ apo ſtolis dicit. Tanto tꝑe vobiſcū ſū ⁊ nō cognouiſtis me ¶ Idē in libro ꝯfeſſionū. x. Non eſt aliquo ſenſu cor porali ꝑceptibilis. Eſt tn̄ quedā lux: quedā vox: quidaꝫ color: quidā cibus: quidā amplexus interioris homīs vbi fulget anime: quod nō capit locꝰ. vbi ſonat: quod n̄ rapit tempꝰ. vbi redolet: quod nō ſpargit flatꝰ. vbi ſa pit: quod nō minuit edacitas. vbi heret: quod nō diuel lit ſacietas. ¶ Iohānes damaſcenꝰ. Porro ſimplex eſt deus ⁊ nō cōpoſitꝰ. Nā ſi compoſitꝰ eēt: qualiter īpaſ ſibilis eē poſſet. Cōpoſitio nanqꝫ principiū eſt pugne pugna vero diſſonātie. diſſonātiā porro ſolutionis eſt cauſa. Solutio autē omnino a deo eſt aliena. Ceterum qualiter deꝰ compoſitꝰ eē queat: cū ꝑ oīa incedat: ⁊ oīa impleat. Impoſſibile eſt ſiquidē corpꝰ ꝑ corꝑa incede re: quin incidat ⁊ incidatur: plicetur: ac eī reobuietur. ſi cut quecūqꝫ ſunt humida miſcentur ⁊ confunduntur. ¶ Augꝰ. de ciuitate dei libro. xi. Illud itaqꝫ ſummū bonū quod deꝰ eſt: ſolū ſimplex: ⁊ ob hoc ſolū incōmu tabile eſt. Nec ideo ſimplex nō eſt: qꝛ trinitas eſt. Sed ideo ſimplex dicitur: qꝛ quod habet hoc eſt: excepto ꝙ relatiue ꝑſona queqꝫ ad alterā refertur. ¶ Boetiꝰ de trinitatē. Deniqꝫ nichil eē dicitur ẜm materiā: ſed ẜm formā propriā. Diuina vero ſubſtātia eſt ſine materia atqꝫ ideo vnū eſt: ⁊ eſt id quod eſt. Reliqua porro non ſunt id quod ſunt. habet enī vnūquodqꝫ ſuū eē ex his ex quibꝰ eſt .i. ex ꝑtibꝰ ſuis. et eſt hoc ⁊ hoc .i. ꝑtes ſue pariter coniuncte: non hoc vel hoc ſingulariter. Quod aūt nō eſt ex hoc et ex hoc: ſed hoc tantū eſt: illud vere eſt id quod eſt. ¶ Richardꝰ de trinitate libro ſecundo. Ceterū in illa ſumma ſapientia que deus eſt: nichil fal ſitatis ineſſe poteſt: alioquin nō ſumme ſaꝑet: qui vel fallere vellet. aut falli poſſet. Conſtat itaqꝫ deuꝫ vera cem eſſe: ⁊ hoc ip̄m eſt ei ex veritate. Ueritas ergo nō eſt aliud aliquid ꝙͣ ip̄e: cum veraciter ꝯuinci poſſit nō habere niſi ex ſe: quod tn̄ habet ex veritate. veritas au tem ſicut nunꝙͣ nō fuit: ſic nunꝙͣ nō erit: ſemꝑ enī veꝝ fuit futuꝝ fore quod erit. Et ſemper verum fuit fuiſſe quod fuit: ergo veritas deꝰ ſicut initiū nō habuit: ſic ⁊ fine carebit. ¶ Hieronimꝰ in regulis diffinitionū. Ita qꝫ ſicut naturis redditur ꝓprietas: vt homini riſus eqͣ hinnitus. ita diuine nature ſi quid propriū eſt: reddas propriū eſt deo nō cepiſſe: licet oīm que ſunt: ꝓpriū eſt cepiſſe. ¶ Richardꝰ vbi ſupra. Eternū eſt autē: quod caret vtroqꝫ .ſ. initio ⁊ fine. omniqꝫ mutabilitate: in hiſ ergo tribꝰ ꝓbatur eē eternus. Recte quoqꝫ immenſus dicitur: cuiꝰ magnitudo nulla menſura comp̄henditur ¶ Hugo de ſacramētis libro primo. Itaqꝫ nec augeri poteſt. qui immenſus eſt: nec minui qui vnus eſt: nec lo co mutari qui vbiqꝫ eſt: nec tꝑe qui eternus: nec cogita tione qui ſapientiſſimꝰ eſt: nec effectu qui optimus eſt. Liber Primus ¶ Ex ſimbolo: Eiqꝫ nichil accidens eſſe poteſt: qꝛ ſim olex diuinitas ſemꝑ eſt id qd̓ eſt: cui nimiꝝ ideꝫ eſt eſſe ⁊ viuere ⁊ intelligere ¶ Augꝰ. de trinitate ⁊ libero ar bitrio. Intelligamꝰ ergo deum ſi poſſumꝰ. ꝙͣtum poſſu mus. ſine qualitate bonū: ſine quātitate magnū: ſine in digentia creatorē: ſine ſitu p̄ſentem: ſine habitu omnia continentē: ſine aliqua ſui mutatōe mirabilia facienteꝫ nichilqꝫ patientē: ſine loco vbiqꝫ totū: ſine tꝑe ſempiter num. Quiſquis ita deū cogitat etſi nōdum poteſt om̄i modo inuenire qͥd ſit: pie tn̄ cauet ꝙͣtum pōt de illo ali quid ſentire qd̓ nō ſit. ¶ C. VI. De diuine eſſentie vnitate ¶ Iohānes da. Uod aūt vnus eſt tm̄ deus: ſcriptura expͥmenſ ait. Bn̄s deus tuꝰ deꝰ vnꝰ eſt. his vero qui di uina ſcriptura nō ꝑſuadent̉. diſputādo ſic pro babitur. deꝰ ꝑfectus eſt ⁊ indeficiens eſt. ẜm bonitateꝫ ⁊ ſapientiā ac virtutem. Et ſiquidē multos dicamꝰ de os eſſe: in multis ꝯſiderare differentiam eſt neceſſe. Si vero in eis eſt differentia vbi ꝑfectio acſi ẜm bonitatē ſiue ẜm virtutē vel ſapientiā deficiat a ꝑfectione: iā eū conſtat deū nō eſſe. Si aūt ꝑ om̄ia eſt ydemptitas vnū magis ⁊ nō multos eſſe ꝯſtat. Preterea qualiter etiaꝫ a multis gubernabit̉ mundꝰ ⁊ nō diſſoluetur atqꝫ cor rumpetur: ꝯſiderata pugna in gubernantibꝰ. Differen tia em̄ ꝯtrarietatē inducit ¶ Richardꝰ vbi ſupra. Iteꝫ qd̓ eſſe nō poteſt omnino nō eſt. Exiſtendi igitur poten tia accipit eſſe om̄e quod in reꝝ vniuerſitate ſubſiſtit. ſed ſi omne ab illo eſt: ip̄a ſumma eſſentia eſt. ſed ſi ab illa eſt omne poſſe: ſumme potens eſt. Si omne ſapere ſumme ſapiens eſt. Eſt em̄ impoſſibile magis aliqͥd da re ꝙͣ acciꝑe vel habere. Nō itaqꝫ aliud eſt eſſendi po tentia: ꝙͣ ſumma ſubſtantia. Nō ergo potuit alicui al teri ſubſtātie dare. nō dicam vt diuinitatē haberet: ſed vt ip̄a deitas eſſet. Alioqͥn quod impoſſibile eſt eſſe pa rem haberet. Nō eſt itaqꝫ deꝰ niſi ſubſtātialiter vnus quātoqꝫ melius eſt. quātoqꝫ ꝑfectiꝰ quod humana co gitatio attingit. tanto ad id quod deꝰ eſt vicinius acce dit: nō tn̄ ꝑtingit Eſt itaqꝫ eruditis velut maxima pro poſitio. Eſt cunctis in cōmuni velut cōmunis animi cō ceptio: deo attribuere quidquid altiꝰ attingit humana eſtimatio. Eſt aūt impoſſibile plures om̄ipotentes eſſe. Qui em̄ vere om̄ipotens fuerit: facile efficere poterit: vt ceteroꝝ quilibet nichil poſſit: alioquin vere omnipo tens nō erit. ¶ Hugo in libro de tribꝰ diebus. Ceterū nunc p̄cedit vnitas alteritatē: qꝛ p̄cedit binariū. qui eſt alteritatis principiū. Unitas ergo p̄cedit omnē muta bilitatem. Cū ergo omnis creatura mutabilitati ſubie cta ſit: ſequitur ꝙ vnitas omnē creaturā p̄cedit. Quid quid aūt eſt: aut eternū aut creatū eſt. vnitas ergo eter naͣ eſt. Porro eternum nichil aliud eſt ꝙͣ diuinitas: vni tas igitur eſt diuinitas: ergo vnꝰ eſt deꝰ ¶ Dyoniſius in libro de diuinis nomībus. Eſt em̄ gerarchia vnitas oīs vnitatis vnifica eſſentia ſupeſſentialis. intellectus inuiſibilis ⁊ inſcrutabilis tanꝙͣ non ente veſtigio vllo in occultā eius multitudinē ꝑuenientiū. nec tn̄ vlli eoꝝ que ſunt incōmunicabile bonū ¶ Hugo ſuꝑ gerarchiā Deniqꝫ ait magnꝰ ille theologus videlicet ariopagita dyoniſiꝰ: ꝙ diuine claritatis radiꝰ nunꝙͣ a ꝓpria ſingu lari vnitate deſerit̉: licet ad anagogicā ⁊ vnificam eoꝝ que ꝓuiſa ſunt contemꝑantiā optime ac pulcre perue niat vt multiplicet̉. Hec etenī multiplicatio ⁊ variatio vniuerſoruꝫ eſt pulcritudo: qꝛ niſi diſſimiliter pulcra eſ ſent ſingula: ſumme pulcra non eēt vniuerſa. Unde ⁊ ꝓuenire dicit̉ optime ⁊ pulere: Optime .ſ. in vniuerſis et pulcre in ſingulis. vl̓ optime ẜm ꝑticipati infuſionē pulcre ẜm participantiū diſpoſitōnem. Optime nanqꝫ multiplicatur: vt maius ſit bonū quod a multis parti cipatur. et pulcre: vt maior ſit decor vniuerſitatiſ: eo ꝙ ꝑticipantibus ſingulis varie infundit̉. Et ip̄a multipli catio fit ad contemperantiā eoꝝ que prouiſa ſunt. id eſt electoꝝ ac ꝓuiſoꝝ ad vitam: vt videlicet inter ſe contē perentur: ⁊ concordia participatōis iuuātur. Ip̄aqꝫ cō cordia ⁊ pax eſt illa contꝑantia: qua ſibi conſentiūt: vt ſtent in vno ⁊ reformentur ad vnū ꝓpter hoc vocat eā anagogicam ⁊ vnificam. vnificā quidem vt ſtent ī vnū Anagogicā vt reformentur ad vnū Ideo pulcra eſt in congregatione: optima in eleuatōe. Iſte igitur radius ad corda illuminanda ꝓcedit: ſiue ab intus ꝑ aſpiratio nem ea replens. ſiue a foris ꝑ ſacri verbi eruditioneꝫ ſe ipſis infundens. Et tn̄ inquit manet intra ſe vnifice. et cū ſe mentibus illuminandis varie multipliciterqꝫ par ticipandū p̄ſtat. Nequaꝙͣ tn̄ extra vnitatis ſue ſimpli citatem effluit. ¶ T. .VII. De ꝑſonarū trinitate ¶ Iſidorus ethi. li. vij. Icitur aūt deus trinitas: qͣſi triunitas. Quia pater ⁊ filiꝰ ⁊ ſpūſſanctus ſunt trinitas ⁊ vni tas. Unū em̄ ſunt ꝓpter maieſtatis cōmunio nem. et tres ꝓpter ꝑſonaꝝ ꝓprietatem ¶ Ex diffinitio nibus eccleſiaſticoꝝ dogmatū. Ita creditur a nobis tri nitas ſine confuſione ꝯiuncta. ſine ſeꝑatione diſtincta. Nō em̄ confuſa eſt in vna ꝑſona trinitas: vt ſabellius: neqꝫ diuiſa in natura diuinitas: vt blaſphemat arrius Auguſtinꝰ de fide ad petrū li. j. Pater itaqꝫ deus a nullo deo genitꝰ. ſed de natura ſua ſine initio genuit fi lium. ſibi coequalem deū: ⁊ eadem qua ip̄e naturaliter eternus eſt diuinitate coeternū. ¶ Idem in ſolutōe que ſtionū hereticoꝝ. Si em̄ filio pater equalitateꝫ quā et dare potuit: in natiuitate ſubtraxit. inuidꝰ fuit ſi auteꝫ dare nō potuit. infirmus: ſed vtrunqꝫ fictū eſt: qꝛ deo patri filius equalis eſt. ¶ Idem contra maximum li. ii. Beatiꝰ quidē eſt dare ꝙ acciꝑe. ſed hoc in hac vita eſt inopia: qm̄ vtiqꝫ melior eſt copia. Melius enī eſt habe re ꝙ egere. Meliꝰ eſt dare ꝙͣ mendicare. vbi aūt qͥ de dit: gignendo dedit ⁊ qui accepit: naſcendo accepit. nō inopi ſubuentū eſt: ſed ip̄a copia generata eſt. Nec p̄t qui accepit: ei qui dedit inequalis eſſe. Quia ex hoc ac cepit vt eſſet equalis. Nichil enī patre minus habet. qͥ dicit: om̄ia que habet pater mea ſunt ¶ Idem ad oroſi um. Porro de ſpirituſancto certa fides hoc aſſerit: ꝙ a patre filioqꝫ ꝓcedit. ſicut ⁊ filiꝰ dicit: Cū venerit pa raclitus quē ego mittam vobis a patre ⁊ qͥ ¶ Gloſa ſu per iohānem. ex hoc enī ꝙ dicitur: quē ego mittaꝫ vo bis a patre: ⁊ poſtmodū addit̉. qui a patre ꝓcedit: oſtē dit ꝙ nō ſolū pater ſed et filius eū mittit: ſed hoc a pa tre a quo eſt ipſe ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei libro. xv. Ideo quoqꝫ dicitur ſpūſſanctꝰ a patre principaliter ꝓ cedere: quoniā ⁊ de filio quidem ꝓcedit. ſed hoc illi pa ter dedit. qꝛ ſic eū genuit: vt etiā de illo donuꝫ cōmune ꝓcederet. ⁊ ſpūſſanctus amboꝝ ſpūs eſſet. Non enī de dit hoc ei iam exiſtenti nondū habenti. Sed quidquid vnigenito dedit. gignendo dedit ¶ Idem in libro. vii. Ip̄e eſt charitas patris ⁊ filii vtrūqꝫ coniungens: noſ qꝫ ſubiungens. Unde ſcriptū eſt. Deus charitas eſt. Idem in li. xv. Ꝙ aūt dicit̉ xp̄s paterne dilectōis fili us. nichil aliud intelligat̉ ꝙͣ filius eius dilectus. Cha ritas quippe patris que eſt in eiꝰ ineffabili ſimplici na tura. nichil aliud eſt ꝙͣ eius ſubſtantia. ac per hoc filiꝰ charitatis eiꝰ nullus alius eſt ꝙͣ qui de ſubſtantia eiuſ eſt genitus ¶ Richardꝰ de trinitate li. iii. Certe vbi to tius bonitatis plenitudo eſt. vera ⁊ ſūma charitas de eſſe nō poteſt. Nichil enī charitate melius eſt. oportet ergo vt amor in alteꝝ ſe extēdat. vt charitas eē queat Ubi ergo ꝑſonaꝝ pluralitas deeſt. charitas omnino eſſe nō poteſt. Sed ſi ſola vna ꝑſona in diuinitate eſſet ſummā certe charitatē erga creatam ꝑſonā habere nō poſſet. inordinata enī charitas eſſet. ſi ſumme diligerꝫ eum qui ſumme diligendꝰ nō eſſet. Ut ergo in illa ve ra diuinitate plenitudo charitatis poſſet locū habere. Liber Primus oportuit diuinā aliquā ꝑſonam ꝑſone cōdigne ⁊ eo ip ſo diuino ꝯſortio nō carere. p̄cipuuꝫ vero veꝝ in vera charitate alterū velle diligi vt ſe. In mutuo ſiquidem amore. multūqꝫ feruente nichil cariꝰ: nichil p̄clarius ꝙͣ vt ab eo queꝫ ſumme diligis: ⁊ a quo ſumme diligeris aliū eque diligi velis. Probatio itaqꝫ ꝯſummate cha ritatis: eſt votiua cōmunio exhibite ſibi dilectōis. Eſt qꝫ indiciū magne infirmitatis: nō poſſe pati conſortiū amoris. poſſe vero pati ſignū magne ꝑfectionis. Si ve ro magnū eſt pati poſſe: maius erit gratanter ſuſcipere maximū aūt ex deſiderio requirere. Demus ergo ſūmo qd̓ precipuū eſt: ſumme igit̉ dilectoꝝ. ſummeqꝫ diligen dorum. vterqꝫ oportet: vt pari voto ꝯdilectū requirat. pariqꝫ concordia ꝓ voto poſſideat vides ꝙ conſumma tio charitatis: ꝑſonaꝝ trinitatē requirit. vbi ergo totū qd̓ eſt: ꝑfectum eſt. ſicut nec integra charitas. ſic nec ve ra trinitas abeſſe poteſt ¶ Dyoniſiꝰ de diuinis noībuſ Fontalis ergo deitas pater eſt: filiꝰ aūt ⁊ ſpiritꝰ dei ge nitricis deitatis frutices de eo germinati. et quaſi flo res ¶ Hilariꝰ de trinitate li. ii. Unus aūt eſt deꝰ pater ex quo oīa. ⁊ vnꝰ vnigenitꝰ: ꝑ quē oīa. ⁊ vnꝰ ſpiritꝰ dn̄i in oībus. Nec deeſſe quicꝙͣ tante ꝯſummatōi reperit̉: intra quā ſit infinitas in eterno. ſpēs in imagine: vſus in numine. ¶ Auguſtinꝰ de verbis dn̄i. Eſt pater filio veritati origo verax: ⁊ filiꝰ de veritate patre orta veri tas. et ſpūſſanctꝰ a patre bono effuſa bonitas. Omniū aūt nō eſt impar diuinitas nec ſeꝑabilis vnitas. ¶ Ex ſimbolo. In patre manet eternitaſ: in filio equalitas: in ſpūſancto eternitatis equalitatiſqꝫ ꝯnexio. ¶ Augꝰ. de trinitate li. vii. Sic itaqꝫ cogitetur deꝰ: vt neqꝫ ꝑſona rum ꝯfuſio ſit: nec talis diſtinctō quā impar ſit aliquid qd̓ ſi intellectu nō capitur: fide teneat̉. donec illuceſcat ille in cordibꝰ qui ꝓphetiā dixit: ſi nō credideritis non intelligetis. U. VIII. ¶ Ꝙ ab eadem ſumma trinitate creata ſunt oīa ¶ Auguſtinus de fide ad petrū. Ide tenendū eſt: omnē creaturā que trinitas deus nō eſt ex nichilo creatā. ab ip̄a ſancta tri nitate. que vnꝰ verꝰ ⁊ bonꝰ deus eſt. et qꝛ ſum me bonus eſt: dedit oībus naturis vt bone ſint: non tn̄ ꝙͣtum ip̄e creator bonus. Eſt em̄ trinitas deꝰ ſunmū. eternū: ⁊ incōmutabile bonū: nullū habēs defectū: quia nō eſt ex nichilo factū: nullū habens ꝓfectū: qꝛ non ha bet initiū. Nature vero ab eo facte ideo ꝓficere poſſūt qꝛ eſſe ceperunt. Ideo vero deficere: qꝛ ex nichilo facte ſunt. ad defectum eas ꝯditio ducit originis. ad ꝓfectū vero ꝓuehit operatio creatoris. In eo igit̉ primū trini tatis que deꝰ eſt: eternitas naturalis agnoſcit̉. Quia q̄ dam ita fecit: vt cū eſſe ceꝑint: nō eſſe tamē aliquando nō poſſunt. In eo vero eius omnipotentia intelligitur: ꝙ omnē creaturā inuiſibilē ⁊ viſibilem de nichilo fecit In quibꝰ quāꝙͣ ip̄a reꝝ diuerſitas: multo magis tamē ipſius bonitas ⁊ om̄ipotentia cōmendatur. Niſi enim omnipotens eſſet. nō vna eademqꝫ facilitate ſumma ⁊ yma feciſſet: ⁊ niſi ſumme bonꝰ eēt: nō ſe gubernandis rebus. etiā infimis p̄ſtitiſſet. Simplicitas deniqꝫ mul tiplicis dei ſapientie cōmendatur: nō ſolū in creaturaꝝ ſublimiū magnitudine: ſed etiā infimaꝝ paruitate: du oīa bona creata: nō ſolū inferiora: diſſimiliaqꝫ ſuo crea tori ſunt: vtpote nō ꝓlata de ipſo: ſed facta de nichilo: veꝝ etiā inter ſe nō equalia ſunt: ſed ꝑmanent ſingula: ſicut a deo. vt eſſent. ceperunt. Deniqꝫ niſi naturaliter immutabilis eſſet: nunꝙͣ in rebꝰ mutabilibꝰ ordo ꝯſilii ac diſpoſitōis eiꝰ incōmutabilis ꝑmaneret. ¶ Ideꝫ de ciuitate dei li. xi. Itaqꝫ mundus ip̄e ordinatiſſima ſua mutabilitate atqꝫ mobilitate: ⁊ viſibiliuꝫ oīm pulcerri mā ſpecie: quodāmodo tacitꝰ ꝓclamat: ⁊ factū ſe eſſe: ⁊ nō niſi a deo ineffabiliter atqꝫ inuiſibiliter pulcro fieri ſe potuiſſe. ¶ Idē in li. v. Ip̄e eſt itaqꝫ deus om̄ipotēs qui hominē fecit: ⁊ eum peccantē nec impunitum eē ꝑ miſit: nec ſine miſericordia dereliquit. Qui bonis ⁊ nō bonis: eſſentiā cū lapidibꝰ: vitam ſeminalē cuꝫ arbori bus: vitam ſenſualē cū pecoribus: vitam iutellectualeꝫ cum angelis dedit: qui nō ſolū celum ⁊ terrā: nec ſoluꝫ angelum ⁊ hominē. ſed nec exigui ⁊ ꝯtemptibilis aīan tis viſcera: nec auis pennulā: nec herbe floſculū: nec ar boris folium: ſine ſuaꝝ ꝑtium ꝯueniētia: ⁊ quadā velu ti pace dereliquit ¶ A. IX. Qualiter ipſa creatrix trinitas in principio geneſeos eſt inſinuata ¶ Idē ad oroſium. T aūt qd̓ de ſancta trinitate omniū creatrice dictū eſt: ſcripturaꝝ teſtimoniis approbetur: in ip̄o principio geneſeos hec ip̄a trinitas eui denter oſtenditur. Cū enī dicitur: in principio fecit deꝰ celum ⁊ terrā: quid aliud intelligendū putas principiū niſi dei filium. Omnia quippe ꝑ ip̄m facta ſunt a pr̄e. Unde ⁊ ip̄e de ſe quid eſſet: interrogātibus reſpondit iudeis: principiū qui ⁊ loquor vobis. Itaqꝫ ꝓculdubio pater intelligendꝰ eſt in noīe dei: filius aūt in nomine principii. Poſtea ſubſequitur ſcriptura: ꝙ ſpūſſanctuſ dei ferebatur ſuꝑ aquas: qui tercia eſt in trinitate ꝑſo na. ¶ Idem ſuꝑ geneſim ad litterā li. i. Sicut aūt in ex ordio creature trinitas creatrix inſinuatur: ſic etiaꝫ in conuerſione ac ꝑfectōe eiuſdē: vt reꝝ ſpecies degeran tur. Nā ⁊ verbū ⁊ verbi genitor exprimuntur: cuꝫ per ſingula creature genera: deus vt fierent dixiſſe perhi betur. Illa quippe dictio eſt in verbo eterno: patri coe terno: ꝙuis in eterno verbo dicente deo: hoc temꝑalis facta ſit creatura. vnde qꝛ formā verbi ſemꝑ ⁊ incōmu tabiliter patri coherentē nō imitatur imꝑfectio creatu re: cū ab ea diſſimilis ad nichilū tendat quadā informi tate: ideo cū inſinuatur informitas materie prime: non fit cōmemoratio filii inqͣtum verbū eſt. ſed inqͣtū prin cipium eſt. poſtea vero in conuerſione ſiue formatione creature fit eiuſdē cōmemoratio inqͣtum verbū: vt ſcꝫ ꝑ id quod principiū eſt: inſinuetur exordium creature exiſtentis ab illo adhuc imꝑfecte. ꝑ hoc aūt ꝙ verbum eſt: inſinuetur ꝑfectio creature ad eum reuocate: vt for maretur creatori inherēdo: ⁊ ꝓ ſuo genere formā illiuſ imitando. Ineſt autē deo benignitas ſumma: nec ex in digentia: ſed ex benificentia veniēs amor in opera ſua Idcirco in exordio creature dicitur: ꝙ ſpūs dei fereba tur ſuꝑ aquās: qꝛ bone voluntati creatoris ſubiacebat quidquid formandū ac ꝑficiendū inchoauerat. vnde ⁊ de creatura ꝑfecta dicitur: vidit deꝰ ꝙ eēt bonū. vbi ea dem ſancta dei bonitas exprimitur: in qua deo placuit quidquid pro nature ſue modulo ꝑfectum placet. Duo quippe ſunt: ꝓpter que deus creaturā ſuā amat: videli cet vt ſit: ⁊ vt maneat. vt igitur eēt: ſpūs dei ferebatur ſuꝑ aquas. vt aūt maneret: vidit deꝰ qꝛ bona erat ¶ X. Qualiter eius inuiſibilia cognoſcūtur a mū. di creatura ¶ Petrus lombardus. T aūt dicit apl̓s. inuiſibilia eiꝰ ꝑ ea que facta ſunt: intellecta conſpiciūtur: quaſi .ſ. ex perpetu itate creaturaꝝ: ip̄ius eternitas: ⁊ ex magnitu dine omnipotentia ⁊ ex gubernatione virtus vel boni tas intelliguntur. Ceteꝝ licet potētia ſapientia ⁊ boni tas ſiue clementia de deo ẜm ſubſtantiā dicantur: ⁊ in ip̄o penitꝰ vnū ⁊ idem eſſe probentur: frequēter tn̄ hec oīa diſtincte ſolent ad ꝑſonas referri .ſ. vt patri poten tia: filio ſapientia: ſpirituiſancto bonitas attribuatur. ¶ Hugo de tribus diebus. Hec ſunt ergo tria creato ris inuiſibilia: que cognoſcuntur ꝑ ea que ab ip̄o ſunt facta. Potentiā quippe manifeſtat creaturaꝝ immēſi tas. Sapientiā decor. Benignitatē vtilitas. Immenſi tas creaturaꝝ conſtat in magnitudine ⁊ multitudine. Multitudo in ſimilibus in diſſimilibus: in diuerſis in ꝑmixtis. Magnitudo eſt in mole ⁊ ſpacio. Moles eſt Liber Primus in maſſa ⁊ pondere. Spaciū eſt in lato ⁊ longo profun do ⁊ alto. Decor creaturaꝝ eſt in ſitu. in motu. ſpecie. qualitate. Situs eſt in cōpoſitione ⁊ ordine. Ordo eſt in ꝓprietate. et tꝑe. ⁊ loco. Motus eſt quadripertitus localis. naturalis. animalis. rationalis. Localis eſt an te ⁊ retro: dextrorſum ⁊ ſiniſtrorſum: ſurſum ⁊ deorſuꝫ ⁊ circū. Naturalis eſt in cremento ⁊ decremento. Ani malis eſt in ſenſibꝰ ⁊ appetitibus. Rationalis eſt in fa ctis ⁊ conſiliis. Species eſt forma viſibilis: que oculo diſcernitur. ſicut figure ⁊ coloreſ corpoꝝ. Qualitas eſt ꝓprietas interior: que ceteris ſenſibus ꝑcipitur. vt me los auditu. dulcor guſtu. fragrantia olfactu: lenitas ta ctu: vtilitas creaturaꝝ ꝯſtat in grato ⁊ apto ⁊ cōmodo ⁊ neceſſario. Gratū eſt qd̓ placet. Aptū quod conuenit Cōmodum quod ꝓdeſt. Neceſſariū ſine quo quid eſſe nō poteſt. Mundꝰ iſte ſenſibilis quaſi quidaꝫ liber eſt ſcriptus digito dei: hoc eſt virtute diuina creatꝰ: ⁊ ſin gule creature quaſi figure ¶ Idē de ſacramentis libro primo. Cū aūt in deo ſint tria. voluntas .ſ. ⁊ ſapientia. ⁊ potentia: primordiales cauſe a voluntate ꝓficiſcunt̉: ꝑ ſapientiā dirigūtur. ꝑ poteſtatē ꝓducuntur. Uolun tas etenī mouet: ſapientia diſponit: poteſtas explicat. Hec ſunt eterna creaturaꝝ oīm fundamenta: omni cre ature incōprehenſibilia. ſicut em̄ eternitatē dei nō eqͣt tempꝰ: nec immenſitatē locꝰ: ſic nec eiꝰ ſapiētiā ſenſus nec bonitatē virtꝰ: nec potentiā opꝰ ¶ A. .XI. Qualiter ex creaturarū conſideratōe cogno ſcitur eſſe ſumma eſſentia ¶ Iohānes da. Eum itaqꝫ iuxta iohannis ſententiā nemo vi dit vnꝙͣ: nec tn̄ nos in omnimoda ſui dereliqͥt ignoratia: om̄ibꝰ em̄ cognitio exiſtēdi deū ab ip̄o naturaliter eſt inſerta. Ip̄a quoqꝫ creatōis perma nentia ⁊ ꝯſeruatio ⁊ gubernatio nos docet: qm̄ eſt deꝰ. qui hanc vniuerſitate ꝯſiſtere facit: cōtinet ⁊ cōſeruat: ⁊ ei ſemꝑ ꝓuidet. Qualiter em̄ vtiqꝫ contrarie nature ignis. dico. et aque ⁊ aeris ⁊ terre in vniꝰ mundi ꝯſum matione ad inuicē conueniſſent ⁊ indiſſolubiles ꝑman ſiſſent: niſi aliqua virtꝰ omnipotēs ea cōſeruaſſet: et in diſſolubilia ſemꝑ conſeruaret Ceteꝝ quid eſt quod mo uet celū. Nā om̄e quod mouet̉ ab alio mouet̉. Et illud iteꝝ a quo mouetur. ſic eſt in infinitū querēdo ꝓcedere donec ad aliquid p̄ueniamus immobile. Primū eī mo uens immobile eſt: qd̓ deꝰ eſt ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. xi. Deniqꝫ ſicut iam dictū eſt. Mundꝰ iſte ordi natiſſima ſua mobilitate ⁊ mutabilitate ac viſibilium pulcerrima ſpecie. Si quis diligenter attendat: qd̓am modo tacitꝰ ⁊ factū ſe eſſe: ⁊ nō niſi a deo ineffabiliter atqꝫ inuiſibiliter pulcro fieri potuiſſe ꝓclamat. ¶ Ri chardus de trinitate libro primo. Inceſſanter quippe videmꝰ in his que ab eterno nō fuerūt: alia quidem ſuc cedere: alia vero decedere. Porro manifeſta ratio inue nit: qꝛ quidquid ab eterno nō fuit: a ſemetip̄o eē nō poſ ſit. Alioquin aꝑte conuincit̉. ꝙ aliquid ſibi exiſtēdi ini tium dedit: ſub illo inſtanti qn̄ nichil habuit: qn̄ om̄ino nichil potuit. hinc ergo colligitur raciocinando ⁊ aliqͥd eſſe: qd̓ eſt a ſemetipſo. Nā ſi nichil a ſemetip̄o fuiſſet: omnino nō eſſet vnde illa exiſtere potuiſſent: que ſuum eſſe a ſemetipſis nō habent. Conuincitur ergo ut dictū eſt. aliquid eſſe a ſemetip̄o: ⁊ eo ip̄o etiā ab eterno: alio quin fuit qn̄ nichil fuit. quod ꝙͣ falſum ſit: ip̄a reruꝫ ex perientia ꝯuincit exiſtentium. Sic ſane nemo dubitare poteſt: qꝛ in tanta reꝝ multitudine exiſtentiū. et tā mul tiplici differentia graduū eſſe oporteat aliquid ſummū Abſqꝫ dubio aūt: melior eſt naturā rationalis ꝙͣ irrati onalis: oportet ergo vt aliqua rationalis ſubſtantia ſit omniū ſumma. ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xxvii. Itaqꝫ oīs homo eo ip̄o ꝙ rationalis conditꝰ eſt: ex ip̄a ratōe illū qui ſe condidit deū eſſe colligere debet. Unde per quendā ſapientē in libro iob dicit̉. Om̄es hoīes vidēt eum: quē nimiꝝ iam videre: eſt dominationē illiꝰ ratio cinando cōſpicere: recte quoqꝫ ibidē ſubiungit̉: vnuſqͥſ qꝫ intuetur ꝓcul: ip̄m quippe ꝓcul intueri: eſt nō iā illū ꝑ ſpecieꝫ cernere: ſed adhuc ex ſola opeꝝ ſuorum admi ratione penſare. .XII. Qualiter in omni creatura relucent trinita tis veſtigia ¶ Augu. in li. queſtionū. lxxxiij. Eteꝝ om̄e quod eſt: aliud eſt quo cōſtat: aliud quo diſcernitur: aliud quo congruit. vniuerſa igit̉ creaturaᵇ ⁊ eſt: et pl̓imuꝫ diſtat ab eo quod nichil eſt: et ſuis partibꝰ ſibi congruit. cauſaꝫ quoqꝫ il lius trinā eſſe oportet: qua ſit: quā hoc ſit: qua ſibi ami ca ſit. oportet igit̉ trinitatē eſſe: qua nichil p̄ſtantiꝰ. in telligentius. beatiꝰ. ratio poteſt inuenire. Ob hoc etiā vbi veritas queritur: tria tm̄ genera queſtionū eſſe pro bantur. videlicet an ſit: an hoc: an aliud ſit: an̄ ꝓbandū an improbandū ſit. ¶ Idē de ciuitate dei li. xi. Quoniā igitur hoīes ſumꝰ ad noſtri creatoris imaginē creati. cuius eſt vera eternitas: eterna veritas: eterna ⁊ vera charitas. Eſtqꝫ ip̄a eterna. ⁊ vera. ⁊ cara trinitas. Ne qꝫ cōfuſa neqꝫ ſeꝑata. In his quidē rebꝰ que infra noſ ſunt: qm̄ nec ip̄a aliquo modo eſſent: vel aliqua ſpecie continerentur: nec aliquē ordinē vel appeterent vel te nerent: niſi ab illo qui ſumme ſapiēs eſt: qui ſumme bo nus eſt: facta eſſent. tanꝙͣ ꝑ oīa que fecit mirabili ſta bilitate currentes. quaſi quedā ip̄iꝰ: alibi plus: alibi mi nus imp̄ſſa veſtigia colligamꝰ. In nobis aūt ip̄is eius imaginē contuentes. tanꝙͣ iunior ille filius euāgelicus vt in noſmetip̄os reuerſi ſurgamꝰ: ⁊ ad illū redeamus: a quo peccando receſſeramꝰ. Ibi noſtrum eſſe nō habe bit mortem. ibi noſtꝝ noſſe nō habebit errorē. ibi nr̄m velle n̄ habebit offenſionē. In his quippe que quoquo modo ſunt: et nō ſunt quod deꝰ eſt: a quo facta ſunt: p̄ ponuntur viuentia nō viuentibꝰ. et in his que viuunt: ſentientia nō ſentientibꝰ. et in his que ſentiunt: intelli gentia nō intelligētibꝰ. et in his que intelligūt: immor talia mortalibꝰ. Sed tm̄ valet in naturis rationalibus quoddā veluti pondꝰ voluntatis et amoris. vt cū ordi ne nature angeli hominibꝰ lege tn̄ iuſticie boni hoīes malis p̄ferantur angelis. Et nos quidem in nobis ima ginem illius ſumme trinitatis agnoſcimꝰ: qua nihil in rebꝰ a deo factis. ſit ei natura ꝓpinquius. Nā ⁊ ſumꝰ et nos eſſe nouimꝰ: et noſtꝝ eſſe ac noſſe diligimꝰ. Ani malia quoqꝫ etiā irrationalia. que ſentiūt eſſe ſe velle: et ob hoc interitū fugere: quibꝰ poſſunt nutibꝰ on̄dunt Sed et arbuſta fruticeſqꝫ quibꝰ nullꝰ eſt ſenſus: vt in auras tunc cacuminis germen emittant: altius terre ra dices infigūt: quo alimentū trahāt: ſicqꝫ ſuū eſſe quo dammodo cōſeruāt. Ip̄a poſtremo corꝑa quibꝰ nec ſen ſus: nec ſeminalis eſt vita: ita tn̄ vel in ſuꝑnaͣ inſiliunt: vel in yma deſcendūt: vel in mediis librādo ſe collocāt vt eſſentiā ſuā vbi ẜm naturam poſſunt eſſe: cuſtodiāt. Sed et formas ſuas nobis ſentiendas p̄bent: vt ꝓ eo ꝙ noſſe nō valent: qͣſi innoteſcere velle videantur. Noſ qꝫ ſic ea ſenſu corꝑis capimꝰ: vt de his nō ſenſu corpo ris iudicemꝰ. Aliū quippe ſenſum interioris hominis longe illo p̄ſtantiorem habemꝰ: quo iuſta iniuſtaqꝫ ſen timus. iuſta ꝑ ſpeciē intelligibilem: et iniuſta ꝑ eiꝰ pri uationem. Ad huiꝰ ſenſus officiū nō acies pupille: nō foramen auricule: nō ſpiramenta nariū: nō guſtꝰ fauci um: nō vllus corporeꝰ accedit tactus. Ibi me et eſſe et hoc noſſe certus ſum: et hec amo: atqꝫ me amare ſimili ter certus ſum. XIII. De gradibus creaturarū quibus homīes ad dei cognitionē aſcendunt. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei li. xij. Um ergo deus ſumme ſit: qui ad moyſen di ¶citi ego ſum quiſum. Rebꝰ quas creauit eſſe Primus Liber dedit: alijs ampliꝰ: alijs minus: atqꝫ ita naturas eſſenti arum gradibꝰ ordinauit. ¶ Idem in li. v. Homini vero dedit eſſentiā cū lapidibꝰ. vitā ſeminalē cū arboribꝰ: vi tam ſenſualem cū pecoribus: vitā intellectualē cū ange lis: dedit em̄ ⁊ carni originem: pulcritudinē: valitudīeꝫ ⁊ anime irrationali memoriā ſenſum apperitū. Ratio nali aūt inſuꝑ. mentē. intelligentiā. voluntatē ¶ Idē in li. xi. In his aūt oībus. vt diximꝰ. que a deo facta ſunt preponunt̉ viuentia nō viuentibꝰ. Et in his que viuūt ſentientia nō ſentientibꝰ: ⁊ in his q̄ ſentiūt: intelligētia nō intelligentibꝰ. Et in his que intelligūt: immortalia mortalibꝰ ¶ Idem yſidorꝰ in li. de ſummo bono. Qui buſdā itaqꝫ gradibꝰ intelligentie ꝑ creaturā homo pro greditur ad intelligendū creatorē: videlicet ab inſenſi bilibus ad ſenſibilia: a ſenſibilibus ad rationalia: a rati onalibus ſurgens ad creatorē. intelligibilia quippe de um laudant ꝑ ſe: irrationalia vero ⁊ inſenſibilia nō per ſe: ſed ꝑ nos laudāt eū: dū nos ea ꝯſiderātes laudamuſ deū. Sed ideo laudare deū ⁊ ip̄a volūt: qꝛ videlicet eā dem laudē eoꝝ ꝑturit. deniqꝫ dixerūt antiqui: ꝙ nichil tā hebes exiſtat: qd̓ ſenſum in deū nō habeat. ¶ Augu ſtinus de ciuitate dei li. xi. Sed magnū eſt: ⁊ admodū raꝝ: pauciſqꝫ ꝯceſſum: vniuerſā creaturā corporeā: ⁊ in corporeā: mente ꝯſideratā: mutabilēqꝫ comꝑtam inten tione mentis excedere. ⁊ ad immutabilē dei ſubſtantiā ꝑuenire. ibiqꝫ ex ip̄o diſcere: ꝙ cunctā creaturā: que nō eſt quod ip̄e: nō fecit niſi ip̄e. Sic em̄ deꝰ cū homīe loqͥ tur: nō ꝑ aliquā creaturā corꝑalem: vel corꝑali ſimileꝫ Sed ip̄a veritate. ſi quis ydoneꝰ ſit ad audiendū men te nō corpore ¶ Idē in libro ꝯfeſſionū. xi. Audiat ergo te domine intus ſermocinantē qui poteſt: ego quidē ex oraculo tuo clamabo fidenter. Quā magnificata ſunt oꝑa tua: oīa feciſti in ſapiētia. Et hec ip̄a ſapiētia tua principiū eſt: qd̓ loquit̉ nobis. interiꝰ docens nos. veri tas ſtabilis. ſiquideꝫ ⁊ ꝑ creaturā mutabilem cū admo nemur ad veritatē ſtabilem ducimur. ¶ Idē in quinto Ecce nō ceſſat dn̄e: nec tacet laudes tuas vniuerſa cre atura tua: nec ſpūs homīs ꝑ os ꝯuerſum ad te: nec ani malia: nec corꝑalia: ꝑ os ꝯſiderantiū ea: vt exurgat ī te a laſſitudine anima noſtra: innitēs his que feciſti: ⁊ trā ſiens ad te. qui hec mirabiliter feciſti: ibiqꝫ refectio et vera fortitudo. ¶ Idē in li. x. Ecce interrogaui de deo meo terrā. ⁊ oīa que in ea ſunt: ⁊ cuncta ſe deū non eſſe confeſſa ſunt. Interrogaui celū ⁊ luminaria eius. ⁊ hec que circūſtant fores carnis mee: dixi oībus: dicite mi chi de deo meo aliquid: qd̓ vos nō eſtis: exclamauerūt om̄ia voce magna: vere deus nō ſumꝰ nos: ſed ip̄e nos fecit. Interrogatio mea. Intentio mea. Reſpōſio eoꝝ Species eoꝝ. ¶ d. XIIII. Ꝙ deū multis modis hoīes cognouerunt ¶ Hijgo de ſacramētis libro primo Ic aūt ab initio deus noticiā ſuā ab hoīe tꝑa uit: vt ſicut nunꝙͣ quid eſſet toto poterat com p̄hendi: ſic qꝛ eſſet nunꝙͣ ꝓrſus poſſet ignora ri: ne ſi totꝰ manifeſtꝰ eſſet fides nō haberet meritum: nec infidelitas locū. ſi vero abſconditꝰ totꝰ eſſet: fides quidem a ſcientia non iuuaret̉. Et infidelitas de igno rantia excuſaret̉. Proditꝰ eſt igitur ⁊ indicatus eſt oc cultus deus: partim ratōe humana: partim reuelatione diuina. Et ratio quidē humana duplici inueſtigatione deū dep̄hendit ꝑtim videlicet in ſe: ꝑtim ex his q̄ erant extra ſe. ſimiliter reuelatio diuina humanā ignorantiā nunc ab intus ꝑ aſpiratōeꝫ edocuit: nunc vero foris ꝑ doctrine eruditione inſtruxit: vel ꝑ miraculoꝝ oſtenſio nem confirmauit. Et approbauit hec ratio: ⁊ acquieuit ⁊ vnū eſſe deū aſſeruit: nec collectioneꝫ diuerſoꝝ ne tur bam faceret. nec cōpoſitionem partiū ne maſſaꝫ forma ret. nec ſimilitudineꝫ multoꝝ: ne pluralitas ſuꝑflua: vel ſingularitas imꝑfecta appareret. Itaqꝫ quattuor modis ad noticiā hoīs egredit̉ deus inuiſibilis. Intꝰ ſcili cet ꝑ ratōeꝫ ⁊ aſpiratōeꝫ. foris ꝑ creaturā ⁊ doctrinā Ratio quidē ⁊ creatura ꝑtinent ad naturā. Aſpiratio aūt ⁊ doctrina. ꝑtinent ad gratiaꝫ. Ex ratione ſunt ne ceſſaria. ẜm rationē ꝓbabilia: ſupra rationeꝫ mirabilia cōtra rationē impoſſibilia. Et duo quidē extremā eoꝝ que dicta ſunt: fidem omnino nō capiūt. Nā q̄ ex ratio ne ſunt. qm̄ ſciuntur. credi nō poſſunt. Que aūt contra rationem ſunt: nullo modo his acquieſcit ratio. Illa er go que ſunt ẜm rationē ⁊ illa q̄ ſunt ſupra rationē. tan tummodo ſuſcipiūt fideꝫ. Et in primo genere. fides ra tione adiuuatur: ⁊ ratio fide ꝑficitur. In his vero que ſupra rationem ſunt: fides a ratione nō adiuuatur: ſed ratio fidē venerari: quā comp̄hendere non valet: admo netur. Dyoniſius de diuinis nominibꝰ. Deū itaqꝫ n̄ ex ſua cognoſcimꝰ natura: ſed ex oīm exiſtentiū ordina tione ex ip̄o ꝓpoſita. imagines quaſdā diuinoꝝ ipſius habente: omniqꝫ via ⁊ ordine in ip̄m eſt redeundū: om ni ablatione ⁊ eminentia vt cauſa oīm: ꝓinde ⁊ in oībꝰ ⁊ ſine omnibꝰ: ⁊ ꝑ ſcientiā ⁊ ſine ſciētia cognoſcitur de us: vtiqꝫ ẜm ſuꝑ omnē animi virtutē cognoſcitur: cum animꝰ ab exiſtentibꝰ oībus recedens. de inde ⁊ ſeipſuꝫ relinquens. ſuꝑ apparentibus radiis innititur. Inde in ſcrutabilis ſapientie ꝓfundo illuminatꝰ: que vt dictum eſt: cognoſcenda eſt ex oībus. ip̄a eſt em̄ oīm factrix ſꝑ cōpaginans oīa. ⁊ inſolubilis oīm congruentie ⁊ ordīa tionis cauſa: ſemper propinquoꝝ fines ſeculoꝝ conne ctens: ⁊ vnā vniuerſitatis conſpirantiā armoniāqꝫ pul cram faciens. ¶ Iv. ¶ Qualiter ad vnius dei cognitionē philoſo phi peruenerunt ¶ Richardus in prologo li bri de trinitate. Ogitemꝰ igitur ꝙͣtum in eiꝰ cognitōne ſtudue runt: vel quouſqꝫ ꝑfecerunt etiā huius mundi ph̓i. Et pudeat nos ī hac ꝑte inferiores illis in ueniri: amplius aliquid debet in nobis amor veritatis ꝙͣ in illis potuit amor vanitatis. Ampliꝰ etiā aliquid in his nos poſſe oportebit: quos fides dirigit: ſpes tra hit: charitas impellit. ¶ Augꝰ de ciuitate dei li. viii. Illi nimiꝝ ſummi ph̓i. quos merito fama ⁊ gloria: cete ris p̄latos videmus: nulluꝫ corpꝰ deū eſſe comp̄hende runt: ⁊ ideo querentes eū: cuncta corꝑa trāſcenderunt. viderūt quoqꝫ quiquid eſt mutabile: non eſſe ſummum Ideoqꝫ om̄es etiā ſpiritus mutabiles tranſcenderunt querentes ſummū bonū. Beinde cōſiderarūt omnē ſpe ciem in re quacūqꝫ mutabili quā eſt: quidquid illud eſt nō eē poſſe: niſi ab illo qui vere eſt: qꝛ incōmutabiliter eſt. Ac ꝑ hoc ſiue vniuerſi mundi corpꝰ. figuras. quali tātes. ordinatūqꝫ motū. ⁊ elementa a celo vſqꝫ ad ter ram diſpoſita. ⁊ quecūqꝫ in eis ſunt: ſiue omnem vitaꝫ vel que nutrit ⁊ cōtinet: qualis eſt in arboribꝰ: vel que et hoc habet et ſentit: qualis eſt in pecoribꝰ: vel que et habet hoc et intelligit: qualis in hoībus. vel q̄ nutrito rio ſubſidio nō indiget: ſed tn̄ cōtinet. ſentit. intelligit qualis eſt in angelis. niſi ab illo eſſe non poſſe qui ſim pliciter eſt. Qd̓ em̄ illi eſt viuere intelligere beatū eſſe hoc eſt illi et eſſe. ꝓpter hanc incōmutabilitateꝫ. et ſim plicitatem intellexerūt eū: et oīa illa feciſſe: et ip̄m a nul lo fieri potuiſſe. Cōſiderarūt em̄ quidquid eſt: vel cor pus vel vitā eſſe: meliuſqꝫ aliquid vitā eſſe ꝙͣ corpus. ſpeciēqꝫ vite intelligibilem ꝙͣ corꝑis ſenſibilē eſſe. nul la em̄ eſt corꝑalis pulcritudo. ſiue in ſtatu corꝑis. ſicut eſt figura. ſiue in motu. ſicut eſt cantilena: de qua n̄ ani mus iudicet: quod ꝓfecto nō poſſet. niſi ſpecies hec in ip̄o melior eſſet: ſine tumore molis: ſine ſtrepitu vocis. ſine ſpacio loci aut tꝑis. ſed ibi quoqꝫ niſi mutabilis eſſet: nō alius alio melius de ſenſibili ſpecie iudicaret. Quod enī maius aut minus recipit. ſine dubio muta bile exiſtit. Unde ingenioſi homines ac docti facile Liber Primus collegerūt: nō eſſe primā ſpeciem in rebꝰ his vbi ꝯuin citur eſſe mutabilitas. Cum igitur in eoꝝ conſpectu. ⁊ animꝰ ⁊ corpꝰ. magis ⁊ minꝰ ſpecioſa eſſent: ſi aūt om̄i ſpecie carere poſſent: omnino nulla eſſent. viderunt ali quid eſſe vbi prima ſpecies incōmutabilis eſſet. ⁊ ideo nec corꝑabilis eſſet: ibiqꝫ reꝝ eſſe principiū rectiſſime crediderūt. qd̓ factū nō eſſet: ex quo cuncta facta eēnt. Itaqꝫ qd̓ notū eſt de i manifeſtāte illo ꝑceperūt cuꝫ ab eis inuiſibilia eiꝰ ꝑ ea que facta ſunt: intellectu conſpe cta ſunt ¶ Idē in li. xi. Hinc apuleius platonicꝰ deum creatorē oīm platōnem ſic p̄dicaſſe aſſeruit: ꝙ ip̄e ſit ſo lus qui nō poſſit penuria ſermonis humani vl̓ modice comp̄hendi: vix aūt ſapientibꝰ viris. cum ſe vigore ani mi ꝙͣtum licuerit de corꝑe remouerūt: intellectū hmōi ⁊ id quoqꝫ interdū. velut in altiſſimis tenebris rapidiſ ſimo choruſcamine lumen candidū intermicās ¶ Ex li bro lactācii de falſa religionē. Om̄s quoqꝫ ſibille vnū deū p̄dicaſſe inueniūtur. Maxime aūt erithrea q̄ inter ceteras celebrior atqꝫ nobilior habet̉ ¶ Augꝰ contra v. hoſtiū genera. Ait ſiquidē illa que dicta eſt erithrea vnus eſt deꝰ omnipotens. ſublimior vltra oīa que fecit ſidera. Ip̄m ſolū qui eſt colite mundi creatorē. Qui ho norant deū veꝝ. eternā vitā hereditabunt: perpetuo ſe culo inhabitantes ꝑadiſum ameniſſimū ortū. ¶ Ideꝫ in libro de ciuitate dei. Plotinꝰ quoqꝫ ph̓s fugiendū eſſe inquit ad clariſſimā patriaꝫ. ⁊ ibi patere tibi oīa. Que igit̉ claſſis aut fuga niſi ſimilē deo fieri. ¶ ¶. XvI. Qualiter ad triū ꝑſonarū diſtinctōeꝫ vtrim. qꝫ apppinquauerūt. ¶ Idē li. viij. Um aūt ſapientie ſtudiū. in actōe vite ⁊ con templatōe verſetur. Socrates in actiua excel uiſſe: pitagoras vero cōtemplatiue magis in ſtitiſſe memorat̉. Proinde plato vtranqꝫ iungēdo ꝑfe ciſſe laudatur philoſophiā: quā videlicet in tres parteſ diſtribuit. naturalē .ſ. rationalē. ⁊ moralē. fortaſſis aūt qui eū acutiꝰ atqꝫ veraciꝰ intellexiſſe ⁊ ſecuti eſſe laudā tur: aliquid tale de deo ſenſerūt: vt in illo inueniatur et cauſa ſubſiſtendi. ⁊ ratio intelligendi. ⁊ ordo viuendi. Quoꝝ triū vnū ad naturalē. aliud ad rationalē. terciū ad moralē ꝑtinere intelligit̉. Si em̄ homo ita creatus eſt: vt ꝑ id qd̓ in eo p̄cellit: attingat ad illud qd̓ cuncta p̄cellit: vnū .ſ. veꝝ optimū deum: ſine quo nulla natura ſubſiſtit: nulla doctrina inſtruit: nullꝰ vſus expedit. Ip ſe queratur vbi nobis ſecura ſunt oīa. ip̄e cernatur: vbi nobis certa ſunt oīa. ip̄e diligatur vbi nobis recta ſūt omnia. Si ergo plato dei hmōi imitatorē. cognitorem amatorē dixit eſſe ſapientem: cuiꝰ ꝑticipatōe ſit beatꝰ. quid opus eſt diſcutere ceteros. Nulli nobis. ꝙͣ iſti. ꝓ pius acceſſerūt ¶ Idem. Purphiriꝰ quoqꝫ platonicus principia reꝝ ait eſſe deū patrem ac deū filiū: quem vo cat paternā mentem ſiue paternū intellectū: poſuit etiā terciū hoꝝ mediū: ¶ Idem contra. v. hoſtium genera. Mercuriꝰ porro ait in libro de verbo ꝑfectō: filiꝰ dei benedicte atqꝫ bone voluntatis eiꝰ. cuiꝰ nomē ore hu mano enarrari nō poteſt: de ſolo deo: dn̄s omnium eſt. hunc deus dilexit vnigenitū ſuū: bonꝰ em̄ viſus eſt: ac pleniſſimꝰ oīm bonoꝝ ⁊ letatꝰ eſt. ſibilla quoqꝫ erithrea Omniū inquit conditorē. nutritorēqꝫ. qui dulcē ſpūm oībꝰ diſpōſuit: ⁊ ducē deum oīm fecit: deꝰ fidelibꝰ viriſ honorare dedit. ¶ Idem in li. de ciuitate dei. xi. Dīad uerterunt quideꝫ vt dictū eſt ſupradicti philoſophi tri pertitā philoſophie eſſe diſciplinā: videlicet phiſicam. loycā. ⁊ ethicaꝫ. Et ꝙͣuis in his tribꝰ de ſancta trinita te nō credantur aliquid ẜm deū cogitaſſe. platōni tn̄ qͥ hanc primꝰ diuiſionem fertur repiſſe: neqꝫ naturarum oīm niſi deꝰ viſus eſt auctor: nec intelligētie dator. nec amoris quo bene beateqꝫ viuit̉ inſpirator. Sicut autē cū de natura reꝝ. ⁊ ratione indagande veritatis. et de fine boni. ad quē oīa que agimuſ referenda ſunt. diuer ſi diuerſa ſentiāt: In his tn̄ tribꝰ queſtionibꝰ oīs eoruꝫ intentio verſatur. Itaqꝫ cū in qualibet eaꝝ quid qͥſqꝫ ſectetur: multiplex ſit opinionū diſcrepātia. Eſſe tn̄ ali quā nature cauſam. ſcientie formā: vite ſummaꝫ: nemo cunctatur. Tria quoqꝫ in quolibet hoīe artifice ſpectā tur: vt opus aliquid ab eo efficiatur .ſ. natura. doctrīa. ⁊ vſus. Natura ingenio. Doctrina ſcientia. Uſus fru ctu diiudicandꝰ eſt. Ex his ergo ꝓpter beatā vitā obti nendā: illa triꝑtita a philoſophis inuenta eſt diſciplina Naturalis ꝓpter naturā. Rationalis ꝓpter doctrinaꝫ Moralis ꝓpter vſū: ſi ergo noſtra natura a nobis eēt ꝓfecto noſtra ⁊ nos ſapientiā genuiſſemꝰ. Nec eā aliū de .i. doctrina diſcendo percipe curaremꝰ. Amor quo qꝫ nō ſter a nobis ꝓfectus ad nos relatus ad bene viuē dum ſufficeret: nec alio bono quo frueremur vllo indi geret. Nunc vero qꝛ natura noſtra vt ſit: deū habet au ctoreꝫ: ꝓculdubio vt vera ſapiamꝰ: deū debemus habe re doctorem: ⁊ vt beatiſſimū ſuauitatis intime largito rem. Nā ⁊ nos quidem in nobis imaginem agnoſcimꝰ illiꝰ trinitatis ſūme: ⁊ ſi nō eqͣleꝫ: tn̄ adhuc reformatōe ꝑficiendā vt ei ꝓxima ſit etiā ſimilitudīe. ¶ U. XVII. Ꝙ in trinitatis diſtinctōe defecerūt ¶ Glo ſa ſuꝑ epiſtolā ad romanos primo. turalis videlicet rationis ductu. Notū em̄ dei Taqꝫ qd̓ notū eſt dei: manifeſtū eſt in illis: na .hoc eſſe dicimꝰ: quod ex huiꝰ mundi diſpoſitōe ⁊ naturali ratōe aſſequi poſſumꝰ: ⁊ illi quidem philoſo phi nobiles quoquo modo creaturas interrogantes de creatore queſierūt. om̄iqꝫ ſpecie ac diſpoſitōe qͣſi voce reſpondente: ex arte artificem cognouerūt. Sic eius in uiſibilia ꝑ ea q̄ facta ſunt intellectu ꝯſpexerunt: quia .ſ. ex ꝑpetuitate creaturaꝝ eiꝰ eternitatē: ⁊ ex magnitudi ne om̄ipotentiā. ⁊ ex gubernatōe virtutem vel bonita tem ⁊ hmōi intellexerūt. Quidā āt in illis verbis apl̓i volunt ꝑ inuiſibilia patrem intelligi: ꝑ virtutem vero fi lium: ꝑ diuinitatem ſpūmſanctū. Sed beatꝰ auguſtinꝰ philoſophos vſqꝫ ad tercie ꝑſone noticiā .ſ. ſpūſſancti nō ꝑtigiſſe dicit. Ubi de tercio ſigno in quo defecerūt magi pharaonis diſſerit. Magi em̄ inquit n̄ in primo aut ſecundo ſigno defecerūt: qꝛ ſummi gentiū philoſo phi de thogaton .i. ſummo patre ⁊ de noy .ſ. eiꝰ mente philoſophati ſunt. Sed in tercio ſigno nō p̄ualuerunt magi: qꝛ vſqꝫ ad terciā ꝑſonā nō valuerūt venire phi loſophi. Itaqꝫ dicimꝰ eos hāc ſumme trinitatis diſtin ctionē quā fides catholica ꝓfitetur: nullatenꝰ habuiſſe vel habere potuiſſe: abſqꝫ doctrine vel interne inſpira tionis reuelatōe. Reuelauit aūt illis deus ꝑ oꝑa virtu tem: nō ꝑ doctrinam vel inſpirationem. Uiderūt ergo de longinquo veritatem: ſed nō appropinquauerūt ꝑ humilitatem. Nō igit̉ has tres ꝑſonas ideo dicuntur intellexiſſe ꝙ eas diſtincte ⁊ veraciter ⁊ ꝓprie intellexe runt: ſed qm̄ illa tria: que tribus illis perſonis in ſacra ſcriptura frequenter diſtinctim ac ſeꝑabiliter attribui ſolent .ſ. potentiā ſapientiā bonitateꝫ in deo eſſe cogno runt. Potentia ſiquideꝫ attribuit̉ patri: ſapientia filio bonitas vero ſpūiſancto. Sicut aut ex motibꝰ ⁊ admi niſtratōe corꝑis aīam intelligis licet inuiſibilem: ſic et illi ex totius mundi adminiſtratōe ac regimine creatu rarum oīm creatorē intellexerūt. Un̄ ⁊ apl̓s eos inex cuſabiles dicit quos non latuit veritas: ⁊ in eis ꝑſeue ¶ A. rauit iniquitas. XVILI. Qualiter etiā circa mundi originē errauerūt Helinandus in cronicis libro primo. N principio igitur creauit deus celū et terrā ¶ Hic conuincitur epicurꝰ qui dicit mundū ca ſu factum. ſi em̄ caſus mundū fecit: cur nō al quando domū facit: vel aliquid tale: quod minus eſt ꝙͣ mundū facere. Item ſi caſus hoc fecit: ergo aliq̄ cauſe Liber Primus p̄ceſſerunt mundū quaꝝ curſus fecit illū caſuꝫ. Caſus em̄ eſt inopinatꝰ rei euentꝰ ex ſuꝑfluentibꝰ cauſis. Nō ergo caſus fecit mundū. ſꝫ nec natura vt alij ph̓i dicūt Nā ꝓprium eſt nature ꝯtraria fugere: ſimilia appete re. Mundꝰ aūt ex contrariis elementis factꝰ eſt. fecit ergo mundū nō natura vel caſus: ſed aliquis artifex: ſꝫ quis ille niſi deus. Itē que diſponunt̉: ſapienter diſpo nuntur. Eſt ergo aliqua ſapiētia: qua oīa diſponuntur illa aūt alicuiꝰ eſt: ⁊ cuiꝰ niſi dei. Illa quoqꝫ ſapientia habuit potentiā ⁊ voluntatē. Nā ſi nō potuit: qūo tan ta ⁊ tā pulcra fecit. ſi aūt fecit ⁊ voluit vel ignorās vel coacta hoc fecit. Sꝫ tantā potentiā qͥd potuit cogere ⁊ tanta ſapīa qͥd potuit ignorare Eſt gͦ deo potētia ſūma volūtas optīa: ⁊ ſapīa ſūma: qͣ fecit md̓m. ¶ Ambroſiꝰ in hexameron li. i. Plato ⁊ diſcipuli eiꝰ tria principia oīm reꝝ ꝯſtituerūt. deū. exemplar. ⁊ materiā. Eaqꝫ in corrupta ⁊ increata: ac ſine initio eē affirmarūt deūqꝫ ad exemplar .i. ad ydeā intendentē mundū de materia feciſſe incorruptū. Areſtotiles quoqꝫ cū ſuis. duo prin cipia poſuit. materiā: ⁊ ſpeciē: ⁊ terciū cū his qd̓ oꝑato rium dicit̉. cui ſuppetit cōpetenter efficere quod ad ori endum putaſſet. Quid aūt tam incōueniens ꝙͣ vt eter nitatem oꝑis: cū dei om̄ipotentis eternitate ꝯiungerēt: vel ip̄m opꝰ deū eſſe dicerent. Nā alij mundū ip̄m deū eſſe dixerūt: ꝙ ei mentē diuinā ineſſe putarēt. Alij par tes eius. alij vtrunqꝫ. Hos oīm errores moyſes elidit. In principio ⁊c̓. dicens initiū reꝝ auctorē mundi. crea tionem mente comp̄hendēs ¶ ¶. .XIX. Cur deus mundū optimū creauit et vnicum ¶ Io hanes damaſcenus. Uonia igitur bonꝰ eſt: ac ſuꝑbonꝰ deꝰ: nō eſt ſui ip̄ius ꝯtemplatōne ꝯtentus: ſed bonitatis ſuꝑabundantia quedā generari: quibus bene faceret: acceptauit. ⁊ ꝑticipatiua ſua bonitate exiſtente ad eſſe vniuerſa viſibilia ⁊ inuiſibilia deduxit ⁊ ꝯdidit eūqꝫ qui ex viſibili ⁊ inuiſibili cōſtat hoīeꝫ compoſuit ¶ Augꝰ ſuꝑ gen̄. li. viii. Nullo quippe bono deꝰ extra ſe indiget: qui bono quod fecit nō eget. Quibꝰ aūt bo nis laudabiliter nō egeret: ſi nulla bona feciſſet: bonus nō eſſet: bona quoqꝫ facere ſi nō poſſet: nulla eſſet potē tia. Si autē poſſet nec faceret magna eſſet inuidentia. Quoniā ergo om̄ipotens ac bonꝰ exiſtit: oīa valde bo na fecit. ¶ Ambroſiꝰ. Ut etiā ip̄e deꝰ qui natura inui ſibilis eſt: a viſibilibꝰ ſciri poſſet: opus fecit: qd̓ opīficē viſibilitate ſui manifeſtaret. ¶ Baſilius in hexameron li. i. Beata ergo natura: ⁊ opulenta bonitas: dilectiſſi ma cunctis rationē habentibꝰ: ac nimiū beata pulcritu do. principiū oīm que ſunt: fons vite: inacceſſibilis ſa pientiā: ip̄e fecit in principio mundū: vt bonꝰ. vtilē: vt ſapiens optimū: vt potens maximum. ¶ Plato in thy meo. li. i. Ut aūt exemplari cuiꝰ emulationē intuebat̉ etiā in numero ſimilis eſſet. Idcirco nec duo: nec innu merabiles mundi: ſed vnꝰ a deo factꝰ eſt munduſ. Opi porro formā dat artifex: ad immortalis ſiquidē ⁊ in ſta tu gemino ꝑſiſtentis exempli: ſimilitudinē atqꝫ emula tionem formās oꝑis effigiē: honeſtū efficiat ſimulacꝝ neceſſe eſt: optimꝰ erat ab optimo: porro ab inuidia lon ge relegata eſt. Itaqꝫ ſui ſimilia: prout cuiuſqꝫ naturā poterat eſſe capax beatitudinis: effici voluit. Quoniaꝫ quidem voluntatē dei: originem reꝝ eē certiſſimā ſiqͥs ponat: recte eū putare ꝯſentiā. ¶ A. XX. Cur fecit eū pulcerrimum ¶ Idē in eodem. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei li. xij. Ec phas erat bonitati p̄ſtanti quicꝙͣ facere: niſi pulcrū. Pulcritudo ⁊ vtilitas etiā inferioris huiꝰ creature: que homini. licet in has miſeriaſ ꝓiecto. ſpectanda atqꝫ ſumenda: diuina largitate con ceſſa eſt: quo ſermone terminari poteſt: in celi ⁊ terre ⁊ maris multimoda atqꝫ varia pulcritudine. in lucis taꝝ ta copia: tāqꝫ mirabili ſpecie. in ſole ac luna ⁊ ſideribꝰ. In opacitatibꝰ nemoꝝ. In coloribꝰ ⁊ odoribꝰ floꝝ. In diuerſitate volucrū garrulaꝝ atqꝫ picaꝝ. In multipli ci ſpecie tot tantorūqꝫ animantiū: quoꝝ ille pluſ habēt admiratōis que molis minimū: plus em̄ formicularuꝫ ⁊ apiculaꝝ oꝑa ſtupemꝰ: ꝙͣ immenſa corꝑa balenarum In ip̄iꝰ quoqꝫ maris tā grandi ſpectaculo: cū ſe velut veſtibꝰ induit diuerſis coloribꝰ. Quā porro delectabi liter inſpectatur: etiā ꝙͣtumcūqꝫ turbat̉. Et ſic inde ma ior ſuauitas: qꝛ ſic demulcet intuentē: vt n̄ iactet ⁊ qua tiet nauigantem. ¶ Ideꝫ in libro de vera religione. Ita aūt ordinant̉ om̄s vel oīa officus ⁊ finibꝰ ſuis: in pul critudinē vniuerſitatis: vt quod horremꝰ in ꝑte: place at plurimū ſi ꝯſideremus in toto. Nichil em̄ eſt ordīa tum: quod nō ſit pulcꝝ. Iſta ergo ꝓptereaⁱ infima ſunt: qꝛ ꝑtibus imꝑfectis tota ꝑfecta ſunt: ſeu ī ſtatu: ſeu in motu pulcra ſentiant̉: totā conſiderāda ſunt ſi recte vo lumus iudicare ¶ Idem in eodeꝫ. Nec fruſtra intueri oportet ⁊ inaniter pulcritudinē celi: ordinem ſideꝝ: vi ciſſitudinem tꝑoꝝ: in quoꝝ conſideratōe: nō vana curi oſitas eſt exercenda: ſed gradus ad eterna faciendus. ¶ Iſidorꝰ de ſummo bono li. i. Ex pulcritudine quippe circūſcripte creature: pulcritudinē ſuā quā circūſcribi nequit: deꝰ intelligi facit: vt ip̄is homo veſtigiis ad de um reuertatur: quibꝰ auerſus eſſe ꝓbatur. videlicet vt qꝛ ꝑ amoreꝫ pulcritudinis creature: a creatoris forma ſe abſtulerat. Rurſum ꝑ creature decorē: ad creatoris pulcritudinē redeat ¶ A. .XXI. De arte diuina qua deus fabricauit omnia ¶ Auguſtinus de trinitate in li. vi. Pſaqꝫ eſt ars quedā om̄ipotentis ⁊ ſapiētis 7 edei: plena omni ratione viuentiū ⁊ incōmuta bilium: ⁊ oēs vnū in ea ſunt: ſicut ip̄a eſt vna de vno cum quo ⁊ vnū. ¶ Idē de ciuitate dei li. xi. Hi ſunt em̄ vt dictū eſt: infiniti theſauri reꝝ intelligibiliū in quibꝰ ⁊ omnes inuiſibiles ⁊ incōmutabiles ſunt ra tiones: reꝝ etiā inuiſibiliū ⁊ incōmutabiliū. que ꝑ illaꝫ facte ſunt ¶ Baſilius in hexameron li. i. Erat em̄ anti quiſſima ordinatio creature: illis que extra mundū ſūt: apta virtutibꝰ: orta ſine tꝑe ſempiterna: ſibiqꝫ ꝓpria: in qua deus oīm conditor inſtituit oꝑa certa: hoc ē lu men intelligibile ⁊ eternū: beatitudini conueniens oīm amantiū deum. ¶ Bernardus ſilueſter in megacoſmo. Erat quippe fons lumiuis ſeminarium vite: plenitudo ſcientie: hec eſt que mens nomīatur diuina. In qua vi te viuentis imagines: eterne notiones mundꝰ intelligi bilis. reꝝ cognitio p̄finita: ex luce inacceſſibili ſplēdor emicuit radiatꝰ: imago vel vultus: patris imagine cō ſignatꝰ: hec eſt dei ſapientia viuis eternitatis fontibꝰ genita vel nutrita ¶ Augꝰ de queſtionibꝰ. lxxx. Et hec ip̄a omnipotentis ars: ꝑ quā ex nichilo facta ſunt oīaꝫ ip̄aqꝫ inꝙͣ oꝑatur etiā ꝑ artifices: vt pulcra ⁊ ꝯgruen tia faciant: licet nō de nichilo: ſꝫ de aliqua oꝑentur ma teria. Nō enī ⁊ ip̄i de nichilo aliquid fabricare poſſūt qꝛ ꝑ corpus oꝑantur: cū tn̄ eoſdem numeros ⁊ ꝯuenien tiā liniamentoꝝ: que corꝑi ꝑ corpuſ imprimunt: ab ip̄a ſumma ſapientia in animo accipiunt: que .ſ. ſapiētia nu meros ip̄os ⁊ conuenientiā longo artificioſius vniuer ſo mundi corꝑi imp̄ſſit: quod ip̄a de nichilo fabricauit In quo ſunt etiaꝫ animaliū corꝑa: que de aliquo .i. de mundi elementis fabricantur: ſed longe potentiꝰ et ex cellētius: ꝙͣ artifices homines eaſdē figuras ⁊ formas corpoꝝ in ſuis oꝑbus imitantur. nō enī omnis nume roſitas humani corꝑis in ſtatua inuenitur. Sed tn̄ qͥd quid ex ea reꝑitur: ab ip̄a ſapientiā ꝑ artificis animuꝫ traiicitur: qua ip̄m corpus humanuꝫ naturaliter fabri catur. nec ideo tn̄ ꝓ magno habendi ſunt: qꝛ talia oꝑa fabricant aut diligunt. Quoniā anima minoribꝰ rebꝰ intenta: quas ꝑ corpꝰ corꝑaliter agit: ip̄i ſapiētie minꝰ Liber Primus Inheret. Unde potentias illas habet: quibꝰ male vtit̉: dū eas foras exercet. Illa ſiquidē in quibꝰ eas exercet diligens. interiorem eoꝝ formā quaſi vilem negligit: ⁊ ſic inanior infirmiorqꝫ fit. ¶ Hugo libro primo dy daſcolicon. Un̄ ⁊ hmōi oꝑa humana que nō ſunt natu ralia: ſed naturā imitantur: conuenienter mechanica .i. adulterina noīantur. Nā verbi gratia: qui ſtatuaꝫ fun dit hoīem intuitꝰ eſt: cuiꝰ imaginē exprimere intendit. Qui veſtes primitꝰ adinuenit: queqꝫ naſcentia ꝓpria quedā habere munimenta: quibꝰ naturam ſuā ab incō modis defendant: cōſiderauit. vt cortex ambit arboreꝫ penna tegit volucrem: ſquamā piſcē: lana ouem: pilus iumenta veſtit: concha teſtudine excipit: ebur elephan tem iacula nō timere facit. ¶ Idem de tribꝰ diebꝰ. Et hoīes quidē frequenter diligere ſolent ꝓpter opus ſciē tiam ſuā: nō opus ꝓpter ſcientiā. ſed abſit vt credamꝰ: ꝙ deꝰ ſapientiā ſuā ꝓpter oꝑa: que ꝑ illā fecit: diligat Quin potius oꝑa ſua oīa nō niſi ꝓpter illā amat. pro pterea em̄ dixit: hic eſt filius meus dilectꝰ: in quo mihi complacui: nō in terra aut in celo: nō ī ſole aut luna ⁊c̄. Nā ⁊ iſta ſi ſuo modo placita ſunt: tn̄ niſi in ip̄o: ⁊ per ip̄m: placere nō poſſunt. Tanto em̄ ampliꝰ amore meo digna ſunt: quanto vicinius in eius ſimilitudinem ac ¶ A. cedunt. XXII. De rationibus vel ideis viuentibus in eius mente vel ſapientia. ¶ Auguſtinus in libro queſtionum. lxxx. Lle vero principales forme vel rationes reꝝ ſtabiles ydee vocantur: que diuina intelligen tia continent̉. nec ip̄e formate ſunt: ſed ſecun dum eas quidquid oritur vel interit formatur. Quas ſcꝫ rationes eternas in verbo intueri anima nequit: ni ſi qui ratōis oculū ſanū. puꝝ. ac ſerenū. ⁊ ſanctū. ac ſi milem eis. quas videre intendit habuerit. Sic em̄ ip̄o intelligibili lumīe ꝑfuſa ⁊ illuſtrata: cū ei coheſerit: hac ip̄a viſione beatiſſima fit: has aūt ſiue ydeas: ſiue for mas: ſiue ſpecies: ſiue ratōes: appellare licet: multiſqꝫ conceditur vocare qd̓ libet. ſed paucis videre quod ve rum eſt. ¶ Gloſa ſuꝑ epiſtolam ad hebreos. xi. Hic eſt mundus inuiſibilis qui erat in ſapientia dei videlicet ip̄a eius diſpoſitio eterna: qua in verbo ſuo diſpoſuit oīa. Un̄ apl̓s. Fide inquit intelligimꝰ aptata eſſe ſecu la verbo dei: vt ex inuiſibilibꝰ viſibilia fierent: hoc eſt iuxta exemplar inuiſibile. quod erat in mēte diuina: ex nichilo ad eſſe ꝓcederent ¶ Gloſa ſuꝑ iohānem. Nā et faber prius archam facit in mente: poſt in oꝑe: quod ē in mente viuit cū artifice: qd̓ aūt fit mutatur cū temꝑe Unde de verbo dei ſcriptura ꝓnunciat: qꝛ quod factū eſt in ip̄o vitā erat. Quidquid enī factū eſt in tꝑe ſemꝑ vixit ⁊ viuit in ſpūali factoris ratione. ¶ Auguſtinus vbi ſupra. Om̄ia quippe deꝰ ratōe condidit: nec eadē ratione hoīem qua equū: ſed ſingula ꝓpriis rationibus conſtituit. has vero ratōes vbi arbitrandū eſt eſſe: niſi in iꝑ̄a creatoris mente: non enī quicꝙͣ extra ſe poſitum ſpiciebat: vt ẜm id ꝯſtitueret qd̓ faciebat ¶ XXIII. ¶ Qualiter ſecundū illas rōes ſiue notiones fecit oīa IIdē ſuꝑ geneſim libro primo Itē oīa ergo meminerimꝰ deū. nō ſicut oꝑat̉ homo vel angelꝰ: quaſi tꝑalibus animi ſui mo tibus oꝑari. Sed eternis atqꝫ incommutabili bus ⁊ ſtabilibꝰ rationibꝰ verbi ſui coeterni: ⁊ quodaꝫ. vt ita dixerim. flatū ꝑiter coeterni ſpūs ſui ſancti. Naꝫ ⁊ id quod in greca ⁊ ī latina lingua de ſpirituſancto le gitur: quod ſuꝑ aquas ferebat̉. ſyra lingua potius fo uebat intelligi ꝑhibetur. Nō vtiqꝫ ſicut ī corꝑe tumo res aut vulnera vel frigidis aquis vel calore congruo tꝑatis fouentur. ſed ſicut oua fouentur ab alitibus vbi calor ille materni corꝑis. etiā formandū pullis ꝑ quen dam in ſuo genere dilectōis affectū adminiculat̉. Qd̓ ergo dixit deꝰ. fiat hoc. ⁊ fiat illud. ſicut in gen̄. refert ſcriptura: ad eternitatē verbi refertur: ꝙͣuis deo hoc in eterno verbo dicente: tꝑalis facta ſit creatura. Cū em̄ verba ſint tꝑis: tn̄ dicimꝰ qn̄ ⁊ aliqn̄: tn̄ qn̄ fieri debet aliquid: eternū eſt in dei verbo. ⁊ tunc fit qn̄ fieri debu iſſe in illo verbo eſt: in quo nō eſt qn̄ ⁊ aliquādo: qm̄ to tum illud verbū patri coeternū eſt. patre nanqꝫ loquen te: dicitur verbū quod filiꝰ eſt: in eterno ore: ſed tamen loquente deo verbū coeternū in ore dicendū eſt. ¶ Idē in libro. ii. Nec totiēs dixit deus fiat hoc vel illud. quo tiens in gen̄. repetitur: dixit deꝰ. vnū quippe verbū pa ter genuit. in quo dixit oīa: priuſꝙͣ facta eſſent ſingula Sed eloquiū ſcribentis ad ꝑuuloꝝ deſcendēs capacita tem: dum ſigillatiꝫ genera creaturaꝝ inſinuat. reſpicit vniuſcuiuſqꝫ generis eternā in verbo dei rationeꝫ. nec illa repetita ip̄e vero repetit ⁊ dicit. Dixit quoqꝫ deuſ ⁊c̓. ¶ Idem in li. i. Hoꝝ itaqꝫ que ẜm ratōes in verbo dei manentes creata ſunt. quedā etiā omnē tꝑalem vo lubilitatem ſuꝑgreſſa. in ampliſſima ſanctitate manent ſub deo. Queda vero ẜm tꝑis ſui modos: dū ꝑ deceſſio nem reꝝ atqꝫ ſucceſſionē ſeculoꝝ cōtexitur pulcritudo ſed multū eſt ac difficillimū caꝑe. qūo dicat̉: deo nō tē poraliter iubente. neqꝫ id creatura ſpūali: que tꝑa oīa contemplatōe veritatis excedit tꝑaliter audiente. Sed intellectualiter ſibimet imp̄ſſas. ab incōmutabili dei ſa pientia ratōes: tanꝙͣ intelligibiles locutiones: in ea q̄ infra ſunt tranſmittentē. tꝑales fieri motꝰ in rebꝰ tēpo ralibus vel formandis vel adminiſtrādis. ¶ Idē in li. iiii. Nō aūt ſicut eas nūc ẜm motꝰ naturales exꝑimur Sic etiā cū primo inſtitute ſunt. cogitare debemꝰ. ſed ẜm ineffabilem virtutē ſapiētie dei: que attingit a fine vſqꝫ ad finē fortiter. ⁊ diſponit oīa ſuauiter. Neqꝫ em̄ ip̄a gradibꝰ attingit: aut tanꝙͣ greſſibuſ ꝑuenit: qua ꝓ pter ꝙͣ facilis ⁊ efficaciſſimus eſt ei motꝰ: tā facile oīa condidit deus. ¶ A. XXIIII. Ꝙ deus fecit mundū abſqꝫ volūtatis noui tate ¶ Augu. de ciuitate dei libro vndecimo Erum quid eterno deo placuit. vt celū ⁊ terraꝫ tunc faceret. que antea non feciſſet. qui hoc di cunt. ſi mundū eternū. ⁊ ideo nec a deo factum videri volunt. letali morbo impietatis inſaniūt. ⁊ a ve ritate nimis auerſi ſunt. vt em̄ iam ſupra diximꝰ exce ptis ꝓpheticis vocibꝰ: ip̄e quoqꝫ mundꝰ ordinatiſſima mutabilitate atqꝫ viſibiliū oīm pulcerrima ſpecie qd̓ā modo tacitus proclamat. a deo ineffabiliter magno ⁊ pulcro ſe factū Qui aūt a deo quidē fatentur eſſe factū nec tn̄ habere volūt tꝑis ſed ſue creatōis initiū: vt qd̓ ammodo vix intelligibile factꝰ ſemꝑ ſit. nō video qua liter eis hec ratio in anima ſubſiſtere poſſit. nā ſi ea cō tenderint deo coeternā eſſe. vn̄ illi acciderit noua maſ ſa: que nunꝙͣ in eternū fuerit antea. nunꝙͣ potuerint ex plicare. Porro ſi ex tꝑe dicūt eſſe ip̄am creatam: ſꝫ nul lo vlteriꝰ tꝑe peritura. tanꝙͣ numeꝝ habere initiū ſed nō finem. ⁊ ideo ſemel miſerias exptaꝫ. ſi ab eis fuerit liberata: nunꝙͣ poſtea miſerā eſſe futurā. nō vtiqꝫ dubi tabunt hoc fieri. manente incōmutabilitate cōſilii dei Sic ergo credāt ⁊ mundum ex tꝑe fieri potuiſſe. Et tn̄ nō ideo deū in eo faciendo eternū conſiliū voluntatem qꝫ mutauiſſe. viſibiliū quidē oīm maximus eſt munduſ inuiſibiliū omniū maximꝰ eſt deꝰ. Sed mundū eſſe co gnoſcimꝰ. deū aūt eſſe credimꝰ. Quodqꝫ deꝰ mundum fecerit: nulli potiꝰ ꝙͣ ip̄i deo credimꝰ: qui ꝑ ꝓphetam lo quens dixit. In principio creauit deus celum ⁊ terrā. Sed nunquid iſte ꝓpheta ibi fuit. quando celū ⁊ terrā deus fecit: nequaꝙͣ. ſed ibi ſapientiā dei per quā facta ſunt oīa fuit: que in animas ſanctas ſe tranſfert ⁊ ami cos dei ⁊ ꝓphetas conſtituit. eiqꝫ oꝑa ſua ſine ſtrepitu Liber Secundus enarrans intus inſtruxit: et ſicut de viſibilibꝰ que not videmꝰ: illis credimꝰ qui viderūt: ita de inuiſibilibuſ q̄ a noſtro interiore ſenſu remota ſunt his nos oportet credere: qui hec nullo lumine corporeo diſpoſita didice runt. Ex his erat ille vnꝰ ꝓpheta tā ydoneꝰ teſtis: per quē deo credendū ſit vt eodē ſpiritu quo hec ſibi reue lata cognouit ⁊ ip̄am fidē noſtrā futurā tanto ante pre dixit. ¶ Iſidorꝰ de ſummo bono li. i. Ueꝝ in creatione mundi ſicut iā dictum eſt noua voluntas exorta nō eſt. Nā etſi mundꝰ in re nō erat: in eterna tn̄ ratione ⁊ cō ſilio ſemꝑ erat. ¶ Hugo de ſacramentis li. i. Itaqꝫ pri ma reꝝ oīm cauſa: voluntas creatoris eſt. Quam nulla p̄cedens cauſa mouit: qꝛ eterna eſt: nec ſubſequēs aliqͣ ꝯfirmat: qꝛ ex ſemetip̄a iuſta eſt: ac ẜm eā iuſtū eſt om̄e quod iuſtū eſt XXV. U. Ꝙ mundus cū tꝑe factus ſit et non ante ¶ Auguſtinus vbi ſupra Llis vero qui deū conditorē eſſe mundi cōſen M tiunt: ſed tn̄ de tꝑe cur potiꝰ factꝰ ſit tunc. ⁊ n̄ antea querūt. Reſpondemꝰ ⁊ nos ſimiliter q̄ rentes de loco: cur hic potiꝰ ⁊ nō alibi. ſi vero dixerīt inanes cogitatōes eſſe hoīm: quibꝰ infinita imaginant̉ loca: cū nullus ſit locꝰ p̄ter mundū. Reſpōdetur eiſ ſil̓r inanes eſſe illas. quibꝰ infinita cogitant p̄terite vacatō nis dei tꝑa. cū nullū ſit tempꝰ ante mundū. Nam ſi di ſcernuntur eternitas ⁊ tempꝰ. qd̓ videlicet tempꝰ ſine aliqua mutabilitate nō eſt: in eternitate autē nulla mu tatio eſt: quis nō videat. ꝙ tꝑa nō fuiſſent niſi creatura fieret: que aliquid aliqua motione mutaret: cuiꝰ .ſ. moti onis ⁊ mutatōis: cū aliud atqꝫ aliud q̄ ſimul eē nō poſ ſunt cedit atqꝫ ſuccedit. in breuioribꝰ vel ꝓductioribꝰ moraꝝ interuallis ſequeret̉ tempꝰ. Cū ergo deus crea tor ſit tempoꝝ ⁊ ordinator: in cuiꝰ eternitate mutatio nō eſt: qūo dicatur poſt tempoꝝ ſpacia mundū creaſſe: nō video. Nō itaqꝫ factꝰ eſt mundꝰ in tꝑe: ſed cū tꝑe. Qd̓ enim in tꝑe fit: ⁊ poſt aliquod ⁊ ante aliquod tem pus fit: porro ſi littere ſacre ⁊ veriſſime d̓icunt a prin cipio deū feciſſe celū ⁊ terrā ⁊ nil antea feciſſe intelligij ꝓculdubio nō eſt mundꝰ factꝰ in tꝑe: ſed cū tꝑe. Quod em̄ fit in tꝑe: ⁊ poſt aliquod tempus fit ⁊ ante aliquod: poſt p̄teritum ⁊ ante futuꝝ ¶ Idem libro de trinitate. Deus fuit dn̄s anteꝙͣ fuit tempuſ. Et in tꝑe cepit eſſe deus: qꝛ dn̄s tꝑis quādoqꝫ eſſe cepit. nec vtiqꝫ tempuſ ceꝑit eſſe in tꝑe: qꝛ nō erat tempꝰ anteꝙͣ inciꝑet tempꝰ ¶ Idē de ciuitate dei li. xii. Hanc aūt queſtionē cur de us ita tarde creauit mundū: nō putauerūt ph̓i ſe aliter poſſe vel debere diſſoluere: niſi vt circūitus tempoꝝ in ducerent. quibꝰ ſemꝑ eadē fuiſſe renouata: ⁊ repetitam naturā reꝝ. Atqꝫ ita deinceps ſine ceſſatōe fore volū mina venientiū p̄tereuntiūqꝫ ſeculoꝝ aſſeuerarent. fal lunt eos quedā mendaciſſime littere: que ꝑhibent ml̓ta annoꝝ milia tranſiſſe. cū in ſacris litteris ab inſtitutio ne hominis nondum completa ſex milia annorum com putemus. ¶ A. .XXVI. ¶ Ꝙ nō faciebat aliquid antequā mundū fa ceret. ¶ Idem in libro confeſſionū. xi. Uam magnificata ſunt oꝑa tua dn̄e: oīa in ſa pientia feciſti: ⁊ illa principiū. ⁊ in eo principio celum ⁊ terrā. Nōne ecce pleni ſunt vetuſtatis ſue. qui nobis dicunt. Quid faciebat deus anteꝙͣ face ret celum ⁊ terrā. ſi em̄ vacabat inquiūt. cur nō ſic ſem per ⁊ deinceps. Nā ſi vllꝰ motꝰ in deo nouus extitit ⁊ in deo extitit volūtas noua oꝑandi. qūo iam vera eter nitas vbi orit̉ que nō erat voluntas. Si aūt voluntas dei erat ſempiterna vt eſſet creatura: cur non eſt ſempi terna creatura: qui hoc dicūt nōdum intelligūt. O ſapi entia dei: lux mentiū: nōdum intelligunt qūo fiunt. que ꝑ te fiūt. ⁊ conant̉ eterna ſapere: ſed adhuc in p̄teritis ⁊ futuris motibꝰ reꝝ cor eoꝝ volitat: ⁊ adhuc vanū eſt Quis tenebit ⁊ figet illud: vt paululū ⁊ ſtet ⁊ paululū rapiat ſplendorē ſemꝑ ſtantis eternitatis: vt comparet cū tꝑibus nunꝙͣ ſtantibꝰ ⁊ eſſe videat incomꝑabilē: vi deatqꝫ longū tempꝰ: nō niſi ex multis p̄tereuntibꝰ mo tibus: qui ſimul extendi nō poſſunt longū fieri. Nō au tem p̄terire quicꝙͣ in eterno: ſꝫ totū eſſe p̄ſens. Sꝫ om̄e p̄teritum ꝓpelli ex futuro: ⁊ om̄e futuꝝ ex p̄terito cōſe qui. ⁊ om̄e p̄teritum ac futuꝝ: ab eo quod ſemꝑ eſt pre ſens creari ⁊ excurrere. Dicente ergo qͥd faciebat ⁊c̄. Reſpōdeo nō illud quod quidā ioculariter reſpondiſſe ꝑhibetur eludens queſtionis violentiam. alta inqͥt que rentibꝰ gehennas parabat. Un̄ irridet̉ qui alta q̄ſiuit: ⁊ laudatur qui falſa reſpōdit. Sed audenter dico: ſi celi ⁊ terre noīe oīs creatura intelligit̉: anteꝙͣ faceret deus celum ⁊ terrā nō faciebat aliquid. At ſi cuiuſꝙͣ volati lis ſenſus vagatur ꝑ imagines retro tempoꝝ. ⁊ te deꝰ om̄ia creantē: ⁊ oīa tenente: ab oꝑe tanto: anteꝙͣ ea fa cereſ ꝑ innumerabilia ſecula ceſſaſſe miratur. Attēdat ꝙͣ falſa miratur. nō em̄ potuerūt p̄terire tꝑa anteꝙͣ fa ceres tꝑa. nec tu tꝑa p̄cedis tꝑe. ſed ſemꝑ ſtantis eter nitatis celſitudine ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ yſaiā li. iii. Faciē itaqꝫ dn̄i ⁊ manꝰ ⁊ pedes ſeraphin operiūt: qꝛ ⁊ p̄terita ante mundū: ⁊ futura poſt mundū ſcire non poſſumꝰ: ſꝫ media ꝯtemplamur. ci. .XXVII. Qualiter oꝑatur et creat et facit ¶ Iohāneſ damaſcenus libro primo eſt ⁊ ſuꝑ oīa. vbiqꝫ et ẜm idē differenter oꝑa Olius dei eſt: vbiqꝫ ⁊ ẜm idē oꝑari. vbiqꝫ eī tur et vna ſimplici operatione. ¶ Petrus lom bardus. Creare ꝓprie eſt de nichilo aliquid facere. fa cere aūt eſt nō modo de nichiio aliquid oꝑari: ſed etiaꝫ de materia. Deꝰ aūt et de nichilo quēdā: et de aliqͦ ali qua facit. Ip̄e eſt ergo creator et opifex et factor. Sꝫ primū ſibi ꝓprie retinuit. Alia vero etiā creaturis cō municauit. nam et homo et angelꝰ poteſt aliqua facere ſed nō creare. Cū aūt dicimꝰ deū aliquid facere nō ali quē illi in oꝑando motū intelligimꝰ ineſſe: vel aliquā in laborando paſſionē ſicut nobis ſolet accidere. ſed eius ſempiterne voluntatis nouū aliquē ſignificamꝰ effectū .i. eterna eiꝰ voluntate aliquid nouiter exiſtere. Et hoc dicitur agere: qꝛ eiꝰ cauſa exiſtit abſqꝫ eiꝰ agitatione. vt actus ꝓprie dici nō queat cū actus oīs in motu con ſiſtat. In deo aūt nullꝰ motꝰ fit. ſicut ergo ex calore ſo lis aliqua ꝯtingit fieri: nulla tn̄ in ip̄o vel in eius calo re facta mutatōe vel motione: ita ex dei volūtate noua habēt eſſe ſine actoris mutatōe. ¶ G. XXVIII. De creatōe empirei et materia informi. ¶ Strabus ſuꝑ geneſim. Um aūt dicitur in principio creauit deꝰ celū et terrā: celū non viſibile firmamentū appella tur: ſed empireuꝫ .i. igneū vel intellectuale: qd̓ nō ab ardore ſed ſplendore igneū dicitur. Quod ſtatiꝫ factū repletum eſt angelis ¶ Iohānes damaſcenꝰ li. ii Celū eſt ꝯtinentia viſibiliū et inuiſibiliū creaturaruꝫ. Intra ipſum em̄ et intellectuales angeloꝝ virtutes: et om̄ia ſenſibilia circūcluduntur et circūterminantur. ¶ Actor. Aiūt ergo celū hoc eſſe corꝑalem locū natiuū angeloꝝ: vbi creati ſunt ſuꝑ firmamētum ex omni par te concludentē intra ſe firmamentū nō continuū vl̓ cō tiguum ſed diſtantē. Sunt enī aque vaporabiles inter medie: que ẜm quoſdā in criſtallum congelate: dicūtur celum criſtallinum. nō autē empireuꝫ. propterea tanti ambitꝰ factum qꝛ eſt nō poſſent minimo in loco plures angeli eſſe. ſed ad miranduꝫ et laudanduꝫ creatoris im menſitatē cum gaudio: tanꝙͣ in eiuſdē ſummi regiſ am pliſſimo palatio ¶ Actor et gloſa ſuꝑ gen̄. Nomine ve ro terre materia quattuor elementoꝝ ꝯſignatur adhuc cōfuſa et informis: qꝛ ſcꝫ terra inter oīa elemēta eſt mi nus ſpecioſa: vt dicit auguſtinꝰ. Igitur celum et terrā Liber Secundus deus ſimul creauit: ꝙͣuis ab homine ſimul vtrūqꝫ dici nō potuerit: qd̓ cū ſcriptura variat. tāta celeritate oꝑa tionis deū omnipotentē eſſe declarat: cui voluiſſe face re eſt. Ex his patet quattuor fuiſſe primitiuas creatu ras coequeuas .ſ. tempꝰ. celū empireū. angelos. ⁊ quat tuor elementorum materiam. et hec creata ſunt an̄ om nem diem. .XXIX. Quid ſit angelus. ¶ Iohānes damaſce. li. ij. Ngelus eſt ſubſtantia intellectualis ſemꝑ mo bilis. arbitrio libera. incorporea deo miniſtrās ẜm gratiā. nō natura. immortalitatē ſuſcipiēs. ¶ Actor. Angelꝰ tn̄ vt dicit gregoriꝰ. nomē eſt officii nō nature Dicit̉ aūt mobilis nō qꝛ moueatur localiter ſicut corpꝰ: ſed ſpūaliter .ſ. motu charitatis. voluntatis ⁊ hmōi: ⁊ etiā eundo a potentia in actū. ¶ Dyoniſius de diuinis noībus. prima imago dei eſt angelꝰ: manife ſtatio occulti luminis. ſpeculū puꝝ ſplendidiſſimum ac immaculatū declarans in ſe ipſo ſicut poſſibile eſt: bo nitatem que eſt in abditis. ¶ Helinandꝰ. li. viii. Quid eſt angelꝰ: incorporeꝰ ⁊ rationalis ſpūs. ab initio crea tus. ⁊ ꝑ ſe ſubſiſtens. Incorporeꝰ dicitur ad differenti am venti. ⁊ fumi ⁊ hmōi. Rationalis ad differentiam brutoꝝ. Creatus ad differentiā creatoris. ꝑ ſe. ad diſ ferentiā aīe: q̄ cū corꝑe ꝑſonā ꝯſtituit ¶ G. XXX. Quales ſunt facti angeli ad inuicem ¶ Petrus lombardus. Ngelis initio ſubſtantie ſue videntur quattu or eſſe attributa .ſ. eſſentie ſubtilitas. rationis ꝑſpicacitas. liberi arbitrii facultas. ⁊ ꝑſonaliſ diſcretio. ¶ Actor. In tribꝰ primis ꝯueniunt cū huma naͣ natura. In quarto aūt differūt ab ea. Anima enim nō eſt ꝑſona .i. ꝑ ſe vna: qꝛ creata eſt cōmunicabilis alij ſcꝫ corꝑi: vt faciat totū .ſ. hominē. Angelꝰ aūt nō ha bet potentias naturales quas poſſit exercere ſicut aīa in corꝑe. Et ideo nō potes ibi inuenire compoſitionem ſed eſt indiuiduꝰ ⁊ diſcretꝰ om̄imode. ¶ Petrꝰ lombar dus Credendū eſt aūt illas ſpūales naturas: ⁊ in eſſen tia: ⁊ in forma ſapientie ⁊ arbitrii facultate. differētiaſ accepiſſe in exordio conditōis ſue: quibꝰ alij ſuꝑiores: alij inferiores eſſent: vt qui tunc ꝑ naturalia bona alioſ excellebāt ip̄i etiā poſtea ꝑ munera gratie eiſdē p̄eſſent ſapientia dei equo moderamine cuncta ordināte. Et ſi cut in p̄dictis differebāt: ita ⁊ quedā cōmunia ⁊ equa lia habebāt: vt ꝙ ſpūs erāt: ꝙ indiſſolubiles et immor tales erant. ¶ Idē. Uidentur etiā ab initio creationis ſue fuiſſe boni ⁊ iuſti .i. innocentes. Sed nō iuſti .i. vir tutum exercitiū habentes. Nondū em̄ virtutibꝰ p̄diti erant: que ſtantibꝰ appoſite fuerūt in confirmatione ꝑ gratiā alijs cadentibꝰ ꝑ ſuperbiā. Unde aliquā morū lam aiunt inter creationem ⁊ lapſum vel cōfirmationē fuiſſe: in qua om̄es boni erāt nō ꝑ vſum liberi arbitrii: ſed ꝑ creationis beneficium. Tales em̄ erant qui ſtare poterant. ⁊ cadere .i. peccare: ſed nō poterāt ꝓficere ad meritū vite: niſi gratia ſuꝑadderetur: que quibuſdā ad dita eſt in confirmatōne. Et hoc ꝯfirmatur teſtimonio auguſtini qui ſuꝑ geneſim dicit. Angelicā naturā pri mo informiter creatā: et celū dictā. poſtea formatam ⁊ lucem appellatā: qn̄ ad creatorē cōuerſa eſt ꝑfecta dile ctione ei inherens. ¶ XXXI. De libero arbitrio eorū et ſcientia et dile ctione. Idē. Abebāt igitur om̄s libeꝝ arbitriū. Quod eſt libera poteſtas ⁊ abilitas voluntatis ratōaliſ ¶ Poterāt eniꝫ eligere et ratione iudicare .i. di ſcernere in quibꝰ ꝯſtat libeꝝ arbitriū. Eratqꝫ in eis na turalis cognitio triplex qua ſciebāt ꝙ facti erāt: a quo facti: ⁊ cū quo. Et habebāt aliquā boni et mali noticiā intelligentes quid eſſet eis appetendū vel reſpuendum Habebāt etiā naturalē dilectionē: qua ſe ⁊ deū aliqua tenus diligebant: ꝑ quā tn̄ non merebantur. ¶ Actor. Notandū ꝙ duplex eſt dilectio naturalis .ſ. voluntaria et inuoluntaria. Inuoluntaria que non ſubiacet libero arbitrio. Et hec duplex eſt: vna .ſ. qua ſe diligit aliquid et vitā ſuā atqꝫ ſalutem: ⁊ hec nobis cōmunis eſt cum brutis. Alia que ꝓpria eſt hominis ⁊ angeli .ſ. qua na turaliter velit nolit appetit ſummū bonū et beatitudi nem abſqꝫ om̄i deliberatione vel p̄electionē. Unde di cit auguſtinꝰ in ſoliloquiis. Deꝰ quē amat omnē quod amare poteſt: ſiue ſciens: ſiue neſciens. Circa neutram iſtaꝝ eſt meritū vel demeritū: qꝛ nec voluntas. virtꝰ eīꝫ et vitiū voluntaria ſunt. Voluntaria autē diuiditur in duas .ſ. amiciciā et concupiſcentiā. Amicicia diligimꝰ illud qd̓ ꝓpter ſe diligimꝰ. Concupiſcentia vero diligi mus illud cui bonū volumꝰ .ſ. ad delectandū in eo. vtro qꝫ iſtoꝝ modoꝝ diligimus deū naturaliter: ⁊ angeli eti am in primo ſtatu. Sed diligebat angelꝰ deū ſuꝑ om̄ia amore concupiſcētie .ſ. in ip̄o delectādo ſuꝑ oīa. Nec tn̄ ſequitur ꝙ haberet charitatē: qꝛ nō diligebat deū pro pter ip̄m deū: ſed ꝓpter ſe .ſ. retorquendo ip̄aꝫ dilectio nem ad cōmodū ꝓprium: hoc eſt nō qꝛ bonꝰ erat: ſꝫ qꝛ ſibi vtilis erat ẜm illud michi adherere deo bonum eſt Amore aūt amicicie diligebat ſe ip̄m ſuꝑ oīa .ſ. volēs ſibi bonū ſuꝑ oīa. Ip̄a em̄ natura ſibi amica eſt: vt di cit auguſtinꝰ: ⁊ motꝰ eius circularis eſt: qꝛ ſemꝑ tendit ad bonū ꝓprium. Necdū acceꝑat angelꝰ gratiā: qͣ poſ ſit ſupra ſe requieſcere. Nec ideo ſequitur ꝙ angelus frueretur ſe: qꝛ frui eſt delectari. qd̓ eſt tantū in amore concupiſcentie quo ſumme diligebat deū. Si aūt queri tur vtꝝ eſſet delectatio ordinata vel non: poteſt dici ꝙ neutꝝ. ẜm ꝙ ordinatio amoris importat virtuteꝫ. ⁊ in ordinatio viciū: poteſt tn̄ dici ordinata ordine naturali ſecundū ꝙ etiā in naturalibus natura eſt modus ſpeci es et ordo. XXXII. Ꝙ nec miſeri creati ſunt nec beati. ¶ Petrus lombardus. Eqꝫ aūt in beatitudine neqꝫ in miſeria creati ſunt. Miſeri enī ante peccatū eſſe nō potuerūt qꝛ ex peccato miſeria eſt. Beati quoqꝫ nunꝙͣ fuerunt illi qui ceciderunt: qꝛ ſui euentus ignari erant id eſt peccati et ſupplicii futuri. Si enī lapſum ſuū pre ſciuerunt aut vitare voluerunt: ſed nō potuerunt: ⁊ ſic erant miſeri. Aut potuerunt ſed noluerunt et ſic erant ſtulti et maligni. ¶ Auguſtinus ſuꝑ geneſim. Quomō igitur beatus inter angelos fuit: qui futuri peccati at qꝫ ſupplicii p̄ſcius nō fuit ¶ Idē in eodē. Dicere ergo de angelis ꝙ in ſuo genere poſſent eſſe beati: damnati onis ſue. vel ſaluatōis incerti: quibꝰ nec ſpes eſſet ꝙ in melius eſſent mutandi: nimia p̄ſumptio eſt qūo enī bea ti eſſe poſſent quibus incerta ſua eſſet beatitudo. ¶ Hu go de ſacramentis li. i. Nō aūt in materia preiacente creata eſt ſpiritualis natura cuiꝰ ſimplicis ſubſiſtentie nō aliud eſſe poteſt id qd̓ eſt: et id de quo eſt. Sꝫ facta eſt in eſſe ſuo ꝑfecta: ꝑſonaliter diſtincta. Intelligibileſ ſpiritꝰ ſubſiſtentes: habentes formā ſapiētie concreate et qualitatē ſpiritualē intelligentie capaces ẜm modū et menſurā conditōis: ꝑfectus ſublimioris et illuſtra tionis ſuꝑuenture in ip̄os. Libeꝝ quoqꝫ arbitriū quo poterant ad vtrunqꝫ ꝓpria voluntate deflecti: In alte ro adiuti ſine coactione. In altero derelicti ſine opp̄ſſi on. Qui autē natura magis ſubtiles et ſapientia am plius ꝑſpicaces creati ſunt. hi merito dignitate ſuꝑio res ſunt conſtituti: ita tn̄ vt hi ſine ſuꝑbia p̄lati eſſent. Et qui inferiores ſine miſeria ſubditi. Tribꝰ quidem modis ꝑfectio conſtat. Secunduꝫ tempꝰ ꝑfectū eſt: qd̓ habet quidquid tempus requirit. Secunduꝫ naturam quod habet omne quod datum eſt nature vel debitum Secundus Liber vniuerſaliter ꝑfectum eſt cui nichil deeſt. prima ꝑfectō eſt nature condite. ſecūda eſt nature glorificate. tercia increate. Angeli in prima ꝑfectōe creati ſunt. ⁊ ad ſe cundā ſub tercia. U. .XXXIII. De cōuerſione bonorum ad lucem increatā. trus lombardus U Taqꝫ cū a creatore quidā eoꝝ auerſi ſunt: ce teri ad eundem cōuerſi ſunt. Conuerti: fuit ei charitate adherere. Auerti odio habere vl̓ in uidere. Inuidie nanqꝫ mater eſt ſuꝑbia: qꝛ voluerūt ſe deo parificare. In conuerſis quaſi in ſpeculo relucere dei ſapiētia cepit: qua illuminati ſunt gratia appoſita. Auerſi vero excecati ſunt: nō immiſſione malicie: ſꝫ de ſertōe gratie ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xvii. Quoniā igitur angeli ſancti milites dei nō ꝓpriis viribꝰ: ſed ſu pernaͣ gratia roborant̉: recte poſtꝙͣ in libro iob dictum eſt de illis: nunquid eſt numerꝰ militū eius: de ip̄is quo qꝫ ſubiungit̉ Et ſuꝑ quē nō ſurgit lumen illius. lumen gratia eſt dei p̄ueniens que niſi gratis in mente ſurge ret in tenebris remaneret. ¶ Ide in libro. xxviii. Hinc eſt ⁊ alibi aſtra dicūtur angeli celeſti gratia illumīati. Dn̄s ſiquidē loquens ad iob: lapidē angularē dimiſiſ ſe aſſerit. Quia filiꝰ humanā naturā ſuſcipiēs ad yma de ſublimibꝰ deſcendit: ⁊ duos in ſe populos coniunxi Cuiꝰ incarnatōis miſteriū: qꝛ mirati ſunt etiā angeli. Recte ſubiūxit ibi Cū me laudarent ſimul aſtra matu tina: ⁊ iubilarent om̄s filii dei. Quia nimiꝝ in tꝑe cre ati ſunt angeli: nō immerito aſtra matutina ſunt voca ti. Qui ſimul etiā cū aſtris veſꝑtinis potentiam redem ptoris laudāt .i. cū hoībus in fine mundi redemptis: ſu perne glorie largitatē glorificant ſimul laudant. Quia dū nos conſpiciūt redimi: ſuū gaudent numeꝝ repleri. Qui etiā ideo fortaſſis aſtra matutina vocant̉: qꝛ ſepe ad exhortandos homines miſſi dū mane venturi nun ciant: ab humanis mentibꝰ vite preſentis tenebras fu gant. ¶ Anſhelmus in libro de caſu dyaboli. Illi itaqꝫ angeli qui magis voluerūt qd̓ habebāt: ꝙͣ aliquid pluſ quod nō habebāt: bonū quod quaſi ꝓpter iuſticiā: ꝙͣtū ad voluntatē ꝑtinnit. meruerūt: iuſticia tribuente acce perunt: ⁊ de illo quod habebāt in vera ſecuritate ꝑman ſerunt: quaꝓpter a deo ꝓuecti ſunt: vt adepti ſint quic quid velle potuerunt: nec iā videant quid plus poſſit ⁊ ideo peccare nequeūt. Illi vero angeli qui maluerunt illud plus: quod nō deus illis dare volebat: ꝙͣ ſtare ī iu ſticia in qua facti erāt: eadē iuſticia iudicāte: ⁊ illud pro pter quod illā ꝯtempſerūt: nequaꝙͣ obtinuerūt: ⁊ quod tenebant bonū amiſerūt. Sic ergo diſtincti ſunt ange li. vt adherentes iuſticie nullū bonū velle poſſint: quo non gaudeāt. ⁊ deſerentes illā. nullū velle queant. quo non careant. ¶ q. XXXIIII. De illuminatione eorū ab eadem luce. ¶ Hugo ſuper iherarchiam. Mne inquit datū optimū: ⁊ omne donū perfe ctum deſurſuꝫ eſt deſcendēs a patre luminū: do na optima: dona nature ſunt: dona ꝑfecta dona gratie: pater luminū auctor ⁊ largitor donoꝝ Quibus quaſi deſcendere fuit a fonte ſūme plenitudinis ad ꝑti cipationem inferioꝝ venire. Omne em̄ bonū: quod do no creatoris creature infundit̉ merito deſcendit: qꝛ ſub dite nature ⁊ inferiori dignitate ſe infundit. Deſcēdit etiā: qꝛ ꝑfecta ⁊ cōſūmata plenitudine in eā que ex ꝑte eſt participatōeꝫ ſe diuidit: ita tn̄ vt nec deſcendēs ſer uiat: nec diuiſuꝫ decreſcat. Sed manens in ſe quod eſt ⁊ in eo a quo venit: ꝙͣtum eſt eis ad quos venit ſe pre bet: ⁊ hoc quod eſſe accipiūt: ⁊ ꝙͣtum eſſe in eo qd̓ ſunt meruerūt. Ita ab vno bono oīa bona: ⁊ ī vno bono oīa bona ſunt. hoc em̄ bonū: nichil a ſe conditū alienum re linquit a ſe. nec tn̄ illuminat niſi illa tm̄ que creauit ad ſe ⁊ formauit ẜm ſe. Illa em̄ ſola lumen capiūt. poſſūt qꝫ lucere ex lumine. que lumē veniens non ſibi diſſimi lia inuenit. Et infuſum ad maiorē ſui ſimilitudinem et imagineꝫ ꝑfectiorē extollit. Ergo data optima ⁊ bona ꝑfecta vocales tm̄ creature celſitudinē ꝯtingunt q̄ ſola ſublimis facta eſt primo dū conderet̉ ad imagineꝫ. Et poſtea dū glorificaret̉ ꝑfecta eſt qd̓ammodo conſimiliſ ⁊ coequalis ad ſumma. Nā ip̄a optiuia data ⁊ dona ꝑ fecta lumina ſunt: que a patre luminū deſcendūt: ⁊ ipſe lumen eſt a quo deſcendūt. Et in quos deſcendunt ipſi lumina fiūt. Nam nec pater luminis aliud gignere po tuit ꝙͣ quod ip̄e eſt. Nec ſuſceptor luminis aliud ꝙͣ lu XXXV. men fieri poteſt. U. ¶ Ꝙ ipſa lux ad ſe cōuertit et colligit illūia tos ſpiritus. ꝓceſſio in nos optime ⁊ large ꝓueniens: iterū Ed ⁊ oīs patre moto manifeſtatōis luminuꝫ vt viuifica virtꝰ reſtituens: nos replet ⁊ ꝯuer tit: ad ꝯgregantis patris vnitatē ⁊ deificā ſimplicitatē Motus patris eſt affectus paterne benignitatis. So la em̄ benignitate mouet̉ vt lumina ſua effundat ſuper nos. Mouet̉ nō ſe concutiēs: ſed nos colligens: non ſe euacuans: ſed nos replens. Et ip̄o moto lumina eius ꝓ cedunt in nos. Et ꝓcedentia in nos manifeſtant̉: ꝑ nos primū: poſt hec alijs ex nobis: ⁊ om̄is iſta luminū ma nifeſtationis ꝓceſſio .i. ꝑ quā lumina manifeſtant̉. Nō em̄ manifeſtarentur: niſi ꝓcederent: exiens a patre mo to in nos ꝓueniens. Hoc oꝑatur .ſ. ꝙ replet nos. Non vtiqꝫ alio ꝙͣ ſe ip̄o: eo ꝙ replet: iteꝝ reſtituēs reꝑando: ſicut prius cōſtituit creādo: Reſtituit vtpote viuifica virtus. que diſperſa colligit. diuiſa componit. ⁊ ex mul tis vnū facit. Et ita reſtituens et reformās nos ꝯuertit qui prius diſſimilitudine fuimꝰ auerſi. multitudine di uerſi. prauitate ꝑuerſi. Conuertit dico ad congregātis patris vnitatē: ⁊ deificam ſimplicitatē. Lux em̄ patris inuiſibilis in ſe ꝓcedens in nos ⁊ exiens in manifeſta tionem: vacuos inuenit ⁊ inanes a vero bono: ⁊ infun dens ſe nobis. replet nos. ſecundū vniuſcuiuſqꝫ noſtꝝ virtutē ⁊ capacitatē: ⁊ cū repleuerit nos ꝯuertit vt non diſſideamus a patre: ſed in eadē ſimilitudine ⁊ imagīe reſpiciamꝰ ad ip̄m. Replet quidē illuminādo: cōuertit lumina faciendo. Etenī ex ip̄o oīa ⁊ in ip̄m. Ex ip̄o pro cedentia: ⁊ in ip̄m ꝯuerſa. Ex ip̄o principio: ⁊ in ipſuꝫ finem: diuinū enī lumē primū in angelica naturā deſcē dit: ⁊ ab ip̄a reuelatōibus ⁊ illuſtrationibꝰ diuinis: et miſtica ſacri eloquii narratione ad noſtꝝ vſqꝫ ſe intelli gentiā tranſfundit. Mens vero humana eiſdē rurſum gradibus ad ſuꝑna conſcendens. Sacra diuini eloquii inſpectione celeſtia ſecreta: ⁊ eā que eſt in angelis diui ne claritatis illuminationē ꝑpendit: ex qua paulatiꝫ in uiſibilium cognitōe ſuccreſcens: ⁊ ad ip̄m tandē ſūmi luminis ſplendorē cōualeſcit. Et fit quod in principio dictū eſt: qꝛ vnū lumē ad multa illumināda ſe diuidit: ⁊ illuminata oīa ad vnius claritatis aſpectū ſimilitudi nemqꝫ reformet. ¶ A. XXXVI. ¶ De cōfirmatione ſanctorū angelorū et be atitudine eorum. Petrus lombardus Ntantū aūt angeli boni ꝑ gratiaꝫ illuminati ſunt ⁊ confirmati: ꝙ peccare nequiunt. Sicut alij ꝑ maliciā ita ſunt obſtinati vt bene velle nō poſſint: habent tn̄ et libeꝝ arbitriū: qꝛ nō aliqua co gente neceſſitate: ſed ꝓpria ac ſpontanea voluntate ꝑ gratiā quidē adiuti bonū eligūt: malū reſpuunt. ¶ Au guſtinus in encherideon. Non ergo ideo ſancti angeli carent libero arbitrio: qꝛ malū velle nō poſſunt. Ml̓to quippe liberius arbitriū eſt: quod peccato ſeruire non poteſt. ¶ Idem de fide ad petꝝ: Itaqꝫ ꝙ ſancti angeli ab illo ſtatu beatitudinis in quo ſunt mutari nullatenꝰ in deteriꝰ poſſunt nō ē eis naturaliter inſitū: ſed poſtꝙͣ creati ſūt diuine gratie largitate collatū. ¶ Anſbelmꝰ Secundus Liber in libro de caſu dyaboli. Sicut aūt malo angelo n̄ poſ ſe recuꝑare qd̓ perdidit pena peccati eſt. Ita bono nō poſſe deſerere quod tenuit premiū ē iuſticie ¶ Idē in eo dem. Quoniā igit̉ nō poteſt nec debet quis eſſe beatus niſi velit: ⁊ etiam niſi iuſte velit. neceſſe eſt: vt ſic faciat deus vtranqꝫ voluntatē in illo ꝯuenire: vt beatus eſſe velit ⁊ iuſte velit: quatenꝰ addita iuſticia ſic temꝑet vo luntatē beatitudinis: vt reſecet exceſſum voluntatis: et excedendi nō amputet poteſtatē: vt cum ꝑ hoc ꝙ volet beatus eſſe modo poſſit excedere. ꝑ hoc ꝙ iuſte volet n̄ velit excedere. Et ſic iuſtā habens beatitudinis volun tatem poſſit ⁊ debeat eſſe beatꝰ. Uides angelū bonuꝫ ⁊ malū. deo parem debere gratiā ꝙͣtum ad bonitatem ipſiꝰ: nec dyaboluꝫ ideo minꝰ debere reddere deo q̄ dei ſūt: qꝛ ſibi abſtulit qd̓ deꝰ dedit: ⁊ noluit acciꝑe qd̓ deꝰ obtulit. Semꝑ ergo debet agere gratias deo malign ſpiritꝰ ꝓ beatitudine quā ſibi abſtulit: ſicut bonꝰ pro ea quā ſibi dedit ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. x. Ange li ergo beati ſunt qui creatoris ſui ꝑticipatōe congau. dent: cuiꝰ vnitate firmi ſunt: cuiꝰ veritate certi: cuiꝰ mu uere ſancti ¶ Idē in li. xi. Angeli ſancti quoꝝ in ſocie tate in hac ꝑegrinatiōe laborioſiſſima ſuſpiramꝰ: ſicut habent ꝑmanendi eternitatē: ſic habent ⁊ cognoſcendi facilitatem ⁊ requieſcendi felicitatem: ſine difficultate quippe nos adiuuāt: qꝛ ſpūalibus motibꝰ puris ac libe ris nō laborāt. ¶ Fulgentiꝰ de miſterio mediatoris li. iiii. In hoc quidem aīabus noſtris ꝙͣmaxime potiores ſunt angeli: qꝛ ſicut a peccatis: ita ſunt a paſſionibꝰ ali eni. Qd̓ etiā ſe recte colentibꝰ ꝓmittit dn̄s dicēſ. Erūt ſicut angeli dei ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xviii. Ange li ſemꝑ vident faciē dei ⁊ ſemꝑ videre deſiderant: ſicut ſcriptū eſt: In quā deſiderāt angeli ꝓſpicere. Nā ⁊ de ſiderium ſine fructu anxietatē habet. Et ſacietatē faſti dium ſubſequi ſolet. vt ergo nō ſit ī deſiderio anxietas deſiderantes ſatiātur. Ne aūt ſit in ſacietate faſtidiū. ſacietate deſiderāt. XXXVII. De merito eorūdem ¶ Petrus lombardus. Trum ergo ꝑ gratiā tunc ſibi datam ip̄aꝫ bea titudinē meruerunt ambiguū eſt. Quibuſdam em̄ placet ꝙ eā meruerūt ꝑ gratiā quā in cōfir matione ꝑceperunt. nec meritū p̄ceſſiſſe p̄mium tꝑe di cunt: ſed cauſa. Alijs videtur ꝙ tūc nō fuit eis gratia data ad merendū: ſed ad beate viuendū. Quod aūt tūc in p̄mium acceperūt. ꝑ obſequia nobis exhibita ex dei obedientia ⁊ reuerentia mereri dicunt: ⁊ primū p̄ceſſit meritū: ⁊ hoc michi placere fateor. ¶ Actor. Exemplū poteſt accipi de patrefamilias: qui dat̉ alicui ſeruienti c. ſolid̓. ꝓ miniſterio quo ẜuiturꝰ eſt ei vno anno vl̓ plu ribus. Sic em̄ dedit dn̄s angelis ſuis in confirmatōe beatitudinē in p̄mium: ꝓ miniſterio quo ſeruituri erāt ei vſqꝫ ad diē iudicii. Ante ꝯfirmationē vero nec gra tiam tunc ſibi datā meruerāt: qꝛ iā nō eſſet gratia niſi eſſet gratis data. poteſt tn̄ dici ꝙ ſtando meruerūt quā litercūqꝫ .i. ſtare fuit eis loco meriti: qꝛ dum fecerūt qd̓ in ſe erat: vt acciperent gratiā ⁊ beatitudinē: congruuꝫ fuit vt daretur eis: nō tamē debitū: qꝛ nō eſt vere meri tum ſine gratia. Et ita meruerunt eā quodāmodo ſcili cet merito congrui nō merito ꝯdigni ¶ Hugo de ſacra mentis li. i. Angeli ex tunc mereri ceperūt: ex quo vo luntate moueri ceperunt: quoniā voluntas in illis erat potens moueri. ⁊ ferri ſuo appetitu in vtrūqꝫ. volunta rie aūt moueri ⁊ ferri ſpontaneo appetitu. hoc eſt cum poteſtate eligere ⁊ libertate iudicare: in quo cōſtat libe rum arbitrium. ⁊ ꝓpter hoc facti ſunt liberi arbitrit: vt voluntario appetitu mouerentur ẜm electionē volūta tis ſine coactione. Ceperunt aūt diuidi ab eo qui facti erant: vt aliud iam eſſent. vel ꝓficientes ſuꝑ illud: ut bo ni eſſent: vel ſub bono deficiētes: vt mali eſſent. Quiqꝫ ſtatim ꝯuertebantur. voluntarie mouebātur gratia co oꝑante ſine coactione. Qui āt a bono auertebātur ſpō te p̄cipitabantur gratia deſerente ſine opp̄ſſione. Et qͥ conuertebātur: idcirco bene mouebātur: qꝛ gratiā coo perantem habuerūt. Sꝫ qui auertebantur idcirco nou p̄cipitabantur. qꝛ gratiā cooꝑantē nō habuerūt: ſꝫ gra tia deſerebātur: qꝛ auertebantur ¶. XXXVIII. De ſcientia eorūdē et motū affectionis. ¶ Auguſ. de ciuitate dei libro. ix. Ngelis bonis. om̄is tꝑalium corporaliumqꝫ reꝝ ſcientia qua inflantur demones vilis eſt: Nō ꝙ illaꝝ ignari ſint: ſed ꝙ dei charitas qͣ ſanctificantur eis cara eſt: p̄ cuiꝰ incōmutabili pulcritu dine cuiꝰ ſancto deſiderio inardeſcūt. om̄ia que infra ſunt: ⁊ quod illud eſt. nō ſunt. ſeqꝫ ip̄os inter illa ꝯtem nunt: vt ex hoc toto ꝙ boni ſunt: eo bono ex quo boni ſunt ꝑfruantur. Et ideo certiꝰ etiā iſta tꝑalia nouerunt qꝛ principales eoꝝ cauſas in verbo dei conſpiciūt per quod factus eſt mundꝰ. Quibꝰ cauſis quedā ꝓbantur quedā reprobātur: cuncta ordinantur. Ibi ergo in eter uis dei legibꝰ. que in dei ſapientia viuūt mutationes ip̄m ꝓuident. deiqꝫ voluntas que tā certiſſima ꝙͣ potē tiſſima eſt oīm: ſpūs eius ꝑticipatōe cognoſcūt ¶ Iohā nes damaſcenꝰ. li. ii. Futura quidem neqꝫ angeli boni nouerunt. tn̄ deo eis reuelante ⁊ predicare iubente. ¶ Iſidorꝰ in ſententiis ſuis li. i. Angeli ſemꝑ in deo n̄ in ſe gaudent ⁊ in verbo dei cognoſcunt om̄ia. priuſꝙͣ in re fiant ¶ Ambroſiꝰ ad neophitos. Ip̄m quideꝫ a tiſſimum ꝑfecte ſcire nequeunt. Nec ſcrutādo: ſed ſuſci piendo ⁊ adorādo tremunt: ſeruiendo venerātur: laudā tes benedicunt ꝑuigilando celebrāt ¶ Augꝰ de ciuita te dei li. xi. Nō aūt angeli aut hoīes ꝑ verba ſonantia deū diſcūt ſed ꝑ ip̄am p̄ſentiā immutabilis veritatis. inſeꝑabilem vniꝰ ſubſtātie trinitatē agnoſcūt. Ipſam quoqꝫ creaturā meliꝰ in dei ſapiētia tanꝙͣ in arte qua facta eſt: ꝙͣ in ſeip̄a ſciūt: ac ꝑ hoc etiā ſeip̄os meliꝰ ibi ꝙͣ in ſeip̄is nouerūt. nam ⁊ aliter ſcitur rectitudo linee ſeu veritas figuraꝝ cū intellectu cōſpicitur. aliter duꝫ in puluere ſcribitur. Et aliter iuſticia ī veritate īcōmu tabili. et aliter in anima iuſti ¶ Idē li. viii. In ip̄o nimi rum creatore veritatē incōmutabilē cernūt: ⁊ ẜm illam voluntates dirigūt ¶ Dyoniſius in gerarchia celeſti. Uirtutes celeſtes dicimꝰ ⁊ ſurſum cōuerſibiliter extē di: et erga ſemetip̄as firmiter cōuolui: ꝓpriaꝝ exiſtēteſ cuſtoditiue virtutū. et erga venientia ſociabili ꝓceſſio ne in ꝑticipatōe virtutis ꝓuidas eſſe ¶ Idē in li. de di uinis noībuſ: Moueri quideꝫ dicūtur circulariter ani mi nō inchoatis ⁊ nō terminatis illuminatōibꝰ boni ⁊ optimi: directe vero qn̄cunqꝫ ꝓcedunt in ſubiectoꝝ ꝓ uidentiā recte om̄ia terminantes. Oblique aūt et quā do ꝓuidētes inferioribꝰ irreuerſibiliter manent ī inuiſi bilitate. cauſale bonū inceſſāter circūeūtes. XXXIX. ¶ De linguis eorū ¶ Gloſa ſuꝑ epiſtolam primam ad corinthios. Ilinguis ait hominū loquar et angelorū ⁊c̓. Linguas angeloꝝ vocat nutus vel ſigna: qui bus maiores augeli ſignificant ea que de dei voluntate primi ſenſerūt ¶ Iohānes damaſcenꝰ li. ii. Lumina ẜa intellectualia ex primo et ſine principio lu mine illuminatōeꝫ habentia non lingua et auditu indi gentia: et ſine ſermone ꝓlato tradentia ſibi inuicem et conſilia et intelligentias ¶ Actor. Habent ergo pote ſtatem ſermonis intelligibilis: quo indicent affectꝰ ſu os et intellectus de his rebus quaꝝ cognitio non erat in eis a principio. Nec eſt idem in angelo loqui quod cogitare vel intelligere: ſed cogitatū vel intentū qͣdam luminoſitate irradiate alij exprimere. Et audire ange lum loquentem. nichil aliud eſt. ꝙͣ eius cogitatōeꝫ vel intentu videre. Et quod vni exprimitur non ſemꝑ ab Liber Secundus alijs videtur vel intelligitur: niſi ab ip̄o āgelo loquēte voluntarie eis exprimatur. Unde dicitur ꝙ locutio an geli eſt cogitatio directa ꝑ voluntatē oſtendendi alter ip̄m cogitatū vel intentū. Sed hec eſt locutio angeloꝝ ẜm naturā ſuā: in qua cōmunicant boni ⁊ mali angeli. Alia vero eſt eoꝝ locutio ꝑ gratiā ẜm virtutē ſpeculi ſiue motoris ſup̄mi: in qua cōmunicant angeli boni et anime ſanctoꝝ: vnicuiqꝫ em̄ innoteſcit voluntaſ ⁊ inte lectus alteriꝰ: ẜm rep̄ſentatōeꝫ ſpeculi: ⁊ voluntatē ſu premi motoris. Un̄ licet om̄s reſpiciāt in ſpeculo. Nō tn̄ om̄s equaliter a ſpeculo recipiūt: ſed quidā plꝰ: qui dam minus: ſecundū dignitatē recipientiū: ⁊ ẜm volun tatem ipſiꝰ in ſpeculo: qd̓ oſtendit cui vult. Nō eī oēs angeli vidēt oīa in ſpeculo. Sed hec plena reuelatio re ſeruatur plenitudini glorie: quia conſūmabitur eorum p̄mium in iudicio futuro. ¶ XI. Exemplū ad euidentiā mutue locutōis eorū. D intelligentia aut p̄dictoꝝ de mutua locutōe angeloꝝ qui ſunt lumina intellectualia: vt dicit iohānes damaſcenꝰ valet exemplū de lumībuſ corꝑalibus. Nā vbi ſunt tria lumina vel plura: vident̉ eſſe radii oīm cōmixti in aere. ſed ꝓbantur eſſe diſcreti in eſſentia. ꝑ hoc ꝙ ſi ſubtrahat̉ vnū illoꝝ luminū. ſub trahuntur ſimul om̄s radii ab illo ꝓcedentes. ſic ſi ẜm lumen ſubtrahitur. ſimiliter de tercio. Ꝙ ſi ibi eſſet ve ra cōmixtio: nullo modo poſſent radii vniꝰ luminis ſe parari ab alijs ſine mutatōe alioꝝ. vnde patet eos eſſe diſcretos ẜm eſſentiā. Si ergo quodlibet iſtoꝝ luminū haberet voluntatē liberi arbitrii: poſſet radios ſuos cō tingere vel influere alijs qn̄ vellet ⁊ quibꝰ. Et abſcōde re quibꝰ ⁊ qn̄ vellet. Sic celeſtia illa lumina cū ſint vo luntate liberi arbitrii p̄dita: ſecundū voluntatē ſuā. illu minationes ſuas. ſiue ſermones intelligibiles. intimāt quibus volunt: ⁊ celant quibꝰ volūt: ſicqꝫ patet ꝙ vnꝰ angelꝰ poteſt intentōeꝫ ſuā alij manifeſtare: ita vt non innoteſcat alijs. Ad aīam quoqꝫ loquit̉ angelus. bona ſuādendo vel reuelādo ſine corꝑali medio cooꝑante vl̓ impediente: quadā virtute occulta intentōeꝫ ſuā ei im primendo. ſicut magnes attrahit ferrū: quādā virtute occulta: etiā ſi interponatur argentū. Habet aūt poſſi bilitatē tranſmutādi fantaſmata imprimēdo imagines incitantes ad bonū: ſicut dyabolus ad malū. Ceterum laudant angeli deū. non laude vocali ſed ſpūali. Quia nec deus indiget ſignis vocalibꝰ ad cognoſcendū eoꝝ affectōes. Nec ip̄i qui loquuntur indigent verbis: ad mentes ſuas excitandas: cū nō habeāt mentes pigrās ⁊ torpentes ſicut nos. ſed ꝑſpicaciſſimas ⁊ feruentiſſi mas. Laus eoꝝ fit ẜm intellectū ⁊ ẜm affectū: qꝛ intel ligens comp̄hendit ẜm modū ⁊ miratur bonitatē dei: ⁊ affectus ꝯſentit ⁊ adheret ⁊ cōfirmat ſe ei. Unde lau dare deū eſt eiꝰ bonitatē cognitā ꝓteſtari. Et cognitō quidē ꝑtinet ad intellectū. ꝓteſtatio ad affectū ¶ XLI. ¶ De ꝓoteſtate eorū ¶ Aug. ſuꝑ gen̄. li. viij. ¶Ublimibꝰ angelis deo ſubdite fruentibꝰ. ſub Idita eſt om̄is natura corporea: oīs irratōalis vitā: omnis voluntas vel infirma vel praua. Et hoc de ſubditis vel cū ſubditis agūt: quod ordo na ture poſcit in oībus: iubēte illo cui ſubiecta ſunt om̄ia. ¶ Idem in li. ix. Creare quideꝫ naturā nullus angelus poteſt: ſed voluntas angelica obedienter deo ſubdita: naturalibꝰ motibꝰ velut materiē de rebꝰ ſubiectis mi niſtrare: vt ẜm illas principales in verbo dei rationes nō creatas: vl̓ ẜm illas principales in primis ſex dieꝝ oꝑibus cauſaliter creataſ aliquid in tꝑe cauſetur: more agri colendi vel medendi poteſt. ¶ Ideꝫ de trinitate li iii. Sicut ergo nec parētes filioꝝ nec agricolas frugū creatores dicimꝰ: ꝙͣuis eoꝝ extrinſecꝰ adhibitis moti bus creatiua dei virtꝰ oꝑetur interiꝰ. Ita nec bonoſ an gelos nec malos phas eſt putari creatores: ſed pro ſub tilitate ſui ſenſus ⁊ corꝑis ſemina eoꝝ nobis occultio ra nouerūt: ⁊ eas ꝑ ꝯgruas temꝑationes elementoꝝ la tenter ſpargūt. Atqꝫ ita ⁊ gignendaꝝ reꝝ ⁊ acceleran dorum incrementoꝝ p̄bent occaſiones. Sed nec boni hoc niſi ꝙͣtū deꝰ iubet. nec mali niſi iuſte accepta a deo poteſtate: ſiue ad ſuā penā: ſiue ad alioꝝ. vel penaꝫ ma lorum: vel laudē bonoꝝ: faciūt Aliud eſt igitur ex ſum mo cauſaꝝ cardine cōdere atqꝫ adminiſtrare creaturā quod facit ſolꝰ creator deꝰ. Aliud ꝓ diſtributis ab illo viribus ac facultatibꝰ aliquā oꝑationem forinſecus ad mouere. vt tunc vel tunc. ſic vel ſic exeat: quod creatur Iſta quippe originaliter in textura elementoꝝ cuncta ſunt iam creata: ſed acceptis oportunitatibꝰ prodeunt Nā ſicut matres grauide ſunt fetibus: ſic ip̄e munduſ grauidus eſt cauſis naſcentiū que in illo non creant̉. ni ſi ab illa ſumma eſſentia. vbi nec incipit aliquid eē nec deſinit. penes quā primitꝰ ſunt oīm que ſunt. menſure numeri. ⁊ pondera. ¶ XLII. De ſacro prīcipatū eorū ¶ Hugo ſuꝑ gerar. Erumtamē creaturā rationaleꝫ ꝑticipem fecit deꝰ poteſtatis ſue. conſtituens principatꝰ ⁊ po teſtates ſacras in celo in angelis: ⁊ in terra in hoībus: vt dominent̉ creature eiꝰ. Bignū ſiquideꝫ fu it vt ipſa pars oꝑis ſui: particeps fieret poteſtatis eiꝰ in diſpoſitōe ſna: que in ſua conditione ſimilitudīs eiꝰ participationē acceꝑat voluit in reꝝ a ſe factaꝝ guber natione ꝑticipes habere: nō vt illoꝝ miniſterio iuuare tur: ſed vt ip̄i poteſtatis eiꝰ ꝯſortio ſublimes ef̄ficeren tur. Et ꝙ vniuerſitatis ordo depoſcebat: vt oꝑa eius complerent̉ ꝑ ordines ⁊ diſpoſitōes a ſummo omniū in vniuerſa p̄cepto decurrēte. Itaqꝫ inſita ſibi virtute ac bonitate īnolita cuncta fouens ⁊ nutrieus: ⁊ regens et diſponens vniuerſa. Eandeꝫ ſub ſe dominantibꝰ boni tatem ⁊ virtutē. ẜm menſurā ꝑticipatōnis. ⁊ miniſterit rationem. ꝑ ordines ⁊ gradꝰ multiphariā diſpenſauit. Excellentioribꝰ quidē ⁊ ſuprapoſitis: imꝑia mpͥora et ſuꝑexcellentiora dona imꝑtiens. Inferioribꝰ aūt ⁊ ſuꝑ poſitis gradibꝰ minora cariſmata: vt libere famulātia ad ſubiecta quoqꝫ ſine opp̄ſſione p̄lata concedēs. Hec ſunt gerarchie quaſ ſumma gerarchia ẜm ſe formaui ⁊ ſub ſe ꝯſtituit dn̄ari ⁊ p̄eſſe in oꝑibus ſuis ſecundum ordines ꝯſignatos: ſub vno principio ⁊ poteſtate vna: a qua om̄is poteſtas: ⁊ om̄is virtꝰ: ⁊ om̄is lux: q̄ virtꝰ qꝛ ẜm menſurā largitōis ⁊ ꝑticipatōis: varie multipli citerqꝫ ad decorem ⁊ pulcritudinem eoꝝ que ſapiētia ornauit opeꝝ: ab vna virtute ⁊ poteſtate vna: diſtribu itur. multe virtutes. ⁊ poteſtates multe efficiunt̉. Sed rurſus ne multitudo ſciſma generet: ⁊ aduerſum ſe pu gnet orbis dn̄atione ꝯtraria: vnū principiū eſt ⁊ mode rator vnus oīm. A quo habent qd̓ ſunt ⁊ ſub quo mo derantur quod poſſunt: ⁊ referunt ad ip̄m om̄e qd̓ effi ciunt: vt vnitas maneat in oībus: ⁊ pax ꝑſeueret in re gno regentis dei. XLIII. ¶ De vnifica cōtemperātia donorū eorū. D anagogicā vero inquit ⁊ vnificā eoꝝ que p̄uiſa ſunt contemꝑantiā diuine claritatis ra dius: vt ait dyoniſiꝰ optime et pulcre ml̓tipli catur et ꝓuenit: manetqꝫ intra ſe munite incōmutabili ſimilitudine vniformiter fixus: et in ſe ꝙͣtum phas eſt reſpicientes ꝓportionaliter eis ſe extendit ⁊ vnificat ẜm ſimplicē ſua vnitatē. ac ſi diceret. diuine claritatis radius: ꝙͣuis in ſe vnꝰ ꝑmaneat: diſtributōe tn̄ donorū varie multiplicat̉. Hec vero multiplicatio et variatio vniuerſoꝝ eſt pulcritudo: qꝛ niſi diſſimiliter eſſent pul cra ſingula: ſumme pulcra nō eſſent vniuerſa. Nō em̄ aliquod ex vniuerſis diuerſis caꝑe potuit totum quod erat pulcritudinis. Et ideo ſūma pulcritudo uaria par ticipatōe diſtributa eſt in ſingulos. vt ꝑfecta poſſet eē ſimul in om̄ibus. Ipſa vero diſtributio multiplicatur Liber Secundus pulcre ⁊ optime: obtime in vniuerſis: pulcre in ſinguliſ vel optime ẜm participati infuſionē. pulcre ẜm partici pantiuꝫ diſpoſitōeꝫ. Optime em̄ multiplicat̉. vt maior ſit decor vnitatis q̄ participantibꝰ ſingulis varie infū ditur: vt ip̄a diuerſitas donoꝝ vnitatis ⁊ pacis ſocieta tem ad inuicem cōfirmet: quatenꝰ vnūquodqꝫ membꝝ ſe a totiꝰ corꝑis compage diuidere ſe nō p̄ſumat: cum boui plenitudinē ꝙͣtum in ſe minꝰ habet. in alioꝝ ſoci etate poſſideat. Quia enī vnūquodqꝫ habet qd̓ aliud nō habet: vel in alio plus habet: quod in ſe minꝰ habꝫ. ideo ſingula inuicem tendūt ad ſe ⁊ concordiam ⁊ pa cem ſeruāt inter ſe. Et ip̄a concordia ⁊ pax. contempe rantia eſt. qua ſibi conſentiūt. vt ſtent ad vnum ⁊ refor mentur ad vnū: ꝓpter hoc ip̄am contemꝑantiā p̄uiſoꝝ anagogicā dicit ⁊ vnificā. Unificā qꝛ diſperſos ī vnu colligit. Anagogicā qꝛ deiectos ad ſuꝑna reducit. vni ficam ꝑ dilectionē ꝓximi. anagogicā ꝑ dilectioneꝫ dei. Ideo pulcra eſt in congregatōe. Optima in eleuatōe. Et tn̄ radiꝰ ille manet intra ſe munite. cū enī ſe menti bus illuminādis multipliciter ꝑticipanduꝫ p̄ſtat: extra tn̄ vnitatis ſui ſimplicitatē nō effluit. ſed ꝑ idē ſit vni formiter fixꝰ: vt .ſ. a ſeip̄o non diſcrepet quaſi ſibi diſſi milis. Et etiā reſpicientibꝰ in ſe ꝙͣtum illis poſſibile ē: ſe extendit ꝓportionaliter vt .ſ. alij ampliꝰ vel minꝰ ac cipiant ab eo. ſecundū ꝙ magis vel minꝰ ad deū acce dunt. Et vnum eos facit in ſuo lumine ſicut ipſe vnus ¶ XLIIII. eſt. ¶ De nouem ordinibus angelorū ¶ Gregorius in omelia euangel. xxiij Quem ergo ordines angeloꝝ eſſe. teſtante ſa cro eloquio ſcimꝰ. angelos. archangelos. vir tutes. poteſtates. principatꝰ. dominationes. thronos. cherubin. ſeraphin. Unde angelo qui primo creatꝰ eſt: ꝑ ꝓphetam dicit̉: Tu ſignaculū ſimilitudīs. vt qꝛ in eo ſubtilior eſt natura: ⁊ in illo imago dei ſimi lius inſinuetur exp̄ſſa. Omnis inquit lapis precioſus operimentū tuū ⁊c̓. Ecce nouem ponit noīa lapidū: qꝛ nouem ſunt ordines angeloꝝ quibꝰ ille angelꝰ primus ornatus ⁊ oꝑtus extitit. Quia dū cunctis angelorum agminibꝰ prelatꝰ eſt: ex eoꝝ comꝑatione clarior fuit. ¶ Petrꝰ lombardus. Ordo aūt angeloꝝ dicitur multi tudo celeſtiū ſpirituū: qͥ inter ſe. in aliquo munere gra tie ſimilātur: ſicut ⁊ naturaliū datoꝝ munere ꝯueniūt. verbi gratia. Seraphin dicūtur qui p̄ alijs ardēt cha ritate. Seraphin enī interp̄tatur ardēs vel ſuccendēs. Cherubin qui p̄ alijs ſcientia eminent: cherubin enī in terp̄tatur plenitudo ſcientie. Throni dicunt̉ in quibus deꝰ ſedens iudicia ſua diſcernit. Dn̄ationes qui princi patus ⁊ poteſtates tranſcendūt. Principatꝰ qui ſubie ctis ſibi agenda diſponūt. Poteſtates qui virtutes ad uerſas refrenāt ne hoīes tm̄ temptare valeāt: ꝙͣtū deſi derant. Uirtutes ꝑ quos ſigna ⁊ miracula frequenter fiunt. Angeli qui minora nunciant. Archangeli qui maiora. ¶ XIv. De excellentia eorū ſecundū dona ¶ Idem Ec aūt noīa nō ꝓpter ſe ſed ꝓpter nos illis ſūt impoſita. Qui em̄ ſibi noti ſunt contemplatōe: nobis innoteſcūt cognominatōe. Et noīantur ſiuguli ordines a donis gratiaꝝ que non ſingulariter ſed excellenter ſibi ſunt in ꝑticipatōe. Om̄ia enī dona oībus inſunt nō tn̄ equaliter. Cū om̄s ſuꝑiores ordīes ſublimiꝰ ⁊ ꝑfectiꝰ dona p̄ceꝑint: tn̄ ex p̄cipuis vocabu la ſortiti ſunt. Inferioribꝰ cetera relinquētes ad cogno minatōem. vt ſeraphin ordo excellentiſſimꝰ ab excellen tiori dono .i. a charitate: nomē accepit. Maius enī do num eſt charitas ꝙͣ ſcientia. Itē maiꝰ eſt ſcire ꝙͣ iudica re: qꝛ ſcientia informat iudicium. Ideo ſecundꝰ ordo a cognitione veritatis appellatꝰ eſt .ſ. cherubin. ⁊ ita de alijs. Aſſignatur ergo excellentia ordinū ẜm excellenti am donoꝝ. ⁊ tn̄ vt dicit gregoriꝰ oībus illa data ſunt cōmunia. om̄s enī ardent charitate: ſcientia pleni ſunt ⁊ ſic de alijs: Sed ſuꝑiores alijs excellentiꝰ illa accepe runt a quibꝰ ⁊ noīantur: vnde ⁊ gregoriꝰ. vnꝰ quiſqꝫ or do eiꝰ rei cenſet̉ noīe. quā pleniꝰ accepit in munere. Sꝫ hic oritur queſtio. Nā ſi quiſqꝫ ordo ab illo dono noīa tur quod pleniꝰ poſſidet. tunc cherubin in ſciētia p̄emi nent oībus qꝛ a ſciētia noīantur. ſed qui magis diligit plus cognoſcit vt enī tradit autoritas: tm̄ ibi quiſqꝫ co gnoſcit ꝙͣtum diligit. Itaqꝫ ſeraphin non ſolū in chari tate ceteris p̄eminēt: ſed etiā in ſciētia. Ideoqꝫ autori tas illa ſic videtur intelligenda. vt comꝑatio nō refera tur ad omnes ordines: ſed ad quoſdā .ſ. ad inferiores. Nec nominatur quiſqꝫ ordo ab omni re quā pleniꝰ ali is accepit: ſed ab aliqua reꝝ quas accepit. vl̓ poteſt cō paratio referri non ad ip̄os ordines: ſed ad alia dona: Nec ad oīa ſed ad quedā: fortaſſis enim ⁊ angeli ſicut hoīes quibuſdā donis magis pollent alijs: quibuſdaꝫ vero minus. ol. i x.j ¶ XLVI. ¶ Ꝙante caſum nō fuerunt ordines diſtin cti. ¶ Idem. Ntē caſum quorundā: nō erant ordines iſti: qꝛ nō habebāt dona in quoꝝ ꝑticipatōibꝰ con uenirent. Nō enī charitate ardebāt: nec ſapiē tia pollebāt ⁊cꝭ. Si enī hec habuiſſent non occidiſſent. ¶ Bernardꝰ clareuallenſis. Quomodo cecidiſti de celo lucifer vtiqꝫ qꝛ nō eras ignifer. ſi enī fuiſſes ignifer ſi cut lucifer nō cecidiſſes ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Quibuſdā ergo cadentibꝰ alijs appoſita ſunt illa dona eiſqꝫ qui ceciderunt collata fuiſſent ſi ꝑſtitiſſent. Ideoqꝫ ſcriptu ra dicit de ſingulis ordinibꝰ aliquos cecidiſſe. nō quia fuerint in ordinibus ⁊ poſtea corruerint: ſed qꝛ ſi ꝑſti tiſſent eoꝝ aliqui in ſingulis ordinibꝰ fuiſſent. qui ⁊ in nature tenuitate ⁊ in forme ꝑſpicacitate differēteſ gra dus habebant ſicut illi qui ꝑſtiterunt. ¶ Idē. Quibuſ dam aūt placuit omnes angelos eiuſdē ordinis eqͣles eſſe: ſed nō eſt hoc ꝓbabile. Naꝫ lucifer qui de collegio ſuꝑioꝝ fuit ipſis etiā dignior extitit. qui alijs excellen tiores creati fuerant. Ex quo ꝑcipitur: ꝙ ſi ꝑſtitiſſet. in ordine ſuꝑiori fuiſſet. et alijs eiuſdem ordinis dignior extitiſſet. Sicut ergo vnꝰ eſt ordo apl̓oꝝ: ⁊ alter marti rum. et tn̄ in apl̓is alij ſunt alijs digniores. ſimiliter et in martiribꝰ alij alijs ſunt digniores. Ita et in ordini bus angeloꝝ recte creditur eſſe A ¶. XLVII.ꝰ De varia ordinū diſtinctōne. ¶ Iohānes damaſcenus. li. ij. Acratiſſimꝰ et theologiſſimꝰ ariopagita dyo niſiꝰ celeſtes ſubſtātias in tres determinat tri nos ornatꝰ. Et primū quidē ait. eſſe eū. quem circa deū ſemꝑ et immediate et ꝓxime vnitū eē traditū eſt. Et eū qui ſex alas habentium ſeraphin. et multos oculos habentiū cherubin. ſecundū vero eū qui dn̄ati onum et virtutū et poteſtatū. Terciū vero ⁊ vltimū eū qui principatuum: et archangeloꝝ et angeloꝝ. ¶ Heli nandꝰ li. ii. Alter ordinat dyoniſius ordines ꝙͣ alij do ctores. Nā in media gerarchia primū quidē illi ponūt dominatōes ſicut ille: ſed in ſecundo loco ponūt princi patus. In tercio poteſtates deſcendēdo. In vltima ve ro primo ponūt virtutes. ſecundo archangelos. tercio angelos. apl̓s tn̄ ſicut dyoniſiꝰ iungit virtutes cū dn̄a tionibꝰ et principatꝰ et angelis. Origenes aliū ordīeꝫ ſequitur: quem grego. papa et alij plures ſecuti ſunt. ¶ Gregorius vbi ſupra. Eſſe quidē angelos et archan gelos pene omnes eloquii ſacri pagine teſtantur. Che rubin vero et ſeraphin ſe pe libri ꝓphetarum loquūtur quattuor etiā ordinū noīa Paulꝰ ad epheſeos nume rat dicens: ſupra omnē principatū et poteſtatem ⁊ vir tutem et dn̄ationē. Porro ad colocēſes ſcribēs quoqꝫ Liber Secundus de dominationibꝰ ⁊ poteſtatibꝰ ⁊ principatibꝰ p̄mittit thronos: de quibꝰ necdū epheſiis fuerat locutꝰ. Recte igitur angeloꝝ ordines nouē eſſe diximꝰ: qd̓ eloquio ſa cro teſtante ſcimꝰ. Angeli grece nuncii. Iſti nunciant minima. Iſti vero ſummā. Uirtutes aūt ſunt illi ſpūs ꝑ quos ſigna ⁊ miracula frequenter fiunt. Poteſtates vero qui virtutes aduerſas refrenāt ne tm̄ hoīes tem ptare valeant ꝙͣtum deſiderāt. Principatꝰ ſunt qui ce teris ſibi ſubiectis que ſunt agenda diſponunt. Domi nationes vero qui principatꝰ ⁊ poteſtates mira poten tia tranſcendūt. Throni qui latine ſedes dicūtur: ſunt hi qui tanta dei gratia replentur: vt in eis dn̄s ſedeat ac ꝑ eos iudicia ſua diſcernat. Cherubin dicunt̉ qͥ alijſ ſcientia p̄eminent. Seraphin quoqꝫ qui charitate p̄ ce teris ardent. Cherubin nanqꝫ plenitudo ſciētie d̓r. Se raphin ardēs vel ſuccendēs interp̄tatur ¶ XLVIII. ¶ De triplici gerarchia ¶ Hugo ſuper gerar chiam dioniſij. Trarchia ſacraꝝ ordinationū principatus ap ¶ vero princeps interp̄tatur. tres aūt gerarchie pellatur. Geros em̄ templū vel ſacrū. Archos ſunt. Prima ⁊ principalis oīm forma eſt ⁊ exēplar alia rum. Ip̄a eſt ſumma ⁊ ineffabilis ptās trinitatis. ſim plex ⁊ vna ⁊ vniformis: ſine gradu ⁊ comꝑatōne ⁊ dif ferentia: ꝑfecta in om̄ia ſua oꝑa: nichil externū ſuſcipi ens: nichil ſuū amittēs. Secūda eſt in angelica natura formata a prima ⁊ ſub prima ⁊ ad primā ſecūda ſimi litudine ſublimis trina diuiſione diſtincta: gradum ha bens: ⁊ differentiā ſuſcipiens: et comꝑationē admittēs Tercia vero in humana natura eſt ordinata: ſecundaꝫ primo: ⁊ primā ſecundo loco imitans imaginē ſummā ⁊ ſuꝑexcellentē ſimilitudinē ꝑ media ꝑticipantia ſuſci piens ac ꝑ id ip̄m referens. His ergo tribꝰ ſacris prin cipatibꝰ totꝰ regitur mundꝰ: in quibꝰ eſt ſumma ptās que tm̄ imꝑat: ⁊ infima cui tm̄ imꝑatur. ⁊ media q̄ im perat inferiori: cui a ſuꝑiori imꝑatur. deꝰ itaqꝫ creatu ram rationalē poteſtatis ſue fecit participē: conſtituēs principatꝰ ⁊ poteſtates ſacras in celo in angelis ⁊ ī ter ra in hoībus: vt dn̄entur creature eiꝰ. Dignū ſiquideꝫ fuit vt illa ꝑs oꝑis ſui ꝑticeps fieret poteſtatis eius in ſua diſpoſitōe: que ꝑticipationē acceꝑat ſimilitudinis eius in ſua conditōe. ¶ .XLIX. De gerarchia āgelica ¶ Dioniſiꝰ ariopagīta MErarchia eſt ſimilitudo ⁊ vnitas ad deū ꝙͣtū poſſibile eſt. ip̄m habens oīs ſancte ſciētie et actionis ducem. ⁊ ad ip̄iꝰ diuiniſſimū decorē immutabiliter quidē diffiniens: ꝙͣtum vero poſſibile ē reformat. ⁊ ſuos laudatores. diuina agalmatha ꝑficit ſpecula clariſſima ⁊ munda. receptiua principalis lumi nis ⁊ diuini radii. ⁊ indice quideꝫ ſacre claritatis reple ta: eaqꝫ iteꝝ copioſe in ea q̄ ſequūtur declarātia ẜm di uinas leges ¶ Idem. Gerarchia eſt ordo diuinꝰ. ⁊ ſci entia. ⁊ actio. dei forme ꝙͣtum poſſibile eſt ſimilans: et ad illuminatōes ei inditaſ aſcendens ꝓportionaliter in dei ſimilitudine. ¶ Actor. Hec tria referunt̉ ad tres gerarchias. Scient̓ia ad primā: qꝛ in ea prima tria do na intelligunt̉: eo ꝙ ip̄a diſcernit ⁊ p̄elegit ⁊ ita diligit Ordo diuinꝰ .i. ordinata poteſtas ad mediā: qꝛ princi patus et dn̄atio et poteſtas. omnia ſunt noīa ordinis ſi ue poteſtatis. Actio vero ad terciā: qꝛ virtutū eſt exer cere miraculoſas actiones. archangeli quoqꝫ ⁊ angeli frequentiꝰ mittūtur ad agendū circa nos: hec aūt dico nō ẜm ordineꝫ dyoniſii: ſed gregorii ⁊ alioꝝ qui ponūt virtutes in tercia gerarchia. Itē aliter ſic diffinit̉. Ge rarchia eſt reꝝ ſacraꝝ ⁊ rationabiliū ordinata ptās: in ſubditos debitum retinens dn̄atum. L. ¶ De triplici gerarchia. ¶ Iohānes ſcotus Luiione diſineta prima ſiquiſē angdlica gerat St aūt in ſuꝑnis ſpiritibus gerarchia trinā di chia dicitur epyfania. ſecunda yperfania. Ultima yp̄o fania. Epyfania eſt ſuꝑior manifeſtatio miniſteriis in caleſcentis affectōis: altioris intuitꝰ iudiciiqꝫ libra. re ſultatio diſtributa. Iperfania eſt media manifeſtatō. .i. diuina cognitio ſui ꝑticipes inſigniens ſcalaria reuerē tia: vſumqꝫ eiꝰ edocens arcenſqꝫ ꝯtrariū. Ipofania .i. ſubtilior manifeſtatio. diuinū ꝑticipiū. nature legibus occurrens. archana reſerans pro diſcreta capacitate. ¶ Actor. Epyfania dicit̉ ab ep̄y qd̓ eſt ſupra: ⁊ phanoſ apparitio: qꝛ ſupra alias gerarchias eminet .i. apparēſ ⁊ relucens in ꝯſpectu dei. Et qꝛ in hac p̄ ceteris appa ret claritas dei .i. potentia ſapientia bonitas. ideo etiā dicitur reſultatio: qꝛ in ea maxime reſultat dei claritas Diſtributa dicit̉ quaſi diuerſis officiis tributa. Incale ſcentis affectōis dicitur ꝙͣtum ad ſeraphin: qd̓ interp̄ tatur ardens vel incendiū. Altioris intuitꝰ ꝙͣtum ad cherubin: qd̓ interp̄tatur plenitudo ſcientie. Iudicii li bra ꝙͣtum ad thronos: in quibꝰ deꝰ ſedet ꝑ eos iudicia ſua diſcernens ⁊ informās Iperfania dicitur quaſi me dia gerarchia .ſ. inter ſuꝑiorem ⁊ inferiorē: yper eīꝫ idē eſt qd̓ inter. Dicitur aūt ſui participes in. ſca. re. ꝓpter principatꝰ: qui bonos homīes: ⁊ inferiores angelos qͥ ſunt ſui ꝑticipes .i. ſibi ſimiles in gratia docēt reuereri ꝓut decet p̄latos ſuos: ſcꝫ alios plus: alios minus. ẜm diuerſos gradꝰ p̄lationis. Uſum dominādi edocens. ꝓpter dn̄ationes: que docent p̄latos qualiter ſubditis debeant dn̄ari. Arcens ꝯtrariū: ꝓpter poteſtates q̄ ar cent a nobis poteſtates ꝯtrarias: ne nos tm̄ impedire valeant ꝙͣtum vellent. Ipoſania dicitur quaſi ſub alijs conſtituta: yp̄os em̄ idē eſt quod ſub. Dicit̉ aūt nature legibꝰ occurrēs: ꝓpter virtutes quaꝝ miniſteriū eſt fa cere miracula q̄ fiunt ꝯtra cōmunes leges nature. Se creta reuelans: ꝓpter archangelos ⁊ angelos: per quoſ deus hoībus ſecreta reuelat: ꝓ capacitate diſcreta ad ditur: qꝛ ꝑ maiores ſcꝫ archangelos reuelatur maiora ꝑ angelos aūt minora. ¶ II. Qualiter refulgeat in eis imago trinitatis ¶ Erarchia eſt inqͥt ordo diuinꝰ. ſciētia ⁊ actio. Ordo diuinꝰ .i. ordinata ptās: que r̄fertur ad patrem. ſcientia ad filiū. actio ad ſpūmſanctū ideo em̄ ⁊ angeli per tres gerarchias: et ſingule gerar chie ꝑ tres ordines diſtinguūtur: vt ſuꝑceleſtem gerat chiam q̄ eſt ꝑſonaꝝ trinitas nō ſolū in eſſentia numeri acceptoꝝ: ſed etiā in numero ſacrato ternario: ⁊ in oībꝰ ꝙͣtum poſſibile eſt imitari oſtendātur. vnde ſupra dictū eſt ꝙ gerarchia eſt ad deū ꝙͣtuꝫ poſſibile eſt ſimilitudo ⁊ vnitas ¶ Bernardꝰ ad eugeniū li. v. Ardēt ſeraphin ſed igne diuino. Lucēt cherubin ſed veritatis ꝑticipio Sedent throni ⁊ iudicāt ſed inſiſtentis beneficio: ⁊ ita de alijs. Hec ergo oīa ꝯceſſit illis ſpiritibꝰ: ip̄e qͥ illos condidit ſummꝰ ſpūs diuidens ſingulis put vult. Hec oꝑatur in illis. Hec dedit et oꝑari illis. Amantē ſe in his exhibens: in alijs cognoſcenteꝫ: in alijs alia facier tem. Itaqꝫ deꝰ amat vt charitas: nouit vt veritas: ſedꝫ vt equitas: dn̄atur vt maieſtas: regit vt principiū: tuet̉ vt ſalus: oꝑatur vt virtus: reuelatur vt lux: aſſiſtit vt pietas. ¶ Actor. In prima gerarchia refertur equitas throni vel iudicii ad patrem. Cognitio veritatis ad fi lium. Ardor amoris ad ſpūmſanctū. ſimiliter in ſecur da maieſtas dominatōis ad patreꝫ. rectitudo principa di ad filiū. ſalus intuendo poteſtatiue ad ſpūmſanctu. Similiter in vltima oꝑatio virtutis ad patrem: Reue latio luminis ad filiū: Miniſteriū pietatis ad ſpūmſan ctum. Et ſic relucet veſtigiū ꝑſonaꝝ nō ſolum in terna rio gerarchiaꝝ: ſed etiā in ternario ordinuꝫ cuiuſlibet gerarchie. Nec ſolū in ip̄o numero ſacrato ſcꝫ ternario ſed in his etiā que numero ſubſunt .i. donis a quibꝰ or dines ſinguli denoīantur. Quilibet etiam ordo īmo et quilibet angelus ꝑ ſe gerit imaginē trinitatis. quo ad Liber Secundus naturalia: ⁊ ſimilitudinem quo ad gratuita: habet eniꝫ in memoria ꝯtinuationeꝫ eteruitatis. In quo aſſimilat̉ patri. in ratōe abundantiā lucis in quo filio. in volūta te plenitudinem pacis ⁊ dilectōis in quo ſpirituiſancto Cunqꝫ om̄s ordines ꝑ oīa ſupra dicta dona ordinent̉ ad ſuos ſubditos: ad ſuū ſuꝑius ordinantur ꝑ tria do na p̄cipua. ſuꝑioribꝰ ordinibꝰ attributa. que ſunt dile ctio. cognitio. p̄electio. ad hoc aūt vt deꝰ diligat̉. opor tet vt pͥmo cognoſcat̉: deinde ex iudicio vel libra rōis eligatur: ⁊ ſic pelectꝰ ſūme diligitur. ¶ .LII. Qualiter ītelligūtur ex ſimilibꝰ ac diſ. figuriſ Dioniſiꝰ in libro de celeſti gerarchia Mpoſſibile eſt aūt animo noſtro ad nō mate rialem illā aſcendere celeſtiū gerarchiaꝝ imi tationē ⁊ ꝯtemplationē: niſi ea q̄ ẜm ip̄m eſt materiali manuductōe vtatur. viſibiles quideꝫ formaſ inuiſibilis pulcritudinis imaginatōes vel imagines ar bitrans. ⁊ ſenſibiles ſuauitates figuras inuiſibilis di ſtributōis. Intelligere ſiquidē oportet: nichil eoꝝ que ſunt eſſe vniuerſaliter boni ꝑticipatōe priuatū. Eſt er go ex oībus intelligere ſpeculatōes bonas. Quia vero animū noſtꝝ magis reducūt diſſimiles ſimilitudines. Nō eſtimo etiā quē ſapientē dicere ꝯtrariū. ꝑ p̄ciſioreſ em̄ ſacras formatōes cōſequens eſt ſe duci: auriformeſ quaſdā eſtimātes eſſe celeſtes gerarchias: ⁊ quaſdā vi ros fulgureos candida veſtimenta indutas: quod qui dem ne paterentur qui nichil viſibilibꝰ bonis artiuſ in telligunt. ſanctoꝝ theologoꝝ reſtitutiua ſapiētia ad in decoras ſimilitudines mirabiliter deſcendit: nō conce dens materiale noſtꝝ in turpibꝰ imaginibꝰ remanens quieſcere. nā deū quidē malachias ſoleꝫ vocat: petrꝰ lu cifeꝝ: ſed ⁊ oſee pantherā ⁊ pardū. hieremias aquam. Iſaias lapidem. Bauid etiā vermē: ſic om̄es theologi ⁊ ſancti ꝓphete a ſanctis ⁊ incōtaminatis diſtinguunt ſanctaſanctoꝝ ⁊ diſſimilē ſanctā figuratōeꝫ honorant. vt neqꝫ immundis diuina recte accepta ſint: neqꝫ mira biliū imaginū ſtudioſi ꝯtemplatores tanꝙͣ veris rema neant figuris. diuina itaqꝫ honorificāt veris negatio nibus: ⁊ ad nouiſſima compactaꝝ imaginationū diuer ſis ſimilitudinibꝰ: nichil ergo in cōſequens: ſi ⁊ celeſteſ eſſentias ex incōuenientibꝰ ⁊ diſſimilibꝰ ſimilitudinibꝰ formāt. Nō enī ex indigentia in anagogen̄ ꝑ diligentē diuinoꝝ ſcrutatōeꝫ veniremꝰ: niſi deformitas nos ex torqueret manifeſtatorie angeloꝝ formatōes. nō ſinēs aīm noſtꝝ remanere in diſſimilibꝰ formarum facturis. Sed luctantē negare materiales paſſibilitates ⁊ aſſue ſcentem pure extendere ꝑ viſibilia inſuꝑ mundanas al titudines: furor quidē in irratōabilibus ex paſſibili mo tu ineſt. ⁊ oīs irratōalitatis repletꝰ eſt furibundꝰ eoruꝫ motus. Sed in intellectualibꝰ oportet intelligi alio mō iraſcibile: declarās vt eſtimo eoꝝ virilem rationabilita tem ⁊ immanē quietē in diuinis ⁊ immutabilibus fun damentis. Eodeꝫ quoqꝫ mō concupiſcentiā eſſe dicimꝰ in irrationabilibꝰ. Inconſultā quandā ⁊ materialeꝫ ex materiali motu aūt ꝯſuetudine immutabilibus inconti nenter ingenitā paſſibilitatē ⁊ irrationabilem corꝑalis voluptatis ꝯtinuitatem: ſimul om̄e animal compellētiſ in ẜm ſenſum ꝯcupiſcibile. Cū vero diſſimiles ſimilitu dines intellectualibꝰ circūponentes ꝯcupiſcentiam eis circūformamꝰ amorē diuinū ip̄am intelligere oportet ſuꝑ rationem ⁊ intellectū immaterialitatis exiſtens et inflexibile: ⁊ nō indigens deſideriū ſuꝑeſſentialiter ca ſte ⁊ impoſſibilis cōtemplationis. Et ad illā purā ſubli miſſima claritateꝫ et inuiſibilem et informatā pulcritu dinem eterne vere et inuiſibilis ſacietatis. Tu vero o puer ſancte thimothee decenter auſculta et ſecreto ani mo q̄ facta ſunt circūtegens ex immunda multitudine tanꝙͣ vniformia cuſtodi. ¶ IAII. ¶ De influentia illuminationū a ſuperioribꝰ ad inferiora. ꝑficit ſpecula clariſſima et mūda r̄ceptiua prin Pſum aūt diuinū lumen vt p̄dictum eſt diuīa cipalis luminis. Idqꝫ iteruꝫ copioſe in ea q̄ ſe quuntur declarantia: ẜm diuinas leges: nō eīꝫ phas eſt ſanctoꝝ ꝑfectioribꝰ aūt ſancte ꝑfectis oꝑari aliqͥd om̄i no p̄ter ꝓpria hoſtiaꝝ miſteria aut ſacras ordinatōes. eſt aūt vnicuiqꝫ gerarchiā ſortientiū ꝑfectio ẜm ꝓpriā analogiā in dei imitatōeꝫ aſcendere: et oīm diuiniꝰ coo peratorem dei fieri. et diuinā in ſeip̄o actionē ꝙͣtū po ſibile eſt relucentē oſtendere. Ordo gerarchie eſt quoſ dam purgari: quoſdā purgare: quoſdā illuminari: quoſ dam illuminare: quoſdā p̄fici: quoſdaꝫ ꝑficere. Diuina aūt beatitudo pura quidē eſt ſine omni diſſimilitudine plena eterno lumine: perfecta om̄i ꝑfectionē. purgans illuminās: et ꝑficiens: om̄i quidem cauſe et ſuꝑ oīa bo nitatis ꝓpriū eſt ad cōmunioneꝫ ſuā ea q̄ ſunt vocare. vt vnicuiqꝫ eoꝝ que ſunt ex ꝓpria diffinitur analogia Exiſtentia igitur oīa: eiꝰ eſſe ꝑticipant. Sancte aūt ce leſtium eſſentiaꝝ diſpoſitōes et ſuꝑ ea q̄ tm̄ ſunt et ſu per irrationabiliter viuētia et ſuꝑ rationabilia q̄ ſumꝰ nos: primo quideꝫ in ſeip̄a edunt diuinā illuminatōem et ꝑ ſe in nos deferūt q̄ ſupra nos ſunt manifeſtatōnes Ideo illi ſpecialiter angeli noīantur qui hec faciūt. Si quis aūt dixerit ex ip̄o increato lumine immediate fu iſſe quibuſdā ſanctoꝝ theophanias: diſcat ex ſacro elo quio: qꝛ dei occultuꝫ nemo vidit: neqꝫ videbit. has ita qꝫ diiunas iuſſiones patres glorioſi noſtri ꝑfecerūt ꝑ medias celeſtes virtutes: vnde docet ſapienter theolo gia ſacrā legis lectionē ꝑ angelos in nos ꝑueniſſe: tan ꝙ diuino ordine hec legaliter diſponente. vt ꝑ prima: ſecunda in diuinū reducantur. Excellentes quidē ordi nes habent et inferioꝝ illuminatōes et virtutes. nō āt ꝑticipantes excellentiū ſe ſunt vltimi. pulcre igitur pri ma gerarchiaꝝ oībus altior circa deuꝫ immediate col locatur: et primo oꝑantes theophanie et ꝑfectiores in eā tanꝙͣ ꝓximā principaliꝰ deferuntur. ¶ LIIII. ¶ De nominationibꝰ ordinū ſupͥme gerar. Ominantur aūt ſinguli ordines manifeſtati uo deformiū habitudinū ſuaꝝ noīe. Mobile enī ſemꝑ eoꝝ circa diuina et inceſſabile et ca lidū et acutū et ſuꝑferuidū intente: et forſitan intime et inflexibilis ſemꝑ motionis: et ſuppoſitoꝝ reductiue et actiue exemplatiuū tanꝙͣ recaleficans illa et reſuſci tans in ſimilē caliditatē et igneū celitus et holocauſte purgatiuum et incircūuelatum et inextinguibile. habē temqꝫ ſic ſemꝑ luciformem et illuminatiua ꝓprietateꝫ om̄is tenebroſe obſcuratōis ꝑſecutricem et manifeſta tricem: ſeraphin noīatio docet. Ip̄a vero cherubin co gnoſcibile eoꝝ et deiuidū et altiſſimū lumen dationis acceptiuū: et cōtemplatiuum in prima opatrice virtute diuine pulcritudinis. et ſapientifice traditōis repletū. et cōmunicatiuū copioſe ad ſecunda fuſione donate ſa pientie. Ip̄a aūt altiſſimaꝝ et compactaꝝ ſediū. omni diligenter exaltari ignominia ſubiectōis: et ad ſummū ſuꝑmundane ſurſuꝫ ferens. et omni extremitate ineffa biliter in ſublimiſſimū. et circa vere excelſum totis vir tutibus incōmutabiliter et ſtabiliter collocatū: et diui ni ſuꝑaduentꝰ in om̄i impaſſibilitate et immaterialita te acceptū et deifeꝝ. Et familiariter in diuinas ſuſce ptiones aptum. Omnis quidem gerarchia actio di uina dicitur in ꝑticipatōeꝫ et ſacrā traditōeꝫ purgatō nis illuminatōis et ꝑfectioniſ. Hec aūt excellentiſſime eſſentie que poſt ſubſtantificā eaꝝ diuinitatē collocate ſunt et quaſi in ueſtibulis ip̄ius ordinate ſunt. Nō per alias ſanctas eſſentias: ſed ab ip̄a deitate ſanctificate: in ip̄am immediate extenduntur omnibꝰ. ſuꝑeminente Liber Secundus virtute ⁊ ordine Ab his aūt ſuppoſite erudiūtur: ſicut hee ab ipſa deitate. Hec eſt igitur prima celeſtiū eſſen tiarum diſpoſitio in circūitu dei immediate ſtans: ⁊ in ceſſanter circūiens eternā eiꝰ ſcientiā. ¶ LV. De mobilitate et acumine dilectionis in ſeraphin ¶ Hugo ſuper gerarchiam. Obile inquit ſemꝑ eoꝝ circa diuina. ⁊ inceſſa bile ac calidū atqꝫ acutū ⁊ ſuꝑferuidū ⁊c̄. Di lectionē angeloꝝ nō ꝑuam hic dicere voluit qͥ tam multā de ea dixit. Mobile qꝛ vita. vnde qui nō di ligit manet in morte. Inceſſabile qꝛ ꝑpetua. vnde cha ritas nunꝙͣ excidet. Calidū qꝛ amor. Acutū qꝛ ſapien tia. Totū hoc vna dilectio eſt. duo diſcipuli qui audie runt hie ſum ⁊ nō cognouerunt in via mouebantur qui dem impatientia dilectōis acti: qꝛ ſi ſtarent nō amarēt Ambulabāt ergo in mobili amoris ⁊ ardebant in cali do. vnde ⁊ dixerūt: Nōne cor noſtꝝ ardēs erat ī nobis ⁊cꝭ. Acutum aūt nō habebāt: qꝛ nō cognoſcebāt: ꝓpter hoc em̄ audierūt o ſtulti ⁊ tardi corde ⁊cꝭ. fuerunt ergo hebetes ⁊ tardi ad cognoſcendū: ſed nō tepidi et pigri ad diligendū: qꝛ tn̄ priꝰ dilexerūt poſtea cognouerunt: vt acutū in dilectōe eſſet ſicut calidū. ſed priꝰ calidum poſtea acutū. ideo nō dixit calidum ⁊ acutū: ſed ecōtra rio. ſicut mobile ⁊ inceſſabile: vt mobile ad inquiſitōeꝫ excitet. Inceſſabile ad ꝑſeuerantiā confirmet: calidum ad ſenſum viuificet. Acutū aūt penetret ad comp̄hen ſionem. Signat em̄ acutū impetū quendā amoris ⁊ ve hementiā deſiderit ardentis. ferentis ſe in amatū. ⁊ in trantis ⁊ pugnātis vt ibi ſit vbi ip̄m eſt qd̓ amat̉ .ſ. cū ip̄o ⁊ in ip̄o. nō vt ſolū ab ip̄o ſit calidū: ſed tranſeat et acutum in ip̄m. poterat em̄ eſſe calidū: ⁊ quaſi de longe calefieri: cui hoc ſatis eſſet ita amare abſentē ⁊ p̄ſenteꝫ nō videre vel p̄ſentiſſimū poſſidere. ſed nō eſt iſte amor ꝑfectus. Si em̄ in dilectū nō vadis adhuc foris amas nec habes acutū dilectōis: ſed hebes ⁊ torpēs diuiſus manes ⁊ extra aliud: nō vnū cū ip̄o factus. Conſidera qūo acutū amoris habeāt de quibꝰ dicit̉ vbi erat impe tus ſpūs. verbi gratia. Sponſa quoqꝫ dilecto loquens Anima mea liquefacta eſt vt lo. eſt que. il. liquidū pro acuto nominat̉. Ideo em̄ queſiuit illū qꝛ liquefacta eſt ad ip̄m. Alioquin dura ſtaret ⁊ nō intraret ad ipſum. Nunc autē liquefacta currere cepit nec ceſſauit doneo penetrarꝫ ⁊ intraret: ac diceret. tenui illū nec dimiſi ⁊c̄ Nō em̄ ſtatim inuenit donec ꝑuenit. ideo hic quoqꝫ ne ceſſariū erat inceſſabile vt ꝑſeueraret. Hoc dicendum erat vt intelligas vim dilectionis ꝙͣta eſt ſi tn̄ intelligi poteſt: qꝛ ſuꝑeminet ſcientie ⁊ intelligētie: plus em̄ dili gitur ꝙͣ intelligit̉. Et intrat dilectō ⁊ appropinquat di lectio: vbi ſciētia foris eſt. Nā dilectio ſemꝑ ampliꝰ pre ſumit ⁊ ꝯfidit ⁊ iungit ſe ſine cunctatōe: donec ad ama tum ꝑueniat: qꝛ liquidū habet et acutū oīa peretrans Nec repelli valens aliqua virtute: vnde quis nos ait ſe parabit a charitate dei: tribu. an anguſ. ⁊cꝭ. Ecce dile ctio. qꝛ acutū habuit. teneri non potuit ſed oīa impedi menta tranſiuit. euadens libere et currens ad deſideri um ſuum. LVI. ¶ De excellentia eorū ſcd̓m dona. Iigitur tale eſt calidū ⁊ acutū dilectionis qͣle putas eſt qd̓ ſequitur ſuꝑferuidū qd̓ ad incre mentū additū eſt p̄dictaꝝ virtutū. id em̄ quod feruet: quadā caloris ſui ⁊ incendii violentia: iactat̉ ex tra ſe: ⁊ totaliter ſupra ſe. Et facit motionē magnā: ex ſubiecta ⁊ inuiſibili eſtuatōe ꝯcepti feruoris. Et nō vi detur qui intus mouet calor latentiſ incendii: ſed quod mouetur ex eo videtur: et ex eo qd̓ videtur intelligimꝰ vim magnā eiꝰ qui latet. Ecce exemplū feruoris ī amo re ex calore. Et videmꝰ ꝙ calor ſine tumultuatōne: ſen ſim ad humorē ingreditur: vt ingreſſus illū potenter ⁊ violenter eiiciat. Suggerit ſe inuiſibiliter. vt eū mani feſte attollat: quaſi illic eū eſſe nolit: quē tam vehemēti velut impetꝰ cuiuſdā indignatōe eiicere feſtinat. Mo uetur ergo calidū et acutū. Deinde ꝓmouetur acutum ad ſuꝑferuidū. Qd̓ enī priꝰ acutū fuit et liquidū in di lectione: obſiſtentia oīa penetrare valens: ſuꝑferuiduꝫ fit iam ⁊ bulliens: in ſemetip̄o ſtare nō valens. Acutū enī amoris eſt cū oīa tranſeundo deſpicit. Suꝑferuidū aūt cū etiā ſemetip̄m contemnendo relinquit. Neqꝫ eīꝫ illud ſolū qd̓ amat appeteret: ſi vel ſeip̄m cū illo amarꝫ fit ergo miro modo vt dū ꝑ dilectōis ignē in illū ſuſtol litur qui eſt ſupra ſe: ꝑ vim amoris incipiat expelli et cxire etiā a ſe. Sic intelligimꝰ mobile. et inceſſabile. et calidū. et acutū. et ſuꝑferuidū dilectōnis. ſed qūo hec aſſignare poterimꝰ in illis ſuꝑceleſtibꝰ naturis quibus idē eſt vita qd̓ eſſentia. LVII. De motu eorū diuinā maieſtatē circūeunte. Ue ſunt aūt illa diuina circa que inceſſabili ter mouentur: et caleſcunt et acuuntur et ſuꝑ feruent. Nā qui in circūitu eſt nōdum intrat qꝛ vel teꝑet a calido: vel torꝑet ab acuto. Si ergo acu tum habent: qūo in circūitū ſunt: forte diuina illa ſunt intus omni creature: et ita ꝓrſus ſecreta et latentia. vt ſi etiā contingi poſſent penetrari nō poſſent. Nā ⁊ noſ qn̄ mundū iſtu viſibilē oculis carnis contingimꝰ ea q̄ foris ſunt ip̄is ꝑcipimꝰ. Et ad ea q̄ intꝰ latent penetra re nō valemꝰ eodē ſenſu. Et ſi aliqn̄ aperiūtur quedaꝫ que latuerunt: latent adhuc alia multa q̄ comp̄hendi n̄ poſſunt: vel immenſitate qꝛ ſenſum excedūt: vel ſubtili tate qꝛ ſenſum effugiūt: vel obſcuritate qꝛ ſenſuꝫ ad ſe nō admittunt. Ita cogita: qꝛ ſenſus mentis rationalis ille quo diuina ꝑcipimus. ſi qn̄ ad deū contingendū ad mittitur: ea ſolū que quaſi foris illi ſunt ꝑcipit et ita q̄ intus latent nō comp̄hendit. Ideo autē dixi: qd̓ illi fo ris eſt: et nō nobis qꝛ omne quod in deo eſt ad omnem creaturā intꝰ eſt. Sed tn̄ ad comꝑatōeꝫ eoꝝ q̄ omnino comp̄hendi nō poſſunt. Illi quodāmodo: ſiue in illo fo ris dicitur id quod de illo ſecretiſſime et ſubtiliſſime in telligentie manifeſtat̉. Per acutum igitur amoris pene trant ad ip̄m. Et tn̄ ꝑ incōprehenſibilē maieſtatē ipſiꝰ ꝑmanent circa ip̄m: vt nō ad totū ingrediantur: etiaꝫ ſi penetrāt vſqꝫ ad aliquid. Sed et hoc ip̄m conſiderare oportet: qꝛ circa ip̄m eſſe dicuntur et nō in vna ꝑte ali qua. Ambiunt enī deſiderio quod intellectu non pene trant: vt nō relinquāt quicꝙͣ inconſideratū ex omnibꝰ que agnoſci poſſunt. ſemꝑ videntes et ſemꝑ videre ſiti entes: ſtabiles ne recedāt. Mobiles vt inceſſanter ap petant. In circūitū qꝛ nō ad totū quod eſt intrant. In circūitu qꝛ omne quod in illo noſcibile eſt ꝑ contempla tionem luſtrāt. Motio igitur illoꝝ ſpirituū ſūme diui nitati appropinquantiū inceſſabilis dicitur. ⁊ intenta. ⁊ intima. et inflexibilis. qꝛ ſe ꝑ amoris deſideriū ī deū tendens. ⁊ mobilis ſemꝑ eſt: vt nunꝙͣ in ſe ſubſiſtit. et intenta vt in illū ꝑgat: ⁊ intima vt ad exteriora non ef fluat: ⁊ inflexibilis vt ad alia extra ip̄m ⁊ p̄ter ip̄m nō diuertat. Quare ergo nō dixit abſolute intime. ſꝫ qua ſi dubitās forſan addidit: qꝛ motꝰ creature ad creato rem ꝙͣuis ſecretꝰ ⁊ penetrās. intimꝰ tn̄ dici nō poteſt ꝓprie: qꝛ ab eo eſt qd̓ illi foris eſt ad quē eſt. Et cuꝫ ad ip̄m quod intꝰ eſt contingendū ducitur: via illi vſqꝫ ac ipſiꝰ intima nō aꝑitur: ꝓpter hoc bene ait: forſitan inti me: qꝛ ẜm aliquid intimū dici poterat: quod ẜm omneꝫ moduꝫ intimuꝫ nō erat: poteſt nanqꝫ intima dici ꝓprie tate nō comꝑatione. Intima illi a quo eſt: ſed nō illi ad quē eſt. .IVIII. ¶ De effectu eiuſdem circa inferiorum in formationem. T ſuppoſitoꝝ reductiue et actiue exemplati ¶ Ipueerors. inpeūj. Nunc ꝓperit ciniſ ciē pieciiſ uum. In ſuꝑiori enumeratōe exp̄ſſit virtuteꝫ Liber Secundus vim effectūqꝫ ad ꝓximum. Motio ergo dilectōis que illic ad ſuꝑiora. intima. ⁊ intenta. ⁊ inflexibilis dicitur: hic ad inferiora ⁊ ſuppoſita. reductiue. et actiue exem platiuum noīatur. Motus em̄ ille qui in ſuꝑiori eſt cō templatio: et inferiori oꝑatio ad ſuꝑiora tendit vt ī eis quieſcat: ad inferiora tendit vt ad ſe reducat. Surſum ergo charitas mouet̉: vt illic maneat. Beorſum vt re deat. ꝓpterea motio charitatis in ſuꝑioribꝰ quidē intē ta: ad inferiores r̄ductiua ⁊ actiua dicitur. Reductiua in eo ꝙ illos ad creatorē ſuū eodē igne charitatis ſuccē dens cōuertit. Actiua vero in eo ꝙ illos accepta clari tate illuſtrans ad ip̄iꝰ voluntatē apponit. Reductiua eſt igitur ſubiectoꝝ. qꝛ illos ad ſuꝑiora trahit. Actiua qꝛ illos in ſuꝑioribꝰ diſponit. Reductiua vt in deū ten dat. Actiua vt ẜm deū incedāt: huiꝰ motionis reducti ue ⁊ actiue ſubiectoꝝ .i. que ſubiecta ſūt reducit ad ea que ſunt ſupra ſe: et ad agendū inſtituit in ſe. Exempla tiuum eſt forma illa dilectōis: in qua exemplo ſuꝑioruꝫ ſubiectis oſtenditur. quāto affectu charitatis et ſecun dum deū incedere: et ad ip̄m habeāt inhiare. videte et go qūo ſe extēdit charitas om̄ia cōplecti deſiderās: in illis ſpiritibꝰ beatis et deo ꝓximis: quaſi ē vicino ardē tibus et feruentibꝰ amplius. Ignis dilectōis ad ſuꝑio ra quidē ducitur: ꝑ dilectōeꝫ dei bonū ſuū ſitiēs. Mo uetur ad inferiora et ſubiecta ꝑticipes boni ſui et ſecū ꝯſortes colligere volens: diligētes ergo formā diligen di ſubiectis tribuūt: et ardētes in ſe alioſ flamā dilecti onis ſuccendūt: ꝓpter hoc itaqꝫ dilectio illoꝝ exemplū facta eſt ſubiectoꝝ ad ſuꝑiora tendendi et ẜm ſuꝑiora incedendi tanꝙͣ recalefaciēs illa .ſ. ſubiecta. Et reſuſci tans in ſimilē caliditatē: vt ſimiliter ardeāt ⁊ ſi nō eqͣli ter. Ꝙ aūt ait recalefaciens et reſuſcitās nō ita intel ligendū quaſi priꝰ extincti ⁊ mortui: iteꝝ accendantur et viuificētur. ſed ꝙ ꝑ dilectōeꝫ deſuꝑ venientē: ad ea dem rurſus que ſurſum ſunt amanda et appetenda ex citantur. ꝑ ignē igit̉ dilectōnis quaſi recalefiūt et reſu ſcitantur: quibꝰ accenſa dilectōis flamā ad illa rurſum amāda reducātur: a quibꝰ priꝰ et principaliꝰ amantibꝰ in ſubiectos amatores oriebat̉: Om̄ia ergo hec docet cognominatio ſeraphin ſiue manifeſtatio: nō em̄ mani feſtarētur: ſi nō cognominarent̉. Qui em̄ ſibi ſunt noti ꝯtemplatōe: nobis innoteſcūt cognominatōe. Et ideo ꝙ ip̄is ꝙͣtū ad vocē cognominatio dicitur: nobis ꝙͣtū ad vocis interp̄tatōeꝫ manifeſtatio appellat̉ ¶ LIX. ¶ De ceteris accidentibus que in nomīe ſe raphin intelliguntur. Ocet etiā igneū celitꝰ ⁊ holocauſte pur gatiuū et circūuelatum. et inextinguibile: quod ī ipſis eſt priꝰ celitꝰ ſiue diuinitꝰ deſcendēs in ip̄os: deinde ab ip̄is vt ardeat et ſuccendāt: purgent̉ et pur gent: reuelentur et reuelent: et docet etiā luciforme ⁊ il luminatiuā eoꝝ ꝓprietatem: habentē ſic ſe .i. vno et eo dem modo: ac ſine varietate et mutabilitate ꝑmanentē et ꝑſecutricē oīs obſcuratōis tenebroſe vt ad ip̄am nō accedat: et manifeſtatricē vt extra ip̄am nō lateat. Hec ergo oīa ſeraphin cognominatō docet: et hec oīa ī vna dilectōe ſunt: et vna dilectō ſunt: que ip̄is deſuꝑ datur et ꝑ ip̄os ad ſubiectos deriuatur: cuiꝰ dilectōis tripli cem vim illis ſummis ſpiritibꝰ hac enumeratōne actor diſtinguit: ſupra ip̄os: et in ip̄is: et ſub ip̄is. Sup̄ ip̄os mobilem: In ip̄is vitalē: ſub ip̄is oꝑantem. ſuꝑ ip̄os ꝑ deſideriū. in ip̄is ꝑ ſenſum. ſub ip̄is ꝑ affectū. ſupͣ ip̄os querentem. in ipſis ſentientē. ſub ip̄is colligente. Sup̄ ip̄os in eo quod appetūt. in ip̄is in eo ꝙ ſentiūt. ſub ip ſis ꝓ his quos ad id quod ſentiūt ad ſe: et ad id quod appetunt ſupra ſe. ſecū trahunt: ꝓpter hmōi mirabiles oꝑationes dilectōis: tā multa de illa dicit. Naꝫ adhuc ſequuntur alia mira neſcio an mirabilia. Igneū inquit celitus et holocauſte purgatiuuꝫ. duo notanda ſunt qꝛ igneū noīauit: et ad ip̄m celitꝰ. Nā et igneū aliud eſt a terra: ſed nō eſt ſimile illi quod igneū celitꝰ eſt: vrit em̄ et ꝯſumit. et vaſtat. et deſtruit. Nec ſocietas illi poteſt eſſe cū alio: qui em̄ illi appximant leduntur: ⁊ ſi om̄ino ad illud ꝯtingunt iā ꝯſumi incipiūt. Quod vero celitꝰ igneū eſt ſuauiter ardet: ⁊ accendit quidē ſꝫ nō ꝯſumit ⁊ ſi accendit nō tn̄ ad leſionē: ſed ad purgatōeꝫ. hoc eīꝫ conſumit quod lederet ſi ꝯſumptum non eſſet: ꝓpterea poſt igneū celitꝰ: ſequitur purgatiuū holocauſte: qꝛ ip ſum igneū purgat ⁊ totū purgat: ⁊ ex toto purgat: non ſolū a corruptōe mali ſed a defectu boni. Quedā eīꝫ fu erant q̄ corruptōeꝫ mali ꝯtraxerāt: quedā q̄ ꝑticipatōꝫ boni nondū ꝑ̄ceperant: ⁊ erant vtraqꝫ purganda: alia a corruptōe: alia ab imꝑfectōe. Que in terra erāt purgā da: purganda erant a corruptōe. que aūt in celo purgā da: purganda erāt ab imꝑfectōe. Illa qꝛ in prima condi tione nō erant ꝑfecta. Iſta qꝛ erat poſt primā ꝯditionē corrupta. Illa purgata ſunt ab imꝑfectōe qn̄ in glorifi catione ſunt ꝯſummata. Iſta vero purgata ſunt a cor ruptione qn̄ a peccato ſunt liberata. Illoꝝ ergo purga tio nō erat mali emundatō: quod nō habebāt: ſed boni conſummatio quod minꝰ habebāt. Iſtoꝝ aūt purgatō erat prius emundatio: poſtea conſūmatio. Talem ergo purgatōeꝫ in iſta ſpiritali celeſtiqꝫ natura intelligimꝰ. Sed ſi quis in illis purgatōeꝫ intelligat nō que inerat corruptionis: qꝛ ſemꝑ mundi erāt: ſed ꝑfecte mundicie cui nichil corruptōis ineſſe poterat: ⁊ hoc conueniēter intelliget. Illud ergo igneū celitꝰ quo inflamātur vt ar deant: ⁊ purgātur vel ab imꝑfectōe ad conſummatōeꝫ vel ad mundiciā plenā ꝯtra corruptōeꝫ omnē: holocau ſte purgatiuū eſt: qꝛ in toto purgat ⁊ totū purgat: ne vl̓ aliqua inſit corruptio: vel aliquā deſit ꝑfectio. holocau ſtum eſt enī quod totū incenditur et totū crematur. LX ¶ Qualiter ſeraphin caput et pedes dn̄i ve lare dicūtur. ¶ Bernardus clareuallenſis. Eraphin ſtantes ⁊ dn̄o maieſtatis aſtantes: eiꝰ caput .i. eiꝰ altitudinē duabus alis velant Admiratōe .ſ. in qua feliciter delectantur: et veneratione in qua ſublimiter gloriātur. Pedes etiam celat ala gemina: fidelitate .ſ. atqꝫ prudētia. Nā per pe des illiꝰ intelligimꝰ inueſtigabiles vias ⁊ ꝓfundū ſapi entie eiꝰ: ad quos pedes etiā ꝑtinet miſteriū incarnatō nis: ⁊ oīs noſtre ſalutis oꝑatio. Cū ergo ſeraphin ⁊ mi niſtri ꝑiter et fideles ſint et prudētes: ſic diuina nego cia gerunt: electoꝝ ſaluti ꝓficiunt: vt malignꝰ ille n̄ poſ ſit om̄ino dep̄hendere: hinc et neſciens dn̄m glorie cru cifigi fecit. Et quotidie ſalutis nr̄e negociis ignorans ſeruit. porro duabꝰ alis velāt .ſ. nature ꝑſpicacia: ⁊ gra tie efficacia. Quid aūt eſtimari vetat deiecto lucifero ad ꝑuigiles excubias cōſtitutos ſeraphin: ſicut homīe eiecto poſuit deꝰ ad cuſtodiā cherubin. nec incongrue forſitan cherubin flameꝰ gladiꝰ traditur. vt a ligno vi te inciſio piter et incenſio: quibꝰ nichil carni terribiliuſ manum ꝓhibeat corꝑalem. ſeraphin quoqꝫ tm̄ alas ac cipiunt quaꝝ velamine oculū arceāt ſpiritalem. Itaqꝫ duabꝰ alis caput: duabꝰ pedes velabant dei: vt nec al ta nec ꝓfunda eiꝰ iniquꝰ ille valeat contemplari. Erit aūt cum reuelabitur gloria dn̄i. ſed priꝰ tolletur impiꝰ ne videat gloria dei. Itē ſane caput ⁊ pedes velantur vt medium aliquid eidē impio ad videndum ſed ad in uidendum vtiqꝫ relinquatur. Ceteꝝ ſicut e ſupremis duabus alis ille nequiſſimꝰ admiratōeꝫ habuit: ſed nō veneratōeꝫ: ſic ē mediis quoqꝫ ſpūalem ei intellectum nō dedit: ſed nō etiā affectum gratiā tribuit. ita ſuꝑbꝰ ille lucifer lucem p̄ferens nō ignē habens: alteri tantū innixꝰ ale. caſum facere potuit nō velatum. Exultauit enī lucidus eſſe. nō feruidus. non incenſus: quod ſonat Secundus Liber ſeraphin: non ergo ſtetit qꝛ ꝯtempſit: ſed nec volare po tuit: qd̓ p̄ſumpſit. Sed nichilominꝰ ex infimis alis pla ne fidelitatis expers fuit: ſed prudentia nō caruit. ſꝫ ⁊ ſerpens erat callidior cunctis animantibus terre. forte etiā eo ip̄o tā irreuocabilis caſuſ eiꝰ fuit ꝙ ex his quaſ diximꝰ alis. ſicut in ꝑte dextra nulla affuerit: ſic ī leua nulla defuerit. Sane ſeraphin caput ⁊ pedes velantes quaſi quandā longitudinē nudā viſibilemqꝫ relinquūt longanimitatē .ſ. ⁊ benignitatē dei ad penitentiā inuitā tis. ⁊ ſolē ſuū ſuꝑ bonos ⁊ malos oriri facientis. Hac nimiꝝ charitate verus ille ſalomon quaſi quedam me dia ſua ꝯſtrauit ꝓpter filias hieruſalē. vt quibꝰ altiora ſe querere ⁊ ꝓfunda inueſtigare nō licet: ſaltem in me diis valeāt exercere. Et exinde ad ſublimiū ſubtiliūqꝫ reꝝ contemplatōeꝫ mereātur aliqn̄ ꝓmoueri. Ceteꝝ il le nequiſſimꝰ ex hac viſione ⁊ in p̄ſenti torquetur acriꝰ ⁊ in futuro cruciabitur grauiꝰ. Primū quidē ꝙ ipſam nobis longanimitatem benignitatis inuideat. Deinde ꝙ nequaꝙͣ ſibi ip̄i hac ſaltem occaſione ꝓuideat: vt ad penitentiā adducatur. ¶ De rōne nomīs cherubin ¶Hugo vbi sͣ. LXI. Oſtꝙͣ vero primi ⁊ ſupmi ordinis .ſ. ſeraphin applicatōis rationē hoc modo theologꝰ dedit. ¶Mox quoqꝫ de ſequentis ordinis .ſ. cherubin cognominatōne rationē reddidit dicens. Ip̄a vero cō gnominatio ſiue manifeſtatio cherubin docet cognoſci bile eoꝝ ⁊ deiuidum: in eo ꝙ cherubin qui interptatur plenitudo ſcientie cognominatur. docet̉ ⁊ ſignificatur cognoſcibile eoꝝ .i. cognitio ſiue ſcientia. et deiuidū .i. viſio dei q̄ eſt in eis: qꝛ ꝑ lumen ſapientie inditum ſibi maieſtatē creatoris ſui clare ꝯtemplantur. Et etiam ſi gnificatur acceptiuū altiſſime donatōis luminū .i. ꝙ lu mina diuinitꝰ data. altiſſime ⁊ ꝑfectiſſime acceperunt. Sic em̄ illumināt̉: vt eū videāt ⁊ cognoſcāt: a quo illu minantur. multi illuminātur: vt cetera videāt: ⁊ ip̄m ꝑ quē vident nō videāt. Sed nō eſt magnū opus videre ſi artificem ignoras. Docet etiā contemplatōeꝫ diuine pulcritudinis in prima oꝑatrice virtute: in eo videlicet ꝙ cherubin .i. pleni ſcientia dicūtur: oſtenditurqꝫ ꝙ per lumē date ſapientie diuinā pulcritudinē contemplant̉ ⁊ hoc in prima oꝑatrice virtute: vt .ſ. primo ⁊ principa liter illuminati a deo ceteros poſt ſe illuminent: diuina cm̄ virtꝰ primo ⁊ principaliter ⁊ ꝑ ſe oꝑatur in eos qui ꝓximi ſunt: deinde ꝑ eos in alios qui ſubſequūtur. Do cet etiā repletū ſapientifice traditōis .i. eos repletos di uinā gratiā: que gratia ſapientifica traditōe creatoris alijs plus: alijs minus in ꝑticipatione diſtribuit̉. Mi ra ergo excellentia eoꝝ oſtenditur: qui illius boni quod ſapientia creatoris ad pulcritudinē vniuerſoꝝ diſſimi liter traditum eſt. nō ꝑtem ſed plenitudinē habere pre ¶ De nominatōne tronorū ¶ Hugo vbi sͣ. dicantur. ¶ LXII. Pſa aūt inquit altiſſimaꝝ ⁊ compactaꝝ ſediū ⁊cꝭ. quaſi dicat: ſicut ſeraphin cognominatio: ar dorem dilectōis ⁊ cognominatio cherubin: cla ritatem cognitionis. ita cognominatō throuoꝝ: celſitu dinem deſignat dignitatis: ꝓ eo ꝙ inuiſibilis cōditor in ip̄is ſedens ꝑ eos ſubiecta om̄ia iudicando diſponit Thronos nanqꝫ regnantiū ⁊ iudicantiū ſedes eſſe ma nifeſtū eſt. Et ad regnantem quidē ſublimitas: ad iudi cantem veritas ꝑtinet. Et ideo ip̄os thronos merito al tiſſimas ſedes noīauit: qꝛ in eis regnās. ſuꝑiorē nō ha bet. Et cōpactas: qꝛ in eis iudicans a veritate nō diffi det. Quid eſt compactū aꝑte ⁊ cōuenienter coniunctū videte iuncturā ſediū dei: que nichil aliud eſt: ꝙͣ conue nientia iudicioꝝ dei. Om̄e iudiciū ex alio aliud infert Ex culpa penā: ex iuſticia gloriaꝫ: ex merito p̄mium: ex qualitate oꝑis: qualitatē retributōis. Compactio ergo ſediū: veritas eſt iudicioꝝ. Docet etiā eadeꝫ cognomi natio: ip̄os thronos exaltari diligenter .i. ꝑfecte ab om ni ignominia ſubiectōis. Nā ꝙͣto ꝑfectiꝰ p̄ſidenti deo ſubiecti ſunt: tanto verius ꝑ ip̄m ⁊ in ip̄o ſupra cetera om̄ia ſublimari meruerūt. Docet iteꝝ hoc .ſ. om̄i extre mitate ineffabiliter in ſublimiſſimū ⁊cꝭ. vbi eī maieſtas eſt: ibi thronꝰ eſt. Et ꝙͣ longe hec eſt ab omni extremita te quis dicere poteſt. Quid eſt extremitas. finis. vbi fi nis eſt: extremitas eſt. Finis in ſūmo. finis in ymo. In vtroqꝫ creatura finem habet. Finis in ymo eſt vbi ceſ ſat defectus: ne in nichilū eat qd̓ aliquid eſt. Finis ī ſū mo vbi ſiſtit ꝓfectus ne vltra menſurā ſe extendat qd̓ magnū eſt. Quantū ergo infima ſuꝑant qui ineffabili ter ſumma tranſcendūt. Docet etiā acceptiuū diuini ſu peraduentus .i. ꝙ diuinitatē deſuꝑ eis aduenientē acci piunt in omni immaterialitate ⁊ impaſſibilitate .i. īma terialiter ⁊ impaſſibiliter: qui enī ad occulte diuinitatiſ noticiā ꝑ ſtudiū ⁊ laborem ꝓficiunt. iſti dn̄i aduentum paſſibiliter accipiūt. Rurſuꝫ quibꝰ occulta diuinitas ꝑ figuras cognoſcendā ſe ingerit: ad ipſos quodāmodo materialiter venit: illi aūt nō ſic eā recipiūt: ſed pure ⁊ incorrupte. Docet etiā deifeꝝ iſtoꝝ .i. ꝙ deū ſibi p̄ſidē tem ferunt: ⁊ familiariter in diuinas ſuſceptōes aptuꝫ .i. ꝙ familiariter ⁊ obedienter ſe aperiūt: ⁊ voluntarie coaptant: vt ip̄m deū aduenientē in ſe ſuſcipiant: quāte nus diuine oꝑationi voluntas ſubiecta reſpōdeat. ⁊ mi niſterium ſacrum nō neceſſitudinis: ſed dilectionis eſſe comprobetur. ¶ LXIII. ¶ De nominationibus ordinū medie gerar ¶ Dioniſiꝰ vbi ſupra chie Anctaꝝ aūt dn̄ationū manifeſtatiuā denomi nationem eſtimo declarare abſolutā quandaꝫ ⁊ omni pedeſtri minoratōe. liberā anagogen: nullaqꝫ tyrannicaꝝ diſſimilitudinū vllo modo vniuer ſaliter eā inclinatā: liberaliter ſeuerā dn̄ationem: omni minutiue ſeruituti ſuppoſitam ſuꝑiorem omni ſubiecti on ⁊ remotā ab omni vniuerſa diſſimilitudine: ⁊ dn̄a tionis inceſſanter appetenteꝫ: ⁊ ad ip̄iꝰ naturaliter ſub ſiſtentis virtutis ſimilitudinē ꝙͣtum poſſibile: ⁊ ſe ip̄aꝫ ⁊ q̄ poſt eā optime ⁊ ſpecioſe cōfirmanteꝫ. Ip̄am vero ſanctaꝝ virtutū: fortem quandā ⁊ incōmutabilem viri litatem in omnes ẜm eaꝝ deiformitatem oꝑatōnes: ad nullā ſuſceptōeꝫ diuinaꝝ illuminationū eī inditaꝝ im becilliter infirmatā: potenter in imitatōeꝫ dei reductā. nō relinquenteꝫ ſuimet imbecillitate deiformem motū: ſed firmiter ferentem in ſuꝑeſſentialem ⁊ potentificam virtuteꝫ: ⁊ ipſiꝰ imagineꝫ virtuti ſimileꝫ: iuxta qd̓ licet factā: ⁊ ad ip̄am quideꝫ vt principaleꝫ virtuteꝫ potēter cōuerſam. Ad ſecūda vero virtutem dans ⁊ deiformi ter ꝓuenienteꝫ Ip̄am aūt ſanctaꝝ poteſtatū equipoten tem diuinaꝝ dn̄ationū ⁊ virtutū bene ornatā: et incor fuſam circa diuinas ſuſceptōes ordinatōeꝫ: ⁊ ordinatū ſuꝑmundane et intellectualis poteſtatis: nō tyrannice in ea q̄ inferiora ſunt poteſtatiuis virtutibꝰ p̄cipitate. Sed potenter in diuina poſt bene ordinatas reducte. Et poſt eā deiformiter reducentis ad potentificā car ſalem potentiā: ꝙͣtum phas eſt aſſimilare. Et eā vt po ſibile angelis reuelate: in bene ornatis ꝑ ip̄am ordini bus poteſtatiua virtute. Hec aūt gerarchia media per primā purgatur illuminatur et ꝑficitur. Inuenies etiā hoc multotiens a theologis exp̄ſſum. Apppinquante em̄ termino captiuitatis hicruſalem: vidit zacharias vnū primoꝝ vt eſtimo angeloꝝ: qui circa deuꝫ ſtant ab ip̄o deo diſcenteꝫ de hoc verba cōſolatoria. Alterū ve ro ſubiectoꝝ angeloꝝ: in occurſū primi venienteꝫ tā q̄ a ſummo ſacerdote eruditū. et de hoc docere theologu conuerſū: qm̄ fructuoſe a multitudīe hoīꝫ habitabitur hieruſaleꝫ ⁊cꝭ. Similiter in viſione ezechielis: angelos qui ſecures habebant diuina ordinatio imꝑat a priore doceri de hoc iudiciū diuinum dans ei ſigna. T. Alijs Liber Secundus aūt exite poſt eū ⁊cꝭ. Alibi etiā dicitur gabriel fac iſtuꝫ intelligere viſionem. Et alibi ingredere in medio rota rum ⁊cꝭ. C .LXIIII. ¶ De nominatōnibꝰ ordinum inferioris ge tarchie. ¶ Pſa vero celeſtiū principū nominatio: manife ſtat illud deiformiter principale ⁊ ductiuū cuꝫ ordine ſacro ⁊ principaliꝰ ⁊ decentiſſimis vir tutibꝰ: ⁊ ad ſupprincipale principiū eas vniuerſaliter conuerti: et alias gerarchice ducere ad ip̄m principiuꝫ ꝙͣtum poſſibile formari princificū principiū manifeſta reqꝫ ſupeſſentialē eiꝰ ordinatōeꝫ ornatūqꝫ principaliuꝫ virtutū. Archangeloꝝ aūt ordo mediꝰ eſt inter princi patus ⁊ angelos. Et vtriſqꝫ cōmunicat: principatibus quidē. qꝛ ad ſuꝑeſſentiale principiū principaliter cōuer titur: et ad ip̄m vt poſſibile eſt reformat̉ Angelis vero qꝛ diuinas illuminatōes gerarchice ꝑ primas virtutes ſuſcipiens: et eas angelis deiformiter annunciās: ⁊ per augelos nobis manifeſtās. Angeli aūt in celeſtibꝰ eſſē tiis: habent angelicā ꝓprietatē: et aptiꝰ ꝙͣ priores apd̓ nos angeli vocantur. His tribꝰ ordinibꝰ tercia gerar chia ꝯſummatur. Nō eſt em̄ gerarchia niſi habeat pri mas medias et vltimas virtutes. Sicut aūt primā me die p̄eſſe diximꝰ: ita et hanc terciā: ſecunde ſubeſſe dici mus. ⁊ humanis gerarchiis ꝑ ꝯſequentiam p̄cipere vt ſit ꝑ ordinē ad deū aſcenſus et ꝯuerſio et cōmunicatio ⁊ vnitas In theologia noſtrā gerarchiā angelis diſtri buit. principē populi iudeoꝝ michaelem nominās ⁊ ali os gentiū diuerſos. Statuit em̄ deꝰ terminos gentiuꝫ iuxta numeꝝ angeloꝝ dei. vnuſquiſqꝫ etiā et celeſtis et humanꝰ animꝰ: ẜm ſeip̄m ſpiritales habet et primas ⁊ medias et vltimas ordinatōes et virtutes et proprias anagogas ꝓportionaliter manifeſtas: omneſqꝫ diuini intellectus ẜm ſe ſuꝑmundana ratione in tria diuidunt̉ ſcꝫ in eſſentiā. virtutē. et oꝑatōeꝫ: ideo om̄s cōmuni no mine. aliquando celeſtes eſſentie. aliquādo virtutes no minantur. ¶ LXv. De miſſione ſanctoruꝫ angelorum. ¶ Apoſtolus ad hebreos Mn̄es aūt ſunt adminiſtratorii ſpūs: miſſi in miniſteriū ꝓpter illos qui hereditatē capiunt ſalutis. ¶ Grego. in omelia euāgelica. xxxiiii Angeloꝝ vocabulū nomē eſt officii: nō nature Nā illi celeſtes ſpūs ſemꝑ quidē ſunt ſpūs. ſed tūc ſolū ſūt an geli cū ꝑ eos aliqua nunciantur. Un̄ ꝑ pſalmiſtā dicit̉ Qui facis angelos tuos ſpūs ⁊c̓. Ea aūt agmina que p̄eminent. exterioris vſum officii nequaꝙͣ habent. hoc aūt certiſſime ſcimꝰ: qꝛ ad explendū de ſuꝑnis miniſte rium. alij ſpūs alios .ſ. maiores minores mittūt. Dum em̄ zacharia angelꝰ ad agendū dicit. Curre et loquere ⁊c̓. Dubiū nō eſt: qꝛ aliꝰ aliū mittit. hoc quoqꝫ de ip̄is agminibꝰ q̄ mittunt̉ certū tenemꝰ: qꝛ cū ad nos veniūt ſic exteriꝰ implent miniſteriū vt tn̄ nō deſint interiꝰ ꝑ cōtemplatōeꝫ. Mittunt̉ igit̉ ⁊ aſſiſtūt: qꝛ vt ſpūs ange licus circūſcriptus eſt: ſummꝰ tn̄ ſpūs qui deꝰ eſt: circū ſcriptꝰ nō eſt. Angeli itaqꝫ etiā miſſi ante ip̄m ſunt: qꝛ quolibet miſſi veniūt intra ip̄m currūt. ¶ Actor. Id eſt intra eiꝰ immenſitatē q̄ vbiqꝫ eſt. Cū ergo dicitur ī da niele milia miliū miniſtrabāt ei ⁊cꝭ. Nō diſtinguuntur angeli ſed actꝰ eoꝝ: qꝛ iidē aſſiſtunt: qui et miniſtrāt: di cunt tn̄ quidā ꝙ ſuꝑiores ordines nunꝙͣ mittunt̉. dicū tur tn̄ om̄es mitti: qꝛ tres ſuꝑiores: tribꝰ mediis dei vo luntatē intimāt et declarāt: de cura et gubernatōne ho minū. Medii aūt inferioribꝰ: et inferiores ad homineſ mittuntur. ſicut in eccleſia militāte papa intimat volū tatem ſuam ep̄is: Et ip̄i p̄ſbiteris. p̄ſbiteri populis. In yſaia aūt vbi ſeraphad eū miſſus legit̉: dicūt ſeraphin nō eſſe ibi nomē ordinis ſed officii. Alii vero om̄s au gelos mitti aſſerūt .ſ. ſuꝑiores et inferiores. Ꝙ autem dicit gregoriꝰ in verbis dyoniſii. ea que p̄eminent ⁊cꝭ. opinio eſt dyoniſii nō aſſertio grego. Poteſt tn̄ intelli gi: ea q̄ p̄eminent ⁊cꝭ. Nō qꝛ aliqn̄ nō mittantur: ſed qꝛ rariſſime ad exteriora ꝓdeūt: vel qꝛ eoꝝ officia q̄ circa nos exercēt: nō ſunt exteriora ſed interiora. ſeraph enī facit nos intꝰ ardere: cherub intꝰ lucere. Throni vero pocent nos iudicare. Nec mirandū ſi etiā angeli de ſu periori gerarchia intm̄ humilientur: vt ad homīes mit tantur. Cū etiā de ſūma gerarchia .i. de tribus ꝑſonis miſſus ſit filiꝰ ad nos: et etiā ſpūſſanctꝰ. Tribꝰ aūt de cauſis vult eos mitti ad nos: ⁊ miniſtrare nobis ſcilicꝫ ꝓpter mutuū amoreꝫ hoīs et angeli: et vt homo cogno ſcat dignitatē ſuā: et diſcat ſanctā ſuꝑbiam. Un̄ eſt il lud: videte ne ꝯtemnatis ⁊cꝭ. LXVI. De mīſterio eorū ¶ Beda ſuꝑ apocalip. li. ij. Uplex eſt aūt vt ait hieronimꝰ angeloꝝ offici um. Alioꝝ .ſ. qui p̄mia iuſtis tribuūt. alioꝝ qͥ in ſingulis cruciatibꝰ p̄ſunt. Unde ſcriptū eſt: Qui facit angelos ſuos ſpūs et miniſtros ſuos flamaꝫ ignis. ¶ Grego. in moralibꝰ li. xvii. De his aūt dei mi niſtris in libro iob ſcriptuꝫ eſt. Nunqͥd eſt numerꝰ mili tum eiꝰ. In hoīm quippe cognitōe militū eiꝰ numerus nō eſt: qꝛ quantꝰ ſit inuiſibilis exercitꝰ ille: ſuꝑioꝝ ſpiri tuum ab hoīe comp̄hendi non poteſt. De quo etiā ꝑ da nieleꝫ dicitur. Milia miliū miniſtrabāt ei. et decies mi lies centena milia aſſiſtebāt ei. In quo numerꝰ eoꝝ et diffinitꝰ et infinitꝰ exprimitur: vt qͥ deo numerabilis ē eſſe nobis innumerabilis demonſtretur. Qui recte dei milites dicūtur: qꝛ ꝯtra poteſtates aereas certare phi bentur: qd̓ tn̄ non labore ſed imꝑio ꝑagunt: qꝛ quidqͥd circa illas appetūt ex adiutorio dei poſſunt. ¶ Iſidorꝰ de ſūmo bono. Quotiēs itaqꝫ deꝰ quocūqꝫ flagello hu ic mundo traſcitur: ad miniſteriū vindicte: apoſtate an geli mittuntur: qui tn̄ diuina poteſtate coercētur ne tā tum noceāt ꝙͣtum cupiūt: boni aūt ad miniſterium ſalu tis humane deputati ſunt vt curas adminiſtrēt mundi et regant oīa iuſſu dei. ¶ Augꝰ ſuꝑ gen̄. li. v. Nō ſane ꝓpter inferioꝝ ſcientiā nuncuis indiget deꝰ: qͣſi ꝑ eos fiat ſciētior. Sed habet nuncios ꝓpter nos et ꝓpter ip ſos: qui hoc modo deo parere et aſſiſtere dicūtur: vt eu de inferioribꝰ ꝯſultent: et vſqꝫ ad ſuꝑius p̄ceptis obtē perent: bonū eſt eis in ordine ꝓprie nature et ſubſtātie Iohannes damaſcenꝰ li. ii. Parati igitur ad dei vo luntatis expletionē: ꝯfeſtim inueniūtur vbicūqꝫ diuinꝰ iuſſerit nutꝰ velocitate nature: ⁊ cuſtodiētes ꝑtes terre et gentibꝰ et locis p̄ſidentes ſicut a conditore ordinati ſunt: ea q̄ ſunt ẜm nos diſpenſantes et auxiliantes no bis. Tranſfigurātur auteꝫ ad qd̓cunqꝫ iuſſerit dn̄ator deus: et ita hominibꝰ ſemꝑ apparēt: et reuelāt eis diui na miſteria. In celo ꝯuerſantur et vnum opus habent himnis laudare deum et miniſtrare diuine eius volun .IXVII. tati. ¶ De motibus ipſorū ¶ Auguſtinus de tri te libro tercio N ſuꝑna ſiquidē et celeſti patria volūtas dei que facit angelos ſuos ſpūs ⁊cꝭ. In ſpiritibus ſūma pace copulatis: et in vnā voluntatē quo dam charitatis igne ꝯflatis: tanꝙͣ in ſecreta ſede preſi det: et inde ſe quibuſdā ordinatiſſimis creature mōtibꝰ primo ſpiritalibꝰ: deinde corꝑalibꝰ ꝑ cuncta diffundit et vtitur oībꝰ ad incōmutabile arbitriū ſententie ſue. Et quēadmodū craſſiora corꝑa ⁊ inferiora ꝑ ſubtiliora et ſuꝑiora regūtur quodā ordine: ita om̄ia corꝑa ꝑ ſpi ritum vite: et ſpūs vite irrationalis ꝑ ſpūm vite ratio nalem. pium. et iuſtū. et ille ꝑ ip̄m deum. et ſic vniuerſa creatura ꝑ creatorē ſuū ¶ Iſidorꝰ in li. ethy. vii. Ange lis ideo pictoꝝ licentia pennas facit: vt celerem corum Liber Secundus in cuncta diſcurſum ſignificet: ſicut ⁊ iuxta poetaꝝ fa bulas venti pennas habere dicunt̉ ꝓpter eoꝝ velocita em. Un̄ ſcriptū eſt: Qui ambulat ſuꝑ pennas ventoꝝ ¶ Dyoniſiꝰ in li. de celeſti gerarchia. virtutes quidē ce leſtes dicimꝰ ⁊ ſurſuꝫ ꝯuertibiliter extēdi: ⁊ erga ſemet ipſas firmiter ꝯuolui ꝓpriaꝝ exiſtentes cuſtodes virtu tuꝫ: et erga veniētia ſociali ꝓceſſione in ꝑticipatōe vir tutis ꝓuidas adeſſe ¶ Aug. ſuper gen̄. li. viii. Angeli porro extremitatis ⁊ veritatis ⁊ voluntatis dei parti cipes mouet̉ eiꝰ imꝑio. etiam tꝑaliter: illo non tꝑaliter moto: ſimulqꝫ illū ſine tꝑe ⁊ loco ꝯtemplantur: ⁊ eiuſ in inferioribꝰ iuſſa ꝑficiunt: mouentes ꝑ ſe tempꝰ: corpuſ aūt ꝑ tempꝰ ⁊ locū: ꝙͣtum eoꝝ congruit actōi: vt deꝰ eo motu naturas quas intrinſecꝰ cōſtituit: etiā extrinſecꝰ adminiſtret ꝑ volūtates ſibi ſubiectas quas ꝑ tempus mouet: ⁊ corꝑa ſibi: ⁊ voluntatibꝰ ſubdita q̄ ꝑ tempus ⁊ locū: cuiꝰ ratio in ip̄o deo vna eſt ſine temꝑe ⁊ loco. ¶ Idē de eodē in. ix. Cū aūt om̄ipotens pie vniuerſaꝫ creaturā ſuā. biꝑtito oꝑe ꝓuidentie: et in voluntariis ⁊ in naturalibꝰ motibꝰ adminiſtret creare naturā tā nul lus angelus poteſt ꝙͣ nec ſeip̄m. voluntas tn̄ angelica obedienter deo ſubdita: naturalibꝰ motibꝰ de rebꝰ ſub iectis tanꝙͣ materiē miniſtrare: vt ẜm illas principales in verbo dei ratōes nō creatas vel ẜm illas in primis ſex dieꝝ oꝑbꝰ cauſaliter creatas ratōes: aliqͥd in tꝑe cauſet̉ more agricolādi vel medendi p̄t. ¶ LXVIII. De angelis prouincialibus et altricatōne eorum ¶ Petrus. St aūt vniuſcuiuſqꝫ gentis angelꝰ cui credita eſt a deo gentis ip̄iꝰ diſpenſatio. ¶ Origenes uꝑ lucaꝫ in omelia. xii. Quomodo ꝑͤ ſingulos hoīes bini ſunt angeli. ſic opinor ⁊ in ſingulis diſpareſ eſſe ꝓuinciis vt ſunt boni ⁊ mali. ¶ Ex libro deutero. xxxii. ſecundū tranſlatōeꝫ. lxx. Statuit inquit terminos gentiū iuxta numeꝝ angeloꝝ dei. ¶ Grego. xvii. mora lium. Poteſtas inquit ⁊ terror apud eū eſt. qui facit cō cordia in ſublimibꝰ ſuis. Multa ſibimet inferius diſſi dent: et interne pacis cauſa agitur: vt ea ſepe q̄ ſunt ex terius ſine pace diſponātur. Nā bonos om̄ipotēs deꝰ ad meritū ꝓuehit: cū cōtra eos male ſeuire permittit: ⁊ inde ſuos electos ſuis angelis ſociat. vnde in infimis reproboꝝ mores ſuis nutibꝰ aduerſantes portat. Sed notanduꝫ: ſi pax in ſublimibꝰ ſumma tenetur: qͥd eſt ꝙ ꝑ angelū danieli dicitur: Ego veni ꝓpter ſermones tu os: princeps aūt regni perſaꝝ reſtitit michi viginti et vno diebꝰ. Et ecce michael vnꝰ de principibus primis venit in adiutoriū michi: et paulo poſt: Nunc reuertar vt p̄lier aduerſus principes ꝑſaꝝ. Cū em̄ congrederet̉ apparuit princeps grecoꝝ adueniēs. Quos itaqꝫ alioſ principes gentiū niſi angelos appellabat: qui ſibi reſi ſtere exeunti potuiſſent: que ergo pax in ſublimibus eē poteſt: ſi inter ip̄os quoqꝫ angeloſ p̄liandi certamē agi tur: qui ſemꝑ in cōſpectu veritatis aſſiſtūt. Sꝫ qꝛ certa angeloꝝ miniſteria diſpēſandis ſingulis gentibꝰ ſunt p̄lata. Cū ſubiecti aduerſū ſe inuicē p̄poſitoꝝ ſpirituū opem merentur: ip̄i qui p̄ſunt ſpūs cōtra ſe venire refe runtur: qui nequaꝙͣ ꝓ ſubiectis iniuſte agentibꝰ decer tant. ſed eoꝝ facta iuſte iudicātes examināt. Cūqꝫ vni us gentis vel culpā vel iuſticia ad ſuꝑne curie conſiliū ducitur: eiuſdē gentis p̄poſitꝰ vl̓ obtinuiſſe in certami ne: vel nō obtinuiſſe ꝑhibetur. Quoꝝ tn̄ oīm vna victo ria eſt: ſui ſuꝑ ſe opificis voluntas ſumma. quā dū ſem per aſpiciūt: qd̓ obtinere nō valent nunꝙͣ volūt: vel qͣſi contra ſe veniūt: cū ſubiectaꝝ ſibi gentiū viciſſim meri ta contradicunt. i.IXIX. De proprijs angeloruꝫ nominibus ¶ Petrꝰ lombardus. Ui om̄s angelos mitti dicunt: putant michael ¶ Draphael de ſuꝑiori ordine fuiſſe ¶ Gregoriꝰ in Ce 1 omelia vbi ſupra. Cū angeli ad nos. aliqͥd adminiſtra turi. veniūt. apud nos ⁊ noīa a miniſteriis trahūt. Mi chael nanqꝫ quis vt deꝰ dicitur: qꝛ quotiēs mire virtu tis aliquid agitur hic mitti ꝑhibetur. Gabriel ad mari am mittitur: qui dei fortitudo noīatur. Illū nāqꝫ nunci at: qui ad bellādas aereas poteſtates humilis apparu it: ad hoc quoqꝫ miniſteriū ſūmū angelū venire dignū fuit qui ſummū deū nunciabat. Raphael quoqꝫ medi cina dei dicitur: quia qui ad curandum mittitur dignū fuit vt medicina vocaretur dei. Hec tria noīa ſunt pro pria quorundā angeloꝝ licet interp̄tationes cōmunes Nā qd̓libet p̄dictoꝝ triū .ſ. facere ea quibꝰ admirandꝰ eſt deꝰ. Et nunciare ea ex quibus inſinuatur fortitudo dei. Et cōtra infirmitates miraculoſe remedia operari nō eſt vniꝰ tm̄ angeli: ſed plurimoꝝ. Sed tres angeli qͥ in his tribꝰ excedunt p̄dicta tria vocabula ſortiti ſunt quattuor aūt ſpecialiter attribuuntur michaeli .ſ. ꝙ pu gnat cū dracone .i. dyabolo. Ꝙ venit in adiutoriū po pulo dei. Ꝙ aīas defert in paradiſum. Ꝙ eſt p̄poſitꝰ paradiſi .i. militantiſ eccleſie. qui em̄ ante aduentū dn̄i princeps erat ſynagoge vt in daniele legitur: a tꝑe paſ ſionis dn̄ice: relictis iudeis factꝰ eſt princeps eccleſie. vnde ⁊ audita eſt illa vox angeloꝝ in templo. Tranſea mus ab his ſedibꝰ. Ideoqꝫ dicitur venire in adiutoriū nō alicuiꝰ ſingulariter ſicut ceteri angeli ſinguli in ad iutorium ſinguloꝝ quibꝰ p̄ſunt vel quos cuſtodiūt: ſed totiꝰ populi xp̄iani: qui eſt populus dei. ⁊ eliminat dya bolum ab vniuerſali eccleſia nō ſingulariter a qualibꝫ aīa: qd̓ eſt angeloꝝ ſexti ordīs .i. poteſtatū. ¶ LXX. Ꝙ vnicuiqꝫ homini aſſiſtunt duo angeli. Origenes ſuper lucaꝫ omelia duodecima Nicuiqꝫ aſſiſtunt duo angeli. vnꝰ iuſticie. alter iniquitatis. Si bone cogitatōnes in corde nr̄o fuerint: ⁊ aīa iuſta pullulauerit haut dubiū qͥn nobis loquatur angelꝰ dn̄i. Si male: angelus dyaboli. ¶ Iohānes criſoſtomꝰ ſuꝑ matheū li. i. Reliquit ait eū dyabolꝰ: ⁊ ecce angeli acceſſerūt ⁊ miniſtrabāt ei. p̄cipi ente dn̄o angeli ab eo receſſerūt vt locꝰ daretur dyabo lo: ne forte vidēs angelos circa eū nō appropinquaret ad ip̄m: ſic etiā inuiſibiliter fit om̄i populo chriſtiano. Duo em̄ ſunt angeli ꝑmanentes in hominibꝰ. bonꝰ. et malus. Et plerunqꝫ ẜm diſpoſitōeꝫ dei aliquantulum recedit angelꝰ bonꝰ: īmo nō recedit: ſed abſcondit ſe: in uiſibilem ſe reddēs: qꝛ niſi voluerit non videtur ab eo ſubtrahit ergo ſe vt det ei licentiā temtandi: ⁊ ſtanſ ex pectat tentationis euentuꝫ. quādo ergo alicuiꝰ rei ma le ꝯcupiſcentia ſuꝑ cor tuum deſcēdit dyabolꝰ eſt ī cor de tuo loquēs. te temtat ⁊ cōpellit. qui ſi ꝑmanſeris et eum in corde tuo cōfregeris. cū te ſuꝑare nō poterit: di ſcedit. quando ergo recedente cōcupiſcētia incipit exul tare cor tuum: qꝛ euaſiſti impetum malum ⁊ quaſi qui dam ſpiritꝰ in te tacente letatur ⁊ gratiaſ agit deo. Co gnoſce qꝛ receſſit a te dyabolꝰ: ⁊ poſt tentatōnis victo riam acceſſit angelꝰ ⁊ miniſtrat tibi: ⁊ illic in te loqͥtur ⁊ gaudium oꝑatur. ¶ Idem in ſermone de aſcenſione. quoniam ergo rabida mente demones ad pacis euerſi onem vbiqꝫ verſantur: ⁊ ad tutelā noſtrā deꝰ cōſtituit exercitꝰ angeloꝝ: vt eoꝝ p̄ſentia ⁊ demonum cōfringa tur audacia: ⁊ nobis mīſtretur pacis gr̄a. ¶ LXXI. ¶ De collatōne numeri angelorum et homi num quibus ſunt deputati ¶ Petrus lōbardꝰ Regoriꝰ quoqꝫ dicit ꝙ vnuſquiſqꝫ vnū bonū angelum habet ad cuſtodē ſibi deputatum: et alteꝝ malum ad exercitiuꝫ. Ille cōcitat eū ad malū iſte ad bonū. Sed cū tot ſint electi quot ⁊ angeli boni: plures eſſe cōſtat om̄es ſimul bonos ⁊ malos ho mines: ꝙͣ ſint boni angeli: boni plures ſunt ꝙͣ mali: plu reſqꝫ ſunt hoīes mali ꝙͣ boni. non eſt ambiguū plures eſſe bonos homines ꝙ ſint angeli mali. Et plures eſſe Liber Secundus malos homines ꝙͣ ſint mali angeli vel boni angeli. Ideoqꝫ dici oportet vnū eundēqꝫ angeluꝫ bonum vel malū pluribꝰ hoībus deputari ad cuſtodiā vl̓ exercitiū ſiue eodē tꝑe: ſiue diuerſis tꝑibꝰ. Licet em̄ maior ſit nu merus hoīm cōputatis in vnū oībus qui fuerūt ⁊ ſunt ⁊ futuri ſunt ꝙͣ angeloꝝ. tn̄ qꝛ hoīes decedētibꝰ hoībꝰ ſuccedūt. Ideoqꝫ nunꝙͣ in hac vita ſimul ſunt: eſſe pōt vt ſinguli hoīm dū in hac vita ſūt ſingulos habeāt an gelos bonos vel malos ad ſui cuſtodia deputatos vl̓ ex ercitium ¶ Actor. Placuit em̄ miſericōdi deo homini a facie eiꝰ in hoc exilio expulſo contra tres hoſtes tres eiuſdē nature ꝯferre cuſtodes. Cōtra dyabolū angelū bonū. Cōtra carnē: carnē xp̄i. Cuiꝰ paſſio cōmemorata medicina p̄ſeruatiua eſt ⁊ munimentū ꝯtra tentatōes carnis. Cōtra mundū ſanctos qui ꝓ nobis orāt. ac no bis exempla ⁊ ſcripta de ꝯtemptu mundi reliquerunt. Bernardꝰ in quodā ẜmone. Spectaculū itaqꝫ facti ſumꝰ. mundo. ⁊ angelis. ⁊ hoībꝰ. Angelis plane et ma lis ⁊ bonis. Illos inuidie paſſio. Iſtos miſericordie cō paſſio ſolicitat vt in nos inceſſanter intendāt. oīm ocu li ſunt in nos: ſoli noſmet ipſos negligimus intueri: nec verentes deceptores: nec adminiſtratores reuerētes ſpi ritus hinc gehenna inde paratur corona. Et inter hac ⁊ illā imparilibꝰ oſcitare delectat. Exurgamꝰ aliquādo fratres nec inuanū accipiamꝰ aīas noſtras: pro quibꝰ alij tanto zelo: aut in bonū vigilāt vel ī malū. Nō ē res ꝑua quā ſic inſectant̉ ciues ſic p̄ſtolantur ¶ LXXII. Quale miniſteriū āgeli ꝑſouales hominibuſ exhibeant. ¶ Hieron̄. ſuꝑ matheū libro. iij. Ngeli inquit eoꝝ ſemꝑ vident faciem patris. Magna dignitas animaꝝ: ut vnaqueqꝫ ab or tu natiuitatis habeat angelū in cuſtodiā depu tatum. ¶ Actor. Hoc intelligendū videtur de natiuita te q̄ fit in vtero. Nō ex vtero ſicut de beata maria vir gine dicitur. Qd̓ in ea natū eſt de ſpūſancto eſt. ꝓbabi le em̄ eſt ꝙ ante natiuitatē pueri .ſ. exquo infundit̉ aīa datur ei angeli cuſtodia: qꝛ ex tunc indiget exquo ꝑfe ctus homo in aīa ⁊ corꝑe formatꝰ eſt. Licet em̄ in infā tia nō poſſit incidere in peccatū: qꝛ nō habet vſum ar bitrii: indiget tn̄ p̄ſidio angeli: ne a dyabolo corꝑaliter ledatur. Iuuat aūt angelꝰ hoīeꝫ non ſolū ꝯtra dyaboli impetū. ſed etiā cōtra oīa nocitura. Cōtra dyaboluꝫ iu uat eiꝰ poteſtatē arcendo vel impediendo: ⁊ cōtra ma las eiꝰ ſuggeſtiones bona ſuggerēdo ⁊ exhortando et hilarando et animādo: ac ꝑ hoc etiā aliquid virium ei qd̓ āmodo conferendo. Nec ideo ſuꝑfluit angeli cuſto dia. licet homo habeat gratiaꝫ ſpūſſancti: habet em̄ hō. duplex nocitiuū .ſ. fomitē intra: ⁊ demonē extra. Ideo duplicē cuſtodiā ꝓuidet ei deꝰ. Cōtra fomitem: gratiā. Contra demonē: angelū. Sciendū tn̄ ꝙ angeli mali to to deſiderio nituntur nocere hoībus. Ideo etiā plures temtant eundem hoīeꝫ de diuerſis victiſ. Licet habeat quilibet vnū ſingulariter ſibi deputatū qui temtat euꝫ de viciis quibuſlibet. Angeli aūt boni nō toto conami ne nituntur homines a peccato ꝯſeruare: ⁊ virtutibus inſtruere: ſed cū quodā moderamine ẜm ꝙ vident deuꝫ velle .i. ẜm regula iuſticie quā ꝯtemplantur in ſpeculo. Unde nec in aliquo caſus hoīs eiꝰ negligentie deputa tur qui eū cuſtodit: qꝛ facit circa eū qd̓ debet: nec vnꝙͣ aliquid omittit de ꝯtingentibꝰ: ⁊ ſi ergo nō conſeqͥtur finem cuſtodie ſue in altero .ſ. in homine: vt cōſeruetur a peccato: conſeqͥtur tn̄ in ſeip̄o .ſ. meritū ſuum: qꝛ facit qd̓ in ſe eſt: ſicut medicꝰ ꝙͣtum in ſe eſt cuſtodit ⁊ ſanat infirmū. ⁊ tn̄ ille nō ſanatur: quia nō credit medico: nec obedit. vnde dicūt angeli cuſtodes babilonis: Curaui mus babilonē et nō eſt ſanata. Dicit tn̄ gloſa ſuper nu meri. xviii. ꝙ angeli trahuntur in iudiciū. Utꝝ ex ip̄o rum negligentia: aut ignauia noſtra: tot lapſi ſint. E ſuꝑ eundē. xxv. Angelꝰ qui p̄eſt: ꝓ bene geſtis laudat̉. ꝓ delictis culpatur. ſed hec ſane intelligenda ſunt. An geli em̄ dicūtur trahi cū hominibꝰ ad iudiciū. Non vt ip̄i angeli de eoꝝ negligētia: ſed vt eoꝝ comꝑatōne ho mines iudicentur: ꝑ hoc enī ꝙ in angelis nulla appare bit negligētia qua homines lapſi ſint: manifeſtā erit to tam culpa eſſe in hoībꝰ qui cōſiliis eoꝝ acquieſcere no lunt: Illud aūt aliud exponit̉ negatiue ſic. angelus pro delictis culpatur .i. illiꝰ delicta quem habet in cuſtodia ei ad gloriā vel p̄mium nō imputātur. ſed nō ideo minꝰ meretur: qꝛ facit qd̓ in ſe eſt. vnde nec minꝰ habet de p̄ mio eſſentiali: minꝰ tn̄ habet de gloria q̄ eſt ex cōuerſio ne ſubditoꝝ: minꝰ inꝙͣ nō intenſiue: ſꝫ numeraliter qui tantūdem gloriabitur licet in paucioribꝰ. ¶ LXXIII. Qualiter aīas illuminēt et ī ꝑadiſuꝫ dportēt Ius: qꝛ hoc ſoliꝰ dei eſt: ſꝫ miniſterio ſicut homo Ciendū etiā ꝙ angelꝰ nō illuminat aīam interi docendo. Unde ſuꝑ illud pſal. Da michi intel lectum vt diſcā mandata tua: dicit gloſa ꝙ ſolꝰ deꝰ dat intellectū: Et ſi aliqn̄ miniſterio angeli vtatur. Ita em̄ inquit angelꝰ dicitur dare intellectu homini: ſicut dicit̉ dare lumen domui ſue qui feneſtrā facit cū eā ſua luce nō penetret vel illuſtret. ſic ergo illuminat angelꝰ aīaꝫ p̄parando intellectū ad gratiā illuminantē. In hūc mo dum etiaꝫ ſuꝑiores ordines angeloꝝ inferiores illumi nant. Incendūt aūt angeli bonas cogitatōes in nobis tripliciter. Uno modo ip̄a ſenſibilia exteriora immutā do. ſecundo modo interiora fantaſmata in imaginatōe imprimendo vt ſupra dictū eſt. Tercio ip̄m intellectuꝫ ad lumen diuinū recipiēdum p̄parando. Nā ſicut mali gnus ſpūs quibuſdā nebulis erroris obſtruit om̄s me atus intelligentie: ſic ecōuerſo bonꝰ ſpūs illas nebulas erroris remouendo aꝑit meatꝰ intelligētie ad recipien dum lumē veritatis ex radio lucis diuine: quo introeū te ſurgūt cogitatōes bone: om̄ia aūt noſtra bona facta vel dicta vel cogitata deo rep̄ſentāt. gratias agendo ſi cut patet in angelo thobie. Et etiā negocia noſtra tem poralia vel ſpūalia ꝓcurant. Animas quoqꝫ dicuntur angeli portare ad ꝑadiſum quadrupliciter. Primo mō qꝛ eas ad bonū ꝓuocant ꝑ quod illuc aſcendūt. ſecūdo qꝛ cōferunt eis aliquid in morte ꝑ quod obliuiſcuntur naturalis affectꝰ quē habent erga corpꝰ. Nā illo pon dere dilectōis deprimūtur: vt inuite naturaliter exeāt etiā ſi purgate ſint: a quo pondere abſtrahūt eos ange li: dū eas ad gaudiū paradiſi ꝓuocant deſideranduꝫ et accendunt: ita ꝙ libenter ⁊ defacili exeūt. Tercio qꝛ at cent demones: ne eas exeūtes impediāt. Quarto ꝙͣtuꝫ ad quaſdā priuilegiatas quas aſſumpto corꝑe viſibili ter in celū deferūt: vt aīam beati martini beati benedi cti. De lazaro quoqꝫ dicitur ꝙ portatuſ eſt ab angelis in ſinū abrae. Anime autē degentis in corꝑe: nō videt angelus ex natura ſua cogitatōes: ſicut nec dyabolus: qꝛ anima inſerta in corꝑe mortali. nec eſt cognoſcibiliſ actiue vel paſſiue: niſi ꝑ corpꝰ. vnde nec angelꝰ ex natu ra ſua cognoſceret que in ea ſunt: niſi ꝑ geſtū ⁊ habitū corporis. Cum autem eius voluntatem vel cogitatio nem interiorem perſpicit. hoc facit ex virtute ſpecialis illuminatōis. .LXXIIII. ¶ Quā diligenter aīas cuſtodiāt ¶ Orige. ſuper numeri omelia. xi. Sſiſtunt nūc angeli dei cultores ⁊ agricole cor dis noſtri ⁊ requirunt. ſi eſt in aliquo noſtrum hmōi mens tam ſolicita: tam intēta que verbū dei tanꝙͣ ſemen diuinū tota auiditate ſuſceperit: ſi fru ctum ſtatim vt ad oratōeꝫ ſurgimꝰ oſtenderit .i. ſi colle ctis intra ſenſibꝰ deū oret nō mente vagetur ⁊ cogitati onibus euolet. ſi quis em̄ tam intentā mentē habuerit ⁊ ip̄is dei ꝯſpectibꝰ ſe aſſiſtentē intellexerit. hic nouerit ſe ꝑ angelū qͥ aſtitit altari obtuliſſe pͥmicias īmolatōis Secundus Liber ſue xp̄o magno pontifici ¶ Idē ſuꝑ ioſue omel̓. xx. Be nedic inquit aīa mea dn̄o ⁊ oīa q̄ intra me ſunt nomini ſancto eiꝰ. Cōſtat ex hoc nō ſolū circa nos ſed etiaꝫ in tra nos multas diuinas eſſe virtutes: quibꝰ vel anima rum vel corpoꝝ noſtroruꝫ cura cōmiſſa eſt. que vtiqꝫ ſi ſancte ſunt cū ſcripture nobis leguntur delectantur et validiores erga noſtrā diligentia fiunt ¶ Actor. Non ideo dicūtur angeli eſſe intra nos: qꝛ mentibꝰ illabātur qd̓ ſoliꝰ eſt dei. ſed qꝛ in aīas noſtras agūt bona ſugge rendo inſtruēdo ⁊ hmōi ¶ Hylariꝰ ſuꝑ beati immacu lati ⁊cꝭ. Plena ſunt oīa diuinis teſtimoniis: ⁊ om̄e hoc vacuū quod putatur: repletū eſt angelis. Hoꝝ cogniti onem adeptꝰ quis ꝑ doctrinā ſcit ſe ſub teſtibꝰ viuere. Cū aūt ad viciā ꝓcliuiuſ ſit natura infirmitatis huma ne: refugit tn̄ vel ſub teſte peccare. Quid ergo xp̄ianuꝫ hoīem facere ꝯuenit: ſcientē ſe vndiqꝫ totū ſpūaliū vir tutum teſtimoniis. nō modo dico opeꝝ ſuoꝝ. ſed ipſiuſ etiā voluntatis obſeſſum. Ideo dicūtur beati qui ſcru tantur teſtimonia eiꝰ. ¶ Bernardꝰ ſuꝑ cantica omelia xiii. Ueꝝ o dn̄e quid eſt homo ꝙ magnificas eum: aut quid apponis erga eū cor tuū. Mittis vnigenitū tuū. immittis ſpūmſanctū: ꝓmittis vultū: ⁊ ne quid in cele ſtibus ab oꝑe ſolicitudinis noſtre deſit: bonos ſpiritꝰ mittis in miniſteriū cuſtodie noſtre deputatos: noſtros iubes fieri pedagogos. Naꝫ angelis inquit ſuis deus mandauit de te vt cuſtodiāt te in oībus viis tuiſ. Quā tam tibi homo debet inferre reuerentiā hoc verbū. af ferre deuotionē ⁊ cōferre fiduciam. Caute ambula vbi aſſunt angeli: ſicut em̄ eis mandatū eſt: vt cuſtodiant te in oībꝰ viis tuis. In quouis diuerſorio. In quouis an gulo habe reuerentiā angelo tuo. Tu ne audeas illo p̄ ſente qd̓ nō auderes me vidēte. ¶ Qualiter pſallenti aſſiſtunt ¶ Idē ī medi LXXV. tationibus ſuis Quā felix eſſes ſi ſpūalibus oculis intueri poſ Nes: qūo conueniūt principes ꝯiuncti pſallenti bus in medio iuuenculaꝝ tympaniſtriaꝝ: vide res ꝓculdubio qua cura quoue tripudio interſunt can tantibus: aſſiſtūt orantibꝰ: inſunt meditantibꝰ: ſuꝑſunt quieſcentibꝰ: ꝓuidentibꝰ ⁊ ꝓcurantibꝰ p̄ſunt. Diligūt em̄ conciues ſuos: eiſqꝫ ꝯgaudēt: confortāt: inſtruunt: ꝓtegunt: ꝓuidentqꝫ in oībus. Ip̄i em̄ deſiderāt aduen tum noſtꝝ: qꝛ de nobis expectant ciuitatis ſue ruinas reſtaurari: diligēter querūt ⁊ libenter audiūt bona de nobis. Soliciti diſcurrūt medii inter nos ⁊ deum: no ſtros gemitꝰ ad deū fideliſſime deportātes. Non dedi gnantur eſſe ſocii noſtri: qꝛ iā facti ſunt miniſtri. Exul tare eos facimꝰ: qn̄ ad penitentiā cōuerſi ſumꝰ: feſtine mus ergo ꝙͣtum in nobis eſt eoꝝ adimplere leticiā. ve tibi qui reuerti deſideras ad vomitū: redire ad lutum: putaſne placatos habebis in iudicio: quos tanto a ſpe rato priuare vis gaudio ¶ Idē ſuꝑ cantica omelia. vii Ꝙ aūt pſallentibꝰ admiſceri dignater ſoleāt angeli ſā cti. Quid manifeſtiꝰ qd̓ ait pſalmiſta: p̄uenerunt princi pes ꝯiuncti pſallentibꝰ. Un̄ ⁊ dicebat in conſpectu an geloꝝ pſallam tibi. Doleo ꝓinde aliquos veſtꝝ graui ī ſacris vigiliis deprimi ſomno. nec celi ciueſ reuereri: ſꝫ in p̄ſentia principū tanꝙͣ mortuos apparere. Cū ip̄i no ſtra alacritate p̄moti: noſtris intereſſe ſolēniis delecten tur. Uereor ne noſtrā deſidiā qn̄qꝫ abominantes cum indignatōe recedāt ⁊ incipiat vnuſquiſqꝫ noſtꝝ dicere longe feciſti notos meos ⁊cꝭ. ꝓfecto aūt ſi ſe boni ſpūs a nobis clongauerint malignoꝝ impetꝰ quis ſuſtinebit ip̄i deuotōeꝫ noſtrā in ſuꝑna ferūt. gratiam referunt Uſurpemꝰ officiū quoꝝ ſortimur ꝯſortiū: nec ambigo quin gratanter in palacio colligāt: quos diligēter ī ſter quilinio viſitant. Deniqꝫ de cōuerſione letati ſunt: ⁊ in aſſumptōe nō agnoſcēt. ¶ LXXVI. ¶ Ꝙ tribus ex cauſis de nobis ſolicitudinē gerunt. ¶ Idem in quodam ſermone St aūt funiculꝰ triplex quo de excelſo celorum habitaculo ad conſolādos ad viſitandos ⁊ ad iuuandos nos attrahit ſuꝑeminēs angelorum charitas. ꝓpter deū: ꝓpter nos: ꝓpter ſeip̄os. Propter deū vtiqꝫ cuiꝰ tanta erga nos miſericordie viſcera ipſ quoqꝫ vt dignū eſt imitātur Propter nos aūt in quibꝰ ſimilitudinē ſuā miſerantur. Cōſtat em̄ rationis parti cipes ⁊ beatitudinis capaces humanas aīas angelice ſi dicere audemꝰ. cognatas eſſe nature. Nec decet eos dedignari quā viſitare debēt ſpeciē ſuā: licet in multaꝫ deiecta vilitatē ſit. Propter ſeip̄os quoqꝫ quoꝝ ordi nes inſtaurandos ex nobis toto deſiderio preſtolantur Quaꝓpter cauendū eſt nobis ab eoꝝ offenſa: ne quan do ꝓuocati peccatiſ ⁊ negligētiis noſtris: indignos noſ iudicent ſua p̄ſentia. Et in his maxime exercendum eſt quibꝰ eos nouimꝰ oblectari: vt ſunt ſobrietas. caſtitas ⁊ hmōi. Suꝑ hec aūt oīa vnitatē ⁊ pacem a nobis exi gunt angeli pacis: que forma ciuitatis ſue in nobis re p̄ſentant vt mirent̉ hieruſalē nouā in terra: dico aūt vt qūo ciuitas illiꝰ ꝑticipatio eiꝰ in idip̄m: ſic ⁊ nos illud ip̄m ſentiamꝰ. idip̄m dicamꝰ om̄es. Ecōtrario vero ni chil eque offendit eos vt diſſenſiones ⁊ ſcandala Deni qꝫ nunquid ꝓpter xp̄m diligemur ab eis ſi ob mutue di lectionis inopiā cognouerint nequaꝙͣ nos eiꝰ eſſe diſci pulos. Nunqͥd diligemur ab eis ꝓpter noſmetip̄os .i. ſpūalis nature ſimilitudinē: ſi inueniamur nō diligere humane nature conſortes. īmo non ſi ex eis. que inter nos ſunt. contentionibꝰ carnales nos magis ꝙͣ ſpūaleſ eſſe conſtiterit. Deniqꝫ nunquid diligēt nos ꝓpter ſeip ſos ⁊ futurā de nobis ciuitatis ſue reſtauratōeꝫ: ſi vni cum illud quo ſolo vniri ⁊ coedificari eis poſſumꝰ defu erit glutinū charitatis: ſi viderint nos non lapides vi uos eſſe qui poſſunt inuicē coherere: ſed magis pulue rem quē ꝓiicit ventꝰ a facie terre. quē vniꝰ verbi flatuſ in turbinē excitat: et leuiſſima cuiuſlibet inſpiratōis au ra diſꝑgit ¶ Idē in epiſtola ad ſuggeriū abbatē ſancti dyoniſū. O ſi quis haberet oculos quos orando ꝓphe ta puero reuelauit. videret ꝓculdubio quemadmoduꝫ p̄ueniunt principes coniūcti pſallētibus in medio iuuē culaꝝ tympaniſtriaꝝ: qͣ cura: quoue tripudio interſunt cantatibꝰ: aſſūt orantibꝰ: ſuꝑſunt qͥeſcētibꝰ. LXXVII Qualiter obſtinatos relinquāt. ¶ Orige. ſuꝑ hie remiam omelia. ij. Urauimꝰ inquiūt babilonē ⁊ nō eſt ſanata ⁊cꝭ. Uox eſt angeloruꝫ dei qui ſub magno medico ¶ Feterūt. Medici volentes imbecillitates nr̄as curare: ⁊ aīas a vīciis liberare: nos autē eos repulimꝰ. dū cōſiliis eoꝝ nō acquieuimꝰ: videntes ergo operam ꝑdere ne moriamur in manibꝰ eoꝝ qui ad nos curādos a domino deſtinati ſunt: colloquūtur ad iuuiceꝫ de ani ma noſtra deſꝑantes: ⁊ dicūt: Relinquamꝰ eā. ¶ Ber nardus ſuꝑ cantica omel̓. vii. Angeli vt p̄dictum eſt qͥ noſtra alacritate ꝑ̄moti: noſtriſ intereſſe ſolenniis dele ctantur. Uereor ne noſtrā qn̄qꝫ deſidiā abominantes cū indignatōe recedāt: ⁊ incipiat vnuſquiſqꝫ noſtꝝ cū gemitu dicere: Longe feciſti notos meos. ꝓ certo ſi ſe boni ſpūs a nobis elongauerint. malignoꝝ impetꝰ qͥs ſuſtinebit ¶ Actor. Nunꝙͣ tn̄ angeli deſerūt ex toto eos quos habēt in cuſtodia vſqꝫ ad finem vite: niſi ob ſtinati ſint: ſicut iudei quos d̓ſeruit michael: ⁊ ad eccle ſiam tranſiuit: vt ſupra dictū eſt. Nā ⁊ deꝰ a talibuſ re cedit ⁊ eos libero arbitrio relinquit: ceſſans ab immit tenda gratia: ⁊ etiā a correctōe paterna: ſicut ſcriptum eſt: dimiſi eos ẜm deſideria cordis eoꝝ Et alibi: aufere tur zelus meꝰ ⁊cꝭ. Uerūtn̄ obſtinati hoc modo a deo et ab angelis deſerti ſi quādo reſipiſcāt vel conētur a pec cato ſurgere ſemꝑ inueniūt paratū diuine gratie adiu torium ⁊ angelicū p̄ſidium. ſalua tn̄ dei iuſticia: cuius Liber Secundus regulā angeli contemplātur in ſpeculo ⁊ intm̄ homīes iuuant ꝙͣtum dei clemētia ſuggerit ⁊ iuſticia permittu igit̉ antixp̄m velut obſtinatū in malicia relinquet ange lus bonꝰ cū occupabit eū dyabolꝰ. ¶ LXXVIII. ¶ De angelis ꝑſonalibus xp̄i et antixp̄i. Lucas xxij. capitulo Actus ieſus in agonia ꝓlixiꝰ orabat: apparu it aūt ei angelꝰ de celo confortās eū. Habuit ergo ⁊ dn̄s ieſus angelū ſui cuſtodē ſicut ⁊ cēte ri hoīes qui ꝯfortauit in eo motū ſenſualitatis: ẜm quē minoratꝰ eſt paulominꝰ ab angelis: illū .ſ. motū ſecūdū quē exhorrebat mortē: ſicut etiā ip̄e xp̄s ratione ſe con fortabat dicens ad patrē: Nō ſicut ego volo: ſed ſicut tu vis. ꝓhibebat etiā eū angelꝰ a vexatōe corꝑali ꝓut oportunū erat. Un̄ eſt illud: Angelis ſuis deꝰ manda uit de te ⁊cꝭ. qd̓ de toto xp̄o bene accipitur ẜm glo. i. de capite ⁊ de membris. ¶ Hieronimus ſuꝑ abacuc li. ii. Angelū quoqꝫ tentatōrē xp̄s habuit de quo ꝓpheta dixit: Egredietur dyabolꝰ ante pedes eiꝰ. vbi alij tran ſtulerunt volatile vel volucrē quod dicitur reſeph he braice. Tradūt hebrei hoc eſſe nomē demonis qui prin cipatū inter alios tenet ac ꝓpter nimiā velocitatē et in diuerſa diſcurſum ip̄m nuncupari volatile vel auē. Ip ſum eſſe dicūt qui ſub figura ſerpētis in ꝑadiſo mulie rem ſeduxit: ⁊ ex maledictōe qua a deo ꝯdemnatus eſt nomē accepit. Reſeph em̄ interp̄tatur reptans ventre. hic ergo dn̄o baptizato ⁊ exeūti de aquis ſtatim occur rens ante pedes eiꝰ ſtetit. ⁊ eū. xl. diebꝰ in ſolitudīe tem tauit. ¶ Gloſa ſuꝑ lucā. Cōſummata om̄i tentatōe ſi cut euangeliū refert .i. tribꝰ tenitationibꝰ: quibꝰ oīs ori go vicioꝝ ꝯtinet̉. dyabolꝰ ab eo receſſit vſqꝫ ad tempꝰ paſſionis: videlicet qn̄ nō ſolū in dolis: ſed aꝑte iā ip̄m temtauit ⁊ impugnauit ¶ Gloſa ſuꝑ matheū. Vt autē intellexit ſe ſpolia ꝑ eū amiſſuꝝ. ſicut ab initio mūdi ꝑ mulicrē intulerat mortē. ita tunc ꝑ mulierē xp̄m libera re voluit de manibꝰ iudeoꝝ: ne ꝑ mortē ipſius: amitte ret mortis imꝑium. ¶ Beda ſuꝑ thobiā. Deniqꝫ ſicut ad thobiā deuorandum piſcis occurrit: ſic dn̄o in cruce paſſo dyabolꝰ querēs ſi quid in eo peccati inueniret ad uenit ¶ Actor. De antixp̄o quoqꝫ dicit̉ ꝙ a die conce ptionis habebit angelū ſui cuſtodē vſqꝫ ad annos di ſcretōis: et tunc cū extolletur ſuꝑ om̄e qd̓ dicitur deus ex toto deſeret eū angelꝰ ⁊ occupabit eū dyabolꝰ ¶ Ha ymo ſuꝑ epl̓am ad theſſalonicen̄. ii: Hinc ab apl̓o dicit̉ homo totꝰ peccati: qꝛ ſeruꝰ ⁊ fons totiꝰ peccati. Naꝫ ſi cut in xp̄o oīs plenitudo diuinitatis abundauit. Ita in antixp̄o oīs malicie ⁊ iniquitatis habitabit: qꝛ in ipſo caput oīm maloꝝ .ſ. dyabolꝰ erit. ¶ Gloſa ibidē. Hinc ⁊ eiꝰ aduentꝰ dicitur fore ẜm oꝑationem ſathane: quia dyabolo inſtigante ⁊ cooꝑante qui illū poſſidebit totuꝫ faciet. Nō tn̄ ſine ſenſu vt frenetici. qui culpam nō ha bent de malis: qꝛ ſi vexaretur a dyabolo tanꝙͣ freneti cus nō ei imputaret̉ qͥdqͥd ageret. ¶. LXXIX. Qualiter angeli hominibus appareant Iſidorus vbi ſupra. Ngeli corꝑa in quibuſ hoībus apparent de ſu perno aere ſumunt ſolidāqꝫ ſpeciē ex celeſti ele mento induūt vt humanis obtutibꝰ manifeſtiꝰ demonſtrētur. ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Auguſtinꝰ ſuꝑ gen̄. dicere videtur ꝙ angeli om̄s ante ꝯfirmatōneꝫ habue runt corꝑa de ſuꝑiore ꝑte aeris formata: ad agendum habilia nō ad patiendū: que tante tenuitatis ſunt vt a mortalibꝰ videri nō valeāt: niſi ſuꝑueſtita aliqua groſ ſiori forma: qua aſſumpta videntur: qua depoſita vide ri deſinunt. Angelis vero malis in caſu mutata ſūt cor pora in deteriorē quantitatē ſpiſſi aeris: ſed hoc eū di xiſſe aſtruūt nō ita ſentiendo ſed alioꝝ opinionē referē do. Tractatores etiā catholicos cōueniſſe in hoc idqꝫ concorditer docuiſſe ꝙ incorporei ſint: nec habeant cor pora ſibi vnita. Aſſumūt aūt aliqn̄ corꝑa deo p̄parāte ad expletionem miniſterii ſibi iniūcti: eademqꝫ poſt ex etionem deponūt in quibꝰ apparuerūt ⁊ locuti ſunt. ¶ Richardus de trinitate li. iiii. Sunt vſqꝫ hodie qui putant eos corꝑa habere ſed quis audebit hoc dicere cū rationalis nature ꝓprietas tanto ſublimior tanto di gnior ſit: quāto ad ſumme ſimplicis nature ſimilitudi nem vicinius accedit: abſqꝫ dubio optimū genꝰ creatu re qd̓ aſſiſtit in ſola ſimplici puritate ſpiritualis nature Qd̓ ergo in oꝑatōe humani corꝑis effigies ſine capite hoc eſſe videtur in oꝑatione diuina vniuerſitatis fabri ca. optimo ſine genere creature. Nōne ex euangelio in notuit ꝙ dn̄s ab vno hoīe legionē demonū eiecit. conti net aūt vna legio ſex milia ſexcēta. lxvi. Si tot ab vno hoīe ſunt eiecti: tot in eo ante eiectioneꝫ fuerūt. Si de mones corꝑa habuerūt vbi queſo fuerūt in eo: in ſpiri tu an in corꝑe. Cōſtat ꝙ om̄e corpꝰ longitudinem lati tudinem altitudinem habet. Et eo ip̄o ſine locali capa citate ſubſiſtere nō valet: qualem quideꝫ omnino ſpūs nō habent: ergo nō in corꝑe ſed in ſpiritu fuerūt. Sed qūo vel in qua hoīs ꝑte tot corꝑa eſſe potuerūt. Sed di ces fortaſſis ꝙ angelici ſpūs tam boni ꝙͣ mali ſubtilia corꝑa habent: ſed ꝙͣtumcūqꝫ ſubtilia. duo eiuſdeꝫ quā titatis p̄ſertim corꝑa. vnū eundemqꝫ locū occupare nō poſſunt. Cuiꝰ ergo exiguitatis putas angelicū corpus eſſe: ſi credis vel ſolā hoīs pelleꝫ corꝑi detractā. tot an gelica corꝑa poſſe comp̄hendere ¶ LXXX. Qualiter angeli circūſcriptibiles ſunt. ¶ Iohānes damaſcenus libro. ij. Ngeli om̄es circūſcriptibiles ſunt. cū em̄ ſunt in celo nō ſunt in terra. Et cū a deo in terram mittūtur nō remanent in celo. Nō aūt circūter minātur a parietibꝰ ⁊ ianuis ⁊ clauſtris. In ſignaculiſ indeterminabiles ſūt. Nec ẜm ꝙ ſunt apparent dignis ſed in trāſfiguratōe ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Dupliciter di citur res eſſe localis vel circūſcriptibilis: vel qꝛ dimen ſionem recipit ⁊ diſtantiā facit: vel qꝛ loci termino diſ finitur: quoꝝ vtrūqꝫ cōuenit corporee creature. Alteꝫ vero tm̄ ſpūali. Nā ſpūalis tm̄ diffinitōe loci cōcludit̉ cū ita ſit alicubi quod nō alibi ſed nō dimenſioneꝫ reci pit. nec diſtantiā in loco facit: qꝛ ſi multi ſpūs eſſent h̓ nō coanguſtarent locū quo minꝰ de corꝑibꝰ contineret attribuit aūt auguſtinꝰ loci mutatōeꝫ corꝑi nō ſpiritui qꝛ licet ſpūs trāſeat de loco ad locū: nō tn̄ ita ut dimen ſionibus circūſcriptꝰ: vt interpoſitōne ſui faciat diſtan tiam circūſtantie ſicut corpꝰ. Ideo etiā in minimo loco poſſent eſſe infiniti ſpūs. nec tn̄ vnus eſſet in altero ſed omnino diſcreti eſſent ad inuicem: qꝛ ſpūs nō replenteſ locū nec quāti ſunt quātitate ſed virtute: ad hoc valet exemplū ſuprapoſitū de corꝑalibꝰ luminibus. Nā ſi in aliquo loco eſſent mille lumina. nullo modo coanguſta rent locū: quo minus poſſet adhuc comp̄hendere infini ta lumina. ⁊ nichilominꝰ omnia diſcreta eſſent ab inui ¶.IXXXI. cem vt ſupra ꝓbatum eſt. Qualiter āgelorū ruina ex hominibꝰ reꝑabit̉ Gregorius in omelia de qua ſupra. Uia vero ſuꝑna illa ciuitas ex angelis ⁊ ho minibꝰ conſtat: ad quā cū credimꝰ tot humani generis aſcendere quot contigit hic electoſ an gelos remanſiſſe: debemꝰ ⁊ nos aliquid ex his diſtincti onibus ſuꝑnorum ciuiū ad vſum noſtre cōuerſationis trahere: noſqꝫ ip̄os ad incrementa virtutum eoꝝ exem plis inflamare. diſtincte nanqꝫ conuerſatōes hominū. ſinguloꝝ agminū ordinibꝰ congruūt: ⁊ in eoꝝ ſortem ꝑ conuerſatōis ſimilitudinem deputantur ¶ Petrꝰ lō bardus. Gregoriꝰ itaqꝫ dicit hoīes aſſumendos in or dine angeloꝝ quoꝝ alij aſſumuntur in ordine ſuꝑioꝝ. Secundus Liber qui ſcilicet̉ magis ardent charitate. Alii in ordine infe rioꝝ: qui .ſ. minꝰ ꝑfecti ſunt. Exquo apparet nō eſſe de hoībus formandū decimū ordinē angeloꝝ. tanꝙͣ nouē ſint ordines angeloꝝ ⁊ dicimꝰ hoīm Sed hoīes ꝓ qua litate meritoꝝ ſtatuendos in ordinibꝰ angeloꝝ. Ꝙer go legitur decimꝰ ordo angeloꝝ complendꝰ de hoībus ſic accipi poteſt: qꝛ de hominibꝰ reſtaurabitur qd̓ ex an gelis lapſum eſt. de quibꝰ tot corruerūt quot ex eis poſ ſet decimus ordo fieri. ꝓpter quod dicit apl̓s omnia in xp̄o reſtaurari: que in celis: ⁊ que in terra ſunt: quia per xp̄m humanū genꝰ redemptū eſt: de quo fit reꝑatio an gelice ruine. Nō tn̄ minus ſaluaretur homo ⁊ ſi angelꝰ nō cecidiſſet. Nō em̄ iuxta numeꝝ eoꝝ qui ceciderunt: ſed eoꝝ qui p̄ſtiterunt hoīes ad beatitudinē admittun tur ẜm p̄dicta verba gregorii. Un̄ ſcriptū eſt: Statuit terminos populoꝝ iuxta numeꝝ angeloꝝ dei. A qui buſdam tn̄ putatur ꝙ hoīes reꝑantur iuxta numeꝝ an geloꝝ qui ceciderūt: vt illa celeſtis ciuitas nec ſuoꝝ ci uium numero priuetur: nec maiori copia regnet. ¶ Au guſtinꝰ in encheridion. Suꝑna hieruſalē mater noſtra Nulla ciuiū ſuoꝝ numeroſitate fraudabit̉: aut vberio re etiā copia fortaſſe regnabit ¶ Actor. Ecce aꝑte di cit auguſtinꝰ nō minus de hoībus ſaluari ꝙͣ corruit de angelis: ſed plꝰ nō aſſerit. Alii vtrāqꝫ ſententiaꝫ ſalua re volentes .ſ. ⁊ ꝙ aſſumūtur hoīes iuxta numeꝝ ſtanti um: ⁊ etiā iuxta numeꝝ lapſoꝝ dicūt ꝙ tot homīes ſal uandi ſunt quot angeli creati ſunt: ita ꝙ poſt generale iudiciū vnꝰ erit paries ex angelis ſtantibꝰ ⁊ hoībus la pſoꝝ numeꝝ adimplentibꝰ: Et aliꝰ erit ex ſolis hoībuſ numero equalibꝰ angelis ⁊ hoībꝰ alteriꝰ parietiſ. Qui dam etiā dicūt ꝙ in locū lapſorum ſoli homines virgi nes ſuccedent. Sed hoc nulla autoritate inuenitur ex preſſum. ¶ LXXXII. Ꝙ vſqꝫ ad diem iudicij proficiant angeli. ¶ Hieronimus ſuꝑ epiſtolā ad epheſios. iij. T aūt dicit apl̓s: diſpenſatō ſacramenti abſco diti a ſeculis mundo: innotuit ꝑ eccleſiā ſapien tibus ⁊ potentibꝰ in celeſti multitudine ſapien tie dei. Angelice quippe dignitates p̄fatum miſteriuꝫ ad puꝝ nō intellexerūt: donec paſſio xp̄i completa eſt: ⁊ apl̓oꝝ p̄dicatio ꝑ gentes dilatata ¶ Idē ſuꝑ yſaiam li. xvii. Hinc etiā in angeloꝝ ꝑſona de xp̄o aſcendente cla mat ꝓpheta. Quiſ eſt iſte qui venit de edom tinctis ve ſtibus de boſra. Iſte eſt em̄ quē angelice poteſtates vi dentes cruentū aſcendere: ceteris angelis imꝑant. At tollite portas principes veſtras ⁊cꝭ. ⁊ ab eis audiūt: qͥs eſt iſte rex glorie. Hoc ergo interrogāt angeli rei noui tate ꝑcuſſi. Miſteriū em̄ paſſionis ⁊ reſurrectōis ſcd̓m apl̓m cunctis retro generatōibus fuit ignotū. Et ideo querūt quis ſit iſte qͥ de terra cruentꝰ adueniat. Edom em̄ interp̄tatur cruentꝰ. ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Cōſtat er go om̄s angelos in cognitōe diuinoꝝ miſterioꝝ ẜm ꝓ ceſſum tꝑis ꝓfeciſſe. Un̄ nō incōuenienter ſed ꝓbabili ter dicitur eos vſqꝫ ad iudiciū in ſcientia ⁊ dilectōe et etiā in beatitudine ꝓficere. licet em̄ in confirmatōe be atitudinē acceperint eternā atqꝫ ꝑfecta: augetur tamē in eis quotidie eo ꝙ magis ac magis diligunt atqꝫ cō gnoſcūt: ⁊ eſt eoꝝ charitas qua deū ⁊ noſ diligūt: ⁊ me ritum ⁊ p̄mium. Meritū: quia ꝑ eā ⁊ obſequia ex ea no bis impenſa merentur ⁊ in beatitudine proficiūt. Pre mium: qꝛ ex ip̄a beati ſunt. Ꝙ aūt dicit beatꝰ gregoriꝰ in dyalago. quid eſt quod ibi neſciāt vbi ſcienteꝫ om̄ia ſciunt. Accipiendū eſt de his quoꝝ cognitio beatū fa cit cognitorē: vt ſunt ea q̄ ad miſteriū trinitatis ⁊ vnita tis ꝑtinent. ¶ Actor. Nec ideo beati nō ſunt: qꝛ ꝯſum mationem p̄mii ſui futurā expectant: licet enim nō eis ſuccedāt oīa q̄ optant haberi in futuro: tn̄ oīa ſuccedūt eis q̄ oꝑtant habere modo. nec illud deſideriū eos affli git dilatione. ſed potiꝰ letificat expectatōe ⁊ ideo beati ſunt. ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xviii. Deū ſiquideꝫ an geli ⁊ vident ⁊ videre deſiderāt. Nā ⁊ deſiderium ſine fructu anxietatē habet: ⁊ ſacietatē faſtidiū ſubſequi ſo let: vt ergo nō ſit in deſiderio anxietas deſiderātes ſa tiantur. Ne aūt ſit in ſatietate faſtidium ſatiari deſide rant ¶ Ambroſiꝰ ad neophitos. Angeloꝝ vtiqꝫ legio nes altiſſimū ꝑfecte ſcire nequeūt. nec ſcrutādo: ſed ſu ſcipiendo: ⁊ adorādo tremūt. ſeruiendo venerātur: lau dando benedicūt: ꝑuigilādo celebrāt. ¶ LXXXIII. Qualiter gaudent d̓ penitētia peccatorū. ¶ Idem ſuper lucam libro. vi. Abemꝰ aūt ex diuino ſermone ꝙ gaudiū eſt in celo ſuꝑ vno peccatore penitentia agente Hoc I quoqꝫ ꝓficit ad incentiua ꝓbitatiſ: ſi vnuſqͥſqꝫ credat ꝯuerfiōne ſuā fore cetibꝰ angeloꝝ gaudiū quoꝝ aūt affectare patrociniū: aut vereri debet offenſam. ¶ Gregorius in omelia euāgelica. xxxiiii. Mulier ſiqui dem euāgelica deceꝫ dragmas habuit: qꝛ dei ſapientia nouē ordines angeloꝝ ⁊ hoīm ꝯdidit: in quoꝝ natura ſuā ſi militudinē exp̄ſſit. Mulier ergo dragmaꝫ vnam ꝑdidit: cū homo peccādo a ſimilitudine conditoris ſui receſſit Sed illa lucernā accendit dū in humanitate ap paruit. In carne quippe diuinitas eſt velut lumē in te ſta: de qua dicit ip̄a ſapientia. aruit vt teſta virtꝰ mea Nā qꝛ teſta in igne ſolidatur: virtꝰ aſſumpte carnis ex aruit vt teſta: dū eā ad reſurrectōis gloriā ex paſſionis tribulatōe roborauit Accenſa lucerna domū euertit: qꝛ mox vt eiꝰ diuinitas ꝑ carnē claruit oīs ſe ꝯſideratōne ſui reatus: humana ꝯſcientia ꝑturbauit: ſicqꝫ dragma ꝑ̄dita inuenitur. dū in hoīe ſimilitudo ꝯditoris reparat̉ Itaqꝫ poſt lapſum homo cōditori ſuo nō perijt: qꝛ hūc eterna ſapientia ꝑ carnē miraculis choruſcās ex lumīe teſte reꝑauit. Hinc amicas ⁊ vicinas cōuocat: ⁊ ad ſibi congratulandū inuitat .i. illas celeſtes poteſtates: q̄ tan to ſibi iuxta ſunt: quanto ei ꝑ gratiā ꝯtinue viſionis ac cedunt: ad illaꝝ quippe ſocietatē tm̄ credimꝰ humanuꝫ genꝰ aſcendere: quātos illic cōtigit electos angelos re māſiſſe: ſicut ſcriptū eſt Statuit terminoſ gentiū iuxta numeꝝ electoꝝ dei. ¶ Bernardus ſuꝑ cantica omelia lxviii. Certe ſi electoꝝ ex hominibꝰ ꝯſummatio defue rit: ip̄a quoqꝫ ſocietas angeloꝝ ꝑ imꝑfectōeꝫ ſui nume ri claudicabit: nec ciuitas dei de integritate ſui gaude bit. Ceteꝝ putas etiā deū noſtꝝ tota glorie ſue laudeꝫ habituꝝ: donec veniāt qui in ꝯſpectuⁱ angeloꝝ eū pſa lant dicentes: Letati ſumꝰ ꝓ diebus quibꝰ nos hu. ⁊c̄. hoc genꝰ leticie neſcierūt celi niſi ꝑ filios ade. Beniqꝫ gaudent angeli ad penitētiā peccatoris: ꝙ ſi delicie ſūt angeloꝝ. lacrime mee. quid delicie mee: omne opꝰ eoꝝ laudare deū: ſed deeſt laudi ſi deſint qui dicāt. tranſiui mus ꝑ ignē ⁊ aquam ⁊cꝭ. ¶ Actor. Beatitudo angeli conſiſtit in fruitōe dei: ex qua ineſt ei ſummū gaudium ⁊ de hoc gaudio nichil poteſt ei auferri vel minui: ſꝫ au getur beatitudo eoꝝ continue vſqꝫ ad diē iudicii: vt ſu pra dictū eſt. Gaudiū aūt qd̓ habēt de cōuerſione pec catoris nō eſt p̄mium niſi ꝑ accidēs .ſ. qꝛ ꝑ bonitateꝫ q̄ data eſt ei in p̄mium gaudet de bono hoīs. ⁊ licet inci piat aliqn̄ illud gaudiū nō habere: vt qn̄ homo incipit peccare: nō tn̄ dicit̉ amittere: qꝛ nō eſt culpa ſua: ſꝫ ho minis ꝙ nō gaudet vt priꝰ de eiꝰ ꝯuerſione: nec eiꝰ in diſcretione: qꝛ eadē diſcretione quā prius gaudebat de hoc mō nō gaudet: nec etiaꝫ dolet de auerſione illiꝰ: qꝛ compati nō poteſt. cū ſit confirmatꝰ: Et forte illiꝰ gau dii loco habet equipollēs vel maiꝰ .ſ. ex congratulatōe iuſticie vel diſpenſatōis diuine: qꝛ cognoſcit qua cauſa ꝑmittit eū deꝰ cadere. ¶ LXXXIIII. Ꝙ ante tempꝰ conditi ſunt et ex nichilo. ¶ Iohānes damaſcenus Uidam aiūt ꝙ ante creatōeꝫ omnē. geniti ſūt angeli vt gregorius theologus ſcꝫ nazanzenꝰ. Liber tercius cui ego ꝯſentio. dicebat eī primā intellectualeꝫ ſubſtāti am creari. ⁊ inde ſenſibilē ⁊ tunc quod ex vtraqꝫ .ſ. ho minem. ¶ Auguſtinꝰ in li. cōfeſſionū. xii. Deꝰ meꝰ duo reꝑio q̄ feciſti carentia tꝑibus: cū tibi neutꝝ coeternuꝫ ſit. vnū qd̓ formatū ita ſit. vt ſine aliquo defectu cōtem platōis. ſine aliqͦ interuallo mutatōis: ꝙͣuis mutabile ſit tn̄ nō mutatū eternitate tua fruat̉ .ſ. angelū. Alterū qd̓ ita informe erat vt ex qͣ forma in qua formā vel mo tionis vl̓ ſtatōis mutaret̉: quo tꝑi ſubderet̉ nō haberet .ſ. primā materiā. ¶ Iſidorꝰ li. ethy. xiii. Duas res an te oīa condidit deꝰ: angelos: ⁊ informē materiā: q̄ ꝙͣuiſ ex nichilo facta: p̄ceſſit tn̄ res ex ſe factas nō eternitate ſed origine ſicut ſonꝰ cantū. Itaqꝫ nō oīa ex nichilo cō didit deꝰ: ſꝫ quedā fecit ex nichilo .ſ. mundū ⁊ angelos ⁊ aīam. quedā aūt ex aliquo .ſ. hoīeꝫ ⁊ ceterā mūdi crea turam ¶ Idē de ſummo bono. Tempus igitur non ad creaturas q̄ ſupra celos ſunt ſed ad eas qͥ ſub celo ſunt ꝑtinet. Nō em̄ angelis accedūt tꝑa vel ſuccedūt: ſꝫ no bis qui ſub celo verſamur in hoc firmo mūdo. In rebꝰ nullꝰ ſtatꝰ eſt tempoꝝ. nec centū anni vnū tempꝰ ē: nec vnus annus vnū tempꝰ eſt. nec vnꝰ menſis vnū tempꝰ eſt. nec dies: nec hora. Sed dū hec oīa particulis acce dunt ſuis ⁊ decedūt. qūo vnū dicendū eſt qd̓ nō ſimul eſt: vtꝝ aūt ſit p̄teritū futurūue tempꝰ: ſicut p̄ſens. Et ſi eſt: oportet ſcire vbi eſt. Sed aduerte: ꝙ cuncta ⁊ fu tura ⁊ p̄terita ⁊ p̄ſentia in aīo ſunt potius requirenda. Tria em̄ p̄ſentia p̄terita ⁊ futura: in animo tm̄ inueni untur p̄terita reminiſcēdo: p̄ſentia contuēdo: futura ex pectando: Speramꝰ igitur adueniētia: intuemur p̄ſen tia: recolimꝰ tranſeūtia: hec nō ita in deo ſunt: cui ſiml̓ aſſunt oīa. .LXXXV. Ꝙangelus medius ſit inter deū et munꝰ dum ¶ Hugo vbi ſupra. Gitur rationalis creatura prior facta eſt: ⁊ poſtea cor porea: nō tn̄ tꝑe: ſed cauſa ſolū: ⁊ reſpectu ⁊ dignitate. Nā corporee creature conditio: ad ip̄am refert̉ creatu ram rationalem: ⁊ ſecundū ip̄am ꝑfecta eſt: ſicut ipſius cōditio ad ſolū creatorē: qm̄ ẜm ip̄m ſola facta eſt. So la quippe ad ſimilitudinē dei facta legitur. licet omnis creatura in ratione diuina ⁊ ꝓuidentia eterna ipſiꝰ cau ſam ⁊ ſimilitudinē habuerit: ſed magna differentia eſt ſimilitudinē in eo habere: ⁊ ip̄m deū habere ſimilitudi nē. Nam in deo quidē oīa erāt anteꝙͣ eſſent in ſe. ſecun dum rationē ⁊ cauſam ⁊ ꝓuidentiā qua futura erant: ſed quaſi minus erāt ꝑfecta ſingula ⁊ vnūquodqꝫ hoc aliquid: et nō totū ẜm ratōeꝫ vniuſcuiuſqꝫ ⁊ diſcretio nem. que ratio oīa ꝯtinebat: et maior erat in toto: ⁊ qͣſi ſuꝑabundabat ſingulis. Et ideo nō erant ſingula hoc totū: ſed in toto erat ſingula: et tn̄ deo in ꝑte nihil erat minꝰ ꝙͣ in toto: qꝛ ꝑs ⁊ totū vnū erāt. Sed ratione et ꝓ uidentia diſcreta ſunt q̄ futura erāt in ꝑte et in toto: et minꝰ futura erāt in ꝑte ꝙͣ in toto: ideo ip̄a in ratōne mi nus habuerunt: ꝓpter hoc ergo rationali creature non vnū aliquid: aut hoc: aut illud in ratōe diuina ꝓ exēpla ri ſufficere potuit ad cuiꝰ ſimilitudinē formaretur: ſed quaſi totū aſſumpſit deū: vt eiꝰ imago fieret: et exp̄ſſa eſt ad totū emulās ꝑfectōeꝫ et apparuit quaſi ipſuꝫ in altero. et inuenta ſunt in ſecūdo quoqꝫ que in primo ſe cundū emulatōeꝫ ratōes et cauſe ⁊ ſimilitudines ⁊ for me et diſpoſitōnes: et ꝓuidentie futuroꝝ que facienda fuerant. ⁊ cū facta ſunt illa ad ſimilitudineꝫ hoꝝ facta ſunt corꝑa. LXXXVI. ¶ Ꝙ virtutes angelicas debemꝰ nobis ī ex emplū aſſumere. ¶ Grego. in omelia. Uid aūt ꝓdeſt nos de ſpiritibꝰ angelicis iſta ꝑſtringere ſi nō ſtudeamꝰ hec etiā ad noſtroſ ꝓ fectus cōgrua ꝯſideratōe deriuare. Nam ſicut iā ſuꝑius dictum eſt: qꝛ ſuꝑna ciuitas illa ex angelis et hoībus ꝯſtat: ad quā tot credimꝰ humani generis aſce dere: quot illic contigit electos angelos remanſiſſe: de bemus et nos aliquid ex diſtinctionibꝰ illoꝝ ſuꝑnoruꝫ ciuium ad vſum noſtre conuerſatōis trahere: noſqꝫ ip ſos ad incremēta virtutū eoꝝ exemplis inflamare. Di ſtincte nanqꝫ conuerſatōes hoīm: ſinguloꝝ agminum ordinibꝰ ꝑ congruentiā aptantur: et in eoꝝ ſortē ꝑ con uerſatōis ſimilitudinē deputātur. Uidete ergo chari ſimi ſi quid iā boni vobiſcū intꝰ agitis: ſi in hoꝝ agmi num numero ſortē veſtre vocatōnis inuenitis. ve aīe q̄ nō de bonis ſuꝑnis numeratis aliqͥd in ſe recognoſcit: eiqꝫ deteriꝰ adhuc imminet: ve ſi et priuatā ſe donis in telligit: et nequaꝙͣ gemit: quiſquis ergo talis eſt gemē dus eſt valde: qꝛ nō gemit. Itaqꝫ qui donoꝝ in ſe gra tiam minime recognoſcit. gemat: qui vero in ſe minora cognoſcit. maiora ceteris nō inuideat. Nā et ille bono rum ſpirituū diſtinctōes inſūt condite. vt alijs alie ſint p̄late: ſic aūt in illa ſumma ciuitate ſunt quedā ſingulo rum ſpūalia: vt tn̄ ſint oīm cōmunia. Et qd̓ in ſe qͥſqꝫ in ꝑte habet. hoc in alio ordine totū poſſidet. Sꝫ vnuſ quiſqꝫ illiꝰ rei cenſet̉ noīe quā pleniꝰ accepit in munere Seraphin incendiū interp̄tatur: et tn̄ om̄es amore con ditoris ardent. Cherubin plenitudo ſcientie dicit̉. et tn̄ quis aliquid ibi neſciat vbi ſimul om̄es fontem ſciētie deū vident. His ergo dona ſingula priuato noīe data ſunt. qui hec pleniꝰ acceperūt. Ad eos igitur de quibꝰ loquimur ſuſpiremꝰ: ſed redeamꝰ ad nos memoria reti nentes: qꝛ caro ſumꝰ. Taceamꝰ igitur de ſecretis celi: et ante conditoris oculos manu penitentie tergamus maculas pulueris noſtri. ¶ Cōtinentia libri tercij. Ercius liber agit primo quidē de mundo ſenſibili. Et poſtea de oꝑe primi diei .i. de luce corporali: et de diuiſione lucis a tenebris. in qua etiā intelligitur caſus dyaboli Cō tinet aūt. cxxxi. capitula. Emundo ſenſibili et eiꝰ ſcemate De athomis. ii. De quattuor ſimplicibꝰ corꝑibus iii. De primaria elementoꝝ confuſione iiii. Cur deus illam confuſionem creauit quā non diu per manſuram cognouit. Qualiter elementoꝝ cōmixtio ſtare poſſit vi. Ꝙ ignis ⁊ terra ſecundum platōneꝫ ſunt duo mundi fundamenta. vii. Ꝙ inter hec oportuit eſſe duo media viii. Adhuc de eodem. ix. Ge ſinzugia .i. ꝯiugatōe quattuor elementoꝝ. x. De ordine vel pondere ipſoꝝ xi De mobilitate elementoꝝ xii. De mutua permutatione ipſoꝝ xiii. Qualis illa fuit congeries prima xiiii Aſſertō auguſtini ꝙ oīa ſiml̓ creata ſūt ⁊ formata. xv. Itē ad idem ꝑ coniecturas littere xvi. Expoſitio eiuſdē littere ẜm auguſtinū. xvii. Ge ſenaria cōuerſione creature xviii. De cognitōe angelica matutina ⁊ veſꝑtina xix De ratōe ſenarii dieꝝ in oꝑationibus dei. xx. Ge die ſpirituali .i. angelo xxi. Alia expoſitio eiuſdē ſecundū eundem. xxii. Aſſertio alioꝝ doctoꝝ ⁊ rn̄ſio ad auguſtinū. xxiii. xxiiii. Item ad idem Ratio ordinis ſex dieꝝ ſecundū quoſdā xxv. Alia ratio eiuſdem quantum ad tres dies primos ſecū xxvi. dum hugonem. Ratio ordinationis quarte diei. xxvii. Liber Tercius Eiuſdē ratōis ꝓſecutio ꝙͣtum ad alios dies xxviii. Item alia ratio ſecundum auguſtinum xxix. Quo tempore creauit deus hunc mundum. xxx. Qualiter deꝰ in verbo ſuo fecit oīa opera ſua. xxxi. Ge opere primi diei .i. de luce xxxii. Cur opera ſua deus inchoauit a luce xxxiii. De qualitate ⁊ officio ac circūitu lucis xxxiiii. De mobilitate lucis et eiꝰ influentia xxxv. xxxvi. De proprietate lucis viuificatiua. xxxvii. De operatione eius vi cognitiua De multiplici lucis cōmendatione xxxviii. Queſtio de luce vtrū ſit corpus an qualitas xxxix: Eiuſdem queſtionis determinatio. xl. xli. Aſſertio ꝙ lux ſit corpus Ꝙ lux non ſit ſubſtantia ſpiritualis xlii. Ꝙ lux vid̓r eē coloꝝ apparētia ſiue reſplēdentia. xliii Reſponſiones ad eadem obiecta xliiii. Improbationes opinionis p̄dicte xlv. Ꝙ lux ſit accidens xlvi. Ꝙ lux nō ſit ſubſtantia ſed qualitas mutuataᵐ xlvii. Ꝙ lux proprie ſit habitus xlviii. Qualiter lux ſe habeat ad viſum xlix. Qualiter ad multitudinem luminis ſequitur multitu do caloris. Ꝙ lux ignis ⁊ lux ſuperiorum corporuꝫ non ſit vnius generis vel ſpeciei Cur ignis lumen in corporibus mixtis manens: corpo ra ſibi adiuncta non conſumit lij De corꝑibꝰ noctilucis vnde lumē eoꝝ ꝓueniat liii. Qualiter in eis vt luceāt neceſſe eſt partes ignis con culcari ⁊ inſpiſſari liiii Cur eorum quedam lucent tantum de nocte: quedam autem de die lv Ꝙ colores ſunt obiecta viſus in lumine lvi. Qualiter color ſit motiuū viſus ẜm actū lucidi. lvii. De quibuſdam erroribus autorum circa viſibilitatem coloris. lviii. Qualiter intelligi debeat p̄dicta coloris diffinitō. lix. De illa quam idem areſtotiles ponit in libro de ſenſu ⁊ ſenſato Qualiter reſpōderi poſſit ad obiecta in ꝯtrarium. lxi. De colorum multiplici generatione. lxi Qualiter fiat colorum generatio ꝑ mixturam in corpo re determinato lxiii. Ꝙ multipliciter a calido et frigido generantur albuꝫ ⁊ nigrum lxiiii. De mediorum colorum generatione lxv. De mixturis colorum ⁊ ꝓportionibus ẜm quas diſtin guitur varietas colorum ⁊ numerus. lxvi. De numero colorum ⁊ varietate. lxvii. De medio mutationis ab vno colore in aliū lxviii. Cur non quodlibet nigrum mutari poſſit in alium colo rem: ſicut ⁊ quodlibet album. lxix. De generatione colorum in nubibus. lxx. Utꝝ color in aſpectu tm̄ colorati ſit obiectū viſus. lxxi De forma ſpeculi luminoſa. vtꝝ habeat aliqd̓ eē. lxxii. Quibꝰ modis p̄dicta forma generat̉ in ſpeculo. lxxiii. Qualiter illa forma ſit ī ſpeculo vt ī ſubiecto. lxxiiii. Ꝙ eadem forma ſit habitus ⁊ diſpoſitio lxxv. Qualiter illa forma recipiat̉ in ſpeculi ſuꝑficie. lxxvi. lxxvii. Aſſertio ꝙ ibi recipiatur vt in puncto. Secundum quā naturam ſpeculum ſit ſuſceptibile ta lis forme. lxxviii. De ſpeculis metallinis lxxix De variatōe imaginis in ſpeculo viſui rn̄dentis. lxxx. De ſpeculis planis. lxxxi. Qualiter lux ſit color ypoſtaſis lxxxii Adhuc de quibuſdā ꝓprietatibꝰ lucis ⁊ vmbre. lxxxiii De diſtinctōe corꝑalis ⁊ ſpūalis ⁊ lucis a tene. lxxxiiii De lucifero ⁊ primo de ſtatu illius. lxxxv. De caſu ipſius lxxxvi. Qualiter veritate ⁊ diuinorum cognitione ſecretorum lxxxvii. eſt priuatus. De complicibus eius. lxxxviii. Cur eū deus creauit quē peccaturum preſciuit. lxxxix: De obſtinata eius ſuperbia. xc. Quid ſit in demonibus malum. xci. De cauſa ⁊ origine mali. xcii. Ꝙ malum non niſi in bono coaleſcit xciii. Ꝙ malum cognoſcitur ꝑ bonum ⁊ econtra. xciiii. Ꝙ nichil eſt ſummum malum. xcv. De malo duplici ſcilicet culpe ⁊ pene. xcvi. Ꝙ malum culpe ordinatur per malum pene xcvii. Qualiter angeli boni diuiſi ſunt a malis tanꝙͣ lux a te nebris. xcviii. Qualiter mali deiecti ſunt et boni confirmati xcix. Quales effecti ſunt demones per peccatum. c. De ſcientia illorum. ci. Qualiter prenunciant futura cii De poteſtate eorum. ciii. Qualiter per eos exercentur artes magice. ciiii. De falſis tranſmutationibus. cv. Quid de talibꝰ ludificatōibꝰ ſenſerit ſanctꝰ augꝰ. cvi. Exempla quibus eius ſententia comprobatur. cvii. Exemplum helinandi ad idem. cviii. Aliud exemplum de falſa tranſmutatione. cix. Ꝙ magica tranſfiguratio non omnium viſum fallit ſꝫ quorundam tantum. De mulierculis que dicunt ſe noctu ire cum diana vel herodiade. cxi. De diuerſis generibus demonum. cxii. Ꝙ in demonibus etiam prelationes ſunt: et alij alijs viciis preſunt. cxiii. Ꝙ hoībꝰ infeſti ip̄i inter ſe quoqꝫ diſcordes ſūt. cxiiii Ꝙ iugiter humanis ſenſibus inſidiantur. cxv. De ꝓceſſu eorum in tentationibus hominum. cxvi. Ꝙ ſemel victi fugiunt confuſi. cxvii. Ꝙ demones miſcent ſe humoribus. cxviii. Ꝙ non illabantur humanis mentibus. cxix. Qualiter deprehendunt hominum cogitatōes. cxx. Cur non permittantur a nobis videri. cxxi. Qualiter energuminos ⁊ cultores ſuos vexēt. cxxii. Qualiter ſimulacris aſſideant cxxiii. Qualiter hoīes etiā bonos vexēt ⁊ eis obediāt. cxxiiii. Utrum corpora etiam demones habeant. cxxv. De incuborum vexatione exemplum de fantaſtica mu liere. cxxvi. Alia exempla ad idem cxxvii. Sententia prudentum de eodem. cxxviii. Ꝙ demones omni motu liberi arbitrii peccant. cxxix. Utrum peccent credendo vel ſperando. cxxx. cxxxi. Cur non habeāt peccati remedium. Liber Tercius De mundo ſenſibili et eiꝰ ſcemate. I. Iſidorus in libro ethi. xiij. C. Undus latine a ph̓is di ctus eſt: eo ꝙ in ſē piterno motu ſit. Apud grecos au tem appellat̉ coſ moſ .i. ornamentū ꝓpter diuerſitatē elementoꝝ et pul critudinē ſyderū. nichil em̄ mundo ¶VI pulcriꝰ oculis car nis aſpicimus. Quattuor aūt mundi climata .i. plage ſunt: oriens: occidens: ſeptentrio: meridies. Cardines mundi duo ſunt .ſ. ſeptentrio ⁊ meridies: in ip̄is eī vol uitur celū. Et dicitur ſeptētrio a ſeptē ſtellis axis: q̄ in ip̄o reuolute rotantur. Meridies aūt qͣſi mera dies: qꝛ ibi ſol mediū diē facit: vel qꝛ tunc purius micat ether. Meꝝ em̄ puꝝ dicitur. Ianue celi due ſunt: oriēs ⁊ oc caſus. Nā vna porta ſol ꝓcedit: alia ſe recipit ¶ Plini us in hiſtoria naturali li. ii. Mundi formā in ſpeciē or bis abſoluti globatā eſſe nomen in primis ⁊ conſenſus in eo mortaliū orbem appellantiū: ſed ⁊ argumentā re rum docent. ¶ Guilhermꝰ de conchis ph̓s. Mundum iſtū ph̓i ꝯfirmat ad ſimilitudinē oui eſſe ꝯſtitutū: ſicut em̄ in medio oui eſt meditulliū: ex cuiꝰ om̄i ꝑte eſt albu men: circa qd̓ tela: circa qua teſta: extra qua de ouo ni chil eſt: ſic in medio mundi eſt terra: ⁊ circa eaꝫ ex omni ꝑte fluit aqua. circa quā aer: circa quē ignis extra quē nichil eſt. Plato philoſophoꝝ doctiſſimꝰ. Munduꝫ in quinqꝫ regiones diuiſit .ſ. in celū: ethera: aera: humectā regionē: terrā. Celū vocat vbi ſtelle infixe ſunt. Ethe ra vero ab eo vſqꝫ ad lunarem circulū. Aera ſuꝑioreꝫ aeris medietatē. Humectā regionē inferiorē ꝑteꝫ eiuſ dem. Nec moueat ꝙ dixi extra ignis ſperā de mundo nihil eſſe: cū dicat ſcriptura celū oīa tegere: ⁊ firmamē tum in quo ſtelle ſunt fixe: aquaſqꝫ ſuꝑ celos eſſe. Ali quando nanqꝫ aer dicit̉ celū: vt cū dicitur: et aque que ſuꝑ celos ſunt. volucres celi. Aliqn̄ ether qui ⁊ ignis: Aliqn̄ extrema ꝑs aeris. Eadē quoqꝫ firmamentū di cuntur: qꝛ duo inferiora firmat elementa: qui ergo celū oīa tegere ſtellaſqꝫ firmamēto īfixas eſſe dicit. extremā etheris ꝑtem celū ⁊ firmamentū vocat. Qui vero dixit aquas ſuꝑ celū firmamentū eſſe: aera celū ⁊ firmamen tum vocauit: vel qd̓ veriꝰ: eſſe inferiorē ꝑteꝫ aeris: ſuꝑ quā ſunt aque vaporaliter in nubibꝰ ſuſpēſe ¶ H. De athomis ¶ Iſidorus. Thomos philoſophi vocāt quaſdā in mundo corꝑum ꝑtes minutiſſimas: vt nec viſui pateāt nec thomū .i. diuiſionē recipiāt. Hi ꝑ inane to tius mundi irrequietis motibus volitare: et hūc atqꝫ il luc ferri dicunt̉: ſicut tenuiſſimi pulueres infuſi ꝑ fene ſtras radiis ſolis vident̉. Ex his etiaꝫ vniuerſa gigni atqꝫ ꝯſtare quidā philoſophi gentiū putauerūt. Sunt aūt athomi: aut in corꝑe: aut in lapide minutiſſimꝰ pul uis: aut in tꝑe vt momentum: aut in numero vt vnum. ¶ Petrꝰ comeſtor. Epicurꝰ quidē ait duo fuiſſe ab eter no: videlicet inane ⁊ athomos: ⁊ in principio naturam quoſdā athomos ſolidaſſe in terrā: alios in aquā. alioſ in aerem: alios in ignē. At vero moyſes ſolū deū ꝓphe tauit eternū ⁊ mundū in principio .i. in filio ſine mate ria p̄iacenti ceteroꝝ corpoꝝ ¶ Guilhermꝰ de conchis. Itaqꝫ mundū quidā ep̄icuri ex athomīs ꝯſtare vere di xerunt: ſꝫ athomos illos ſine principio fuiſſe ac diuiſaſ ꝑ magnū inane volitaſſe. demū in quattuor magna cor pora coactas fuiſſe mentiti ſunt. Nō em̄ ſine principio in loco aliquid p̄ter deū eſſe poteſt: dicitur igitur has ꝑticulas deū ſimul creaſſe nō diuiſas: ſed in vniꝰ conſti tutione: qui em̄ dixit ⁊ facta ſunt: partes ⁊ totuꝫ ſimul potuit cręare. III. De quattuor ſimplicibus corporibus. ¶ Areſtotiles in li. iij. de celo et mundo Mne corpꝰ aūt eſt elementū: aut eſt ex elemen ¶ Oto generatū Elementū eſt aūt ad qd̓ cetera cor pora reſoluūtur: ⁊ eſt in eis potentia vel actu. ſed ip̄m nō reſoluitur nec ꝑmutatur nec cadit ſub cor ruptione: et hoc eſt corpꝰ ſimplex nō compoſitū. ¶ Idē in metha. li. i. Diffinitio elementi eſt .ſ. ꝙ elementuꝫ eſt illud de corꝑibꝰ cuiꝰ ordo vltimꝰ eſt. ¶ Auicēna de me dici. li. i. Elementa ſunt corꝑa prima: oīm corpoꝝ prin cipia q̄ in corꝑa diuerſaꝝ formaruꝫ diuidi minime poſ ſunt: ex quoꝝ cōmixtione diuerſe ſpecies generantur. Horum duo ſunt grauia .ſ. aquā terra. duo vero leuia ignis aer. Et in alijs corꝑibus duo quidē grauia: plus iuuant ad membroꝝ generatōeꝫ ⁊ eoꝝ quietē. duo ve ro leuia: plus ad generatōeꝫ ſpirituū ⁊ motionem eoꝝ: ⁊ ad mouendū membra: ſed motio nō fit niſi ab anima ¶ Seneca de naturalibꝰ queſtionibꝰ li. vii. Epicuri qͣt tuor elementa ſecernunt: ⁊ ex ſingulis bona marca ⁊ fe minea. Aerem em̄ illū marē iudicāt qui ventꝰ eſt: femi nam vero qui nubiloſus ⁊ iners: mare vocāt aquā viri lem: mulierē omnē aliā. Igneꝫ maſculū vocant: quo fla ma ardet: ⁊ feminā quā lucet innoxiꝰ tactu. Terrā for tioreꝫ marē vocant: ſaxa cauteſqꝫ femine noīe aſſignāt ¶ Guilhermꝰ de conchis. Elementū eſt quod in conſti tutione corꝑis inuenitur primū: qꝛ ꝯſtituit: nō ꝯſtituit̉. In reſolutōe poſtremū: qꝛ nō diuiditur. dicit tn̄ boetiꝰ ꝙ magnitudo decreſcit in infinitū. ratio quoqꝫ exigit vt quēadmodum om̄e corpus in duo maxima poteſt di uidi: ſic in infinita minima poſſe reſolui. vniuerſum ve ro dicitur infinitū numero .ſ. menſura ſpecie. Numero quedā infinita dicūtur: nō quia ſint innumera: ſed qꝛ eoꝝ numerꝰ vix aut nunꝙͣ homini poteſt eſſe certꝰ. hoc modo hic infinitū accipimꝰ. ⁊ ſic accipit boetiꝰ: ſūt igit̉ in vno corꝑe minima: q̄ ſimul coniūcta: vnū magnū eſf ficiunt vel cōſtituūt: et a nobis dicūtur elementa Huic ſententie concordat conſtantinꝰ dicēs: ꝙ elementum eſt ſimpla ⁊ minima corꝑis ꝑticula: haꝝ particularuꝫ que dam ſunt calide ⁊ ſicce ⁊ hec q̄ ꝓprie ignis dicuntur: q̄ dam frigide et ſicce terra nominatur: quedā frigide et humide q̄ ꝓprie aqua vocantur: quedaꝫ calide ⁊ humi de que aer appellātur. Quidā aūt hoc nomen corpꝰ im poſuit qd̓ cōſtituitur ex quattuor elementis quod ocu lis occurrebat illud noīauit. Un̄ boetiꝰ ait: ꝙ rebꝰ p̄ia centibus vel exiſtentibꝰ ⁊ in nature conſtitutōe manen tibus: humanꝰ animꝰ vocabula impoſuit: conſtitutōeꝫ nature vocans conſtitutōeꝫ ex quattuor elemētis. De inde ⁊ prima reꝝ principia cōſiderātes philoſophi no mina trāſtulerūt ad principia prima. reꝝ principia vo cantes corꝑa: ſed ad differentiā compoſitoꝝ ſimplicia Cū ergo boetiꝰ ſine tribꝰ dimenſionibꝰ .i. longo ⁊ lato et ſpiſſo nō poſſe corpꝰ inueniri aſſerit: iuxta primaꝫ no minis impoſitōeꝫ hoc dicit. Sūt em̄ iuxta phiſicā trāſ lationem p̄dicte particule corꝑa. Non tn̄ illas tres ha bent dimenſiones: .IIII. De primaria elemētorū ꝯfuſione ¶ Idem As itaqꝫ creator in vno magno corꝑe creauit I Nō localiter diſtinctas: ſed ꝑ ip̄m totum cōmi xtas. Ita ꝙ ex his ꝑticulis nil extra hoc corpꝰ fuerat: omne locū obtinuit: quē om̄ia corꝑa modo obti nent. hoc aūt a philoſophis ꝓpter particulaꝝ cōmixti onem noīatum eſt cahos quod interp̄tatur cōfuſio. Ca lida nanqꝫ frigidis in eo ſine ꝓportōe et medio ꝯiūcta Tercius Liber repugnabant. ſimiliter humida ſiccis. Un̄ ait ouidius Rudis indigeſtaqꝫ moles. Et inde ſubiunxit: Frigida pugnabāt calidis: humentia ſiccis. Et illud quideꝫ mi xtum cū impleret omnē locū vtiqꝫ nō mouebatur de lo co ad locū. Circulariter tn̄ moueri poterat quod ex om ni mobiliū genere mixtū erat. Ex hoc tn̄ magno corꝑe ſtatim quattuor in diuerſis locis creauit corꝑa: que ho die a quibuſdā dicūtur elementa. Beniqꝫ ꝑticulas qui dem calidas ⁊ ficcas q̄ alijs mixte erāt ad locū ſuperi orem deꝰ cōtulit et ex eis. adiunctis tn̄ quibuſdā ex tri bus reliquis ꝑticulaꝝ generibꝰ. vnū conſtituit: quod a partibꝰ dn̄antibꝰ ignis vocatur: particulas vero frigi das ⁊ ſiccas ad locū inferiorē deduxit: atqꝫ ex eis alijſ quibuſdā adiunctis vnū corpulentuꝫ et obtuſum quod a ꝑtibus dn̄antibꝰ terrā vocatur adiunxit: Ex ꝑticulis calidis et humidis adiunctis alijs aerem. Ex frigidis et humidis aquā. ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Ilen greci mate riam prima vocant: nullo modo formata: ſed oīm corꝑa ium formaꝝ capacē: ex qua viſibilia hec elementa fo mata ſunt: que ſibi quadā cōcordia ⁊ cōmunionē cōue niunt. Nā ſic inter ſe naturali ratōne iuncta dicuntur: vt ignis quidē in aere deſinat: aer ī aqua denſet̉: aqua in terra craſſeſcat: rurſuſqꝫ terra diluatur in aquaꝫ: aqͣ rareſcat in aerē: aer extenuetur in ignē. V. ¶ Cur deus illā confuſionem creauit quāa nō diu permanſuram cognouit ¶ Guilhermus de conchis. Ed fortaſſe dicet aliquis: creator qui oīa ſolo dicto creauit ⁊ anteꝙͣ fiant cognoſcit. Cur ex quattuor elementis illud cōpoſuit qd̓ non diu ꝑmanſuꝝ cognouit. Opera inꝙͣ creatoris videmus: ſꝫ cauſaſ ignoramꝰ. qd̓ tn̄ nobis inde videt̉ dicemꝰ. Om̄e opꝰ vel eſt creatoris vel nature vel artificis. Opꝰ crea toris eſt elementoꝝ ⁊ aīaꝝ ex nichilo creatio: mortuoꝝ reſuſcitatio: partꝰ virginis ⁊ ſimilia. Natura vero eſt quedā vis rebꝰ inſita. ſimilia de ſimilibꝰ ꝓcreans. Opꝰ igitur nature ꝙ hoīes ex hoībus naſcātur. aſini de aſi nis: ⁊ ſic de alijs. Opꝰ aūt artificis eſt quod ab homīe contra naturales indigētias componitur. vt veſtis con tra frigus: cōtra aeris intemperie domꝰ. Sed cū natu ra aliquid oꝑatur. primo quoddā cōmixtuꝫ oꝑatur. De inde paulatim format ⁊ diuidit. priꝰ nanqꝫ oꝑatur mi xtum: deinde qd̓ in eo eſt feculentū ⁊ graue ad infimuꝫ locū trahit. quod vero leue eſt ad ſupremū. quod medio cre ad mediū locū. Similiter in lacte mixtim creat treſ ſubſtantias. quas poſt homo adiuuāte natura artificō ſeꝑat. Quia igitur natura ⁊ artifex nō poterāt ad oꝑa tionem creatoris aſcendere. voluit creator ad illoꝝ ope rationem ꝯdeſcendere. Si em̄ hoc nō eſſet: debilitas na ture putaretur quotiēs ab ea aliqua mixta crearentur Uel vt alij dicūt mixtū creauit vt ſignificaret quanta confuſio reꝝ eſſe poſſet: niſi ſua dilectio res ordinaret. hinc om̄e corporeū importuno motū dixit plato fluitās naturalē motū elementoꝝ cōſiderās: quo duo a centro duo ad centrū mouentur: ⁊ hec inquit ex inordinata ia etatione deꝰ in ordinē redegit: nō .ſ. q̄ fuit: ſed que eſſet. niſi res ſic ordinauiſſet. ¶ VI. Qualiter elementorū cōmixtio ſtare poſſit ¶ Iſidorus vbi ſupra Uapropter oīa elementa oībus inſunt. ſꝫ vnū quodqꝫ eoꝝ ex eo qd̓ ampliꝰ habet accipit vo cabulū. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Sed qūo in quit in igne poteſt eſſe ꝑticula frigida. In aere vero vl̓ in aqua ficca. Ignē vtiqꝫ certū eſt eſſe cōſpicue nature ſeqꝫ ⁊ alia conſumere. Iteꝫ certū eſt ignis ꝑtem in hie me maxime inſpiſſari: et in aereꝫ mutari. Quod igitur vel a ſe vel ab alio in vno tꝑe de igne conſumitur. opor tet ꝙ in alio reſtauretur in eſtate. ꝑtem igitur aque quā priꝰ in aera mutauit poſtmodū in ſe attrahit. hinc ē ꝙ dixerūt philoſophici ignē humorē nut̓rire. Illūd vero quod attrahit niſi retineat ⁊ digerat non tranſfor mat. In hoc aūt om̄s philoſophici conſentiūt: ꝙ frigiditas ⁊ ſiccitas oꝑantur vim retentiuaꝫ. Calor ⁊ humiditas digeſtiuā. Calor eī ſiccus rem ꝯſumit ⁊ cremat. Frigꝰ ſiccū cōgelat. frigꝰ humidū diſſipat. Solꝰ igitur calor humidū digerit. Eſt igitur digerere aliquid in aliud ꝑ ebullitōeꝫ tranſmutare. In eodē etiā igne eſt vis expul ſiua: quā expellit ſuꝑflua q̄ ex frigido ⁊ humido ꝯſiſtit Eſt etiā vis attractiua q̄ ex calido ⁊ ſicco ꝓuenit. Sūt igitur in igne quattuor ꝑticulaꝝ genera dn̄antibus tn̄ calidis ⁊ ſiccis. Eodē argumēto poteſt ꝓbari de reliqͥs Cū ergo aqua ⁊ aer retineāt: in eis vis eſt retentiua q̄ ſine frigido ⁊ ſicco eſſe nō poteſt. Preterea cū duo infe riora naturaliter frigida ſunt. accidentaliter tn̄ quādo qꝫ calefiūt calore qui a ſuꝑioribꝰ deſcendit vel in ſubie cto vel ſine ſubiecto: ſed cū ſine ſubiecto eſſe non poſſit in ſubiecto deſcendit. Quod .ſ. ſubiectū cum deſcendit mobile eſt ad centꝝ. Eſt ergo frigidū. Sola nanqꝫ fri gida naturali grauitate tendūt ad ymum. Eſt ergo in igne aliquid naturaliter frigidū: ſed accidentaliter cali dum: quod tn̄ naturali motū deſcendit ⁊ tangēdo aquā vel terrā illas calefacit. ¶ VII. Ꝙ ignis et terra ſecundū platōneꝫ ſunt duo mundi fundamenta ¶ Idem T auteꝫ ait plato diuini decoris ratio poſtula bat fieri talem mundū qui ⁊ viſum pateretur ⁊ tactū: vt homo his duobꝰ ſenſibꝰ: ⁊ in creatōe ⁊ in gubernatōe ſui creatoris. potentiā. ſapientiā. boni tatem ꝑ̄pendens. potentiā timeret. ſapientiā veneraret̉ bonitatē imitaretur. Deinde ꝓſequitur dicens ꝯſtabat autē nil poſſe videri ſine ignis beneficio: neqꝫ tangi ſi ne ſolido: nec ſolidū eſſe ſine terra Ideo fecit deus duo fundamenta ignē .ſ. ⁊ terrā. Uerūtamen nec viſus eti am ſine terra poteſt eſſe. nec tactꝰ ſine igne. Maximuſ nanqꝫ ſplendor viſum diſſipat. maxima obſcuritas extī guit. ſplendor tꝑatus conſeruāt. Cum igitur in igne ſit maximꝰ ſplendor ne viſum diſſipet. vt aliquo obſcuro adiuncto tꝑetur oportet. Quoniā ergo ſola terra obſcu ra eſt ex p̄dictiſ quattuor corꝑibuſ. Neceſſe eſt ſplendo rem temꝑari vt poſſit eſſe viſus. hinc quoqꝫ natura in oculoꝝ medio nigꝝ quoddā ad tꝑandum ſplendoreꝫ il lorum creat. melancoliā inſuꝑ que nigra eſt ⁊ obſcura eadem cauſa ad oculos mittit: et ob hoc etiā ꝑ hos ocu los melancolia purgatur. In viſu igitur aliquid terra oꝑatur. Ceteꝝ vt ait ypocras. nichil poteſt ſenſu ꝑcipi niſi priꝰ inſtrumentū vertatur in naturaꝫ ſenſe rei. In ſtrumentū dicit quandā aereā ſubſtantiā quā aīa a ce rebro ꝑ neruos ad exteriora mittit. cum ergo hanc ad volam manus que. vt melius ſentiat. eſt neruoſa tranſ mittit: ſi tangit rem calidā calefit. cū quo calore ad cere brum vbi eſt ſedes aīe nō ꝙ ibi ſolū ſit: ſed ꝙ ibi diſcer nit. reuertitur: ſicqꝫ in illo inſtrumento calorem ſuū ꝑci pit. Similiter etiā fit cū aliquid frigidū tangit. Sꝫ cū ignis qui ſemꝑ in motu eſt principiū motꝰ ſit. cauſa eſt quare hoc inſtrumentū ad exteriora diſcurrit ac redit: ⁊ igitur ignis in tactu aliqͥd oꝑatur. ¶ VIII. ¶ Ꝙ inter hec oportuit duo eſſe media Erum hec duo ignis terraqꝫ duo mūdi funda menta a platōne dicta. nō potuerūt eſſe ſine me dio. alioquin vel locus vacuus inter vtrūqꝫ re maneret. vel ignis ad terram deſcenderet: aut terra ad ignem aſcenderet. Sed vtiqꝫ locus ſine locato eſſe no poteſt. Et ſi terra ad celū aſcenderet: cū naturaliter ad centꝝ moueatur: ad ymū tenderet. Si ignis ad terram naturali motu quo a centro mouetur aſcendere labora ret. ſicqꝫ p̄clara mundi machina ſolueretur. Si em̄ iſta corꝑa ſine medio ſeſe tangerent. Ignis ſubtilitate ſua terre poros intraret: motūqꝫ ſuo. ac acumine partem a Liber Tercius parte diuideret: et quidquid in eius ſuꝑficie eſſet deſio cando illā cineraret: deniqꝫ quod deteriꝰ eſſet: homo ꝓ pter quē oīa creata ſunt: in terra viuere non poſſet. nec alia bruta. nec herbe. nec arbores. que homini deſerui unt. exiſterent. porro nec vnū ſolū creauit deꝰ medium inter illa: ſed duo .ſ. ignē ⁊ aerem. Nā ſi ſolꝰ aer in me dio eſſet: cū plus habeat ſe ad naturā ignis ꝙͣ terre: citi us in illā tranſiret: paulatimqꝫ mutatꝰ ⁊ ignitꝰ terram cōbureret: p̄dictaqꝫ īcōmoda ſequerent̉. Similiter etiā ſi aquā ſola in medio poneret̉: cū plus ſe habeat ad ter ram ꝙͣ ad ignē: citiꝰ in eā verteretur. Et ſic igni terra iungeretur. Sed fortaſſis aliquis dicet. Nonne potuit deus in medio iſtoꝝ aliquod creare corpꝰ quod equali ter ad duo extrema ſe haberet. In potentia quidē diui na nullū pono terminū: ſꝫ tn̄ dico ꝙ ſi hoc feciſſet: aer n̄ eſſet: ſine cuiꝰ ſpiritu homo viuere nō poſſet. nec aqua cuiꝰ vſus in ml̓tis eſt homini neceſſariꝰ. ¶ IX. ¶ Adhuc de eodem Eteꝝ etiā ſi ſine homine mundū deꝰ eſſe vellet nec ſic manente reꝝ natura vnū medium inter ¶ hec extrema ſufficere poſſet. Cum eniꝫ terra ⁊ ignis in t̓ribꝰ qualitatibꝰ contraria ſint. Eſt em̄ terra corpulenta. obtuſa. immobilis. Ignis vero ſubtilis. aci tus. mobilis. id mediū vel vnā ſolā qualitatē de tribꝰ p̄ dictis ab vtroqꝫ acciꝑet: vel duas ab vtroqꝫ: vel ab al tero vnā: ab altero duas. Si em̄ nullā haberet: cōueni ens illoꝝ mediū nō eſſet. Om̄e em̄ mediū qualitatibuſ extremoꝝ ꝑticipare debet. Si ab vtroqꝫ vnā ſolā acci peret: quid inde ſequeret̉. Accipiat a terra ſolū eſſe cor pulentū: cū hoc nō poterit habere ab igne ſubtilitatem ſunt em̄ duo cōtraria. Habeat igitur ab igne ſoluꝫ eſſe acutū. erit igit̉ corpulētū ⁊ acutū: ſꝫ neqꝫ mobilis: neqꝫ īmobilis: qd̓ rō nō patit̉. ſil̓r ⁊ in alijs p̄t prudēs intelli gere lector. cū eī immediata ſint circa corꝑa corpulentū ⁊ ſb̓tile. obtuſū ⁊ acutū: mobile ⁊ īmobile: ſi illud medi um vnū ab vtroqꝫ acciꝑet: remanerēt duo īmediate cō traria: quoꝝ vtroqꝫ careret. Itē ſi vnā tm̄ de illis ſex qͣ litatibus ab vtroqꝫ acciꝑet: duas tm̄ haberet. cū vnū quodqꝫ extremoꝝ habeat tres. ⁊ tūc debiliꝰ illis cōue n. ens nō eſſet mediū: neqꝫ ſe: neqꝫ illa ſeruaret. Si aūt ab vtroqꝫ duas haberet: tūc quattuor haberet: qd̓ vti qꝫ nō poſſet: quin duas cōtrarias haberet. Si vero ab alterno vnā ab alterno duas acciꝑet: plꝰ ſe haberet ad illud a quo plures acceꝑat. ſicqꝫ citiꝰ in illud trāſmuta retur mundiqꝫ machina ſolueret̉. Itaqꝫ duo in medio ſunt creata. quoꝝ vtrūqꝫ a ꝓximo recipit duas: de p̄di ctis qualitatibꝰ: a remoto vnum. Eſt em̄ aquā corpulē ta obtuſa mobilis. Aer vero ſubtilis obtuſus et mobi lis. ¶ X. ¶ De ſinzugia .i. de coniugatione quattuor elementorum N hac ergo ſolida ſinzugia corꝑa p̄dicta concordant que em̄ vicina ſunt duas qualitates habent cōmunes. In tercia differūt. Similiter in plana ſinzugia concor dant Eſt em̄ terra frigida ⁊ ſicca: aqua frigida ⁊ humi da: aer calidꝰ ⁊ humidꝰ. ignis calidus ⁊ ſiccꝰ. In pōde re etiā cōueniunt: qꝛ quāto terra aqua ponderoſior eſt tm̄ aquā aere: aer igni: ⁊ ecōtra. Eſt aūt ſinzugia ꝙͣtuꝫ ad vocem ꝯiugatio: ſꝫ ꝙͣtum ad ſignificatōeꝫ ſinzugia eſt eoꝝ que in qualitatibꝰ differūt ꝑ mediū coniunctio ſicut terra ⁊ ignis ꝯiungunt̉ duobꝰ mediis. Terra vel aer. Et aqua vel ignis vno extremoꝝ ꝑ duo media eſt ſolida: qꝛ illoꝝ cōtrarietas in tribꝰ exiſtit qualitatibus quēadmodū ſoliditas in tribꝰ dimenſionibꝰ. vel ꝙͣtum ad ſimilitudinē ſolidoꝝ numeroꝝ ſunt cōiuncta. ſinzu gia vero terre vel aeris vel aque ⁊ ignis eſt plana: qꝛ ꝯtrarietas iſtoꝝ in duabꝰ eſt quālitatibꝰ quēadmoduꝫ planicies in duabꝰ dimenſionibꝰ: vel ꝙͣtum ad planoꝝ numeroꝝ ſimilitudinem ſunt coniuncta. ¶ Ex imagine mundi. Hec itaqꝫ ſingula ꝓpriis qualitatibꝰ: quaſi qui buſdā brachiis ſe inuicē tenent: ⁊ diſcordie ſue naturā concordi federe viciſſim cōmiſcent. Nā terra frigida ⁊ arida frigide aque ꝯnectitur. Aqua frigida ⁊ humida aeri humido aſtringitur. Aer humidꝰ ⁊ calidꝰ calido igni aſſociatur. Ignis calidus ⁊ aridꝰ aride terre cōpu latur. Ex his terra vtpote grauiſſima imum. Ignis vt pote calidiſſimꝰ ſup̄mum locū obtinet. Alia duo mediū qd̓ ſoliditatis vinculū qd̓dā quoꝝ aqͣ grauior: ꝓximuꝫ terre. Aer leuior igni ꝓximū locū poſſidet. ¶ XI ¶ De ordine vel pondere ipſorū ¶ Auguſti nus ſuꝑ gene. ad litterā libro ſecundo litatibꝰ diſtingui ꝓbantur vt ꝓ qualitatibus ꝓ Lementa ergo quattuor: nō tm̄ locis: ſed ⁊ qua priis: etiā loca ꝓpria ſortirent̉. Aqua .ſ. ſuꝑ ter ram: q̄ etiā ſi ſub terra ſtat aut labitur. ſicut in antriſ ⁊ cauernis. nō tn̄ ea ꝑte terre quā ſupra: ſed ea quā infra ſe habet: continetur. Nā ſi ex ꝑte ſuꝑiore ꝑs aliquā ter re delapſa fuerit nō manet ſuꝑ aqua: ſed eā p̄rupta de mergitur: ⁊ ad terrā vergit. ibiqꝫ tanꝙͣ in loco proprio conquieſcit. Illud itaqꝫ pſalmi. qui fundauit terrā ſuꝑ aquas: ſi quis ad litterā cogit intelligi. nō incōgruēter vel ſublimia terraꝝ ſiue ꝯtinentiū ſiue inſulaꝝ ſignifi cat que ſunt aquis ſuꝑiora. vel ip̄a tegmina ſpeluncaꝝ q̄ ſuꝑ aquas pendula ſoliditate ſunt firmata. Aerē ve ro ſuꝑiorem eſſe aqua hinc patet qꝛ nullum vas ab ore imp̄ſſum aquis poteſt impleri. videtur enī vas eſſe va cuum: ſed aere plenū eſſe ꝓbatur cū ore imo in aquā de primitur. Nā qꝛ ſuꝑius nō inuenit locū exeūdi. Nec in feriꝰ irruptis aquis ſubter eas eū ire natura p̄mittit: plenitudine ſua repellit eas: nec ī vas intrare ſinit. Cū aūt vas ita collocatur: vt nō habeat os deorſum ſed in latus inclinatū: tūc intrat inferiꝰ aere exeūte ſuperius: hinc etiā ꝓbatur nichil eſſe vacuū. Itēqꝫ ſi vaſis erecti pateat os in celū: cū infundis aqua aer ex alijs ꝑtibuſ qua nō infundis ſurſum euadit: ⁊ aque deorſum locus fit. Ꝙ ſi in ore vas deprimitur vt vel ex latere vel de ſuꝑ aque repente defluāt: et vndiqꝫ os vaſis obtegant aer ſurſum nitens eas diſrūpit vt eis ad ima locū faci at. Et ip̄a diruptio ſingultꝰ vaſoꝝ eſt: dū ꝑtibus fugit qꝛ totꝰ ꝓpter oris illiꝰ anguſtias exire tam cito non po teſt: porro ſi ſub aquas aer cogatur ire ex vaſe: vt illo cedente. vas ab ore in ima preſſo replere velles. faciliꝰ vndis vndiqꝫ oꝑitur ꝙͣ ꝑ os eiꝰ ab inferiori guttā exi gua locū intrandi reperiat. Iā vero ignē ad ſuꝑna emi cantem. etiā ipſiꝰ aeris naturā velle tranſcēdere ex hoc patet: qꝛ ſi quis faculā accenſam capite deorſuꝫ teneat nichilominꝰ flame crinis ad ſuꝑiora aſcendūt: ſed cōſti patione aeris circūfuſi ſuꝑata extinguit̉. ⁊ in eiꝰ quali tatem cōmutatur. .XII. ¶ De mobilitate elementorum. ¶ Guilher mus de conchis. Ec aūt quattuor corꝑa diſcernendū eſt: vtrum ſint mobilia: an immobilia. Motuū em̄ aliꝰ eſt ¶ ẜm ſubſtantiā generādo ⁊ corrumpendo: alius ẜm quantitatē ꝑ augmentū ⁊ diminutōeꝫ: aliꝰ ẜm qua litatem: mutatōe de vna in contrariā. aliꝰ ẜm locū: cum ergo iſta ⁊ ẜm ſubſtantiā ſaltē in ꝑtibꝰ ſuis moueātur et creſcant ac minuātur: ⁊ qualitatibꝰ alterentur: cur i la eſſe mobilia dubitētur. Beniqꝫ ad generatōeꝫ ⁊ cor ruptionem ꝑtium in quadā ꝑte anni duo ſuꝑiora q̄ na turaliter ſubtilia ſunt: accidentaliter ſpiſſantur. ⁊ ī duo inferiora ꝑs eoꝝ trāſmutatur. In alia vero ꝑte duo in feriora q̄ naturaliter corpulenta ſunt accidētaliter ſub tiliantur: vnde in duo ſuꝑiora trāſmutantur. Ceteruꝫ quia infimꝰ mundi locus elemento ſolidiore .i. terrā eſt occupatus: et aſcēdere cōtra naturā eiꝰ eſt: nulla ſpecie Liber Tercius tranſlationis ẜm locū moueri poteſt. Similiter cū ſolꝰ ignis ſuꝑ aera ſit vnde aſcendere nō poteſt. deſcendere vero ꝯtra naturā eius eſt trāſferri nō poteſt: duo ergo media in eodē loco mouētur. De motu vero aeris quo aura vento turbinis fulgure fulmine ſcintillatōibuſqꝫ mouetur cū de ſublimibꝰ loquemur diſſeremꝰ. De eſtu ationibꝰ quoqꝫ maris ⁊ accidētalibus aquaꝝ cōmotio nibꝰ. cū de infimis erit ſermo dicemꝰ: Manet ergo mū di machina incōuulſa: qꝛ n̄ habēt quo tranſferant̉ que dicuntur elemēta ¶ Areſtotiles in libro de celo ⁊ mun do. Corꝑibus aūt ſimplicibꝰ eſt naturalis quies. Res em̄ aut quieſcit violēter: aut quiete naturali neceſſario Et vbi quieſcit naturaliter illuc intendit naturaliter. Natura em̄ eſt in vnoquoqꝫ principiū ſui motꝰ: virtꝰ aūt eſt principiū motꝰ eiꝰ qui eſt a re alia. Om̄is itaqꝫ motꝰ: aut eſt naturalis: aut accidentalis. Naturalis eſt a virtute cū auxilio nature vt lapidis deorſuꝫ. Accidē talis aūt a virtute nō cū auxilio nature vt lapidis ſur ſum. Uerūtamē in his duobꝰ motibꝰ vtitur aere ſicut inſtrumēto. vnicuiqꝫ aūt reꝝ eſt motꝰ naturalis vnus accidētales vero plures. ¶ XIII. De mutua permutatione ipſorum. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Eniqꝫ quattuor elemēta vt dictū ē ita formatā ſunt ꝙ ſibi quadā ꝯcordia ⁊ cōmunione conue niunt. Nā ſic inter ſe naturali ratōe iuncta di cuntur vt ignis quidē in aere deſinat. aer in aqua den ſetur. aqua in terrā craſſeſcat. rurſuſqꝫ terra diluatur ī aquā. aqua rareſcat in aerem. aer extenuetur in ignem ¶ Areſtotiles in pͥmo libro metheoroꝝ. Aqua quidem exiſtit in aere .ſ. ꝑ euaporatōneꝫ. Et aer ex iſtit in aqua qꝛ ſic diſpoſuit vtrūqꝫ deꝰ glorioſus ⁊ ſublimis. Non aūt ex om̄i aqua fit aer. Sed ex vapore remanēte mul to ꝑ caliditatē: cū ſua humiditate qn̄ eleuatur ex aqua ⁊ terra .ſ. vapor aquoſus. Similiter nō fit aqua ex om̄i aere: ſed ex aere multi vaporis qn̄ cōgregatur ⁊ ſpiſſat̉ ſic ergo aer ⁊ aqua cōtinue alterātur ad inuicem. Dico aūt qꝛ ſuꝑ illud qd̓ eſt ſuꝑ terrā vincit aquā ⁊ aer ſine gne: ꝙ ſi ignis vinceret combureret illud ⁊ ſiccaret. Ignis aūt purꝰ ⁊ nō turbidꝰ eſt ꝯtingens orbem lune. ¶ Seneca vbi ſupra. Omnia ergo elemēta in omnibꝰ ſunt ⁊ oīm alterni recurſuſ ſunt. Quidquid alteri perit in alteꝝ tranſit. Et natura ꝑtes ſuas velut in ponderi bus cōſtitutas examinat. Ne ꝓportōeꝫ equitate turba ta mundꝰ poſtponeret. Nunꝙͣ ſine igne eſt aer. detrahe illi lacorē rigeſcet ⁊ ſtabit durabitur ⁊ trāſiet in humo rem. Sed nichilominꝰ quodqꝫ nō ſine humore eſt. ⁊ iō facilior eſt inuicē tranſitꝰ: qꝛ illis in qͣ tranſeundū eſt iā mixta ſunt. habet ergo terra humorē ⁊ hunc exprimit. habet etiā aera ⁊ hūc hyberni frigoris vmbra denſat vt humorē faciat. ¶ Hieronimꝰ. In terre quoqꝫ viſce ribꝰ ferꝝ et lapides decernūtur. In quibꝰ ignis latitat aerē in terra eſſe ꝓbatur. dū humecta terra temperiē ſo lis acceptās vapores largiſſimos exalat. ¶. XIIII. Qualis fuit illa congeries prima. ¶ Guy hermus de conchis. Efra erat vndiqꝫ aquis cooꝑta. aqua vero vſ qꝫ ad magnā partem aeris eleuata. aer autē ⁊ ignis ſpiſſiores ꝙͣ modo ſunt: que ſpiſſitudo ex ꝑticulis terre ⁊ aque q̄ illis inerāt ꝓueniebat. ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Igitur ẜm cōmunem ſanctoꝝ traditōeꝫ pri mo materia rudis atqꝫ informis quattuor elementorū cōmixtionem atqꝫ confuſionē tenēs creata eſt. Poſtea ꝑ interualla ſex dieꝝ ex illa materia reꝝ corꝑaliū gene ra ſunt formata ẜm ſpecies ꝓprias. hāc autē materiam appellabat moyſes terrā: qꝛ indecora erat. ⁊ abyſſuꝫ qꝛ cōmixta ⁊ confuſa carens ſpecie diſtincta. aqua quoqꝫ qꝛ fluitabat. vel qꝛ oīa terrenaſcentia ab humore ꝯcre antur ⁊ nutriūtur. ita ſub his noībꝰ reꝝ viſibiliū ſigni ficata eſt illa informis materia ⁊ inuiſa. q̄ nulla ſpecie cerni aut tractari poterat ꝓpter infirmitatē paruulorū qui minꝰ ydonei ſunt inuiſibilia comp̄hendere. erat au tem moles illa tenebroſa: lucis abſentia: ſuꝑ quam fere batur ſpūs dei: ſicut rebꝰ fabricandis ſuꝑfertur volun tas artificis: vt ꝑficiat quod incepit. ¶ Hugo de ſacra mentis. Uidetur etiā moles illa qn̄ creata eſt ibidē ad eſſe ꝓdiiſſe: vbi nūc formata ſubſiſtit. Eratqꝫ terrenuꝫ hoc elementū in vno eodēqꝫ loco medio ſubſiſtēs. Cete ra vero tria in ꝑmixtione vna ꝯfuſa circūquaqꝫ ſuſpe ſa. eouſqꝫ in altū porrigebantur quouſqꝫ nūc ſūmitas corporee nature ꝑtingit. Et ſicut quibuſdaꝫ videtur vl tra firmamenti locū extenſa in inferiori ꝑte ſpiſſior at qꝫ groſſior erat: in ſuꝑiori vero rarior ⁊ ſubtilior d̓ qua rariore ſubſtātia putantur aque eſſe q̄ ſuꝑ firmamētuꝫ eſſe dicūtur. Talis fuit mundi facies in principio ante formationē eiꝰ ac diſpoſitōeꝫ ¶ XV. ¶ Aſſertio auguſtini ꝙ omnia ſimul creata et formata fuerunt Uidā tn̄ ſancti tradūt oīa ſimul in materia et Actor. Ex libris auguſtini oīa q̄ a principio forma creata fuiſſe: qd̓ auguſtinꝰ ſenſiſſe videt̉ geneſeos narrātur vſqꝫ ad locū illū. fons aūt ⁊ fluuius aſcendebat. Ait auguſtinꝰ facta fuiſſe nō in tꝑe vl̓ per tꝑa: ſed in radice tempoꝝ. Quā ſententiā multis ratio nibꝰ ⁊ coniecturis littere ꝓbare nititur. Scriptū eſt eīꝫ Qui viuit ineternū creauit oīa ſimul. Item indignū vi detur hoc de tam potente artifice ſentire: qꝛ oīa ſubito poteſt oꝑari. ꝙ quēadmodū figulꝰ primo preparauerit maſſam ſuā informē: vt poſtea ꝑ interualla ſex dierum vaſa ſua ⁊ creaturas ſingulas in ꝓprias ſpecies forma rit: et tandeꝫ. quaſi ex labore ⁊ oꝑis difficultate fatiga tus ſeptimo die reqͥeuerit: ſicut videtur ſonare littera geneſeos. Ꝙ enī figulꝰ et quilibet artifex materialis oꝑatur ſucceſſiue hoc ꝓuenit ex infirmitate: qꝛ .ſ. nō po teſt ſubito oꝑari. Preterea ſi lux q̄ primo die facta fu iſſe legitur. corꝑalis fuiſſe intelligatur: ſicut dicit expo ſitio cōmunis: videtur fuiſſe creata ſuꝑflue: qꝛ nō ſerui uiſſet homini. ꝓpter quē creata ſunt cuncta ſenſibilia. Nondū enī erat homo creatus. qn̄ lux illa viciſſitudinē diei et noctis exhibebat quod fecit tantū vſqꝫ ad quat tum diem in quo creata ſunt luminaria: vnde magis vi detur ibi intelligenda fuiſſe lux ſpūalis in angelica cre atura: alioquin ſi lux illa in circūitu ſuo ꝑagebat diem et noctem: vt quid poſtea factꝰ eſt ſol in poteſtatē diei. Ad hoc ſole curſum ꝑagente tūc nobiſ fit mane quādo apparere incipit in oriente: Nobis adueſpaſcit quādo ad occaſum declinat: ⁊ tūc oritur in inferiori emiſperio Semꝑ ergo eſt dies ſemꝑ et nox: licet in diuerſis locis Unde ꝙ modo dicimꝰ eſſe diem vel noctem ſiue mane vel veſpere intelligimꝰ quo ad nos. Sed nō fuit homo creatus vſqꝫ ad ſextū diem. Et nō erat cui viciſſitudo illa diei et noctis exhiberetur. Ceteꝝ poſtꝙͣ de luce di ctum eſt: vidit deꝰ lucem ꝙ eſſet bona. Additur: Et di uiſit lucem a tenebris. Et videtur ꝙ ſuꝑflue: qꝛ nō pōt eſſe lux niſi diſcreta a tenebris: cum tenebre tantū ſint ex abſentia lucis. ¶ XvI. ¶ Itē ad idem ꝑ coniecturas littere. Reterea de quolibet genere creature ſigillatiꝫ dicitur. vidit deꝰ ꝙ eſſet bonū: p̄terꝙͣ de hoīe. Cuiꝰ ratio aſſignatur: qꝛ malꝰ in ꝓximo futurꝰ A erat ꝑ peccatū. Et d̓ oꝑe ſecūde diei cuiꝰ ratio ponitur Quia binariꝰ eſt infamis. eo ꝙ primus ab vnitate rece dit quā diligit deꝰ. Similiter et de nocte nō dicitur di xiſſe deus ꝙ eſſet bona: ſed ſingulariter de luce hoc dici tur. Et ſtatim quaſi lucē approbādo et noctem reproba do diuiſiſſe dicitur luceꝫ a tenebris. Quin etiā poſt il lam diuiſionem: et appellatōeꝫ diei et noctis nuſꝙͣ per totā ſeriem ſeptem dieꝝ fit aliqua mentio de nocte: ſed Liber Tercius tm̄ de veſꝑe ⁊ de mane: q̄ vtiqꝫ dieꝫ nō ꝑficiūt: ſed tm̄ initiant ⁊ termināt Cur itaqꝫ hoc: niſi qꝛ lux ⁊ tenebre referēde ſūt ad creaturas ſpūales .i. ad angelos .ſ. lux ad bonos. in quibꝰ deꝰ gratie ⁊ ſapiētie ſue lucē appro bauit. Tenebre vero ad malos in quibꝰ fumū ⁊ caligi neꝫ ſuꝑbie reꝓbauit. Adhuc cū certū ſit tā ex veteri: ꝙͣ ex nouo teſtamento lucifeꝝ ⁊ cōplices ſuos corruiſſe ē celo: et ſic a ſocietate ſanctoꝝ angeloꝝ diuiſos fuiſſe. Scriptū eſt em̄ in yſaia. Quomodo cecidiſti de celo lu cifer ⁊ꝭ. Et in ezechiele. Peccaſti cherub ⁊ eieci te ⁊cꝭ. Et aptius in euāgelio: Uidebā ſathanam ⁊cꝭ. Et al bi In veritate non ſtetit. Abſurdū eſt valde: vt inter oꝑa dei primaria nō exprimat ſcriptura de angelis. non ſo lum eoꝝ creatōeꝫ: ſed etiā bonoꝝ ꝯfirmatōeꝫ ⁊ maloꝝ ruinā. qd̓ vtiqꝫ nuſꝙͣ in tota ſerie ſex dieꝝ poteſt intelli giniſi in diuiſione lucis a tenebris. Itē cū ẜm dicat̉ re ſpectu primi. Cur nō dicitur dies primꝰ: ſed vnus. niſi ad cōmendatōeꝫ vnitatis angeloꝝ. qui vna charitate cōuiūcti deo ꝯcorditer ſeruiūt et inuicē ſoliciti ſunt ſer uare vnitatē ſpūs in vinculo pacis. Item cur in creatō ue lucis duplicat̉ tantūmodo verbū faciendi: qꝛ dicit̉ fi at lux. et facta eſt lux. In alijs aūt triplicatur: vt in fir mamento: dicitur em̄ fiat firmamentū: et fecit deus fir mamentū. et factū eſt ita. Sed ſi celū et terra et virgul ta et herbe nō ſimul: ſed ꝑ interualla dieꝝ vel temporū facta ſūt: ſicut videt̉ ſonare littera. Cur poſtmodū hec oīa ſcriptura epilogās: ſub vna die teſtatur facta fuiſſe dicens. Iſte ſunt generatōes celi et terre: qn̄ create ſūt in die quo fecit deꝰ ⁊cꝭ. niſi qꝛ vnꝰ factꝰ eſt dies et non plures in quo oīa facta ſūt. Cuiꝰ varia repetitōe ſeptē dies ibi numerātur et nō ſucceſſio dieꝝ. Un̄ ⁊ alia trāſ latio ſic habet. Cū factꝰ eſt dies fecit deꝰ celū ⁊cꝭ. pro pter hmōi ratōes ⁊ ꝯiecturas lr̄ales. viſū eſt auguſtino yſimul oīa facta ſūt in materia ⁊ forma. ¶ XVII. ¶ Expoſitio eiuſdē littere ſecundū auguſtinu Um ergo dicitur: in principio creauit deꝰ celū et terra ẜm auguſtinū noībus celi et terre intel lligitur materia ſpūalis ⁊ corꝑalis creature q̄ p̄ceſſit ip̄as res formataſ. nō tꝑe: ſed origine: ſicut ſonꝰ cantū. Sonꝰ em̄ formatur in cantū. Nec apparet infor mitas materie corpoꝝ: niſi ī eoꝝ mutatōe. cū .ſ. ex vna forma in aliā tranſeūt. Hmōi em̄ trāſitꝰ de forma fit ꝑ quoddā informe. qd̓ vocatur materia informis priuata om̄i forma. et eſt capax oīm formaꝝ in quas mutantur res mutabiles. Et ita nō cognoſcit̉ niſi ꝑ poſitōem ſui cōtrarii .i. forme. ſicut nec tenebre niſi ꝑ lucē. nec ſilenti um niſi ꝑ ſonū. Similiter creatura ſpūalis habet vitaꝫ informē in ſe .ſ. nō cōuerſa ad creatorē. dū em̄ ad eū cō uertitur formā capit ab eo qua illi aſſimilatur. et hec vi te informitas nō appareret in ſanctis angelis qui ꝑſti terunt in forma auerſionis. Sed in malis: qui formā il lam ſapientie vel nunꝙͣ cōuerſionē acceperūt vel auerſi on amiſerūt: ⁊ ad nichilū redacti ſunt .i. ꝓprie nichil. Unde in iob dyabolꝰ nō dicit̉ eſſe: qꝛ ab eſſe defluxit n̄ ad eſſe ⁊ ideo minꝰ eſt. Quoniā ergo duplex eſt creatu ra .ſ. corꝑalis ⁊ ſpūalis: quaꝝ neutra īmediate defluxit a creatore. ſed ꝑ quandā informitateꝫ q̄ ꝓpe nichil eſt: ex qua formata ſunt ſingula ꝑ conuerſionē ad ip̄m. Re cte in principio creatōnis ip̄aꝝ reꝝ vtriuſqꝫ nature in formitas. noīe celi ⁊ terre inſinuatur .ſ. noīe celi vita in formis creature ſpūalis. Et nomīe terre materia infor mis creature corꝑalis. Nā qꝛ hec duo nec om̄ino nihil ſunt: nec aliquid ꝑfectuꝫ ſed mediū: veꝝ vtrūqꝫ ꝯgrue ruoyſes modū creatōis. quo ex nichilo facta ſunt om̄ia explicare volens: in ip̄o exordio materiā inſinuat vtri uſqꝫ creature informē. ꝑ quā res ip̄e create: ex nichilo in aliquid tanꝙͣ ꝑ mediū rranſierūt: ⁊ hoc noībus celi ⁊ terre: qꝛ aliquibꝰ vſitatis vocabulis oportet ea expͥme re. vt ſenſu tardioribꝰ vtrūqꝫ innoteſceret. vtraqꝫ infor mitas aꝑtius inſinuatur. cū dicitur: terra aūt erat ina nis ⁊ vacua ⁊cꝭ. Nomīe em̄ terre materia corpoꝝ infor mis exprimitur. de qua in libro ſapientie dicitur. Crea uit orbem terraꝝ ex materia inuiſa. vnde hic habꝫ alia trāſlatio: terra erat inuiſibilis ⁊ cōpoſita Nomine aūt abyſſi vita informis angeloꝝ: qualis eſſet: ſi nō ad crea torem cōuerſa fuiſſet. hec ergo duplex informitas ſiue inchoatio creature ſtetiſſet in informitate ſua. niſi ꝓ cō uerſione ſui generis ad creatorē ſuū formaꝫ acciꝑet. et ſic ꝑfecta creatura fieret. XVIII. De ſenaria conuerſione creature Ec aūt ꝯuerſio creature cuiuſqꝫ generis expli catur ꝑ ſex diſtinctōes. Cū de vnoquoqꝫ gene re dicitur dixit deꝰ. fiat ⁊cꝭ. Sic ergo dicendo ꝑ ſingula creature genera intelligit̉ reuocari p̄dicta in formitas ad verbi formā incōmutabilē vt formetur in ſpecies varias. iuxta ratōes vel ydeas. que in ip̄o ver bo erant eternaliter. Ideo etiā in ip̄a inchoatōe creatu re inſinuāda. nō dicit̉ dixit deꝰ fiat celū ⁊ terra. Quia formā verbi incōmutabiliter patri coherentē nō imita tur imꝑfectio ſiue informitas creature: que noīe celi et terre intelligitur donec ad ip̄m cōuerſa. formā ab eo ꝓ modulo ſui generis capiat. Ideo etiā ibidē nō fit cōme moratio filii inqͣtum verbū: ſed inꝙͣtum principiū: po ſtea vero in cōuerſione ſiue formatōe creature fit eiuſ dem cōmemoratio inꝙͣtum verbū. vt .ſ. ꝑ hoc ꝙ eſt prin cipium inſinuetur exordiū creature exiſtētis ab illo ad huc imꝑfecte: ꝑ hoc aūt ꝙ eſt verbū inſinuetur ꝑfectio creature ad ip̄m reuocate ſiue cōuerſe: vt formaret̉ in herendo creatori ⁊ ꝓ genere ſuo imitādo formaꝫ ſemꝑ patri coherentē. In ip̄o itaqꝫ exordio creature inſinua tur trinitas creatrix .ſ. in dei noīe pater. filius in princi pli noīe. Spūſſanctuſ in hoc ꝙ dicitur ſpūs dn̄i fereba tur ſuꝑ aquas .i. benignitati eius placebat: vt ex mate ria. fluxibili ⁊ informi ad modum aquaꝝ ꝑficeret quod inchoauerat. Similiter ⁊ in cōuerſione creature q̄ inci pit ab illo loco. dixit deꝰ fiat lux ⁊cꝭ. eadeꝫ trinitas inſi nuatur .ſ. pater in dei noīe: filiꝰ in verbi nomīe: ſpūſſan ctus in hoc ꝙ dicitur: vidit deꝰ ꝙ eſſet bonū .i. benigni tati eiꝰ placuit vt maneret iā ꝑfectum qd̓ placuerat vt ꝑficeretur inchoatū. Conuerſionē ergo ſiue formatōeꝫ creature incipit moyſes a digniori explicare: cū dicitur dixit deꝰ fiat lux: ⁊ facta eſt lux .i. ꝑ verbū ſuū vitam in formem ſpūalis creature q̄ priꝰ vocabatur tenebre vel abyſſus. ad principiū ſuū reuocauit ſiue cōuertit: vt ex ip̄o formā ſapientie capiens fieret lux: de qua illumina tione dicit apl̓s. ii. ad corinth. Deꝰ qͥ dixit de tenebris lumē ſplendeſcere illuxit in cordibꝰ noſtris. Et ad eph. Eratis inquit aliqn̄ tenebre: nūc aūt lux ī dn̄o. In hac luce veritatis lucifer ille nō ſtetit ſed auerſus ab ea: qꝛ noluit ei ſubiici: cōtinuo ad tenebras ſuas relapſus eſt Ideoqꝫ mox vt dictū eſt facta eſt lux: ſubiungitur ⁊ vi dit deꝰ lucem ꝙ eſſet bona. Nō aūt poſt diuiſioneꝫ lu cis a tenebris dicitur. vidit deꝰ ꝙ eſſet bonū. ne .ſ. tali bus tenebris ſimul cū illa luce teſtimoniuꝫ beneplaciti ſui ꝑhibuiſſe deus videretur: ſed magis eas reprobare vbicūqꝫ em̄ ꝑ ſingula oꝑa dicitur in fine vidit deus ꝙ eſſet bonū: intelligitur approbatio rei ꝑfecte ẜm arteꝫ que facta eſt ſapientia dei. ꝑ hoc ꝙ dicitur diuiſit lucē a tenebris: intelligitur diſcretio ⁊ ordinatio meritorū. in angelis bonis ⁊ malis: et etiā ſeꝑatio localis eoꝝ ab inuicem: qꝛ bonis remanentibꝰ in celo empirreo qͣſi in aula regia vbi nati ſūt. mali in hūc caliginoſū aerē cor ruerūt qͥ eſt eis qͣſi carcer vſqꝫ ad diē iudicii ¶ XIX. De cognitōe angelica matutina et veſꝑtina. Agelica vero creatura lucis eterne particeps dicitur lux. Que ſtatim vt ad lucem increatam Aconuerſa eſt: facta eſt lux. In ipſa luce cre ante Tercius Liber contemplata eſt rationes oīm reꝝ creandaꝝ que ydee vocantur. Nichilominꝰ etiā in eodē inſtanti cognouit ip̄as res creatas in generibꝰ ꝓpriis. Sed prima cogni tio q̄ maior eſt ⁊ clarior matutina dicitur. Secunda qꝛ minor: veſꝑtinā. Prima etiā recte p̄cedit ſecūdā. Quia angeli nō ꝑ creaturas cognoſcūt deū ſicut nos: ſꝫ potiꝰ ecōtra. vtraqꝫ aūt cognitōeꝫ p̄cedit ip̄a ratio cuiuſlibꝫ rei exiſtens in verbo ab eterno. Iuxta illud: qd̓ factum eſt in ip̄o vita erat. vbicūqꝫ aūt de quolibet oꝑe cuiuſ libet diei dicitur: dixit deꝰ. fiat. Intelligēda eſt ſcriptu re intentio. recurre ad verbi eternitatem: in quo .ſ. erat ab eterno ratio rei faciende. Cū aūt dicitur: ⁊ factū eſt ita. Intelligenda eſt cognitio ip̄iꝰ ratōnis rei create q̄ eſt in verbo: facta in angelo ꝯtemplāte ip̄m verbū. Cū aūt additur: ⁊ fecit deꝰ. Intelligēda eſt factura ip̄iꝰ cre ature in genere ſuo. Noſtra tn̄ trāſlatio nō habet vbi qꝫ hec tria .ſ. fiat. et fecit. et factū eſt. Sed vbiqꝫ intelli genda ſunt. Ideoqꝫ etiā in ꝯditione lucis nō triplicat̉ verbū faciendi: ſicut in alijs. Quia nō primo cognouit angelꝰ illuminatōeꝫ ſuā ⁊ poſtea illuminatꝰ eſt. Sed in ip̄a illuminatōe cognouit. de alijs aūt creaturis ſecus: quaꝝ ratōes priꝰ in verbo cognouit: ⁊ poſtmodū ip̄as creaturas in genere ſuo. Et ideo de illis dicitur fiat .ſ. ꝙͣtum ad ratōeꝫ in verbo. ⁊ factū eſt ꝙͣtum ad cognitō nem in angelo. et deꝰ fecit ꝙͣtum ad eſſentiā in genere ſuo ꝓprio. Priꝰ ergo in eterna ratōe cognoſcit angel vniuerſam creaturā tanꝙͣ in ſua vera luce: ⁊ ob hoc tā ꝙͣ in mane. Beinde ip̄am in ꝓprio genere in quo natu raliter tenebreſcit: ⁊ deficit lux eiꝰ: qꝛ in nichiluꝫ tendit cū ex nichilo ſit: et ob hoc tanꝙͣ in veſꝑe. Sed cōtinuo fit mane: qꝛ angelꝰ nō remanet in eo quod creatū eſt ei ꝑ dilectionē adherēdo. īmo ſtatim refert illud ad laudē eiꝰ in quo illud faciendū eſſe cognoſcit: ⁊ ibidem ꝑcipit cognitōeꝫ ratōis alteriꝰ creature faciende: in qua veri tate ſtans dies eſt. Nā ſi angelꝰ aliqua creatura vl̓ eti am ſeip̄o plus delectaretur ꝙ illa luce cuiꝰ ꝑticipatōe beatꝰ eſt: eoip̄o tenebreſceret. ⁊ de die nox fieret. Sed qꝛ ſciētie ip̄ius creature electōe ⁊ delectatōe: p̄ponit ꝙ eā ſcit in ip̄a veritate ꝑ quā facta ſunt oīa. Ideo ꝑ oēs ſex dies nō nominat̉ nox. ſed poſt veſꝑam ſtatim ſubiū gitur mane: et fit dies vnꝰ. deinde ſecundꝰ. deinde ter cius vſqꝫ ad ſextū: ꝓpter ſenariā opeꝝ diſtinctōeꝫ. dieſ aūt vnꝰ ⁊ nō primꝰ dicitur ad cōmendatōneꝫ vnitatis angeloꝝ: vt ſupra dictū eſt. qui cōcordiſſime lucem ve ritatis ꝯtemplantur: ⁊ ei obediūt: quibꝰ mirabili felici tate ſemꝑ eſt dies: īmo meridies. qꝛ ſemꝑ clare vident deū ⁊ ardent amore diuino. Semꝑ mane qꝛ vidēt rōeꝫ cuiuſqꝫ rei faciende in ſpeculo. Semꝑ veſꝑe: qꝛ vident ꝙͣlibet creaturā in genere ꝓprio. Un̄ dauid in pſal. qͣſi volens breuiter exprimere quid ab angelis ⁊ animabꝰ factis abſqꝫ tempoꝝ vicibꝰ ageret̉ in ip̄a patria. veſꝑe inquit ⁊ mane ⁊ meridie narrabo ⁊c̄. ¶ XX. ¶ De rōe ſenarij dierū in oꝑationibus dei. Deo ꝑ ſenariū numeꝝ creatio reꝝ explicatur vt oſten datur ꝙ dei ꝑfecta ſunt oꝑa. Nā ſenariꝰ eſt primus nu merus ꝑfectꝰ tali ꝑfectōe: ꝙ ꝑtibus ſuis aliquotiſ ſiml̓ ſumptis completur. q̄ ratio inuenitur in numeris: hē āt ꝑtes ſunt vnū duo tria q̄ etiā gradatim in trigonū ſur gunt. In requie vero diei ſeptime intelligitur deus re quieuiſſe in cōſpectu angeloꝝ nō niſi in ſeipſo .ſ. vt an gelica creatura q̄ cognoſcēdis eiꝰ oꝑbꝰ ⁊ in ip̄o ⁊ etiā in illis tanꝙͣ dies cū veſꝑa p̄ſentata eſt nichil meliꝰ eſſe cognoſceret ꝙͣ illū qui ab oībus oꝑbus ſuis in ſe ipſo requieſceret. qꝛ nullo eoꝝ indiget vt ſit beatior. Et hec ſeptima cognitio: qꝛ nō habuit veſꝑam. cū nō fit de cre aturā: ſed de creatore a deo benedici meruit ⁊ ſanctifi cari. Sicut ergo iohānes in apocalipſi aꝑte vidit ea: q̄ nobis ſub figuris tradidit. ⁊ dn̄s in euāgelio ea q̄ aꝑte intelligebat populo ſub ꝑabolis ꝓponebat: qꝛ populus rudis aliter caꝑe nō poterat. Sic et moyſes ſpūſancto reuelante: ſciuit quidē omnia ſimul creata fuiſſe in eſſe cōpleto. tn̄ qꝛ rudi populo iudaico loquebatur qui non potuit intelligere vel caꝑe qualiter deꝰ ſubito operatur Ideo ſub diſtinctōe ſex dieꝝ oꝑa explicauit. loquēs de eo quaſi de hoīe qui ꝑ moras ⁊ ſucceſſiones oꝑatur: et poſt laborē oꝑis reqͥeſcit: vt hoīes .ſ. carnales ac rudes aliquāto poſſent mundi creatōeꝫ mente caꝑe: ⁊ ſic ī eis ſalubriter edificaretur fides: qua crederēt deū oīa feciſ ſe: ſic eniꝫ ſcriptura more ſuo in ſuꝑficie littere ꝑuulis condeſcēdit: vt cū dicit deū zelotē: iratū penitentē ⁊ hu iuſmodi. Sed qualiter poterit hec auguſtini ſententia ſtare: cū ip̄emet dicat ſuꝑ geneſim: ꝙ cetere creature in fra lucē .i. angelū nō fuerūt create ſine angeli cognitōe Ex hoc em̄ videtur ꝙ angelꝰ ante cetera creatꝰ ſit: ⁊ ita ꝙ non oīa ſimul creata ſunt. Sed in his verbis innuit auguſtinꝰ: ꝙ res naturaliter priꝰ ſunt in mente artificiſ ꝑ diſpoſitōeꝫ ꝙͣ in eſſe actuali. Et hūc ordinē cognouit angelꝰ in ip̄is rebꝰ iā creatis vnde nō oportuit ꝙ ante cetera creatꝰ eſſet: vel forſitan ꝙ ait auguſtinꝰ oīa crea ta fuiſſe ſimul in eſſe cōpleto de corꝑalibus creaturis intelligendū eſt: ⁊ nō de angelo: qui fortaſſis ante cete ra factuſ eſt: ẜm illud eccl̓iaſtici: prior oīm creata eſt ſa pientia. id eſt. natura angelica participatione ſapientie ¶ XXI. beata. ¶ De die ſpirituali i. angelo ¶ Auguſtinus ſuper geneſim. Ies ille ſpūalis p̄ſentatꝰ eſt oībus oꝑbus dei hoc ordine p̄ſentie quo ordine ſciētie: qua et in verbo dei facienda p̄noſceret: ⁊ in creatura fa cta cognoſceret. Nō ꝑ interualloꝝ tꝑalium moras: ſeq prius et poſteriꝰ habes in ꝯnexione cauſaꝝ p̄cedentiū et ſequentiū. Nō em̄ cognitio fieri poteſt niſi cognoſcē da p̄cedant. que iteꝝ priora ſunt in verbo per qd̓ facta ſunt oīa: ꝙͣ in ip̄is q̄ facta ſunt in oībus. Hunc ordineꝫ cognoſcēs angelus habuit priꝰ et poſteriꝰ in cōnexiōe cauſaꝝ: in efficacia vero creatoris oīa ſimul. Nā ſapiē tia dei que attingit a fine vſqꝫ ad finem ⁊c̓. Nō vtiqꝫ gradibꝰ ꝑtingit atqꝫ greſſibꝰ ꝑuenit. Sꝫ ineffabili vir tute quapropter ꝙͣ facilis ei efficaciſſimꝰ motꝰ eſt: tam facile deꝰ oīa condidit: vt hoc ꝙ nūc videmꝰ tꝑalibꝰ in teruallis ea moueri ad peragēda q̄ ſuo cuiqꝫ generi cō petunt: ex illis inſitis ratōibus veniat quas tanꝙͣ ſemi naliter ſparſit. deꝰ in ictu condēdi qn̄ dixit et facta ſūt. Nō itaqꝫ tarde inſtitutū eſt: vt eſſent tarda q̄ tarda ſūt ſed hos numeros tempora peragūt: quos cū crearētur nō temporaliter acceperūt. Illi aūt ſeptē dies quos lux corporis celeſtis circueundo explicat ⁊ replicat: ſecun dum quandā ſignificatōis vmbrā nos admonent. illos dies querere in quibꝰ lux creata ſpūalis: cognoſcendis oībus operibꝰ dei. in ip̄o etiā et in illis tanꝙͣ dies cum veſpera p̄ſentata eſt per ſenarii numeri perfectionem. ¶ Idem ibidē. Nemo ergo putet ꝙ de luce et die .ſ. ſpi rituali diximꝰ: nō ꝓprie: ſed allegorice cōuenire. licet eī alia ſit lux ſpūalis in angeliſ. alia lux corporalis in ſole nō tn̄ hic dicitur ꝓprie lux. et ibi figurate. vbi enim eſt certior lux ibi verior dies. Cur ergo nō verior veſpera ⁊ verius mane. ¶ XXII. Alia expoſitio eiuſdem ſecundum eundē. UIdem in eodem. Oteſt etiā intelligi ꝙ his diebꝰ ſeptē qui illoꝝ primoꝝ numero ⁊ vocabulis cenſentur. per vo lumina tempoꝝ quotidie tranſcurrētibꝰ. illi in reꝝ conditione maneāt: vt diei nomen intelligamus in ſpecie rei: que creata fuit. Noctemqꝫ in eiꝰ priuatione ſcilicet cū amittitur ſpecies. aliquā mutatōne a forma ad informitatē declinante: que mutatio omni creature ſine paſſibilitate ineſt: ſicut in celeſtibus et ſuperioribꝰ. Liber Tercius ſiue ad implendā in infimis rebꝰ pulcritudineꝫ tꝑalem que ꝑ ordinatas vices quorūqꝫ mutabiliū ceſſionibus ſucceſſionibuſqꝫ ꝑagitur: ſicut patet in rebꝰ terrenis at qꝫ mortalibꝰ. Ueſꝑa vero in oībus quaſi quidā ſit ter nunus conditōis ꝑfecte. Mane vero incipientis exor dium oīs em̄ creatura certis ſuis initiis ⁊ terminis cō rinetur. ꝑfectus aūt oꝑbꝰ dei ſeptime dies quietis ha bet mane ⁊ nō veſꝑam. perfecta quippe creatura quod dam habet initium ſue ꝯuerſionis ad quietē ſui creato ris: qꝛ rei cuiuſqꝫ ꝑfectio. non tam in vniuerſo cuiꝰ ꝑs eſt. ꝙͣ in eo a quo eſt: in quo ip̄m vniuerſum eſt. ꝓ ſui ge neris modulo ſtabilitur: vt quieſcat .i. vt momēti ſui o dinem teneat: dū em̄ ip̄e manet in ſe: quidquid ex illo ē retorquet̉ ad ſe. vt om̄is creatura ⁊ in ſe habeat nature ſue terminū quo nō ſit qd̓ ip̄e eſt. ⁊ in ip̄o quietis locuꝫ in quo ſeruet qd̓ ip̄a eſt. Initiū ergo quietis huiꝰ crea ture in deo. illo mane ſignatū arbitror quod factuꝫ eſt poſt veſperā ſexte diei: qꝛ nō poſſet in eo niſi ꝑfecta re quieſcere. Sex ergo diebꝰ ꝯſummata: cepit in eo a quo facta eſt requieſcere ⁊ vt requieſcere poſſet inuenit. tan to ſtabiliꝰ ⁊ firmiꝰ ꝙͣto nō ip̄e huiꝰ: ſed ip̄a illiꝰ ad quie tem ſuā indiguit. Sed qꝛ vniuerſa creatura quidquid quibuſlibet mutatōibus erit: nō vtiqꝫ nichil erit. Ideo vniuerſa creatura ſemꝑ in creatore ſuo ꝑmanebit. Et ꝑ hoc poſt illud mane nulla veſꝑa fuit. ¶ XXIII. Aſſertio aliorū doctorū et rn̄ſio ad auguſtinū E due expoſitōes auguſtini qꝛ litterales ſunt fundamentū hiſtorie nō auferunt. Sed alij vt ſupra dictū eſt cōmuniter tradūt ⁊ aſſerunt: ꝙ oꝑa illa dei primaria: ꝑ interualla ſex dieꝝ facta ſunt. quā ſententiā Hieronimꝰ Gregorius Beda: ⁊ plures alij cōmendant ⁊ p̄ferunt. Nec obſtat ꝙ ſcriptū eſt: cre auit oīa ſimul: qꝛ ꝑ oīa intelligit materia ⁊ ſimilitudīeꝫ oīm. Materiā ꝙͣtuꝫ ad corꝑalia q̄ ex ea formant̉ ꝑ ſex dieꝝ interualla. Similitudinē ꝙͣtū ad ſpūalia: qꝛ ſexta die creata eſt anima humana: cuiꝰ ſimilitudo iā p̄ceſſit in angelica creatura: potuit quidē deꝰ oīa facere ſimul in eſſe completo. ſed voluit per ſucceſſiones ſex dierum ꝓpter ſenarii miſteriū: qui numerꝰ ꝑfectꝰ eſt: vt oꝑa ſua oſtenderet ꝑfecta eſſe. Nec aliquid ibi deeſſe. vel etiam ꝓpter ſex mundi etates p̄ſignandas. In illis em̄ ſex di ebus primariis quaſi in radicibꝰ tempoꝝ creauit deuſ res tꝑales ⁊ mutabiles ex quibꝰ voluerent̉ ⁊ excurrerēt tꝑa per ſex mūdi etates: quibꝰ cōpletis. aīe ab oꝑbꝰ ſe culi in ſeptima etate requieſcēt: ſicut deꝰ a ſuis ſeptima die. Un̄ ſcriptū eſt. Ammodo iaꝫ dicit ſpūs vt requie ſcant a laboribꝰ ſuis. Nec lux prima die facta eſt ſuper flue: ſed vtiliter .ſ. vt in agendo viciſſitudinē diei ac no ctis. ſuppleret vicē ſolis: qui quarto die creandꝰ erat et nō ante. Et huiꝰ tātio patebit inferiꝰ in ordinatōe die rum. nec oportebat ꝙ alicui viciſſitudinē illā p̄beret. ſꝫ qn̄ illuminabat ſuꝑius emiſperiū in quo homo habita turus erat. tūc reputabat̉ eſſe dies. qn̄ aūt inferius nox ſicut modo eſt de ſole. Nec poſt eā ſuꝑflue factꝰ eſt ſol qꝛ lux illa tenuis erat ⁊ inſufficiēs ad ꝑfectā illuminati onem mundi ſenſibilis. Et forte nec illuminabat niſi ſu periores ꝑtes ſicut nūc ſtelle de die. Ideoqꝫ factus eſt ſol in poteſtatē. id eſt. potentem illuminatōeꝫ ⁊ virtuo ſam dei ipſiꝰ. ¶ XXIIII. ¶ Idem ad idem. Reauit aūt deus cū luce tenebras .i. vmbrā ex obiectōe corpoꝝ luci: et creatas diuiſit. locoruꝫ diſtātia ⁊ qualitate .ſ. vt nuſqͣ ſimul eſſent. ſed ſemꝑ diuerſa emiſperia eregione viciſſim ſibi vendica rent. Ideo aūt de tenebris non dicitur ſicut de luce vt dit deꝰ ꝙ eſſet bonū: qꝛ tenebre nichil aliud ſunt ꝙͣ luq̄ carētia: vel aer ſine luce: de aere aūt nō oportebat hoc ibi dicere: qꝛ hoc reẜuabat̉ diei tercie: in qua aer diſpo fitus eſt: qui liber ab aquis notā nobis formā accepit: ſicut aqua a terra. Un̄ de his tribꝰ ſimul dicitur vidit deꝰ ꝙ eſſet bonū. Noctē vero ꝑ dies ſequētes nō nomi nat: qꝛ nō oportebat: ex quo ſemel in oꝑe prime diei no minata eſt: ſed noīatur tm̄ initiū ⁊ finis diei .ſ. veſpe et mane: qꝛ in die fecit deꝰ cuncta oꝑa illa primaria: non nocte ſicut credit̉: ꝓpter miſteriū .ſ. qꝛ in luce operandū eſt: ẜm illud. Ambulate dū lucē habetis ⁊cꝭ. Nō aūt in nocte .i. in tenebris culpe. vel etiā poſt lucē huiꝰ vite di cente dn̄o. Me oportet oꝑari ⁊cꝭ. Preterea licet ad lit teram prima die facta ſit illa lux corꝑalis ⁊ diuiſa a te nebris: nichilominꝰ poteſt ſub eiſdē verbis miſtice intel ligi diuiſio angeloꝝ bonoꝝ et maloꝝ. Tradunt tn̄ he brei ꝙ in ſecūda angelꝰ factꝰ eſt dyabolus. Ideoqꝫ de oꝑe illiꝰ diei nō dicit̉: vidit deꝰ ꝙ eſſet bonū. quibꝰ con ſentire vident̉ illi qui in ſecūda feria miſſam ſolent cele brare de angelis quaſi in laudē ſtantiū angeloꝝ. Huic etiā ſentētie videt̉ cōſonare beatꝰ gregoriꝰ: qui dicit ꝙ noīe firmamēti intelligātur angeli ꝯfirmati. qui .ſ. ante ꝯfirmatōeꝫ vocabātur noīe celi vbi dicit̉. In principio creauit deꝰ celū ⁊cꝭ. Nec refert vtꝝ dicatur dies vnus vel primꝰ: qꝛ idē eſt cū vnitas ſit principiū numeri. Cū vero res tripliciter facte ſint .ſ. primo in diſpoſitōe dei Deinde ineſſe naturali: et tandem in eſſe formali. Ideo dicitur de quolibet genere fiat: et fecit deꝰ: et factuꝫ eſt vel ſicubi in textu nō apponatur: de oībꝰ tn̄ intelligitur Cū aūt dicit̉ in die quo fecit deꝰ celū ⁊ terrā ⁊cꝭ. dieſ ꝓ tꝑe iuxta morē ſcripture accipitur. Sic ergo cōmunem opinionē ſuſtinēdo: poſſunt diſſolui ſupradicte rationes quibus ꝯfirmari videtur opinio ſancti auguſtini. Nos quoqꝫ circa eandē cōmunem traditōeꝫ oꝑa ſex dieꝝ at tentius ꝓſequamur. ¶ XXv. ¶ Ratio ordinis ſex dierū ſecundū quoſdaꝫ Reatione mundi ſub oꝑibꝰ ſex dieꝝ ſcriptura explicans. Inſinuat tria .ſ. diſpoſitōeꝫ. creatio em. ⁊ ornatū. In prima die creatōeꝫ ⁊ quandā diſpoſitōeꝫ. In ſecūdo ⁊ tercio diſpoſitōeꝫ. In reliquiſ tribꝰ ornatū. ¶ Actor. Oportebat em̄ pͥmo creare mū dum: qd̓ factū eſt primo die: vel ẜm alios ante omnē di em̄: ⁊ etiā ip̄m mundū creatū illuminare: ne informis et tenebroſus remaneret: ſed oīa oꝑa in luce fierent. ⁊ hoc eadem prima die factū eſt. Secūdo maiores mūdi ꝑtel diſponere .ſ. celū ⁊ aerem et aquā et terrā: qd̓ factū eſt ſecūdo die et tercio. Nā ſecundo die factū eſt firmamē tum diuidens aqͣs ſuperiores ab inferioribꝰ. In tercio aque que totū aeris ſpaciū occupabant et terrā operie bant. in vnū locū redacte ſunt. Ita ꝙ vnūqd̓qꝫ elemen toꝝ ꝓprium locū ſortitū eſt. Tercio oportebat mundū ſic diſpoſitū ornare ad decoreꝫ ⁊ vtilitateꝫ: quod factū eſt tribꝰ diebꝰ reliquis. Et ſicut diſpoſito incepit a ſu periore parte mūdi ſenſibilis .i. a firmamento: ſic etiaꝫ ornatꝰ. vnde quarto die ornatū eſt firmamentū lumina ribus. Quinta aer volatilibꝰ: ⁊ aquā natabilibꝰ Sexta terra que infima eſt ⁊ extrema elementoꝝ: greſſibilibuſ ⁊ reptibilibꝰ et ſerpentibꝰ. Tandem mundo ſic creato: et diſpoſito: et ornato: tanꝙͣ pulcerrimo habitaculo a ſummo artifice fabricato. introductꝰ eſt homo tanꝙͣ ha bitator et dn̄s oīm: de quo dictū eſt p̄ſit piſcibꝰ maris ¶ XXVI. et vo. ce. et. b. u. q. crea. Alia ratio eiuſdē quantū ad tres primos dieſ ſcd̓m hugonē ¶ Hugo de tribus diebꝰ. ¶N principio creauit deꝰ celū et terraꝫ .i. ī primo momē to tempoꝝ creauit mūdi materiā. Celū vero creatū: qꝛ ſumme leuitatis eſt ſtare nō potuit ⁊ quia ꝯtinet om̄ia de loco ad locū in ante ꝓgredi nō potuit Idcirco ab ip ſo primo momento ſue creatōis. cepit circulariter ꝯuer ti. Ita vt ip̄a prima ꝯuerſio integre perfecta eſſet ī ſpa cio: qd̓ prima dies appellatū eſt .ſ. dies naturalis. id ē. Tercius Liber ſpaciū in quo vna celi ꝯuerſio integra ꝑficitur. In hac ip̄a prima cōuerſione celi. ſuperiꝰ elementū .i. ignis illu minauit ſuꝑiora aeris. Nā hec eſt natura celeſtis igniſ vt ſua cōuerſione illuminet aera. Mediante vero aere calefaciat aquea ⁊ terrea. Sunt em̄ due virtutes ignis ſplendor et calor. ſplendor eī naturaliter efficit in aere calorē: quem in aqueis et terreis exercet. Naꝫ calor eſt virtꝰ ignis diuiſiuā ſolidoꝝ. Si vero calor in aere ſen titur hoc contingit ex eo ꝙ ip̄e aer ex inferioribus ele mentis ſpiſſatꝰ eſt. Prima igitur die creauit deꝰ mate riam et lucem .i. illuminatōeꝫ ex cōuerſione elementi ſu perioris .ſ. ignis in ip̄o aere innatā. Aere vero ex ſuꝑio ris elementi virtute. illuminato ⁊ ignis illuminatio cō ſequebatur naturaliter: vt ip̄ius aeris illuminatōe me diante: calefaceret ignis terciū elementū .i. aquā ⁊ cale faciendo vaporaliter ſuꝑ aera ſuſpenderet. Eſt em̄ na tura caloris aquā in minutiſſimas guttas diuidere ac virtute ſui motꝰ ſuꝑ aera eleuare: ſicut apparet ī fumo caldarii ⁊ in nubibꝰ celi. Sicut em̄ pͥma cōuerſio ignis illuminauit aera ⁊ ſpaciū illius cōuerſionis prima die fuerat. Sic eiuſdē ignis ſecūda cōuerſio mediāte aere aquā calefacit. Et poſuit firmam̄tū inter aquā ⁊ aquā Et huiꝰ ſecūde cōuerſionis ſpaciū: ſecūda dies dicitur Aqua vero ſuꝑ aerē vaporaliter ſuſpenſa. ordo natura lis exigebat vt aqua labili diminuta appareret terra. Nā ē caldario ꝙͣto maior fumꝰ aſcendit tanto qd̓ cōti netur in ip̄o minoratur. Similiter ſi ſuꝑ menſā aliquā ſuꝑficies aliqua cōtinetur ip̄iꝰ aque ⁊ ignis ei ſuppo natur. mox illa aque ſuꝑficiēs ꝑ ſuppoſitū caloreꝫ atte nuatur: ⁊ in ea quedā macule aride apparent. aqua in quibuſdā locis cōtracta ⁊ globata: ſic ergo aer qui fir mamentū appellatꝰ eſt. inter vtrāqꝫ aquā poſitꝰ ac per hoc maiori calore agitatꝰ: terciā conuerſionē integra fe cit. In quā terrā quibuſdā inſulis circūquaqꝫ diſtinxit Nā labili aqua munita apparuit arida: ſed nō cōtinua vt oſtenſum eſt. In eadē etiā ꝯuerſionē cōtigit vt ſuꝑi oris aeris calore immixto humori terre ex aquis nuper diſcooꝑte ip̄a terra conciꝑet vim ꝓducendi herbas et arbores. Que vis ex calore celi naturaliter ꝓceſſit ī ter ra ex aquis nuꝑ diſcooꝑta. hoc tercie conuerſionis ſpa cium: eſt tercia dies appellata. ¶ XXVII. ¶ Ratio ordinationis quarte diei. Oſtea vero firmamento inter aquas poſito ex ip̄is aquis circūpoſitis tantꝰ calor innatus eſt vt ꝑ eū aquā labilē in ſe contraheret ac ſic arida appareret: cōtigit naturaliter vt ex illa multitudīe aquaꝝ ad firmamentū ꝑ tercie diei calorem contracta ſtellaꝝ corꝑa crearentur. Ꝙ em̄ ſtellaria corꝑa ex aqͥs materialiter facta ſunt certo argumento cōprobari po teſt. Nā duo ſuꝑiora elementa .i. ignē ⁊ aerē ex ſua na tura ita abſqꝫ ſpiſſitudine eſſe manifeſtum eſt vt nichil eoꝝ ex ſe ſed accidente viſui ꝑuium ſit. Ꝙ em̄ quidaꝫ rudes dicūt ſe videre celū qn̄ purꝰ eſt aer cū aliquid vi ride ſe ꝯſpicere dicūt. Illud falſiſſimū eſt. Nā vbi viſuſ deficit: ibi error ſenſus dat imaginatōeꝫ videndi quod nō videt. ſicut aliqͥs clauſis oculis videt̉ ſibi tenebras videre. Nā ꝙͣuis viſus ex luce oculoꝝ ſumat exordiuꝫ nichil tn̄ valet niſi ex alicuiꝰ ſpiſſitudinis obſtaculo reꝑ cutiatur. Si ergo aer iſte inferior: qui eſt inter nos et parietem nō poteſt uiſui obſtare ad ſentiendū. Multo minus ſuꝑior qui purior ē. vn̄ ꝓprie aer celū dicitur. eo ꝙ a viſibꝰ noſtris celatur. Conſtat ergo ꝙ om̄e corpus viſibile alicuiꝰ denſatōis eſt: que ex ſpiſſitudīe aque vl terre cōtingit. Nā nubes ex vapore aquaꝝ denſate vi ſibiles apparēt. Flame vero q̄ in nebuloſo aere vel ali qͣ materia q̄ ꝯburitur fuerit ex vaporibꝰ ſubſtantiā hn̄t Radiꝰ quoqꝫ ſolis qui ꝑ feneſtrā decurrere videt̉. non aliunde eſt viſibilis niſi ex athomis in radio decurrēti bus et ad lumen ſolis relucentibꝰ. Omne ergo corpus qd̓ apparet viſibile in firmamento celi ex aqua vel ter re denſitate viſibile eſſe neceſſe eſt Sed terra nō poteſt vel ꝑ calorē vl̓ aliquo alio modo vſqꝫ ad firmamentuꝫ eleuari. hoc enī aque nature ꝓprium eſt. Oīa itaqꝫ illa que in celo viſibilia apparent ex aquis naturale princi pium ſortiuntur. Cuiuſmodi ſunt nubes. fulgura. ⁊ co mēte. Similiter ⁊ ſtellaria corꝑa. Item om̄e nutribile ex eodē nutriri ex quo materialiter cōſtat: phiſica teſta tur. ſed corꝑa ſtellaria ex humore nutriri dicūt philoſo phici. ergo ex humore cōſtant naturaliter. Spaciū igit̉ quarte cōuerſionis ī qua ſtellaria corꝑa ex aquis ſuſpē ſis vaporaliter conglobata ſunt. quarta dies appella tur. XXVIII. ¶ Eiuſdē rōis ꝓſecutio quātū ad alios dies Tellis ergo creatis ⁊ motū in firmamento fa cientibꝰ. ex eaꝝ motu calor adductꝰ et ad vita lem vſqꝫ calorem ꝓcedens aque primo incubu it elemento .ſ. et terre ſuꝑiori. Et inde aīalia aque crea ta ſunt et volatilia. Et ſpaciū huiꝰ quinte cōuerſionis: dies quintꝰ appellatū eſt. Mediāte vero humore vita lis ille calor vſqꝫ ad terrena ꝑuenit. Inde aīalia terre creata ſunt: in quoꝝ numero homo ad imagineꝫ ⁊ ſimi litudinem dei factꝰ eſt. et huiꝰ ſexte cōuerſionis ſpaciū ſexta dies vocatur. Sic ergo leuiſſimi celi et vltimi nul lo modo ſtare valentes: prima cōuerſio illuminauit ae ra. Aer vero illuminatꝰ calefaciens aquā ſuꝑ ſe ſuſpē dens: factꝰ eſt firmamentū. Firmamentū vero ex ſuꝑio ri vapore vim caloris in ſe cōtinens fecit aridā appare re: ⁊ vim fecunditatis terre inſeruit: tunc vero ex multi tudine aquaꝝ in ip̄o firmamento ſuſpenſa. ſtelle create ſunt: ac ſic ex motu ⁊ calore ſtellaꝝ generatio aīaliū in aquis ſumpſit initiū. Mediātibꝰ vero aquis ad terrā vſqꝫ ꝑuenit. Ultra hos modos creandi corporea ſiue celeſtia ſiue terreſtria nullꝰ modꝰ reliquꝰ eſſe poterat. Sic ergo dn̄s in ſeptimo die requieuit .i. a nouo creati onis modo ceſſauit: elementis ſingulis ornatu ſuo ⁊ ad ſe inuicē cōcordia ꝑfecte attributa. ¶ XXIX. Itē alia ratio ſcd̓m aug ¶ Augꝰ ſuꝑ gen̄ li. v. Eus oꝑatus eſt ſimul oīa vnde inciperēt om̄īa tꝑa: p̄ſtans eis etiā ordinē nō interuallis tēpo rum ſed connexione cauſaꝝ: vt ea que ſimul fa cta ſunt: ſenario quoqꝫ illiꝰ diei numero p̄ſentato perfi cerentur. Nō itaqꝫ tꝑali ſed cauſali ordine priꝰ facta ē informis formabiliſqꝫ materies: et ſpūalis ⁊ corꝑalis de qua fieret qd̓ faciendū eſſet In his vero que ex īfor mitate formata ſunt primꝰ factus eſt dies. Oportebat em̄ vt creature primatū obtineret illa natura q̄ creato rem ꝑ creaturā: nō creaturā ꝑ creatorē agnoſcere poſſꝫ Secūdo firmamentuꝫ vnde corporeꝰ incepit mundus. Tercio ſpecies maris ⁊ terra ⁊ natura lignoꝝ ⁊ herba rum potentionaliter. Accepit em̄ terra ad dei verbum omnes numeros eoꝝ quos ꝑ tꝑa exercet ẜm genꝰ ſuū. Et poſtꝙͣ hec velut habitato reꝝ cōdita eſt: quarto die luminaria ⁊ ſydera creata ſunt: vt priꝰ ꝑs mūdi ſuꝑior: rebꝰ que intra mundū mouerentur viſibilibꝰ ornaretur Quinto aquaꝝ naturā: qꝛ celo aeriqꝫ coniungitur pro duxit ad dei verbū indigenas ſuos potentialiter. Sex to terra terreſtria: tanꝙͣ vltimū elementū vltimo: ⁊ hoc potentialiter in numeris qui poſtea ꝑ congruos motus tempoꝝ viſibiliter explicarētur. Huc omnē ordinē cre ature dies ille cognouit. Et ꝑ cognitioneꝫ hanc ſexiēs qd̓āmodo p̄ſentatꝰ tanꝙͣ ſex dies exhibuit: cū ſit vnus pies q̄ facta ſunt in creatore primo ⁊ in ip̄is conſeque ter agnoſcens: nec in ip̄is remanens: ſed eoꝝ ſimiliter cognitōeꝫ poſteriorē ad dei dilectōeꝫ referēs: veſpera mane ⁊ meridiem in oībus p̄buit: nō ꝑ moras tempoꝝ ſed ꝑ ordinē conditoꝝ. poſtremo quieti ſui creatoris q̄ in ſe requieſcit ab oībus oꝑibus ſuis noticiā rep̄ſentaſ bn̄dici ⁊ ſanctificari ob hoc meruit: vn̄ ip̄m ſeptenariū Tercius Liber I numeꝝ ſanctoſpiritui qd̓ammodo dedicatū cōmendat ſcriptura vt nouit eccleſia. XXX. Quo tꝑe creauit deus hunc mundum. ¶Guilhhermus de conchis. Ebrei ⁊ latini dicūt in vere factā mundi crea tionem: Hoꝝ talis eſt ratio. Quidquid oritur ex equalitate ⁊ temꝑie oritur: quēadmodū qͥd quid moritur: ex inequalitate ⁊ diſtemꝑie morit̉. Nul lum vero tempus anni p̄ter ver tꝑatum eſt. In eo ergo nec in alio prima creatio facta eſt. Itē res noue ⁊ tene re feruorē eſtatis: ſiccitatē autumni: frigꝰ ⁊ pluuias in hyeme pati nō poſſent. quēadmodū videmꝰ ꝙ ſi nouel lis vitibꝰ frigꝰ accedat illas mortificat. Egiptii vero dicūt in iulio creatōeꝫ mundi factā eſſe: quos ſecutꝰ ma crobiꝰ ait. in natali die mundi cancꝝ geſtaſſe lunaꝫ: leo nem ſolem. Hoꝝ eſt ratio in prima creatōe mundi tātꝰ fuit humor ꝙ terra fuit aquis cooꝑta. Tantꝰ vero hu mor ſine maximo calore deſiccari vel tꝑari non potuit. Ergo in tꝑe anni: in quo eſt maximꝰ calor facta eſt mū di creatio: ſicut aūt noſtri cōmunis anni prima ꝑs: res nouas creat. ſecūda augmētat: tercia minuit ⁊ deſiccat quarta mortificat: ſic magni ⁊ mundi anni prima pars vim habuit creādi. ſecūda vero augmentandi: extreme due vim habēt minuendi ⁊ mortificandi. vnde finē mū di credimꝰ inſtare: qꝛ ꝙͣtitates corpoꝝ diminutas ⁊ ab breuiatas credimꝰ ⁊ videmꝰ. Terra magnos homines educat atqꝫ puſillos. Si aūt in potentatibꝰ octoginta anni: et ampliꝰ eoꝝ labor et dolor: cū antiqui quingen tis ⁊ eo ampliꝰ annis viuebāt. Et quēadmodū incipiē te nouo anno videmꝰ ea q̄ mortua ſunt reuiuiſcere: ſic ī principio ſequētis ſeculi qui mortui ſunt reuiuiſcere po tuerint: īmo ratio eſt ꝙ reuiuiſcāt: et quēadmodū ī hoc p̄ſenti ſeculo aīa cuiꝰ locꝰ ꝓprius eſt celū iuncta corpo ri potuit in terra eſſe. ſic corpꝰ iunctū aīe ꝑ vim ip̄iꝰ po terit celos habitare. Nō em̄ magis eſt cōtra naturam corpꝰ in celo eſſe ꝙͣ aīam in terra ¶ Comeſtor. Qd̓ aūt quidā dicūt vt p̄dictū eſt .ſ. mundū in vere factū ſumūt ex eo qd̓ in mūdi creatōe dictū eſt. ꝓducat terra herbā virentem: qꝛ videlicet viror ⁊ fructificatio illiꝰ tēporiſ eſt. Alii vero qꝛ legūt ibidē lignū faciens fructū: vbi et additur: herba afferentē ſemen. dicūt eū in auguſto ſb̓ leone factum. verum in marcio factum dogmatizat eo XXXI. leſia. ¶ Qualiter deꝰ in verbo ſuo fecit oīa oꝑa ſua On aūt totiens dixit deꝰ fiat hoc vl̓ illud: quo tiens in textu repetitur dixit deꝰ: vnū quippe I verbū ille genuit in quo dixit oīa priuſꝙͣ facta ſunt ſingula. Sed eloquiū ſcribētis ad paruuloꝝ capa citatem deſcendēs: dū ſigillatim genera creaturaꝝ inſi nuat ꝑ ſingula reſpicit vniuſcuiuſqꝫ generis rationē in verbo dei eternā. Nec illa repetita ip̄e tn̄ repetit et di xit deꝰ ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Dixit deꝰ fiat: nō tꝑaliter nō ſono vocis: ſed in verbo ſibi coeterno .i. verbum ge nuit ſine tꝑe in quo erat: et diſpoſuit ab eterno vt fierꝫ in tꝑe: ⁊ ī eo ſactū eſt. Hic aūt queri ſolet quomodo hoc accipiendū ſit. ꝙ dicitur pater oꝑari in filio vel ꝑ filiuꝫ vel in ſpirituſancto. Nā ſuꝑ illud pſal. Uerbo dn̄i celi firmati ſunt ⁊cꝭ. Dicit auguſtinꝰ ꝙ pater oꝑatur ꝑ ver bum ſuū ac ꝑͦ ſpūmſanctū. qd̓ ideo dictū eſt: vt in patre monſtret̉ autoritas: nō em̄ pater a filio: ſed qꝛ filius a patre oꝑatur: ⁊ ſpūſſanctꝰ ab vtroqꝫ. Ideoqꝫ filius per ſpūmſanctū etiā legit̉ oꝑari: qꝛ cū ſpūſancto oꝑat̉ hoc ip̄m a filio habēte vt oꝑetur: ſic ergo ⁊ pater ꝑ filiū et ꝑ ſpūmſanctū oꝑari dicit̉: qꝛ cū eis oꝑatur hoc ip̄m ab eo habentibꝰ vt oꝑentur. ¶ Iohānes criſoſtomus ſuꝑ epl̓am ad hebreos. Nō igitur vt hereticꝰ ſuſpicat̉ tāꝙͣ patris aliqd̓ inſtrumentū filiꝰ extiterit: neqꝫ ꝑ eū pater feciſſe dicitur tanꝙͣ ip̄e facere nō poſſet: ſed ſicut pater ꝑ filium iudicare dicitur: qꝛ genuit eū iudicē: ſic etiā di citur oꝑari ꝑ filiū: qꝛ genuit eum opificē. Si em̄ cauſa eius pater eſt: ẜm ꝙ pater eſt: multo ampliꝰ eoꝝ cauſa eſt q̄ ꝑ filiū facta ſunt. XXXII. ¶ De oꝑe prime diei id ē de luce. ¶ Actor X p̄cedentibus vero patet de oꝑe prime diei. duas eſſe opiniones. quidam nanqꝫ vt hugo ⁊ petrꝰ comeſtor. aiūt celū ⁊ terrā ⁊ lucē opꝰ fuiſ ſe prime diei: et ẜm hoc dicitur ꝙ celum ⁊ terra creata ſunt in termino initiali tꝑis. ⁊ poſtmodū aliquāto tꝑis ſpacio interpoſito in quo non erat neqꝫ dies neqꝫ nox qꝛ nōdum erat lux: nec priuatio lucis creata fuit lux in tali loco quo potuiſſet ꝑueniſſe ab oriente: in illo ſpacō ſi fuiſſet creata in oriente in initio tꝑis. Itaqꝫ illud ſpa cium computatur in prima die tanꝙͣ ꝑs eiꝰ .i. in ſpacio vigintiquattuor horaꝝ. Sic ergo lux ip̄a nō eſt creata in principio diei .i. illiꝰ ſpacii de quo dictū eſt. Nec eſt creata in oriente vbi ſol quotidie apparet in mane: ſed aliquantuluꝫ ſuꝑius .ſ. vbi poſſet ꝑueniſſe interuallo tē poris qd̓ fluxit a creatōe celi ⁊ terre: vſqꝫ ad creationē ip̄iꝰ lucis: ſi creata eſſet primo in oriente: vt dictuꝫ eſt a principio tꝑis. Alii vero vt petrꝰ lombardꝰ dicūt ꝙ pri mā dies initiū habuit a luce: ⁊ ꝙ ip̄a lux primo apꝑuit in oriente vicē ⁊ locū ſolis tenens: ⁊ ẜm hoc oportet di ci ꝙ celū ⁊ terra creata ſunt ante omnē diem: qd̓ etiā di cunt auguſtinꝰ ⁊ yſidorꝰ. Sic ergo ſola lux fuit opꝰ pri me diei. Sed querit̉ qūo tūc ip̄a fecit primā diem. Nā ſi fuit cauſa efficiens dei ip̄iꝰ naturaliter p̄ceſſit diem. nō ergo fuit opꝰ ip̄iꝰ. Reſpōdemus ꝙ dies diuerſimo de accipitur. dicit̉ em̄ dies lux q̄ illo triduo tenebras il luminauit: vt cū dicitur appellauit lucē diem. Aliqn̄ il luminatio aeris: ⁊ ẜm hoc dici poteſt ꝙ illa lux fuit cau ſa efficiens diei ⁊ p̄ceſſit eū naturaliter. Aliqn̄ etiā di citur ſpaciū vigintiquattuor horaꝝ: et ſic accipitur cū d̓r factū eſt veſꝑe ⁊ mane dies vnꝰ. ¶ XXXIII. Cur ōpera ſua deus inchoauit a luce. ¶ Rabanus ſuꝑ gen̄. Pera igit̉ eiꝰ qui eſt vera lux a luce inchoātur ⁊ in luce cuncta cōplentur. ¶ Petrꝰ lombardꝰ Congrue mundi ornatꝰ a luce cepit vt cetera q̄ creanda erāt viderent̉. ¶ Actor. Abſqꝫ luce em̄ cetera opera dei deformia ⁊ tenēbroſa remanſiſſent. Ideo aūt a luce inchoauit: vt oſtenderet oꝑa ſua eſſe opera lucis nō tenebraꝝ: qꝛ nichil agit perperā: ⁊ ideo tenebras n̄ querit ſed lucem diligit. Oīs em̄ qui male agit odit lu cem ⁊cꝭ. Sic etiā exemplo ſuo docuit hoīem in luce ope rari: qꝛ ſi quis ambulauerit in die nō offen. ⁊c̓. ¶ Pe trus cōmeſtor. Ueꝝ quid opꝰ fuit tunc creaturas ꝑ lu cem facere viſibiles: cum nodum eſſet homo qui videre poſſit: nec deꝰ nec angelꝰ per lucē iſtā videāt corporalē Sciendū ꝙ quattuor ſunt q̄ in viſione concurrūt .ſ. vi ſibile viſiuū. ⁊ lux per quā viſiuū videt viſibile: ⁊ medi um. Et cuꝫ oīa corpora aliqͥd ſint hoꝝ quattuor: lux in ter hec oīa primatū tenet: tanꝙͣ oīm nobiliꝰ. Eſt eīꝫ per fectio viſibilis viſui et mēdii. Sūt aūt tria genera cor porum viſibiliū .ſ. luminoſum qd̓ dat lumen: et oꝑacuꝫ qd̓ in ſuperficie nō in ꝓfunditate lumen recipit: et dya phonū qd̓ ẜm omnē ſui partē lux ſubintrare p̄t. Et hec oīa exigūtur ad hoc vt aliqͥd videatur. ¶ XXXIIII. ¶ De qualitate et officio ac circuitu eiuſdeꝫ lucis. Petrus comeſtor Ucem aūt vocat ſcriptura quandā nubem lu cidam illuminātem ſuperiores mundi partes: I claritate tn̄ tenui vt diluculo fieri ſolet: et hoc ad modū ſolis circūagitata p̄ſentia ſui emiſperiū ſupe rius et inferiꝰ viciſſiꝫ illuminabat. ¶ Petrꝰ lombardꝰ Cum aūt tunc abyſſus omnē terre altitudineꝫ tegeret. dici pōt in illis partibꝰ lux eſſe facta quas nūc illuſtrat Tercius Liber ſolis diurna lux. Nec miꝝ in aquis illā lucem poſſe lu cere: cū ⁊ nautaꝝ oꝑatione ſepiꝰ illuſtrent̉: qui in ꝓfun dum merſi miſſo ex ore oleo aquas ſibi illuſtrāt. qͥ mul to rariores fuerunt a principio ꝙͣ modo ſint: qꝛ nondū ꝯgregate erāt in vno loco. ¶ Hugo in libro de ſacramē tis. Hāc lucē que ſolis vicem ⁊ locū tenebat ibi pͥmuꝫ apparuiſſe veriſimile eſt. vbi ſol quotidiano curſu circū uectꝰ oriens emergit: vt eodē tramite lux circūcurrēs atqꝫ primo ad occaſum deſcendēs veſꝑam faceret: de inde reuocata ad ortū mane ¶ Beda ſuꝑ geneſiꝫ. De cebat em̄ vt dies a luce inciꝑet̉ ⁊ in mane ſequētis diei tenderet: vt oꝑa dei in luce inchoata ⁊ in luce completa eſſe ſignificarentur. Occidente itaqꝫ luce paulatim: et poſt ſpaciū diurne longitudinis inferioreſ ꝑtes ſubeun te: factū eſt veſꝑe: mane aūt eodē ſuꝑ terra redeunte ⁊ aliū diē inchoāte expletꝰ eſt dies vnꝰ vigintiquattuor horaꝝ. fuitqꝫ nox illo triduo omniuo tenebroſa: q̄ poſt creata ſydera aliqua luce claruit. ¶ Petrꝰ lombardus Mane ergo primꝰ dies non habuit: qꝛ nec dies p̄ceſſe rat q̄ ſequentis diei initio terminare tur. ⁊ eo p̄cipue qꝛ luce apparente mox ſuꝑ terrā: plenꝰ atqꝫ clarꝰ dies ex titit: qui nō ab aurora ſed plena luce inchoauit ⁊ ī ma ne ſequentis diei ꝯſummatꝰ eſt. Reliqui aūt dies ma ne habuerūt ⁊ veſꝑam: quoꝝ quiſqꝫ a ſuo mane incipi ens vſqꝫ ad alteriꝰ diei mane tendebat̉. hic eſt natura lis ordo diſtinctōis dieꝝ: vt diſtinguātur ⁊ computent̓ a mane vſqꝫ ad mane. poſtea vero in miſterio factū eſt vt computentur a veſꝑa vſqꝫ ad veſꝑam: ⁊ adiūgatur dies p̄cedenti nocti in computatōe. Cū iuxta naturalē ordinem: p̄cedens dies ſequenti nocti adiungi debeat qꝛ homo a luce ꝑ peccatū corruit in tenebras ignoran tie peccatoꝝ: deinde ꝑ xp̄m a tenebris ad lumen rediit Unde apoſtolus. Eratis aliquando tenebre: nunc aūt lux in domino. ¶ XXXV. De nobilitate lucis et eius influentia: ¶ Ex libro qui dr̄ memoriale rerū difficiliuꝫ Rima ergo ſubſtantiaꝝ eſt lux non trāſlatiue ſed ꝓprie vt ait auguſtinꝰ ſuꝑ geneſim: ex quo ſequitur naturā lucis ꝑticipare ⁊ alia. Naꝫ in uiſibilia dei ꝑ ea que facta ſunt: intellecta ꝯſpiciuntur ⁊ qd̓ in eis maxime apparet diuinū ⁊ nobile hoc ē lux et oīs quidē ſubſtātia influēs in aliā eſt lux in eſſentia: vel naturā lucis habens. Lucis ergo ſunt ꝓprietates. ſimplicitas ⁊ puritas: et ſui multiplicatio virtꝰ em̄ eiꝰ eſt ẜm expanſionē. deriuatōeꝫ. et multiplicatōeꝫ. Un̄ ⁊ fontis habet ꝓprietatem: puritas aūt ⁊ impuritas luci di ſunt differentie ꝓprie. Ex quo ſequitur terrā eſſe fe cem elementoꝝ. Om̄e em̄ qd̓ lumine caret a ratōne in fluente priuatū eſt: qd̓ magis habet de luce: pluſ habet de ratōe in aliud influentē. lucis em̄ ꝓprietates ſūt vt dictū fuit. ſimplicitas ⁊ ſui multiplicatio. qd̓ aūt hmōi eſt: diffuſiuuꝫ eſt ſui eſſe et influens in aliud. vnūqd̓qꝫ ergo ꝙͣtum habet de luce tm̄ retinet eſſe diuini: qꝛ deuſ eſt lux. Et vnaqueqꝫ ſubſtātia plus habens de luce ꝙͣ alia dicitur ip̄a nobilior. In oībus em̄ attenditur nobi litas ẜm appropinquātōeꝫ maiorē et ꝑticipationē eſſe diuini. hoc etiā patet ꝑ inductōeꝫ in primis corporibꝰ cū ad inuicem comꝑantur. aquā eſt nobilior ꝙͣ terra: qꝛ plus habet de luce ꝙ terra. Similiter aer ꝙͣ aqͣ: ⁊ ignis ꝙ aer: et corpꝰ quintū ꝙͣ oīa alia. Ideo dicitur inter il la primū ac nobiliſſimū. Itaqꝫ ꝑfectio oīm eoꝝ q̄ ſunt in ordine vniuerſi eſt lux. Nobilitas em̄ in vnoquoqꝫ attenditur ꝙͣtum ad id qd̓ in ip̄o eſt optimū ⁊ ꝑfectum Ideoqꝫ aūt dico in ordine vniuerſi: qꝛ ſubſtātie materi ales vt ſunt elemēta dupliciter poſſūt cōſiderari. Aut inꝙͣtum entia naturalia: trāſmutabilia ad inuicē. Et ſic eoꝝ ꝑfectio nō eſt lux. Sed qualitates cōtrarie ꝑ quās agunt et patiuntur ad inuiceꝫ. Aut inꝙͣtum ꝑtes ſunt in ordine vniuerſi et vna influentiā ab alia recipit: ⁊ ſic eaꝝ ꝑfectio eſt lux. Et hoc modo vnuꝫ eſt ſicut forma alteꝝ ſicut materia. vnū ſicut locꝰ: alteꝝ ſicut locatum Sic ergo vnūqd̓qꝫ primoꝝ corpoꝝ eſt locꝰ et forma in ferioris ſeip̄o ꝑ naturā lucis. Eſt etiā cōtinens et ꝯſer uans illud. Continēs quidē ꝑ ratōeꝫ ambitꝰ quē habꝫ ꝓpter ſimplicitatem: corꝑi em̄ ſimplici debetur extēſio et ſimpliciori maior vt aque ꝙͣ terre: qꝛ ſimplicior eſt et igni ꝙͣ aeri. et corꝑi quinto ꝙͣ oībus alijs. qd̓ em̄ ſubti lius eſt: in multiplici analogia ſe habet reſpectu groſſi oris: et hoc ratōe ſimplicitatis. lux aūt om̄i corꝑe ſubti lior eſt et ſimplicior inter oīa: ideoqꝫ ei debetur extēſio maxima. Sic ergo illud vltimū cuiuſlibet inferioris vl timum dico ꝑ comꝑationē ad qd̓ determinatur ei locꝰ. eſt continens illud et ambiens ꝑ naturaꝫ lucis. Conſer uans aūt ꝑ influentiaꝫ quā habet ſuꝑ illud. et hoc quo qꝫ ꝑ naturā lucis: vt ſupradictū eſt. Itaqꝫ et cōtinere ⁊ conẜuare debetur corꝑi primo per naturā lucis: ⁊ ſimi liter alijs ꝑ participatōneꝫ eiuſdeꝫ. Ꝙꝫ ergo vnūqd̓qꝫ corpꝰ in ordine vniuerſi ſit locꝰ et forma alteriꝰ: hoc ei debetur per naturā lucis: formā enī appello. conſeruās extrinſecū. ¶ XXXVI. De proprietate lucis viuificatiua Reter ſupradictas aūt lucis ꝓprietates q̄ ap Iparent in rebꝰ inſenſibilibꝰ. ſunt ⁊ alie occultō res in ſenſibilibus. Lux enī in om̄i viuente eſt principiū motus et vite calore diſponēte. Et hec eſt pri ma eiꝰ oꝑatio in rebꝰ ſenſibilibꝰ: ꝙ .ſ. motū et vitā oꝑa tur in viuentibꝰ. Cui cōſonat areſtotiles li. ii. de celo et mundo. Dicens ordinē primū eſſe cauſam vite omnis viui. Operationē enī et virtuteꝫ non habet niſi ꝑ natu ram lucis quā .ſ. multiplicat et diffundit oībus iſtis in ferioribus vnde patet eā habere virtutem viuificatiuā Nā et ideꝫ areſtotiles in libro de aīalibus loquens de generatōe eoꝝ q̄ fiunt ex putrefactōe. dicit ꝙ quedam generātur in terra ex humido quoniā in terra eſt pars aque: in aqua pars aeris et in eis eſt calor aīe. Et ita fi unt arbores. Et aliquo modo dicitur ꝙ omnes iſte res plene ſunt virtute aīe. Ideoqꝫ ſic ſuſtentātur cibo ſcd̓m virtutem nature retentā in corꝑe. Nō aūt retinetur ni ſi qn̄ calefiunt humores naturales et efficiūtur ſpume. hec aūt virtꝰ eſt ab orbe primo quā habet originaliter ei inſitā a deo. Un̄ dicit auguſtinꝰ ꝙ oīm reꝝ q̄ corꝑa liter et viſibiliter oriuntur. quedā in huiꝰ mundi corpo reis elementis ſemina latent. q̄ deꝰ eis originaliter de dit. Sic ergo luci poteſt ineſſe virtus viuificās. Quod etiā apparet ꝑ ratōeꝫ vite. Eſt enī vitā virtutis diffuſi ue ſui eſſe in aliud et omnē hmōi ꝓprie eſt lux. vel natu ram lucis habens vt ſupra dictuꝫ eſt. Itaqꝫ in omni vi uente lux oꝑatur motū et vitā .i. motū vitalem ſiue mo uet corpus ip̄m viuificādo ⁊ hoc calore diſponente ma teriam .ſ. ad hoc vt ſuſcipiat oꝑationem virtutis: ſicut calor diſponit ferrū ad hoc vt imp̄ſſioneꝫ a fabro ſuſci piat: licet aūt in oībus iſtud vite principiū ſit ſemꝑ con iunctum .i. lucis natura. nō tn̄ in oībus oꝑatur vitā qꝛ debita diſpoſitio deeſt ex ꝑte materie. ¶ XXXVII. ¶ De operatione lucis eiuſdē vi cognitiua. I aūt exordiū cognitōis inſpicimꝰ: dicemuſ ꝙ lux eſt ip̄a virtꝰ cognitiua. principiū enī cogni tionis eſt lux. ſenſitiue aūt operatōis calor. In ip̄a quoqꝫ luce cū virtute viuificatiua eſt virtꝰ exēpla ris ẜm quā in ea ſpecies reꝝ apparere poſſunt qd̓ ip̄iꝰ ꝓpriuꝫ eſt: ſicut patet in materiali ſpeculo: qꝛ per natu ram lucis reꝝ intentōes ſuſcipit: nō tn̄ cognoſcit: qꝛ in ip̄o nō eſt virtus viuificans actualiter ordinata ad re rum exemplaria. Et ideo nō poteſt ſe cōuertere ſupra recepta: vt de ip̄is iudicꝫ quod poſſibile eſt in ſola ſub ſtantia ſimplici viuēte. Ex viſione nanqꝫ potentie acti ue cū exemplari ad quod eſt ordinata: relinquitur dele ctatō in qua eſt virtꝰ cognoſcitiua: ſicut poſtea patebit Liber Tercius potentia aūt actiua ⁊ exemplaris ſoli luci cōuenit. Sꝫ notandū ꝙ in luce poteſt eſſe potentia exemplaris non tn̄ actiua ſufficienſ ad cognoſcendū ꝓpter defectū ſim plicitatis ⁊ complementi: ⁊ ideo ꝑ auxiliū principii na turalis agentis: eſt in ea cognitio nō ꝑ ſe: qd̓ ſubſtātie ſenſitiue conuenit. Eſt em̄ aīa ſenſibilis ſubſtantia ſim plex: cuiꝰ eſt potentia exemplaris non actiua. ⁊ ideo in diget naturali principio agēti. qd̓ eſt calor: ſine quo ni chil eſt ſentire. Si aūt luci debetur virtꝰ cognoſcitiua: quāto ſimplicior ⁊ purior eſt: tanto magis in ea ſpecieſ reꝝ apparent: ſicut in ſpeculo materiali: quāto magis politū ⁊ puꝝ: eo magis apparent imagines. quāto etiā ſimplicior ⁊ purior eſt virtꝰ cognoſcitiuā. tanto ſubſtā tia eiꝰ ſe extendit ad plura: ſicut elementū quāto ſimpl cius tanto virtuoſiꝰ: ⁊ potentiā habet ad plura q̄ depē dent a ſua potentia. hoc etiā manifeſtū eſt in principiiſ ꝑ comꝑatōem ad cōcluſiones. Principia em̄ ꝙͣto mino ra ſunt ꝙͣtitate: tanto maiora poteſtate. Et iteꝝ ex cō paratōe ceutri ad circūferentia: ꝙͣto em̄ punctꝰ ſimpli cior: tanto circūferētia maior ſiue diſtātia ipſiꝰ a cētro plureſqꝫ linee ab ip̄o ad circūferentiā ducūtur. deniqꝫ lux inter oīa app̄henſioni eſt maxime delectabilis: ſecū dum naturā vero calor. delectatio vero maxime eſt ī cō iunctōe cōuenientis cū ꝯueniente. Si ergo ſubiectū co gnitionis vel virtꝰ cognitiua eſt lux: ex vnionē lucis ex terioris cū ip̄a erit delectatio maxima. Agentiuꝫ vero ẜm naturā primū ⁊ maxime ꝑfectum eſt: ⁊ ideo virtuti naturali ineſt ip̄iꝰ appetitꝰ: ſicut vnumqd̓qꝫ appetit bo num. Calor eī eſt nutriens ⁊ ſuſtentans ⁊ ꝓducēs vnū quodqꝫ ad ꝑfectōeꝫ: ſicut in libro de aīalibꝰ dicit̉. hoc aūt qd̓ dictū eſt ex comꝑatōe ſenſuū ad inuiceꝫ manife ſtari poteſt. Uiſus em̄ inter omnes ſenſus plus habet de actione aīali ⁊ maxime cognoſcitiuꝰ eſt: plurimas eī nobis oſtendit differētias. Tactꝰ aūt plꝰ habet de oꝑa tione naturali ⁊ minꝰ diſcretiuꝰ eſt: oꝑatō aūt viſus fit mediante luce: ⁊ ip̄a lux eſt ei maxime delectabilis: vn de ceci lugubrē vitā agūt. Tactꝰ aūt oꝑatio fit mediā te calore. Eſt em̄ maxime ſenſus alimenti cuiꝰ motuſ a calore ꝑficitur. Ideoqꝫ tactui calor eſt maxīe delectabi lis: patet ergo ꝙ virtuti cognitiue: lux maxime delecta bilis ⁊ cōueniens ē: virtuti aūt naturali ⁊ eiꝰ appetitur alor. XXXVIII. ¶ De multiplici lucis cōmendatione. Erito ergo lux inter corꝑa primū obtinet locuꝫ vt dicit auguſtinꝰ: qꝛ oīs ſubſtātia duabꝰ ſub ſtantiis cōmunis vtraqꝫ prior eſt ẜm naturam Lux aūt ſubſtātia eſt cōmunis igni ⁊ ſtellis: que omnia alia corꝑa p̄cedūt: quaꝝ primū oīm corpoꝝ eſt lux. Et ip̄a eſt nobiliſſimuꝫ corpoꝝ: qꝛ ſpūali creature viciniſſi ma eſt: q̄ eſt nobilior oīm corꝑe. Ip̄a enī eſt quaſi vincū lum aīe ⁊ corꝑis: ⁊ quaſi mediū cōmunicas naturaꝫ ex tremoꝝ vt dicatur corpꝰ ſpūale. Un̄ dicit auguſtinus. ſuꝑ geneſim: ꝙ lux eſt corpoꝝ ſubtiliſſimū: ⁊ ob hoc aīe viciniſſimū: ideoqꝫ ꝑ ip̄am agit aīa oꝑatōes ſuas ī cor pore Itē ip̄a eſt oīm corpoꝝ pulcerrimū: qꝛ pulcritudo eſt ex ſimilitudine ⁊ ꝯueniētia ꝑtium in habentibꝰ: par tes. Sicut ergo deꝰ cū ſit vera lux oīm pulcerrimus eſt qꝛ nichil in eo diſſimile vel diſcōueniens eſt. Sic ⁊ lux corꝑalis inter corꝑa pulcerrima eſt: qꝛ ꝑtes omnes ha bet ſimilimas. Itē ip̄a eſt oīm corpoꝝ optima: cū eī bo num ſit qd̓ ſui cōmunicatiuū eſt. Inter oīa corꝑa lux ſe ⁊ ſuā pulcritudinē maxime cōmunicat: vnꝰ enī lucis pū ctus vel ictꝰ ſubito totiꝰ mundi ſpaciū replet. Igit̉ īter corꝑa ſumme bona eſt. In hoc etiā ſpiritui ſimilima eſt .ſ. deo qui vbiqꝫ eſt. ⁊ aīe que totū corpꝰ replet. p̄terea ip̄a eſt bonitaſ oīs nature corporee: qꝛ nullū corpus ſu cōmunicatiuū eſt niſi ꝑ lucē. ⁊ qd̓ in vno tantū loco eſt ꝑ ſubſtātiā. ip̄a lux in infinitis locis facit eſſe ꝑ formā Quoniā igit̉ etiā punctꝰ lucis ſuā pulcritudineꝫ q̄ ma cima eſt: ſuāqꝫ bonitatē toto mūdo cōmunicat. ⁊ om̄ia corꝑa ſuas inuicē facit pulcritudines cōmunicare: ipſa ſola eſt qua totus mundꝰ bonꝰ ⁊ pulcer eſt. Un̄ ambro ſius. Ip̄a facit vt cetera mūdi membra digna ſint lau dibꝰ. Et cū ſuā bonitatē ac decorē oībus cōmunicet: in eoꝝ tn̄ feditate nō cōmunicat. Nō enī fedat̉ vel inficit̉ per immundiſſima: que pertranſiens nullo etiaꝫ modo corrumpitur. XXXIX. ¶ Queſtio de luce vtrū ſit corpꝰ an qualitas. Trum tn̄ lux ip̄a ſit ſubſtātia vel accidens. in ter autores videt̉ eſſe diſſenſio. Nā auguſtinꝰ ad voluſianū eā inter corꝑa deputat dicēſ: duo inquā liquores ita miſcētur vt neuter integritatē ſuaꝫ ſeruet. quāꝙͣ in ipſis corꝑibus aeri lux incorrupta mi ſceatur. Idē in libro de libero arbitrio dicit: ꝙ lux in corꝑibus primū locū tenet: ad hoc etiā rationes induci poſſunt. Omne nanqꝫ accidēs cauſat̉ a vera forma ſui ꝑ ſe ſubiecti. Lux aūt cauſat̉ in aere non ab aere: vel a forma aeris: ſed potiꝰ a ſole quare nō eſt in aere ſicut ī ꝑ ſe ſubiecto: nec in alio eſt aſſignare. Nō enī illa eadē numero eſt in ſole ergo nō eſt accidēs. Itē qn̄ lux aereꝫ ꝑtranſit: vel eadē lux numero primo eſt in aere oriētali: et deinde in occidētali: ⁊ tūc nō eſt accidēs. quoniā acci dens nō ꝑmutat ſubiectū. Aut vna eſt lux in ꝑte orien tali. alia quoqꝫ ab ea genita in ꝑte occidentali: vtroqꝫ enī modo opinatur a diuerſis: et tūc etiā ſequitur ꝙ nō ſit accidens: qꝛ gignit. Nō enī accidenſ agere p̄t aliqͥd extra ſuū ſubiectu: alioquin nō eſſet totū eiꝰ eſſe in ſub iecto eſſe. p̄terea nuſqͣ duo accidētia eiuſdē ſpeciei ſpe cialiſſime: ſimul ſunt in eodem ſubiecto ẜm eandeꝫ ꝑtē. vt due albedines due aūt luces in eadeꝫ aeris ꝑte ſiml̓ ſunt: vt patet in diuerſis candelis accenſis quaꝝ luceſ cū ſint eiuſdeꝫ ſpeciei ſimul in eadem aeris ꝑte manēt. nec admiſcentur ad inuiceꝫ nature aeris vt in ꝑſpectīa dicitur Alioquin oīa ꝯfuſe viderentur ⁊ nulla diſtincte Item nichil reſiſtit luci nec facit eā reuerti niſi corpus opacū. Igitur ſi totū ſpaciū a terra vſqꝫ ad ſolem eſſet vacuū: nil impediret quin ſub illo vacuo ſol illuminarꝫ terrā. Igitur lux eiꝰ trāſiret ꝑ vacuū. Ibi aūt nō eſſet accidens: alioquin in aliquo ſubiecto eſſet in vacuo: et ita nō eſſet vacuū Lux igitur accidens nō eſt. Igit̉ ſub ſtantia eſt: vtiqꝫ non incorporea: qꝛ tunc eſſet ſpūs: aut vegetabilis: aut ſenſibilis: aut intellectualis. igitur eſt corpus. Ecōtra vero dicit Iohānes damaſcenus. ꝙ lu men eſt qualitas ignis. Areſtotiles dicit ꝙ non eſt cor pus: neqꝫ defluxꝰ a corꝑe. Itē ſi lux eſt corpꝰ cum ⁊ aer ſit corpꝰ erūt duo corꝑa ſimul in eodem loco qd̓ eſſe nō poteſt. Alioquin iā nō ſunt duo ſꝫ vnū vt videtur. Nā linea longitudinis vtriuſqꝫ vna eſt. Nā que linee ſiml̓ ſunt vna ſunt Nā linea linee ſuppoſita nō eſt niſi linea Simile eſt de linea latitudinis ⁊ ſpiſſitudinis. Corpus aūt nō eſt niſi hec trina dimenſio. igitur vnū corpꝰ ſūt: ſi ſunt in eodem loco. Item ſi lux eſt corpꝰ: eſt materia ⁊ forma. Sed lux ꝯtinue fit: nō enī lux primo facta ma net adhuc. nec illa etiā que fuit heri. ſed in momēto fit et in inſtāti corrumpitur. Cū ergo lux a ſole fit: exit ab eo nō ſemel tantū ſed cōtiuue: nō tantū forma: ſed etiā materia lucis. Igitur aliquid continue deperit de ſole ſic tandem in nichilū rediget̉. Si aūt dicitur ꝙ materi am habet a corꝑibus alijs. Ecōtra ſic opponitur. Ma teria formā vna habens nō recipit aliā niſi prima cor rumpatur. Aeris ergo materia nō recipit formā lucis niſi corrūpatur aereitas: ſed lux ſubito fit in aere ergo ſubito corrumpit̉ aer: qd̓ nō ꝯcedūt naturales. Et etiā cū lux ſubito corrūpatur: nec eſſe erit aut ſubito in eiuſ materia fieri forma aeris aut aliquādiu manere locum ſine corꝑe. aut aereꝫ ſubito corrupte lucis locū occupa re: et tūc etiā aeris motꝰ erit ſb̓ito. Itē ſol gignit luceꝫ Liber Terciusⁱ in celo ergo ſecundum hoc etiaꝫ aliquid celi corrumpi tur. vt ex materia partis corrupte fiat lux quod eſt im poſſibile. XL. ¶ Eiuſdē queſtionis determinatio. D huiꝰ queſtionis euidentiā nota: ꝙ aliqn̄ idē eſt nomen ſubſtātie ⁊ accidentis ab ea cauſati licet equiuoce. Utrūqꝫ em̄ eodē noīe ſignifica mus: tu qꝛ formas ſubſtantiales ignoramꝰ. tū qꝛ ꝓpter ꝓpinquitatē ſubſtātie ⁊ accidētis ab ea cauſati non di ſcernimꝰ inter ea. Sic ergo lux aliqn̄ noīatur ſubſtātia inter corꝑa ſubtiliſſima. Aliqn̄ accideus cauſatū ab ea .ſ. illuminatio q̄ eſt de genere motuū: ⁊ eſt accidēs ipſiꝰ aeris illuminati cauſatū a luce. Eſt em̄ illuminatio ae ris a luce indeficiens motio generatiue motōnis. Lux ergo dicitur aliqn̄ ip̄a aeris medii vel obiecti illumina tio. Aliqn̄ vero ip̄a ſubſtātia a qua eſt illuminatio. nec eſt incōueniens multa corꝑa ſpūalia ſimul eſſe in eodeꝫ loco: ſicut ꝯſtat de corꝑibus glorificatis. Nec tn̄ eadeꝫ numero eſt linea lōgitudinis vtriuſqꝫ: qm̄ ydemptitas numeralis nō eſt niſi ab ydemptitate numerali eiuſdē forme vltime. vnde linea illa mathematicalis vel local̓ q̄ imaginat̉ eadē vtriuſqꝫ corꝑis: non eſt eadē ſed due Illa quippe nō eſt niſi linea ſpacii in qua due linee di uerſe ẜm numeꝝ: qꝛ forme corpoꝝ quoꝝ ſunt linee: for me dico vltime .i. forma lucis ⁊ aeris ſunt naturaliter diuiſe: fruſtra ergo obiicitur ſecūdū qd̓ intelligit̉ linea localis nō corꝑalis. Uidetur aūt alicui ꝙ huius lucis materia nō de ſole exit: nec eſt aliquid d̓ materia aeris ſed cōtinue cauſatur. quaſi aīa dū corꝑi infunditur In hoc aūt eſt diſtātia. qꝛ tota ſimul anima .ſ. eiꝰ materia ⁊ formā creant̉ qn̄ aīa datur Cū aūt fit lux materia nō tm̄ creatur: ſed forma gignitur a corꝑe luminoſo. hoc ē ſoli lucē generare .ſ. materie que eſt aliūde formā dare. hoc eſt em̄ veriꝰ generare .ſ. dare formā genito ꝙͣ dare tm̄ materiā: ſicut fit qn̄ homo generatur tm̄ de homīe ẜm hoc poteſt dici ꝙ in vniuerſitate rerū ſunt aliqua a deo creata ratōe materie ⁊ forme vt angeli. aliqua rōe forme .ſ. aīe vt homo. Terciū vero ratione materie tm̄ ¶ Aſſertio ꝙ lux ſit corpus. ¶ Albertus in vt lux XLI. tractatu de anima Um de lumine qd̓ a corꝑibus luminoſis deſcē Idit. vtꝝ ſit ſubſtātia vel accidens eſſe ſoleat di ſputatio inter ſapientes. multa de iſta materia multiplexqꝫ eſt opinio. Quidā em̄ dicūt ꝙ lux ē corpꝰ: pluraqꝫ ſunt corꝑa radioſa deſcendētia in aerē ac terrā q̄ illuminātur. quoꝝ opinio videtur poſſe fulciri ꝑ hoc ꝙ lux deſcendit a ſole ⁊ aduenit ex ignis ꝑte Soliꝰ aūt corꝑis eſt venire ac deſcendere: p̄terea ſoliꝰ corꝑis eſt moueri localiter. lux aūt mouetur localiter: qꝛ ſurſuꝫ et deorſū. Itē ſoliꝰ corꝑis eſt attingere aliquid ⁊ reflecti ab illo. lumen aūt radioſuꝫ corpꝰ attingit ⁊ reflectit̉ ab ip̄o. Nos aūt dicētes lumen non eſſe corpꝰ. Ad p̄dicta reſpondemꝰ ꝙ lumen nō deſcendit ⁊ aſcēdit vt mobili ꝑ ſeip̄m: ſed vt immutās ſubiectuꝫ inferiꝰ ac ſuꝑiꝰ ẜm ꝑtes dyaphani: nec mouetur localiter: niſi ſicut vmbra vt dicit auicenna: ⁊ ſicut illa q̄ eſt ī ſpeculo forma. Nō eſt em̄ idem lumen modo hic modo ibi. vel modo in hoc loco. ⁊ poſt tenebrā iteꝝ in eodē loco. Sed decedit hoc lumen ⁊ alteꝝ ſuccedit ad p̄ſentiā ⁊ ad abſentiā corꝑiſ illuminatis: ſicut ⁊ vmbra ex obiecto corꝑis opaci ad lumen. ⁊ figura in ſpeculo ex diuerſa oppoſitōe aſpiciē tis. Cū ergo lumen attingit corpꝰ radioſuꝫ ⁊ ab ip̄o re flectitur: nequaꝙͣ ideꝫ lumen ſed diuerſū reflectit̉. Ꝙꝫ aūt lux nō ſit corpꝰ patet qꝛ corpꝰ naturaliter ad vnum locū tantūmodo mouetur. lumen autē mouetur ad loca diuerſa: qd̓ patet ex hoc: qꝛ īmutat ſurſū ⁊ deorſū circū quaqꝫ ad latera. XLII. ¶ Ꝙ lux nō ſit ſubſtantia ſpūalis. Uidam aūt dicunt ꝙ lux eſt ſubſtātia ſpūalis adueniens ei qd̓ illuminatur ſine corruptōe ali cuiꝰ forme: ſicut aīa corꝑi aduenit nō corrūpēs aliquā formā in organico corꝑe phiſico potentia vitaꝫ habente: veꝝ ſi eſſet ſubſtātia ſpūaliſ. aut diceretur ſpi ritualis modo phiſico: ẜm quē dicitur ꝙ ſpūs eſt quod dam corpꝰ ſubtile qd̓ in humano corꝑe oritur ex corde Aut modo theologico .ſ. ꝓ eo qd̓ eſt aīa vl̓ eiuſdē natu re cū ip̄a. Si primo modo tūc eſſet corporea. nullaqꝫ eſ ſet diſtinctio inter dicentes illā eſſe ſpūalem ⁊ corꝑaleꝫ Preterea ſi ita eſſet: aut illa ſubſtātia peruia eſſet cuꝫ lumine qd̓ habet: aut non peruia ſed luminoſa ſicut eſt ſubſtantia ſolis ⁊ ignis. Si primo modo dicatur. Ecō trario obiicitur om̄e peruiū denſatū minꝰ eſſe peruiuꝫ: hoc patet in ꝯdenſatōe aeris ⁊ aque ⁊ etiā in ꝑtibꝰ cri ſtalli q̄ ſunt tenues. Nā ſi cōponantur multe: peruietaſ diminuetur ⁊ tandeꝫ in toto tolletur. ſi ergo ſubſtantia luminis eſt peruia denſata minꝰ erit peruia ac per hoc minꝰ viſibile ꝯducet ad viſuꝫ: qd̓ vtiqꝫ eſt falſū qꝛ ꝙͣto magis eſt luminoſuꝫ tanto melius videtur aliqͥd in ip̄o lumine. Si ergo ſecūdo modo dicatur cōtra hoc obuci tur. primo ꝙ hec nō eſt ph̓i opinio: p̄terea ſi eſſet ſimiliſ ſubſtātie cū aīa: aut vegetabili: aut ſenſibili: aut ratōa li. ac ꝑ ꝯſequens eſſet ꝑfectio alicuius corꝑis organici. Nā ea q̄ ſunt eiuſdē nature atqꝫ ſubſtātie: ſunt eiuſdē ordinis in natura. Unde cū vna ſubſtātia ſpūalis vt ꝑ fectio ad corpꝰ ordinetur: et alia ſimiliter ordinabitur: p̄terea nulla ſubſtātia ſpūalis menſurabilis eſt dimen ſione ꝙͣtitatis: at vero lumen habet hmōi dimenſioneꝫ Nā in aere tricubico lumen eſt tricubicum: in bicubico XLIII. bicubicum. Ꝙ lux videtur apparētia ſiue reſplendētia. Lii vero dicūt ꝙ lux non eſt aliud niſi manife ſtatio ſiue reſplendentia coloꝝ. Et hi quidē ta libus nitūtur rationibꝰ. In libro de ſenſu ⁊ ſen ſato loquitur areſtotiles hoc modo. Quemadmodū in aere hoc quideꝫ lumen eſt. hoc tenebra: ſic et in corꝑibꝰ albū et nigꝝ. videtur ergo ꝙ p̄ſentia luminis in corꝑe terminato nichil aliud ſit niſi albedo: et̄ eiꝰ abſentia nil aliud ꝙͣ nigredo. Ceteꝝ in quibuſdā corꝑibꝰ nō termi natis vt eſſet nubes exp̄ſſe videmꝰ: ꝙ p̄ſentia luminis eſt albedo. et abſentia lumīs eſt nigredo. Preterea qͥd quid agit ẜm naturā agit ẜm aliquid extrinſecū ſibi et eſſentiale: qd̓ patet ꝑ diffinitōeꝫ nature q̄ talis eſt in ſe cundo phiſicoꝝ. Natura eſt principiū alicuiꝰ et cauſa mouendi et quieſcendi in quo eſt: primū: ꝑ ſe: et nō ẜm accidens. Color aūt ẜm naturā agit in uiſum: qꝛ eſt im mutatiuū viſus ẜm actū lucidi: iuxta ph̓m. agit quoqꝫ ẜm eſſentiale ſibi et intrinſecū: qd̓ nichil aliud videtur eſſe ꝙͣ lux. dicit em̄ ph̓s ꝙ lux eſt ypoſtaſiſ .i. ſubſtantia coloꝝ. Item alphorabiꝰ: colores inquit fiūt in admixti one ignis cū corꝑibus: et lux nō eſt cauſa in inductione coloris tantū in viſum ſed in eſſe illius. Ad hoc quoqꝫ videtur exꝑimentum facere: qꝛ .ſ. in eclipſi ſolis cuꝫ ſol tegitur in ꝑte alba ſtatim apparet pallidus: qd̓ vtiqꝫ n̄ contingit niſi ex ſubtractōe lucis. Cū itaqꝫ lux ſubtra cta colorem diminuat poſitaqꝫ augmentat. vid̓r ꝙ lux ſit eſſentialis cauſa coloris. Aliud quoqꝫ exꝑimentum eſt in vitro et vino. Nā ſi paꝝ de vino rubeo infunda tur in vitro puro: ſol penetrans vinū generabit albedi nem in fundo vitri: que inter omnes colores ſimilior ē luci: Si vero multum infundatur non erit in fundo al bedo: quia tunc lux non poteſt intrare vt multiplicetur in fundo. ¶ XIIIII. ¶ Reſponſiones ad eadē obiecta. Os aūt ad hoc dicimꝰ ꝙ duplex eſt coloris eſ ſe. materiale .ſ. ⁊ formale. Materiale dico qd̓ habet materiaꝫ nō qd̓ ex aliqua materia. Ma teria vero coloris in qua eſt determinatur .ſ. corpus nō Tercius Liber peruiū Et hoc eſſe materiale habet color a qualitatibꝰ primis actiuis ⁊ paſſiuis .ſ. calido ⁊ frigido ⁊ humido ⁊ſicco. Eſſe vero formale ip̄iꝰ coloris eſt ip̄iꝰ eſſe quo ē actu in potentia actiua immutādi viſuꝫ ẜm actū: ⁊ hoc eſſe habet a luce. hoc eſt ꝙ ait philoſophus ꝙ color eſt immutatiuū viſus ẜm actū lucidi. ⁊ hec eſt ip̄iꝰ natura Quia vero lumen multiplicatur in loco reflexionis ac ꝑcuſſionis: pluſꝙͣ in loco vbi nō reflectitur nec reꝑcuti tur. Ideo lumen exiſtens in dyaphano ẜm qd̓ hmōi nō eſt actus coloris. Sed exiſtens in extremitate ip̄ius in loco contactꝰ ad corpꝰ terminatū. Et hoc patet ex hoc ꝙ coloratū poſitū in lumine ꝓprio vel alieno: aere me dio exiſtente tenebroſo p̄terꝙͣ in loco contactꝰ. ſimiliter ⁊ oculo in tenebris exiſtente ꝯtingit videre: oculo autē criſtente in lumine ⁊ aere ⁊ colorato in tenebris poſito nō contingit videre. Ideoqꝫ dicit philoſophꝰ ꝙ color eſt extremitas ꝑſpicui in nō terminato corꝑe: nec dicit ꝙ ſit actꝰ ꝑſpicui quicūqꝫ: qꝛ diffinitio coloris hec eſt ẜm eſſe ip̄iꝰ formale ꝑ qd̓ eſt in potentia cōpleta: actiua ad mouendū ſenſum. eſſe aūt hoc nō habet a quocūqꝫ actu dyaphani. ſed ab actu qui eſt in loco contactꝰ vt dictū eſt. Qd̓ auteꝫ dicit philoſophus de albo ⁊ nigro intelligitur ꝑticulariter nō vniuerſaliter. Ex preſentia quippe lucis in quibuſdā corꝑibꝰ non terminatis vt in nube generat̉ albedo: ⁊ ex priuatōe ip̄iꝰ nigredo. Un̄ hoc intelligit̉ in corꝑibꝰ dyaphanis colorabilibus tan tūmodo ⁊ nō in alijs: quoꝝ color nō eſt idē ex ꝓpinquo ⁊ remoto: ſicut idē eſt color in corꝑibꝰ terminatis ꝓpin que ac remote aſpicienti: dicimꝰ aūt ꝙ color ẜm ꝙ agit in viſum eſt in eſſe formali: ⁊ ſic cōnaturale eſt ei lumē quo agit in ip̄m. Eſt em̄ ſemꝑ ſibi ẜm hoc eſſe ꝯiunctū. Sed ẜm eſſe materiale nō agit aliquid: qꝛ ſic eſt lumen extra ip̄m. Deniqꝫ exꝑimēta p̄dicta ⁊ autoritates phi loſophoꝝ intelligunt̉ de eſſe formali coloris in ꝯꝑatōe ad mouendū viſum. XLV. ¶ Improbationes opinionis predicte. Uod aūt lux nō ſit apparentia ſiue reſplenden tia coloris ꝓbari poteſt multis modis. Qui eī hoc dicūt aūt intelligūt ꝙ eſſe lumīs et coloris ſit idē ẜm actū: aut ꝙ eſſe coloris ſit vnū. ⁊ lumē nichil addat niſi ꝑ comꝑatōeꝫ illiꝰ ad viſū. Si primū adhuc poteſt intelligi ẜm duplicē modū .ſ. vel ꝙ lumē habeat idem eſſe cū quolibet colore: vel ꝙ habeat idē tantū cū albedine ẜm ꝙ ait empedocles: ꝙ ſol eſt alba ⁊ calida res. Si primo modo dicat̉ .ſ. ꝙ lumen habeat ideꝫ eſſe cū quolibet colore: tunc ſequitur ꝙ lumen ſit ꝯtrariū lu mini: qꝛ .ſ. albedo contraria eſt nigredini. Qd̓ vtiqꝫ ab ſurdū eſt ⁊ impoſſibile: p̄terea lumini nichil eſt ꝯtrariū qꝛ tenebra priuatio eſt luminis: ⁊ non contrariū: colori aūt in ſpecie aliquid eſt contrariū. Itē intentio quā ni grum eſt viſibile ẜm actū eſſet p̄ter eſſe nigredinis Ali oquin nigredo ſemꝑ ſecundū actū eſſet viſibilis. Cū er go eadem ſit ratio de om̄i colore. Intentio quoqꝫ quā viſibilis eſt albedo ſecundū actū: ceteriqꝫ colores: eſſet p̄ter eoꝝ eſſe quod patet falſum eſſe. Porro ſi dicat̉ eē luminis eſt eſſe generis in colore: et nō eſſe ſpecieꝝ: hic quoqꝫ inuenitur repugnantia: qꝛ eſſe generis in ſpecie nō eſt diſtinctū a ſpecie ſua: vt em̄ dicit auicēna: color qͥ eſt in albedine eſt albedo: ⁊ color qui eſt in nigredine eſt nigredo. ⁊ ita lux ſecundū eſſe ſuū eſſet in contrariis et cauſa contrarioꝝ qd̓ eſt impoſſibile: qꝛ .ſ. cōtrarie ſunt cauſe contrarioꝝ: vt habet̉ in libro metheoroꝝ: p̄terea ſi dicat̉ ꝙ tota coloris eſſentia ſit lux. cū ea q̄ eſſentiali ter in ſe lucē habent viſum īmutent. in tenebris dicere tur color videri: ſicut in lumine: vel etiā magis quod tn̄ nō ꝯtingit. Itē oculo in tenebris poſito: ⁊ colore ī luce accidit coloratū videri ſecundū actū. quod ideo ꝯtingit ſecundū auicennā ⁊ alphorabiū: qm̄ ad viſuꝫ nō exigi tur: niſi vt color ſit in actu: etiā ſi mediū nō ſit illumina tum. Alii vero ſequentes platōnē dicūt: qd̓ hoc contin git ob aliquod lumē quod eſt coniunctum oculi nature quod penetrat mediū vſqꝫ ad colorē in actu exiſtenteꝫ Itaqꝫ ſi lumen eſt tota coloris eſſentia: multomagis de bet videri color in tenebra poſitꝰ ab oculo exiſtente ī lu mine ꝙͣ ecōtra. Si em̄ quod habꝫ lumen ſecundū eſſen tie ſue ꝑtem: vt oculꝰ a tenebra nō impedit̉: multominꝰ illud qd̓ habet lumen ſecundū totā eſſentiā ſuam nō im peditur. Si forte dicat̉ ꝙ lumen eſt albedinis tm̄ eſſen tia: et ſecundū magis ⁊ minꝰ ceteri colores a lumīe ge nerantur. hoc etiā eſt ꝯtra ratōeꝫ: qꝛ magis ⁊ minꝰ nō diuerſificāt ſpeciē. Itaqꝫ ſecundū hoc omnes colores eſſent in vna coloris ſpecie: quod patet falſum eſſe: p̄te rea cū nigredo maxime diſtet ab albedine: nichil ꝑtici pabit de illiꝰ eſſentia. Ideoqꝫ nigredo nō generabitur a lumine: ſed a luminis priuatōne. Quidquid aūt gene ratur a priuatōe eſt priuatio. Cū priuatio nō poſſit da re ſpeciem: nec materiā ip̄i generato. Ergo nigredo eſt priuatio. Ex hoc aūt ſequitur ꝙ nigredo nō eſt coloris ſpecies quod eſt cōtra omnes. ¶ XLVI. ¶ Ꝙ lux ſit accidens. Unt iteꝝ alij dicentes ꝙ lumen eſt accidēs in nitētes verbo areſtotilis in. ii. li. de aīa dicētis: Lumen neqꝫ ignis eſt: neqꝫ omnino corpus: ne qꝫ corꝑis defluxꝰ. Nō enī corꝑa duo poſſibile eſt in eo dem eſſe loco: videtur aūt contrariū eſſe tenebra: ſed te nebra eſt pͥuatio huiꝰ habitꝰ ex lucido. Ex his eī verb̓ philoſophi patet ꝙ lux eſt habitꝰ dyaphani: hoc etiam videntur dicere oēs naturales. Ideoqꝫ ⁊ nos eis cōſen tientes idē dicemꝰ ꝙ lux eſt accidēs: ⁊ in quibuſdā eſt habitꝰ. et in quibuſdā diſpoſitio. ꝙ aūt accidens ſit de facili poteſt apparere: qꝛ ꝯtingit ea eidē ſubiecto manē te .ſ. aeri ineſſe ⁊ nō ineſſe. p̄terea lumen in ſubiecto ma gis ac minꝰ recipit quod ſoli accidenti cōuenit: forma quippe ſubſtantialis nō recipit intenſioneꝫ ac remiſſio nem. Ꝙ aūt lumen recipit magis ⁊ minꝰ manifeſtū eſt qꝛ .ſ. aer qn̄qꝫ luminoſior eſt: qͥn̄qꝫ minꝰ luminoſuſ. Itē lux eſt forma in ſubiecto diſtenſa: ita ꝙ in maiori parte maior: in minori minor. Omnis aūt talis forma eſt ac cidentalis. Nā forma ſubſtātialis eſt ſimplex: etiā diui ſione ſubiecti non diuiſibilis: p̄terea legitur in libro de ſubſtantia orbis ⁊ dicit̉: ꝙ nulla forma diuiditur niſi q̄ ſecundū naturā aduenit compoſito poſt quantitatem. Ideoqꝫ forme ſubſtātiales ſunt indiuiſibiles: qꝛ ſecūdū natura adueniūt materie ante ꝙͣtitatem. Cux aūt eſt di uiſibilis forma diuiſione ſubiecti: ⁊ ideo cōſtat ꝙ adue nit compoſito poſt ꝙͣtitatem: nichil aūt ſic aduenit niſi accidens. Itē lux inuenit̉ in igne ⁊ in celo ſecundū actū illuminādi ⁊ faciendi colores in actu viſibiles. Et ita ſecundū vnū actū inuenitur in re corruptibili ⁊ incorru ptibili. At vero quidquid tale eſt: accidens eſt. Corru ꝑtibile ſiquidem ⁊ incorruptibile ſecundū formam ſub ſtantialem nō poſſunt cōuenire: ſed nec ſecundū materi am. ſicut legitur in methaphiſica: ꝙ taliū nō eſt eadem materia: ſi ergo cōueniunt relinquitur ꝙ illa cōuenien tia ſit in forma accidētali. ¶ XLVII. Ꝙ lux nō ē ſubſtātia ſed qualitas mutuata RReterea ſi lux eſſet ſubſtātia tunc eſſet forma vel materia vel compoſitū. Nunꝙͣ aūt inuenit̉ a eſſe ſola forma: vel ſola materia. Et ideo relin quitur ꝙ eſſet ſubſtātia cōpoſita: ſed cōſtat ꝙ nō lucet aliquo interueniēte obſcuro inter illumināſ ⁊ illumina tum. Aut ergo tunc illa ſubſtātia deſtruitur aut retra hitur. Si dicatur ꝙ deſtruitur: tunc oportet ꝙ habeat contrariū: qꝛ nichil deſtruitur ſecundū materiaꝫ niſi ꝑ contrariū agens: qd̓ nō habet lumen. ⁊ ideo nō deſtrui tur. Nā tenebra nō eſt cōtraria luci: ſꝫ eius priuatio vt dicunt philoſophi Si vero dicatur ꝙ retrahitur. ⁊ hoc Tercius Liber fit: aut poſtꝙͣ interuenit iam oꝑacum: aut qn̄ eſt vicinū Si primo modo tunc oporteret ꝙ ꝑ mediū opacum re traheretur: ⁊ ita videremꝰ ip̄am traſire ꝑtes opaci: qd̓ patet eſſe falſum. Si aūt ſecūdo modo tunc ex opaci vi cinitate lumen recederet: ſed hoc etiā patet falſū: qꝛ vi demꝰ immediate lumē ꝯiungi vmbre. Nō eſt ergo lux ſubſtātia compoſita. Si ꝓpter hoc dicat̉ ꝙ ſit ſubſtāti alis forma ⁊ nō ſubſtātia cōpoſita: huic quoqꝫ obuiat ratio manifeſta: nulla quippe forma ſubſtātialis eſt im mutatiua ꝑ actū alteriꝰ corꝑis aliud corpꝰ. lux aūt im mutat aliud corpꝰ ꝙͣ id cui ineſt videlicet aerē. Itē oīs forma ſubſtātialis eſt ꝑfectio eiꝰ in quo eſt ſecundū eē Si ergo lumen eſſet forma ſubſtātialis. eſſet aeris ꝑfe ctio: in quo eſt ſecundū eſſe ip̄iꝰ aeris: qd̓ patet falſum eſſe. p̄terea nulla ſubſtantialis forma materie aduenit ẜm naturā. ⁊ tempꝰ poſt receptōeꝫ accidentis: at vero lux aduenit aeri poſt accidentia ip̄iꝰ aeris. Nulla quo qꝫ forma ſubſtātialis ẜm eſſe ſuū inuenitur extra ꝓpri am materiā. lux aūt inuenitur extra ꝓpriā materia: que eſt corpus naturaliter luminoſum. Nō eſt ergo lux for ma ſubſtātialis. p̄terea dicit ph̓s in libro de viſu ꝙ lux nō eſt corpꝰ ſed accidens. Itē auicēna. lux inquit eſt qͣ litas q̄ eſt ꝑfectio trāſlucentis ẜm ꝙ eſt tranſlucens: at vero qualitatem cōſtat eſſe accidēs. Idem quoqꝫ aui cenna: lumen inquit eſt qualitas quā corpꝰ nō trāſlucēſ a lucido mutuat. ⁊ trāſlucens ꝑ illā efficit̉ tranſlucens in effectu. patet itaqꝫ ꝙ lux nō eſt corpꝰ: nec forma ſub ſtantialis: nec ſubſtātiā ſpūalis: ſed qualitas mutuata ac ꝑ conſequēs eſt accidenſ. Si aūt in contrariū obiici tur ꝙ nullū accidens ſit forma ꝑfectiua alteriꝰ accidē tis ⁊ actꝰ ip̄ius quo agit actualiter. lumē aūt eſt forma ꝑfectiua coloris qua mediante actualiter agit in viſū. ⁊ ita nō videtur eſſe accidens. Reſpondemꝰ ꝙ prima ꝓpoſitio non eſt vera .ſ. ꝙ nulla forma accidentalis ſit actus alteriꝰ accidentis mediante quo ſit actu: quin po tius oīs forma accidentalis ſi habeat actū ſecundū eē forme vl̓ materie: ille erit actꝰ accidentalis nature quo niam ex ſubſtantia ⁊ accidente nō fit vnū vt ex potētia ⁊ actu. XIVIII. ¶ Ꝙ lux proprie ſit habitus. Taqꝫ ſuppoſito iam qd̓ ꝓbatuꝫ eſt multis mo dis videlicet ꝙ lux ſit accidens ⁊ qualitas: me rito queri poteſt in qua ſpecie qualitatis. vide tur em̄ primo ꝙ ſit paſſio vel paſſibilis qualitas: qꝛ ha betur exp̄ſſe in libro de ſenſu ⁊ ſenſato ꝙ illuminatio ē alteratio. Eſt itaqꝫ lux forma ꝑ ſe alterans ac oīs talis forma paſſio eſt vl̓ paſſibilis qualitas. Un̄ ph̓s in viii. li. phiſicoꝝ. Que alterātur inquit alterātur oīa a ſenſi bilibus: ⁊ hoꝝ ſolū alteratio eſt. Senſibilia vero appel lat ibi paſſiones ⁊ paſſibiles qualitates: p̄terea in libro de viſu dicit ph̓s ꝙ color ſecundū quē aer alteratur ab igne dicitur lux. Differtqꝫ flamā a luce: qꝛ flama eſt fu mus accenſus: ac ꝑ ꝯſequens corpꝰ. Lux aūt inquit nō eſt corpꝰ: ſed eſt paſſio dyaphani corꝑis. Itē auicenna in li. vi. de naturalibꝰ. Lumen inquit eſt effectio corpo ris lucem habentis cū ei appoſituꝫ fuerit. at vero effe ctio eſt accidentis imp̄ſſio. Ex his ergo videtur paſſio eſſe. At vero ī contrariū obiici poteſt: qꝛ ſi eſt paſſio vl̓ paſſibilis qualitas: erit aliqua de primis vel de poſteri oribus. At vero cōſtat ꝙ nō de primis q̄ ſunt caliduꝫ ⁊ frigidū. humidū ⁊ ſiccū. erit ergo de poſterioribus at om̄es ille cauſantur de primis. ſequitur ergo ꝙ lumen cauſetur ab illis vel a quibuſdā eaꝝ: qd̓ patet eſſe falſū inuenitur em̄ lumen in quibuſdā corꝑibꝰ q̄ nō ſubiiciū tur primis qualitatibꝰ. Itē oīs paſſio vel paſſibilis qͣl tas habet contrariū in ſpecie ꝙͣuis nō in genere qd̓ pa tet ꝑ inductōeꝫ. At vero lumen nō habet contrariū in ſpecie̓: qꝛ nichil alterās ſubito habet contrariū. Cōtra rium em̄ in ſubiecto reſiſtit alteratōi ne fiat ſubito: p̄te rea ſi haberet contrariuꝫ corrumꝑetur ꝑ illiꝰ p̄ſentiam in ſubiecto. lumen aūt nō ſic corrupitur: ſed ꝑ abſentiā illuminantis. Nos itaqꝫ cū areſtotile dicimꝰ ꝙ lumen eſt habitꝰ ⁊ ita ꝙ non eſt paſſio vel qualitas paſſibilis. nec oportet ꝙ habitꝰ habeat contrarium: qꝛ nec ſciētia contrariū habet: ſed ei opponitur ignorātia vt priuatō Si aūt obiicitur ꝙ lux infert paſſionem ſenſui .ſ. viſui Reſpondemꝰ ꝙ quedā eſt inferēs paſſionem ſenſui vt alterans ſolum: ⁊ hec eſt paſſio vel paſſibilis qualitas: quedā aūt nō eſt alterās ꝑ ſe: ſed vt perfectio viſus ac viſibilis ẜm ꝙ eſt viſibile ⁊ ẜm ꝙ eſt viſus ad actū: et hoc eſt habitꝰ vel diſpoſitio. Sūt em̄ habitꝰ ⁊ diſpoſi tio qualitates ꝑficientes potentiā ad actū: vt viſus eti am lumine ſibi cōiuncto cū humore criſtallino ꝑficitur ad actum videndi. ¶ XIIX. ¶ Qualiter lux ſe habeat ad viſum. I tn̄ velimus vim facere in verbo philoſophi: dicamꝰ ꝙ viſibile ꝓprie color eſt. lux aūt eſt nō viſibile: ſed habitꝰ vel diſpoſitio: quo ꝑficitur viſio ẜm actuꝫ. vnde ⁊ actꝰ cōmunis eſt organo ac me dio ⁊ obiecto viſus: habet em̄ oculus aliqd̓ lumen inna tum. et lumen actꝰ eſt dyaphani vt ait philoſophus et actꝰ coloris ꝑ quē mouet viſuꝫ. Nec valet hoc argumē tum. color videtur ꝑ lumen ergo lumen magis eſt obie ctum viſus ꝙͣ color: nō em̄ eodē modo ſe habent lux et color ad viſum. Nā vnū ſe habet vt paſſio vel paſſibi lis qualitas. Alteꝝ vt habitꝰ vel diſpoſitō. Et poni p̄t inſtantia: qꝛ cōceptio vel ſentētia vocis alicuiꝰ prolate ꝑuenit ad intellectū mediāte voce: ergo nec tn̄ vox vel phantaſia vocis eſt obiectū intellectꝰ: qꝛ vero ſic dicē tes nō declinamꝰ om̄s obiectōes. dicamus aliter ꝙ vi delicet lumen nichil ꝓhibet paſſionē eſſe vel paſſibilem qualitatem. Sed tunc diſtinguimꝰ inter paſſiones cor poruꝫ paſſiuoꝝ et actiuoꝝ. Et paſſiones corpoꝝ q̄ non habent contrarietatē nec agūt nec patiūtur: ſed mouēt tm̄. Sicut em̄ ſe habet celeſte corpꝰ ad inferiora corꝑa ſic eiꝰ paſſio ad paſſiones illoꝝ. vnde ſicut celi corpꝰ in elementis nullū habet ꝯtrariū: ita nec paſſio eiꝰ in paſ ſionibus elementatoꝝ. vbi vero dicit philoſophꝰ ſecū das qualitates a primis generari: intendit de generati on ⁊ corruptōe elementoꝝ circulari. Ideoqꝫ intelligit̉ illud dictū de paſſibilibꝰ qualitatibꝰ que ꝓprie ſunt ele mentatoꝝ: et ſicut iā dictū eſt lux nō habet contrariuꝫ: nec oportet ꝙ paſſibilis qualitaſ ſuꝑioris corꝑis aliqͥd habeat contrariū. concedimꝰ tn̄ ꝙͣ lux nō ꝓprie altera ri dicitur: qm̄ ad hoc vt alteratio ſit ꝓprie tria requirū tur. Primū eſt ꝙ alterās forma habeat alterā eſſentia a quātitate atqꝫ eſſentia materie. vnde raꝝ et dep̄ſſum cū niſi quandā poſitōeꝫ ꝑtium materie dicāt: nō ꝓprie alterant. Secundū eſt ꝙ forma alterās magis excellēſ abiiciat a ſubſtātia corrūpendo ſubiectū. ⁊ hoc mō ha bitus et diſpoſitio aīe ſicut virtutes ac ſcientie: et etiā habitꝰ corporei: ſicut ſanitas in hoīe et lumen ſi in rati on habitꝰ accipiātur nō alterāt. Nā vnuſquiſqꝫ ſcd̓m philoſophū cū attingit ſcientias et virtutes: potiꝰ dici tur ꝑfectus: ꝙͣ corruptꝰ vel alteratꝰ. Tercium ꝙ forma alterans corrūpat aliā formā ſibi contrariā in ſubiecto et hoc modo iteꝝ nō alterat lumen. ¶ V Qualiter ad multitudineꝫ luminis ſequatur multitudo caloris. Um aūt lux nō ſit ꝯtraria frigiditati: queritur ſecundū quem modū ad multitudinem lumini equitur multitudo caloris. Si em̄ vt dicūt qui dam radiꝰ luminis ſecū trahit caloreꝫ vel corpꝰ in quo eſt lumen: tunc maior eſſe deberet calor in corꝑe qd̓ vi cinius eſt illi corꝑi a quo lumen ſumit calorem ꝙͣ in re motiori. Et ſecundū hoc maior deberet calor in medio aeris eſſe ꝙͣ iuxta terrā. Idemqꝫ ſequitur contra illos qui dicunt ꝙ radiꝰ ſuꝑioꝝ tranſiens ꝑ igneꝫ accipit ab Liber Tercius eo igne calorē. Ꝙ aūt calor nō ſit maior in medio aere ꝙͣ iuxta terrā: exp̄ſſe dicit philoſophꝰ in libro metheo rorum. Idē etiā de facili poteſt cognoſci ꝑ exꝑimentuꝫ vapores em̄ eleuati ex reuerberatōe luminis ab inferio ribus congelant̉ in grandines ⁊ nubes in medio aeris interſtitio. Similiter etiam patet ex hoc qd̓ accidit in ſpeculis cōcauis ⁊ conuexis luci ſolari obiectis. Refle ctitur em̄ lux cū calore. Ita etiā ꝙ lux intenſiua fit ī lo co: vbi cōueniūt multe reflexiones ex oībus ſpeculi ꝑti bus: p̄terea ſol a ꝓprio ſubiecto calorē trahere nō pōt: qꝛ ſol neqꝫ calidꝰ neqꝫ frigidus eſt: querenti ergo vnde lumen habeat calorē diffundere poſſumꝰ hoc modo re ſpoudere. Lumen eſt ꝓpria forma corꝑis ſuꝑioriſ: ⁊ nō inferioꝝ corpoꝝ. Nā etiā ignis ẜm qͦſdā philoſophos nō lucet in ſpera ſua. Ideoqꝫ caliditas ſequitur ad lu men ⁊ ad luminis multiplicatōeꝫ ſicut ad cauſā primā que nō de neceſſitate diſponitur motu quo mouet. Et ē ſimile in motu locali ⁊ motore primo qui nequaꝙͣ motu locali diſponitur ⁊ tn̄ localiter mouet: veꝝ de hac mate ria ⁊ alijs ſimilibꝰ pleniꝰ requirat lector in tractatu de ſtellaꝝ qualitatibꝰ. LI ¶ Ꝙ lux ignis et lux ſuꝑiorū corporū nō ſit vniꝰ rationis in genere vel in ſpecie. Ubitare aut poteſt aliquis vtrū lux ignis ⁊ ſu perioꝝ corpoꝝ ⁊ inferioꝝ ſit eiuſdeꝫ rationis. videtur aūt ꝙ ſic: qꝛ vtraqꝫ eſt actꝰ dyaphant ⁊ vtraqꝫ facit colores in actu: ⁊ vtraqꝫ immutat ſubito p̄terea ſic loquitur areſtotiles in. ii. li. de anima. Nō ſe cundū ꝙ aqua: neqꝫ ẜm ꝙ aer lucidū eſt: ſed qm̄ eadeꝫ eſt natura vtriſqꝫ his ⁊ in ꝑpetuo ſuꝑius corꝑe. Sic ex go dyaphanū eſt idē in aere ⁊ aqua ⁊ in ꝑpetuo corꝑe. et actꝰ dyaphani erit idē ꝙͣtum ad ratōeꝫ. hoc etiā ibi dem cōmentator dicit hoc modo: vna eſt natura in om ni ꝑſpicuo in qua ꝯueniūt ꝑſpicua cū celo: ſꝫ in quibuſ dam ꝑfectio luminis ſemꝑ actu eſt vt in celo ⁊ in igne. In quibuſdā aūt nō vt aqua ⁊ aere. At vero in contra rium obiicitur hoc modo: nō eſt eadem ratio ſubſtantie corruptibilis ⁊ incorruptibilis. Nichil em̄ vnū ẜm ra tionē poteſt eſſe in corruptibili ⁊ in incorruptibili: quia nec idē genꝰ: nec eadē ſpecies: nec eadē propria paſſio. Cū ergo lumen ſuꝑioꝝ ſit in incorruptibili. Et lumen ignis ſit in corruptibili: non erit lumen eiuſdē rationis hinc ⁊ inde p̄terea nō ſunt eiuſdē rationis miſcibile et nō miſcibile. At vero ſuꝑiora in actibuſ ſuis ⁊ formis nō ſunt miſcibilia. Ignis aūt cū ſuis formiſ eſt miſcibi lis. hoꝝ ergo forme nō ſunt eiuſdē rationis. Itē ignis eſt ſubſtātia generabilis ⁊ corruptibilis: ⁊ ꝑ cōſequenſ in ip̄o lumen generatur vl̓ corrumpitur. Sic aūt nō eſt in lumine ſolis ⁊ corpoꝝ ſuꝑioꝝ in comꝑatōe ad ſubie ctum. Nos itaqꝫ de vtriuſqꝫ luminis ratōe dicimus ꝙ nō eſt vna ratio generis vel ſpeciei: ſed vna ratio ꝓpor tionis ad actū: vtrūqꝫ ſiquidē eſt actꝰ dyaphaui ac ꝑfe ctio coloris ẜm actū. Nā lumen ſolis in inferioribꝰ qui dem manet ẜm virtutē tm̄: ſed ẜm eſſentiā nō manet in aliquo vt habituſ: hoc patet in coloribꝰ ⁊ coloratis: qui ſcꝫ colores lumine p̄ſente ſunt in actu: eoqꝫ recedente manent in materia vel potentia tantū. At vero lumen ignis manens in ſubſtantia ignis cōmiſcibile eſt corpo ribus ⁊ manet in eis vt habitꝰ: ſicut patet ī his que lu cent in tenebris. ¶ III. ¶ Cur ignis in corꝑibus mxtis manens cor pora ſibi adiuncta non conſumit. T vero ẜm hoc queri poteſt ſi lumen ignis ma net in corꝑibꝰ mixtis. Cur nō cōſumit corꝑa ſi ¶ Si adiuncta. hoc em̄ licet videre in oculo vbi lu men ignis eſt cū humore criſtallino: ⁊ tn̄ non exiccat hu morem criſtallinū: nec extinguit̉ ab ip̄o. Ad hāc queſti onem dicendū eſt ꝙ ignis ſubſtātia duplicē compoſitō nem habet. Unā ſiquidē habet cū forma ꝑpetui corpo ris ſecundū ꝓportionē que eſt lumen: et ab hac non ha bet ꝙ ſit elementū. Alia vero habet cū qualitatibꝰ acti uis atqꝫ paſſiuis: et ab hac habet ꝙ ſit elementuꝫ. Iſte aūt due opiniones ſic ordinātur ad inuicē ꝙ prima ẜm naturā ⁊ ratōeꝫ eſt ante ſecundā: qd̓ patet ex hoc: quia ſi prima nō eſſet ante ſecundā ſed ecōtra: tūc lumen nō componeretur cū ſubſtātia ignis: niſi mediāte calido ⁊ ſicco: ⁊ tunc nō eſſet cōponibile cū aliis elemētis: niſi ꝑ eaſdē qualitates: qd̓ patet falſuꝫ eſſe in aqua ⁊ aere. lu men eī ex ꝑte ſubiecti nō requirit niſi materiā dyapha ni q̄ eſt in tribꝰ elemētis: ſecundū ratōeꝫ aūt cōpoſitio nis cuꝫ qualitatibꝰ actiuis ⁊ paſſiuis eſt in igne ⁊ aere ⁊ aqua. Ideoqꝫ ignis in mixto alterari pōt a qualitatia bus actiuis et paſſiuis nō retinendo eas ſecūduꝫ actū: et tn̄ retinebit lumē: qd̓ habuit ante qualitates illas ſe cundū naturā Et quoniā ip̄m lumen nō habet cōtrarie tatem ad aliquā qualitatū ſubſtantialiuꝫ. Ideo nec cor rumpit eas: nec corrūpitur ab eiſ. Si quis ergo querat que ſit differentia lucis ⁊ luminis et ſplendoris ⁊ radii et luminaris. Dicimꝰ ꝙ ẜm rationeꝫ noīm vt dicit aui cenna. Lux eſt in ꝓpria natura. Lumen aūt in ſubiecto recipiente. Porro radiꝰ exitꝰ luminis ẜm lineā rectam Radioſum vero eſt .ſ. corpꝰ politū in ſe lumē nō habēſ radios tn̄ reflectens. Splendor aūt eſt ipſa luminis re flexio a reflexione radioꝝ ꝓcedens. In hoc enī radiꝰ a lumine diſtat: ꝙ radiꝰ nō ꝓcedit immutādo niſi recta li nea. Lumen aūt etiā ad nō rectā lineā immutat. Licet hoc videre in ſole ꝑ feneſtras ingredientē. Ibi quippe radii ſolis ad recta ingrediūtur lineā. Lumen vero ſub feneſtra iuxta parietē illuminat aerem quo nō poteſt re cta liuea trahi ab illumināte. Similiter etiā eſt de ſplē dore et radioſitatis reflexionē. Radioſitas enī inflectit radiū ⁊ ſplendor lumen. Luminare vero ẜm iohannem damaſcenuꝫ eſt luminis receptaculum. vt corpus lune vel ſolis. ¶ IIII. ¶ De corporibus noctilucis vnde lumen eo rum proueniat Orro de noctilucis q̄ ſunt obiecta viſus in te Onebris vt quercꝰ putrefacta: quedā oſſa piſciū A et ſquamē. et quedā aīmalia. queri poteſt vnde lumen eoꝝ ꝓueniat. Nā ſi dicat̉ ꝙ ab igne. nō videt̉ ꝙ hoc poſſit eſſe. Ignis enī nō eſt in corꝑe mixto actu: ſed potentia tantūmodo. Nec ignis eſt in potentia lucere: ſic enī lucerent oīa mixta: ꝙ aūt ignis actu nō ſit in eis patet ꝑ hoc ꝙ ignis in actu vſtiuꝰ eſt eius in quo eſt. tā lia aūt corꝑa nō videmꝰ aduri: p̄terea ſi lumen eoꝝ eēt ab igne tūc videt̉ ꝙ dicerent̉ extingui ī glacie aut niue poſita vel aqua ꝑfuſa: cū vt dicit philoſophꝰ calido et ſicco contrariet̉ frigidum et humidū. Si vero dicatur ꝙ hoc ſit ex celi lumine. cōtra hoc eſt: ꝙ alibi de celo ꝓ batum eſt .ſ. ꝙ non eſt corpꝰ generabile nec cōmiſcibile alijs elementis: cū nō ſit eiuſdeꝫ materie cū alijs. Noſ aūt dicimꝰ ad hoc. ꝙ ignis dupliceꝫ habet ꝓprietatem ſcꝫ luminis qd̓ accipit a primo corꝑe qd̓ eſt celū. et cali di ⁊ ſicci ẜm ꝙ eſt elementū. Et illa quidem compoſitō q̄ eſt ſubſtātia ignis cū lumine: prior eſt natura: ꝙ illa q̄ eſt ſubſtātia ignis cū calido et ſicco. triplici ratōe. Pri mā qꝛ illā habet ꝑ relatōeꝫ ad primū corpꝰ qd̓ eſt celū. Un̄ dicit philoſophꝰ celū nō recipit imp̄ſſiones ꝑegri nas ſed elemēta. Idcirco ignis receptiuꝰ eſt imp̄ſſionū celi maxime inter elementa oīa: qꝛ celo viciniſſimus eſt: et vbiqꝫ contingit ſperaꝫ lune. prima vero imp̄ſſio celi ſuꝑ inferiora eſt imp̄ſſio luminis. Secūda eſt qꝛ lumen cōmunius eſt ꝙͣ calidū et ſiccū. Inuenitur enī inſeꝑabi liter in celo et in igne inſpiſſatis ꝑtibus: licet in ꝑtibus nō adeo ſpiſſis vero luceat. Seꝑabiliter aūt in aere et in aqua. qd̓ nō cōmunius eſt ratōne cōmunionis prius Liber Tercius conuenit ꝙͣ id qd̓ eſt ꝓprium ſecundū ſpeciem. Tercia vero eſt: qꝛ lumen non eſt cōmiſcibile cū aliquo ꝑ ſe: qd̓ patet ex hoc qꝛ nichil habet ꝯtrariū. nichil aūt cōmiſce tur niſi qd̓ habet ꝯtrariū: vt patet in libro de generatō ne ⁊ corruptōe. dicimꝰ ergo ꝙ ignis ī corꝑe mixto amiſ ſis poſterioribꝰ ꝓprietatibus ẜm actū nō de neceſſitate amittit ꝓprietatē priorē. Ideo p̄dicta corꝑa ꝙͣuis luce ant ex igne: nō tn̄ neceſſe eſt ignē illa exurere ¶ IIIII. ¶ Qualiter in eis vt luceāt neceſſe eſt ꝑtes ignis conculcari et inſpiſſari. Erumtū hmoi corpoꝝ lucentie cauſa: nō eſt na tura celi tantūmodo: nec ignis natura. aliter eī celū in om̄i ſua ꝑte luceret. Similiter ignis in totā ſua ſpera qd̓ non ita ſe habet: quin potius oportet ꝑtes ꝯculcatas eſſe ⁊ ad inuicem ꝓpinquas. Ideoqꝫ in hmoi noctilucis ad hoc vt luceāt neceſſe eſt conculcari ⁊ inſpiſſari ꝑtes ip̄ius ignis. qd̓ cōtingit tribꝰ modis. Uno modo in rebꝰ corruptis in quibus cū calido natu rali ꝑtes ignis euolant ad exteriꝰ ſecū trahētes humi dum naturale ad ſuꝑficiem: et qm̄ humidū aqueū ẜua bile eſt luminis vt ait ph̓s. Ideoqꝫ ꝑtes ignis multipli cate in exteriore ꝑte tenent̉ ac ſeruant̉ ab humido ꝑ cō ſequens inſpiſſato ad lucidū. et hoc tm̄ nō fit in quercū putrefacta: ſed etiā in alijs quibuſdā. Un̄ dicit auicen naͣ ſe gallū mortuū talē vidiſſe: ⁊ etiā gallinā talem. Si militer etiā videmꝰ interiores ſpinas quorundā piſciū que ſunt in loco ſpondiliū quibꝰ eſt nūcha deſcendēs a capite: ſic fulgentes de nocte qn̄ ſunt exiccate. In huiꝰ modi quippe ſpinis humidū medulloſum eſt. qd̓ ad ſu ꝑficiem extractū ſeruat ignis ꝑtes: et hmōi ſignum eſt ꝙ talia putrefacta nō fulgēt qn̄ ſunt vehemēter exicca ta: ſicut cū inueniūtur in ꝑtibꝰ ſciſſa tanꝙͣ in cineres in cidentia. Secundꝰ modꝰ eſt in quibuſdā nō corruptis naturaliter frigidis ⁊ ſanguinē nō habentibꝰ. in quibꝰ ꝑtes ignee ꝯgregantur circa locū digeſtionis nutrimē ti ad hoc vt poſſit digeſtio cōpleri. Ideoqꝫ incipiūt ibi fulgere ſicut vermiculi qui lucent in nocte. Terciꝰ mo dus eſt in quibuſdā piſcibꝰ in quibꝰ ꝓpter ꝯſeruationē caloris naturalis in loco frigido ⁊ humido natura circū ponit extrinſecꝰ ꝑtes duras terreſtres calido digerente coagulatas: ſpiſſa ſiquidē ⁊ dura: multū tenēt calidum ⁊ idcirco multiplicant̉ in eis ꝑtes igniſ: ſicqꝫ taliū piſci um capita ⁊ ſquame ſic incipiūt fulgere. ¶ Iv. ¶ Cur eorū quedā lucent tantū de die: que dam autem de nocte. Llud aūt videt̉ mirabile: ꝙ quedaꝫ eoꝝ de die lucent ⁊ de nocte: quedā vero tm̄ de nocte. Ul ba quidem in loco lucis vident̉ in die. ignis āt videtur die ac nocte: vt dicit areſtotiles in li. de anima ſed hmōi ratio eſt: quia lux ignis fortior eſt ꝙͣ alioꝝ: ni chilominꝰ tn̄ ignis ſi radiis ſolis immediate exponat̉ albꝰ videbit̉. Cū em̄ carbones igniti radiis ſolis imme diate exponuntur ſtatim alba fauilla cooꝑti vident̉: qd̓ ideo contingit: qꝛ fortiꝰ lumen minꝰ lumen vincit tegē do ip̄m ⁊ calorē ꝓpriū amittunt. Porro quercꝰ putrefa cta de nocte quaſi apparet alba ⁊ videtur ſub colore. Quedā aūt videntur in luce ignis de nocte ſicut vermi culi in quibuſ apparet quaſi ſimilitudo carbonis igniti ſucceſſiue ſufflati. et hoꝝ ratio ē: qꝛ in putrefactis ꝑter ignis deficientes: ſunt retente in humido ad ſuꝑficieꝫ extracte. et ideo debiles in lumine: et ideo illa lux in qͣr cū putrefacta tāꝙͣ albedini apparet immixta. At vero in illis q̄ nō ſunt corrupta: lumen eſt in ꝑtibꝰ ignis ca loris naturalis multiplicati circa locū digeſtionis: ideo fortior eſt in illuminādo. Et qm̄ in talibꝰ cū volāt vt di cit ph̓s in li. de ſomno ⁊ vigilia fit ꝑcuſſio ſpūs ad ſuc cinctoriū ſiue dyafragma. ꝓpter hoc illa lux videtur qͣi ſucceſſiue ſufflata. LVI. Ꝙ colores ſunt obiecta viſus in lumine. Icut aūt p̄dicta ſunt obiecta viſus in tenebris ſic colores ſunt obiecta eiuſdeꝫ in lumine. Un̄ dicit auicēna ꝙ color eſt qualitas q̄ ex luce ꝑci pitur. Et areſtotiles in li. ii. de anima: ꝙ color eſt moti uum viſus ẜm actū lucidi. et hec eſt ip̄iꝰ natura. Ideꝫ in libro de ſenſu et ſenſato dicit: ꝙ color eſt ꝑſpicui ex tremitas in corꝑe terminato: et ip̄oꝝ ꝑſpicuoꝝ. hec eſt triplex coloris diffinitio. Ad cuiꝰ euidentiā oportꝫ noſ ſcire ꝙ color habet duplex eſſe: videlicet eſſe materiale qd̓ habet in corꝑe ſpiſſo qd̓ nō eſt peruiū: ſed terminat viſum. Et eſſe formale ẜm ꝙ ip̄e mouet ſenſuꝫ. hoc aūt duplex eſſe ꝓbatur ineſſe colori. ex hoc ꝙ color non tm̄ alterat ſenſū: ſed etiā corꝑa. Et corꝑa quidē alterat nō ſubito. ſenſum vero ſubito. Cū itaqꝫ color ꝑ ſe nō ſit qͣ litas actiua vel paſſiua: alterabit quidē nō actu ꝓprio: ſed actu alteriꝰ agentis. Et ſi agens illud quo color al terat in corꝑa nō agit ſubito: tūc color nō alterabit ſub ito. Agens aūt illud eſt aut calidū. aut ſiccuꝫ. aut frigi dum. aut humiduꝫ. Quoꝝ qꝛ nullū agit vel patit̉ ſubi to. Idcirco coloris alteratio quo corꝑa alterat non fit ſubito. Dicit aūt ph̓s in libro de celo ⁊ mundo: ꝙ ſcd̓m illa om̄ia ẜm que alterātur inaīata alterātur ⁊ aīmata ſed nō ꝯuertitur. qm̄ animata quidē alterantur ẜm ſen ſus: ẜm quos inanimata nō alterātur. Relinquitur er go ꝙ alia actōe agit color in viſū: ac ꝑ hoc etiā cū alio agente. qd̓ .ſ. agens lumen eſt. Dicamꝰ ergo ꝙ eſt conſi derare colorē ẜm relationē ad primas qualitates q̄ cau ſant ip̄m in corꝑe terminato. et hoc eſt ip̄iꝰ eſſe quod ha bet in materia .i. corꝑe terminato. et ſic bene eſt color ī te nebris: et hoc modo nō diffinitur ab areſtotile vl̓ ab auicenna: qꝛ ſic nō infert paſſionē in potētia viſiua. Eſt etiā ꝯſiderare coloreꝫ ſecundū relatōeꝫ ad agens illud qd̓ dat ei eſſe formale: quo poſſit viſuꝫ ac mediū viſus immutare: et ſic habet eſſe color a lumine. nec eſt ī tene bris. et ſic diffinitur in diffinitōibꝰ ſupradictis. Unde dicit philoſophꝰ in li. de aīa: colorem eſſe viſibileꝫ qd̓ ē ratione differentie: intelligit ꝙ color viſibilis eſt nō om nino ſed in formali ratōne .i. ꝑ luminis actū: qui .ſ. dat ei actū ⁊ ſpeciē. ſecundū q̄ p̄t agere in viſum. ¶ VII. ¶ Qualiter color ſit motiuuꝫ viſus ſecundū actum lucidi Gitur ⁊ ſecundū hoc eū diffinit cū dicit: color eſt motiuū viſus ſecundū actū lucidi. Et hec ē ip̄iꝰ naturā. Actꝰ em̄ lucidi lumen eſt: et hanc nequaꝙͣ diceret eſſe coloris naturaꝫ: niſi aliquo mō da ret illi eſſe ac ſpeciem. veꝝ ex hoc qd̓ dicitur ſecundum actū lucidi videtur color eſſe: non niſi in lumine: qꝛ ſcili cet actꝰ ſiue ꝑfectio lucidi lumen eſt: quod etiā auicēna videtur innuere cū dicit: ꝙ color eſt qualitaſ q̄ ꝑcipitur a luce Similiter ⁊ philoſophꝰ auempothe dicit ꝙ colo nichil aliud eſt ꝙͣ admixtio corꝑis lucidi cū dyaphano Ideoqꝫ nō eſt neceſſariū ip̄m dyaphanum in actu. ad hoc vt color videatur. Sed tm̄ ꝑfectio coloris ꝑ actuꝫ lucis ē illuminatio dyaphani. At vero alibi oſtenſū eſt ꝙ eſſe coloris nō ꝯſtituitur cauſaliter ex lumine tm̄: ſed etiā ex actōe ⁊ paſſione primaꝝ qualitatū. ex quo patꝫ falſum eſſe: ꝙ nō ſit color niſi in lumine: preterea dicit auicenna ſuꝑ illud verbū philoſophi in. ii. li. de anima Color eſt viſibile ꝑ ſe quod nō eſt intelligendū ī primo modo dicendi ꝑ ſe ſed in ſecundo .ſ. vbi ſubiectū eſt ī ra tione p̄dicati. Comꝑatio enī talis eſt viſibilis ad colorē qualis eſt viſibilis ad hoīeꝫ. Ideoqꝫ color ꝑ ſe eſt cau ſa viſibilitatis. Ex hoc accipitur lumen colori non au ferre ꝙ ſit viſibiliſ: nec etiā dare. Et ſic vlteriꝰ relinqu tur ꝙ color ī tenebris ſit. Auerrōis quoqꝫ dicit ꝙ actꝰ lucidi nō facit colorem eſſe viſibilem ex ꝑte coloris: ſed ex ꝑte dyaphani quod nō habet potentiam ſuſcipiendi ip̄m niſi actu ſit luminoſuꝫ. Ex hoc iteꝝ relinquitur ꝙ color ſit ī tenebris ⁊ viſibilis licet ꝑ accidēs impediat̉ Liber Tercius veꝝ hec cōtrouerſia iam ſuperiꝰ eſt ſoluta: patet enī ex ſupradictis ꝙ colores ẜm quid ſunt in tenebris. et ſecū dum quid nō ſunt in eis LVIII. ¶ De quibuſdam erroribus auerrōis circa viſibilitatem coloris. Bi aūt dixit auerrōis ſuꝑ libꝝ de aīma ꝙ colo res ſimpliciter ſunt in tenebris. errauit ꝑ falſā diffinitōis intelligentiā deceptꝰ. Colores inqͥt actu ſunt in obſcuro. Sed vidētur in actu lucidi ꝓpter potentiā dyaphani q̄ lucis actu ꝑficitur: nō ꝓpter potē tiam coloꝝ. Errauit inꝙͣ: qꝛ duplex eſt illa ꝓpoſitio are ſtotilis. Color eſt motiuū viſus ẜm actuꝫ lucidi: qꝛ hoc totū ẜm ⁊c̓. poteſt eſſe determinatio motiui. Et hoc mō veꝝ eſt: ſicqꝫ explanatur ab auicēna ⁊ ab auempothe: ſic etiā ꝯcordat cū verbo ſequenti qd̓ dicitur in diffini tione coloris: et hec eſt ip̄ius natura. Cōcordat etiā cū diffinitōe poſita in libro de ſenſu ⁊ ſenſato. videlicꝫ co lor eſt extremitas ꝑſpicui in corꝑe terminato. aut diui ditur in ſe ⁊ etiā a verbo eſt qd̓ p̄cedit: vt ſit ſenſus. co lor eſt motiuū ſecundū ſe ⁊ ſecundū lucidi actū. hoc eſt lucidi ſecundū actū exiſtentis. vt .ſ. qd̓ dicitur ſecundū actū determinatio ſit lucidi. gratia ꝑticipii ſub intelle cti. tunc eſt falſa. et in hoc ſenſu ab auerrōe explanatur Ꝙ aūt obiicit auerrōis ꝙ color eſt per ſe viſibile: ſicut areſtotiles dicit: ⁊ ita nō eſt viſibile ꝑ actū lucidi vt vi detur. Reſpondemus ꝙ nō ſequitur. Illud em̄ areſtoti lis verbū intelligitur d̓ colore ẜm eſſe ſuū: qd̓ habꝫ ab illo actu quo agit in viſum. hoc aūt eſt lumen. Et huiꝰ demonſtratio eſt: ꝙ ſi lumen ſeꝑetur ab eſſe huiꝰ viſibi liſ qd̓ eſt color: tunc erūt duo viſibilia q̄ nō reducuntur in genꝰ. cōtra quod dicit philoſophꝰ: ꝙ om̄is ſenſuſ eſt vniꝰ cōtrarietatis p̄ter tactū: que ꝯtrarietas eſt in vno genere. Si vero diceret̉ ꝙ lumen nō eſt viſibile. hoc iā eſſet ꝯtra ſenſum. Cū em̄ vt dicit philoſophꝰ lumen ſit qualitas: ſimiliter forma rei lucentis. patet ꝙ nos illaꝫ p̄cipimꝰ in tenebris. porro ſi diceretur ꝙ vtrūqꝫ nō eſt viſibile: ſed vnū ꝑ alteꝝ: tunc aut lumen videretur ꝑ cō lorem: aut color ꝑ lumen. Si primo modo tūc color eēt lumini cauſa viſibilitatis: ſicqꝫ nullū lucens videretur niſi ei color adueniret: qui lumen eiꝰ in actu faceret: qd̓ eſt aꝑte falſum ⁊ contra ſenſum. Si aūt ſecundo modo tunc habet̉ ꝓpoſitū .ſ. ꝙ lumen eſt colori cauſa viſibili tatis: ſicut dicunt auicenna ⁊ auempothe et alphorabi ¶ IIX. ¶ Qualiter intelligi debeat predicta coloris diffinitio. Otiuum in diffinitōe coloris tangit potentiā actiuā: ſed in hoc ꝙ additur in diffinitōe. ſecun ¶ Udum actū lucidi determinatur eiꝰ paſſiuuꝫ: per actu em̄ lucidi mouetur a colore mediū tranſparens et viſus. Nō aūt color lumen mouet: ſed mouet̉ ab ip̄o ſe cundū eſſe formale. Color quippe nō mouet ꝑ ſe: ſꝫ mo tus a lumine. Nā in naturalibꝰ materia nō mouet per ſe: ſed mota ꝑ ſpeciē quā acquirit a mouēte: poteſt alte rum mouere: ⁊ ita eſt hic. Eſſentia quippe coloris ē ad lumen materialis. Nō aūt ſequit̉ ſi color eſt viſibilis ꝓ pter lucē vel actū lucidi: ꝙ ideo actꝰ lucidi ſiue lumē ſit magis viſibile. Nō em̄ eodē modo ſe habent ad viſuꝫ color ⁊ lumen Sed vnū vt obiectū terminās viſuꝫ .ſ. co lor. Alteꝝ vt in quo color mouet viſū: ſiue vt cuiꝰ actꝰ terminatur ad obiectū viſus. Preterea etiā ſi eodē mo do ſe haberēt ad viſum: adhuc nō ſequeret̉ ꝙ eſſent in oībus comꝑabilia: ſed in eſſe formali comꝑabilia tantū illo .ſ. eſſe formali: quo accipit potentiā completā actiuā ad mouendū viſum. Et quo ad hoc tantūmodo: nō aūt ſimpliciter eſſentia luminis in ip̄o eſt. Cū autē color vt ſum moueat vt ad finem. mediū aūt nō vt ad finē: ſꝫ vt ad viā: videt̉ color magis eſſe motiuum viſus ꝙͣ medii. Cū aūt diffinitio ac denoīatio a fine denominanda ſit videtur ꝙ color ita deberet diffiniri. Color eſt motiuū viſus ẜm actū lucidi: p̄terea ꝓpter quod vnūquodqꝫ tā le ⁊ ip̄m magis. Cū ergo mediū moueatur ꝓpter viſū Sequitur itē ꝙ color principaliter moueat viſuꝫ. Nos aūt ꝯcedimus quidē ꝙ mouet viſum principaliter ⁊ me dium ꝓpter viſum: ſed hoc nō eſt ſibi ſubſtātiale: qꝛ p̄t eſſe color in actu mouendo ſolū mediū. Iōqꝫ fortaſſe n̄ exp̄ſſit ph̓s in illa diffinitōe cuiꝰ eēt motiuū. ¶ LX. ¶ De illa quā idem areſtotiles in libro de ſen ſu et ſenſato ponit. Orro in ſequenti diffinitōe quā ponit in libro de ſenſu ⁊ ſenſato .ſ. ꝙ color eſt extremitas per ſpicui in corꝑe terminato. Extremitas ꝑſpicui accipitur vltimū eius tangens rem coloratā: et in actu luminis immiſcēs ſe ſuꝑficiei. ac per hoc conferēs eſſe formale colori: vnde ꝙ color dicitur eſſe extremitas per ſpicui: nō intelligitur de quocunqꝫ ꝑſpicuo: ſed de ꝑſpi cuo quod eſt ẜm actū ꝑ lumen qd̓ eſt in ipſo: ſed nec de quacunqꝫ ꝑſpicui ꝑte: ſed de illa q̄ ſe immiſcet ſuꝑficiei rei colorate: ⁊ hoc eſt quod adiungit terminato corꝑe .ſ. innuens ꝙ ꝑſpicuū lumen immixtū debet eſſe colori exiſtenti in corꝑis terminati ſuꝑficie. Color em̄ ſemper eſt in ſuꝑficie. Ideoqꝫ pythagorici vocabāt illā yꝑafa nam .i. ſuꝑapparentē. p̄terea non intelligitur diffinitio de quocūqꝫ eſſe coloris: ſed de illo eſſe ẜm quod alterat color ſenſum. nō ẜm quod alterat corꝑa. Qd̓ aūt ibidē ſequitur: ⁊ ip̄oꝝ ꝑſpicuoꝝ: nō intelligitur de ꝑſpicuis quibuſcunqꝫ. Sic enī ꝓbat alexāder ⁊ bene ꝙ ꝑſpicuū eo ꝙ eſt mediū viſus nō habet colorē: ⁊ ob hoc omnis coloris eſt ſuſceptibile. Sunt aūt ꝑſpicua quedā habē tia ꝯdenſatōeꝫ vt aquāa ⁊ nubes. illa ꝑ immixtionē luciſ diuerſos recipiunt colores. vnde ⁊ philoſophꝰ in talibꝰ exemplū ponit auroram ⁊ mare: differt tn̄ iſtoꝝ color a corpoꝝ terminatoꝝ colore: qꝛ in iſtis color nō eodē mō apparet accedentibꝰ ꝓpe ⁊ remote: diſtās enī a mari vi det colorem maris in ſuꝑficie albū Accedens aūt ꝓpe magis videt ip̄m obſcuꝝ. Et hmōi cauſa eſt: qꝛ quādo longe diſtat terminatur eiꝰ viſus ad ſuꝑficiem aque: q̄ qꝛ plana eſt. ſuꝑ ip̄am diffunditur lume multū. ideoqꝫ vehementis apparet albedinis. Cū aūt fit ꝓpe non ſi ſtit eiꝰ viſus in ſuꝑficie aque in qua multū diffunditur lumen: ſed penetrat in ꝓfundū: in quo minꝰ eſt de lumi ne. et ergo magis apparet ei obſcuꝝ mare. Porro ī nu bibus ⁊ in aurora eſt alia cauſa. Cū eniꝫ aliquis longe diſtat ab oriente: tunc inter ip̄m ⁊ ſolē multū eſt de ſub ſtantia nubis ⁊ vapoꝝ: que ꝓpter ſui denſitatē ꝓhibet multū lumē penetrare: ob hoc apparet in eo color rube us vel alius ẜm diuerſitatem vapoꝝ. Cū aūt eſt prope tunc inter ip̄m ⁊ ſolem paꝝ eſt de ſubſtātia vapoꝝ. Ide oqꝫ tunc nullꝰ apparet color: ſed tantū videtur obſcuri XI. tas debilis nebule. Qualiter rn̄deri poſſit ad obiecta ī ꝯtrariū. Ecundū hoc de facili poſſunt argumenta ſolui q̄ videntur cōtraria p̄dicte diffinitōi. Nullum enī ꝑſpicuū ſiue trāſparens ſecundū ꝙ tranſpa rens eſt color vel colorem habens. Nā licet quedaꝫ nu bes ſint colorate ſicut in libro metheoroꝝ oſtenditur. hoc tn̄ nō eis accidit ſecundū materiaꝫ ꝑſpicui: ſed ẜm ꝙ aliquo modo ꝑ lumen ſuꝑ ip̄as veniens terminātur. vnde hac ratione videri poſſet alicui ꝙ male diceretur color eſt extremitas ꝑſpicui. p̄terea cū ꝑſpicuū habeat principium ac mediū ⁊ extremū vniꝰ ⁊ eiuſdē generis videri poſſet ꝙ eadeꝫ ratōe color ꝑſpicui principium ⁊ medium eque ſicut extremitas dici poſſet. Nos autem dicimꝰ ad hoc ꝙ perſpicuuꝫ reuera dicitur ibi dyapha num vel tranſparens quod eſt lucidum ſecunduꝫ actuꝫ Quod licet in ſe nullum habeat colorem ſecundū ꝙ eſt Liber Tercius tranſparens: nichilominꝰ tn̄ vt p̄dictum eſt ꝑ immixtio nem ſue lucis dat eſſe alteratiuū ſenſus ip̄i colori. Por ro ꝑſpicuū eſt ꝯſiderare duplici modo .ſ. ẜm natura dy aphani ſiue tranſparentis: ⁊ ẜm actū luminis qd̓ eſt in eo. Conſideratū primo modo eiuſdē ratōnis eſt in prin cipio in fine ⁊ in medio. Si vero conſideretur ſecundo modo. tunc nō eſt eiuſdē ratōis ꝓpter duo. primo qꝛ lu men magis ꝯdenſatur ⁊ multiplicat̉ vbi reuerberat̉ ꝙͣ vbi nō reuerberat̉. Cū igitur in contactu corꝑis denſi ac lucidi ſit luminis reuerberatio patet ꝙ ꝑſpicuum in extremitate tangente corpꝰ tale. plus habet de lumine ꝙͣ in medio vel in principio. Cunqꝫ colorem eſſe faciat actu lumine ſuo: magiſ facit actū in extremitate ꝙͣ ī me dio vel in principio. Alia ratio eſt: qꝛ color nō eſt ſubſtā tiale lumen qd̓ eſt in medio vel in principio: ſꝫ tm̄ illud qd̓ in extremitate eſt: cuiꝰ exp̄ſſum documentū eſt: qꝛ ſi ponat̉ color in lumine ẜm extremū ꝑſpicui tm̄. ⁊ princi pium ac mediū ꝑſpicui ſit tenebroſuꝫ videbitur color. Si vero principiū ac mediū ꝑſpicui illuminatū ſit: ex tremitas aūt tantūmodo ſit tenebroſa nō videbitur cō lor. Deniqꝫ corpꝰ terminatū vt in p̄dicta diffinitōe ca pitur: dicitur corpꝰ denſum ⁊ ſolidū. Diuiditur eīꝫ cor pus terminatū ꝯtra corpꝰ peruiū. et dicit̉ corpuſ termi natum: qꝛ nō ſuſcipit lumen niſi in terminis ſuis exteri oribus tm̄. peruiū aūt dico qd̓ ſuſcipit lumen in termi nis ſuis ⁊ in ꝓfundo. ¶ AII. ¶ De colorū generatōe multiplici Um aūt color vt habitū eſt: relationē habeat ad duplex agēs .ſ. ad primas qualitates: et ad lumen ſecundū qd̓ alterat corꝑa: videtur a pri mis qualitatibꝰ generari: qd̓ tn̄ ecōtrario videt̉ pluribꝰ rationibꝰ reprobari. Nā quidquid eſt ꝑ ſe generās: ge neratur ꝑ eſſentiā ſuā: ſi ergo prime qualitates ꝑ ſe ge nerarent albū vel nigꝝ: tūc albū vel nigꝝ eſſent calidū ⁊ ſiccū humidū ⁊ frigidū: qd̓ patet eſſe falſum. Ceterū oīs generatio ꝑ ſe habet ſimilitudinē ſpeciei ac forme cū eo qd̓ generatur. Si ergo albū generat̉ a calido vel frigido ꝑ ſe: erit albuꝫ ſimile in ſpecie ac forma calido vel frigido: qd̓ falſuꝫ eſt. p̄terea quidquid generat̉ ꝑ ſe ab aliquo: nō generatur ab eiꝰ ꝯtrario. Si ergo album ꝑ ſe generaretur a calido: nunꝙͣ generaretur a frigido Et ſi a frigido ꝑ ſe nunꝙͣ generaretur a calido: quoruꝫ vtrunqꝫ falſum eſt. videmꝰ em̄ ꝙ albū generatur a fri gido in niue. In gypſo aūt ⁊ calce generatur a calido. Porro ſi dicatur ꝙ colores ſufficienter generatur a lu ce. hoc iā multipliciter improbatū eſt. ſuꝑiꝰ in tractatu de lumine. p̄terea quidquid ꝑ ſe ⁊ ſufficienter aliqͥd ge nerat: hoc ſufficienter ac ꝑ ſe eſſentiā ei tribuit. Sic er go oporterꝫ ꝙ lux ꝑ ſe albo ⁊ nigro eſſentiā daret ⁊ ſic duo contraria eſſent: ab aliquo eodē modo. ſe habente quod eſt impoſſibile. Si ergo fortaſſe dicat aliquis ꝙ albēdo ⁊ nigredo qualitates ſint ꝑ ſe ip̄as actiue: ⁊ iō generāt ſeip̄as in ſua ſpecie: ſicut homo hominē: ⁊ cali dum generat calidū. huic etiā ſentētie obuiat ratio ma nifeſta. Nā qualitates actiue contrarie iuxta ſe poſite. inuicē tranſmutant ſe. ſicut videmꝰ in calido ⁊ frigido. humido ⁊ ſicco. hoc aūt nō videmꝰ in albo ⁊ nigro. Ni ger em̄ lapis ⁊ albꝰ qn̄cunqꝫ ponātur iuxta ſe. nunꝙͣ ſe cundū colores inuicē ſe tranſmutabunt. p̄terea qualita tes om̄s actiue ꝯtrarie. habent aliquas paſſiuas ad qͣs illaruꝫ actio determinatur: dicatur ergo q̄ ſint qͣlitates albi ⁊ nigri paſſiue. In quibꝰ illoꝝ actio determinatur ſed nō inueniūtur. Nos itaqꝫ queſtionē illā ſoluēdo di cimꝰ: ꝙ triplex eſt coloꝝ generatio. In corꝑe .ſ. termina to fit duobꝰ modis .ſ. ꝑ mixturā vel ſuꝑenatatōeꝫ. Ter cio modo in corꝑe ꝑſpicuo: ſicut in nubibꝰ vel vapore. ſcꝫ ꝑ lucis immixtionē. Et hoꝝ quilibet triū modoruꝫ ml̓tiplex eſt: ſicut poſtea patebit. Bicimꝰ ergo breuiter ꝙ colores ꝑ calidū ⁊ frigidum generātur in terminato corꝑe: ⁊ hoc ꝑ accidēs ſiue ꝑ aliud: nō āt ꝑ ſe ¶ XIII. ¶ Qualiter fiat generatio colorū ꝑ mixturā in corpore terminato. T aūt cognoſcatur generatio ꝑ mixturā in cor rans ꝑ ſe: ſicut calidū generat calidum: ⁊ frigi pore terminato: ſcienduꝫ eſt ꝙ duplex eſt gene dum generat frigidū. Et generās ꝑ aliud: ſicut lumen generat calorē: ⁊ motꝰ ſimiliter. Nō em̄ hec caloreꝫ ge nerant ꝑ ſe: ſed per hoc ꝙ diſſoluunt ⁊ ꝑtem a parte di ſtare faciunt: q̄ eſt actio calidi. vnde qꝛ calidi actio ſeqͥ tur ad actōes eoꝝ. Ideo generāt ip̄a calidū ꝑ accidēs: ſiue per aliud. Et ẜm hunc modū vt dictū eſt ꝑ calidū ⁊ frigidū generatur colores in terminato corꝑe .ſ. ꝑ ac cidens ⁊ nō ꝑ ſe. p̄terea ſciendū eſt ꝙ cōtraria ſimplici ter ad inuicē ſunt actiua ⁊ paſſiua: qꝛ quedaꝫ em̄ eo mō ad inuicē ſunt actiua ⁊ paſſiua ꝙ tranſmutāt ſeip̄a: ita vt nō oportet ꝙ aliquid de materia vniꝰ ingrediatur ī materia alteriꝰ: ſed tm̄ virtꝰ eiꝰ in ſubiectuꝫ alteriꝰ. Et ſic actiua ſunt ad inuicē calidū ⁊ frigidū. Si em̄ ponat̉ calidū iuxͣ frigiduꝫ: ſubintrabit calidi virtꝰ in ſubiectū frigidi ⁊ ecōtra. Nec oportet ergo ꝙ aliquid de ꝑtibuſ materialibꝰ calidi ſubintret partes materiales frigidi ⁊ ecōtra. Quedā vero ſic actiua ſunt ad inuicē vt non tranſmutent: nec ingrediuntur in ſe ſine materia ī qua ſunt. Et ẜm hunc modū inuicē ſe tranſmutāt humiduꝫ ⁊ ſiccū. Ideoqꝫ minꝰ actiua ſunt ꝙͣ calidū et frigidum. ⁊ dicuntur paſſiua reſpectu ip̄oꝝ. Tercio modo dicun tur actiua ⁊ paſſiua q̄ tranſmutat ſe: ſed nō primo acti on ꝓpria vel ſubintratōne ꝓpria: īmo prius agere vel ſubintrare oportet alia. Talia ſunt albū et nigꝝ: dulce ⁊ amaꝝ et hmōi. Hec etem̄ nō tranſmutāt ſe niſi ꝑ acti onem calidi et frigidi. humidi ⁊ ſicci. et ſic etiaꝫ miſcen tur ꝑ actōes illoꝝ et cōmixtiones: ꝑ hūc itaqꝫ modum multi colores a calido ⁊ frigido generātur. ¶ LXIIII. ¶ Ꝙ multipliciter a calido et frigido gene rantur album et nigrum F St enī caliduꝫ adurēs partes terreſtres et ſic per conſequēs eſt generatiuū nigri: partes enī terreſtres aduſte per ſeꝑationē ab aereo ⁊ aq̄o que fit in iſtis. cōprimuntur in ſeip̄is et obſtruūtur po ri. ita ꝙ n̄ poteſt eis lux miſceri. Et cū euolauerint par tes dyaphani .ſ. aeris et aque q̄ lucis erāt perceptibileſ per cōſequens remanet illud obſcuꝝ et nigꝝ qd̓ cōbu ſtum eſt. Eſt etiā calidū diſſoluens ac per hoc ſubſtanti am rarificans: et per ꝯſequens introductiuū aeris: qui cum ſit corpꝰ dyaphanum ac perceptibile luminis: ſic generatur albedo in corꝑe terminato. Eſt iteꝝ caliduꝫ humidi cōtinuantis extractiuum et per conſequens fa cit albedinē in diſſolutis ac rarefactis ſic cauſatur albe do a calido in calce et gypſo. Et iteꝝ calidum eſt extra ctiuuꝫ humidi acrei. ⁊ coagulatiuū groſſi aquei cū ſub tili terreſtri cōmixto ſibi: ac per cōſequens cauſatiuum eſt albedinis in eo qd̓ prius erat dyaphanuꝫ. qn̄ multe partes aeris erāt in eo: facientes diſtare partes terre et partes aeris cōmixtas: ſic cauſatur albedo in albumīe oui cocti. Eſt iteꝝ caliduꝫ digerēs ac cōmiſcens groſſū terreum cū ſubtili aqueo ꝯtinuante: et hoc eſt cauſatim albedinis in oſſibꝰ q̄ oīa fere ſunt alba. Eſt etiā caliduꝫ fugans frigidum in ꝓfundum. Cunqꝫ frigidū partes inſpiſſat ꝓhibet in ſuꝑficie luminis receptōneꝫ: ac per conſequens relinquit nigredinem. Multis etiam alijs modis generātur albū et nigꝝ a calido. Eſt quoqꝫ fri gidum inducēs humidū aqueū: eo ꝙ ſimbolū habet cu ip̄o: qꝛ vtrunqꝫ in aqua eſt: ac per conſequens qꝛ humi dum eſt dyaphanuꝫ ac luminis receptiuuꝫ cauſat albe dinem. Eſt iteꝝ frigidū coagulatiuum ac cōgelatiuum terreſtrium partiū et per conſequēs claritatis in ſuper ficie deſtructiuū et nigri cauſatiuum: Eſt etiā frigiduꝫ excellens calidum qd̓ ſecū ad ſuperficiē trahit humidū Liber Tercius Ideoqꝫ ſuꝑficies coloratur. ſicqꝫ color albus efficitur Itē eſt frigidū fugans calidū in ꝓfundum: qd̓ in ꝓfun do multiplicatū inflamat ⁊ incendit humidū. Tandem qꝫ poſtꝙͣ exalauerit humidū exurit ꝑtes terreſtreſ: ⁊ re linquitur color niger: ſicut patet in floribꝰ quos pruina occupat ⁊ in arboribꝰ: frigꝰ em̄ pruine fugās intrinſe cus naturale calidū ip̄iꝰ floris inflamat humidū. ideoqꝫ flos cadens: primo eſt ſubtꝰ rubeus vbi ramū ꝯtingit. deinde niger fit cū humidū euolauerit: qꝛ tūc nō relin quitur niſi terre combuſtū. his itaqꝫ modiſ ⁊ alijs mul tis generat̉ album ⁊ nigꝝ in corꝑe terminato. At vero ph̓i hāc generatōeꝫ nō determināt: qm̄ ip̄a eſt per acci denſ. nec principia eodē mō ſūt ordinata ⁊ ſtantia. iōqꝫ iō eſt terminabilis ꝑ artē illa generatio ¶ ℟XV. De mediorum colorū generatōe. Ste igitur eſt vnꝰ modꝰ generādi colores in corꝑe ter minato extremos. ẜm illud eſſe coloꝝ quo trāſmutant corꝑa terminata: ⁊ nō ſenſus tantūmodo. Porro de co lorum medioꝝ generatōe. videtur ph̓s in libro d̓ ſenſu ⁊ ſenſato dicere: ꝙ generant̉ ꝑ albi ⁊ nigri mixturā: ac alternoꝝ coloꝝ ſuꝑenatatōeꝫ qd̓ tn̄ videtur improba ri poſſe ratōe multiplici. Si em̄ miſcētur colores ad in uicem: aut miſcent̉ ẜm ſe: aut ꝑ accidēs .ſ. per mixtōem eiꝰ in qua ſunt materie. At vero nichil eſt miſcibile ẜm ſe: niſi qd̓ ẜm ſe eſt in minima diuiſibile. At vero nulla qualitas diuiſibilis eſt ꝑ ſe. dicit etiā ph̓s in li. i. de ge neratione ⁊ corruptōe: ꝙ nichil miſcet̉ niſi qd̓ eſt in mi nima diuiſibile. In eodē quoqꝫ libro dicit ph̓s ꝙ quali tātes ſiue paſſiones ſunt immiſcibiles Si ꝓpter hoc di catur ꝙ extremi colores ꝑ mixturā materie in qua ſunt miſcentur. tūc querit̉ quid mouet ad mixtionē illā. cum colores vt ꝓbatū eſt nō ſunt qualitates actiue vel paſſi ue. Nos aūt dicimꝰ ꝙ illa quideꝫ q̄ per mixturā fit ge neratio eſt ſecundꝰ modꝰ generādi colores in corꝑe ter ninato. Et qm̄ extremi colores ſunt ſimplices ⁊ īmixti pter hoc iſto modo nō generātur extremi: ſed medii. Ad mixtionē aūt bene concedimꝰ ꝙ oportet cōmiſceri ꝑtes materie coloꝝ. et ꝙ colores ad mixturā nō mouēt ſed calidū ⁊ frigidū: humidū et ſiccū. vt priꝰ dictū eſt: porro videtur eſſe falſum: qd̓ dicit generari medios co lores in ſuꝑenatatōe coloꝝ alternoꝝ. Cū em̄ color ſuꝑe natat colori: nec vnꝰ miſcetur alteri: nec materia eiꝰ: ſed vterqꝫ manet diſtinctꝰ: et ſic ꝯſtituūt terciū. Ceteꝝ illo rum alternoꝝ coloꝝ aut vterqꝫ eſt in materia tranſpa renti: aut vterqꝫ eſt in terminata. aut vnꝰ in terminata et aliꝰ in trāſparenti. Si aūt dicat̉ primo modo: tūc ſe quitur ꝙ vterqꝫ traducit viſum. Ideoqꝫ nō immutabit eū ẜm aliquē colorē mediū. ſicut patet in aere in vitro puro. Si ſecūdo modo tunc ſuꝑior operiet inferiorē: ita ꝙ mediꝰ nō reſultabit: ſed tm̄ ſuꝑioris materie color vi ſum immutabit. Si tercio tunc aut ſuꝑior erit in mate ria terminata: et inferior in trāſparenti aut ecōtra. Si pͥmo modo tunc iteꝝ inferiorē oꝑiet: ita ꝙ mediꝰ nō re ſultabit. Si ſecūdo modo tunc viſus ſuꝑioreꝫ penetra bit: et in inferiori ſtabit atqꝫ ab illo ſolo immutabitur. ſicqꝫ iteꝝ mediꝰ color non reſultabit. Nos aūt hoc ſol uendo dicimꝰ ꝙ in ſupenatatōe coloris vnius materia ſuꝑ aliā ponitur: et oportet ꝙ ſemper ſuꝑioris materia peruia ſit. qm̄ alias inferiore oꝑiret: ſicut obiectuꝫ eſt. At peruiū duobꝰ capitur modis. Uno modo peruium abſolute ſine colore ſicut eſt aer. Et ẜm hunc modū ſu perenatatio nōfit: qꝛ ſic nō reſultaret mediꝰ color ex ſu periori ⁊ inferiori. Alio modo peruiū cū colore: et ẜm hoc mediꝰ reſultat ex ſuꝑiori ⁊ inferiori: ſicut patet in humano vngue̓: qꝛ .ſ. habet colorē peruiū: et ſanguīs ſb̓ tus colorem terminatū. Ideoqꝫ mediꝰ color reſultat ex vtroqꝫ. Idē etiā patet in picturis: cū .ſ. pictores faciūt aliquid apparere ꝑ colorē aque: vt qn̄ faciūt imagines velut in aquis ſtantes. Dicendū eſt itaqꝫ ꝙ in ſuꝑena tatione color ſuperior nō eſt tranſparens ſimpliciter ſꝫ ſecundū quid. ¶ LXVI. ¶ De mixturis colorū et proportionibus ſe cundum quas diſtinguitur varietas colorum et numerus It aūt mixtio duobꝰ modis ẜm ꝓportioneꝫ de bitam: et ſine ꝓportōne. Porro ſecundū fit ac Hhūc duobꝰ modis ẜm philoſophū .ſ. ꝓportōem arithmetrice: et ẜm ꝓportionē muſice. Itē ſecunduꝫ ꝓ portionē arithmetrice duobꝰ modis. vno modo .ſ. per eque diſtantiā: et ſic nō eſt niſi vnꝰ modꝰ ⁊ vnū mediū inter duo extrema. In hac enī ꝓportione mediū habet ſe ad vtrūqꝫ extremoꝝ ſicut ſubduplū ad duplū. ⁊ vnū ad duo: qd̓ ex hoc patet: qꝛ mediū tantuꝫ habet de vno ꝯtrario ꝙͣtum de alio. Et ſic albū plus duplo habet de albo ꝙͣ mediū: et hoc vocatur eque diſtās. ſi autē fit mi xtura ſecundū debitā ꝓportionē: ſed nō ꝑ eque diſtanti am: tūc nō ꝯtingit miſceri niſi duobꝰ modis. Uno mō .ſ. ſecundū ꝓportionē extremi ad mediū eque diſtans: ꝑ hanc mixturā generatur mediū: qd̓ eſt viciniuſ extre mo ꝙͣ medio eque diſtāti Qd̓ ſic poteſt ꝓbari. Mediū illud in extremo accipit naturā extremi. Naturā vero alteriꝰ extremi nō accipit niſi acceptōe vna .ſ. ſecundū ꝙ eſt in medio eque diſtanti. Sic ergo vicinior eſt vni extremoꝝ ꝙͣ alteri extremoꝝ: qꝛ natura vniꝰ extremoꝝ in ip̄o ſe habet ad naturā alteriꝰ extremoꝝ: ſicut duplū ad dimidiū: et duo ad vnū. Secundꝰ modꝰ ꝓportionis eſt ſecundū oꝑatōeꝫ medit nō eque diſtātis ad eque di ſtans: et ſic relinquitur vnꝰ color qui vicinior eſt medio eque diſtanti ꝙͣ extremo. Qd̓ etiaꝫ ꝓbatur in iſta cōmi xtione mediū ꝯſtitutū duplici acceptōe naturā accipit mēdii .ſ. a medio eque diſtati ⁊ a medio nō eque diſtāti At vero acceptōne ſimplici tantū: accipit naturā extre mi .ſ. in vtroqꝫ medio: quoniā extremū non eſt niſi in ſe et in medio. Cū ergo illud accipiat naturā extremi tan tum in medio et nō in ſe: nō accipit extremū niſi vna ac ceptione. Natura vero medii nō eſt immediate in ipſo medio eque diſtanti: ſed etiā in medio nō eque diſtanti. Ideoqꝫ dicitur accipit naturā medii ac ꝑ ꝯſequens vi cinius eſt medio. In iſtis ꝓportionibꝰ diſtinguit̉ coloꝝ varietas ⁊ numerꝰ LXVII. ¶ De numero colorum et varietate Um aūt dicat areſtotileſ in libro de ſenſu ⁊ ſen ſato: ꝙ ſeptenario numero determinantur colo res: videntur eſſe multo plures. Habemus enī albū ⁊ ſubalbū: pallidū ⁊ ſubpalliduꝫ: ac liuidū ⁊ ſubci trinum: rubeū ſubrubeū. In viridi quoqꝫ ſunt varieta tes multe Eſt p̄terea color purpureꝰ. ſanguineꝰ. ⁊ glau cus. flauꝰ. ac niger: et hmōi diuerſitates multe. Itē di cuntur eſſe quidā colores aſimetri: quidā ſimetri. Aut ergo menſura coloris ad viſuꝫ attenditur: qꝛ .ſ. viſui cō menſuratur: aut oīs color qui in lumine eſt erit ſimeter et ille ſolū qui in tenebris aſimeter. At vero aſimetruꝫ nunꝙͣ poteſt ſimetꝝ eſſe Ideoqꝫ ſecundū hoc color qui eſt in tenebris nō poſſet eſſe viſibilis adueniēte lumine quod eſt manifeſte falſum. Porro ſi dicatur ꝙ attendi tur cōmenſuratio ad delectationē q̄ eſt in viſu: tunc ſe quitur quod oīs color mediꝰ ſimeter ſit: et nullꝰ aſime ter: qꝛ delectatio ſemꝑ eſt in medio ⁊ nunꝙͣ in extremo corrumpēte. Nos itaqꝫ de coloꝝ numero dicimꝰ: ꝙ nō ſunt niſi ſeptē in ſupradictis ꝓportionibꝰ. Nō eīꝫ ſunt niſi tria ꝓportionū genera. vnū .ſ. extremi ad extremū: et ſecundū hoc reſultant tres colores .ſ. duo extremi. et vnus eque diſtans. Aliud eſt extremi vniꝰ ad medium eque diſtans. et ſic reſultant duo .ſ. vnus qui vicinior ē extremo in ꝑte vna: alter qui vicinior eſt in ꝑte altera. Terciū eſt medii eque diſtantis ad mediū nō eque di ſtans. et ſic iteꝝ duo reſultant. vnus .ſ. qui vicinior eſt Liber Tercius eque diſtāti in ꝑte vna: et aliꝰ q̄ vicinior eſt eque diſtā ti in ꝑte altera. Si vero q̄ritur: cur nō ꝯꝑetur eq̄ diſtās ad nō eq̄ diſtās: ⁊ extremū ad n̄ eq̄ diſtas: vt reſultarēt alij duo colores. Rn̄demꝰ ꝙ illa ꝓportō īmediata n̄ eēt Iā enī habitū eſt ꝙ ab eque diſtati generatur eque di ſtans: et ideo ſua ꝓportio immediata eſt ad eque diſtāſ ac ꝑ ip̄m ad ineque diſtās: ſecunduꝫ ꝓportōis arithme trice ratōeꝫ. Similiter habituꝫ eſt ꝙ ineque diſtās non generatur ab extremo niſi ꝑ comꝑatōeꝫ ad eque diſtās et ob hoc etiā comꝑatio extremi ad ineque diſtans nō eſt immediata: ſecundū regulā arithmetrice ꝓportōis. Ideoqꝫ ex comꝑatōibus illis nō reſultaret color aliqͥs ſecundū hunc modū. vnde ⁊ iſti colores dicuntur eſſe ſi metri .i. cōmenſurabiles. Si vero non attendit̉ talis re gula ꝓportōis: tunc generabunt̉ multi: qꝛ om̄s erūt aſi metri. ẜm arithmetrice ꝓportionis metꝝ. Si vero fiat mixtura ẜm principia regulaſqꝫ ꝓportōis muſice: tunc fiat ꝓportio in comꝑatione ad ſenſuꝫ. Nā ſicut ſemito nium: cū dyapenteⁱ ꝓportionē facit dulcē in auditu: ſic multū albedinis cū modico rubedinis: ⁊ multū viridi tatis cū modico citrinitatis facit delectatōneꝫ in viſu: ſicqꝫ fiūt multi colores ⁊ ſimetri quidem delectabiles: aſimetri vero indelectabiles. ¶ LXVIII. ¶ De medio mutatōis ab vno colore in aliū Icit aūt auicenna ꝙ albū mutatur in nigrū tri ſplici via .ſ. vt primo ſit ſubpallidū: ⁊ poſtea pal I lidum: et ſic deinceps. Uel ꝙ primo ſit ſubrube um ⁊ poſtea rubeū. et ſic deinceps. Uel ꝙ primo ſit vi ride: ⁊ poſtea veniat ad colorē mediū: ⁊ tandē ad nigre dinem ꝑfectam. Sed cū multa ſint media videt̉ album poſſe mutari in nigꝝ ꝑ qd̓libet illoꝝ medioꝝ: et ſic mul tiplex erit via. Mediū em̄ eſt vt dicit philoſophꝰ in qd̓ prius venit id qd̓ mutatur ꝙͣ in extremuꝫ. p̄terea videt̉ nō eſſe niſi vnā ſola via. In inceptōe em̄ motꝰ ab albo in nigꝝ: id qd̓ mutatur vicimꝰ eſt albo ꝙͣ nigro: et ita ī eo obtinet qualitatē albi. et ſic reſtat illa ſola via q̄ eſt ab albo in ſubpallidū: et deinde in pallidū: ⁊ poſtea ꝓ greſſione ꝯtinua in nigꝝ. ſecundū auicennā etiā videt̉ ꝙ ſint infiniti colores medii: cuꝫ in vnoquoqꝫ fieri ſint infinita facta: vt dicitur in ſecūdo poſterioꝝ: ⁊ ꝓbatur ſexto phiſicoꝝ. Poſſumꝰ em̄ nos ſignificare motū albi in nigꝝ ẜm quēlibet punctū. intermediū. ⁊ cū ſemꝑ ī ſi gno illo ſit iteꝝ in motu eſſe ẜm qd̓libet illoꝝ ſignoruꝫ habebit nouū colorē mediū. Et cū illa ſigna ſint infini ta: medii colores poſſunt eſſe infiniti. dicimꝰ ergo ꝙ aui cenna loquitur de ꝯſtitutōe medioꝝ coloꝝ ẜm natura lem mutationē: et nō ẜm arithmetricā vel muſicā ꝓpor tionē: ſecundū hunc em̄ moduꝫ: tot ſunt colores mēdii: quot in alteratōne ab albo in nigꝝ poſſunt eſſe termini motꝰ. Mediū aūt eſt in qd̓ primū venit id qd̓ mutatur anteꝙͣ ꝑueniat ad extremū: qd̓ tribꝰ modis p̄t eſſe .ſ. ſe cundū dominiū albi: et ẜm dominiū nigri: ⁊ ſecundum vtrūqꝫ. Et ſi dicatur ſecūdū dominiū albi ſic eſt ꝓgreſ ſio prima: qꝛ naturalis eſt: ⁊ paulatim ab illo recedens Et iſta eſt prima via .ſ. ab albo in ſubpallidū: ⁊ ſic dein ceps. Si vero ſecundū dominiū nigri: ſic erit vehemen ter intenſe cauſe nigredinis: ⁊ valde debilis cauſe albe dinis. Et ſic erit tercia via q̄ eſt ab albo in viride ⁊ īdu cit ſe in nigꝝ. Si vero eſt ſecundū vtrūqꝫ tunc etiaꝫ: qꝛ receſſus eſt ab albo: deficientes erūt cauſe albi: ⁊ inua leſcentes cauſe nigri. Et ob hoc albū erit ſubtus claꝝ: ⁊ deſuꝑ nigꝝ: obtinens nigꝝ. Et ex hoc reſultat pͥmo ſubrubeū: ⁊ poſtea rubeū: ⁊ ſic deinceps ſecundū cauſa ruꝫ albedinis defectū. Concedimꝰ itaqꝫ ꝙ vna ſola eſt via mutatōis albi in nigꝝ .i. vna ſola ꝓgreſſio pura ſi cut iā eſt oſtenſuꝫ. Sed alie ꝯtingunt ex fortificatione maiori vel minori cauſaꝝ nigredinis: ſuꝑ cauſas albe dinis. Concedimꝰ etiā ꝙ infiniti ſunt colores medii po tentia: ſed nō actu: ſic etiā infinita ſunt facta in vno fie ¶ LXI. eri. potentia. ſed nō actu. ¶ Cur nō qd̓libet nigrū mutari poſſit in aliū colorem ſicut et qd̓libet album. Ueritur etiā cū quodlibet albū poſſit mutari ī nigꝝ ꝑ artē ⁊ naturā. Quare nō qd̓libet nigrū poſſit mutari in albū ⁊ aliū coloreꝫ. Tinctorre em̄ pannū nigꝝ habentē colorē: nō poſſunt mutare ī al bum vel in aliū colorem mediū. Nos aūt ad hoc facile poſſumꝰ reſpōdere: ꝙ natura quidē bene trāſmutat mꝰ gruꝫ in album: vt patet in canicie nigroꝝ capilloꝝ. At vero tinctoꝝ ars nequaꝙͣ hoc facit: qꝛ nō in oībus ars poteſt natutā imitari. Nā ars quidē tinctoria nigꝝ fa cit ex colore rem tinctā penetrāte: ac poros eiꝰ opilante ita ꝙ poſtea nō poteſt aliuſ color ſubintrare. Ideoqꝫ ni gruꝫ ab artifice nō mutatur in colorē albū: ſed alij colo res bene ꝑmutātur in nigꝝ: qꝛ nō ſunt in materia adeo penetrante ⁊ opilante poros rei tincte. dictū eſt em̄ ſupͣ ꝙ calidū adurendo ꝑtes terreſtres generat nigꝝ: quia ꝑtes ille ꝑ ſeꝑatōeꝫ aeris ⁊ aque cōprimuntur in ſeip ſis ⁊ obſtruuntur pori. Ita ꝙ eis nō poteſt lux miſceri vnde cū euolauerint ꝑtes dyaphani. neceſſe eſt deficiē te luce qd̓ combuſtū eſt: obſcuꝝ ⁊ nigꝝ remanere. Nec vltra poteſt colorē albū ꝑ immutatōeꝫ ſuſciꝑe. Ex p̄di ctis itaqꝫ patent duo modi quibꝰ generātur colores in corꝑe terminato .ſ. modꝰ generandi ꝑ extremoꝝ mixtu ram vel ꝑ vniꝰ coloris ſuꝑ aliū enatatōeꝫ ¶ ℟X. ¶ De generatione colorū in nubibus. Taqꝫ reſtat terciꝰ modꝰ quo generātur colores ī corꝑe nō terminato ſicut in nubibꝰ: in his em̄ videtur multi plex color: ſecundū diuerſā admixtionē .ſ. luminis ſuꝑio rum corpoꝝ ad materiā nubis. Nā ſi vapor ſit aqueuſ diſgregatꝰ multꝰ: ita ꝙ nō poſſit eū totꝰ penetrare rad us: tunc erit rubeū quaſi inflamatū: ⁊ dicitur color pur pureus: qui frequentiꝰ apparet in ſuꝑioribꝰ. ſi vero ſit aqueꝰ ⁊ diſgregatꝰ magis atqꝫ ſubtilis. ita ꝙ ſuꝑ ip̄m plus micat lux ſuꝑueniens: tūc erit quaſi color auri val de fulgentis. Si vero ſit aqueꝰ quidē ſed ſubtꝰ magis ſpiſſus ⁊ ſupra magis rarus. ſitqꝫ diſgregatꝰ diſtana ꝑ ꝑtes ⁊ ꝑtes nubis: tunc lumen immixtū ei deſuꝑ faci et quaſi colorē velleris. Si vero ſit inſpiſſatꝰ ad pluuiā ⁊ ſoli ſup̄ponatur: ita ꝙ lumen ſolū ſubtꝰ in ip̄m veniat ex ꝑte concaui. tunc ille vapor ꝑ tres ꝑtes diſtabit. Id em̄ qd̓ graue eſt ꝯuerſuꝫ ad aque naturā inſpiſſatū ſub tus erit: ⁊ lumen ſolis ad hoc adueniens colorē vir ideꝫ facit. Illud aūt quod eſt ſupra in nube aquoſuꝫ iā inci piens inſpiſſari: ſed nondū inſpiſſatuꝫ. ſequitur caliduꝫ eleuans ip̄m. et lumen ſolis ad hoc deueniens. facit cō lorem rubeuꝫ vel niuoſum. ſecundū ꝙ magis aut minꝰ eſt ſpiſſum. Mediū autē inter hec eſt peruiū: qꝛ ꝑ ꝑtes nō multū diſtat. inter calidū eleuans ⁊ frigidum depri mens ⁊ iuſpiſſans. Idcirco lumen ſolis ad hoc deuen ens. facit ceruleū colorē: tendentē ad albedineꝫ. Et iſti ſunt colores in yride apparentes. Et hic etiā patet ra tio cur in yride color ſuꝑior qui eſt in cōuexo arcꝰ. ſem per eſt niuoſus: et inferior ſemꝑ viridis. Mediꝰ aūt ce ruleus ad albedinē tendenſ. Si vero ſit vapor vehemē ter comp̄ſſus ꝑ frigidū ꝯſtringēſ: tūc nō p̄t īmiſceri lux deſuꝑ adueniēs: ⁊ tūc apparebit color niger ¶ LXXI. ¶ Utrum color tantuꝫ in aſpectu colorati ſit obiectum viſus. Ubitare vero poteſt aliquis vtꝝ color tantum ſit obiectū viſus. qui videt colorē: qꝛ ſuꝑiꝰ ha bitum eſt: ꝙ color nō eſt in actu viſibilis niſi ꝑ lumen: qd̓ eſt in extremitate ꝑſpicui immixtū ſuꝑficiet corꝑis colorati. Cum itaqꝫ cum colore ſemꝑ videat̉ lu men. et nunꝙͣ color ſolus. nō videtur color tantū vnꝙͣ eſſe obiectum viſus. At vero poteſt obiici ecōtrario: ꝙ viſio cū vnꝰ et idē actꝰ ſit in numero: nō videt̉ termina ri ad duo. Et ita terminari videt̉ nō ad vtrunqꝫ ſimul Liber Tercius ſed tantū ad colorem vel tm̄ ad lumen. Nos autē bene concedimꝰ ꝙ viſus ẜm actū: nō eſt niſi vnius viſibilis. Color em̄ ẜm actū cū lumine quo agit. eſt vnū viſibile Nā ⁊ materia ⁊ forma non faciunt duo: ſed vnū tm̄ in ſubſtantia Cū ergo in viſu lumen ſit vt forma: color ut materia: erit ex duobꝰ illis vnū viſibile ſecundū actum et ſic vnꝰ actꝰ numero: nō habet duplicē terminū. Ue rumtamen vt ſuꝑius dictū eſt. lumen ⁊ color nō eodem modo ſe habent ad viſū. ſed vnū .ſ. color ſe habet vt ob iectum terminās viſuꝫ. Alteꝝ aūt vt actꝰ in quo color mouet viſum. ſiue vt cuius actu viſio ad obiectum ter minatur. LXXII. ¶ De forma ſpeculi luminoſa vtruꝫ habeat aliquod eſſe Orro de forma in ſpeculo reſultante: merito q̄ tri poteſt. Utꝝ ſit lumen vel color vel forma vl̓ potiꝰ habeat aliqd̓ eſſe: videt̉ ꝙ nō ſit. Nam ſi eſt: aut eſt corpꝰ: aut nō. Si eſt corpꝰ: tunc duo corpora ſunt in eodē loco: qꝛ ſpeculū ꝓpter ip̄aꝫ nō occupat ma iorem locū. p̄terea cū om̄e corpꝰ habeat ꝓfundū. ſecun dum hoc oporteret ꝙ forma illa nō videretur iacēs ſu per ſpeculū ſed eleuata ſuꝑ ſpeculi ſuꝑficiē ẜm ipſius corꝑis ꝓfunditatis quantitatē: qd̓ cū appareat falſū eē formā illā corpꝰ eſſe videt̉ impoſſibile. Si vero dicat̉ ꝙ nō ſit corpꝰ cū ſuꝑ ſpeculū motu locali moueri videtur: ẜm hoc nō corpꝰ motu corꝑis mouebitur. contra qd̓ le gitur in ſex principiis. ꝙ impoſſibile eſt nō corpꝰ moue ri corꝑe .i. motu corꝑis. Et etiā ī ſexto phiſicoꝝ: ꝙ om ne qd̓ mouet̉ eſt corpꝰ. Et iteꝝ om̄e qd̓ mouet̉ eſt ī loco nichilqꝫ niſi corpꝰ eſt in loco: p̄terea ſi mouetur conſtat ꝙ ꝑ ſe nō mouetur. vt iā ꝓbatum eſt: ergo ꝑ accidens. At vero qd̓ ꝑ accidens localiter mouetur. motu eiuſ in quo eſt mouetur: ſicut anima ꝑ corpꝰ. Cū ergo non ſit niſi tm̄ in ſuꝑficie ſpeculi: ⁊ in extremitate ꝑſpicui tan gentis ſpeculū: mouetur illoꝝ motū tm̄. At econtra vi demus ꝙ ſpeculo manente īmoto: ⁊ ſimiliter extremita te ꝑſpicui: mouetur imago ad motū aſpiciētis in ſpecu lo. Nō ergo videtur moueri ꝑ accidenſ. Et ita videtur nō eſſe corpꝰ: ſed nichil. huic tn̄ obuiat manifeſte ſenſuſ ⁊ ratio: qꝛ forma hec actu agit viſuꝫ īmutando: qd̓ vti qꝫ nō faceret ſi nichil eſſet. p̄terea ſi nichil eſſet nec per ſe nec ꝑ accidens videri poſſet. Dicimꝰ ergo ꝙ ipſa ali quod eſt ens. nō tn̄ corpꝰ nec ſubſtātia: ſed accidēs: nec motu locali mouetur: ſed potiꝰ generat̉: ſicut ſuꝑius de lumine diximꝰ: qd̓ ſemꝑ nouā eſſentiā habet generatā. ad nouā p̄ſentiā illuminātis. Ita dicimus de imagine peculi ꝙ ſꝑ generat̉ ad p̄ſentiā aſpicientis. LXXIII. ¶ Quibus modis predicta forma generatur in ſpeculo. Orma tn̄ illa generatur in ſpeculo tribꝰ modiſ ſcꝫ ex motu aſpicientis: et ex motu ſpeculi: ⁊ ex I motu aeris intermēdii: quod ideo contingit: qꝛ recta oppoſitio exigit̉ ad īmutationē ſpeculi. Et ita p̄t mutare formā: vel ex ꝑte ſitus aſpicientis: vel ex parte ſpeculi. Ideoqꝫ corrūpitur vna: ⁊ generatur aliā. Me dium aūt quod eſt deferēſ: illā corrupit ſi ip̄m variatur Sed ad eiꝰ mutatōꝫ forma moueri nō videtur. Et hoc cōtingit duabꝰ ex cauſis. Una eſt qꝛ tranſitꝰ imaginiſ ꝑ mediū ſicut ⁊ luminis: eſt ſubito. Sed aeris mutatio de loco ad locū nō eſt ſubito. Alia eſt qꝛ mediū eſt rece ptibile forme: ſed nō ſubſtātiabile: ſicut legitur in libro de ſenſu ⁊ ſenſato. Ideoqꝫ ſtatim qn̄ mediꝰ aer exit ex tra rectā oppoſitōeꝫ inter ſpeculū ⁊ aſpicientem forma nō apparet ampliꝰ in eo. In aqua vero ſecꝰ eſt qm̄ illa magis ſeruat. vnde in aqua motā facies maioris quan titatis apparet: qꝛ ꝑs aque q̄ mouetur extra rectaꝫ op poſitōeꝫ formā in materia diu tenet: cū ꝑte forme q̄ eſt in recta oppoſitōe. ideo facit formā maioris quātitatiſ apparere: vl̓ etiā duas vel tres formas qn̄qꝫ. Sic ergo. patet ꝙ illa forma nec ꝑ ſe nec ꝑ accidens mouetur: ſed ſemꝑ noua generatur. ꝑ hoc de facili poſſet reſponderi ad obiectōeꝫ q̄ poſſet fieri forma illū ſitū variat: qꝛ mō in vna ꝑte ſpeculi: modo in alia. vnde cum om̄e tale ſit corpꝰ mobile: videtur illa corpꝰ eſſe. Nō enī vt dictum eſt mouetur ꝑ loci mutatōeꝫ: ſed ꝑ generatōeꝫ ⁊ corru ptionē. voluerūt tn̄ quidā dicere: ꝙ illa nichil eſt abſo lute: ſed eſt quedā cōparatio aſpicientis ad ſpeculuꝫ: ſi cut etiā vmbra eſt priuatio lucis ex obiectu corꝑis oꝑa ci ad lumen reſultans. At vero nō eſt ſimile de vmbra qꝛ in ea nō reſultat imago rei opace exp̄ſſe ẜm oīa line amenta: ſed ꝯfuſe tantum: ẜm ea q̄ primo intercipiūt lu minis tranſitū. In imagine vero ſpeculi exp̄ſſe reſultāt oīa. Ceteꝝ vmbra ſemꝑ ꝓiicitur poſt corpuſ opacū. ita ꝙ corpꝰ opacū ſemꝑ eſt inter vmbrā ⁊ corpꝰ luminoſuꝫ At vero imago q̄ eſt in ſpeculo ſic ſemꝑ reſultat ex co. qꝛ lumē directe illuminat faciē aſpiciētis in ſpeculuꝫ ſi ne om̄i vmbra media inter ip̄m ⁊ aſpiciētē. LXXIIII. Qualiter illa forma ſit ī ſpeculo vt ī ſubiecto. Taqꝫ ſuppoſito .ſ. ꝙ illa forma aliquid ſit. ⁊ ꝙ Oaccidens ſit. reſtat videre in quo tanꝙͣ in ſubie cto ſit. videtur aūt ꝙ nō ſit in ſpeculo: qꝛ dicit ph̓s in topicis: ꝙ motis nobis mouētur oīa q̄ in nobiſ ſunt. Si ergo eſſet ī ſpeculo: moueri deberet vt videtur ſpeculo moto. Uidemꝰ aūt ecōtra ꝙ apparet illa veni ens ac recedens ⁊ ſitū variās ad motū aſpicientis ſpe culo manente immoto. Un̄ ⁊ ph̓s in .vi. li. phiſicoꝝ di cit: ꝙ impoſſibile eſt ſoluere ꝯceſſo ꝙ ibi vera forma ſit Si vero nō dicatur ibi forma eē incredibilis erit error in vultu ſequente ſenſum. licet hoc ꝓbabilius ſit dicere ibi etiā innuit ꝙ in extremitate aeris ſpeculū tangētis ſit: ſed hoc videtur falſum eſſe: qꝛ tūc etiā videretur ſin̄ ſpeculo qd̓ nō poteſt eſſe. preterea vnūquodqꝫ in illo eſt a quo nō differt ꝑ ſitū ⁊ locū: vt ī ſubiecto. Et nos qui dem hoc ꝯcedimꝰ: ꝙ aūt nō mouetur motu ſpeculi: ſed corrūpitur ⁊ in altera ꝑte generatur. hoc ideo cōtingit qꝛ ſuū generās eſt extra ſpeculū .ſ. aſpiciens oppoſituꝫ ſpeculo ẜm reſpectū ſuū: ſicut etiā de generatōne lucis ſupradictū eſt. Ꝙ aūt ſit in extremo aere ſpeculū tan gente: ſicut in ſubiecto error eſt. Quin potiꝰ eſt in ipſo ſicut in extremitate ꝑſpicui: qd̓ ei ꝯfert actū: viſuꝫ īmu ¶ LXV. tandi ſicut de colore ſupradictū eſt. ¶ Ꝙ eadē forma ſit habitꝰ vel diſpoſitio. Orro ſi eſt accidēs in ſpeculo ſicut in ſubiecto: neceſſe eſt eā eſſe in aliquo p̄dicamento. Et pri mo quidē videtur eſſe paſſio vel paſſibilis qua litas: quia paſſionem infert ſenſui. et ipſum immutat. At vero oīs paſſio vel paſſibilis qualitas. habet ꝯtra rium in ſpecie. hanc aūt formā patet ꝯtrariū nichil ha bere. Alia vero ratōe videtur eſſe forma vel circa hoc aliquid conſtās figura. Nā illud quod in ſpeculo vide tur apparet vt forma. aut figura aſpicientis: ſub ꝙͣtita te terminata. Nos aūt dicimꝰ eā quidē eſſe in p̄dicamē to qualitatis. Nō tū in ſpecie tercia vel quarta: ſed in prima q̄ eſt habitꝰ vel diſpoſitio. Nō enī eſt ꝓpria for ma vel imago: ſed ſpecies imaginiſ ⁊ forme. taliſqꝫ ſpe cies q̄ poteſt eſſe in anima ut in ſubiecto. Ideoqꝫ nō ꝓ prie longa vel lata eſt. Sed longitudinis ⁊ latitudinis ſpeciem habet. Si enī eſſet in ea longū ⁊ latū: cū illa lō gitudo ⁊ latitudo nō terminetur ẜm terminos aeris vl̓ ſpeculi ſed aſpicientis. oporteret ꝙ longitudo ⁊ latitu do eiꝰ extra ip̄m eſſet quod incōueniens eſt. Ideoqꝫ eſt neceſſe dicere ꝙ reuera nō eſt ibi longū ⁊ latuꝫ. ſed ſpe cies longi ⁊ lati: ꝑ quā figura cognoſcatur aſpicientis Cunqꝫ tales ſpecies ſint habitꝰ vel diſpoſitōes: erit il la forma habitꝰ uel diſpoſitio. Eſt enī in anima ut ha bitus: ⁊ in ſpeculo et aere ſicut diſpoſitio. Sed hoc con cedimus ꝙ illud quod ꝑ ſe tanꝙͣ primū agens. ſenſus immutat: ſit paſſio vel paſſibilis qualitas ut eſt color. Liber Tercius Nō aūt oportet̉ illud quod receptū eſt in oculo ⁊ ſpiri tu viſibili ⁊ in ſpeculo ſit color ẜm eſſe coloris: ſꝫ potiꝰ eſt ſpecies coloris: que eſt principiū cognoſcendi colorē Itaqꝫ pari ratōe. nec dicimꝰ ꝙ illa imago ſit forma. vl̓ circa hoc aliquid ꝯſtanſ figura. Nā vt dictū eſt. nō ha bet terminū qualitatis ẜm eſſe figure: ſed potiuſ ſimili tudine ip̄iꝰ ad ſpeciē aptā nata eſt figurā ẜm eē quāti terminati rep̄ſentare. LXXVI ¶ Qualiter illa forma recipiatur in ſpeculi ſuperficie. Nter hec oībus difficillimū eſt videre: vtꝝ recipiat̉ il la formā in ſuꝑficie ſpeculi: vt in puncto vel in ſuꝑficie Uidetur aūt ꝙ vt in ſuꝑficie: qꝛ ẜm rationeꝫ ſuꝑficiei apparet quidquid apparet ſub longitudine ⁊ latitudi ne. Qd̓ ſi concedat̉ multis ratōibꝰ improbat̉. Quidqͥd em̄ apparet vt in ſuꝑficie. ſi ip̄m eſt totū in vna ſuꝑfi cie alicuiꝰ ꝙͣtitatiſ: ip̄m totū in minori nō erit. Si ergo ſpeculi forma tota eſt vt in ſuꝑficie alicuiꝰ ꝙͣtitatis to tiꝰ: tunc nō erit tota in minori ſuꝑficie. qd̓ eſt cōtra ſen ſum manifeſte. Si em̄ ſpeculū frangatur in deceꝫ ꝑtes in qualibet illaꝝ eſt formā tota. p̄terea forma illa ſcd̓m eandeꝫ quantitatē ſimul ⁊ ſemel reſultat in maiori ſpe culo ⁊ minori: ſicut patet ad ſenſuꝫ ſi duo ſpecula maiꝰ ⁊ minꝰ opponātur ſimul aſpicienti: nō eſt ergo in eis p dimenſionē ꝙͣtitatis. Nā ratō dimēſionis ꝙͣtitatis eſt eſſe ẜm maiorē dimenſionē in maiori: ⁊ ẜm minoreꝫ in minori. patet ergo ꝙ nō eſt in ſuꝑficie ſpeculi ẜm ſuꝑfi ciei rationē. Nos quoqꝫ ſoluendo dicimꝰ: ꝙ non eſt ibi vt in ſuꝑficie: ſed vt in puncto. Cuiꝰ euidens eſt exem plum in forma totiꝰ ſpere dimidii celi: q̄ tota reſultat ī vna ꝑua acie oculi: qd̓ vtiqꝫ patet fieri nō poſſe ſi reci ꝑetur ibi vt in ſuꝑficie. Eadeꝫ vero eſt ratio de ſpeculo que ⁊ de oculo. Ad hoc aūt quo in ꝯtrariuꝫ obiicit̉ de apparentia in longo ⁊ lato ꝑ p̄dicta patet iā reſponſio Nā imago reſultas in ſpeculo nō habet longitudinem ⁊ latitudinē: ſed potiꝰ illaꝝ dimenſionū tantūmodo ſpe ciem ⁊ intentōeꝫ. ¶ LXXVII. ¶ Aſſertio ꝙ ibi recipiat̉ vt inpuncto. Uod aūt ibi recipiatur vt in ſpeculo ſicut ī pū cto: declarat etiā neceſſaria demonſtratio. Nā ¶ euclydes in libro de ſpeculis ꝓbat: ꝙ oīs viſio ꝑficitur ſub triangulo ampligonio. hoc eſt qui habet vnū angulū obtuſum. ſiue amplū. ſiue extenſum quod idem eſt. Itaqꝫ ſi oculꝰ vt dicit ph̓s: eſt ſpeculū qd̓daꝫ animatū: ſequitur ꝙ id qd̓ īmutat oculuꝫ ſub trianguli lateribus īmutat ip̄m. Et ſic attingit ip̄m in puncto an guli. Cū ergo eodē modo fiat immutatio ſpeculi quo ⁊ oculi forma q̄ in ip̄o reſultat: erit ſicut in puncto angi li: ⁊ nō ſicut in ſuꝑficie. Iteꝫ ab euclyde inuenitur ꝓba tum ꝙ reflexio luminis ſemꝑ fit ad pares angulos vel in ſe ip̄m. Ad pares quidē angulos fit: ſi radiꝰ ex obliq̄ veniens eſt ad ſuꝑficiem ſpeculi. In ſeip̄m aūt ſi ꝑpen diculariter. Ex hoc accipitur ꝙ radiꝰ oīs reflexꝰ a ſpe culo ꝯtingit ſpeculū ad angulū rectū vel acutū aut ob tuſum. Nā ſi ꝑpendicularis incidat radiꝰ ſuꝑ ſpeculuꝫ planū: tunc reflectitur in ſeip̄m: ⁊ ſuꝑficieꝫ ſpeculi pla nam in puncto tangit: ⁊ ex vtrāqꝫ ꝑte ſui ꝯtactꝰ ad ſu ꝑficiem. rectū angulū facit. Nā apud eūclydē principi um eſt. ꝙ linea recta ꝑpendiculariter cadens ſuꝑ linea recta facit duos angulos rectos. Si autē oblique veni at radiꝰ ſuꝑ ſpeculū: tūc de neceſſitate fient ibi tres an guli equales duobꝰ rectis. quoꝝ vnꝰ eſt inter radiū inci dentem ⁊ lineā ſuꝑficiei ſpeculi: ⁊ eſt acutꝰ. Aliꝰ auteꝫ inter radiū reflexū ⁊ alterā ꝑtem linee ſuꝑficiei ſpeculi ⁊ eſt ſimiliter acutꝰ equalis priori. Terciꝰ inter radiuꝫ incidenteꝫ ⁊ radiū reflexū: ⁊ eſt qn̄qꝫ obtuſus. qn̄qꝫ re ctus. qn̄qꝫ acutꝰ. Cū ergo om̄e qd̓ venit ad ſpeculū: ſb̓ his angulis veniat ad ip̄m. om̄e qd̓ recipitur ī ſpeculo: recipietur in anguli termino: om̄is aūt anguli terminꝰ eſt punctus: omne ergo quod recipitur in ſpeculo recipi tur vt in puncto. LXXVIII. ¶ Secundū quā naturam ſpeculum ſit ſuſce ptibile talis forme. Oc quoqꝫ difficile eſt ꝑcipere ſecundū quā na turā ſpeculū ſuſceptibile ſit talis forme. aut eiꝫ ſecundū ꝙ eſt corpꝰ. aut ſecundū ꝙ eſt tranſpa rens ſiue ꝑuium. aut ſecundū ꝙ eſt tranſparēs in vna ꝑte: ⁊ in altera ꝑte extinctū ſiue terminatū. Si primuꝫ dicatur ſecundū hoc ſequit̉ ꝙ hmōi forme ſuſceptō om ni corꝑi debeat̉ quod vtiqꝫ fl̓m eſt. Si ſecundo modo tuuc hoc magis aeri debetur: vt videtur qꝛ magis trāſ parens eſt. Si tercio modo: tūc corpꝰ nō poſſet eſſe ſpe culum quod nō eſſet in altera ꝑte terminatum: ⁊ hoc vi demus eſſe falſum in aqua: q̄ eſt ſpeculū aſpiciētis ad ip̄m: licet non ſit in altera ꝑte terminata. Similiter me talla videmꝰ eſſe ſpecula qn̄ polita ſunt ac terſa: vt fer rum argentū ⁊ talia. Idē quoqꝫ videmꝰ de quibuſdam politis lapidibꝰ. In quibꝰ oībus merito queri poteſt. ſe cundū quā natura cōmunē eis ꝯtingat ſuſciꝑe huiꝰ for mam. dicimꝰ itaqꝫ tria ꝯcurrere in ſpeculi natura. vide licet planiciē in ſuꝑficiem tranſparenteꝫ. ⁊ aliud termi nans ip̄m poſt ſuꝑficiem. Terciū ꝙ ſit ꝓportionata re flexio. Nā aer qui trāſparens eſt tm̄ nō eſt ſpeculum. Aqua vero q̄ trāſparens ac ſpiſſa eſt aliquo modo ter minat luceꝫ: q̄ abſtrahit formas viſibiles. eaſdemqꝫ re flectit a ſuꝑficie plana. ⁊ ꝑ ꝯſequens ibidem congregat formā abſtractā a luce reflexā. vnde ip̄a eſt ſpeculū ſed aliquātulū obſcuꝝ. At vero inter oīa meliꝰ eſt ſpeculū ex vitro et plumbo: qꝛ vitꝝ ꝓpter trāſparentiā melius recipit radios: plumbū non habet humidū ſolubile ab ip̄o. vnde qn̄ ſuꝑfunditur plumbū vitro calido. ſiccitas vitri calidi abſtrahit ip̄m: et efficitur in altera ꝑte ter minatū valde radioſū. Exigitur etiā ꝓportio reflexiōis Nā ſi multo minꝰ fieret reflexio ſicut in ſpeculo imme diate ſoli oppoſito: color ⁊ figura non reſultaret vel ob ſcure reſultaret. Et hoc ideo etiā accidit: qꝛ ꝯdenſatio radioꝝ ac luminis: colores ac figuras tegit. Nam ſi la pis niger valde politꝰ ſub ſole ponatur: et aliquis emi nus reſpiciat illū ex obliquo videbit̉ ille lapis albꝰ vel ſplendidꝰ. ꝓpter diffuſionē radioꝝ ī ſuꝑficie. LXXXIX De ſpeculis metallinis. Orro metalla quedā multū in ſuꝑficie polita ⁊ depurata ſunt ſpecula: hmōi em̄ oīa generātur K ex ſulphure ⁊ argēto viuo. Argentū aūt viuū fit ex ſubtili aqueo ⁊ ſubtili terreo. Cū ergo argentum viuū et ſulphur valde ſubtilia ſunt ⁊ cōmiſcentur ꝑ ca lidum digerēs et inflamās: tūc fit auꝝ quod in ſuꝑficie politū ꝓpter ſubtile aqueū ac mediū. receptiuū eſt ⁊ re flexiuū: ⁊ ꝓpter ſubtile terreū eſt terminatiuū ac ſic effi citur ſpeculū. Similiter etiā fit de argēto ꝓpter eaſdeꝫ cauſas: hoc ſolū excepto: ꝙ calidū in ip̄o nō eſt ita bene cōmiſcens ac digerens et inflamans ſicut in auro. Et etiā ꝙ auꝝ magis ſequitur colorē ſulphuris. Argentu vero magis colorē argenti viui. In vtroqꝫ tn̄ eſt friguſ magis coagulans. ⁊ ob hoc luminis receptiuū eſt ac re flexiuum. Cupꝝ aūt depuratū eſt ex ſulphure quidem puro et argento viuo minꝰ puro bene cōmixtis: ꝓpte hoc etiā ex ip̄o fit ſpeculū bene in ſuꝑficie politū: ferrū vero ex vtroqꝫ quidē eſt puro et bene cōmixtis. et hu miditas eiꝰ viſcoſa nō eſt ab ip̄o ſeꝑabilis ꝑ eliquatōeꝫ calidi: ꝓpter hoc efficitur quidē ſpeculū ſed magis ob ſcuꝝ ſecundū quid: ac ſecundū quid minus obſcuꝝ. In eo quippe qd̓ politū eſt. magis accedit ad naturaꝫ dya phani ꝑ natutā aque: et magis receptiuū eſt forme ⁊ cō loris. In eo vero qd̓ eſt ex partibꝰ groſſis terreis. ma gis eſt vmbroſum: et ſic minꝰ receptiuū. Auꝝ aūt ⁊ cu prum in eo quod habent coloreꝫ ſulphuris: minus rece ptiua ſunt forme et coloris. In eo vero ꝙ habēt ſubtile Tercius Liber terreū: magis receptiua ſunt ꝙͣ ferꝝ. Ideo argentū be ne politū inter oīa metalla meliꝰ eſt ſpeculuꝫ: qꝛ in colo re magis accedit ad dyaphanū. Porro ſtannū ⁊ plum hum magis ſunt ex argento viuo nō puro: nec bene cū ſulphure cōmixto. ꝓpter hoc in ſuꝑficiebꝰ eoꝝ ſemꝑ re manent ꝑtes obſcure terreſtres: receptabilitatē lumīs impediētes. Iōqꝫ ex iſtis nō generat̉ ſpeculū. LXXX De variatione imaginis in ſpeculo viſui reſpondentis. Oc autē videtur mirabile ꝙ imago ſpeculi qn̄ videtur in ip̄o: qn̄qꝫ videtur in ꝓfundo: qn̄qꝫ ī ſuꝑficie. Cūqꝫ anterior ꝑs aſpicientis contra ſpeculū ſit ſpeculo ꝓpinquior videt̉ ip̄a citiꝰ tāgere ſpe culum ꝙͣ poſterior. Et ẜm hoc videtur ꝙ nobis deberet primo reſultare poſterior ꝑs ⁊ nō anterior quaſi cooꝑ ta poſteriori: ſicut de homine a nobis recedente nō vi demus niſi poſteriorē ꝑtem. Nos aūt dicimus ꝙ ſicut habitū eſt ſuꝑius: forma que apparet ī ſpeculo ſpecies eſt nō habens ſpiſſitudinē. Ideoqꝫ nulla queſtio ē vtꝝ poſterior tegat anteriorē. Ideo aut forma illa quando qꝫ videtur in ꝓfundo: qn̄qꝫ in ſuꝑficie. qm̄ in ſpeculo n̄ reſultat forma tantūmodo. ſed etiā diſtātia q̄ eſt inter aſpicientē ⁊ ſpeculū. Ideoqꝫ qn̄ eſt magna diſtātia: tūc forma videtur in ſpeculo ꝓfundata Quādo vero eſt di ſtantia ꝑua: tunc videtur ad ſuꝑficiem accedere. Pōt etiā oriri dubitatio cur in quibuſdaꝫ ſpeculis apparet recto modo: in quibuſdā aūt ſuꝑius apparet inferius ⁊ ecōtra. Siniſtra quoqꝫ apparet dextra ⁊ ecōtra. Simi liter etiā cur in quibuſdam plures apparent facies ad vnū aſpectū. In quibuſdā vna tm̄. Nos aūt dicimuſ ꝙ in ſpeculo ꝯuexo nō apparet forma ſicut in plano: ⁊ hu ius rei cauſa eſt: qꝛ in plano vna ꝑs ſpeculi non eſt ſub alia. ideoqꝫ nō fit ab vna ꝑte ſuꝑ aliā reflexio. Et in cō cauo vna ꝑs eſt ſub alia. Et ideo ſuꝑior formā receptā ꝓiicit ſuꝑ inferiorē: ſic ſuꝑior pars inferior apparet: ſi militer etiā eſt de dextro ⁊ ſiniſtro. Et iſte eſt modꝰ na turalis in generatōe oīs mixti: licet non figure lapidis qui topaſion dicit̉: in quo ſemꝑ apparet facies verſa. Si vero fiat ſpeculū angulis multis angulatū: tūc qu libet angulꝰ ꝑ diſcōtinuationē ⁊ reflexionē que fit in eo multe fint imagines ẜm naturā diſcotinuationū refle xionis. Si vero ſpeculū fiat in vna ꝑte ꝯcauum: in alte ra planū: due faciēs reſultāt. Et ſiquidē concauū ſit ſu periꝰ: ⁊ planū inferiꝰ. tunc in loco cōtinuatōis plani ad concauū: videbūtur facies ille in collo cōtinuate. ita ꝙ facies vna ſit ſuꝑius ⁊ alia inferiꝰ. Si vero ſit econtra planū inferiꝰ ⁊ ꝯcauū ſuꝑius: tūc videbūtur facies ille in vertice capitis ꝯtinuate: eo ꝙ inferior porrigit̉ ſupe rius: ⁊ ſuꝑior dependet inferiꝰ. ¶ LXXXI. ¶ De ſpeculis planis On ſolū vero apparet dextra ſiniſtra ⁊ ecōtra in ſpeculis ꝯueris: ſed etiā in planis. Nō tn̄ ex cauſa quā in libro de ſpeculis ponit euclydes. videlicꝫ eo ꝙ videamꝰ ꝑ lineas radiales ab oculis egre dientes: ſed potiꝰ ideo: qꝛ forma abſtracta a re viſa per actū luminis apparet in ſpeculo: et ſicut abſtrahit̉ ita imprimitur. Ideo fit imaginis ſitꝰ ad aſpicientē oppo ſitus. Porro in re alta etiā diſtātia in ſpeculo rep̄ſenta tur vt in turri. cuiꝰ cacumen inferiꝰ videt̉. qꝛ .ſ. a ſpecu lo diſtat ampliꝰ. ⁊ ob hoc apparet ꝓfundiꝰ: ꝓpter hoc in ſpeculo vel in aqua videtur turriſ cōuerſa. Hac etiā de cauſa baculꝰ ſtans in aqua: oblique aſpiciēti: curuꝰ vel abſciſus videtur: qꝛ .ſ. baculi forma ꝑ om̄e ꝓfunduꝫ aque exiſtens: ſuꝑficiei aque imprimitur. idqꝫ vlteriuſ immutat aerē ⁊ viſū ⁊ figurā. et huiꝰ immutatōis cau ſa eſt: qꝛ linea veniens a ꝓfundo ad ſuꝑficiē aque recta eſt. Linea vero a ſuꝑficie aque ad oculū veniens: obliq̄ ſuꝑ illā cadit: ita ꝙ ſuꝑ aque ſuperficiē facit angulum acutum verſus aſpicientem: ſicqꝫ curuitas duarum li neaꝝ immutatōne cauſa eſt apparitōis curuitatis rei. Si vero ſuꝑ rem in aqua iacentē aliquis aſpiciat dire cte: tunc res videbitur directe: qꝛ tunc ad punctū linee immutantis ſuꝑficiem aque. cadit linea immutationis viſus perpendiculariter ac directe. ita ꝙ ſuper aque ſu perficiem duos angulos rectos ſignat. ¶ Actor. Hec de forma vel imagine in ſpeculo relucente. LXXXII. Qualiter lux ſit colorum īpoſtaſis. ¶ Ex libro de vaporibus. Ico aūt lucē eſſe ypoſtaſim coloꝝ. ⁊ ſi relinque retur ſibi veniens ad vnūqd̓qꝫ corpꝰ non quie ſceret donec color illius corꝑis appareret pure lux. vnde videmꝰ ſolem patientē eclypſim in lumīe ſuo remiſſum. et om̄e albū apparere pallidū. Cunqꝫ ẜm re miſſionē lucis: appareāt om̄es colores remiſſi: patet ꝙ lux veniens ad vnūqd̓qꝫ coloratū: accipiens a rebꝰ a qͦ bus reflectit qd̓ inuenit trāſit in eſſentiā coloꝝ ſuorū. ⁊ huiꝰ rei indiciū eſt: ꝙ ſplendor penetrans vitrū: inue niens ibi picturā diuerſoꝝ coloꝝ: in ſua penetratōe re flexꝰ eſt ab obſtaculo. ⁊ nō reflectitur in ſpecie ſplendo ris: ſed ſpecie picture. vnde patet ꝙ ſplendoreꝫ accipit ab eo qd̓ inuenit in vitro. hinc eſt etiā ꝙ minimo vino rubeo exiſtente in fundo vaſis apparet albū. Appoſitū in magna ꝙͣtitate apparet ruben. Quod eſt qꝛ intenſio ſplendoris q̄ eſt in paruo vino facit illud apparere albū in colore .ſ. qui multū eſt ei affinis: inueniens aūt de vi nō multū in vaſe. nō eſt ita de facili penetrans in ꝓfun dum: et ideo debilitatur. vnde qd̓ priꝰ apparebat albuꝫ iam apparet in rubore obſcuꝝ. hoc aūt miꝝ eſt ꝙ vitro depicto ⁊ ſplendore illud penetrāte ī ſui r̄flexione n̄ ap paret in ſpecie ſplendoris veri. Sed in ſpecie coloris ꝑ picturā aſſimulati. Et tn̄ cū in vino rubeo videmꝰ celū ex reflexione coloris in ſpecie. nō videmꝰ illud in colore vini rubei: ſed in colore ꝓprio. et dico ꝙ quādo color re flectitur ad rubeū: ſi fuerit multū rubeū: mutabit̉ ydea celi ẜm colorē quē inuenit in vitro ſed debiliter. Porro cū penetrat̉ vitꝝ a luce: ibi eſt quaſi quedā mixtio. Cuꝫ aūt reflectitur debilior eſt coloris reflexio cū colore vi tri ꝯiūcto. videmꝰ aūt ꝙ aer illuminatꝰ a luce: minꝰ ite rum accipit lucem ex alio. At ecōtrario virtus odorati ua cū inficitur ab allioꝝ odore: inuenienſ illā infectōeꝫ nō inficitur a ſimili. Qd̓ inde videtur: qꝛ nichil habēs vnā formā in effectu: accipit infectōꝫ a cōſimili. Itaqꝫ videtur ꝙ nichil in luciditate poſitū dū illā retinet infi ci poſſet ab alia: niſi augmentet̉ eiꝰ luciditas. At econ trario in domo q̄ eſt diſpoſita in luce ꝑ vnā candelā: eſt videre. ꝙ alia candela allata lux augmentatur Ad hoc aūt dico qm̄ lux eſt de genere eoꝝ q̄ nō habent contra rium: et ita ſi poteſt intendi poteſt ⁊ remitti. Qd̓ auteꝫ om̄e ſubiectū retinens aliquā infectōeꝫ non inficiatur a cōſimili. nō eſt generale. videmꝰ em̄ ꝙ aer inficitur a pariete albo. ẜm ſe totū. In odoratu vero fumoſitates reſolute a vino in eo ꝙ qui potauit: opilāt carnunculas narium ne diſcernere poſſit ⁊ odorare viuum potatum ¶ LXXXIII. ab alio. ¶ Adhuc de quibuſdam ꝓprietatibꝰ lucis et vmbre Alexander. Ux nō videtur per ſe: ſed ꝑ materiā. eſt auteꝫ aliter in ſole. aliter colore. aliter in quacunqꝫ re I illuminata. nec ꝓcedit lux niſi a corpore: qꝛ nō eſt niſi a corpore. A quolibet aūt puncto cuiuſlibet cor poris lucidi oritur lux: per quālibet lineā rectā q̄ poteſt extendi ab illo puncto. ex quibꝰ patet ꝙ a quolibet pun cto cuiuſlibet corporis dyaphani cōtingentis aliquod corpꝰ lucidū quocūqꝫ lumine: oritur lux per omnē lineā rectā q̄ poteſt extēdi ab illo puncto ⁊ trāſire in corpore dyaphano tangente illud punctuꝫ. Item omne corpus Tercius Liber coloratū lucidū ꝓprie mittit formā ſuā a quolibet pun cto ip̄iꝰ: ꝑ omnē lineā rectā. deniqꝫ ꝓprium eſt lucis ex tendi ẜm lineas rectas. ſiue lux fuerit eſſentialiſ. ſiue ac cidentalis. ſiue debilis. ſiue fortis. Cūqꝫ alia mediāte luce videātur. lux ſeip̄a. nulloqꝫ alio modo videtur: lux maxime ſe oībus exhibet: ⁊ eſt principiū cognitōis ſen ſualis oīm: maxime in viſu. Nichilominꝰ maxime inco gnita eſt inter oīa. ¶ Auguſtinꝰ in libro confeſſionū. Lux oculis egris odioſa eſt: que puris eſt amabilis. ¶ Philoſophꝰ. Luce ⁊ vita nichil iocundiꝰ. nichil extī gui faciliꝰ. Radiꝰ ⁊ lux qn̄ ꝑpendiculariter deſcēdit in domū ⁊ cadit in terrā. generat ex ſe radiuꝫ reflexū: qui ſcilicet radiꝰ reflexꝰ de neceſſitate reuertit̉ ꝑ eandē viā ꝑ quā deſcendit radiꝰ. Nā ſi ꝑ aliā rediret augulū acu tum faceret. Et ita duo radii .ſ. generās ⁊ generatꝰ fiūt vniꝰ radiꝰ. Itē radiꝰ penetrās foramē quadratum vel alio modo angulare. facit in obiecto remoto lucē rotun dam. Radiꝰ deſcendēs ſuꝑ corpus claꝝ ⁊ politū. gene rat ſplendorē reſultantē: ſed ſi deſcendat ſuꝑ corpꝰ oꝑa cum ⁊ impolitū nequaꝙͣ: lux debilis valde apparet in locis obſcuris: et latet in locis luminoſis. Corpus cele ſte. verbi gratia. vt ſol quaſi cōtrario modo dat lucē ſu am ⁊ calorē. Nā magis trāſparentibus: magis dat de luce: ⁊ minꝰ de calore. Econtrario magis opacis ⁊ co pulentis plꝰ dat de calore: ⁊ minꝰ de luce Cūqꝫ in aere exiſtente in domo in quā nō cadit radiꝰ ſolaris nichil videatur adeſſe. ſuꝑueniente radio ſolis tot ibi corpora minuta apparent: vt nemo ſit qui ea numerare poſſit. ¶ Hugo de tribꝰ diebꝰ. Quid luce pulcriꝰ q̄ cū colorē in ſe nō habeat. oīm tn̄ colores reꝝ ip̄a qd̓ammodo illu minando colorat. Sol ſicut auꝝ rutilat. Luna pallet qͣi electꝝ. Stellaꝝ quedā flameo aſpectu radiāt. quedā lu ce niueā micant. Quedā vero alternatim: nūc roſeum: nunc viridē: nunc candidū fulgorē demonſtrāt ¶ Phi loſophus. Umbra vero eſt lucis priuatio que fit ꝑ obie ctum corꝑis tenebroſi corꝑi lucido. vmbra lineamenta corꝑis retinet ⁊ detineri nō poteſt. fugientē ſe ſequitur ⁊ ſequentē fugit: facit apparere pulcꝝ qm̄ occultat ma culatum. vmbra tanto eſt breuior ꝙͣto ſol altior. Inſen ſibiliter perit que moto corꝑe in radio ſolis alia et alia ſemꝑ erit. nec eſt vmbra terre: ⁊ hac vmbra ſola luna d̓ celeſtibꝰ corꝑibꝰ inuoluitur. ¶ LXXXIIII. ¶ De diſtinctione corꝑalis ac ſpiritualis lu cis a tenebris. ¶ Actor Orro lucem illā primariaꝫ vt ex p̄dictis patet diſtinxit deꝰ a tenebris. quiditate. ⁊ loco. ⁊ tꝑe hec ſiquidem ab inuicē diuiſa ſunt eſſentialiter qꝛ lux habitꝰ eſt: tenebre vero priuatio. Temporaliter aūt: qꝛ lux in die. tenebre in nocte. localiter quoqꝫ: quia dū lux eſt in vno emiſperio: tenebre in alio ¶ Hugo de ſacramentis li. i. Ergo illud primū momentū tꝑis quā do creata ē oīm viſibiliū inuiſibiliūqꝫ natura. nec nox fuit: nec dies. et tunc tempꝰ fuit qꝛ mutabilitas. poſtea vero ꝯtinuo luce facta: diuiſe ſunt te nebre ⁊ lux. Et tē pus iā ꝑ diem ⁊ noctē diſtingui cepit. Et vt mihi vide tur in eodeꝫ ꝓrſus momento tꝑis: quo viſibiliter ⁊ cor poraliter diuiſa eſt lux a tenebris. Inuiſibiliter quoqꝫ boni angeli diſcreti ſunt a maliſ. illis in tenebris pecca ti cadentibꝰ. ⁊ iſtis ad lucē iuſticie ꝯuerſis vt lux eſſent ⁊ nō tenebre: ſic em̄ ꝯſonare debuerūt: exemplaria ope rum dei: vt q̄ viſibilia erāt oꝑa ſapientie inuiſibiliū ꝓ uectus ſequerentur: ẜm ꝙ ip̄a q̄ vtrobiqꝫ oꝑabatur ſa pientia. ibi iudiciū exercuit: hic formauit exemplum. ¶ Iohānes criſoſtomꝰ in ſermone de ieiuniis. Cur er go nō priꝰ de angelis ꝙͣ de viſibilibꝰ creaturis aliquid liquidū .ſ. ⁊ exp̄ſſum inſinuauit moyſes. qꝛ loquebat̉ iu deis rudibꝰ .ſ. de egipto eductis: quos nō tūc oportuit ꝑ excelſiorem viā ad creatoris cognitōeꝫ: ſed ꝑ planio rem .i. ꝑ creaturas viſibiles adducere ¶ Auguſtinꝰ ſu per geneſim. Itaqꝫ ſicut dicit ſcriptura prior oīm crea ta eſt ſapientia .i. intellectualis ⁊ angelica vita: q̄ quidē informis ac tenebroſa fluitaret: ſi nō ad creatorē cōuer ſa formā ſapientie caꝑet: ac lux in eo fieret. ¶ Idem in libro de ciuitate dei. xi. Si aūt ad illoꝝ dieꝝ oꝑa perti nent angeli q̄ moyſes in principio geneſeos deſcribit. ip̄i ſunt lux illa: q̄ diei nomen accepit: cuiꝰ vnitas vt cō mendaretur nō eſt dictꝰ dies primꝰ: ſed dies vnuſ. Ne etiā aliud dies primꝰ ⁊ ſecundꝰ ac ceteri. ſed ideꝫ vnus ip̄e ſepties repetitꝰ: ꝓpter ſenariā cognitionē operuꝫ q̄ fecit deꝰ. Et ſeptima quietis: qua in ſeip̄o a ſuis oꝑibꝰ requieſcit deꝰ. Cū em̄ in verbo dei facti ſunt lux. profe cto ꝑticipes facti ſunt lucis eterne q̄ eſt dei ſapiētia: et dicitur filiꝰ illuminās omnē hoīeꝫ ⁊ angelū mundum. vt ſit in domino lux: a quo ſi auertitur angelus fit im LXXXV. mundus. De lucifero et primo de illius ſtatu. ¶ Petrus lombardus Nter hos itaqꝫ celeſtes ſpūs: de quibꝰ dictū eſt ſupra. fuit vnꝰ om̄ibus alijs cadentibꝰ excellentior: nec inter ſtantes aliquis eo fuit dignior ſicut teſtimoniiſ ſcriptu rarum monſtrat̉. Scriptū eſt em̄ in iob ip̄e eſt principi um viaꝝ dei. ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xxxii. Neqꝫ eī etiā nunc tā mira ꝯtra dei electos exercere poſſet. ſi nō ex magna ꝯditione natura eiꝰ ſubſiſteret. Idcirco ergo ad tā multā fortitudinē ſufficit: qꝛ in natura reꝝ hunc conditor primū fecit. ꝑ vias quippe dei eiꝰ actōnes ac cipimꝰ. vnde recte principiū viaꝝ dei vehemoth dicit̉ qꝛ nimiꝝ cū cuncta crearet: hunc primū ꝯdidit queꝫ re liquis angelis eminentiorē fecit. Cuiꝰ eminentiā ꝓphe ta demonſtrat dicens. Tu ſignaculū ſimilitudinis dei: licet em̄ homo ad ſimilitudineꝫ dei creatꝰ ſit: angelo tn̄ aliquid maiꝰ tribuit̉: cū nō ad ſimilitudinem dei ꝯditꝰ: ſed ſignaculuꝫ ſimilitudinis dei dicit̉: vt videlicet quo ſubtilior eſt in natura eo in illuꝫ ſimilitudo dei plenius exp̄ſſa credatur. de quo etiā ꝑ ꝓphetaꝫ dicit̉ om̄e lignū paradiſi nō eſt ſimile ei: qꝛ cetera celeſtiū virtutū agmi naͣ: ꝙͣuis excelſa ſint: huic tn̄ nō p̄lata ſunt nec equata Item ad eū ꝑ ꝓphetā dicitur oīs lapis p̄cioſus oꝑimē tum tuū. ꝑ lapides angeloꝝ ordines intelligimꝰ quibꝰ vehemoth iſte opertꝰ fuiſſe deſcribitur: qꝛ eos quaſi ve ſtem ad ornamentū habuit: quoꝝ dū claritatem trāſcē dit: ⁊ eoꝝ comꝑatione clarior fuit. ¶ Ideꝫ in li. xxxiiii. Alibi quoqꝫ de ip̄o in eodem libro legitur: ꝙ nō eſt po teſtas ſuꝑ terrā que illi comꝑetur: poteſtas nimiꝝ eius ſuꝑ terra cunctis eminentior ꝑhibetur: qꝛ ⁊ ſi actionis ſue merito infra hoīes cecidit. Om̄e tn̄ hoīm genus na ture angelice conditōe tranſcendit: qui ꝙͣuis beatitudi nem ꝑdidit. nature tn̄ ſue magnitudineꝫ nō amiſit: qua humana oīa ſuꝑat: licet ſanctis hoībus meritoꝝ ſuorū ſubiectione ſubiaceat. Sed quo altior eſt dyaboli natu ra eo maior eſt innocentis hoīs gloria. De hinc etiā de illo dyabolo ſubditur: qui factꝰ eſt vt nullū timeret: ſic quidem ꝑ naturā factꝰ eſt. vt conditoreꝫ ſuū caſte time re debuiſſet: timore .ſ. ſobrio timore ſecuro. Nō timore quem foras charitas mittit: ſed timore in ſeculū ſeculi ꝑmanente queꝫ charitas gignit. ¶ LXXXVI. ¶ De caſu ipſius ¶ Petrus lombardus. Ic itaqꝫ yſidoro teſte. poſtꝙͣ creatꝰ eſt emī tiam nature ⁊ ꝓfunditatem ſcientie ſue perpen dens: intantū ſuꝑbiuit ꝙ etiaꝫ deo voluit ſimi lis eſſe. Nō ꝑ imitationeꝫ ſed equalitatem potentie. et tante ſuꝑbie merito deiectꝰ eſt ¶ Bernardꝰ clareuallen lenſis. Lucifer ſiquideꝫ ille qui mane oriebatur: pro eo ꝙ ſimilitudineꝫ vſurpare voluit altiſſimi ꝑ rapinā: arbi trans ſe eſſe equalem deo. qd̓ eſt vtiqꝫ filii: p̄cipitatꝰ il lico corruit: qꝛ pater ꝓ filio zelans in ip̄m vindictā exer cuit: qͥ et mendax eſt. cū ſe fore ſimilē altiſſimo iactauit et mendacii pater cū hominem quoqꝫ venenauit: ⁊ ſue Liber Tercius j falſitatis ſeminariū fudit dicens. Eritis ſicut dii. Hi. rit em̄ lucifer: iam nō lucifer ſed tenebrefer ⁊ veſperus Sedebo in monte dei ⁊cꝭ. O impudens ⁊ imprudens. milia miliū miniſtrabāt ei. ⁊ tu ſedebis. Quid iā labo raſti vt ſedeas. Quid ſeminaſti vt iā metas. Nō ē hoc tuū: ſed quibꝰ paratū eſt. Quid eſt qd̓ inuides. Sede hunt vermiculi terre iudicātes: ⁊ tu nō modo ſtabis: ſꝫ iudicandꝰ aſtabis. Ip̄i vtiqꝫ qui eūtes ibant ⁊ flebant mittentes ſemina ſua: venient cū exultatione portates manipulos ſuos. duo ſunt manipuli quos queris. hono ris .ſ. ⁊ quietis: ſed nō ſic impie nō ſic. Qui ſeminauer̄t vilitatem ⁊ laborē: mētent honorē pariter et quieteꝫ: ꝓ confuſione ſua duplici et rubore: in terra ſua duplicia poſſidebunt. LXXXVII. ¶ Qualiter veritate ac diuinorum cognitōe ſecretorum eſt priuatus ¶ Augu. ſuꝑ gen̄. ¶ Actus ergo priꝰ ſtatim a veritate ſe auertit ꝓ pria poteſtate delectatus: beateqꝫ vite dulcedi em nō guſtauit quā nō accepta faſtidiuit: ſed volendo acciꝑe amiſit. Ceciditqꝫ non ab eo qd̓ accepit ſꝫ ab eo qd̓ accepiſſet ſi deo ſubdi voluiſſet ¶ Bernar dus. Porro ſicut iā ſupradictū eſt. Seraphin ſtanteſ ⁊ aſtantes dn̄o maieſtatis. eiꝰ caput .i. altitudinē duabuſ alis velant. Admiratōe .ſ. in qua feliciter delectantur. Et veneratōe in qua feliciter gloriant̉. pedes etiā dua bus alis: fidelitate .ſ. atqꝫ prudentia velāt. Nā ꝑ pedeſ eiꝰ intelligimꝰ inueſtigabiles vias eiꝰ ⁊ ꝓfundū ſapien tie: ad quos pedes etiā incarnatōis miſteriū pertinet. ⁊ om̄is oꝑatio noſtre ſalutis. Cū itaqꝫ ſeraphin ⁊ fide les pariter miniſtri ſint ⁊ prudētes: ſic diuina negocia gerunt et ſaluti ꝓuident electoꝝ: vt malignꝰ ille om̄ino app̄hendere nō poſſit. Ex pedū velamento factū reor: vt neſciens dn̄m glorie fecerit crucifigi. Ex hoc etiam quotidie fieri ſolet: vt ſalutis noſtre negociis ignorās ſeruiat ⁊ inuitꝰ: ſero poſtmoduꝫ plangens: ꝙ dū obeſſe voluerit inuentꝰ ſit ꝓfuiſſe: ſic ꝑ adminiſtratorios ſpūs illuditur eiꝰ aſtutie. ꝙ ⁊ fideles ſint qui detegere nolint ⁊ prudentes qui tegere norint: diuine erga nos ꝓuiden tie ⁊ diſpoſitōis archana. Porro duabꝰ alis volant .ſ. nature ꝑſpicacia: et gratie efficacia. ve tibi ſuꝑbe ſpūſ adulterarie p̄ſumptionis amator: nō ſtetiſti in veritate expulſus es. Quid aūt eſtimare vetat deiecto lucifero ad p̄uigiles excubias: ſeraphin ꝯſtitutos. Sicut eiecto hoīe ad cuſtodiā cherubin flameꝰ gladiꝰ traditur: vt a ligno vite inciſio pariter ⁊ incēſio .ſ. quibꝰ nichil carni terribilius manū ꝓhibeant corꝑalem. Porro ſeraphin tm̄ alas accipiūt quaꝝ velamine arceat oculū ſpūalem Itaqꝫ duabꝰ alis velabāt caput eiꝰ. ⁊ duabus: pedes. vt nec alta dei: nec ꝓfunda eiꝰ iniquꝰ ille valeat cōtem plari. Erit aūt cū reuelabit̉ gloria dn̄i: ſed prius tollet̉ impiꝰ: ne videat gloriā dn̄i. Interim ſane velant̉ caput ⁊ pedes: vt mediū aliud eidem imꝑio ad videndū: ſꝫ ad inuidendū vtiqꝫ relinquat̉. Ceteꝝ ſicut e ſup̄mis dua bus alis: nequiſſimꝰ ille admiratōneꝫ habuit: ſed n̄ ve nerationē: ſic mediis quoqꝫ ſpūalem intellectū ei natu ra dedit: ſed nō etiā gratiā affectū tribuit. Itaqꝫ ſuper bus ille lucifer lucē p̄ferens nō ignem habens. alteri tā tum innixꝰ ale: caſuꝫ facere potuit nō volatū: exultauit em̄ lucidꝰ eſſe: nō feruidꝰ: nō incenſus: qd̓ ſeraphin ſo nat. Nō ergo ſtetit: qꝛ ꝯtempſit. Sꝫ nec volare potuit qd̓ p̄ſumpſit. Sic nichilominꝰ ex infimis alis plane fi delitatis exꝑs fuit: ſed prudentia nō caruit. Nā et ſer pens erat callidior cunctis animantibꝰ terre. forte eo ip ſo tam irreuocabilis eſt caſus eius. ꝙ ex his quas dixi mus alis ſicut in parte dextra nulla affuerit: ſic in leua nulla defuerit: ¶ LXXXUIII. De complicibꝰ eiꝰ ¶ Petrus lombardus. On ſolꝰ aūt lucifer cecidit: ſed cū eo alij multi qui in eiꝰ malicia conſenſerūt. Nā vt ait Iohā L nes in apocalipſi. Draco de celo cadens terciā parteꝫ ſtellaꝝ ſecū traxit. ¶ Actor. Hoc aūt dixit nō qꝛ lucifer eis malū ſuggeſſit: ne peccatū eoꝝ videatur habere re mediū excuſationis: ac ꝑ hoc ⁊ liberatōnis. iuxta here ſim origenis. Sed ideo dicitur ſecum traxiſſe: qꝛ dū ille equalitatem dei ⁊ principatū alioꝝ angeloꝝ ſuꝑbe ap peteret. Illi ob eiꝰ plenitudinē ⁊ excellentiam ab eo de pendentes: mox eiꝰ voluntatem cognoſcentes ſponte ꝑ ꝯſenſū ei adheſerūt: et ob hoc pariter cū eo ceciderunt Nō qꝛ voluerūt om̄s ſimiles eſſe deo: ſicut ip̄e. ſed idē cū eo voluerūt .ſ. ꝙ ip̄e eſſet eoꝝ caput ſicut appetebat hunc caſum ſuū p̄ſcire nō potuerūt: qꝛ ſi p̄ſcirent: iaꝫ eſ ſent ante caſum miſeri. aut ſtulti ⁊ maligni. ¶ Anſhel mus in libro de caſu dyaboli. Angelꝰ malꝰ adhuc ī bo na voluntate ſtanſ p̄ſciebat ſe caſuꝝ: aut volebat vt ita fieret: aut nō. Si volebat: iā ip̄a mala voluntate cecide rat. Nō ergo volendo cadere priuſ ſciuit ſe caſuꝝ ꝙͣ ca deret. Si preſciebat ⁊ nolebat: ergo tanto erat inferior ꝙͣto debebat eſſe felicior: qd̓ nō cōuenit. Relinquit̉ et go ꝙ caſum ſuū nullatenꝰ p̄ſcire potuit. ¶ Petrus lom bardꝰ. Ꝙ aūt angeliſ qui ceciderūt gratiā data nō eſt culpa eoꝝ fuit: quia cū ſtare poſſent noluerūt quouſqꝫ gratia apponeretur: ſicut alij ꝑſtiterunt: donec illis ca dentibꝰ ꝑ ſuꝑbiam: eis gratia appoſita eſt. Aꝑte ergo cadentiū culpa in hoc dep̄hendi poteſt. qꝛ licet ſine gra tia nequirēt ꝓficere quā nondū acceperāt: ꝑ id tamē qd̓ eis collatū fuit in creatōe poterant non cadere .i. ſtare qꝛ nichil erat qd̓ eos ad caſum impelleret: ſꝫ ſpontanea ſua voluntate declinauerūt. Qd̓ ſi nō feciſſent qd̓ datū eſt alijs vtiqꝫ daret̉ ⁊ ip̄is. ¶ Anſhelmꝰ vbi ſupra. Ui des ergo angelū bonū ⁊ malū: deo parem debere gr̄aꝫ ꝙͣtum ad bonitatē eiꝰ. Nec dyabolū ideo minꝰ debere reddere deo qd̓ dei eſt: qꝛ ſibi abſtulit qd̓ deꝰ dedit. Et noluit acciꝑe qd̓ deꝰ obtulit. Semꝑ ergo debet agere gratias deo malignꝰ ſpiritꝰ: ꝓ beatitudine quā ſibi ab ſtulit: ſicut bonꝰ ꝓ ea quā ſibi ip̄e dedit ¶ LXXXIX. Cur eū deꝰ creauit quē peccaturū p̄ſciuit. ¶ Auguſtinus ſuper geneſim. Oc eſt ait initiū figmenti dei qd̓ factū eſt vt il ludatur ab angelis eiꝰ: figmentū em̄ dyaboluſ dicitur: qꝛ cū ſciret eū deꝰ volūtate malū futu rum vt bōnis noceret. creauit tamē eū vt de illo bonis prodeſſet: hoc aūt fecit vt illudatur ei. Illuditur em̄ ei cū ſanctis eiꝰ tentatio ꝓſit. Sic ⁊ mali hoīes quos de us malos futuros p̄uidens: creauit tn̄ ad ſanctoꝝ vtili tatem. illudūtur tn̄: cū ſanctis eoꝝ tentatione ꝓfectus p̄ſtatur: ſed ip̄e eſt initiū: qꝛ p̄cedit antiquitate et prin cipatu malicie. hec aūt illuſio fit malis angelis ⁊ homi nibꝰ ꝑ angelos ⁊ hoīes ſanctos: qꝛ ſubdit eis deus ho mines ⁊ angelos malos: et nō ꝙͣtum nitūtur: ſed ꝙͣtum ſinuntur poſſunt ¶ Bernardꝰ clareuallenſis ſuꝑ canti ca omel̓. xvii. Iocundū vero iudiciū: vt ſuꝑbus ille. hu miliū malleator. eiſdē ip̄is neſciens fabricet coronas ꝑ petuas: om̄s impugnādo. ⁊ oībus ſuccūbendo. Tu mi chi miſer ſedem collocas in aquilone. plaga nubiloſa ⁊ frigida: ⁊ ecce ſuſcitātur de puluere inopes: ⁊ de ſterco re pauꝑes. vt ſed̓. cū prin. et .ſ. g. t. Incaluit ſuper eos mons coagulatus mons pinguis. ¶ Idē in quodā ſer mone. Sic aūt etiā vt iā ſupra dictū eſt ꝑ adminiſtrato rios ſpūs illuditur eius aſtutie. ꝙ et fideles ſint qui de tegere nolint et prudētes qui tegere norint diuine erga nos ꝓuidentie et diſpoſitōis archana. hinc factū reor vt neſciens dn̄m gl̓ie fecerit crucifigi. Ex hoc etiā quo tidie fieri: vt ſalutis noſtre negociis ignorās ſeruiat et inuitus. ſero poſtmoduꝫ plangens: ꝙ dum obeſſe volue rit inuentꝰ ſit ꝓfuiſſe. Hinc ergo ille nequiſſimꝰ et in p̄ ſenti torquet̉ acrius: et in futuro cruciabitur grauius. primū quidem ꝙ ipſam nobis longanimitatem diuine Liber Tercius benignitatis īuideat. deinde ꝙ nequaꝙͣ ſibi ip̄i hac ſal tem occaſione ꝓuideat vt ad pn̄iam ꝓuocetur ¶ XC. ¶ De obſtinata eiꝰ ſuꝑbia ¶ Gregoriꝰ vbi sͣ. Ic quidē vt iā ſupradictū eſt ꝑ naturam factꝰ eſt: vt conditorem ſuū caſte timere debuiſſet ti more ſecuro videlicet. Sed qm̄ ei a quo ꝯdituſ fuit ſubeſſe deſpexit: tanto magis infra ſe cecidit. ꝙͣto magis ſe ꝯtra gloriā ſui conditoris erexit: factuſqꝫ eſt vt nullū timeret. nullū videlicet: qꝛ nec etiā deū. Sꝫ ne qꝫ hoc ip̄ꝫ qd̓ paſſurꝰ eſt metuit: appetitū nāqꝫ celſitu dinis vertit in rigorem mentis. Et qꝛ ius queſite pote ſtatis nō obtinuit: quaſi qd̓dam ſuꝑbie ſue remedium inuenit inſaniā ſenſibilitatis. Quia vero ꝓfectu tranſ gredi cuncta nō potuit: deſpectu ſe ꝯtra cuncta p̄para uit. Cuiꝰ adhuc ſuꝑbia deſcribit̉. cū ſubdit̉ omne ſubli me videt .i. cunctos velut infra ſe poſitos quaſi de ſub limi reſpicit: qꝛ dū cōtra auctorē ꝑ intentioneꝫ nititur. Eſtimare ſibi quēlibet parē dedignat̉. Qd̓ etiā aperte membris eiꝰ ꝯgruit: qꝛ omnes iniqui ꝑ tumorē mentis clati: cunctos quos cernūt ſuꝑbie faſtū deſpiciūt. Et ſi qn̄ exteriꝰ venerātur: intꝰ tn̄ in ſecreto cordis vbi ī ſua eſtimatōe magni ſunt: cunctoꝝ vitam ſibi poſtponunt Reprobi tn̄ cū vnū vel minimū bonū ſuū incauti ꝯſpi ciunt mala multa grauia in quibꝰ ſunt non agnoſcunt. At electi ad qd̓libet remiſſiſſimū malū ſuū: deo diſpen ſantē ex infirmitate trepidāt: vt magna bona ad q̄ ꝓue cti ſunt nō amittāt. Sicqꝫ fit vt iſtos mala adiuuent il los vero bona grauēt. Quia videlicet ⁊ male bono vti tur reprobꝰ. ⁊ bene malo vtitur iuſtꝰ. Recteqꝫ in fine locutōis dn̄ice. vnū aliqd̓ aꝑte de leuiathan exprimitur vnde membra eiꝰ nobis breuiter ſignificent̉. Naꝫ ſub ditur ipſe eſt rex ſuꝑ vniuerſos filios ſuꝑbie. Suꝑbia ctiā euidentiſſimū eſt ſignū reproboꝝ: at cōtra humili tas electoꝝ. Cū em̄ qua quiſqꝫ mentē habeat agnoſci tur: ſub quo rege militet inuenit̉. vnuſquiſqꝫ em̄ quaſi quendā titulū portat oꝑis: ꝑ quē facile oſtētat: ſub cu ius ẜuiat poteſtate rectoris. ¶ XTI. Qualiter ſit in demonibus malum. ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. xij. Reatura igit̉ q̄ in tanta nature excellentia cre ata eſt vt licet mutabilis ſit. adherendo tn̄ im mutabili bono beata fit. Eiuſqꝫ indigentie ex plende nō ſufficiat niſi deꝰ ꝓfecto nō illi adherere vici um eſt. Om̄e autē viciū nature nocet: ac ꝑ hoc ꝯtra na turam eſt. Ab illa ergo q̄ adheret deo: non natura dif fert iſta: ſed vicio. Et ſicut beatitudinis illiꝰ cauſa eſt adherere deo: ſic ecōtra amiſſionis illiꝰ cauſa eſt nō ad herere deo. hoc em̄ adepto illa beata eſt: quo amiſſo il la miſera eſt ¶ Dyoniſiꝰ in libro de diuinis nominibꝰ Demones mali eſſe dicūtur: eo ꝙ infirmātur circa oꝑa tionem naturalē. falſa ergo ꝯuerſio eſt eis malū. ⁊ a cō naturalibꝰ ſuis egreſſio ⁊ informitas. et impotentia. et imꝑfectio. infirmitas. ⁊ fuga. ⁊ caſus. fugit em̄ optime malū natura: ⁊ ẜm ꝙ malū nulliꝰ eſt genitiuū. aut nutri tiuuꝫ. aut ſaluatiuū. aut factiuū. quid itaqꝫ eſt in demo nibus malū: furor irrationabilis. amens ꝯcupiſcentia. fantaſia ꝓterua: q̄ tn̄ in aīalibꝰ nō ſunt mala ſed natu ralia. Nō em̄ oīa oībus ⁊ omnino eadē ẜm id ip̄m: ma la ſunt: demoni em̄ malū eſt ꝯtra deiformē intellectū eē anime cōtra ratōeꝫ: corꝑi cōtra naturā. ¶ Auguſtinus de natura boni. Omnia ꝙͣto magis ordinata ſpecioſa moderata ſunt: tanto magis bona ſunt. Malū ergo ni chil aliud eſt ꝙͣ corruptio modi vel ſpeciei vel ordīs na turalis. ¶ Idē ad oroſiū. Malū natura nō eſt: ſed pri uatio boni hoc nomē accepit: deniqꝫ bonū poteſt eſſe ſi ne malo. Malū nō poteſt eſſe ſine bono. ¶ Idē in enche ridion. Quid eſt qd̓ malū dicit̉: niſi priuatio boni. Sic em̄ ⁊ corꝑibꝰ aīalium nichil aliud eſt aut morbis vl̓ vul neribꝰ affici ꝙͣ ſanitate priuari. ¶ XAIII. ¶ De cauſa vel origine mali ¶ Dioniſiꝰ vbisͣ Onū quidē vniuerſaliter ex vna ⁊ tota cauſa ē malum aūt ex multis ⁊ ꝑticularibꝰ. ¶ Actor. Quia videlicet ab vnitate cadens in multa de fluit. Unitas em̄ vt ait auguſtinꝰ eſt oꝑatio ꝯueniētia ⁊ concordia qua ſunt ⁊ inꝙͣtum ſunt: ea q̄ cōpoſita ſūt: Nā ſimplicia ꝑ ſe ſunt: qꝛ vnū ſunt ¶ Auguſtinꝰ in en cheridion. Dubitare nō debemꝰ cauſam reꝝ bonarum que ad nos ꝑtinent: nō eſſe niſi bonitatē dei. Malarū vero ab immutabili bono deficientem boni mutabilis voluntatē: priꝰ angeli: poſtea hoīs. hoc eſt primū crea ture rationalis malū .i. prima priuatio boni. ¶ Idē de ciuitate dei li. xii. Nemo ergo querat cauſam efficien tem male volūtatis. Nō enī eſt efficiens ſed deficiens qꝛ nec illa effectio eſt ſed defectio. Deficere nāqꝫ ab il lo qd̓ ſumme eſt ad id qd̓ minꝰ eſt. hoc eſt incipe habe re voluntatē malā. deficit̉ aūt nō ad malū ſed male: nō ad naturas malas: ſed ꝯtra ordines naturaꝝ: ab eo qd̓ ſumme eſt ad illud quod minꝰ eſt. Demones ergo mali ſunt mala ꝓpria voluntate: quā bona natura non fecit niſi cū a bono ſponte defecit vt mali cauſa nō ſit bonū ſed a bono defectꝰ. ¶ Baſiliꝰ in hexameron li. ii. Ma licia ergo nō ex aliquo alio mutuat ſubſtantiā ſed ipſa ſui genitrix eſt. labes aīaꝝ. mortis effectrix. ꝓbitati cō traria. quā ⁊ ſubſiſtere ⁊ a deo factā eſſe ꝑuerſi conten dunt. Nos aūt maliciā naſcendi principiū a deo nō ac cepiſſe hac ratōe firmamꝰ: qꝛ nichil eoꝝ q̄ ſūt cōtraria ſibi poteſt quippiā generare diſſimile: ſue ergo malicie ſe auctorē eſſe quiſqꝫ cognoſcat ¶ XAIIII. Ꝙ malum non niſi in bono coaleſcit. ¶ Auguſtinus in encheridion. Uecūqꝫ ergo ſunt vicia animoꝝ naturaliū ſūt priuatōnes bonoꝝ: ꝙͣdiu natura corrumpitur ineſt ei bonū quo priuetur: ac ꝑ hoc nullum eſt quod dicitur malū ſi nullū ſit bonū. Uicioſa ergo natu ra inꝙͣtum natura bonū eſt. Inꝙͣtum vicioſa mala eſt. Quaꝓpter in his cōtrariis q̄ mala ⁊ bona vocantur: il la dyaleticoꝝ fallit ratio. quā dicūt nulli duo ſimul in eſſe cōtraria. hec enī duo ita ſimul ſunt: vt ſi bonū non eſſet in quo malū eſſet. ꝓrſus malū eſſe nō poſſet: qꝛ non modo nō eſſet: ſed vnde oriretur corruptio nō haberet: qꝛ ſi bonū nō eſſet nec corrumꝑetur. Nichil enī aliud ē corruptio ꝙͣ boni exterminato. Ex bonis ergo orta ſūt mala. et niſi in aliquibꝰ bonis nō ſunt. ¶ Idē in eodē Ideo malū eſt nature corruptio: qꝛ priuāt̉ eā qualicun qꝫ bono. Nā ſi nullo priuat bono: nō nocet. Nocet aūt Adimit igitur bonū ¶ Idem in libro de natura. Abſti nere a cibo nō eſt aliquā ſubſtātia: ⁊ tamē ſubſtātia cor poris ſi omnino a cibo abſtineat langueſcit ⁊ frāgitur. ſic peccatū nō eſt ſubſtantia: eo tn̄ corrumpitur natura ¶ Idē in aduerſariū legis ⁊ ꝓphetaꝝ. Ip̄a quoqꝫ vi cia creaturaꝝ: teſtimoniū ꝑhibent bonitatiⁱ naturarum qd̓ enī ꝑ viciū malū eſt. ꝓfecto ꝑ naturā bonū eſt. viciū quippe cōtra naturā eſt: qꝛ nature nocet nec vtiqꝫ noco ret: niſi bonū eiꝰ minueret. ¶ Ambroſiꝰ in libro de yſa ac et anima. Ex bonis ergo mala ſunt orta: nō enī ma la ſunt niſi q̄ bonis priuātur. ꝑ mala tn̄ factū eſt: vt bo na eminerent. Ergo indigentia boni malicia eſt: ⁊ dif finitione boni malicia dep̄henditur. Quoniā ꝑ diſcipli nam boni malū reꝑitur. Bonū aūt nulliꝰ eget: ſibi abū dat. Menſurā aūt ⁊ ꝑfectionē finem quoqꝫ tribuit om nibus. In quo vniuerſa conſtāt: ⁊ de quo oīa pendent. ¶ Dyoniſius vbi ſupra. Fugit aūt vt dictū eſt optimi naturā malū: et ẜm ꝙ malū nullius eſt generatiuū. aut nutritiuū. aut factiuū. aut ſaluatiuū. ¶ Criſoſtomꝰ ſuꝑ mattheū libro ſecundo. De re nimiꝝ in qua eſt malum ſubtrahit ſe bonū ꝓpter inhabitās malū. ſicqꝫ bonore cedente: res vadit ad nichilū. ¶ XAIIII. Liber Tercius Ꝙ malū cognoſcit̉ ꝑ bonū et ecōuerſo. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei li. xij. Auſas vero taliū defectōnū inuenire velle. ta le eſt: ac ſi quiſꝙͣ velit videre tenebras. vel au Vire ſilentiū: quoꝝ vtrūqꝫ nobis notū eſt: nō in ſpecie: ſed in priuatōe ſpeciei. Ea vero q̄ ita ſciunt̉ qd̓ā modo neſciendo ſciuntur: vt ſciendo neſciātur. Cū eniꝫ acies oculi corꝑalis currit ꝑ ſpecies corꝑales: nuſꝙͣ te nebras videt: niſi vbi ceꝑit nō videre. Ita etiā ſilentiū nullo modo. niſi non audiendo ſentitur. Sic ſpecies intelligibiles mens quidē noſtra intelligendo cōſpicit. ſed vbi deficiūt neſciendo ꝯdiſcit. ¶ Ambroſiꝰ vbi ſu pra. Itaqꝫ ſicut iā dictū eſt: boni diffinitōe malicia de p̄henditur: ac ꝑ diſciplinā boni malū reꝑitur: bonū aūt nulliꝰ eget ſibi abundat. ¶ Hieronimꝰ ad ruſticū d̓ pe intentia. Scire nō poſſumꝰ egrotatōis mala: niſi cū ſa nitas fuerit ꝯſecuta. Et ꝙͣti boni virtꝰ habeat vicium de monſtrat ¶ Idē cōtra origenē de reſurrectōe Sꝫ ne qꝫ vim antidoti ſcire poteris niſi venena perſpexeris. Idē ſuꝑ pſal. cxxxvi. Beniqꝫ neſcit aliquis quātum ſanitas valeat ſi nō egrotet. ¶ Idē ſuꝑ eccl̓ia. Itaqꝫ cō traria cōtrariis intelligūtur. Un̄ ſalomon equalis fuit ſtudii ſcire ſapientiam. erroreſqꝫ ⁊ ſtulticiā: vt in alijs oꝑandis: in alijs declinādis eiꝰ vera ſapientia ꝓbaret̉ ¶ Ambroſiꝰ in libro de ꝑadiſo. Obiiciūt aūt quidam. ꝙ primꝰ homo cui dictū eſt a dn̄o. In quacunqꝫ die cō mederis morte morieriſ. Mortē quā nō guſtauerat ſci re nō potuit: Et ſi neſciebat: timere nō poterat: fruſtra ergo deꝰ mortē ei ꝓ terrore obiecit: qua ille nō timebat Sꝫ hoc facile ex cōmuni vſu nature abſolui poteſt. Eſt em̄ natura inſitu oībus animātibꝰ. vt etiā q̄ nōdum in eſſe ſibi exꝑta ſunt: quaſi noxia reformident. vnde eniꝫ columbe in ip̄o ortus ſui viſu terror accipitris. vnde lu pi ouibꝰ formidabiles. ⁊ pullis milui. Ꝙ ſi etiā irratō nalia animātia: ſenſum fugiendi naturaliter accipiunt: ꝙͣto magis in primo hoīe ratōis vtiqꝫ pleniſſimo. natu ralis quedā mortis opinio debuit eſſe vitāde ¶ Augu ſtinus ſuꝑ gen̄. li. viii. Sed quomodo inquiūt intellige re poterat: qd̓ ei dicebat̉ de ligno ſcientie boni et mali. qn̄quidem ip̄m malū quid eſſet om̄ino neſciebat: miruꝫ quidē eſt quemadmodū reꝝ quaſ habet amiſſionē etiā inexpta naturā deuitat Quis em̄ pecora docuit deuita tionem mortis: niſi ſenſus vite. Quis paruulū adhere ſcere baiulo ſuo: ſi eū fuerit ex alto iacere minitatꝰ Sic illis primis hoībus vitā erat dulcis: quā ꝓfecto amitte re deuitabant. Idqꝫ ip̄m quibuſcūqꝫ modis vel ſonis ſignantē deū: intelligere poterāt. nec aliter eis poſſet ꝑ ſuaderi peccatū. niſi priꝰ ꝑſuaderet̉ eos ex illo facto nō eſſe morituros .i. illud qd̓ habebant: ⁊ ſe habere gaude bant nō amiſſuros. Si quos ergo mouet: qūo poterāt intelligere minantē deū. videāt nos oīm inexꝑtoꝝ no mina: nō niſi ex cōtrariis q̄ iā nouimꝰ ſi priuationum ſunt. aut ex ſimilibus ſi ſpecieꝝ ſunt ſine vllo eſtū dubi tationis agnoſcere. XAIV. Ꝙ nichil eſt ſummū malū. ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. xij. Ature porro quibꝰ inſunt vicia: ſi bone non eſ ſent: eis vtiqꝫ vicia nocere nō poſſent. Naꝫ qͥd eis nocendo faciūt: niſi ꝙ eis integritatem adi munt. Ꝙ ſi om̄ino deſit malū nichil adimēdo nō nocꝫ ac ꝑ hoc nec viciū eſt: nō em̄ viciū eſſe poteſt: ⁊ non no cere. Sola ergo bona alicubi eſſe poſſūt Sola vero ma la nuſꝙͣ poſſunt: qꝛ nature etiā mala voluntate viciate inꝙͣtum viciate ſunt: male ſunt. Inꝙͣtum vero nature: bone ſunt. Et cū naturā vicioſa in peiꝰ eſt. excepto eo ꝙ natura eſt: etiā hoc ibi bonū eſt: ꝙ impunita nō eſt: hoc em̄ iuſtū eſt: ⁊ om̄e iuſtū ꝓculdubio bonū. ¶ Idē in li bro de moribꝰ manicheoꝝ. Aliud ſiquidem eſt qd̓ ſum me ⁊ ꝑ ſe bonū eſt: cui noceri nō poteſt. Aliud qd̓ ꝑtici patione bonū eſt: cui noceri ꝑ defectū poteſt. Cuius de fectus nō eſt auctor: qui eſt auctor eſſentie. mutant̉ aūt quedā in meliora: et ideo tendūt ad eſſe: nec dicūtur iſta mutatōe ꝑuerti: ſed potiꝰ reuerti ⁊ cōuerti. ꝑuerſio aūt ꝯtraria eſt ordinatōi: hec vero q̄ tendūt ad eſſe: ad ordi nationem tendūt quā cū fuerint cōſecuta: ip̄m eſſe con ſequūtur ꝙͣtum id creatura cōſequi poteſt. Ordo eniꝫ ad conuenientiā quandā qd̓ ordinat: redigit. Nichil āt eſt ꝙͣ vnū eſſe. Itaqꝫ inqͣtum quidqꝫ vnitatē adipiſcit̉ intantū eſt: vnitas em̄ eſt oꝑatio cōuenientia ⁊ concor dia: qua ſunt: inꝙͣtum ſunt ea q̄ compoſita ſunt. Nam ſimplicia ꝑ ſe ſunt: qꝛ vnū ſunt. que aūt nō ſunt ſimpli cia: cōcordia ꝑtium imitant̉ vnitatē: ⁊ inꝙͣtum eaꝫ aſſe quuntur intantū ſūt ⁊ vnū ſunt. Ordinatio ergo eſſe co git. Inordinatio nō eſſe: q̄ ꝑuerſio etiā corruptio noīat̉ ſed nō poteſt venire ad ſummū malū: quo ꝑducere niti tur. dei em̄ bonitas eo rem ꝑduci nō ſinit: ⁊ oīa deficiē tia ſic ordinat: vt ibi ſint vbi cōgruēter eſſe poſſint: do nec ordinatis motibꝰ ad id recurrāt vnde defecerunt: qd̓ nō eſt intelligendum generaliter ſicut origenes exti mauit: ſed tantū de his que recurrēt. Illa aūt etiā q̄ nō recurrēt. congruētiſſime in pena ꝓ meritis ordinantur ¶ Idē in ſoliloquioꝝ pͥmo. Deꝰ igitur eſt qͥ malū nō fa cit: ⁊ facit eſſe vt nō peſſimū fiat. XAVI. De malo duplici .ſ. culpe et pene. ¶ Petrus lombardus. Riuatio eſt corruptio boni: dicitur ⁊ peccatuꝫ ⁊ pena. peccatū ẜm efficientiaꝫ .i. actiue: qꝛ pri uat ⁊ corrūpit bonū. Pena aūt ẜm effectuꝫ .i. paſſionē: que eſt effectꝰ peccati. Et alteꝝ quideꝫ dei eſt ſcilicet pena. Alteꝝ vero dyaboli vel homīs vel culpe Quedā tn̄ ſunt culpe: vt ſint etiā peccatoꝝ pene. ¶ Au guſtinꝰ in encheridion. Ad irā vero dei ꝑtinet iuſtam. quidquid ceca ⁊ indomita cōcupiſcētia libenter faciūt mali. Et quidquid manifeſtis aptiſqꝫ penis patiuutur multi ¶ Idē cōtra fauſtū li. ii. Itaqꝫ vt dicit apoſtolus ꝙ princeps huiꝰ ſeculi excecauit mētes infideliū. ſi qͥs intellexerit dyabolū. hoc enī malis eū ꝑſuaſionibꝰ face re nō negamꝰ: quibꝰ qui cōſentiunt iuſticie lumen amit tunt. id etiā fit deo retribuente qd̓ iuſtū eſt. veꝝ hoc ho mines ꝑturbati nō nunc intelligunt in vno eodēqꝫ oꝑe malo: nō poſtea cōſequente alia q̄ erit manifeſta: ſed qͣ daꝫ cōtinuo comitate vindicta. aliud venire de aſtutia ſuadentis. aliud de nequicia volentis. aliud de iuſticia punientis. Cū dyabolus ſuggerit: homo conſentit: deꝰ deſerit. ¶ Idem ſuꝑ gen̄. li. viii. Maluꝫ quidem niſi ex perimento nō ſentiremꝰ: qꝛ nullū eſſet ſi nō feciſſemus. Neqꝫ e nim aliqua natura eſt mala. Sed amiſſio boni hoc nomen accepit. homo enī cū ſit bonū mutabile: me lius bonū fit: cū bono incōmutabili adheſerit. Amādo ⁊ ſeruiendo ei rationali ⁊ ꝓpria voluntate. Ideo quip pe ⁊ hec magni boni natura eſt: qꝛ ⁊ hoc accipit: vt poſ ſit ſummi boni adherere nature. Quo ſi noluerit bono ſe priuat: ⁊ hoc eī malū eſt. vnde etiā ꝑ iuſticiaꝫ dei cru ciatus cōſequitur. Quid enī tā iniquū eſt vt bene ſit de ſertori boni. Nullo modo hoc fieri poteſt. Sed aliquā do amiſſi ſuꝑioris boni nō ſentitur malū. cum habetur qd̓ amatur inferiꝰ bonū. Sed diuina iuſticia eſt vt qui voluntate amiſit qd̓ amare debuit: cum dolore amittat qd̓ amauit. cū naturaꝝ creator vbiqꝫ laudetur Adhuc enī bonū eſt ꝙ dolet bonū amiſſum Nā niſi aliqd̓ bonū remanſiſſet in natura: nulliꝰ boni amiſſi dolor eſſet ī pe na. ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. xix. Proinde nec ip ſius dyaboli natura inꝙͣtum natura maluꝫ eſt: ſꝫ ꝑuer ſitas eā malam fecit XAVII. ¶ Ꝙ malū culpe ordinatur ꝑ malū pene Taqꝫ dyabolꝰ in ordinis tranquillitate non ꝑ manſit. Et bonuꝫ quod illi eſt in natura non ei Liber Tercius ſubtraxit iuſticia dei qua ordinat̉ in pͥena. Nec ibi deꝰ bonū inſequitur qd̓ creauit: ſed malū quod ille cōmiſit nec em̄ totū aufert qd̓ nature dedit Sꝫ aliquid ademit ⁊ aliquid reliquit: vt ſit quod doleat qd̓ ademit. Et ip ſe dolor teſtimoniū eſt boni adempti: ⁊ boni relicti. niſi em̄ bonū relictū eſſet: bonū amiſſum dolere non poſſet. Sed qm̄ equitas ac ſalꝰ vtrūqꝫ bonū eſt: ⁊ boni amiſſi on dolendū eſt: ꝓfecto ꝯuenientiꝰ iniuſtꝰ dolet in ſup plicio ꝙͣ letatus eſt in delicto. Nā qui peccat peior eſt ſi letatur in damno equitatis. Qui vero cruciatur ſi ni chil acquirat boni: dolet damnū ſalutis. Sicut ergo le ticia deſerti boni in peccato: teſtis eſt voluntatis male ita dolor amiſſi boni: ſupplicio teſtis eſt nature bone. qͥ em̄ dolet amiſſam nature ſue pacē ex aliquibꝰ reliquiis pacis id dolet: quibꝰ fit vt ſibi natura amica ſit ¶ Idē in libro. xi. Sicut ergo deꝰ naturaꝝ bonaꝝ eſt optimꝰ creator. ita voluntatu malaꝝ iuſtiſſimꝰ ordinator. vt cū ille male vtantur naturis bonis: ip̄e bene vtat̉ etiā vo luntatibꝰ malis. Neqꝫ em̄ vllū angeloꝝ aut hoīm crea ret quē p̄ſciret maluꝫ futuꝝ. niſi ꝑiter noſſet quibꝰ eos bonoꝝ vſibꝰ cōmendaret: atqꝫ ita ordinē ſeculoꝝ tāꝙͣ pulcerrimū carmen etiā quaſi quibuſdā antidotis ho neſtaret: iuxta qd̓ ſcriptū eſt ꝯtra malū bonū eſt: ⁊ ꝯtra vitam mors ⁊cꝭ. XAVIII. Qualiter angeli boni diuiſi ſūt a malis tā ꝙ lux a tenebris ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei libro vndecimo Nter bonos igitur ⁊ peccatores angelos deū quis du bitet diuiſiſſe vel p̄ſcientia vel oꝑe. Illoſqꝫ bonos me rito lucem appellari. Quandoquidē nos adhuc in fide viuentes: ⁊ illoꝝ equalitatē adhuc ſperātes vtiqꝫ non tenentes: iaꝫ lux ab apl̓o dicti ſumꝰ. Fuiſtis em̄ inquit aliqn̄ tenebre: nūc aūt lux in dn̄o. Iſtos vero deſertore tenebras: qui peiores ſunt hoībus etiā infidelibꝰ. Sed ⁊ ſi alia lux ⁊ alie tenebre in loco illo geneſeos deſigna te ſunt. Nos tn̄ nichilominus illas duas ſocietates ar gelicas eſſe nouimꝰ. vnā videlicet ſeruientē deo. alterā timentē tipo. vnā cui dicitur: adorate deū om̄es angeli eiꝰ. Aliā cuiꝰ princeps dicit. Hec omīa dabo tibi ſi ca dens adoraueris me. Unā dei ſancto amore flagrantē Aliā ꝓprie celſitudinis immūdo amore fumantem. Et qm̄ ſcriptū eſt deꝰ ſuꝑbis reſiſtit. humilibꝰ aūt dat gra tiam. illā in celis celoꝝ habitantē. Iſtā inde deiecta in hoc infimo aereo celo tumultuāteꝫ. illā luminoſa pieta te trāquillā. iſtā tenebroſis cupiditatibꝰ turbulentā illā dei nutu clementer ſubueniente. iuſte vlciſcentē. Iſtam ſuo faſtū dn̄andi ⁊ nocendi libidine eſtuantē. Illam vt ꝙͣtum vult ꝯſulat dei bonitati miniſtrā. Iſtaꝫ ne ꝙͣtum vult noceat dei poteſtate frenatā. Illā huic illudentem vt nolens ꝑſecutōibꝰ ſuis ꝓſit. Hanc illi inuidentē cū ꝑegrinos ſuos colligit. Deniqꝫ ⁊ ſi in principio gene ſeos cōmemorantur oꝑa dei corꝑalia: habent certe nō nullā ſimilitudinē ad hec ſpūalia. ſecundū ꝙ dicit apl̓s Om̄es vos filii eſtis lucis ⁊ filii diei: nō ſumꝰ noctis neqꝫ tenebraꝝ ¶ Idē in li. xii. Proinde cauſa beatitu dinis angeloꝝ bonorū ea veriſſime reꝑitur: ꝙ ei adhe rent qui ſumme eſt. Cauſa vero miſerie maloꝝ: ꝙ ab il lo qui ſumme eſt. auerſi ⁊ ad ſeip̄os ꝯuerſi ſunt qui nō ſumme ſunt. Et hoc viciū quid aliud niſi ſuꝑbia nuncu patur. Initiū quippe oīs peccati: ſuꝑbia. Noluerūt er go ad eū cuſtodire fortitudinē ſuā. Et qui magni eēnt ſi ei qui ſumme eſt adhererēt: ſe illi p̄ferēdo id qd̓ minꝰ eſt ꝑtulerunt. hic primꝰ defectꝰ. prima inopia. primum viciū. eiꝰ nature q̄ ita creata eſt: vt nec ſumme eſſet ⁊ tn̄ ad beatitudinē habendā eo qui ſumme eſt ꝑfrui poſſet a quo auerſa nō quidē nulla: ſed tn̄ minꝰ eſſet: ⁊ ob hoc miſera eſſet. Huiꝰ porro male volūtatis cauſa efficiēs ſi queratur: nichil inuenitur. ¶XTIX. ¶ Qualiter mali deiecti ſunt et boni confir mati ¶ Petrus lombardus Gitur ſuꝑbie ſue merito de celo empirreo in qͣ cū aliis fuerat: deiectꝰ eſt lucifer cū oībus pra uitatis ſue ꝯſortibꝰ in hunc aerē caliginoſuꝫ: qͥ iuxta petri ſententiā eis quaſi carcer vſqꝫ ad dieꝫ iudi cii deputatꝰ eſt. Tūc enī in baratrū inferni detrudent̉ Secundū illud: Itē maledicti ⁊c̓. ¶ Gregoriꝰ in mora libꝰ li. xxxiiii. Qd̓qꝫ de dyabolo in iob legit̉. Cū ſubla tus fuerit timebunt angeli ac territi purgabūtur. futu rum ꝓ p̄terito ponit̉. leuiathan ſiquidē ab arce rectitu dinis cadente. In ruina eiꝰ etiā electi angeli expauerūt Et cū iſtū ſuꝑbie lapſus eiiceret: illos ad robuſtiꝰ ſtan dum timor ip̄e ſolidauit. Qui etiā territi purgātur. hu ius nanqꝫ lapſus: eos ⁊ terruit ⁊ purgauit. Terruit ne ꝯditorem ſuꝑbe deſpicerent. Purgauit qꝛ exeūtibuſ re probis actū eſt vt electi ſoli remanerent. ¶ Petrꝰ lom bardꝰ. Ꝙ aūt in hūc aerem caliginoſum deiectꝰ eſt lu cifer cū complicibꝰ ſuis. hoc etiā ad ꝓbationem noſtrā factū eſt: vt videlicet nobis cauſa ſint exercitatōis. vn̄ dicit apl̓s. Nō eſt nobis colluctatio aduerſus carnem ⁊ ſanguinē: ſed aduerſus principes mundi: rectores te nebraꝝ haꝝ. Ꝙ tn̄ in infernū quotidie deſcendāt aliqͥ demonū: qui aīas cruciandas illuc deducāt: quodqꝫ il lic ſemper aliqui ſint. qui alternatis fortaſſe vicibꝰ: illic animas cruciant ⁊ detinent. Nō ꝓcul eſt a vero. De lu cifero aūt quidā putāt ꝙ ibi religatꝰ ſit ⁊ ad nos tem tandos nō habeat nunc recurſum: donec in antixp̄i tꝑe nouiſſimo ſoluetur. ip̄m putant primū hominē temptaſ ſe ⁊ viciſſe. Et ſecūdo dn̄m ⁊ ab eo victū eſſe: ⁊ ideo ī in ferno religatū. Alii putāt euꝫ ex quo cecidit: ꝓ peccati ſui magnitudine: illuc fuiſſe demerſum. ¶ U Quales effecti ſunt demones ꝑ peccatu. ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. xij. Ageloꝝ itaqꝫ bonoꝝ ⁊ maloꝝ intra ſe contra rios appetitus: non naturis principiiſqꝫ diuer ſis cū deꝰ oīm ſubſtātiaꝝ ꝯditor: bonos vtro qꝫ creauit: ſed voluntatibꝰ ⁊ cupiditatibꝰ extitiſſe phat dubitare nō eſt. Alii nāqꝫ conſtāter in cōmuni om̄ibuſ bono qd̓ deꝰ illis eſt: atqꝫ in eiꝰ eternitate. veritate. cha ritate ꝑſtiterūt. Alii ſua poteſtate delectati: velut ſum mum bonū ſibi ip̄is eſſent a ſuꝑiori cōmuni omni bono ad ꝓpria mala defluxerūt. et habentes electōis faſtuꝫ. ꝓ excellentiſſima eternitate vanitatis aſtutiā. ꝓ certiſſi ma veritate ſtudia partiū. ꝓ indiuidua charitate ſuꝑbi fallaces. inuidi. effecti ſunt. ¶ Idē in eodem. viii. libro Certū eſt demones eſſe ſpūs nocēdi cupidiſſimos: a iu ſticia penitꝰ alienos: ſuꝑbia tumidos: inuidētia liuidoſ fallacia callidos. ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Deniqꝫ adeo per maliciaꝫ obſtinati ſunt: ꝙ bene velle nō poſſunt. ⁊ ſi bo num eſt ꝙ aliqn̄ volunt. volunt enī aliquādo aliqͥd fieri quod deꝰ vult fieri: et vtiqꝫ illud bonū eſt ⁊ iuſtū fieri: Nec tn̄ bona voluntate illud volūt. habent tn̄ libeꝝ ar bitriū: qꝛ nullo cogente: ſed ſpontanea voluntate a gra tia deſtituti. bonū vitant: ⁊ malū ſequuntur. habent er go libeꝝ arbitriū: ſed dep̄ſſum. ita ꝙ ad bonuꝫ ſurgere nō valent. Iohānes damaſcenꝰ li. ii. Qd̓ hominibꝰ eſt mors. hoc eſt angelis caſus. poſt caſuꝫ enī nō eſt eis ꝑe nitentia: quemadmodū nec hoībus poſt mortē. ¶ Dyo niſius de diuinis nominibꝰ. Nō eſt aūt demonū genu malū ꝙͣtum eſt iuxta naturā ſuā: ſed ꝙͣtuꝫ nō eſt. Et nō eſt mutatū in eis totū datū bonū: ſed ip̄i a dato cecide runt toto bono. Et datas eis angelicas denominatio nes nunꝙͣ cōmotas fuiſſe dicimus: ſed ſunt ⁊ integri ⁊ clariſſimi. Itaqꝫ ſunt ⁊ ex optimo ſunt ⁊ bonū optimū concupiſcūt eſſe viuere ⁊ intelligere exiſtentiū appeten tes. Et p̄uaricatōe. ⁊ fuga: ⁊ caſu a cōnaturalibus ſibi optimis: dicūtur mali ẜm ꝙ nō ſunt ⁊ qd̓ nō appetunt ¶ Auguſtinus de naturā boni. Melior eſt etiā corru ptio ꝑ malā voluntatē rationalis ſpūs: ꝙͣ irrationalis Liber Tercius incorruptꝰ ¶ Idem de ciuitate dei li. xi. Sed ⁊ tantum valet in naturis rarionalibꝰ qd̓dam veluti pondꝰ volū tatis ⁊ amoris. vt cū ordīe nature. angeli hoībꝰ. tn̄ lege iuſticie boni hoīes malis angelis p̄ferantur. ¶ C. De ſcientia eorū ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei Ęmones qꝛ vocabulū grecū eſt: a ſcientia noīa Iti dicunt̉. Eſt em̄ in eis ſcientia ſine charitate: ⁊ ideo tam inflati ſunt .i. ſuꝑbi: vt honores di uinos ſibi velint exhiberi. ¶ Petrꝰ lombardꝰ. Licꝫ an geli mali ſint ꝑ maliciā obſtinati. viuaci tn̄ ſenſu penitꝰ nō ſunt priuati. Nā vt dicit yſidorꝰ triplici acumine ſci entie demones vigent .ſ. ſubtilitate nature. experiētia tempoꝝ. reuelatōe ſuꝑnoꝝ ſpirituū. ¶ Actor. Subtili tatem nature adhuc habent a prima creatione de qua ſuꝑius dictū eſt: ꝙ .ſ. ante caſum habebāt eſſentie ſim plicitatem: ⁊ rationis ꝑſpicacitatem. ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ pſal. xvi. De abſconditis inquit tuis adimpletꝰ eſt ven ter eoꝝ. venter dicitur caſtꝰ intellectꝰ. venter ergo an gelorum .i. intellectꝰ eoꝝ repletus fuit de miſteriis dei anteꝙͣ cecidiſſent ¶ Auguſtinꝰ de ciuitate dei li. ix. De mones non ſicut angeli ſancti eternas tempoꝝ cauſas ⁊ quaſi cardinales in dei ſapientia ꝯtemplant̉. Sꝫ quo rundam ſignoꝝ nobis occultoꝝ maiori exꝑiētia ꝙͣ noſ ⁊ multo plura futura ꝓſpiciunt. diſpoſitōnes etiā ſuas aliqn̄ ꝓnunciant. Beniqꝫ ſepe iſti: nunꝙͣ illi falluntur. Aliud eſt tꝑalibꝰ tꝑalia ꝯiectare: eiſqꝫ tꝑalem ⁊ muta bilem modū ſue voluntatis ⁊ facultatis inſerere qd̓ de monibꝰ certa ratione ꝑmiſſum eſt. Aliud in eternis dei legibꝰ q̄ in eiꝰ ſapientia viuunt. mutatōes tempoꝝ p̄ui dere. deiqꝫ voluntatē q̄ tam certiſſima ꝙͣ potentiſſima eſt oīm .ſ. ſpūs eiꝰ ꝑtici patōe cognoſcere qd̓ ſanctis an gelis recta diſcretōe donatū eſt. ¶ Bernardꝰ clareual lenſis. Itaqꝫ ſicut iā ſupra dictū eſt. Seraphin duabuſ alis velant caput. duabꝰ pedes dn̄i. vt nec alta dei nec ꝓfunda eiꝰ malignꝰ valeat ꝯtemplari: mediuꝫ aliqͥd ei dem relinquitur ad videndū: ſed vtiqꝫ ad inuidendum ¶ Origenes ſuꝑ iob li. i. Circūiui inquit terraꝫ ⁊ ꝑam bulaui eaꝫ: mala hec gloriā tua. Terrā circūis ⁊ ad ce lum nō reuerteris. Circūis aūt nō terrenis greſſibꝰ: ſꝫ ſpūalibꝰ ſeductionibꝰ. Terrā circūis velut ſpūs volās ⁊ ea q̄ dicunt̉ voce cuncta audiens. Et q̄ oꝑibꝰ fiunt vi dens. Ea vero q̄ in corde tractantur neſciēs. Si em̄ co gitationes hoīm dyabolus ſciret: nichil boni facere ꝑ mitteret. Sed omnia bona mox vt cogitatione cepta eſ ¶ AII. eit deſtrueret. ¶ Qualiter pronunciant futura. I aūt venti aeris regiones ac ſubito ꝑflant ac tranſeūt: nonne magis aeris ſpūs. mundū ꝑuo lant: ⁊ ſubito vbiqꝫ p̄ſentes ſunt. hinc em̄ et di uinationes fiūt: dū cuncta q̄ in om̄i loco mundi huius fiunt videntes: ⁊ q̄ dicūtur audientes: miniſtris nequi cie ſue reuelant. Et ex his q̄ fiunt: etiā alia futura ꝓba re docēt ¶ Iohānes damaſcenꝰ li. ii. Futura demones nō nouerūt: p̄dicunt tn̄ qn̄qꝫ ea q̄ fiunt longe videntes quādoqꝫ vero ꝯiicientes vnde ⁊ multū mentientes: qui bus nō oportet credere ⁊ ſi multotiens vera dixerint: nouerūt aūt ⁊ ſcripturās. ¶ Auguſtinꝰ de diuinatione demonū. Prenunciāt demones plerūqꝫ ea q̄ ip̄i futura ſciūt: aliquādo aūt ea q̄ naturalibus ſignis: vt aeris tē peſtatem ⁊ hmōi futura p̄noſcunt. Aliquādo hominuꝫ diſpoſitōes nō ſolū ꝓlatas: ſed etiā cogitatōe ꝑceptas cū ſigna quedā exprimūtur in corpore: tota facilitate ꝑ diſcunt atqꝫ hinc etiaꝫ futura p̄dicunt: veꝝ in ſuis p̄di ctionibꝰ plerūqꝫ ⁊ fallunt et falluntur. Falluntur quidē cū diſpoſitiones ſuas ꝓnunciant: et improuiſo aliquid iubetur: qd̓ eoꝝ cōſilia cuncta ꝑturbet. falluntur cū cau ſis naturalibꝰ ſicut medici et naute et agricole: ſed lon ge acutius ꝑ acrimoniā ſenſus aliqua pnoſcunt: q̄ etia ſuꝑna diſpoſitōe repente mutantur. ¶ ¶ III. ¶ De poteſtate eorū. ¶ Gregoriꝰ in morali bus xviii. Mnis quidē voluntas dyaboli iniuſta eſt: ⁊ tn̄ ꝑmittente deo oīs poteſtas iuſta. vnde ip̄e dici tur ſpūs domini malꝰ: ⁊ malꝰ ꝓpter nequiſſimā voluntatē: et domini ꝑ acceptā iuſtiſſimam poteſtatem ¶ Idem in dya. li. iii. Abſqꝫ om̄ipotentis dei ꝯceſſione nullā habet poteſtatē cōtra hoīem malignꝰ ſpūs qͥ etiā in porcos intrare nō potuit niſi ꝑmiſſus. ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ pſal. xxxiiii. Itaqꝫ de quibuſdaꝫ in pſalmo dicitur fiat angelꝰ domini p̄ſequens eos .i. ſpūs malꝰ. domini quidē eſt: qꝛ dominꝰ illū creauit: et ip̄m habet in ſua po teſtate: malꝰ aūt nō natura ſed ſua adinuentōe ¶ Ideꝫ ſuꝑ ezechielē li. ix. Alibi quoqꝫ ꝑ ꝓphetam loquit̉ deꝰ dicēs. Tradam terrā in manus peſſimoꝝ qui videlicet eos torqueāt. Neqꝫ em̄ boni ſꝫ mali angeli tormentis p̄poſiti ſunt. ¶ Iohānes damaſcenꝰ li. ii. Nō habēt de mones virtute aduerſus aliquē: niſi a deo diſpenſante concedatur: ſicut in iob et in porcis: ꝑmiſſione vero dei facta: et fortitudinē habent: et tranſmutantur et trāſfi gurantur in quācunqꝫ volunt figurā ẜm imaginē .i. fā taſiam. ¶ Auguſtinꝰ de diuinatōe demonū. Accipiūt aūt ſepe poteſtatē et morbos immittere: et aerē vician do morbidū reddere: et peruerſis mala facta ſuadere. Idē de trinitate li. iii. Ex ineffabili aūt dei potētatu fit: vt qd̓ poſſent mali angeli ſi ꝑmitterentur. Ideo nō poſſunt qꝛ nō ꝑmittuntur. Neqꝫ em̄ occurrit alia ratō cur nō potuerūt facere cyniphes: qui ranas ſerpēteſqꝫ fecerūt: niſi qꝛ maior aderat ꝓhibentis dei dominatio ꝑ ſpūmſanctū: qd̓ etiā magi cōfeſſi ſunt dicentes: digi tus dei eſt hic. ¶ AIIII. ¶ Qualiter per eos exercentur artes magi ce. Petrus lombardus. Emonū aūt ſcientia ac virtute: exercentur etiā artes magice: quibꝰ tamē tam ſcientia ꝙͣ pote ſtas a deo data eſt vel ad fallenduꝫ fallaces: ſi cut in egiptios: et etiā in ip̄os magos data eſt. vt eorū dem ſpirituū oꝑatōe viderentur admirādi a quibꝰ fue rant damnādi. vel ad admonendū fideles: ne tale quid facere ꝓ magno deſiderent: vel ad exercendā vel ꝓban dam iuſtoꝝ patientiā. Nec putandū eſt demonibꝰ hāc reꝝ viſibiliū materiā ad nutu ſeruire: ſed deo potius a quo hec poteſtas datur. Nec ſane creatores dicēdi ſūt qꝛ ꝑ illos magi ranas ſerpēteſqꝫ fecerūt. Nō em̄ ipſis illi crearūt: ſed deꝰ qui occulta reꝝ ſemina viſibilibus huiꝰ mundi elementis originaliter indidit. Ex quibus et ꝓgrediendi primordia: et incrementa debita: ⁊ diſtin ctiones formaꝝ quaſi ab originalibꝰ regulis ſumunt. Bemones aūt ꝓ ſb̓tilitate ſui ſenſuſ: ip̄a ſemina nob̓ oc cultiora uouerūt: et ea ꝑ cōgruas elementoꝝ temꝑatio nes latenter ſpargūt. Atqꝫ ita et gignendarum rerum et accellerandoꝝ incrementoꝝ occaſiones p̄bent. QV. De falſis tranſmutationibus. ¶ Auguſtinꝰ a deo gratias. Emones nōnulla faciunt angelis ſanctis ſimi lia: et nō veritate ſed ſpecie. ¶ Ex libro de aīa ⁊ ſpiritu. Dicit humana opinio: ꝙ quadā arte ⁊ poteſtate demonū: homines cōuerti poſſunt in lupos et iumenta et portare queqꝫ neceſſaria: poſtqꝫ peracta oꝑa iteꝝ ad ſe redire: nec beſtialem in eis mentem fieri ſed rationalem humanāqꝫ ſeruari: hoc ſic intelligendū eſt: ꝙ demones quidē naturas nō creant: ſed aliquid ta le facere poſſunt: vt videātur eſſe qd̓ non ſunt ¶ Augu ſtinus de ciuitate dei li. xviii. De ludificatōibus demo num quid dicemus: niſi de medio babilonis eſſe fugiē dum. Quāto quippe in hec ima maiorē poteſtatem de monum videmus: tanto tenaciꝰ mediatori inherenduꝫ: ꝑ quem de imis ad ſumma conſcendimꝰ. Nā cū eſſemꝰ Liber Tercius in ytalia audiebamꝰ talia de quadaꝫ regione illaꝝ par tium: vbi ſtabularias mulieres imbutas his malis ar tibus: in caſeo dare ſolere dicebāt: quibꝰ vellent ſeu poſ ſent viatoribꝰ. vnde in iumenta ilico verterentur et ne ceſſaria queqꝫ portarent: poſtqꝫ ꝑfuncta oꝑa ad ſe redi rent: nec in eis vitā beſtialē fieri: ſed rationalem ẜuari. Sic appulleius in libris aſini aures ſibi accediſſe ſcri pſit: vt accepto veneno: humano animo permanente aſi nus fieret αVI. ¶ Quid de talibus ludificationibus ſenſit au guſtinus ¶ Idem in eodem. Irmiſſime credendū eſt deū oīa facere poſſe q̄ voluerit: ſiue in iudicādo: ſiue in p̄ſtando Nec ſane demones naturas creant: ſi aliqd̓ tale fa A ciunt: ſed ſpecietenꝰ: que a vero deo creata ſunt cōmu tant: vt videant̉ eſſe qd̓ nō ſunt. Nō itaqꝫ ſolū aīm ſed nec corpꝰ quidē vlla ratōe credideriꝫ: demonum arte ⁊ poteſtate in mēbra ⁊ lineamenta beſtialia veraciter poſ ſe ꝯuerti. Sed phantaſticū hoīs qd̓ etiā cogitando vel ſomniādo ꝑ innumerabilia reꝝ genera variatur: ⁊ cum corpꝰ nō ſit: corpoꝝ ſimiles formas celeritate mira ca piens: ſopitis aut opp̄ſſis corporeis hoīs ſenſibꝰ: ad ali orum ſenſum neſcio quo modo ineffabili figura corꝑea poſſe ꝑduci: ita vt ip̄a corꝑa hoīm alicui iaceāt viuētia quidē. Sꝫ multo grauiꝰ ac vehementiꝰ ꝙͣ ſomno ſenſi bus ſuis obſeratis. Phantaſticum aūt illud veluti cor poratū in alicuiꝰ aīalis effigie: mirabili modo ſenſibuſ alienis appareat: taliſqꝫ etiaꝫ ſibi homo eſſe videat̉. ſi cut aliꝰ ſibi videre poſſet in ſomnis: ⁊ portare onera q̄ onera ſi vera ſunt corꝑa portant̉ a demonibꝰ: vt illuda tur hoībus partim vera oneꝝ corpora: ꝑtim iumentoꝝ falſa cernentibus. AVII. ¶ Exempla quibus eius ſeutētia coꝓbatur Auguſtinus ibidem Am quidā nomine p̄ſtantius: patri ſuo ꝯtigiſ ſe indicabat. vt venenū illud in domo ſua ꝑ ca O ſeum ſumeret: et iaceret in lecto ſuo quaſi dor A miens qui tn̄ a nullo poterat excitari. Poſt aliquos āt dies eū velut vigilaſſe dicebat: ⁊ quaſi ſomnia narraſſe que paſſus eſt ⁊ caballū ſe ſcilicet factū annonam inter iumenta alia portaſſe militibꝰ. qd̓ ita vt narrauit com pertū eſt factu fuiſſe que tn̄ ſua ſomnia videbantur. In dicauit ⁊ aliꝰ ſe domui ſue ꝑ noctē anteꝙͣ requieſceret: vidiſſe venientē ad ſe quendā ph̓m ſibi notiſſimū: ſibiqꝫ expoſuiſſe nōnulla platonica q̄ antea rogatꝰ exponere noluiſſet. Et cū ab eodē queſiſſet. Cur in domo eius fe cerit: qd̓ in domo ſua petenti negarit. Non feci inquit ſed me feciſſe ſomniaui: ac ꝑ hoc alteri ꝑ imagineꝫ fan taſticam exhibitū eſt vigilāti: qd̓ alter vidit in ſomnis. ¶ Ualeriꝰ maximus in li. i. Duo familiares archades iter vna facientes megariā venerunt: quoꝝ alter ſe ad hoſpitem cōtulit: alter in tabernā diuertit. Hic qui ī ho ſpicio erat: vidit cōmitē ſuū orantē: vt ſibi cauponis in ſidiis circūuento ſuccurreret: poſſe em̄ eiꝰ accurſu cele ri imminēti ꝑiculo ſe ſubtrahi. Quo viſu ꝓſiliit excita tus ⁊ tabernā illā qua ille diuerterat petere conatꝰ eſt. Deinde ꝓpoſitū hoc humaniſſimum tanꝙͣ ſuꝑuacuum damnauit ⁊ lectū ac ſomnū repetiit. Tūc idē ei ſauciuſ oblatꝰ obſecrauit: vt qm̄ vite ſue auxiliū ferre neglexiſ ſet: necis tn̄ vltionē nō negaret. Corpꝰ em̄ ſuū a caupo ne trucidatū iā plauſtro ad porta ferri ſtercore cooꝑtū Itaqꝫ tam ꝯſtantibꝰ familiaris p̄cibus compulſus: ꝓti nus ad portā cucurrit: ⁊ plauſtꝝ qd̓ in quiete demōſtra tum erat comprehendit: cauponemqꝫ ad ſupplicium ꝑ duxit. ¶ AVIII. Exemplū helinandi ad idē ¶ Helinandus. xiij. libro cronicorū Imile quiddāⁱ de fantaſtico homīe memini me audiuiſſe ab ebando patruo meo: qͥ fuit came rariꝰ he inrici remēſis archiep̄i. fratris ludouici regis francoꝝ. Dicebat em̄ ꝙ eodē heinrico tꝑe quodā eſta tis ſomnū meridianū in itinere carpente: quidaꝫ miles inter ceteros aꝑto ore dormiebat poſt prandiū: de cuiꝰ ore viſa eſt ab alijs vigilantibꝰ: quedā alba beſtiola in modū muſtele exiiſſe. Et vſqꝫ ad riuulū illic ꝓpe currē tem veniſſe. Cūqꝫ tranſire vellet: nec poſſet: ⁊ diſcurre bat ꝑ ripam huc ⁊ illuc: ſi forte tranſitū inueniret. Qui dam aūt aſpicientiū currēs euaginatū gladiū loco pon tis in tranſuerſuꝫ eiuſdē riuuli qui valde anguſtꝰ erat poſuit: moxqꝫ beſtiola deſuꝑ currens: riuulū tranſiuit: ⁊ longiꝰ vltra tranſcurrens nō comparuit. poſt aliquod ſpaciū rediēs ad eundē riuulū: querebat tranſitū Quo nō inuento ille gladiū vt priꝰ in tranſuerſum riuuli po ſuit: et illa cito tranſiens ad os dormiētis a quo exierat cucurrit: ⁊ alijs videntibꝰ intrauit. mox ille exꝑgefactꝰ eſt: ⁊ interrogatꝰ vtꝝ aliquid dormiēs vidiſſet. Reſpō dit multū ſe ꝑ ſomniū fatigatū fuiſſe: ⁊ multas vias ⁊ir̄ ficiles ambulaſſe: ꝑ quandā aquā bis ſuꝑ pontē ferreū tranſiuiſſe. Ex quibꝰ dictis ſocii crediderūt veꝝ fuiſſe qd̓ ille ſomniauerat. Hoc idē de gunciano rege legitur Ecce qd̓ ait auguſtinꝰ vbi ſupra veꝝ eſſe comperimus fantaſticū .ſ. hominis. ad aliorū ſenſum neſcio quo inef fabili modo figura corporea poſſe ꝑduci. Qd̓ aūt illud fantaſticū in aliena forma .ſ. muſtele: vigilāti apparuit hoc factū eſt vel diuinitꝰ vt vigilans inſtrueretur ſcꝫ in tellectꝰ: ſpūm dormiētis ad modū hmōi animalis inge nioſum eſſe ⁊ ſubdolū. vel qd̓ in eos quibꝰ p̄ualere pote rat crudelis erat: ſicut muſtela mureſ ꝑſequitur: aut ali quid tale qd̓ eius nature ꝯgruat: aut inſtinctu dyaboli hoc faciebat: vt qui hoc viſebat falleretur: putanſ ſpiri tum hoīs corporeū eſſe: ⁊ cuꝫ corꝑe ſimul deficere: ſicut epicuri putarāt ⁊ quidā heretici. ¶ IX. ¶ Aliud exemplū eiuſdē de falſa tranſmuta tione. ¶ Idem in eodem Orro de fantaſtica mutatione hoīm in beſtias recentior eſt memoria noſtroꝝ fere temporum qͣm vt inter obliterata poſſit neſcire. Refert eī guilhermus malmeſberienſis monachꝰ in hiſtoria ſua ꝙ tꝑe petri damiani erāt due vetule in ſtrata publica qua romā itur: quales auguſtinꝰ appellat ſtabularias. id eſt. tranſeūtes hoſpicio ꝓ mercede ſuſcipientes. Nā ſtabulū ꝓprie hoſpiciū venale ⁊ publicū he vno como rantes tugurio: vno quoqꝫ imbute maleficio: hoſpitem ſiqn̄ ſolus ſuꝑueniebat in equū vel ſuem vel aſinū mu tabant: et mercatoribꝰ vendentes: precium habebant. Quadā die iuuenē quendā hyſtrionicis geſtibꝰ victum exigentē hoſpicio ſuſceptū: aſinū fecerūt: multū inde lu crantes ꝑ aſinū .ſ. qui miraculo geſtuū deſtinabat tran ſeuntes. Nā quocūqꝫ modo p̄cepiſſet anus mouebatur aſinus. Nō em̄ amiſerat intellectū ſed loquelā: multuꝫ inde queſtū conflauerāt vetule. Audiens hoc vicinus diues: aſinū emit magno p̄cio: dictūqꝫ eſt ei ab illiſ ve tulis vt cuſtodiret eū ne in aquam intraret: ſeruatuſqꝫ aſinus diu ab aqua. Tandē incautiorē nactus cuſtodia in lacum ꝓximum ſe ꝓiecit. Et ibi ſe diu volūtans: aſi ninam figurā ꝑdidit ꝓpriāqꝫ recepit Cunqꝫ cuſtos eiꝰ ſciſcitaretur ab eodem obuio: ſi aſinū vidiſſet: ille ſe eē dixit: famulꝰ ad dn̄m retulit. dn̄s ad apl̓icum leoneꝫ v rum ſeculo ſanctiſſimū. Conuicte anus idem fatentur. Dubitantem papā cōfirmauit petrꝰ damianꝰ vir erudi tiſſimus: ꝓducto exemplo de ſymone mago qui fauſtini anum videri fecit in figura ſymonis. Hoc exempluꝫ in ducit prefatus guilhermus ad probanduꝫ ꝙ nichil qd̓ per nigromantia fit: poteſt per aquā fallere intuentem Gixerat enim prius quoddaꝫ genus pulueris eſſe locu pletiſſimi qui quidquid contigit in aurū conuertit. Nō ꝙ ita pro vero ſit. ſꝫ quia ita eſſe videtur: qd̓ ad aquas diluitur. ¶ C3. Liber Tercius Ꝙ magica trāſfiguratio nō oīm viſuꝫ fal lit ſed quorundā tm̄. ¶ In eodē. Ciendū tn̄ ꝙ magica tranſfiguratio nō omniū viſum fallere poteſt: quia nec ip̄os magos: nec eos quos p̄muniūt ꝯtra talem falſam apparen tiam: nec viros ſpūales ⁊ ſanctoſ: ſicut legitur de ſymo ne mago: ꝙ vngentū qd̓dam cōpoſuit: quo dū fauſtinia nus pater clementis rogatꝰ ab eodē: faciē ſuā ꝑunxiſſꝫ in ip̄m ſymonē trāſfiguratꝰ eſt. At ip̄e rogauit appio nem ⁊ amibionē: vt eodē hoc de ſucco faciēs ſuaſ vnge rent: ne in aſpectu fauſtiniani fallerentur: oībus autem illis tribꝰ videbat̉ fauſtinianꝰ eſſe ſymon magꝰ: Petro tn̄ apl̓o nō apparebat immutatꝰ: qui etiā ꝓpriā figurā reſtituit. Similiter etiā puella quedā q̄ ꝑ magica vene ficia videbat̉ in equā mutata: machario egiptio nō ap parebat: qui eā vngens oleo benedicto a fantaſtica mu tatione liberauit ¶ CXI. ¶ De mulierculis que dicūt ſe ire noctu cuꝫ diana et herodiade ¶ Ex li. de ſpū et aīa. Uedā muliercule poſt ſathan ꝯuerſe: demonū illuſionibꝰ ⁊ fantaſmatibꝰ ſeducte. credūt ſe et ꝑfitentur nocturnis horis cū dyana dea paga norum. vel cuꝫ herodiade ⁊ innumera mulieꝝ multitu dine equitare. earūqꝫ iuſſibus obtꝑare. Ip̄e nanqꝫ qui trāſfigurat ſe in angelū lucis: cū mentē cuiuſqꝫ mulier cule cepit. ⁊ hanc ſibi ꝑ infidelitatē ſubiugauerit: ilico tranſformat ſe in diuerſaꝝ ꝑſonaꝝ ſpecies ⁊ ſimilitudi nes: ⁊ mentē quā captiuā tenet in ſomnis deludēs. mo do leta. modo triſtia. modo cognitas. modo incognitas ꝑſonas oſtendens ꝑ deuia queqꝫ ſeducit. Et cū ſolus ſpūs hoc patitur. infidelis nō in animo: ſed in corpore hoc euenire opinatur. Idcirco nimis ſtultꝰ eſt et hebes qui hec oīa que in ſpiritu fiunt: etiaꝫ in corꝑe accidere fieri arbitratur. Cū ⁊ ezechiel ⁊ iohānes euangeliſta ⁊ alij ꝓphete ⁊ apoſtoli in ſpiritu non in corpore viderūt viſiones. CXII. ¶ De diuerſis generibꝰ demonū ¶ Caſſianꝰ in libro collationū in illa que dicitur ſereni. Unt aūt diuerſa demonū genera. Quidā ſunt quos faunos vulgus appellat. qui ita ſeducto res ⁊ ioculatores ſunt: vt certa quoqꝫ loca ⁊ vt as obſidentes. p̄tereuntes tantūmodo fatigēt ac deri deant. ſola illuſione ſine tormēto ꝯtenti. Alii in nociuiſ hominū incubationibꝰ ꝑnoctant. Alii itaqꝫ truculenti ⁊ furibundi ſunt. vt eis nō ſufficiat illoꝝ tantummodo corꝑa quos ſuppleuerint atroci dilaceratōe vexare. ſed etiā ſuꝑ tranſeūtes eminꝰ irruāt. eoſqꝫ ſeuiſſime cedere conantur: quales illi in euāgelio deſcribūtur. ob quorū mētū ꝑ viā illā tranſire nullꝰ audebat. Alii eoꝝ corda quos ceperūt inani quodā tumore inficiūt: hoſ batueoſ vulgus nominat. Alii inuidias ⁊ blaſphemias hoībus inſpirant: qualis ille fuit qui in libro regū ait. Egredi ar ⁊ ero ſpūs mendax in ore oīm. Sunt ⁊ demoneſ mu ti ⁊ ſurdi. Sunt ⁊ incentores libidinis ⁊ auaricie. Sūt nocturni ⁊ diurni ⁊ meridiani. Sunt etiā qui ꝑ noīa fe raꝝ deſignātur. vt onocētauri. piloſi. ſyrene. lamīe. dra cones. ⁊ hmōi. ¶ Iſidorꝰ in li. ethy. viii. Lamias ex ho minibus factos demones aiūt: qui meriti mali fuerunt quaꝝ natura eſſe dicit̉: terrere ꝑuulos ⁊ in anguliſ gar rire tenebroſiſ. Lamias fabule tradūt infantes corriꝑe ac laniare ſolitas a laniādo dictas. Piloſi dicunt̉ et in cubi. ab incubando .i. ſtuprādo. Sepe eī incubi exiſtūt etia mulieribꝰ. et eaꝝ ꝯcubitū ꝑagunt. quos demones galli duſioſ vocāt. qꝛ hanc immundiciā aſſidue exercēt Quē aūt vulgo incubonē vocant. hunc romani faunū ficariū dicūt ¶ Haymo ſuꝑ yſaiā. Piloſi ſunt deriſori um genꝰ demonū qui parue fidei hoīes ducunt in palu des: ⁊ cū cachinno diſcēdūt ¶ Gloſa ſuꝑ yſaiā. xiii. Sy rena vel ſyrenes dicitur eſſe portentuꝫ dyaboli: qd̓ dul ci cantilena decipit nauigātes. niſi claudat aures. Un̄ in yſaia d̓ babilone dicit̉. piloſi ſaltabūt ibi ⁊ reſponde bunt vlule in edibus eius. et ſyrene in delubris volu ptatis. ¶ CXIII. ¶ Ꝙ in demonibꝰ etiā p̄latiōes ſunt et alij alijs preſunt ¶ Petrus lombardus Reterea ſciendū ꝙ ſicut de maioribꝰ ⁊ minori Ibus angelis: quidā ceciderūt: ⁊ quidā ꝑſtiterūt 4 ita de vtroqꝫ gradu quidā corruerūt. Et ſicut inter bonos angelos: alij alijs p̄ſunt: ita ⁊ inter malos alij alijs p̄lati ſunt: ꝙͣdiu em̄ durat mundꝰ angeli ange lis: et hoīes hoībus: et demones demonibꝰ p̄ſunt. Sꝫ in futuro om̄is euacuabit̉ p̄latio: vt dicit apl̓s. habent quoqꝫ ẜm modū ſcientie maioris vel minoris p̄lationeſ alij maiores. alii minores. Quidā em̄ vni ꝓuincie: qui dam vni homini. quidā vni vicio p̄ſunt. Inde ſpiritus vnꝰ dicit̉ ſuꝑbie. aliꝰ ſpūs luxurie ⁊cͦ. qꝛ d̓ illo vicio ma xime poteſt quilibet hoīes temtare: a quo nominat̉. In de eſt ꝙ noīe demonis diuitie vocant̉ .ſ. māmona. Nō qꝛ dyabolus habeat in poteſtate dare diuitiaſ cui vult vel auferre. Sed qꝛ vtit̉ illis ad hoīm decēptōeꝫ ¶ Caſ ſianus vbi ſupra. Sciendū eſt ergo nō om̄es demonēs oīa vicia ſuggerere: ſed vnicuiqꝫ vicio certos ſpūs in cubare. Nec cuncti ꝑiter ſuas ingerūt prauitates. ſed viciſſim ꝓut tꝑis vel loci vel ip̄iꝰ ſuſcipientis ꝓuocaue rit oportunitas. AXIIII. Ꝙ hominibus infeſti inter ſe quoqꝫ di ſcordes ſunt ¶ Augu. de ciuitate dei li. viij. Emones aūt vt dictū eſt ſuꝑius conſtat eſſe no cendi cupidiſſimos. inuidētia liuidos. fallacia callidos. ¶ Hylariꝰ ſuꝑ beati immaculati. Dya bolum vicioꝝ noſtroꝝ incentorē debemꝰ metuere. pun cto tꝑis omnē amplitudinē huiꝰ mundi ambienteꝫ: cui dulce eſt peccare nos: vt peccatoꝝ noſtroꝝ teſtimonio glorietur. Eſt em̄ eiꝰ hec ꝓpria calliditas: ad peccandū inſtigare: ⁊ peccātes arguere. vnde dicit̉ accuſator fra trum. ¶ Origenes ſuꝑ iob li. i. Merito dyabolꝰ accu ſator dicit̉. Nō em̄ acquieſcit accuſare hoīes ad deum ſed ⁊ deū ad hoīes. ¶ Iohānes criſoſtomꝰ ſuꝑ matheū li. i. Hoīes aūt nō ꝙͣtum vult temtat dyabolꝰ ꝙͣtum ad ſe nunꝙͣ ceſſaret a tentatione: Neqꝫ eī habet aliū actū Nō em̄ manducat: nec dormit: nec aliud oꝑatur: niſi vt temtet. ut fallat. vt ſubuertat. hic eſt cibꝰ illiꝰ et honor et gaudiū. ¶ Caſſianꝰ vbi ſupra. In illis quoqꝫ viciis quibꝰ cōmuniter oblectant̉ demonēs ꝑpetuā ꝯcordiam ⁊ ꝑfectam ꝯſenſionē habere nō poſſunt inter ſe. Nunꝙͣ em̄ poterit in rebꝰ indiſciplinatis diſciplina moduſqꝫ ſeruari. In nōnullis tn̄ ſibi ꝯſentiūt. vnde et locis qͥbuſ dam ſpecialiter inherent et ea iugiter obſident. Sic āt vnuſquiſqꝫ ſpūs ſigillatim impugnatōeꝫ accepit men tis: vt aūt cū victꝰ abſceſſerit. alij eā ſpiritui tradat acri us impugnandam: aut certe ſi victor extiterit alteri ni ¶ Qv. chilominꝰ tradat ſimiliter illudendā. Ꝙiugiter humanis ſenſibꝰ inſidiantur. ¶ Ciprianꝰ libro de zelo et liuore. Xcubandū eſt igitur et oībus virtutibꝰ elabo randū ut ſeuientis inimici iaculis ex om̄i parte qua ꝑcuti poſſumꝰ repugnemꝰ. Nā circūit ille nos ſingulos: et tanꝙͣ hoſtis: clauſos obſidens muros explorat et tentat: an ſit ꝑs aliqua membroꝝ minꝰ ſta bilis et fida: cuiꝰ aditu ad interiora penetret̉. offert ocu lis formas ut viſu caſtitatem deſtruat. aures ꝑ canora muſica temtat: ut ſoni dulcioris auditu: criſtianuꝫ rigo rem ſoluat ⁊ molliat. linguā ad conuitiū ꝓuocat. manū iniuriis laceſſentibꝰ ad petulantiā cedis inſtigat. falſa oſtentat ut ſurripiat vera. ad bellandū aduerſus ẜuos dei ſemꝑ inquietꝰ. et ſemꝑ infeſtꝰ. in pace ſubdolus. in Tercius Liber ꝑſecutione violentꝰ ¶ Auguſtinꝰ de. lxxxiii. queſtioni bus. Sententia eſt quibuſdā ſapientis nomine fonteꝰ: quā paganꝰ quidaꝫ ſcripſit de mente mundanda ad vi dendū deū. Sed xp̄ianꝰ baptizatꝰ et mortuꝰ eſt. Agite inquit o miſeri hoc agite: vt nunꝙͣ hoc domiciliū pollu at malignꝰ ſpūs: ne ſenſibꝰ immixtꝰ inceſtuet aīe ſancti tatem. lucemqꝫ mentis obnubilet. Serpit hoc maluꝫ ꝑ om̄s aditꝰ ſenſuales: dat ſeſe figuris: accomodat colo ribus: adheret ſonis: latet ira fallaciaqꝫ ẜmonis. Odo ribus ſe ſubiicit: infundit ſe ſaporibꝰ: ac turbidi motuſ illuuie tenebroſis affectōnibus tenebratos ſenſus: qui buſdā nebulis implet: om̄s meatꝰ intelligentie ꝑ quos pandere ſolet lumen rationis radiꝰ mentis. ¶ Hylariꝰ ſuꝑ beati immaculati. Poſuerūt inquit peccatores la queum michi. Sermo. cogitatio. opꝰ noſtꝝ: ſemꝑ adīa centes habet laqueos. quos nobis angeli tranſgreſſo res extendūt: ſed ille cuiꝰ aīa in manibꝰ dei eſt ſꝑ deum cogitās: ab his euolat: vt dicat. Aīma noſtra ſicut paſ ſer ereꝑta eſt de laqueo venantiū. ¶ CvI. De ꝓceſſu eorū in temtatōibus hominū. ¶ Caſſianus vbi ſupra On ſunt aūt om̄s demones eiuſdē ferocitatis aut deſiderii: neqꝫ vniꝰ fortitudinis atqꝫ nequi tie. Inſipientibꝰ quoqꝫ ⁊ infirmis: nō niſi infe riores ſpiritꝰ in certamine comꝑantur. Quibꝰ ſuꝑatis gradatim ſemꝑ aduerſus adlethas xp̄i. robuſtiori pu gna ſuccedit. Nā ꝓ comꝑatione viriū aūt ꝓfectus hu mani: etiā difficultas colluctatōis auget̉. Noſter eī ar chagonita xp̄s exequat colluctantiū vires: et immode ratos eoꝝ refrenat: et repellit incurſus faciēs cū temta tione exitū vt poſſimꝰ ſuſtinere. habent aūt ip̄i ſicutꝭ et nos in pugna ſua laborē: et anxietatē in ꝯflictu: ⁊ in ſu peratōe triſticiā ⁊ confuſionē: ſicut gaudiū de victoria nichil aūt ledere poſſunt niſi ſibi ꝯſentientes. Nūc eti am debiliores ſunt ꝙͣ olim fuerūt inter anachoritarum principia: vix em̄ aliquis etiā ſtabilis ⁊ etate prouectꝰ: tunc poterat habitationē ſolitudinis tolerare. In ip̄is aūt cenobiis in quibꝰ cōmorabantur. x. vel. xii. Ita eo rum atrocitas graſſabat̉: et frequētes ac viſibiles eorū ſentiebant̉ aggreſſus: vt nō auderēt om̄s ꝑiter noctibꝰ obdormire. ſed viciſſim alijs ſomnuꝫ deguſtantibꝰ. alij pſalmis ⁊ oratōibꝰ vel lectionibꝰ intendebāt. Ꝙ autē nunc lentiꝰ nobiſcū pugnāt: aut de negligētia noſtra fit qꝛ dedignātur ꝯtra nos confligere: aut de virtute cru cis dominice: q̄ vbiqꝫ penetrat ⁊ choruſcat. Intantum em̄ tepent iā nōnulli vt neceſſe ſit eos remiſſioribus mo nitis palpari dūmodo ꝓfeſſionē ⁊ locū nō relinquant: ne circūeuntes vagi craſſioribus viciis implicētur: ma gnuſqꝫ fructꝰ ab eis obtineri credit̉: ſi ſolūmodo ſe etiā qͣlibet ignauia valeāt in ſolitudīe ꝯtinere ¶ CXVI. M ſemel victi fugiunt confuſi. Origenes ſuꝑ numeri. Uto aūt ꝙ ſancti repugnātes aduerſus iſtos incentores minuāt exercitiū demonū: velut ꝙͣ plurimos eoꝝ exterminēt: ne vltra phas ſit il li ſpiritui qui ab aliquo ſancto caſte ⁊ pudice viuendo victꝰ eſt: iteꝝ aliū hoīeꝫ impugnare. ¶ Petrꝰ lombar dus. Hoc aūt quidā intelligendum putāt tm̄ de illo vi cio in quo ſuꝑatus eſt. ¶ Actor. Alioquin ſequeretur ꝙ dyabolꝰ princeps qui temtauit xp̄m nō ſit tentaturus antixp̄m: qd̓ falſum eſt. Sed iſta ſolutio nō videtur ſuf ficere: qꝛ dyabolꝰ temtauit xp̄m de tribꝰ viciis ſub qui bus om̄ia vicioꝝ genera continentur .ſ. de ſuꝑbia. aua ricia. et concupiſcētia carnis. Ideo dicitur ꝙ illū a quo victꝰ eſt de eodē vicio nō poteſt ampliꝰ temtare: ſꝫ ali os bene poteſt. vnde veꝝ eſt ꝙ dyabolus xp̄m a quo vi ctus eſt ampliꝰ nunꝙͣ temtabit: ſed alios fortiſſime tem tabit in fine ſeculi ẜm auguſtinū: ita vt moueātur ſi fie ri poteſt etiā electi. Qd̓ aūt dicit origenes; opinio non cXVIII. aſſertio eſt. Ꝙdemones miſcent ſe humoribus ¶ Auguſtinus de diuinatōne demonū. Emones terrenoꝝ amatoribus malefacta ſua dent: miris ⁊ inuiſibilibꝰ modis ꝑ ſubtilitateꝫ corpoꝝ ſuoꝝ: corꝑa humana nō ſentiētia pene trando: ⁊ ſe cogitatōibꝰ eoꝝ ꝑ quedā imaginaria viſa miſcendo: ſiue vigilantiū ſiue dormientiū. ¶ Actor. Li cet aūt dyabolus qn̄ ſuggerit anime mala ingrediatur corpꝰ: nō tn̄ fit homo demoniacꝰ: qꝛ demoniacus ꝓprie dicitur: qui habens demonē in corꝑe ita p̄ſſus eſt ⁊ tra ditus ei: vt nō habeat libertatē aliquid faciēdi: nec vta tur libero arbitrio. Sꝫ dyabolꝰ ꝑ eū oꝑetur. Nec opor tet ꝙ vnꝰ ſpūs ſit intra aliū .i. dyaboluſ intra animā q̄ diffuſa eſt ꝑ totū corpꝰ: qꝛ ſpūs nō eſt quantꝰ quantita te: ſed virtute. vnde multi ſpūs poſſunt in eodē loco eē nec tn̄ vnꝰ in altero. Dicitur tn̄ dyabolꝰ ſe inſerere ſan gͣuinibꝰ .i. humoribꝰ: qꝛ in virtute imaginatiua q̄ abun dat humoribꝰ. imprimit imagines reꝝ delectabiliū: ex quibꝰ ſurgūt male cogitatōes dū aīa circa eaſ occupat̉ Et ita nō agit in eā immediate: ſed mediante ſanguin bus quibus ſe immiſcet: maxime qn̄ de gula ⁊ luxuria temtat. Ip̄is em̄ humoribꝰ mediantibꝰ excitatur anīa in carnis cōcupiſcentia. ¶ Caſſianꝰ vbi ſupra. Nō eſt aūt miꝝ ſpūm poſſe ſpiritui inſenſibiliter cōiugari ad ſuadendū q̄ ſibi placita ſunt. Eſt enī inter eos ſicut in ter hoīes quedā ſubſtantie ſimilitudo vel cognatio. Al trinſecꝰ vero eos ſibi ipſis inſeri vel vniri: ita vt alter alteriꝰ capax ſit: impoſſibile eſt. hoc enī ſoli deo ꝯuenit qui incorporeꝰ ⁊ ſimplex eſt. XIX. ¶ Ꝙ nō illabātur humanis mentibꝰ ¶ Gen nadius de eccleſiaſticis dogmatibuſ. Emones ꝑ energiā oꝑationē non credimꝰ aīe ſubſtātialiter illabi: ſed applicatōe ⁊ opp̄ſſione vniri. ¶ Beda ſuꝑ actꝰ apl̓oꝝ. Mentē hoīa iuxta ſubſtātiam non poteſt implere niſi creatrix trini tas. Implet aūt ſathanas cor alicuiꝰ. Nō quidē ingre diens aditū cordis: ſed fraudulenta deceptōe animam in affectōeꝫ malicie trahēs: ꝑ cogitatōnes ⁊ incentiua vicioꝝ quibꝰ plenꝰ eſt. Impleuit ergo cor ananie: nō in trando: ſed malicie ſue virus inſerendo ¶ Actor. Un de dicitur dyabolꝰ nō eſſe malaꝝ cogitationū immiſſor Nō enī immittit ip̄as cogitatōes q̄ peccata ſunt: quia ſic nō eſſent imputāde ip̄i anime: ſed vt ſupra dictū eſt imprimit tantū imagines: ex quibꝰ ſurgūt cogitatōnes dū aīma circa eas ſponte negociatur. Et forſan dicitur eas imprimere: qꝛ dū miſcet ſe virtuti imaginatiue for mat eas in ſeip̄o. Et inde reſultat in imaginatōne .ſ. ho minis ſicut ſpeculū ſi admoueatur ſpeculo: forma imp̄ſ ſa in vno reſultat in alio. licet aīa credat eas tantūmo do in ſeip̄a formari: ꝓpter vehementē applicatōeꝫ ma ligni ſpūs ad eā: qui nō ſolū vt dictum eſt ip̄as imagi nes imprimit. Sed etiā male cogitata incendit: et ideo dicitur incenſor ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ matheū libro. ii. De corde enim exeūt cogitatōes male ⁊cꝭ. Ex hac ſentētia arguendi ſunt qui cogitationes a dyabolo immitti pu tant: ⁊ nō ex ꝓpria voluntate naſci: dyabolꝰ quidē adiu tor ⁊ incentor malaꝝ cogitationū eſſe poteſt: ſed actor eſſe nō poteſt: ¶CXX. Qualiter deprehendūt hominū cogitatio nes. ¶ Idem ibidem. Ec debemꝰ opinari euꝫ cordis occulta rimari. Sed ex habitu corꝑis et geſtibꝰ eſtimare: quid I verſemꝰ intrinſecus. verbi gratia. ſemꝑ in inſi diis poſitus: ſi pulcrā mulierē nos crebro viderit reſpi cere: intelligit cor amoris iaculo vulneratū. Et leuē co gitationū noſtraꝝ ſcintillam: fomitibus ſuis inflamat. ¶ Origenes ſuꝑ iob li. i. Itaqꝫ ſicut iā dictū ē circūiui Liber I Tercius inquit terrā. Mala eſt hec gloriatō tua Terrā circūis ⁊ ad celū nō reuerteris. Circūis aūt nō terrenis greſſi bus: ſed ſpūalibꝰ ſeductionibꝰ. Terrā circūis tanꝙͣ ſpi ritus volās. Et ea q̄ dicūtur voce: cuncta audiens: ⁊ q̄ oꝑibus fiunt videns. Ea quoqꝫ q̄ in corde tractant̉ ne ſciens. Si em̄ cogitationes hoīm dyabolꝰ ſciret: nichil boni facere ꝑmitteret. Sed oīa bona mox vt cogitatōe cepta eſſent deſtrueret. ¶ Caſſianꝰ vbi ſupra. Ꝙ autē ſpūs immundi cogitatōes noſtras aliqn̄ ſentiūt: hoc ex indiciis ſenſibilibꝰ forinſecꝰ colligūt. Ip̄as quoqꝫ cogi tationes quas ingerūt vtꝝ ſuſcepte ſint vel quēadmo dum ſuſcepte ſint: nō ꝑ ip̄iꝰ anime naturā .i. nō ꝑ illum interiorē anime motū in medullis ip̄iꝰ: vt ita dixeriꝫ la titantem. Sed ex motibꝰ ⁊ indiciis corꝑis dep̄hendūt. vtputa cū caſtrimargiā ſuggeſſerint. ſi viderint ad fe neſtrā monachū: vel ad ſolē vel ad coquinam curioſius aſpectantē: vel ſi audierūt eū de cibo loquentē: cogno ſcunt deſideriū gule fuiſſe ſuſceptū. Si fornicatōem in geſſerint: ⁊ viderint eū carne cōmotū petulanter aſpice re. aut loqui. aut tangere intelligūt in penetrabilibꝰ aīe libidinis iaculū fuiſſe defixū: ⁊ ſimiliter in alijs viciis. Qd̓ etiā a viris prudentibꝰ aliqn̄ dep̄henditur. Sicut latrones in domibꝰ quas furtim aggredi cupiūt occul tas ſolent explorare diuitias quas ꝑ ſparſas harenaꝝ minutias ad eaꝝ circūitum dep̄hendūt. Cogitationes aūt q̄ de internis aīe ſenſibꝰ nondū ꝓdierunt adire vel cognoſcere om̄ino nō poſſunt. CXXI. Cur nō omittant̉ a nobis videri Idē ibidē. Anta vero ſpirituū denſitate aer eſt ꝯſtipatu qui eſt circa terraꝫ. In quo non quieti ocioſiqꝫ verſantur: vt ſatis vtiliter eos noſtris aſpecti bus ꝓuidentiā diuina ſubtraxerit: aut em̄ terrore ꝯcur ſus eoꝝ: aut horrore vultuū. in quo ſe ꝓ volūtate ſua cū libitū fuerit tranſformāt: intolerabili formidine hoīes ꝯſternarentur. Aut certe nequiores quotidie eoꝝ exē plis fierent: fieretqꝫ inter hoīes quedā ꝑnicioſa et de mones familiaritas ⁊ exicialis ꝯiunctio: qualis eſſe ſo let inter ip̄os maleficos. Si em̄ flagicia q̄ inter eos cō mittuntur iugiter cōſpicerēt. Nullo tꝑis puncto a ſcele ribꝰ deſinentes eos cernerēt: quos nulla carnalis laſſi tudo: nulla occupatō rei familiaris aut ſolicitudo victꝰ quotidiani ſicut nos unꝙͣ ceſſare cōpellit. Om̄s aūt im pugnationes quibꝰ hoīes impetūt: etiā ꝯtra ſe inuicem indefeſſo conamīe aſſidue exercēt: ⁊ illaꝝ victoria gau dent: aut diminutōe cruciātur. CXXII. ¶ Qualiter energuminos et cultores ſuos vexent ¶ Idem. Uida energumini ſic a demonibꝰ vexantur: vt ea q̄ gerūt vel loquūtur nequaꝙͣ intelligāt: qui dam vero norūt ⁊ poſtea recordātur: qd̓ euenit nō ꝑ aliqua anime diminutōeꝫ. Neqꝫ ꝑ talis malign ſpūs infuſionē: vt aīe ſubſtātiā penetrās: ⁊ velut ei vnꝰ tus ⁊ qd̓āmodo indutꝰ ea ſermones ac verba ꝑ os pati entis emittat: hoc em̄ nullo modo ab eis fieri poſſe cre dendum eſt. Sed cōtingit hoc ꝑ corꝑis debilitatē. cum ſcꝫ in illis membris in quibꝰ vigor aīe cōtinetur: immū dus ſpūs inſidiēs: eiſqꝫ importabile pondꝰ imponens obſcuritate teterrima: intellectuales eiꝰ ſenſus obruit atqꝫ intercipit. Qd̓ n̄ nūqͣ etiaꝫ vini febriſqꝫ vicio: ſeu nimii frigoris alijſqꝫ valitudinibꝰ extrinſecꝰ ſuꝑueniē tibus accidit. Sola em̄ trinitas ita eſt intellectualis na ture penetratrix: vt nō ſolū ꝯplecti eā ⁊ ambire ſed etiā illabi ei poſſit eiqꝫ infundi. ¶ Actor. Energumini ꝓpͥe dicunt̉ quoſ demones vexant̉ interiꝰ: vt nō poſſint oꝑa tiones virtutū naturaliū exercere: ꝑ ratōe liberi arbitrii Tales em̄ nō dicunt̉ obſeſſi: ſed energumini. ꝓpter in teriorem oꝑatōeꝫ dyaboli. Nā energīa dicit̉ vis q̄daꝫ poteſtatiua ⁊ laborioſa: impellente dyabolo in homine interiꝰ facta. Quoꝝ aūt corꝑa dyabolꝰ nō intrat: ſꝫ ex terius manens vexat: impediens qn̄qꝫ ne videāt vl̓ au diant vel hmōi. tales ꝓprie dicūtur obſeſſi ad modū ca ſtri. Solent aūt demones cultores ſuos vexare corꝑali ter: vt in vitā beati bartholomei legitur. Et quaſi egri tudines corꝑis dolores immittere: vt cū eis ſacrificaſ ſent: ip̄i ab eoꝝ vexatōne ceſſantes: viderentur eos ꝓpi ciando ſanauiſſe: vt ſic eoſ magis in errore ydolatrie cō firmatos diutiꝰ detineāt Q I1C Qualiter ſimulacris aſſideant ¶Gloſa ſuper abacuc ſecundo. Piritꝰ immundꝰ aſſidere ſimulacris poteſt: ſed intrinſecus eſſe nō poteſt ¶ Actor. Subintelli gendū eſt ꝑ modū viuificatis: ſicut aīa in corꝑe Nā poteſt quidē demon intrare ſimulacꝝ lapideū: ⁊ in de reſpōſa dare: ſed nō ei adherere ita vt illud viuificꝫ ⁊ ſenſificet: vt vnā potentiā cū eo faciat: ſicut anima cū corꝑe. Et hec expoſitio ꝓphetalis bene cōſonat textui qui dicit oīs ſpūs nō eſt in viſceribꝰ eiꝰ: poſſet etiaꝫ de mon includi in aliquo vaſe: ſicut includebantur ꝑ incan tationes ſalomonis. Sed nichilominꝰ poſſet videre ea que eſſent extra vas: qꝛ nō agit nec videt ꝑ diſtantiā ſi ue ꝑ mediū cū ſit ſpūs: ſed immediate. Dicitur tamē ꝙ aīam hoīs in ergaſtulo corꝑis incluſam: videre nō por ꝓpter vmbrā ip̄iꝰ corꝑis: qd̓ tantis tenebris aīaꝫ inuol uit. vt nec ip̄a clare videat: nec ab alijs ſpiritibꝰ videri poſſit. niſi a deo ⁊ ab angeliſ. qui etiā hoc habent ꝑ gra tiam nō a natura. vnde humanuꝫ corpꝰ comꝑatur lapi di oleotropio quē qui ſecū habet ab alijs hoībꝰ videri nō poteſt: ſic aīa corpꝰ humanū gerens nō poteſt vide ri ab alijs ſpiritibꝰ. Iā potiꝰ videre poteſt ea q̄ ſūt dya boli .ſ. imaginatōes quaſ illi anteponit: ſicut ille qui eſt in loco tenebroſo videre poteſt eū qui eſt in lumine vel extra tenebras: nec ecōtra. Ꝙ aūt nō poteſt dyabolus eā videre dū eſt in corꝑe: nō impedit corꝑis diſtātia ſꝫ vmbra. Nā ſi eſſet incluſa in dolio vel in alio vaſe poſſꝫ eā videre: ſicut etiā ablata vmbra videt eam. qn̄ exuta eſt corpore. ¶ CXXIIII. ¶ Qualiter homines etiā bonos vexent et eis obediant ¶ Caſſianꝰ vbi ſupra. On ſunt aūt deſpiciendi: qui diuerſis tentatō nibus a demonibꝰ vexant̉. In quibꝰ duo debe mus credere. Et ꝙ .ſ. ſine dei ꝑmiſſione nullus ab eis om̄ino temtetur. Et ꝙ oīa nobis a piiſſimo pr̄e ⁊ medico: ꝓ noſtris utilitatibꝰ irrogant̉. Nā plerūqꝫ ꝓ leuiſſimis etiā delictis: ſancti hoīes ⁊ ꝑfecti corꝑaliter vexandi tradūtur ſathane: ut ſi quid in eis purgandū eſt ante mortē purget̉. Sicut abbaſ moyſes vir ſanctiſ ſimus aliqn̄ diſputās cōtra abbatē machariū quadam opinione p̄uentus. vnū ſermonē macharii paulo duriꝰ rep̄hendit. Et cōfeſtim tā diro demoni traditus eſt: ut humana ſtercora ori ſuo ingereret. Cōtinuoqꝫ orante machario dicto: citiꝰ curatus eſt. Sic ⁊ ꝓpheta in libro regū leoni traditꝰ eſt ad deuorandū: ꝓpter inobediētie culpā: quā tn̄ nō de induſtria neqꝫ de vicio ꝓprie volū tatis cōtraxit: ſed ab alio ꝓpheta fuerat circuuentus. Sciendū eſt aūt ꝙ maligni ſpūs duobꝰ modis obediūt hoībus. aut enī ſanctitati fideliū diuina gratia ⁊ virtu te ſubdunt̉ inuiti. aut ſacrificiis impioꝝ ſeu carmībꝰ qͥ buſdā deliniti: velut familiaribꝰ adulātur. ¶ CXXV. Utrū corpora demones habeant. ¶ Auguſtinus ſuꝑ geneſim. iij. libro Hiloſophi dixerūt demones eſſe aīalia aerea. qꝛ corpoꝝ aereoꝝ natura vigēt. Et propterea morte nō diſſoluūtur: qꝛ p̄ualet in eis elemētū: qd̓ ad faciendū aptius eſt ꝙͣ ad patiendum: qui ſi ante tranſgreſſionē celeſtia corpora gerebāt. Non miꝝ ſi ex pena conuerſi ſunt in aereā qualitatē: ut iā poſſint a ſu periori elemento. id ē. ab igne pati. ¶ Idem in libro de Liber Tercius diuerſitate demonum. Demones duabꝰ rebꝰ ꝙͣtum ad aereū corpꝰ attinet. p̄diti ſunt .ſ. acrimonia ſenſus ⁊ ce leritate motus. Quibus etiā exꝑientia reꝝ: ſpacio vite longioris acceſſit: ꝑ has efficientias quas aerei corꝑis natura ſortita eſt: nō ſolū multa futura p̄dicunt: ſꝫ etiā mira faciūt ¶ Actor. Hec ⁊ hmōi de corꝑibꝰ demonū creditur auguſtinꝰ dixiſſe. Nō ita ſentiēdo vel affirmā do: ſed magis opinādo vel alioꝝ opiniones recitando maxime ph̓oꝝ: qd̓ ex ip̄is verbis diiudicare volūt qui bus ait: demones dicunt̉ aerea aīalia nō ait ſunt. vnde ⁊ in libro de ciuitate dei. ix. ita dicit. platonici dixerūt oīm aīalium in quibꝰ eſt aīa rationalis triꝑtitam eē di uiſionē. deoſqꝫ excellentiſſimū locū tenere .ſ. in celo. ho mines infimum .ſ. in terra. demones .ſ. in aere. Et ſicut eis diuerſa eſt dignitas locoꝝ: ita etiaꝫ naturaꝝ. deos aūt vocant angelos. Quibus etiā ip̄e plato in thymeo deū introducit loquentē ſic. Dii deoꝝ ⁊cꝭ. Appulleiꝰ de deo ſocratis. Demones ſunt genere aīalia. ingenio rationalia. animo paſſiua. corꝑe aerea. temꝑe eterna. ¶ Actor. Cōmunis aūt eſt opinio demones nō eſſe aīa lia aerea: ſed ſpūs immundos incorporeos. ⁊ ẜm natu ram ſuā aſpectibꝰ noſtris inuiſibiles. qui tn̄ de hoc ae re in quo habitāt: corꝑa aſſumūt cū hoībus apparent. Richardꝰ d̓ trinitate li. iiii. Nōne ex euāgelio inno tuit: ꝙ dn̄s ex vno hoīe legioneꝫ demonū eiecit. Si de mones corꝑa habēt: vbi queſo ī eo fuere. In ſpū: an in corꝑe. Cōſtat qꝛ om̄e corpꝰ longitudinē latitudinē et ꝓ fundū habet. ⁊ eo ip̄o ſine locali capacitate ſubſiſtere n̄ poteſt: qualē quidē ſpūs om̄ino nō habet: ergo non in ſpiritu: ſed in corꝑe fuerūt. Sed qūo: vel in qua ꝑte ho minis. Nā ⁊ ſi dixeris ſubtilia corꝑa habere. Cuius q̄ ſo exiguitatis ea putas eſſe. ſi credis vel ſolā hoīs pel leꝫ corꝑi detractā tot corꝑa poſſe ꝯp̄hēdere. CXXVI ¶ De incuborū vexatione exempluꝫ de fan taſtica muliere. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei xv. libro. Reberrima fama eſt: multiqꝫ exꝑti ſunt: vl̓ ab illis qui exꝑtos ſe audiſſe confirmāt: ſiluanos faunos quos vulgo incubos vocāt: imꝓbos ſepe mulieribꝰ extitiſſe: ⁊ eaꝝ appetiſſe ac ꝑegiſſe cōcu bitū. Et quoſdā demones quos duſios galli nuncupāt aſſidue hanc immundiciā ⁊ temtare ⁊ efficere. ¶ Gan fridꝰ antiſiodorꝰ. Quidā decanꝰ ſacerdotum cū ſorore ducis burgūdie regi ſicilie rogerio deſpōſata: aliꝙͣdiu regnū eſt inhabitās: ibi certiſſime comꝑit: qd̓ naͣrrabat iuuenis quidā ſtrenuꝰ ⁊ natādi ꝑitus: circa crepuſculū noctis lucente luna in mari balneās: mulierē poſt ſe na tantem ꝑ crines app̄hendit: tanꝙͣ vnū ex ſociis qui eū vellet mergere: eā alloquēs nullū verbū extorquere po tuit. oꝑtamqꝫ pallio ī domū eā duxit: ⁊ tandē in vxorē ſolenniter accepit. Increpatꝰ aliqn̄ a quodā ſocio: ꝙ fā taſma accepiſſet. expaueſcens eripuit gladiū: minatus eſt in cōſpectu eiuſdē mulieris: filiū quē ex ea ſuſceꝑat interfectuꝝ: niſi illa loqueretur ⁊ dicerꝫ vnde eſſet. Ue inquit tibi miſero: vtilē ꝑdis vxorē dū me cogis effari Tecū forē: ⁊ tibi bene foret: ſi iniunctū michi ſilentiū te nere ꝑmiſiſſes. Nunc aūt me deinceps non videbis: et mox euanuit. Puer creuit ⁊ marinū balneū frequenta re cepit. Tandē vna dieꝝ fantaſtica illa mulier coram multis eundē pueꝝ in eiſdē fluctibꝰ occurrentē rapuit: quem ſi verꝰ puer fuiſſet mare ad litus expellere debu lſiſſet ¶ CXXVII. Alia exempla ad idē ¶ Helinandus. iiij. libro N colonienſi dyoceſi famoſum ⁊ immane palaciū reni flumini ſuꝑeminet: qd̓ iuuamen nuncupat̉: vbi pluribꝰ olim congregatis principibꝰ: ex improuiſu aduenit na uicula: quā collo alligata cignꝰ trahebat argētea cathe na: exinde miles nouꝰ ⁊ incognitꝰ oībꝰ exilit: ⁊ cignus uauem reduxit. Miles poſtea nobilem vxorem duxit: ⁊ liberos ꝓcreauit. Tandem in eodem palacio reſidens: cignū inſpiciens aduentanteꝫ cū eadem nauicula et ca thena: ſtatim in nauem ſe recepit: ⁊ vlteriꝰ nō compuit ꝓgenies eiꝰ vſqꝫ hodie ꝑſeuerat In ligonenſi quoqꝫ ꝓ uincia: quidā nobilis in ſiluaꝝ abditis repꝑit mulierē ſpecioſam p̄cioſis veſtibꝰ amictā: quā adamauit et du xit. Illa plurimū balneis delectabat̉: in quibꝰ viſa ē ali quando a quadā puella in ſerpentis ſe ſpecie volūtare Incuſata viro ⁊ dep̄henſa in balneo: nūqͣ deinceps cō paritura diſparuit: ⁊ adhuc durat eiꝰ ꝓgenieſ. In vita quoqꝫ ſancti bernardi legit̉: ꝙ in ciuitate varinenthēſi demon incubꝰ muliere quadā abuſus eſt ſeptem annis cubante etiā ea iuxta viꝝ ſuū: quē beatꝰ bernardꝰ corā om̄i populo candelis ardentibꝰ excōmunicās: ab ea fu gauit. In eadem ꝓuincia .ſ. in minore britānia: creberri me legūtur tꝑe arturi regis ⁊ ſocioꝝ eiꝰ hmōi caſuſ ac cidiſſe. ¶ Actor. His ⁊ hmōi exemplis videt̉ ꝙ demo nes poſſunt ⁊ cōire cū mulieribꝰ: ⁊ generare. Nā ⁊ mer linus fert̉ a demone incubo genitꝰ fuiſſe ¶ CXXVIII. ¶ Sententia prudentiū de eodē ¶ Idem. Ed nunc dicūt magiſtri demones nō poſſe ge nerare: licet poſſint ⁊ nouerint ſemina cōmiſce re. ad generatōeꝫ hoīs exigūtur nō ſolū ſemīa ſed etiā oꝑationes vtriuſqꝫ .ſ. maris ⁊ femine. vn̄ ſi de mon ſemen viri ꝓiiceret in matricem mulieris nunꝙͣ ꝑ hoc tn̄ fieret hoīs generatio. Itaqꝫ ꝑ cōmixtionē ſem num quā faciūt demones illa ſola animalia fieri poſſūt que fiunt ꝑ putrefactionem: vt rane. muſce. ⁊ quidā ſer pentes. Ea vero q̄ fiunt ꝑ generatōeꝫ nō poſſunt ꝑ ra tionem p̄dictam. Dicūt ergo falſum fuiſſe: ꝙ merlinus dictꝰ ſit a demone ꝓgenitꝰ: ſed forte mater eiꝰ paſſa eſt illuſioneꝫ in ſomnis a dyabolo: ita ꝙ videbat̉ ſibi viro ſuccūbere: vel aliquid tale. Et in ip̄a illuſione putabat ſe tunc ꝯcepiſſe: licet nō ꝯcepit. dicebat eī ſe de ſpiritu in hoīs ſpecie illū ꝯcepiſſe. vt legit̉ in cronicis p̄dictis. ergo etiā in cōſimilibꝰ caſibꝰ: vbi videtur in concubitu demonū hoīes natos fuiſſe: poſſumꝰ dicere nō fuiſſe ve ros hoīes: ſed fantaſticoſ. vel nō fuiſſe ex tali cōcubitu genitos: ſed fallaciter aliunde ſuppoſitos: ſiue ab hoīe ſiue a demone. Sed nec ip̄e demonū ꝯcubitus videtur eſſe verꝰ ⁊ naturalis: ſꝫ magis fantaſticꝰ. Nec in eo cre do demones aliquā delectatōeꝫ habere: niſi in hoc ſolo ꝙ faciūt mulieres peccare. ¶ Caſſianꝰ vbi ſupra. Nul lo ergo modo credendū eſt ſpūales naturas cū feminiſ carnaliter cōire poſſe. Nam ſi hoc aliquādo poſſet fieri quomodo nunc vel nunꝙͣ vel raro videremꝰ aliquos ex eoꝝ ꝯcubitu de mulieribꝰ abſqꝫ virili ſemine naſci cū p̄ſertim cōſtat eas libidinū ſordibꝰ admodū delectari: qͥs ꝓculdubio ꝑ ſemet ip̄as potiꝰ ꝙͣ hoībꝰ ꝯſcie exercere mallēt: ſi illud vllo mō poſſet effici. ¶ ¶ XXIX. ¶ Ꝙ demones om̄i motū liberi arbitrij pec cant ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ. xviij. Mnis voluntas dyaboli iniuſta eſt. Et tamen ꝑmittente deo oīs poteſtas iuſta ¶ Gloſa ſuꝑ epl̓am ſecundā ad coꝝ. Que aūt cōuentio xp̄i ad belial .i. ad dyabolū apoſtotā. Ille em̄ oīa male agi Xp̄s aūt om̄ia bene ¶ Actor. Regulariter ergo dicit̉: ꝙ demones cū actōe ſua ⁊ omni motū ꝓcedentē ex libe ro arbitrio pure peccant mortaliter. Nō eī poſſunt pec care venialiter: qꝛ nō habent ſenſualitatem ſicut nos vt .ſ. primo comedat mulier .ſ. ſenſualitas: ⁊ poſtea vir. id eſt. ratio. ſed ſtatim in eis cōſummat̉ peccatū: qꝛ nun ꝙͣ mouentur niſi motu rationis. Ideo autē dixi ex libe ro arbitrio. qꝛ quoſdā habent motꝰ rationales: quibus diligūt ſe ⁊ deū: ſed hi irreuocabiles ſunt et naturales: qꝛ nō ſubiacent libero arbitrio. Nā velit nolit: quilibet demon diligit ſe ⁊ deū. Et ideo in hiſ motibꝰ nō eſt me ritum: neqꝫ demeritū: qꝛ pure naturales ſunt: volūtati aut ratōnali q̄ eſt libera: habent odio deū. Et vellēt eū Liber Quartus nō eſſe ſi fieri poſſet. Un̄ dicit pſalmiſta. Suꝑbia eorū qui te oderūt aſcen. ſemꝑ. habent etiā odio omnē crea turam preter ſe. Et quilibet demon de alio ſimpliciter vellet eū non eſſe: ſicut ⁊ alias creaturas. Et tn̄ qd̓āmo do vult eā eſſe .ſ. vt noceat. Ex hoc em̄ ꝙ nocēt applau dant ſibi inuicē ⁊ ꝯgaudēt: ſed quilibet odit omnē crea turam inqͣtum eſt creatura: ſicut ⁊ creatoreꝫ. et hoc ex cepto naturali amore. Nā nullo modo poteſt ī eo adeo corrūpi naturalis affectio: vt odiat ſe: qꝛ hoc ip̄a natu ra nō patitur: qꝛ de neceſſitate ſibi eſt amica: ⁊ appetit cōmodum ſuū. Et ob hoc etiā diligit illū a quo eſt om̄e bonū. Iuxta illud auguſtini. Geꝰ quē amat om̄e quod amare poteſt: ſiue ſciens: ſiue neſciens. Ꝙ aūt dicitur qui diligit iniquitatē: odit animā ſuā. ſic intelligenduꝫ eſt: ita agit: ac odiſſet ſe. Sic ergo dyabolꝰ odit quidem ſe per effectum .ſ. ſe corrumpendo ꝑ peccatū. tn̄ diligit ſe ꝑ affectum. CXXX. Utrū peccent credendo vel ſperādo ¶ Idem Ed nunquid peccant credendo deū eſſe. Dicit em̄ iacobꝰ: demones credūt: ⁊ contremiſcunt. Nunquid peccant ſperādo: dicit em̄ in iob. Ec ce ſpes eiꝰ fruſtrabit̉ eū. Nunquid etiā peccauerūt cō fitendo xp̄m: et ad eiꝰ imꝑium de obſeſſis corꝑibꝰ exeū do. Ad hoc poteſt dici: ꝙ licet fides eiꝰ bona ſit .i. habi tus fidei bonꝰ ⁊ naturalis. Nichil em̄ aliud eſt: ꝙͣ natu ralis ſcientia vel cognitio: qua cognoſcit deū ꝑ ſpeculū ip̄e tn̄ motus fidei .i. ip̄m credere de deo ſiue cogitare: quotienſcunqꝫ ꝓcedit ex libero arbitrio eſt peccatū: qꝛ deprauat̉ malo fine: vel malo actu comitāte. Nūqͣ enī credit actu vel cogitat de eo: niſi remurmurādo vel in uidendo: īmo ad hoc ex ꝓpria malicia cogūtur: vt inui deant: ſicut aliquis cogitaret de emulo ſuo vt ei inuide ret actu: vel eū blaſphemaret. Ꝙ aūt ip̄m credere vel cōfiteri extorquetur ab eis ꝑ penas: ſicut a pharaone: qui cū dixiſſet: neſcio deū ⁊cꝭ. Poſtea flagellatꝰ ꝯfeſſus eſt deū dicens: Bominꝰ iuſtꝰ ⁊cꝭ. tunc nō eſt peccatum qꝛ nō pure ꝓcedit ex libertate arbitrii: ſed ex coactione timoris. Igitur neqꝫ cōfeſſio illa demonū: atqꝫ exitus de corꝑibus obſeſſoꝝ fuit peccatū: qꝛ vtrūqꝫ ꝑ violen tiam timoris extortū eſt: licet etiā hoc faciēdo peccarēt in hoc ꝙ remurmurādo ⁊ inuiti faciebāt. Ceteꝝ nō eſt credendū ꝙ dyabolꝰ ſperet eternā beatitudineꝫ: nec ve lit eam habere ſimpliciter ⁊ ꝓprie. Nā cū beatitudo ſit oīm optabiliū plenitudo ẜm auguſtinū: neqꝫ vult habe re virtutes: neqꝫ frui deo: vel aliquā habere ꝑticipatio nem cū ip̄o: que tn̄ ſunt ſumme optabilia: hoc tn̄ dico d̓ voluntate liberi arbitrii: ſed voluntate naturali: quā di ligit ſe: vult ſibi omne bonuꝫ. Ideo aūt dicit̉ ſpes eius fruſtrabitur eū: qꝛ ſperat dilationē penaꝝ ſuaꝝ maiorē ꝙͣ futura ſit. ¶ CXXXI. Cur non habeant peccati ſui remediū ¶ Petrus lombardus ita proſequitur yabolus: qꝛ ſine alicuiꝰ tentatione peccauit: ꝑ aliū vt reſurgeret: iuuari nō debuit: nec per ſe potuit. Et ideo peccatū eiꝰ irremediabile exti tit: homo vero qꝛ aliquā cadendi occaſionē habuit: licꝫ modicam: ꝑ gratiā dei iuuari potuit ad veniaꝫ. Et pec catum eius ſicut ꝑ aliū habuit initiū: ita nō incōgrue ꝑ aliū habuit remediū ¶ Auguſtinꝰ in encheridion. Pla cuit etiā vniuerſitatiſ auctori ⁊ moderatori: vt qm̄ non tota multitudo angeloꝝ deū deſerēdo perierat: ea que ꝑierat in ꝑpetua ꝑditione remaneret. Que aūt cuꝫ deo illa deſerente p̄ſtiterat: de ſua certiſſime cognita felici tate gauderet. At vero creatura rationalis que in ho minibus erat: qm̄ peccatis atqꝫ ſuppliciis tota ꝑierat ex ꝑte meruit reparari: vt angelice ſocietati ſuppleret̉ qd̓ ruina illa minuerat: hoc em̄ ꝓmiſſum eſt ſanctis ꝙ erunt equales angelis dei ¶ Iohānes damaſcenꝰ li. ii. Angelus nō eſt ſuſceptibilis penitentie incorporeus: homo vero ꝓpter corporiſ infirmitatē penitentia fungi tur: qd̓ ergo hoībus eſt mors: hoc āgelis eſt caſus: poſt caſuꝫ em̄ nō eſt penitētia: quēadmodū neqꝫ poſt mortē ¶ Gregoriꝰ ī moralibꝰ li. xxxiii. Quoniā ergo leuiathā de diuinā vita ſibi falſa ꝓmiſſione blanditur: vt eiꝰ rea tus irremiſſibilis oſtendat̉. Recte ad beatū iob dicitur Ecce ſpes eiꝰ fruſtrabitur eū. Qd̓qꝫ paulopoſt ſubiun gitur: non parcā ei verbis potentibꝰ ⁊ ad dep̄candum cōpoſitis de ip̄o quoqꝫ dyabolo intelligendū eſt: qͥ veni am culpaꝝ ſuaꝝ nunꝙͣ petiturꝰ eſt. ¶ Idē in li. xxxiiii. Idcirco aūt peccans eſt ſine venia damnatꝰ: quia ma gnus ſine comꝑatōe fuerat creatus. De quo idcirco ta mira a dn̄o referūtur: vt ꝯſideret homo quid electus in terra mereatur: ſi angelꝰ angelis in celo p̄latus ꝓſterni tur. Unde ꝑ ꝓphetā ait dominus. inebriatus eſt in ce lo gladius meus. ¶ Continentia libri quarti. Uartus liber agit de oꝑe ſecūde diei. id eſt. de firma mēto ac de celo multiplici Habet aūt liber iſte. cv. ca pitula: vt ſequi videris. Eoꝑatione ſecunde diei ¶ De natura ip̄ius firmamenti ii. De diuerſis opinionibus circa naturā eiꝰ. iii. De inuiſibilitate ipſius. iiii. De figura eiuſdē. vi. De eodem. De ambitu eius et continentia. vii. De dextra celi ac ſiniſtra viii. Utrum omnium celi orbium ſit eadem dextra ix. De rationibus auenalpetre aſtrologi ad idem Qualiter in celo ⁊ in ceteris diſtinguitur dextrum ⁊ ſi niſtrum Qualiter in celo ſunt ante ⁊ retro xii. Qualiter etiā ſurſum ⁊ deorſuꝫ ſunt in eo xiii. De ordine p̄dictaꝝ ſex differentiarum in celo xiiii. De partibus celum diſtinguentibus xv. De zonis vel circulis in eo contentis xvi. De circulis in maiori ſpera imaginandis xvii. De eodem xviii. De duobus circulis viſibilibus xix. De alijs nouem circulis inuiſibilibus xx. De duplici orizonte xxi De motu celi xxii. De triplici motore celi ſecundū philoſophos xxiii. Ꝙ celū iuxta ph̓os habet aīam ſeſe mouentē xxiiii. Rationes ad oppoſitum xxv. Qualiter ſana fide poſſet dici celū habere aīam xxvi. Qualiter in hoc ſancti cū ph̓is concordant xxvii. Reſponſiones ad obiecta in contrariuꝫ xxviii. De cōparatōe pͥmi motoris ad motores īferiores. xxix Ꝙ celi motꝰ ſit naturalis ⁊ nō ꝓceſſiuus xxx. Ꝙ celū motu ſuo non laſſatur xxxi. Cuius proprie ſit motus ille xxxii. Ꝙ celi motus apparet ex ſtellaꝝ mōtibus xxxiii. De effectu motꝰ celi ac ſtellaꝝ ī inferioribꝰ xxxiiii. De fine motus celi xxxv. Utꝝ ꝯſequat̉ finē ſuū ꝑ vnā circulationem. xxxvi. Ꝙ celi motꝰ cauſa ſit oīm motuū naturaliū xxxvii De motu in genere xxxviii. De differentia motus ⁊ mutationis xxxix. xl. De ſpeciebꝰ mutationis ⁊ motus De ꝯtrarietate motꝰ ad quietē: ⁊ motuū ad inuicē. xli. De generatione ⁊ corruptione xlii. De eodem. xliii. Liber Quartus De mixtione xliiii. xlv. De loci mutatione xlv De loco quid ſit xlvii. Quid ſit locus Adhuc de eodem xlviii De modo eſſendi in loco xlix. De localiū motuum diuerſitate De alteratōe ẜm qd̓ habeat fieri large vel ꝓpͥe li. lii. Adhuc de eodem De quinqꝫ que exigūtur in vera alteratione. liii. De augmento ac diminutōne liiii. De mouente ⁊ motu lv Ꝙ in om̄i ſpecie motus inter mouentem ⁊ motum ni chil eſt medium lvi. Ꝙ motus ⁊ quies menſurantur tempore lvii. Quid ſit tempus lviii. Qualiter tempꝰ ab areſtotile dicat̉ eſſe numerꝰ lix. Qualiter conueniunt ei paſſiones numeri. Qualiter tempꝰ ſit menſura motus lxi. De diuerſis acceptōibꝰ tꝑis ac diffinitōibus lxii De ſubſtātia temporis que eſt nunc lxiii Utrum ſit vnū nunc vel plura lxiiii. Qualiter tempꝰ ſit ꝙͣtitas continua ꝑ ſe? lxv. De partibꝰ temporis lxvi. Qualiter in aīa menſuret̉ aut numeret̉ motꝰ tꝑe. lxvii. Ꝙ ſecundum quoſdam tempus non habet eſſe niſi in anima vel in ratione lxviii. Ꝙ tꝑis eē nō depēdet ab aīa ſed eiꝰ ꝑceptio lxix. Obiectiones in contrariū. lxx. Solutiones earundem obiectionum. lxxi. De prima temporis origine. lxxii. Qualiter tempus dicatur eſſe coequeuū celo ⁊ angelo ⁊ prime materie lxxiii. De differentia temporis ⁊ eui ⁊ eternitatis lxxiiii. De cōuenientia illoꝝ triū lxxv. De ratione numeri eoꝝ lxxvi. lxxvii. Quid ſit eſſe in tempore Quot modis ꝯtingat eſſe in tempore lxxviii. Cur tempus magis dicatur cauſa corruptōnis ꝙͣ gene rationis. lxxix Utꝝ tꝑs ſꝑ cauſet̉ a motu vel aliqn̄ ſit ſine motu. lxxx Ꝙ tempꝰ ſit ꝓprie ac ꝑ ſe paſſio motꝰ celi lxxxi. De numero celoꝝ. lxxxii. De quīqꝫ celis ⁊ eoꝝ effectibꝰ ī rebꝰ īferioribꝰ. lxxxiii. De ſeptem celis lxxxiiii. De celo trinitatis lxxxv. De continentia eiuſdem celi lxxxvi. De celo empireo. lxxxvii. Ꝙ celū empireū vniforme ſit. lxxxviii. Ꝙ etiā immobile ſit. lxxxix. De celo aqueo ſiue criſtallino De opinione eoꝝ qͥ putāt aqͣs eſſe poſſe ſuꝑ celum. xci. Reſpōſiones eoꝝ ad obiecta in ꝯtrariū xcii. Opiniones ſuper hoc antiquorum doctorum: ⁊ obiecta in contrarium xciii. Probabilior modernoꝝ ſn̄ia de hac materia xciiii. Qualiter ſuꝑ hoc intelligēda ſint antiquoꝝ dicta. xcv. Ꝙ aque ille vident̉ in modū orbis ꝯgregate xcvi. De motu celi aquei xcvii. Qua neceſſitate vl̓ vtilitate ſr̄ firmam̄tū ſint aq̄. xcviii. Ꝙ ibi ſint ꝓ reꝝ inferioꝝ conſeruatione xcix. De quadruplici huiꝰ celi ponendi neceſſitate: Cur doctores aquas illas celos appellauerint ci. De celo quod dicitur firmamentū cii De ſtellis in firmamento ⁊ infra collocatis ciii. Utꝝ aliqd̓ ſpaciū ſit inter ſperas planetaꝝ ciiii. De celo olimpio. cv. ¶ De oꝑe ſecūde diei ¶ Comeſtor C. I. Ecunda die fecit deus fi mamentū in me dio aquaꝝ .i. qͣn dam exteriorem mundi ſuꝑficieꝫ ex aquiſ coagula tis ad inſtar cri ſtalli ſolidataꝫ et ꝑlucidam: intra ſe cetera ſenſibili a continenteꝫ. ad imagineꝫ teſte q̄ in ouo eſt. Et di citur firmamētū nō tm̄ ꝓpter ſui ſoliditatē: ſed etiā qꝛ terminꝰ eſt aqua rum que ſuꝑ ip̄m ſunt firmꝰ ⁊ intrāſgreſſibilis. Dicit̉ ⁊ celū: qꝛ celat .i. tegit oīa viſibilia. vnde ⁊ ꝓ ſui ꝯcamē ratione grece dicitur vranon .i. palacium. vnde dicitur celū quaſi caſa helios .i. ſolis: qꝛ ſol ſub ip̄o poſitꝰ ip̄m illuſtrat. ⁊ in eo fixa ſunt ſydera. ¶ Areſtotiles de ce lo ⁊ mundo li. ii. Celū eſt corpꝰ ſpūale: rotundū: motiuū motu circulari: naturali: ſempiterno. ¶ Idē li. i. Celum quidē ẜm tres modos noīatur. Uno modo dicitur qd̓ eſt vltimū inceſſus totiꝰ: ⁊ corpꝰ naturale qd̓ eſt in vlti mo inceſſu totiꝰ. Nos aūt noīare cōſueuimꝰ orizontem huiꝰ mundi: ⁊ ſuꝑius eiꝰ celū Et dicimꝰ ꝙ illic ſunt oīa ſpūalia fixa: quietā. Alio modo dicit̉ corpꝰ continuuꝫ cū orizonte inceſſus mundi: vbi ſunt ſol ⁊ luna ⁊ q̄dam ſtelle. Nos aūt dicere conſueuimꝰ: ꝙ ſol ⁊ luna fixi ſūt in celo. Tercio modo dicit̉ celū habens corpꝰ ꝯtinuum ab vltimo inceſſu totiꝰ. Et nos conſueuimꝰ dicere com pletum ⁊ totū celū ¶ Iſidorꝰ ethy. li. iii. Celū dicūt ph̓i rotundū volubile ⁊ ardēs: ⁊ vocatur celū qꝛ tanꝙͣ vas celatū habet imp̄ſſa ſigna ſtellaꝝ: huiꝰ ſpera eſt ſpeciet quedā in rotundū formata: cuiꝰ centꝝ eſt terra ex oībꝰ partibꝰ equaliter incluſa ¶ Comeſtor. Hanc circūuolu tam ꝯcamerationem philoſophꝰ ſummitatē ignis intel lexit. Cum enim non habet quo aſcendat circumuolui tur: vt in clibano patet. Ita ⁊ circa md̓i exteriora igniſ voluitur. II. ¶ De natura ipſius firmamenti ¶ Ex libro de naturis rerum. Eluꝫ igitur ſiue firmamentū eſt ſubtilis ignee ſqꝫ nature: rotundū: ⁊ centro terre equis ſpaciiſ vndiqꝫ collectū: vndiqꝫ ⁊ conuexū. Mediūqꝫ vbiqꝫ circuitur: et inenarrabili celeritate circūuagatur hoc celū continet omnē naturā in qua eſt: dūqꝫ flaui co loris eſt: viſus maxime confortatiuū eſt ¶ Iohānes da maſcenꝰ li. ii. Firmamēti naturā diuus baſiliꝰ ſubtileꝫ ait eſſe velut fumū: ex diuina edoctꝰ ſcriptura. Alii ve ro aquoſum: vt in medio aquaꝝ genitū. Alii ex qͣttuor elementis. Alii vero quintū corpꝰ: ⁊ aliud p̄ter qͣttuor. ¶ Areſtotiles in metheoroꝝ li. i. Orbis eſt elementum quintū .ſ. non ex elementis quattuor: ſed aliud ab eis ꝑ naturā: locus ei ꝓpinquus eſt calidus ⁊ inflamatꝰ: quia om̄e mobile ex corꝑibus qn̄ mouetur: inflamat qd̓ ei ap propinquat. ¶ Auerrois. Celū hoc non componitur ex materia ⁊ forma: ẜm ꝙ corꝑa generabilia ⁊ corruptibi lia componuntur: qꝛ nulla potentia eſt in eo ad duo con traria: ſed ſolū potentia que eſt eſſe in loco. vnde potiꝰ debꝫ dici: ꝙ eſt ex ſubiecto ⁊ forma: ꝙͣ ex materia ⁊ for ma. Nā ſubiectū dicit̉ affixionē ad formā vnā. Mate ria vero potentiā ad recipiendū formā aliā qd̓ nō ꝯtin git in materia celi: que ē ſemꝑ ibi cū actu ſuo. Et ideo ſepe dicitur materiā nō habere: ſic ergo materiā habet ⁊ nō habet. Deniqꝫ celū ⁊ om̄ia corꝑa ſuꝑceleſtia ſunt Liber Quartus quoꝝ forme carent contrariis. Ideoqꝫ ingenerabiles ꝙ incorruptibiles ſunt. Et ſubiectū eoꝝ non eſt cōmune. Si em̄ cōmune eſſet ꝓpriaꝫ formā nō haberet. Nūc āt ꝓpriam habet: quā ⁊ ſemꝑ habet. III De diuerſis opinionibus circa natura eius. Actor Atet ergo de natura celi multe fuerūt opinio nes. Nā alij quidē poſuerūt ip̄m eſſe de nume ro ſimpliciū: ita vt totū eſſet forma: ⁊ materiaꝫ nō haberet: inducentes ꝓ ſe illud areſtotilis in libro de celo ⁊ mundo. Celū nō eſt ex aliquo omnino. Alii vero dixerūt illud eſſe compoſitū ex materia ⁊ forma: iuxta illud ph̓i in eodē. Celū eſt ex tota materia: hoꝝ aūt qui dam ponūt ip̄m eſſe vnū de quattuor elemētis. Et hi di uerſificantur. Quidā em̄ ponūt ip̄m eſſe aquā. Quidaꝫ vero ignē: vt plato in thymeo: cui ſentire videt̉ auguſti nus. Damaſcenꝰ vero dicit ip̄m eſſe corpꝰ immateria le. Ph̓s aūt ⁊ ſequaces dicūt ip̄m eſſe quintū corpꝰ pre ter quattuor elementa Et hec opinio videt̉ verior. Cui etiā om̄s pene moderni ꝯſentiunt. Si aūt obiicitur cō trariū: ꝙ in ip̄o videmꝰ ꝓprietates ignis videlicet cali dum ⁊ lucidū. Et vbi eſt ꝓprietas ibi ⁊ ſubiectū: et ita videtur eſſe igneū: poſſumꝰ reſpondere ꝙ ꝓprietas celi ⁊ ignis nō ſunt vniuoce ꝯuenientes vtriqꝫ: lucidū eniꝫ ⁊ calidū ſiue lux ⁊ calor q̄ in celo ſunt viuificatīa ꝑ mo tum corꝑis celeſtis: ſicut dicit philoſophꝰ in octauo li. phiſicoꝝ: ꝙ celi motꝰ vt vita quedā eſt naturā exiſtenti bus oībus. Calidū aūt qd̓ eſt cū radio ignis iuxta eun dem philoſophū ꝑ ſe ꝯgregatiuū eſt homogeneoꝝ. id ē ſubtiliū aſcendentiū ſurſum: ac ꝑ ꝯſequens conſūptiuū ac diſgregatiuū ethrogeneoꝝ ſibi ꝓpinquoꝝ .i. groſſo rum deſcendentiū deorſum. Si aūt obiicitur iteꝝ: ꝙ ſi cut ꝓbatur in libro de celo ⁊ mundo: vnūqd̓qꝫ elemētū eſt ſpericū. Dicit etiā plato: ꝙ ignis mouetur circulari ter in loco ꝓprio: et ita ꝙ ignis videtur habere motuꝫ rectū nō obſtat quin celū qd̓ eſt circulare ſit igneū. Di cendū eſt: ꝙ ignis nō mouetur circulariter: niſi ꝑ acci dens .ſ. motu corꝑis ꝯtinentis ip̄m. Ideoqꝫ nō determi natur eiꝰ natura ꝑ motū illū. Ad hoc aūt ꝙ dicūt auto res multi celū eſſe igneū: dicimꝰ: ꝙ ignis dicitur duobꝰ modis .ſ. ab inflamatōne tm̄ actiua vel paſſiua: vel ab vtraqꝫ. Si ab actiua tantū celū eſt ignis ẜm hunc mo dum: qꝛ .ſ. inflamat. Si vero a paſſiua tm̄: ẜm hoc car bo eſt ignis. Sed vtrunqꝫ dicitur large ⁊ imꝓprie. Si aūt ab vtraqꝫ: ſic dicitur ignis ꝓprie. Itaqꝫ p̄dicti au tores capiunt ignē large: ſicut accipitur in gloſa ſuper geneſim q̄ dicit. Ꝙ empireū dicitur igneū. Nō ab ar dore: ſꝫ a ſplendore vel illuminatōe. ¶ III. ¶ De inuiſibilitate ipſius. Um aūt firmamentū eſſe ꝯſtet ſubtilis nature ſcreditur eſſe inuiſibile: licet quidā rudes dicāt ſe illud videre: qn̄ purꝰ eſt aer: vbi em̄ viſus de ficit: ibi error ſenſui dat imaginatōeꝫ videndi qd̓ nō vi det: ſicut aliquis oculis clauſis videtur ſibi tenebras videre. Nā ꝙͣuis viſus ex luce oculoꝝ ſumat exordiuꝫ nichil tn̄ valet niſi ex alicuiꝰ ſpiſſitudinis obſtaculo re percutiat̉. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Uiſus qn̄ deficit ſurſum intendens: quiddā ſpiſſuꝫ ibi cōfingit. Nā defi ciendo ſpiſſatur. Sꝫ qꝛ ꝑ oculū tranſit ī quo eſt humor aqueꝰ ⁊ criſtallinꝰ. cū deficit: nec aliꝰ color occurrit: tā lem colorē .i. aqueū ſibi cōfingit. ¶ Actor. Ꝙ ergo ſu perius dictū eſt: ꝙ firmamentū cū ſit flaui coloris: viſꝰ maxime confortatiuū eſt: nō eſt intelligendū ita: ꝙ ille color ip̄iꝰ firmamēti ſit in ſe: ſꝫ in oculi confinctōe Por ro de falſitate viſus plenius dicet̉ infra eodē libro vbi tractabitur de aquis ſuꝑceleſtibꝰ. vel etiaꝫ in tractatu de aīa vbi agitur de ſenſu viſuſ. Ꝙ aūt in eccleſiaſtico dicit ſcriptura: ꝙ altitudinis firmamentū pulcritudo eiꝰ eſt ſpecies celi in viſione glorie. Referri pōt ad ſtel larum pulcritudinē: que etiā ẜm quoſdā in firmamento dicuntur fixe. vnde ⁊ paulopoſt dicitur ibidē: Species celi gloria ſtellaꝝ. Si quis aūt aſſerere voluerit firma mentū aſpectibꝰ nr̄is viſibile: de hoc nolo cōtendere. v ¶ De figura eiuſdē ¶ Iſidorus vbi ſupra Eli aūt ſpera. vt dictū eſt ſupra. ſpecies eſt que dam in rotundū formata: cuius centꝝ eſt terra ex om̄ibus ꝑtibus equaliter incluſa ¶ Iohānes damaſcenꝰ vbi ſupra. Quidā opinati ſunt celuꝫ hoc to tum in circūitu continere: ⁊ ſperice forme exiſtere: ⁊ vn diqꝫ ſup̄mam partē totiꝰ ip̄m eſſe. Media vero eius q̄ ab ip̄o continent̉ loci eſſe infimā parteꝫ. Leuia vero cor poꝝ ſuꝑiorem ordinē eſſe ſortita: et inferiorē grauia. ſci licet terrā: et aquā quidē qꝛ leuior eſt. vnde et mobilior terra exiſtit deſuꝑ vndiqꝫ: ſic in circūitu aereꝫ: et circa aerē vndiqꝫ ethera .i. igneꝫ qui eſt leuiꝰ elementū: ideo ſurſum p̄ oībus fertur. Deforis autē oīm in circūitū ce lum. Hi circulariter aiūt moueri celū: et conſtringere q̄ infra ſe ſunt: et manere oīa firma et nō excidentia. Di cunt aūt equaliter id diſtare ⁊ ſemotū eſſe a terra: ⁊ de ſuper: et ex lateribꝰ: et de ſubtuſ: de ſubtꝰ aūt et ex lateri bus aio ꝙͣtum ad noſtꝝ ſenſuꝫ: qꝛ ẜm continentie ratio nem: vndiqꝫ ſuꝑiorē locū celū habet. Aiūt aūt quidaꝫ ip̄m ſubtiliſſime nature velut fumū eſſe: ac ſperice circū dare terrā: et circūferre cū ſuo acutiſſimo motu ſoleꝫ et lunā et reliquos planetas: qui tn̄ aduerſus celū faciunt motū. Et ſuꝑ terrā quidē exiſtente ſole diem hic fieri. Sub terra vero eo deſcendēte: hic quidem noctem: illic vero diem. Alii vero emiſperiū et ſemicirculū eſſe celū imaginati ſunt: qꝛ dicit dauid. Qui extendit celū ſicut pellem. Et yſaias: Qui ſtatuit celū ſicut camerā. id eſt archam. Et quoniaꝫ occidens ſol ⁊ luna et aſtra circūe unt terrā: ab occidente in aquilonē: et ita rurſus in ori ente deueniunt. ¶ V. De eodem. ¶ Ex ſpera. Ormam celi ſperica eſſe ꝑ hoc comꝑtum eſt: ꝙ ſtelle que ſunt in eiꝰ medio: maximos deſcribūt circulos. Alie vero ꝙͣtū remotiores ſunt a mū di medio: tanto minores deſcribūt. Et talis eſt natura corꝑis ſperici. Preterea ſtelle q̄ ſunt in medio mūdi ve lociſſimo curſu mouentur. Que aūt in extremitatibꝰ fit mamenti: tardiſſimo. cū lineares ſint ad inuicē: qd̓ non fieret ſi firmamentū quadratū vl̓ oblongū eſſet. Opor tet ergo qd̓ quecūqꝫ ſibi inuiceꝫ linearia ſunt: in alio la tere quadrati dū ip̄m quadratū mouetur: eque cito mo ueantur. Itē ſi quadratā vel oblongā formaꝫ haberet firmamentū: contingeret ip̄m habere angulos: ſed toti us philoſophie principiū eſt. Uniuerſitatē reꝝ includi a circūferentia firmamenti. Cū ergo vnꝰ angulꝰ a loco recederet oporteret ꝙ locꝰ ille vacuꝰ remaneret: donec ille vel alter angulꝰ ſubintraret. Sed cōſtat ꝙ aliquem locū eſſe vacuū eſt impoſſibile: ergo eſt ſpericū. ¶ Are ſtotiles in li. ii. de celo et mundo. Circulꝰ eſt prima figu raꝝ ſuꝑficialiū et ante figuras reliquas. Quapropter et corpꝰ orbiculatū eſt ante reliquā corꝑa: qm̄ ip̄m ſolū vna ſuꝑficie continetur. Reliqua vero corꝑa equalis linee ſuꝑficiebꝰ multis. Om̄is ſiquidē figura ſuꝑficia lis: aut eſt equalis: aut rotunda. Suꝑficiēs equalis eſt que pluribꝰ lineis cōtinet̉. Rotunda vero q̄ vna linea ¶ Albertꝰ. Celū itaqꝫ tribꝰ de cauſis dicimꝰ eſſe rotū dum. Primo ꝓpter eiꝰ motū quē oportet eſſe continuū ⁊ inquietum: et hoc nō poteſt eſſe niſi in circulo. Secun do ꝓpter naturā celi: qm̄ alias haberet contrariū: ⁊ eēt corruptibile. Tercio qꝛ illa figura .i. circularis ſola ſim plex eſt: oīmqꝫ capaciſſima: et prior om̄ibꝰ Ideoqꝫ com petit corꝑi ſimpliciſſimo primo om̄ia corꝑa continenti Si aūt in contrariū obiicitur qd̓ dicit dauid. Extendēs Liber Quartus celum ſicut pellem: que .ſ. pretendit tabernaculum. Et yſaias. Qui ſtatuit celū vt camerā .i. archā: vnde videt̉ ad modū circuli figuratū. Reſponderi poteſt: ꝙ vterqꝫ loquitur ibi vulgariter de emiſperio quod eſt ſuꝑ nos verſus polū articum. VII. De ambitu eius et continentia ¶ Areſto tiles vbi ſupra li. i. Ico ergo nunc: ꝙ totum contentū ex vltimo in ceſſus ⁊ motꝰ eſt compoſitū ex om̄i corꝑe natu rali ſenſato: neceſſario: qꝛ nō eſt extra celuꝫ cor pus. Nec eſſe poteſt om̄ino. Nec multi ſunt celi nec fu erunt nec erunt. Sed vnū eſt celū ꝑfectuꝫ: completum: cui nō eſt ſimile. Nec eſt locꝰ extra celū. nec plenitudo. nec vacuitas. nec tempꝰ. vacuuꝫ em̄ illud diffinierunt. In quo non eſt aliqd̓ corpoꝝ: ſed poſſibile eſt eſſe in eo. Tempꝰ aūt eſt numerꝰ motꝰ. Motꝰ aūt nulli ineſt niſi corꝑi naturali. Et omnes quidē res quieſcunt a motu ſuo: cū ad loca ſua ꝑueniunt. Spere alias ſup̄mi auteꝫ mobilis nō quieſcit om̄ino motꝰ: qꝛ locꝰ huiꝰ corꝑis eſt rotundꝰ ¶ Ideꝫ in. iiii. li. phiſicoꝝ. Quedā enī ſunt in loco ꝑ ſe: vt omnē corpꝰ ẜm ꝙ mobile vel ẜm augmētū. Alia vero ꝑ accidens: vt anima ⁊ celū. Nō enī celū ali cubi totū ē vt in loco quodā: qꝛ nullū corpꝰ ip̄m cōtinet ſub quo moueatur. Sꝫ ꝑtes eiꝰ quedā in loco ſunt: oēs in eo aūt qd̓ circulariter ſunt ꝯtinet alia aliaꝫ. vnde cir culariter ſolū mouetur qd̓ ſurſuꝫ eſt: omne nanqꝫ .i. vni uerſuꝫ nō eſt alicubi: qꝛ qd̓ alicubi eſt: extra ip̄m aliqͥd eſt. Et extra om̄e ⁊ totū nichil eſt. Ideo oīa in celo ſūt. qꝛ celū eſt: qd̓ om̄e eſt: ſcꝫ ꝙͣtum ad continentiā oīm cor poꝝ. Eſt enī qd̓dam vltimū ⁊ tangens mobile: terminꝰ qꝫ corꝑis quieſcentis. Terra nanqꝫ in aqua eſt: ⁊ hec ī aere. hic aūt in ethere. ⁊ hic in celo. Celū autem nō am plius eſt in alio. Nō itaqꝫ locū neceſſe eſt ſpaciū aliqd̓ eſſe corporeū. nec puncti eſſe locū. Et locꝰ eſt alicubi .i. in aliquo: nō ſicut in loco: ſꝫ ſicut terminꝰ in finito. Nō enī omne qd̓ eſt: in loco eſt. ſed corpꝰ mobile ẜm locum ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Tria itaqꝫ corꝑa diſtinguū tur in mundo videlicet. Infimuꝫ qd̓ eſt terra in centro poſita ideoqꝫ manens immobilis. mediū aūt aer vl̓ aqͣ vel ignis. Suꝑmum vero celeſte. Et ſicut corꝑa: ſic eti am qualitates differūt. In infimo nanqꝫ eſt opacitas. In medio dyaphaneitas. In ſup̄mo vero ꝑſpicuitas. De his quidā ex noſtris ſatis aꝑte diſtinguēs: ſic ait. Terra iacet ſtabilis: aqua fluit labilis. aer nutat mobi lis. ignis volat volubilis. voluit̉ rotabilis machina ſpe ralis. ¶ Albertus. Figura ſiquidem ſperica latior eſt: ⁊ occupatior oībus figuris rectaꝝ ſuꝑficieꝝ. Ideoqꝫ conuenientior eſt celo. Et hoc etiā qꝛ multe linee: multe qꝫ ſuꝑficies ambiunt omnes figuras ſuꝑficiales. So la vero ſperica inter oēs figuras corꝑales eſt quaꝫ am bit vna ſuꝑficies. Circulꝰ quoqꝫ ſolꝰ eſt inter oēs figu ras quē ambit vna linea. Ceteꝝ corꝑi rotundo non eſt contrarium omnino. VIII. ¶ De dextra celi ac ſiniſtra. ¶ Actor. Cce dictum eſt de firmamento ẜm ſe. Nunc re ſtat dicendū de ꝑtibus eiꝰ. Et primo quidē de ꝑtibus orbis q̄ ſunt principia ſue dimenſionis in oībus orbibꝰ .ſ. longitudinis. latitudinis. ⁊ ꝓfundita tis. He ſunt ſurſuꝫ ⁊ deorſum: dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ: ante et retro. ¶ Albertꝰ. Dextꝝ ſiquideꝫ ⁊ ſiniſtꝝ q̄ ſunt prir cipia motꝰ localis dixit pitagoras eſſe in celo. dicit phi loſophꝰ aūt: ꝙ dextꝝ eſt: vnde motꝰ localis incipit. Sꝫ niſtrum vero ꝑ qd̓ in dextꝝ reuoluit̉. vnde cū circulus nō habeat principiū ac medium ⁊ fineꝫ ſui motꝰ vt di cit ph̓s in phiſicis. Nō videt̉ firmamentū qd̓ eſt circū lare: dextꝝ vel ſiniſtꝝ habere. Qd̓ enī principiuꝫ ⁊ me dium ⁊ finem ſui motus nō habet in ſe: nec in ſe habet vnde motus incipiat: ⁊ ꝑ qd̓ reuoluitur: p̄terea cū celū moueat̉ ab oriente in occidentē: nec ibi motꝰ ſiſtat: ſed econuerſo regirat. Qua ratōe dicit̉ inciꝑe grātia ſemi circuli ſuꝑioris in oriente: dicitur ⁊ inciꝑe gratia inferi oris in occidente. Si ergo dextra celi dicitur oriens qꝛ ſcilicet inde motꝰ eiꝰ incipit: eadem ratōne ⁊ occidens. Itē vna ꝑte circuli mota: mouent̉ omnes. qua ergo ra tione incipit in vna motꝰ: eadē ratōe in oībus. vbiqꝫ er go eſt dextera: vbiqꝫ ſiniſtra. Nos aūt dicimus reuera celū habere dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ: differentes in virtute: ſꝫ cō uenientes in figuris. Sic enī areſtotiles ait in li. ii. de celo ⁊ mundo: Ꝙ dextra ⁊ ſiniſtra nō differunt ī figu ra. ſed ante ⁊ retro ſurſum ⁊ deorſum. Quod etiā vide mus exp̄ſſe in humano corꝑe. pes enī dexter figuratur ſicut ſiniſter. Et manꝰ dextra: ſicut ſiniſtra. membra ve ro ſuꝑiora nō figurātur: ſicut inferiora. nec anteriora: ſi cut poſteriora Sed notandū ꝙ celū aliter conſideratur vt eſt locꝰ inferioꝝ. et aliter ẜm naturā ꝓpriā: ẜm quā diſtinguitur a ceteris corꝑalibꝰ. Ideoqꝫ virtutes quaſ dam habet: ẜm ꝙ eſt locꝰ. ⁊ quaſdā ẜm ꝙ eſt celū. Suꝑ ponimus aūt ꝙ celū moueatur a motore ſibi cōiuncto. Et nō tantū a deo: ſicut inferiuſ habetur: vbi de motu celi agit̉. Dicimꝰ ergo ꝙ dextra celi eſt in oriente: ꝙͣtuꝫ ad virtutē loci ſui ſitus. Et hoc patet ex eo: ꝙ motu celi mouendo illud: mouet oīa naturalia. Cunqꝫ motꝰ ſemꝑ ſit ab immobili aliquo primo: ſicut ꝓbatur in phiſicis: oportet vt ille motor ſit immobilis. Et locꝰ vnde primo mouetur immobilis. dico aūt locū in ꝑte orientis: eo ꝙ ibi abundat vis primi motoris. vnde qꝛ ꝑ motum celi effluit virtꝰ eiꝰ in totā naturā. Ad primū ergo obiectū dicimꝰ: ꝙ licet circulꝰ inꝙͣtum circulꝰ principium et me diuꝫ ac finē habeat in centro: ⁊ nō in circūferentia. Cir culꝰ tn̄ in materia naturali habens poſitōeꝫ ẜm ſitum mundi: nō eſt eiuſdē ratōis cū oībus ꝑtibus ſuis. vnde motus eiꝰ in vna ꝑte inchoat: ⁊ in alia ꝑte regirat. Ad aliud dicendū eſt: ꝙ diſtinctio circuli celi ꝑ dyametruꝫ nō ſiſtit motum. Et ideo nō de neceſſitate eſt oriens in vtroqꝫ puncto dyametri. Niſi forte quo ad nos ⁊ nō ſe cundum naturaꝫ. Ad aliud ſimiliter poteſt dici: ꝙ licet mota vna ꝑte circuli: moueant̉ omnes: nō tn̄ in oībus eſt rō inceptōis motꝰ: vt patet ex p̄dictis. ¶ IX. Utrū oīm celi orbiū ſit eadē dextra. Uxta hoc queri poteſt vtꝝ eadē dextra ſit om nium orbiū. hoc eſt. vtꝝ omnes orbes eundem habeāt orientē. videt̉ enī ꝙ nequaꝙͣ: qꝛ non eſt idem initiū vnde incipit motꝰ oīm. ⁊ tn̄ ab oībꝰ imponi tur areſtotili: ꝙ dixerit omnes orbes ab oriente in occi dentem moueri. At hoc itaqꝫ ſoluit̉ diuerſimode a di uerſis. Nā ẜm areſtotilē: nō eſt idē oriēs oīm. Sꝫ oriēs planetaꝝ eſt in occidēte orbis ſtellaꝝ fixaꝝ. Ideoqꝫ di cit ꝙ oēs orbes mouent̉ ab oriente in occidentē. Incre patqꝫ pitagoraꝫ qui dixit: eos qui habitant ſub ſpera viſibꝰ noſtris occultatos eſſe in medietate orbis inferi oris in ſiniſtra ꝑte. hoc eſt. illos antipedes qui ſunt ver ſus polum antarticū verſus orientem. Nos autē habi tare dixit in medietate orbis ſuꝑioris ī dextra ꝑte. Et hoc ẜm motum ſpere ſtellate. Satiſqꝫ patet eum dixiſſe falſum. Si enī dextra eſt in orientē. ſicut ip̄e dicit. tunc antipedes habitant in ꝑte ſuꝑiori orbis. In ſiniſtraqꝫ ſub motu habitāt regiratōis. Nos aūt qui verſus ar ticum polum ſumꝰ: habitamus in celi dextra inferiore ꝑte orbis: quoniā habitamꝰ ſub aſcenſu inceptōis mo tus celi. Sed ẜm orbes planetaꝝ veꝝ dixit pitagoras qꝛ dextra planetaꝝ eſt in ſiniſtra orbis ſtellaꝝ fixarum Ideoqꝫ ẜm orbes illos nos ſumuſ in orbe ſuꝑiori in ſi niſtra: qꝛ motꝰ regiratōis planetaꝝ eſt ſuꝑ nos. Et illi qui habitāt in emiſperio alio: ſunt in ꝑte inferiori in de xtra. Et ẜm ꝓprium motū planetaꝝ: non ẜm diurnun Nā ẜm illum motum aſcenſus planetaꝝ ex inceptōibꝰ eoꝝ eſt ſuꝑ eos: et ideo contingit: qꝛ variantur poli pla uetaꝝ a polis orbis ſtellaꝝ fixaꝝ: oriēteſqꝫ ⁊ occidētes Quartus Liber ip̄oꝝ ab oriente ⁊ occidente illius. Falſum ergo dicūt: qui areſtotili imponunt: ꝙ dixerit planetas moueri ab oriente primi orbis in occidentē ip̄ius. X. De ratōibꝰ auenalpetre aſtrologi ad idē. T hoc tn̄ eſt ratio auenalpetre ī aſtrologia ſua qui dicit ꝙ corpꝰ vniꝰ nature ẜm naturalē mo tum mouetur ab eodē loco in eundē. Cuꝫ ergo om̄s ſpere ſint vniꝰ nature: om̄es mouentur ab oriente ꝑ occidentē iteꝝ redeundo in orientē vniformi motu ſe cundum natura. Alia quoqꝫ ratio ad idem hec eſt: qn̄ circuli duo vnus extra: aliꝰ intra: mouentur cōtra ſe in uicem. vnꝰ ſiſtit aliū vel ſcindit eū: ſi non fuerint eque fortes. Si ergo celū mouetur ab oriente in occidentem et inferiores orbes econtra. Aut ſiſtent ſe inuicē. Aut vnꝰ alteꝝ ſcindet: quoꝝ vtrūqꝫ falſuꝫ eſt. Relinquitur ergo ꝙ om̄s moueantur ab eodē loco in eundē: veꝝ ad primā rationē dicimꝰ ꝙ ſuꝑiora corꝑa nō habent in ſe contrarietatē. ideoqꝫ nō mouentur ad loca ſua ꝯtraria: ſicut corꝑa inferiora. Et vnꝰ eſt locꝰ deorſum: qui dicit̉ mediū: ad quē mouetur terra. Et aliꝰ a medio ſurſum: ad quem mouetur ignis. Eſt aūt locꝰ citra mediuꝫ: ad quem nullū mouetur corpꝰ. Nā om̄e corpus qd̓ mouēt̉ ad aliquē locū ſecundū naturā: quieſcit naturaliter qn̄ in illo eſt. Suꝑiora vero mouentur in loco ſuo circula riter. Et ꝑtes ip̄iꝰ loci vel ſitꝰ: nō ſunt ad inuicē contra rie: ſicut ꝯtraria ſunt ſurſum ⁊ deorſum. Sed tn̄ habēt eandem diuerſitatem in eadē natura ſitꝰ ⁊ loci. Ideoqꝫ diuerſi orbes in diuerſis ꝑtibus eiꝰ poſſunt inciꝑe mō tus: ratōe diuerſaꝝ diſpoſitionū: que ſunt in motoribꝰ ⁊ mobilibꝰ. Ad alia vero ratōeꝫ dicimꝰ ꝙ ad hoc reue ra ꝙ circulꝰ cōtra circulū directe moueatur: oportet: ꝙ ī eiſdem polis ⁊ in eodē axe moueātur: qd̓ nō faciunt or bes planetaꝝ cū orbe primo. vel forte poteſt dici meliꝰ ꝙ inferiores motores ꝯtrarii nō ſunt motori ſuperiori qm̄ potiꝰ intendūt ⁊ appetūt ei ſimilari. Ideoqꝫ mouē tur etiā motu ip̄iꝰ .ſ. motu diurno: ⁊ inſuꝑ habent ꝓpri um motū. vt dicitur infra. qui nō eſt ꝯtrariꝰ motui pri mo: ſed habet ordinē ſub ip̄o ad cōſiſtentiā nature. Nā ꝓpter diuerſitatē inferioꝝ: neceſſe eſt diuerſos motus in ſuꝑioribꝰ eſſe: ſicut ꝓbatur in ſecūdo libro de genera tione ⁊ corruptōe. Et in ſecūdo libro de celo ⁊ mundo. Auenalpetras tn̄ ratōes illas ꝯcedit: ⁊ ponit om̄es mo ueri ab vno motu primo: cuiꝰ virtꝰ fortior eſt immedia to: ꝙͣ in ſecūdo: ⁊ in ſecundo ꝙͣ in tercio. et ita de alijs. Ideoqꝫ in primo facit motū diurnū: reuoluens ip̄m de puncto ad punctū. In ſecūdo aūt ⁊ inferioribus in tꝑe diurni motꝰ nō facit ꝑfectā reuolutōeꝫ: ſed remanet ꝑs ⁊ iteꝝ in alio die ꝑs. Et ẜm hmōi remanētias dicit: ꝙ planete ab occidente in orientē moueri vident̉ cū tn̄ no moueant̉. Ꝙ aūt diuerſimode mouentur. hoc dicit cō tingere ꝓpter diuerſitatē poloꝝ ⁊ circuloꝝ ¶ XI. Qualiter in celo et in terris diſtinguitur dextrum et ſiniſtrum. Ciendū vero ꝙ ſiniſtꝝ ⁊ dextꝝ aliter ſumūtur abſolute: aliter in comꝑatōe ad nos. Abſolute duobꝰ modis .ſ. ẜm ſimilitudineꝫ: vt in ſtatua. Secundū veritatē in illis in quibꝰ ſunt motꝰ diuerſi ut in aīalibꝰ in quibꝰ eſt principiū motꝰ in dextra ad alte ram ꝑteꝫ videlicet ſiniſtrā. primo eniꝫ ſe trahit dextra: ꝓpter hoc etiā aīalia cū ambulare incipiūt: dextꝝ pedē priꝰ: ac deinde ſiniſtꝝ ponūt: qꝛ ſic facilior eſt ambula tio. Similiter ⁊ in celo ẜm veritatē ſunt: vbi principiū motꝰ eſt ab oriente: ⁊ regiratio ab occidente. Nec ſine cauſa dixi motꝰ diuerſi: ſꝫ ꝓpter grauia ⁊ leuia: que vi delicet nō habent niſi vnū motū a medio vel ad mediū Ideoqꝫ nō habent motū dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ. Quo ad nos etiā dicuntur duobꝰ modis. videlicet aut ꝑ relatōeꝫ ſo lam: ſicut illa q̄ ſunt verſus dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ ī comꝑatōe ad nos. Aut ꝑ relatōeꝫ ad fatū: ſicut augures obẜuāt aues a dextris ⁊ a ſiniſtris ſedenteſ. Nec ideo hoc dici mus: ꝙ credimꝰ vim aliquā habere fatuꝫ: ſed qꝛ diſtin ctio hec eſt antiquoꝝ. Porro dicit areſtotiles de celo ⁊ mundo li. ii. Ꝙ dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ nō eſt in aliquo plane taꝝ. Qd̓ etiā dictat ratio manifeſta. Cū enī dextꝝ et ſi niſtrū ſint principia motꝰ localis. vt dictū eſt. ⁊ planete nō habeāt motū localē ꝓceſſiuū: ſicut manifeſtū eſt ideo dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ in eis ſuꝑflueret: et ſic aliquid ī natura vanū eſſet. Dixerūt aūt quidaꝫ: ꝙ dextra celi eſt vbi eſt abundātia lumiuis diſponentis ad motū. Siniſtra ve ro vbi minus eſt de lumine: qd̓ ſi veꝝ eſſet: qn̄qꝫ in occi dente eſſet celi dextra: qm̄ illa ꝑs vbi abundat lumē: re uoluitur circulariter: ſicut et alia. hoc aūt eſt ꝯtra ph̓m in libro de celo ⁊ mundo dicentē: ꝙ dextra eſt vbi vide mus ſtellas oriri. ſiniſtra vero vbi videmus eas occide ¶ XII. ¶ Qualiter in celo ſunt ante et retro. Orro de retro et ante celi: que ſecunduꝫ philo ſophū ſunt principia motꝰ alteratōnis. Queri poteſt qūo in celo ſint cū alteratio nō ſit in celo ſicut patet ex ſupradictis: p̄terea cū ante et retro diffe runt in figura ⁊ in virtute: in celo aūt non inueniat̉ dif ferentia ſecundū figurā: qꝛ rotundū eſt vbiqꝫ. videtur ꝙ an̄ ⁊ retro nō ſint in celo. dicit tn̄ ph̓s: ꝙ iſta ſex prin cipia dimenſionis videlicet. ante. retro. ſurſuꝫ: deorſuꝫ dextꝝ. ſiniſtꝝ. ſunt oīs corꝑis cōpleti. Celū aūt eſt cor pus completū: vel potiꝰ completiſſimū. Dicimꝰ ergo ꝙ ante et retro ſunt in celo ſecundū diſpoſitōeꝫ circuli ſi gnoꝝ: ſub quo mouetur ſol: qui declinat ab oriente ver ſus meridiem: et motores planetaꝝ habent declinatōeꝫ ſecundū ꝑtem illaꝫ: p̄cipueqꝫ ſol. Eſt aūt in celo princi pium alteratōis effectiue: qꝛ .ſ. efficit alteratōneꝫ. Ex motu quippe ſolis ad ante verſuſ aquiloneꝫ: et declina tionem ipſius retro verſus meridiem: cōtinua fit altera tio in inferioribꝰ. et ꝯſequentur continua generatio et corruptio: qꝛ latio ſolis in obliquo circulo cauſa eſt ge nerationis et corruptōis in iſtis inferioribꝰ. Huiꝰ eniꝫ inclinationem contingit fieri quādoqꝫ longe: quādoqꝫ ꝓpe. Inequali vero exiſtente diſtātia inequaliſ erit mo tus: quo circa ſi in adueniendo et ꝓpe eſſe fit generatio In recedendo et longe fieri ab ip̄o fit corruptio. Simi liter etiā in aīalibus nō fit alteratio: niſi ſecundū quali tates ſenſibiles ꝓprie: ſicut ꝓbatur in li. phiſicoꝝ. vii. Cunqꝫ. vt dicit philoſophꝰ. Ante ſit vbi ſunt ſenſus: manifeſtū eſt: qualiter ante et retro principia ſunt alte rationis in aīalibus. Iſta quippe .ſ. ante et retro maxi me diffiniuntur in corꝑe ſpirāte: qd̓ eſt animatū anima ſenſibili: ſicut ip̄emet dicit. vnde et qd̓ dicit an̄ eſſe: vbi ſunt ſenſus. Nō habet locū in celo: ſed tm̄ in animalibꝰ Ꝙ aūt dicit ſex illas differentias in om̄i corꝑe cōple to eſſe. Intelligendū eſt eū ibi corpꝰ completuꝫ appella re ꝑfectū ſecundū principia motꝰ in ſeip̄o. vel ſecundū principiū motꝰ localis diuerſitatem habentis: ſicut eſt motꝰ animalis: ⁊ principiū motꝰ alteratōis ꝑ ſenſus: et principiū augmenti ꝑ ſurſū ⁊ deorſum. ¶ XIII. ¶ Qualiter ſurſuꝫ ac deorſum ſunt in eo Eſurſum aūt et deorſum q̄ ſecūdū philoſophū I Aprincipia ſunt longitudinis in celo. Merito eti am queri poteſt quo. Si em̄ ſurſuꝫ eſt ſecundū magnā diſtantiā a medio. videtur ꝙ circūferentia celi vbiqꝫ ſunt ſurſum: et nuſꝙͣ deorſum. p̄terea ſurſuꝫ ⁊ de orſum principia ſunt motꝰ augmenti iuxta philoſophū At in celo nō eſt augmentū. Itē ſurſum et deorſuꝫ ſūt cōtraria: et contraria in celo nō ſunt. Dicūt aūt quidaꝫ ꝙ ſurſum eſt vbiqꝫ iuxta celū et in celo. Deorſum aūt ī terre centro. Et ꝙ in celo eſt vnū iſtoꝝ: nō aūt reliquuꝫ. Sꝫ hoc eſt ꝯtra philoſophū: qꝛ dicit orbis longitudinē Quartus Liber eſſe ſpaciū in quo ſunt orbes: et ꝙ ex orbibꝰ ſunt qͥ ſur ſum ſunt ⁊ deorſum. Et ex eis ſunt qui ſunt ⁊ deorſuꝫ. Et iſte locꝰ .i. ſpaciū orbiū: oībus medietatibꝰ orbiū eſt diuerſus. Cui nos conſentiētes dicimꝰ: ꝙ ſurſum ⁊ de orſum in celo ſunt. Et eſt orbis longitudo de polo ī po lum: ita ꝙ polꝰ antarticꝰ ſit ſurſū: et articꝰ deorſuꝫ: ẜm primi orbis dimenſionē. Porro ẜm dimenſionē aliorū in quibꝰ planete ſunt. polꝰ qui eſt in noſtro emiſperio ē ſurſum. Et polꝰ qui eſt in inferiori emiſperio eſt deorſū Et hoc eſt qd̓ intendit dicere ph̓s: ꝙ ex oībus quidam ſunt ſurſum: ⁊ quidā deorſum: qꝛ .ſ. vna medietas orbiſ eſt ſurſum: et altera deorſuꝫ. Et hoc eſt ꝙ ẜm hoc orbeſ diſtinguūtur occulti: ⁊ orbes viſibꝰ noſtris ſubiecti. Cū aūt dicit philoſophꝰ ꝙ iſte locꝰ ex oībus medietatibus eſt diuerſus. Intelligitur ꝙ orbes q̄ ſunt circa vl̓ citra primū orbē diuerſificant̉ in polis ⁊ orientibꝰ ⁊ occiden tibꝰ. ac ꝑ ꝯſequens in ſurſum ⁊ deorſuꝫ: et in dextro ac ſiniſtro. Ad primū aūt obiectū dicimꝰ: ꝙ ſurſū et deor ſum duobꝰ modis dicunt̉. Uno modo ꝙ ſint principiū motꝰ recti localis: ⁊ ẜm hoc ꝯtraria ſunt: ⁊ ad ip̄a leue ⁊ graue mouent̉. Alio modo ẜm ꝙ principia ſūt ac ter mini motꝰ augmenti. vel principia ⁊ termini longitudi nis: ⁊ ſic nō ſunt ꝯtraria. ſecundū hoc dicit philoſophꝰ in libro de aīalibꝰ: ꝙ in pueris membra ſuꝑiora ſūt ma iora ꝓpter abundantiā caloris pellētis alimentū ſurſū poſtea vero fit ecōuerſo. Ad aliud vero dicendū eſt: ꝙ ſurſū ⁊ deorſū ſunt in celo ꝓut ſunt principia ⁊ terminꝰ ¶ XIIII. longitudinis tantūmodo. ¶ De ordine p̄dictarū ſex differentiarū ī celo Erito itaqꝫ videt̉ rep̄hendi pitagoraſ ꝙ loque batur de dextra ⁊ ſiniſtra. Non aūt de ante et P. retro: ſurſū ac deorſū. Cū tn̄ illa quattuor ī plu ribus numerātur corporibꝰ ꝙͣ dextrū ⁊ ſiniſtꝝ. Sꝫ no tandū ꝙ iſte ſex differentie ꝓut ſunt in celo ⁊ aīalibus ꝯſiderantur duobꝰ modis. Uno modo .ſ. ꝓut ſunt prin cipia dimenſionū. Alio mō ꝓut ſunt principia motuuꝫ Si cōſiderentur ꝓut ſunt principia dimenſionum: hoc modo priꝰ ſunt ſurſuꝫ ⁊ deorſū: et cōſequenter dextꝝ et ſiniſtꝝ. vltimo vero ante ⁊ retro. Sicut prius eſt longi tudo: et poſtea latitudo: ⁊ ꝓfunditas vltimo. hunc ordi nem philoſophꝰ attēdit: qn̄ pitagoraꝫ rep̄hendit: qͥ pri us loquebatur de dextro et ſiniſtro ꝙͣ de ſurſū ⁊ deorſū Si vero cōſiderentur ẜm ꝙ ſunt principia motuū: hoc modo prior eſt dextra et ſiniſtra: cōſequenter ante et re tro. et vltimo ſurſum et deorſum: prior ſiquidē in mūdo eſt localis motꝰ: ⁊ cōſequenter alteratio ad generatōeꝫ ⁊ corruptōeꝫ in inferioribꝰ. vltimo vero generatoꝝ au gmentū: et hunc ordinē pitagoras cōſiderauit: dixerūt aūt quidā ꝙ dextra et ſiniſtra diuerſimode ſunt ī diuer ſis. Et ꝙ in quibuſdā ſola virtute differūt: vt in celo. In quibuſdā figura et virtute: ſicut in hoībus et plane tis. Et iſti quidē dupliciter falſū dicūt .ſ. qꝛ dextꝝ et ſi niſtꝝ ẜm areſtotilē figura nō differunt: ſed ante ⁊ retro ſurſum et deorſū: ſicut etiā ſuꝑius eſt oſtenſuꝫ. Et etiā qꝛ dextrum et ſiniſtrum in planetis nō ſunt: vt ꝓbatuꝫ eſt ſuꝑius. ¶ XV. ¶ De partibus celum diſtinguentibus ¶ Iſidoruſ. li. iij. Tis eſt ſeptē trionalis linea recta: q̄ ꝑ mediam pilam ſpere tendit. ſic dicta: qꝛ ſpera ī ea vt ro I ta voluitur. vel qꝛ ibi plauſtꝝ eſt. Poli ſunt cir culi qui ꝑ axem currūt. ſic dicta qꝛ ſunt axiū cicli ex vſu plauſtroꝝ a poliēdo .ſ. nominati. hoꝝ alter eſt ſeptētrio nalis: qui et boreꝰ dicitur. et nunꝙͣ occidit: ſed ſemꝑ vi detur. Alter auſtralis qui nunꝙͣ cernit̉: qꝛ dextra celi altiora ſunt: p̄ſſa auſtri. Cardineſ celi ſunt extreme par tes axis: ſic dicti: qꝛ ꝑ eos vertitur celū. vel qꝛ ſicut cor voluūtur. Conuexa celi ſunt extrema eiꝰ a curuitate di cta: qͣſi cōuerſa vel inclinata. Curua enī ſunt et ad mo dum circuli flexa. Canne celi due ſunt .ſ. canna ortꝰ: et canna occaſuſ. hinc enī ſol ꝓcedit. illic ſe recipit. Clima ta celi .i. ꝑtes vel plage quattuor ſunt: quaꝝ prima oriē talis eſt: vnde alique ſtelle oriunt̉. Secunda occidētaliſ vbi alique ſtelle nobis occidūt. Tercia ſeptentrionalis vbi ſol ꝑuenit in maioribꝰ .ſ. diebꝰ. ſic dicta a ſeptē ſtel lis axis: que in ip̄o reuolute rotatur. Quarta auſtraliſ vbi ſol in maioribꝰ ꝑuenit noctibꝰ. Sūt et alia ſeptē cli mata celi: quaſi ſeptem linee ab oriente in occidentē ſb̓ quibꝰ et mores hoīm diſpares: et aīalia ſpecialiter na ſcuntur: que uocantur a quibuſdā locis famoſis. Hoꝝ primū eſt meroys. Secundū ſonoys vel ſyenes. Terci um cātacoraſ .i. affrica Quartū rhodꝰ. Quintū elleſpō tus. Sextū meſopontū. Septimū bruſcenꝰ ¶ XVI. ¶ Idem in eodem. De zonis vel circulis in ea contentis. ¶ One celi vel circuli ſic dicti ſunt: eo ꝙ in circū ductione ſpere exiſtunt haꝝ diſtinctōibꝰ q̄daꝫ ꝑtes ſua temperie incoluntur: quedaꝫ īmanita te frigoris aut caloris inhabitabiles ſunt. Primuſ ita qꝫ circulꝰ arcturꝰ dicit̉: eo ꝙ intra eū arcturi ſigna īclu ſa ꝑſpiciuntur. Secundꝰ tropicus appellat̉: qꝛ ſol in eo circūiens aquilonis finibꝰ eſtatē facit: et vltra eum nō tranſit: ſed ſtatim reuertit̉. Terciꝰ equinoctialis: qꝛ ſol cū ad eū ꝑuenerit: equinoctiū facit. Quartꝰ antarticuſ dicit̉: qꝛ cōtrarius eſt illi circulo qui arcticꝰ appellatur Quintꝰ brumalis dicitur: qꝛ ſol cū ad eū ꝑuenerit: hye mem his qui ad aquilonē ſunt facit. Et eſtatē his qui in auſtri ꝑtibus cōmorantur. zodiacꝰ aūt circulꝰ eſt qui ex lineaꝝ quinqꝫ angulis: et ex vna linea ꝯſtat. Lacteꝰ circulꝰ eſt via que in ſpera videtur. lactea a candore di cta: qꝛ alba eſt. Hāc aliqͥ dicūt viā eſſe: qͣ circūit ſol ⁊ ex ip̄iꝰ ſplendoris trāſitū: ſic lucere ¶ XVII. De circulis in maiori ſpera imaginādis. ¶ Ex ſpera T aūt hec et alia de circulis in orbe maiori cō tentis euidentiꝰ pateāt. Intelligamꝰ nos qͥ ſu per faciem terre reſidemꝰ eſſe in centro .i. in mū di medio. Et firmamentū. ꝙ vniformi motu mouet̉ ſu per terrā. ſtabile eſſe et firmuꝫ. Deinde imaginemur in eo ſeptē puncta. Primū recte in ſeptētrione in extrem tate firmamenti: et appellatur polus articꝰ Polus qui dem ꝓprie dicitur illa ꝑs axis q̄ excedit rota. vnde hac ſimilitudine extremitas firmamēti polus dicitur: quia ſicut rota circa axem: ita firmamentū circa lineā voluit̉ quandā intellectualem: que ꝓtenditur ꝑ mediū terre a polo arctico vſqꝫ ad polū antarticū. vn̄ et illa linea axiſ dicitur. Arcticus aūt dicitur ab arcto ſtella ſibi vicina Secundū punctū intelligamꝰ recte in meridie in extre mitate firmamenti: et dicitur polus antarticꝰ: quaſi cō tra arcton. Terciū imaginemur directe ſuꝑ verticē no ſtram: et dicitur vertiginale. Quartū ecōtra recte ſub pedibꝰ noſtris: et dicitur oppoſitū vertiginali. Quintū in oriente ſimiliter et dicitur orientale. Sextū econtra rio in occidente: et dicitur occidentale. Septimū ī ip̄o centro. poſt hoc intelligamus pedē circini in ip̄o centro immotū eſſe. Reliquū vero pedem circini volui ꝑ pun ctum vertiginale. ꝑ occidentale: ꝑ oppoſitum vertigi li: ꝑ orientale: et redire vſqꝫ ad vertiginale. ſic deſcribi tur circulus: qui dicitur equinoctialis paralelluſ. Equ noctialis quidē: qꝛ cū ſol ꝑuenit ad cum: tunc habemuſ equinoctium et interſecat equinoctium in duobꝰ ſigniſ equinoctialibꝰ. Paralellus aūt dicit̉ quaſi eque diſtas Iteꝝ intelligamꝰ pedem circini circūuolui: reliquo im moto ꝑ punctum occidentale: ꝑ polum articum: ꝑ pun ctum orientale: ꝑ polū antarticū: ⁊ ſic redire ad occiden tale. Sic deſcribitur circulus qui dicit̉ colurꝰ .i. cauda bouis ſilueſtris ꝑ ſimilitudinē: qꝛ nō videmus huiꝰ cir culi niſi medietatē. ſicut bos ſilueſter ſupra dorſum ſuū Liber Quartus facit de cauda ſua ſemicirculū. Et eſt idem cū orizonte naturali. Sed in hoc diſtat: qꝛ orizon naturalis ſtabiliſ eſt. Iſte aūt voluitur cū firmamento. Itē intelligamus pedem circini circūuolui: ꝑ punctū vertiginale: ꝑ poluꝫ arcticū: ꝑ oppoſitū vertiginali: ⁊ ꝑ polū antarticū redi re ad punctu vertiginale. Sic deſcribitur circulꝰ qui di citur colurus meridionalis: qꝛ .ſ. qn̄ ſol ad eū ꝑuenerit: tunc habemꝰ meridiē in qualibet die. ¶ XVIII. De eodem Reterea quilibet circulꝰ in ſpera imaginatus intelligatur diuidi in .ccclx. ꝑtes equales: qua rum quelibet dicitur gradꝰ. Intelligamꝰ etiaꝫ adhuc duo puncta: que dicūtur ſolſticia. vnū eſtiuale: et aliud hyemale. vnū diſtans a polo artico. lxvi. gradibꝰ Alid̓ ab antartico totidē gradibꝰ oppoſitū primo. poſt hoc intelligamꝰ pedē circini circūuolui ꝑ punctum occi dentale: ꝑ ſolſticiale eſtiuale: ꝑ orientale: ⁊ ꝑ ſolſticiale hyemale redire ad occidētale. Sic deſcribitur circulus qui dicitur linea ecliptica ab eclipſi: qꝛ nuſꝙͣ habet fie ri eclipſis ſolis et lune: niſi qn̄ ſunt in ecliptica. Intelli gamus iteꝝ vnū punctuꝫ: qd̓ diſtet a loco artico. xxiiii. gradibus ⁊ aliud ſub antartico. xxiiii. ſub terra primo firmiter oppoſitū. Itaqꝫ ꝙ hucuſqꝫ ſtabile erat: intelli gamus ſemel circuuolui: et ꝑ quattuor iſta puncta duo ſcꝫ ſolſticia ⁊ polꝰ zodiaci deſcribantur: et quattuor cir culi: qui paralelli dicūtur. Equinoctiali primꝰ ex parte ſeptētrionali ⁊ dicitur paralellus articꝰ bore alis ſepten trionalis. Articꝰ a polo artico ſibi vicino. Borealis a borea: qꝛ ab illa ꝑte flat. ſeptentrionalis a ſtellis ſepten trionalibꝰ. Reliquꝰ dicitur tropicꝰ eſtiualis. Tropicuſ a tropos qd̓ eſt cōuerſio: qꝛ ſol ad illū ꝑueniens: ampliꝰ ad nos nō appropinquat: ſed reuertitur. Eſtiualis aūt qꝛ talis cōuerſio fit in eſtate qn̄ ſol eſt in cancro Terciꝰ dicitur tropicus hyemalis. tropicꝰ .ſ. qꝛ ſol ad illū ꝑue niens: ampliꝰ a nobis nō elongatur: ſed incipit apꝓpir quare. hęemalis aūt: qꝛ talis cōuerſio fit in hyeme: qn̄ ſol .ſ. eſt in capricorno. vltimꝰ aūt a parte meridiei dici tur antarticꝰ meridionalis auſtralis. Antarticus quaſi ꝯtra articū. Meridionalis a meridie: qui eſt ab illa ꝑte Auſtralis ab auſtro: qꝛ ab illa ꝑte flat. Hi quattuor cir culi diſtinguūt zonas ab inuicem que quinqꝫ ſunt: due extreme diſtemꝑate a frigiditate. Media in caliditate due vero tꝑate: quaꝝ vna eſt inter meridionalē frigidā ⁊ torridā: in qua nos ſumꝰ. In alia vero alij ponūt locū refrigerii. alii antipedes. alij paradiſū deliciaꝝ. Circu lo vero qui eclipticꝰ dicit̉: intelligamus. xv. firmamenti gradꝰ ex vtraqꝫ ꝑte: et ſic fit circulus qui zodiacus dici tur a zodia grece̓: qd̓ eſt animal latine: qꝛ forme aīalium in eo videntur eſſe. prima eiꝰ pars dicitur aries. ſecun da thaurꝰ: ⁊ ſic de alijs. de quibꝰ dicetur inferiꝰ in tra ctatu de celi luminaribꝰ ¶ Ixx De duobus circulis viſibilibꝰ. ¶ Guilhermus de conchis Ixerūt aūt ph̓i vndecim eſſe circulos: quorum duo ſunt viſibiles. alij inuiſibiles. Primꝰ igit̉ de viſibilibꝰ eſt zodiacꝰ: hic a capricorno ꝑ ari etem ad cancꝝ aſcendēs: de cancro ꝑ librā ad capricor num deſcendit. deſcendere ⁊ aſcendere iuxta noſtꝝ ſitū intellige. huiꝰ longitudo in xii. equas ꝑtes ꝑ fluxū aq̄ vt refert macrobiꝰ. ab egiptiis eſt diuiſa: que ſigna di cuntur: qꝛ .ſ. eis ſignamꝰ: in qua ꝑte celi ſit ſol ⁊ alij pla nete. Que quoniā nominibꝰ aīalium intitulata ſunt: vt aries thaurꝰ ⁊c̓. Circulꝰ qui ea ꝯtinet zodiacꝰ dicitur: a zodia grece qd̓ eſt animal latine. Si cauſas nominuꝫ il lorum queris ſignoꝝ hylpericū lege. hec aūt. xii. ſigna iuxta qualitates elementoꝝ aſtrologi quidā in quattu or diuiſerūt: aſſerentes arietem. leonem. et ſagittarium eſſe calidos ⁊ ſiccos. Thauꝝ virginē ⁊ capricornū frigidos ⁊ ſiccos: Geminos ⁊ libraꝫ ⁊ aquariū calidos et humidos. Cancrum ⁊ ſcorpionem ⁊ piſces frigidos et humidos. Quedā etiā maſculini ſexꝰ: quedā femini ſe xus eſſe dixerūt: que oīa quaſi falſa ⁊ nugatoria p̄teri re duximus. Alter de viſibilibꝰ a grecis galaxias .i. la cteus circulus nuncupatur. Galacͣ em̄ grece lac dicitur et xios circulꝰ. Iſte iuxta ſeptētrionem a ꝑte oriētis in cipit. Inde aliqn̄ ad cancꝝ aſcendēs: ꝑ medium torride ad capricoruū deſcendit: ex quo ꝑ inferiꝰ emiſperiuꝫ ad principiū ſuū reuertitur. Nominatur autē lacteꝰ ꝓpter notabilē ſui ſplendorē ¶ XX. De alijs nouē circulis inuiſibilibus. Quem alij circuli ſunt inuiſibiles. Nil em̄ alid̓ ſunt ꝙͣ linee intelligibiles: hoꝝ quinqꝫ ſunt pa ralelli: maximꝰ quoꝝ eſt equinoctialis: hic per arietem ⁊ librā ꝑ mediū torride vadēs: celū in duo emi ſperia diuidit. dictꝰ equinoctialis: qꝛ qn̄ ſol illū vel aſcē dendo vel deſcendendo tangit: equalis eſt dies et nox. Alter de paralellis dicitur tropicꝰ eſtiuꝰ: hic eſt in con iunctione noſtre habitabilis ⁊ frigide zone. Quartꝰ eſt tropicꝰ hyemalis. hic in ꝯiunctōe alteriꝰ temꝑate ⁊ tor ride exiſtit. Quintꝰ dicitur antarticꝰ qui eſt in ꝯiunctō ne alteriꝰ tꝑate et frigide. Cōmune nomen iſtoꝝ eſt pa ralellus: qd̓ interp̄tatur eque ſtans. Omnes enī circuli iſti equū habent in hoc tenorē: ꝙ ab oriente ꝑ occidēteꝫ reuertuntur ad orientem: vel dicuntur eque ſtantes: qꝛ ſi bini et bini medio comꝑantur: eque ab illo diſtāt: et ip̄e ab eis. Quantū em̄ diſtat a medio equinoctiali tro picus eſtiuꝰ tm̄ ⁊ tropicꝰ hyemalis. Quantū diſtat ab eodem medio articꝰ: intantū ⁊ antarticus. Medius et maximus dicitur equinoctialis ⁊ equidialis: qꝛ. vt dixi mus. quādo ſol tangit illū: equat dies ⁊ noctes. Secun do qui illū ꝓximo loco circūſtant: tropici .i. ꝯuerſiui ſūt qꝛ qn̄ ſol ad alteꝝ aſcendit: cōuertitur ⁊ deſcendit. quā do ad alterum deſcendit: conuertitur et aſcendit: ꝓpin quus vero noſtri habitabili dicitur eſtiuus: qꝛ quando ſol tangit illū facit eſtatem. Alter dicitur hyemaliſ: qm̄ ſol in eo exiſtens: facit nobis hyemē. Ultimuſ vero qui noſtrā habitabilem ⁊ frigidā diuidit: a ſigno qd̓ arctoſ nuncupatur: arcticus vocatur. Oppoſitus illi dicit̉ an tarticus: quaſi antiarcticus .i. cōtrarius artico. anti enī contrariū dicit̉. Preter hos ſunt duo inuiſibiles circū li: qui dicūtur coluri: quaſi colonuri .i. membꝝ bouiſ ſil ueſtris. colon enī membꝝ: vros bos ſilueſtris dicitur. Huius enī membra ⁊ maxime cauda ſunt imꝑfecta vn de circuli iſti ꝓpter ſui imꝑfectionē vocant̉ coluri. Nō qꝛ in ſe ſunt imꝑfecti: ſed ꝙͣtum ad nos: qꝛ ꝑs alterius poli quā interſecant: nunꝙͣ a nobis videtur: hoꝝ enim principiū in medio ſeptētrionis eſt: ſed inde ad cancruꝫ aſcendens: ⁊ ad capricornū deſcendens: ꝑ inferius emi ſperium ad ſuū reuertitur principiū. Alter ex eodeꝫ lo co ꝑ orientē ⁊ auſtralē polū et occidentē ad principiuꝫ ſuum reuertitur: ſicqꝫ in ſummo ſeptētrionis ſe interſe cant: celūqꝫ in quattuor quadrātes diuidūt primꝰ iſtoꝝ dicitur anabibazon .i. ſurſum ſcandens: qꝛ ad ſuꝑiora aſcendit. Alter dicitur cathabibazon .i. iacens: qꝛ late raliter circa terrā iacet. Ceteꝝ duo qui ad p̄dictuꝫ ſpe ctant numeꝝ: ſunt meridianꝰ ⁊ orizon. Meridianꝰ ve ro circulꝰ eſt linea intelligibilis: illā ꝑtem celi deſignās in qua ſol exiſtens equaliter diſtat ab ortu et occaſu: vn de qꝛ ſol ibi exiſtens facit meridiē: meridianꝰ vocatur Orizon vero linea eſt intelligibilis. vbi celuꝫ videt̉ ter re coniungi: dictus orizon quaſi limitans. Hi duo vlti mi nō ſcribuntur in ſpera: qꝛ ꝑ diuerſitatē habitantiuꝫ ¶ XXI. vel circūſpicientiū variantur. ¶ De duplici orizonte Rizon dicitur quaſi finitor viſus. Sūt autem ¶ Vduo circuli qui orizonta dicūtur. vnꝰ naturaliſ Liber Quartus qui .ſ. finit viſum illoꝝ qui ſunt in mūdi medio. Alius artificialis: qui finit viſum alicuiꝰ exiſtentis extra mū di mediū. vnde ẜm diuerſos ſitꝰ diuerſus eſt orizon ar tificialiſ. Notandū ergo ꝙ ꝙͣtum ad ſitū recte ſpere eſt ſemꝑ equinoctiū. orizon enim naturalis interſecat equi noctialem ꝑ mediū: ⁊ circulos ſiue potius ſperas quas deſcribit ſol in quolibet die naturali: qui eque diſtātes ſunt ab equinoctiali. vnde tantꝰ arcꝰ in ſuꝑiori emiſpe rio relinquitur: ꝙͣtus in inferiori. Ergo cū ſol ꝑ eos vni formiter moueat̉: ⁊ ſuꝑiorem tranſeat de die: ⁊ inferio rem de nocte: dies ⁊ nox erūt equales in recta ſpera exi ſtentibꝰ. Nos aūt habemꝰ orizonta deuexū: nec interſe cat aliquā ſperaꝝ a ſole deſcriptaꝝ. niſi illā quā deſcri bit ſol exiſtens in equinoctiali. vnde tunc habemꝰ equi noctiū. Quādo aūt ſol eſt citra equinoctialē citiꝰ eleua tur ſupra orizonta noſtꝝ: ꝙͣ ſupra orizōta naturale: vn de citiꝰ habemꝰ ſolē: ꝙͣ illi qui ſunt in medio mundi. Si militer qn̄ deſcendit in ſero: citiꝰ deſinit illis apparere ꝙͣ nobis: qꝛ citiꝰ trāſit eoꝝ orizonta ꝙͣ noſtꝝ. Minorē ergo diem habemꝰ ꝙͣ illi: ꝙͣdiu ſol eſt citra equinoctia lem. Ecōuerſo aūt accidit qn̄ eſt vltra. Ex p̄dictis patꝫ ꝙ ꝙͣto magis aliqui remouentur a mūdi medio: tanto magis habent inequalitatē dieꝝ. vnde illi qui habent punctū vertiginale in polo zodiaci: quoruꝫ orizon ſe cō metitur ecliptice: habent duos dies ꝯtinuos circa feſtū iohānis baptiſte. Duas aūt ꝯtinuas noctes circa nati uitatem dn̄i: qꝛ ſpera tunc deſcripta a ſole nō tranſit ſu pra orizonta eoꝝ. Itē illi qui habent punctū vertigina le in polo arctico: quoꝝ orizon cōmetitur ſe equinoctia li: habent ꝑ medietatē anni diem ꝯtinuū: qn̄ ſol eſt citra equinoctialē. Noctē vero ꝯtinuā qn̄ eſt vltra. Ex ſupra dictis patet ꝙ ecentricus ſolis ex vna parte altior eſt ⁊ firmamento vicinior ꝙͣ ex oppoſita: hoc enī ſequitur ex hoc ꝙ eſt extrinſecꝰ. Ꝙ aūt ponūt quidā ſolē in gemi nis plus morari duobꝰ diebꝰ ꝙͣ in alijs ſignis: qm̄ ibi eſt eminentior ꝑs ſui ecentrici: videtur poſſe improbari qꝛ qd̓libet ſignuꝫ eſt equale cuilibet. et ſol vniformiter mouetur per omnia et ſingula. igitur ꝑ equales moras ſingula ꝑtranſit ¶ De motu celi. ¶ Iſidorus vbi ſupra. XXII. Pera celi cū ſyderibꝰ in ea fixis duobꝰ axibuſ voluitur. Quoꝝ vnꝰ eſt ſeptētrionalis: qui ar pellatur boreꝰ: et nunꝙͣ occidit. Et aliuſ auſtra lis qui nunꝙͣ videtur: et vocatur auſtronothꝰ. voluitur aūt ab oriente vſqꝫ ad occidentē ⁊ ecōuerſo. Septētrio nibus breuiores gyros iuxta cardinē ꝑagentibꝰ ⁊ hoc ſemel in die et in nocte. .xxiiii. horaꝝ ſpaciis: quibuſ ſol ſpacium ſuū ſupra terras et ſub terris ſua volubilitate concludit. Et tanta celeritate ſpera celi dicitur currere vt niſi aduerſus curſuꝫ eiꝰ p̄cipitem aſtra currerēt: que eā retardant: mundi ruinā faceret. ¶ Ph̓s in ſecūdo ce li ⁊ mundi. Cauſa vero multitudinis motuū circulariū eſt: qꝛ oꝑatio rei diuine eſt ꝑſeuerātia ⁊ ꝑmanentia: vn de ⁊ rei diuine motꝰ eſt ſempiternꝰ. Mouet̉ aūt celum ab oriente in occidentē: ⁊ ip̄m motū primū eſt ſimplex: nō fabricatū neqꝫ generatū. nec cadens ſub corruptōe nec mutatū. nec alteratū omnino. Cauſa em̄ prima eſt que mouet creatū primū. Et ſimplex eſt id quod mouet ſimplex: nō generatū: neqꝫ corruptibile. Sūt aūt corꝑi quinto duo motꝰ. vnꝰ eſt tropicꝰ. ⁊ alter eſt reuolutio ir reuolubilis. Et figura quidē orbicularis ꝯuenientior ē om̄ibus figuris ⁊ motibꝰ celi: qꝛ celū cū ſit orbiculare mouetur motu velocis obedientie. ¶ Albertꝰ. Motuſ aūt celi ſimplex dicitur duobꝰ modis. vno modo: qꝛ ip̄a eſt cauſa oīm motuū naturaliū. vnde cū ſecundū viam reſolutōis cauſati in cauſam: motꝰ celi vltimꝰ in gene re motuū eſt: oportet ꝙ ip̄e ſit ſimpliciſſimꝰ. Secundo modo dicit̉ etiā ſimpliciſſimꝰ reſpectu tēporis: qꝛ .ſ. nul lus motꝰ in tanto ſpacio poteſt eſſe in tam breui temꝑe Tercio aūt modo ꝙͣtum ad regularitatē: qꝛ .ſ. in oībus ꝑtibus ſuis eſt eque velox: qd̓ nō ꝯtingit in motu natu rali recto: neqꝫ in violento. Uiolentꝰ em̄ motꝰ velox eſt in principio: et tarduſ in fine: vincente motore naturali motorē violentū. Naturalis vero rectus tardior eſt in principio: ⁊ velocior in fine. Motꝰ aūt celi vniformis eſt in principio: in medio: ⁊ in fine. Nō ergo ſimplex di citur ideo: qꝛ nō ſit continuꝰ. vel qꝛ non habeat partes inter ſe differentes. cū ibi ſit priꝰ ⁊ poſteriꝰ, ſed ꝓpter rationes p̄dictas. XXIII. De triplici motore celi ſecundū philoſophos Otor aūt celi ẜm philoſophos triplex eſt. Pri mus eſt deus: qui eſt motor extra: nō ꝓportio ¶ ¶ natus mobili. Et hoc intēdit ptholomeꝰ qui di cit: ꝙ nichil mouet celū niſi ſolꝰ deꝰ. et etiā rabanꝰ qui ꝓbat multis rationibꝰ ꝙ celi motor eſt extrinſecuſ: neqꝫ corpꝰ: neqꝫ virtꝰ exiſtēs ī corꝑe: neqꝫ diuiſibilis neqꝫ ī diuiſibil̓ ẜm corpꝰ: qꝛ tales inqͥt ſb̓e n̄ poſſunt pl̓es eſſe. Subſtantie nanqꝫ ſimplices nō conicte corꝑi non nu merantur niſi ꝑ cauſam ⁊ cauſatū. Ideo multe potētie nō poſſunt eſſe: ſed vna ſola. Motor iſte videt̉ innui in libro methaphiſice vbi de tꝑe dicitur: ꝙ actio eiꝰ: et vi ta eiꝰ: et eſſe ipſius idem ſunt: huic ſoli motori cōuenit nec ꝑ ſe. nec ꝑ accidens moueri. Unde boetius in libro de cōſolatōe ph̓ie. O qui ꝑpetua mundū ratōe guber nas. Terraꝝ celiqꝫ ſator. qui tēpora ab euo ire iubes. Stabiliſqꝫ manens das cuncta moueri. Secundꝰ mo tor eiꝰ eſt forma celo coniūcta: indiuiſibiliſ cū diuiſione celi. Et huic motori cōuenit ꝙ ſit mobilis ꝑ accidēs: eo ꝙ virtus ſua ꝓporcionatur mobili. Et ꝙ fortior eſt vir tus eiꝰ in mobili immediato: ſicut tangit auenalpetras in aſtrologia ſua. Terciꝰ motor eſt forma materialis di uiſibilis ẜm diuiſionē celi. Sicut graue em̄ eſt in terra et leue in igne: que ſunt potentie ad motū ſurſum ⁊ ad motū deorſum: ita eſt formā quedā in celo: que eſt potē tia ad motū circularem. Et illa potentia ꝓportionatur illi loco qui eſt circa mediū: ſicut potentia grauis ꝓpor tionatur loco deorſum. et potentia leuis: loco qui eſt ſui ſum. Et ꝙ hmōi motor in celo ſit: patet ex demonſtrati onibus philoſophi in ſecūdo libro de celo ⁊ mundo: in quibꝰ ſupponit: ꝙ magnꝰ orbis citius circūuoluitur ꝙͣ paruꝰ: ſicut magnus ignis velociꝰ aſcendit ꝙͣ paruus: qd̓ vtiqꝫ nō eſſet veꝝ: ſi non eſſet motor in celo diuiſibi lis ẜm ꝙͣtitatem mobilis. Si aūt obiicitur in contrari um: ꝙ vnicus motꝰ ſimplex nō habet niſi vnū motoreꝫ et ita primū mobile nō videtur triplicem motorem ha bere ſed vnū tantūmodo. Reſpondeo verum eſt ſi tres illi motores ordinarentur ad motum illū ex equo: ita ꝙ vnus nō eſſet in alio. Sed deus qui eſt motor primꝰ ab ſolute mouet in motore qui eſt primus in natura: ſicut cauſa prima mouet in cauſa ſecunda. Motor aūt ille qͥ eſt primus in natura: mouet ẜm potentiā mobilis circū laris: ſicut forma ignis ſubſtantialis: mouet ignē ſurſu ẜm potentiā leuis. XXIIII. Ꝙ celū iuxta philoſophos habet animaꝫ ſęſe mouentem Uod aūt motor ille qui eſt intra: et nō eſt diuiſi bilis ẜm ꝙͣtitatē mobilis ſit anima celi: plane videntur aſſerere philoſophi. Nā in ſecundo li bro celi et mundi exp̄ſſe dicitur: ꝙ celū habet animā: et eſt in eo principiū motus. In primo quoqꝫ idem philo ſophus dicit: ꝙ vita eſt in celo fixa in ſecula ſeculorum que nec finitur: nec deficit: dicit quoqꝫ cōmentator ſuꝑ eundem libruꝫ: ꝙ celū habet intellectū qui eſt forma in diuiſibilis ſecundū quantitatē celi: et ille eſt anima eiꝰ. In libro ergo de ſubſtantia orbis dicitur: ꝙ forma mo uens celū eſt anime natura. et principiuꝫ huius anime ẜm qd̓ eſt anima: eſt mouere circulariter. In eodeꝫ etiā ita legitur. Animaliū quidem anime ſunt neceſſarie in Liber Quartus eſſe ſuoꝝ corpoꝝ: nec ſaluarentur niſi ꝑ animā ſenſibilē ⁊ imaginatōeꝫ. Corpꝰ aūt celeſte qd̓ eſt intranſmutabi le ab alio extrinſeco nō indiget aīa ſenſibili nec imagi natiua in eſſe ſuo: ſed tm̄ anima ip̄m mouente in loco ⁊ virtute: que nō ſit corpꝰ: nec ſit in corꝑe ẜm diuiſionem ip̄ius ad largiendū ip̄i ꝑmanentiā eternā: ⁊ motū eter num qui nō habet principiū neqꝫ finē: p̄terea rabanus celi inquit animalia ſūt app̄henſores creatoris: nec ſūt corꝑa motiua: ſicut ignis ⁊ terra: vt putant inſipiētes. Sed aīalia obedientia creatori. laudātqꝫ ip̄m ⁊ cantāt ei canticū laudemqꝫ ſublimē. hec verba ponit in ſecun da collectōe ducis neutroꝝ. Itē auicenna. v. li. de natu ralibus. et in libro de celo ⁊ mundo exp̄ſſe dicit: ꝙ celuꝫ habꝫ animā ⁊ fantaſiā cui obedit vniuerſa materia mū di: ſicut corpꝰ animalis obedit aīe ip̄iꝰ. ⁊ ſicut animatū corpus immutatur ẜm imagines delectabilis vel triſtiſ app̄henſas ab aīa ip̄iꝰ animalis. Ita elementoꝝ mate ria mutatur ad imaginatōeꝫ motoris celi. Ideoqꝫ fiūt qn̄qꝫ terremotꝰ ac ſciſſure terre ī inferioribꝰ ¶ XXv. ¶ Rationes ad oppoſitū Contra vero multe ratōes poſſunt induci Nā in libro de anima ꝓbatur ꝙ nullū corpus ſim plex aīatum eſſe poteſt. Et huiꝰ ratio eſt: qꝛ cū anima diuerſas habeat potentias: oportet in organis aliquā eſſe diuerſitatē: que ꝑficitur ẜm illaꝝ diſtinctōꝫ Cū ergo ſimplex corpꝰ ſit celū: nō poterit eſſe animatū Ceteꝝ vbicūqꝫ eſt intellectꝰ ibi eſt ſenſus ⁊ vegetatio: ſed nō econtra: vt ꝓbatur in eodeꝫ libro. Si ergo in ce lo eſt anima que eſt intellectꝰ: ut a quibuſdā ſuppouitur erit ibi etiā vegetatio. ⁊ ꝑ hoc nutritiua que eſt vna de vegetabilibꝰ potentiis. hec aūt in celo nō poteſt eſſe: qꝛ quidquid nutritur eſt corruptibile: celū aūt incorrupti bile. p̄terea intellectꝰ non ꝑ̄ficitur in actu: niſi ꝑ abſtra ctionem a fantaſmatibꝰ. Si ergo celū habet intellectū aut intellectꝰ ille nunꝙͣ erit in actu: ſed quaſi dormiens Aut habebit fantaſiā ⁊ aīam ſenſibilē: quoꝝ vtrunqꝫ abſurdū eſt ponere. p̄terea dicit yſaac in libro diffinito num. Ꝙ intellectꝰ celi vl̓ anima intelligit vniuerſa: qd̓ vtiqꝫ videtur falſum eſſe: qꝛ ſcientia rei in vniuerſali n̄ eſt niſi ſciētia rei in potentia. In ſuꝑioribꝰ quippe non ſunt inferiora niſi in potentia. Cū ergo celū nō habeat potentias ꝑ quas deſcenditur ad ꝑticularia: nunꝙͣ vide tur ſcire rem in ꝓpria natura. deniqꝫ cū intellectus celi ſit oꝑis ſui directiuꝰ: videtur ꝙ ſemꝑ erret in ꝑticulari bus. Cū intellectus p̄determinās opus nulla ratōe de ſcendere poſſit ab vniuerſalibus ad ꝑticulare hoc vel il lud cū hic ⁊ nunc: ceteriſqꝫ diſpoſitōibus ꝑticularibus ẜm hoc ergo corꝑis illiꝰ mobilis intellectꝰ ab humano intellectu deficeret in duobꝰ. Nā ex ꝑte intellectus ſpe culatiui deficeret: qꝛ ſciētia eiꝰ eſſet in potētia cum vni uerſali tm̄ eſſe: ⁊ eſſet imꝑfecta: qꝛ nunꝙͣ propter qͥd. Et ex ꝑte quoqꝫ practici qui determinat opus: deficeret ꝑ errorem: qꝛ nō eſt opus circa vniuerſalia: ſed circa par ticularia. ¶ XXVI. ¶ Qualiter ſana fide poſſit dici celū habere animam. Os itaqꝫ cū ſacris doctoribuſ ꝯfitemur celos animas nō habere nec eſſe animalia: ſi aīa ẜm ꝓpriam rationē accipiat̉. Ueruntn̄ ſi volumus ph̓os in hac ꝑte cū ſanctis doctoribꝰ ad idem reducere dicere poſſumꝰ ꝙ intelligentie ſunt in orbibꝰ: primo de ſeruientes motori in motu orbiū: ⁊ ille dicuntur anime orbium. Nec ſunt vniuoce cū intelligentiis hoīm: quia nō efficiunt̉ ꝑ abſtractōeꝫ a fantaſiis: ſed reuertunt̉ ſu per eſſentiā ſuā. ac ꝑ illā ſuꝑ alia reditōe completa. vn̄ de in libro de cauſiſ legitur: ꝙ oīs intelligētia intelligit eſſentiā ſuā: ⁊ om̄is qui eſſentiā ſuā ſcit: eſt rediens ad illā reditōe completa. Ideoqꝫ intelligentie ille non ha bent niſi duas potentias. intellectū .ſ. ⁊ appetitū mouē tem ẜm locū. vnde nec habent comꝑatōeꝫ ad orbes ẜm illā rationē anime: quā ponit philoſophꝰ. Anima eſt en delichia corꝑis organici phiſici potentia vitā habētis Iſta quippe ratio ꝯuenit aīe rationali ac ſenſibili ⁊ ve getabili ꝑ prius ⁊ poſteriꝰ. Nā intellectꝰ quidē nullus corꝑis eſt actꝰ: qꝛ nō vtitur organo corꝑis nec in ſe nec in ſuis oꝑibꝰ. Alioquin nō haberet oꝑationē extra cor pus: ⁊ oporterꝫ ip̄m deſtrui deſtructo corꝑe: ſicut ī bru tis deſtruitur vegetabilis ac ſenſibilis. Comꝑatur aūt ad corpꝰ ẜm areſtotilē. vt nauta ad nauē: ⁊ hoc ẜm rat. onem mouendi ip̄m atqꝫ regendi: ſicut habet̉ in. ii. li. d̓ anima. In libro quoqꝫ de cauſis legitur: ꝙ om̄is intel ligentia diuina ſcit res ꝑ hoc ꝙ eſt intelligētia: ⁊ regit ꝑ hoc qd̓ eſt diuina: Ibiqꝫ dicitur intelligentia diuina ꝑticipans diuinas bonitates a motore primo: qui deuſ eſt. XXVII. ¶ Qualiter in hoc ſancti cum philoſophiſ cō cordant. Ed fortaſſe dicit aliquis ꝙ nequaꝙͣ eſt adherē Idum in hac ꝑte philoſophiſ. nec illis. vt ait au guſtinus. credendū eſt de celo: qui alieni fuerīt a patre qui eſt in celo. Ad hoc poſſumus reſpondere: ꝙ nec ip̄i philoſophi ꝯtradicunt quibuſdā ſanctis negan tibus celū animā habere: niſi in ſolo nomīe. Nā etſi ab horreāt hi nomē aīe .ſ. ſancti: bene tn̄ concedūt: ꝙ q̄daꝫ intelligentie vel angeli mouent celū ⁊ ſidera nutu dei. vnde ⁊ gregoriꝰ ſuꝑ illud iob: ſub quo curuātur qͥ por tant celū. dicit. angeli ſancti orbem portāt: qui regendi mūdi curas adminiſtrāt. ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ illud eccleſi aſtes. Luſtrans vniuerſa in circūitu ꝑgit ſpūs. tradit. ſolem hic ſalomon ſpūm noīat: eo ꝙ animet: ⁊ inſpiret: ⁊ viuificet oīa ⁊ regat. ⁊ annos ⁊ orbes ſuo curſuʰ com pleat. Auguſtinꝰ quoqꝫ ſuꝑ geneſim ad litterā pro du bio relinquit. Utꝝ ſtelle ſint aīalia vel animate: qd̓ vti qꝫ ſi ꝯtra fidē catholicā eſſet. debuiſſet. vt videt̉ deter minauiſſe. Sicut itaqꝫ ẜm catholicaꝫ fidē ponimꝰ quoſ dam angelos miracula facere: ⁊ nature legibꝰ occurre re. Ita nō eſt cōtra naturā: quoſdā angelos naturaꝫ in mouendo ⁊ gubernādo celoꝝ ſperas iuuare. Quos vi delicet angelos mouentes ſperas philoſophi vocāt ani mas vel intelligentias: ſancti vero cauentes: ne forte vi deātur celos animalia dicere: ⁊ concedāt illos animas habere negant motoreſ illos aīas eſſe: p̄cipueqꝫ. vt eſti mo. in deteſtationē ydolatrie: qua ſolent celeſtia corꝑa gentiles vt deos adorare. Et etiā vt falſe videātur ma chameticoꝝ opiniones de fato ⁊ cōſtellatōe. Secundū hoc ergo nō eſt inter philoſophos ⁊ ſanctoſ in hac ꝑte cōtradictio. Dicebāt enī antiqui deos ⁊ angelos aīas mundi. Un̄. vt dicit auguſtinꝰ in li. iiii. de ciuitate dei. hi ſoli vident̉ aduertiſſe quid eſſet deꝰ: qui crediderūt ip̄m eſſe ſubſtantiā vel aīam: mundū motu ac ratōe gu bernantē. Ac ꝑ hoc etſi nondū tenebāt qd̓ veritas ha bet .ſ. ꝙ deus nō aīa: ſed anime cōditor eſt. tn̄ ſi contra p̄iudicium cōſuetudinis ſue liberi eſſent. vnū deuꝫ eſſe colendū faterent̉ atqꝫ ſuaderent: motu .ſ. ⁊ ratōe mun dum gubernantē. nec ip̄m aīam: ſed potiꝰ etiā aīe crea toreꝫ. Ꝙ aūt ita ſenſerint philoſophi ſicut dixi .ſ. ꝙ in telligentie quas dicūt aīas orbiū. nō ſint vniuoce cū in telligentiis hoīm. patet ex verbis eoꝝ. Naꝫ. verbi gra tia. rabanus in ſecūda collatōne ducis neutroꝝ. Scito inquit ꝙ celū habet aīam: qd̓ cuꝫ dicimꝰ auditor putat ꝙ ſit ſicut aīa hoīs vel aſini. Sed nō eſt hec ratio dicti Quin potiꝰ ratio eius eſt: ꝙ motus eiꝰ localis oſtendit ꝙ in ip̄o eſt principiū a quo ſine dubio mouetur. Et il la virtus prima dicitur anima. Eandeꝫ quoqꝫ ſententi am dicit auerrōis: auicenna et plures philoſophi. Un̄ et ex verbis ſuprapoſitis ſumptis ex libro de ſubſtātia Liber Quartus orbis. videlicet ꝙ celeſte corpꝰ non indiget anima ſenſi bili in ſuo eſſe: ſed tantū aīa ip̄m mouente ⁊cꝭ. poteſt ac cipi ꝙ anima celi nō ſit ſenſibilis: ſed motiua ẜm locum que largitur ei ꝑmanentiā ⁊ motū: qui nō habet princi pium neqꝫ finē .ſ. ꝑ generatōeꝫ temꝑaleꝫ: licet principi um habeat ꝑ creationem. ¶ XXVIII. ¶ Reſponſiones ad obiecta in contrarium. Uod ergo dicit ph̓s in libro de anima: ꝙ nul lum corpꝰ ſimplex poteſt eſſe aīatum. patet ex p̄dictis qūo ſit intelligendū. Nō enī ibi de aīa determinat̉ ẜm hunc modū .ſ. ẜm quē intelligentia mo uens orbē aīa dicitur. Nā hmōi anima non eſt de ſpe culatione naturalis: ſed potiꝰ methaphiſici: cum ſit ſub ſtantia ſeꝑata a materia: cōmixta ex cōtrariis. Unde d̓ tali determinatur in li. metaphiſice. xi. Ꝙ aūt obiicit̉ de intellectu: ꝙ nō efficitur in actu: niſi ꝑ abſtractionē a fantaſmatibꝰ: manifeſtū eſt intelligendū eſſe de intel lectu humano: qualis nō eſt in celo. Intelligentia quip pe mouens orbē nō habet intellectū a fantaſmatibꝰ ab ſtrahentem. Et ſi obiicitur qd̓ dicit auicenna celum ha bere fantaſiā ⁊ imaginatōeꝫ. Reſpondemꝰ hoc ideo di ci: ꝙ intelligentia mouens ſperā habet applicationē in tellectus ad ꝑticularia nature. Ꝙ aūt dicit yſaac ani mam celi intelligere vniuerſalia: ſic intelligimus: ꝙ vni uerſalia vocat ſpeciēs atqꝫ ratōes ꝑ quas intelligunt̉ ip̄i motores. hec enī eſt ratio ſubſtātie motoꝝ ẜm quod eſt cauſa: ⁊ ip̄i ſunt cauſe vniuerſales in tota naturā: q̄ videlicet cauſe determinātur ad hoc et illud: ẜm ꝓporti ones cauſatas ex diuerſo ſitu ſtellaꝝ diuerſoqꝫ motu orbiū. Si ergo querit̉ vtꝝ eiꝰ ſcientia ſit vniuerſalis. Dicendū eſt ꝙ nec vniuerſalis nec ꝑticularis. Uniuer ſalis quippe nō eſt ꝓpter inductā ratōneꝫ. Neqꝫ vero ꝑticularis. qm̄ illoꝝ nō eſt diſciplina vt dicit plato: nec vniuoca eſt noſtre ſciētie: qꝛ nō cauſat̉ ab ente ꝑ abſtra ctionem ad modū noſtre. Qualiter aūt intelligendū eſt dictū ph̓i. Om̄is cauſa ſe cognoſcēs inqͣtum eſt cauſa cognoſcit om̄e cauſatū ſuū. Et omne cauſatū ſe cogno ſcens inqͣtum eſt cauſatū: cognoſcit cauſam ſuā. Dici mus ꝙ motores ſperaꝝ ꝑ motū illaꝝ cauſant omnē di uerſitatem q̄ eſt in inferioribꝰ ẜm naturam. Ideoqꝫ co gnoſcentes ſe inꝙͣtum cauſe ſunt: oīa naturalia cogno ſcunt. Similiter etiā inferiores ſperaꝝ motores cogno ſcunt ſuꝑiores ꝑ hoc ꝙ ab eis moti ſunt: vt deſideratū mouet deſideriū. Sicqꝫ patet ꝙ hec ſcientia nec eſt in vniuerſali: nec in ꝑticulari. ⁊ tn̄ eſt de vniuerſali et pa ticulari: ꝑ hoc enī ꝙ ſe cognoſcūt: cognoſcunt vniuerſa lia ⁊ ꝑticularia a ſuis mōtibus cauſata. Et hoc eſt ꝙ le gitur in libro de cauſis. Omnis intelligentia ſcit qd̓ eſt ſub ſe: qm̄ eſt ei cauſa. Et ſcit qd̓ eſt ſupra ſe: qm̄ acqui rit bonitates ab eo. ꝑ hoc etiā patet: ꝙ intellectꝰ moto ris completior eſt intellectu hoīs. habent quippe ſciēti am ꝓpter quid: ⁊ eoꝝ intellectꝰ eſt motiuꝰ ẜm predeter minationem determinati oꝑis. Nec eſt nec eſſe p̄t erro neus: ſicut ꝓbare videt̉ obiectio: ſed ſemꝑ rectificatus eſt in oꝑe illo: qꝛ nunꝙͣ recipit rem: niſi ꝑ id qd̓ ipſiꝰ eſt vere cauſa ẜm natura. ¶ XXIX. ¶ De comparatione primi motoris ad mo tores in ferioresͣ. Identur aūt omnes motores orbiū ad inuiceꝫ comꝑari ꝑ equalitatē: qm̄ omnes mouent̉ vel mouent motu durante ꝑ tempꝰ tantundē. veꝝ licet ẜm equē comꝑantur ꝙͣtum ad motꝰ duratōneꝫ: in alijs tn̄ quatuor nō comꝑantur ẜm equalitatē. hoꝝ pri mum eſt ꝙ motor primꝰ mouet nō motus. Et mouet in feriores vt deſideratū mouet deſideriū. Inferiores āt mouent moti. Et huiꝰ rei ſignū eſt: ꝙ om̄es inferiores ꝯſequuntur motū ſuꝑioris: nō aūt ecōtra. Ideoqꝫ dici tur in libro de cauſis: ꝙ primū eſt diues in ſe: ⁊ diueſ in alijs. Secundū eſt ſimplicitas in mouēdo. primus eniꝫ motor mouet vno ſimplici motu Inferiores aūt mouēt pluribꝰ motibꝰ. Terciū eſt vigor mouendi: primꝰ quip pe motor circulū multo maiorē ⁊ corpꝰ multo maiꝰ cu cumuoluit in eodē tꝑe: in quo inferior circulū multo mi norem ⁊ inferiorē. Quartū eſt finis motꝰ. primꝰ eīꝫ mo tor mouet ſecundū allationē ꝯtinuā ⁊ vniformē: que eſt cauſa vniformitatis ⁊ ꝯtinuitatis ī natura. Inferioreſ aūt mouet quidē ſecundū allatōeꝫ continuā: ſed nō vni formem: qꝛ .ſ. obliquat̉ in meridie verſus aquilonē ⁊ ſūt cauſa difformitatū: que ſunt in generatōe ⁊ corruptōe: Uidet̉ aūt ꝙ inferior poſſit ꝯtrariari ſuꝑiori: ſicut fan taſia qn̄qꝫ contraria eſt intellectui. Eſt enī in nobis du plex hic motor: fantaſia .ſ. inferior: ⁊ intellectꝰ ſuperior Preterea vident̉ inferiores in motu ſuo poſſe errare: ſuꝑiori nō errāte: ſicut fantaſia poteſt eſſe recta ⁊ nō re cta. Intellectꝰ aūt ſemꝑ rectꝰ: vt dicit philoſophꝰ. verū nō eſt ſimile de fantaſia hoīs ad inferiores motores or bis. Fantaſia quippe mouet cū app̄henſione hic ⁊ nūc ⁊ particulariū: in quibꝰ accidit error ⁊ contrarietas ad intellectū: eo ꝙ frequēter ſequit̉ bonū vt nūc. Cū intel lectus determinet bonū ſimpliciter. Utꝝ aūt numerus motoꝝ illoꝝ ſit ſecundū numeꝝ mobiliū: vel motuum: aūt ſtellaꝝ: nō eſt ad p̄ſens determinandū. vna quippe ſpera plures habet motꝰ: et dubiū eſt vtꝝ illi motꝰ ſint ab vno motore an a pluribꝰ. Et videt̉ philoſophꝰ velle ꝙ ſint a diuerſis. videlicet in. xi. li. methaphiſice. vbi ꝓ bat numeꝝ motoꝝ eſſe ſecundū numeꝝ motuū: tangit qꝫ plures motꝰ eſſe in ſole in luna ⁊ in alijs. Alii vero philoſophi dicūt vnū eſſe motorem in vna ſpera. Et ex naturā ſtelle que eſt in ſpera illa: motorem ip̄m influere motū vnū vl̓ diuerſos ip̄i ſpere. Tercia vero ſecta vult om̄ino: ꝙ ſit numerꝰ motoꝝ ẜm numeꝝ ſtellaꝝ in celo. Quarta deniqꝫ vult: ꝙ oīm ſperaꝝ ſit motor vnꝰ: et exͣ om̄s ens: et hic eſt deus ¶ XXX. ¶ Ꝙ celi motus ſit naturalis et nō ꝓceſſiuꝰ Ortaſſis dicet aliquis: ꝙ aīam habeat celum motiuā tantūmodo ſecundū locū: ſic enī philo (ſophus ait in li. ii. de anima: multipliciter ip̄o viuere dicto. Si vnū hoꝝ aliquid inſit: ſolū viuere dici mus ip̄m: vt eſt intellectꝰ ac ſenſus ⁊ motꝰ et ſtatꝰ ſecū duꝫ locū. Adhuc aūt motꝰ ſecundū alimentū et augmē tum et decrementū vita eſt. Ibidē quoqꝫ dicit ꝙ aīatuꝫ ab inaīato determinatur in viuendo. Ex his ergo verb̓ philoſophi vident̉ differentie eſſe quattuor animaꝝ .ſ. intellectiuū. ⁊ ſenſitiuū. vegetatiuū. ⁊ motiuū ſecundū locū. Si ergo dicatur ab aliquo ꝙ in celo ſit motiuū tā tummodo ſecundū locū et nō alie differentie: et ſecūdū hoc ſolū ip̄m dici animatū et aīam habere: hoc de faci li poteſt improbari. Aut enī hoc principiū eſt motiuuꝫ motu locali ſecundū naturā: aut motu ꝓceſſiuo. Si pri mo modo: tunc pari ratōe quidquid mouetur ſecunduꝫ naturā ſurſū ⁊ deorſū haberet animā. Cū haberet prin cipium motus ſecundū locū in ip̄o ꝑ ſe ⁊ nō ſecundū ac cidens. Qd̓ vtiqꝫ falſum eſt manifeſte. Si aūt vltimo modo dicatur multa ex hoc incōuenientia ꝯſequuntur Primū quidē qꝛ hoc eſt cōtra philoſophū: qui in ſecun do libro de celo ⁊ mūdo loquens de ſtellis ⁊ orbe: ꝓba ea nō habere motū ꝓceſſiuū dicens. Extra rationeꝫ eſt vt natura ſtellas motu ꝓceſſiuo mobiles poſuerit: ⁊ nō eis inſtrumentū motꝰ poſuerit. Naturaᵇ quippe nichil vanū et ſine cauſa poſuit. acſi diceret. cū nichil vanū in ueniatur in rebꝰ inferioribꝰ: multo minus in rebꝰ ſuꝑ oribus. Et qꝛ poſſet aliquis dicere: ꝙ natura ingenera uit aīalibus inſtrumentū ꝓceſſiuū motus. Nō aūt celo vel orbibꝰ: obuiat philoſophus et dicit. Impoſſibile eſt vt natura ingeniet aīalibus et eis intendat: et a corꝑi bus ſublimibus ac nobilibꝰ ꝓprietates vltimas habe tibus recedat: et vt expoliet ea rebus: quibus poſſibile eſt vt incedāt ꝑ ſe. Elogetqꝫ a rebꝰ q̄ habēt inſtrumētū Liber Quartus. motionis ſue: et hoc quidē ait ph̓s de ſtellis. Sꝫ eadē eſt ratio de ſperis in quibꝰ ſtelle mouentur. Neutꝝ eī hoꝝ videmus alas habere vel pedes vel aliquid hmōi. Aliud incōueniens: qꝛ ſicut ait philoſophꝰ in libro de anima. Motꝰ ꝓceſſiuus eſt ad omnē ꝑtem .ſ. ante ⁊ re tro: dextꝝ ſiniſtꝝ: ſurſum deorſū. Principiū aūt motꝰ celi nō mouet niſi in loco vno circa mediū. Terciū eſt qꝛ ſicut legitur in octauo libro phiſicoꝝ. Illa mouētur a ſeip̄is motu ꝓceſſiuo: que qn̄ volunt quieſcunt: et qn̄ volunt mouentur Celū aūt ſemꝑ vniformiter mouetur Quartū eſt qꝛ ſicut ꝓbatur in libro de anima. Nichil mouet motu ꝓceſſiuo niſi tm̄ intellectꝰ ⁊ fantaſia Cuiꝰ ſignū eſt: qꝛ plantas que nō habent fantaſiā vel intelle ctum: videmꝰ īmobiles ꝑ locū Abſurdū ergo eſt dicere celū habere motꝰ ꝓceſſiui principiū. ⁊ nō animā ſenſibi lem vel intellectū. Quintū eſt: qꝛ motꝰ ꝓceſſiuꝰ eſt pro pter diſtantiā ꝯuenientis. at in celo nō eſt diſtantia ta lis. Deniqꝫ motꝰ ꝓceſſiuus eſt ad ſalutē ſubiecti: q̄ ſalꝰ diffuſa eſt in locis diuerſiſ: ad que animal mouetur: tali vero ſalute nō indigent corꝑa celeſtia: ſicut in libro de ſubſtantia orbis dicitur. Eſt ergo in celo iuxta ſententi as philoſophoꝝ: ⁊ intellectꝰ ⁊ principiū motiuuꝫ natu raliter ſecundū locū. ¶ XXXI. Ꝙ celū motu ſuo non laſſatur. Idetur aūt celū cum ſit aīatum motu ſuo laſſa ri ad inſtar aīalium: qꝛ naturaliter in om̄i ani mato motꝰ corꝑis motui aīe ꝯtrariatur. qd̓ de facili ꝑ inductionē ꝓbatur in oībus aīalibꝰ natantibuſ volantibus ac repentibꝰ. hoꝝ enī corꝑa grauia ſunt: ⁊ ex natura corꝑis tendunt deorſū: cū tn̄ ab aīa ferantur ſurſuꝫ ⁊ deorſuꝫ: dextrorſū ac ſiniſtrorſū. Unde patꝫ ꝙ ille motꝰ ꝓgreſſiuꝰ quo mouentur ab aīa nō eſt natura lis. p̄terea nunꝙͣ multitudine motꝰ naturalis alicuius laſſatur ⁊ corrumpit̉ aliqd̓ corpꝰ. Corꝑa vero animaliū laſſantur ⁊ corrumpuntur multitudine motꝰ proceſſiui. Nō ergo mouentur illo motu ẜm naturā: ſed extra na turā ſua. Cū ergo celi corpꝰ ſit animatū: videtur ab aīa nō moueri motu naturali: ac ꝑ hoc alio motu ⁊ iō laſſa ri. Ad hoc reſpōdet philoſophꝰ in libro de aīa: et in li. de ſubſtātia orbis: ꝙ circularis motꝰ in celo eſt aīe ẜm ꝙ aīa: ⁊ ꝙ in celo nō eſt niſi aīe motꝰ: ⁊ nō corꝑis. Iō qꝫ nō inducitur ibi laſſitudo ex cōtrarietate motuuꝫ .ſ. aīalis ⁊ naturalis. huic etiā ꝯſonat auenalpetras in li. de ſubſtantia orbis dicens: ꝙ celū in motu nō laſſatur: eo ꝙ motor illud mouet ẜm cōuenientiā forme ip̄iꝰ mo bilis: ẜm quā nō mouet aīa corpꝰ ip̄m aīatum elemēta ¶ XXXII. tū. Ideoqꝫ aīalia in motu laſſantur. ¶ Cuius proprie ſit ille motus. T cōtra p̄dicta philoſophi verba poſſumꝰ obii cere: quidquid eſt aīe ẜm qd̓ eſt aīa. hoc eſt oīs īe. Si ergo circularis motꝰ eſt aīe ẜm qd̓ eſt aīa: erit oīs aīe: qd̓ ad oculū patet falſum eſſe. Si dicat̉ eſſe intellectualis aīe tm̄: adhuc patet eſſe falſuꝫ: qꝛ non mouetur homo circulariter: qui tamen habet intellectū Porro ſi dicatur ꝙ aīa celi ⁊ aīa homīs licet vtraqꝫ ſu intellectualis: nō ſunt tn̄ vniꝰ ratōnis. Et ob hoc aliqͥd ꝯtingit vel cōuenit aīe hoīs. qd̓ nō cōtingit aīe celi. eti am ẜm hoc celi motor nō videtur eſſe aīa: niſi tantūmo do ẜm cōuenientiā noīs. p̄terea hoc videtur eſſe contra philoſophos. qui vtrāqꝫ aīam .i. celi ⁊ hoīs ꝑ duo diffi niunt .ſ. ꝑ intelligere ⁊ mouere ẜm locū. Si forte dicat̉ ꝙ ille motuſ ideo dicitur eſſe aīe ẜm ꝙ eſt aīa: qꝛ eſt aīe p̄ter coniunctōeꝫ ad corpꝰ. Hoc erit cōtra philoſophū: qui vult in libro celi ⁊ mundi: ꝙ om̄e corpꝰ habeat na turalē motū: vel a medio: vel ad mediū: vel circa mediū Si ꝓpter hoc dicatur ꝙ aīe celi motꝰ nō eſt diuerſus: qꝛ .ſ. de natura ſui fertur circulariter celū: ⁊ aīa celi mo uet ſecundū eundē motū. Ideoqꝫ dicit philoſophus ꝙ nō eſt ibi aliꝰ motꝰ: niſi motꝰ aīe tm̄. Si obiicitur in cō trariū quicunqꝫ motores in vno ⁊ eodē mobili vnū mo tum numero efficiūt: ip̄i quoqꝫ vniꝰ nature ſunt. Huiꝰ ꝓpoſitionis veritas habetur. xi. methaphiſice: vbi mo toꝝ numerꝰ ꝑ numeꝝ motuuꝫ ꝓbatur: ꝑpetuitaſqꝫ mo toꝝ: ex perpetuitate motuū. Ad hoc etiā ratio facile in ducitur: qꝛ potentie actiue ⁊ motiue ꝑ actꝰ ⁊ oꝑationeſ ſuas differunt. Si ergo aīa celi ⁊ natura corꝑiſ celi mo uent eodē motu in numero: ip̄a etiā erunt eiuſdeꝫ natu re vel eſſentie in numero: qd̓ vtiqꝫ falſuꝫ eſt. Dicimꝰ er go ꝙ motor celi qui eſt intelligentia: et motor qui eſt ex ꝑte nature corꝑis: diuerſi ſunt. licet eniꝫ comꝑentur ad vnū motū: nō tn̄ eadē ratōe. In celo nanqꝫ motū eſt du pliciter cōſiderare. Primo .ſ. ſecundū circulū ſimplicē: ⁊ ſic ordinatur motꝰ ad motorē qui eſt natura et forma ſubſtantialis corꝑis celeſtis: et diſpoſitōnes naturales ad ip̄m ſunt lumē ⁊ figura. Aliꝰ modꝰ conſideratōnis inuenitur in motu celi ſecundū ratōeꝫ differentiaꝝ po ſitionis localiū q̄ ſūt dextꝝ ſiniſtꝝ ſurſuꝫ ⁊cꝭ. Secundū rationē itaqꝫ dextre vnde incipit motꝰ. Et ſiniſtre per quā eſt ip̄ius motus. Et ratio ante ⁊ retro: ſecunduꝫ q̄ eſt obliquatio motꝰ. Et ratō ſupra ⁊ infra ſecundū quo rum īmobilitatē nō egreditur mobile de loco ſuo: ſecun dū has ratōes cōparatur motꝰ ad intelligentiā q̄ dicit̉ aīa. Et motus celi ad motorē abſolutē primū: qͥ eſt deꝰ: habet comꝑatōeꝫ vt ad mouēs nō ꝓportionatū motui et mobili. p̄terea cōcedimꝰ ꝙ intelligentia q̄ dicitur aīa ⁊ motor orbis nō ſecundū eandē ratōeꝫ dicitur aīa cuꝫ intellectu hoīs: ſed ꝑ priꝰ ⁊ poſteriꝰ. licet enī vtraqꝫ de terminetur ꝑ intelligere ac mouere. tn̄ intelligere ⁊ mo uere non ſunt eiuſdeꝫ rationis in vtraqꝫ: ſicut patet ex ſupradictis ¶ XXXIII. ¶ Ꝙ celi motus appareat ex ſtellarum mo tibus. ¶ Ex ſpera Taqꝫ celi motū orbicularē ab oriente ſuꝑ ter ram in occidentē. Et ab occidente ſub terra in orientē: exꝑtum eſt ꝑ quaſdā ſtellas que cū ip̄o mouent̉. et in principio quidē noctis apparent in orien te paulatim ⁊ ſucceſſiue mouendo: in fine noctis appa rent in occidente. Iteꝝ paulatiꝫ ⁊ ſucceſſiue mouendo ſub terra cū firmamento: in fine noctis ſequentis appa rent in oriente in eodeꝫ puncto: quo apparebāt p̄cedēte nocte. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Itaqꝫ firmamentū ab oriente ꝑ occidentē ad orientē moueri: ortu ⁊ occaſu ſtel laꝝ poteſt ꝓbari: nō tn̄ lateraliter iuxta ductū orizōtis. Si enī ſic moueretur: ſtella oriens mane que in oriente apparet: circa meridiē eſſet in auſtrali plaga: veſpere in occaſu. media nocte in ſeptētrione. Eſſetqꝫ vnus de po lis ſuꝑ mediuꝫ terre: alter in oppoſito: qd̓ nequaꝙͣ fieri certi ſumꝰ: qꝛ oculis videmꝰ. Mouetur ergo firmamē tuꝫ ab oriente aſcendendo ad meridiē. Inde ꝑ occiden tem reuertendo ad ip̄m orientē. Unde ſi quis eſſet ī me dio terre. illiꝰ recto modo ſupra verticē volueret̉ firma mentū. Et hoc eſt qd̓ voluit lucanꝰ ſignificare: vbi loqͥ tur de eis qui infra torridā zonā habitant dicens de ſi gniſ. Nō obliquo meant nec thauro rectior exit. Circa vero noſtrā habitabilem mouetur firmamentū oblique aſcendendo. qd̓ oculis in ſtellis fixis ꝓbari p̄t. Quā li bet enī de illis orienteꝫ aſpice. videbiſ illā aliꝙͣtulū ver ſus auſtꝝ obliquando venire: hoc ideꝫ poſitōe poloꝝ ⁊ axis poteſt ꝓbari. Polus eniꝫ eſt ſtella īmobilis: ſed de infinita ſtellaꝝ multitudine vna ſola eſt in ſuꝑiori emi ſperio: que ſemꝑ in eodeꝫ cōſiſtit loco. Altera eſt in op poſito. Axis vero eſt linea intelligibilis de polo ad po lum ꝑ mediū terre ducta. Cū ergo ſuꝑior polus nec re cte ſit in medio habitabilis noſtre: nec in ſuo orizonte: ſed inter vtrūqꝫ: conſtans eſt: ꝙ firmamentum oblique circa noſtrā habitabilem mouetur. Similiter et ſtelle q̄ Liber Quartus ab ip̄o mouentur: ſed que in medio illiꝰ exiſtunt: cū ip̄o modo ad orientē: modo ad occidentē mouentur. Sed q̄ ſunt circa polū: vt plauſtꝝ. ſerpens: niſi ſplendor ſolis impediret: ſemꝑ viderent̉. XXXIIII. ¶ De effectu motus celi ac ſtellarū in infe rioribus. ¶ Albertus. Abent aūt celeſtia corꝑa rationeꝫ ⁊ vim ſigni ſuꝑ ea q̄ ſunt in trāſmutabili materia. Et etiā ſuꝑ illa que ſunt obligata materie ẜm eā ratio A nem qua ei ſunt obligata. In materia dico eſſe genera bilia corruptibilia ⁊ mutabilia. Obligata vero mate rie ea q̄ de neceſſitate ſequūtur tranſmutatōeꝫ materie ſicut eſt anima vegetabilis ī plantis. et ſenſibilis ī bru tis. Quedā aūt ſunt que dependentiā habent ad mate riam ⁊ obligatōeꝫ ſecundū quid ⁊ nō ſimpliciter: vt eſt animꝰ hoīs. vnde dicimꝰ ſanguīs accenſū circa cor īcli nare animū ad irā: nō tn̄ de neceſſitate. Sic ergo ſecun dum ꝙ animꝰ hoīs inclinat̉ ⁊ dependet ad naturā ⁊ cō plexionē. ſic etiā habet in eo vim ꝯſtellatio. videlicet ſe cundū quid ⁊ nō ſimpliciter. Aliter enī periret caſus ⁊ libeꝝ arbitriū ⁊ conſiliū: et nichil eſſet ꝯtingēs ad vtrū libet de futuro: ſicut dicit ph̓s in li. i. ꝑiarmenias. et ſe cundo phiſicoꝝ. Sed adhuc diſtinguendū eſt. Nā que dam eſt cauſa īmediata ⁊ propter quid. Alia eſt cauſa primā vniuerſalis mouēs ⁊ inclinans cauſas immedia tas. Cū ergo dicit̉: ꝙ aſtra ſiue corꝑa celeſtia viꝫ habēt in inferioribuſ: intelligit̉ ꝙ habent vim vt cauſe prime vniuerſales mouentes cauſas īmediatas ꝓpter quid. Ideoqꝫ nō ſemꝑ ſequit̉ effectꝰ ad ꝯſtellatōeꝫ de neceſ fitate. Et hoc attendit iohānes damaſcenꝰ cū dicit: ſy dera nō ſunt cauſa alicuiꝰ eoꝝ que fiunt: neqꝫ corrupti onis eoꝝ que corrumpunt̉. Signa vero magis ſunt im brium ⁊ aeris tranſmutatōnis: fortaſſis aliquis vtiqꝫ dixerit: ꝙ p̄lioꝝ nō ſint cauſa: ſed ſigna. Siquidē ⁊ ē litas aliqua facta a ſole ⁊ luna ⁊ aſtris ⁊ alijs. diuerſaſ cōplexiones ⁊ habitꝰ ⁊ diſpoſitōes ꝯſtituit. Et intēdit damaſcenꝰ ꝙ ſignū ſonet minꝰ ꝙͣ cauſa. Cauſa eniꝫ. vt in topicis dicit boetiꝰ. eſt quā de neceſſitate ſequit̉ effe ctus. Signū aūt eſt cauſa remota inclinās: nō de neceſ ſitate cauſans ſine aliaꝝ cauſaꝝ ꝯiunctōe. Et hoc ideꝫ dicit ph̓s in ſecundo de generatōe ⁊ corruptōe: qꝛ licet tempꝰ generatōis oīm ẜm acceſſuꝫ circuli ſit equale: tn̄ quedā generātur citiꝰ: et quedā tardiꝰ: ꝓpter ꝯfuſionē materie maiorē vel minorē. hec oīa dicuntur catholice. Ꝙ aūt ſuꝑioꝝ corpoꝝ virtꝰ imponat neceſſitateꝫ libe ro arbitrio: etiā ꝯtra philoſophū eſt ponere: niſi ꝑ hunc modū: quo dicimꝰ inclinari ⁊ mutari hoīs aīm. Un̄ au guſtinꝰ in. v. de ciuitate dei loquit̉ hoc modo cōtra tul lium negantē dei p̄ſcientiā ⁊ fatū. Nos inquit aduerſꝰ iſtos ſacrilegoſ auſus atqꝫ impios deū oīa ſcire anteꝙͣ fiant: dicimꝰ: ⁊ volūtate nos facere: quidquid a nobis nō niſi volentibꝰ fieri ſentimꝰ ac nouimꝰ Om̄ia vero fa to fieri nō dicimꝰ: īmo nulla fato fieri dicimus: qm̄ fati nomen a loquentibꝰ poni ſolet in cōſtitutōe ſydeꝝ: qua quiſqꝫ conceptꝰ ⁊ natꝰ eſt. XXXV. ¶ De fine motus celi. Uia vero dicit philoſophus in ſecundo de ge neratione et corruptōe: ꝙ ex allatione ſuꝑiorū continuat̉ generatio et corruptio. Suꝑ epl̓am quoqꝫ pauli ad romanos dicit gloſa: ꝙ motu ſuo nobiſ ſeruiunt ſuꝑiora: dicunt eniꝫ multi ſanctoꝝ: ꝙ ſuꝑiora mouentur ad implendū naturalē numerum electorum At ecōuerſo dicit auerrōis: ꝙ nichil mouet̉ ꝓpter indi gnius ſe. Generatio aūt inferioꝝ et corruptio indigni or eſt cęlo. Unde patet: ꝙ nō ꝓpter illā mouet̉ finaliter In libro quoqꝫ ſecūdo de celo ⁊ mundo dicitur: ꝙ celū ſupremū vno motu bonitatē primi cōſequitur: et orbeſ inferiores pluribꝰ motibꝰ. Cū ergo id qd̓ cōſequit̉ mo tor ꝑ motū ſit finis motꝰ. patet ꝙ aliqua pͥmi bonitas eſt finis eiꝰ. Nos quoqꝫ dicimꝰ ꝙ generatō ⁊ corruptō inferioꝝ nō ſunt finis motꝰ celi: ſed cōſequentia fineꝫ. Nā finis intentuſ a motore eſt: vt primo motori .ſ. deo aſſimiletur in aliqua bonitate ac nobilitate: que .ſ. boni tas vel nobilitas hec eſt. cū enī abſolute deus ſit cauſa oīm: intendit motor celi naturalis imitari eū in hoc: vt et ip̄e ſit cauſa prima et natura reꝝ naturaliū. genera bilium. et corruptibiliū. Si aūt queritur vtꝝ celi motꝰ habeat idem ꝓ fine: qd̓ habet ꝓ primo mouente. Ita ꝙ ſit ab eodē in idē ex ꝑte mouentis: ſicut eſt ab eodem in idē ex ꝑte figure. dicimꝰ ꝙ idē reuera in numero eſt pri mum mouens mouentē: et finis qui accipitur ꝑ motuꝫ eiꝰ. Bonitas enī et nobilitas de qua dictū eſt mouet ce li motorē: vt deſideratū deſideriū. Eademqꝫ bonitaſ ⁊ nobilitas eſt quā cōſequitur ꝑ motuꝫ. ¶ XXXvI. ¶ Utrū ꝯſequat̉ finē ſuū ꝑ vnā circulatōeꝫ Abet aūt queſtione: vtꝝ celi motor finē ſuū cō ſequitur ꝑ motū qui eſt in toto tꝑe. vel ꝑ vnam Ucirculationē. Uidetur enī ꝙ ꝑ vnā circulatōeꝫ qꝛ motor ꝑfectior pauciori motū cōſequitur finē ⁊ boui tatem: vt habetur in ſecūdo libro de celo et mundo. cuꝫ igitur in natura ꝑfectiſſimꝰ ſit motor celi. videt̉ ꝙ vna circulatōe debeat finē ſuū cōſequi. qd̓ ſi cōcedatur: tūc ẜm hoc om̄s ſequentes circulatōes ſuꝑflue eſſe videbū tur. Nos itaqꝫ dicimꝰ ad hoc ꝙ duplex eſt finis. videli cet finis vt terminꝰ: et finis vt finis. Finis vt terminꝰ eſt: quē in oꝑatōe vna ꝑfecta motor cōſequitur. Itē di citur terminus: qꝛ terminat vnū ꝑfectū opus. Finis ut finis eſt: quem motor cōſequitur in oībus oꝑationibuſ ſuis. Et ille quidem dicitur finis vt finiſ: qꝛ ſimpliciter mouentē quietat. Dicimꝰ itaqꝫ ꝙ celi motor ꝑ rotatio nem vnā cōſequitur fineꝫ vt terminū. Sed ꝑ motū qui eſt in toto tꝑe: cōſequitur fineꝫ vt fineꝫ. Et eſt ſimile d̓ motore in generatōe: que intendit ꝑmanentiā in ſimili: et cōſequitur finem illū: vt terminū in generatōne vna Sed ꝑmanentiā vt fineꝫ ſimpliciter nō cōſequitur: niſi ꝑ generatōeꝫ indefeſſam vel quietā. Exp̄ſſius etiā ha betur ſimile in motore augmenti: quia ꝑfectā intendit ꝙͣtitateꝫ: et hanc cōſequitur vt terminū in augmentati on vna. Sed vt fineꝫ ꝯſequitur ſimpliciter in augmen tationibꝰ oībus: et tūc quieſcit: vt enī dicit philoſophꝰ in ſecūdo libro de aīa. oīm natura conſtantiū terminus eſt ⁊ ratio magnitudinis et augmenti. ¶ XXXIII. ¶ Ꝙ celi motus ſit omniū motuū naturali um cauſa et principiū. Icut aūt ſuꝑius iā eſt oſtenſum: motus celi ac ſuꝑioꝝ corpoꝝ cauſa eſt oīm motuū naturaliū Cui etiā ſententie cōſonant verba hec auguſti ni in libro quinto de ciuitate dei. Nō inquit vſquequā qꝫ abſurde dici poteſt: ad ſolas corpoꝝ differentias qͦſ dam valere ſydereos afflatus. Sicut in ſolaribꝰ acceſſi bus ac diſceſſibꝰ etiā ip̄ius anni tꝑa variari. Et lumīa ribus quidem decrementis et incrementis augeri ⁊ mi nui quedā reꝝ genera videmꝰ. Siquideꝫ cauſe ſeꝑate .i. motores orbiū non habent actū in natura: niſi ꝑ oꝑa nature. vnde nō cauſant formas ſubſtantiales reꝝ: niſ ꝑ motū ſuꝑioꝝ: ac ꝑ motū elementoꝝ: ac ꝑ materie traſ mutatōeꝫ: de hac quoqꝫ materia .i. de effectu ſuꝑioruꝫ in inferioribꝰ adhuc cōgruo loco dicetur inferiꝰ in tra ctatu de celeſtibꝰ ſuminaribꝰ. Nūc aūt. vt dictū eſt. qꝛ motus naturales cauſantur a motu celi: cōueniens eſt hic inſerere nōnulla de motu in generali: et poſtmoduꝫ etiā in ſpeciali. ¶ XXXVIII. ¶ De motu in genere. ¶ Areſtotiles ī libro phiſicorum tercio. Uoniāquidem natura eſt principiū motꝰ ⁊ ſta tus ac mutatōis: nō oportet ignorare quid ſit motus: qm̄ eo ignorato neceſſe eſt ignorare na turam. videtur aūt motꝰ eſſe continuoꝝ: ſed infinitum Liber Quartus apparet in cōtinuo. Eſt eniꝫ diuiſibilis in infinitū. Si ne etiā loco ⁊ vacuo ⁊ tꝑe impoſſibile eſt eſſe motū. Nō eſt aūt motꝰ p̄ter rem: mutat̉ enī ſemꝑ id qd̓ mouet̉ aut ẜm ſubſtantiā: aut ẜm qualitatē: aut ẜm ꝙͣtitatē: aut ſe cundū locū. Unūquodqꝫ aūt dupliciter ineſt oībus vt hoc aliquid. hec quidē forma ip̄ius. aliud vero priuatō Et ẜm qualitateꝫ hoc quidē albū: illud vero nigꝝ: et ſic pe alijs: Quare motꝰ ⁊ mutatōis tot ſunt ſpeciēs: quot ⁊ entis. Et motꝰ quidē videt̉ eſſe actꝰ imꝑfectuſ. Neqꝫ enī poſuit eū aliquis in alio genere: ꝙͣ .ſ. in genere actꝰ. Mouetur aūt om̄e mouens phiſice .i. naturaliter: cum ſit potentia mobile: ⁊ cuiꝰ īmobilitas quies eſt. Et eiuſ quidem potentia eſt ſtatꝰ. Nō aūt mutatio in hoc neqꝫ ex hoc magis eſt ꝙͣ ex oppoſitis. Incōueniens eſt auteꝫ idem moueri ſecundū duos motus. Impoſſibile quoqꝫ eſt duoꝝ diuerſoꝝ ſpecie vnū ⁊ eundē eſſe actū; Motꝰ quidē eſt actus mobilis ⁊ mouentis. Oportet enī actū ineſſe vtriqꝫ. Sed mobili ineſt in ip̄o poſſe. Mouēti āt in ip̄o agere ¶ Ideꝫ in li. viii. Bicimꝰ aūt motū eſſe en delechia .i. actu mobilis ẜm qd̓ eſt mobile. Itē motꝰ eſt mobilis actꝰ imꝑfectꝰ. XXXIX. He differentia motus et mutatōis. ¶ Idem li. v. Iffert aūt mutatio a motū. Ex quibuſdā enim ſubito in quiddā ſubiectū eſt mutatio. Motuſ aūt eſt qui eſt ex ꝯtrario in ꝯtrariū. nō ſubito ſꝫ ſucceſſiue: vt qui eſt ex ſanitate in egritudinē Et qui eſt ex egritudine in ſanitatē. Qui aūt eſt in contrariū non ſolū eſt motꝰ ſed mutatio: vt fieri albū nō ex quodā eſt. In quibꝰ aūt ideo eſt contrariū. que ex ip̄o ⁊ que in ip̄ꝫ ꝯtraria mutatio eſt: vt generatio corruptōi cōtraria eſt Et remotio .ſ. forme a materia: cōtraria eſt acceptatōi Hec vero mutatōes ⁊ nō motꝰ ſunt. Trāſmutatur aūt om̄e tranſmutās aliquid ẜm accidens: et cū dicimꝰ vni ficum ambulare: qꝛ cui accidit eſſe vnificū ambulat: vt homo. Aliud vero ẜm ꝑtem: vt corpꝰ ſanat̉: qꝛ oculus vel thorax. Aliud aūt primo ⁊ ẜm ſeip̄m mobile eſt: vt alterabile. Eſt aūt in mouente ſimiliter diuiſio. Aliud enī mouet ſecundū accidens. Aliud ſecundū ꝑteꝫ. Ali ud aūt ꝑ ſe: vt medicꝰ quidē ſanat: manꝰ aūt vulnerat. In om̄i quoqꝫ mutatōe eſt aliquid mouens primū. Et aliquid qd̓ mouet̉: et in quo .ſ. tꝑe. et p̄ter hec ex quo: ⁊ in qd̓. Magis aūt ex eo in qd̓ mouetur: ꝙͣ ex quo moue tur mutatio denominatur. vnde corruptio eſt mutatio in nō eſſe: et hoc ex eſſe. Generatō vero in eſſe: ⁊ hoc ex nō eſſe. Species aūt ⁊ paſſiones ⁊ locꝰ in quo mouētur mobilia ſunt vt ſcientiā ⁊ calor. Et motꝰ quidē non eſt in ſpecie: ſed in eo qd̓ mouetur: et in mobili ſecūdū actū fit. Itaqꝫ ẜm accidens mutatio relinquatur. In oībus enī ⁊ ſemꝑ ⁊ oīm eſt. Que vero nō ẜm accidens eſt: ſed ꝑ ſe. non in oībus eſt: ſed in cōtrariis: ⁊ in mediis: ⁊ in cōtradictione. Unꝰ aūt motꝰ dicitur multipliciter. ſcili cet genere. ſpecie. numero. Sed ſimpliciter vnꝰ eſt: qui ſubſtantia quidē vnꝰ eſt: aut numero. Sunt aūt tria ſe cundū numeꝝ circa que dicimuſ motū vnū .ſ. qd̓ mouet̉ Ex quo ⁊ in quo ⁊ qn̄. Om̄e aūt motū ſimpliciter vnuꝫ neceſſe eſt continuū eſſe: ſi diuiſibile eſt. Si aūt cōtinuꝰ eſt: erit vnꝰ: qꝛ vnū ſunt extrema. Multī aūt ⁊ nō vnui quoꝝ quies eſt mediū: dicitur aūt vnus etiā ꝑfectꝰ ſiue ſecundū genꝰ ſiue ẜm ſpeciē ſiue ẜm ſubſtantiā ſit. Ali quando aūt etſi imꝑfectus ſit: vnꝰ dicitur ſi ſoluꝫ conti nuus ſit. Preter dictos aūt motꝰ dicitur vnꝰ motus re gularis .i. equalis et ꝑfectuſ. Irregularitatis aūt diffe rentia eſt. aliquādo quidē ab eo ī quo mouetur. Impoſ ſibile eſt enī regularē eſſe motū: in nō r̄gulari magnitu dine: vt reflexi motꝰ aut obliqͥ. Aliqn̄ aūt velocitate et tarditate determinatur. Cuiꝰ enī eadē velocitas eſt: re gularis eſt. Cuiꝰ aūt nō: irregularis. ¶ X. ¶ De ſpeciebꝰ mutationis et motus. Uoniā aūt oīs mutatio eſt ex quodā in qd̓daꝫ mutabit mutans quadrifarie. aut enī ex ſubie cto in ſubiectū. aut ex nō ſubiecto in non ſubie ctum. aut ex ſubiecto in nō ſubiectū. aut ex nō ſubiecto in ſubiectū. Dico aūt ſubiectū affirmatōe monſtratuꝫ: quare neceſſe eſt ex his que dicta ſunt tres eſſe mutati ones. Nā illa que eſt ex nō ſubiecto in nō ſubiectū: nō eſt mutatio: qꝛ nō eſt ſecundū cōtra poſitionē. Neqꝫ ei cōtrarietas: neqꝫ cōtradictio eſt. Ex nō ſubiecto quidē in ſubiectū mutatio ẜm contradictioneꝫ: generatio eſt. Et alia quidē ſimplex generatio eſt: vt que eſt ex nō eē ſimpliciter in ſubſtantiā ẜm quā ſimpliciter fieri ⁊ non fieri dicimꝰ: Alia vero quēdā cuiuſdā: vt ex nō albo in albū. Que vero eſt ex ſubiecto in nō ſubiectū: corruptō eſt. Simpliciter quidē illa: que ex ſubſtātia in nō eſſe eſt Quedā aūt eſt que eſt in oppoſitā negationē: ſicut di ctum eſt ⁊ in generatōe. Quoniā aūt impoſſibile eſt: qd̓ nō eſt moueri. generatio motꝰ nō eſt: fit enī qd̓ non eſt. Sed neqꝫ corruptio motꝰ eſt. contrariū eniꝫ motui: aut motus: aut quies eſt. Corruptio aūt generatōi ꝯtraria eſt. Cū aūt om̄is motꝰ mutatio quēdā ſit: ⁊ triū p̄dicta rum mutationū generatio ⁊ corruptio motꝰ nō ſit: que ſunt ſecundū contradictōeꝫ: neceſſe eſt ex ſubiecto ī ſub iectū cōmutatōꝫ motū eſſe ſolū. Subiecta aūt dico: aut cōtraria: aut media. priuatio eī ponatur contrariū. Cū qꝫ diuiſa ſint p̄dicamenta ſubſtantia ⁊ qualitate ⁊ cēte ris: ſecundū ſubſtantiā nō eſt motꝰ: qꝛ ſubſtantie nullū eſt contrariū. Sed neqꝫ in ad aliquid: cōtingit em̄ alte ro mutante. veꝝ eſſe alteꝝ nichil mutans. Quare ſecū dum accidens motꝰ hoꝝ eſt ſemꝑ: neqꝫ agētis neqꝫ pa tientis. Neqꝫ om̄e qd̓ mouetur ⁊ mouet: qꝛ motꝰ nō eſt motus neqꝫ generatōis generatio: nec om̄ino mutatio nis mutatio. Cū enī om̄e qd̓ mouetur tripliciter moue atur. Aut in eo ꝙ ẜm accidens. aut in eo quo ꝑs aliqͣ. aut quo ꝑ ſe. Secundū accidenſ ſolūmodo cōtingit mu tari mutatione: vt qui ſanꝰ ſit: currat aut diſcat. Secū dum accidens aūt mutatōeꝫ ſuꝑius diuiſimꝰ. Quoniā ergo nō ſubſtātie: nec ad aliquid: nec alicuiꝰ ceteroꝝ: re linquitur ẜm quale ⁊ ꝙͣtum ⁊ vbi: motū eſſe ſolūmodo. In vnoquoqꝫ enī hoꝝ eſt cōtrarietas. Motꝰ ergo ẜm quale eſt alteratio. Motus aūt ſecundū ꝙͣtum cōmuni nomine caret. Sed aūt augmentū eſt: aut decrementū. Qui aūt ſecundū vbi ⁊ ꝓprio ⁊ cōmuni noīe caret: ſed loci mutatio dicitur. Eſt aūt motꝰ aut ex cōtrario in cō trariū: aut ſimpliciter: aut ſic. Immobile aūt eſt: qd̓ om nino impoſſibile eſt moueri: vt ſonꝰ inuiſibilis: ⁊ qd̓ in multo tꝑe vix mouetur: aut qd̓ tarde incipit. qd̓ dicitur grauiter moueri: ⁊ qd̓ aptū natū eſt moueri et poſſibile nō mouetur aūt tunc cū aptū natū eſt: ⁊ vbi: ⁊ ſic. XLI ¶ De contrarietate motus ad quietē et mo tuum et quietum ad inuicem. ¶ Idē in libro predicamentorum Unqꝫ motus ſpecies ſint ſex motui quideꝫ cō muni: contrariū eſt quies. Motibus aūt ꝑticu aribus que ꝑ ſingula ſunt .ſ. generatōni corru ptio. augmentatōi diminutio: ſecundū locū aūt mutati oni ſecundū locū quies videtur opponi. et forte in con trarium locū mutatio: vt ei que eſt ſuꝑius: ea que eſt in ferius. Alteratōi vero nō videtur aliquid eſſe cōtrariū niſi forte ſecunduꝫ qualitatem quies. vel in cōtrarium qualitatis mutatio. Eſt enī alteratio mutatio ſecundū qualitatem. ¶ Actor. Nota ꝙ motus dupliciter cōſide rari poteſt. Aut ſecundum ꝙ eſt actus imꝑfectus cuiuſ qꝫ rei naturalis. Et eſt via deducēs ſibi naturalia in eē ⁊ ſic tranſcendens. Aut ſecundum ꝙ eſt ꝑfectio natura lis potentie: et ſic opponitur quieti contrarie. Quippe generatio ⁊ corruptio nō ſunt ꝓprie motus: ſed muta tiones. Augmentum eſt ab imperfecto ad perfectum. diminutio vero ecōtra ¶ Areſtotiles in. v. phiſicoruꝫ Liber Quartus Nō ſolū itaqꝫ motus motui videtur eſſe cōtrarius: ſꝫ ⁊ quies. priuatōi enī eſt ſimilis. Etiā quietes ad inuicē contrarie ſunt. magis aūt motꝰ motui cōtrarius eſt ꝙͣ quieſ. Quibuſcūqꝫ aūt nō inſunt ꝯtraria. hoꝝ mutato quidē eſt oppoſita .ſ. que eſt ex ip̄o: ei que eſt in ip̄ꝫ: mo tus aūt nō eſt. Nō ſolū aūt in mutatōe ẜm locū ⁊ ſecun dum naturā ⁊ extra naturā ſunt ⁊ motꝰ ⁊ quietes: ſed ⁊ generatōes quedā violente ſunt ⁊ nō ordinate. Corru ptiones quoqꝫ quibꝰ cōtrarie ſunt que ſecundū naturā ſunt. Augmenta quoqꝫ violenta ſunt: vt que velociter ꝓpter alimentū pubeſcentiū: ſimiliter ⁊ decremēta. In alteratōe ſimiliter erūt. alie quidem violente. alie vero naturales ¶ Idē in. .viii. li. Om̄es ergo ex oppoſitis terminis cōtrariis ſunt. Alteratōi paſſiones cōtrarie. Augmento vero et decremento magnitudo vel ꝑuitas cōtraria ſunt Secundū locum eſt: qui eſt ſurſum ei: qui eſt deorſum ⁊cꝭ. De generatōe et corruptione. ¶ Ideꝫ in XIII. li. i. de generatione et corruptione. Nam quidē ſemꝑ ꝯtrariis ſupponendū eſt eſſe materiā in tranſmutatōibus .i. tria ſunt princi ꝑia tranſmutatōis. materia .ſ. ⁊ duo contraria vnaqꝫ eſt materia oīm q̄ ad inuiceꝫ tranſmutant̉. Et ſi ſubiectum vnū eſt: alteratio eſt. Generatio aūt ⁊ corru ptio qn̄ tranſmutatio fit ex hoc in hoc totum .i. qn̄ tota forma rei ſubſtātialis trāſmutatur. Quādo igit̉ in ſub iecto eſt tranſmutatio: generatio ⁊ corruptio eſt. Quā do vero in paſſionibꝰ ⁊ ſecundum accidēs alteratio. ve runtū generatio ſimplex eſt in ſimpliciter ens. Et cor rūptio ſimplex: in ſimpliciter nō ens: qꝛ .ſ. fiunt ſecūdū formas ſubſtātiales. Quecunqꝫ vero nō ſubſtantiā ſi gnificant ſed accidens: nō dicūtur ſimpliciter ſed ſecun dum quid generari: vt cū ex nō albo fit albū. aut ex nō bono bonū. Et id quidē ex quo generat̉ .i. qd̓ generatio ni ſubiicitur: poteſtate eſt ens: actu vero nō ens. vnius ergo rei corruptio eſt alteriꝰ generatio ⁊ ecōtra. Quia .ſ. generatur quid in hoc: et diſſoluitur in id. Et in quo terminatur corruptio ab eodē incipit generatio: quo cir ca inquietā .i. inceſſabilē ⁊ ꝑpetuā neceſſe eſt eſſe tranſ mutationē .i. generatōeꝫ ⁊ corruptōeꝫ. Et ſubiectū ge nerationis et corruptōis trāſmutatiuū eſt in cōtraria. Sed qn̄ ſecundū ꝙͣtum tranſmutatio fit: contrarietas augmentuꝫ ⁊ diminutio. Quādo ſecundū locū: eſt am bulatio. Quādo aūt ſecundū paſſionē ⁊ quale: alteratō. Quando aūt totū mutat̉ nō manente ſubiecto: vniuer ſaliter eſt generatio ⁊ corruptio. Eſt aūt yle .i. materia maxime quidē ꝓprie ſubiectuꝫ generatōis ⁊ corruptio nis. Suſceptibile modo etiā aliquo et alijs trāſmutati onibus ¶ Idē in li. ii. phiſicoꝝ. Prima vero generabi lia et corruptibilia ſunt quattuor elementa ꝓpter cōtra rietates .ſ. tangibiles: vt ſunt graue et leue: calidum et frigidum: humidū ⁊ ſiccū: lubricū et aridum: durum et molle: aſpeꝝ ⁊ leue: groſſum ſubtile. Impoſſibile eſt au tem id in quo generatū eſt aliquid. enunciari .i. p̄dicari de generato. Nō enī bene dicitur ignis eſt aer: vel ecō tra. Sed vere dicitur anulꝰ eſt auꝝ. Et qꝛ nō eſt hmōi permutatio generatio: ſed alteratio ſiue trāſfiguratio De eodeꝫ. ¶ Idē in methaphiſica .i. li. XLIII. Nter eſſe et nō eſſe generatio eſt: ita ꝙ illud qd̓ genera tur: ſemꝑ eſt inter illud qd̓ eſt ens: et illud qd̓ nō eſt ens Addiſcens enī et generatū ſciens. Et hoc intendimus cū dicimꝰ: ꝙ ex addiſcente fit ſciens. Quedā aūt nō re uertuntur ad inuicē .ſ. quoꝝ vnū eſt poſt alteꝝ: ut ex pu Iero fit vir nō ecōtra. Alia vero reuertūtur: qꝛ corruptō vniꝰ eſt generatio alteriꝰ: vt ex aere fit aqua ꝑ corrupti onem aeris. ¶ Idē in li. ii. Om̄ia vero corrupta vadūt ad ea ex quibꝰ ſunt. ¶ Albertꝰ. Generatio aūt cōueni ens ſecunduꝫ ꝓportionē agentis materie. Calidum enī et humidū mouentia in generatione diuerſas accipiūt ꝓportiones ad formas ſubſtantiales inducendas: et ex diuerſitate luminis deſcendentis a ſublimi de ſtellis: ⁊ ex diuerſitate materie: que .ſ. materia qn̄qꝫ cōmixtionē tantūmodo nata eſt ſuſciꝑe: et tunc generātur minera lia. Quādoqꝫ vero cōmixtionē et complexionē nō tamē ad equale: ſꝫ in qua dominat̉ ſubſtātia terreſtris ac du ra: et tunc generātur plante. Quādoqꝫ aūt cōplexionē adducentē ad equale: et tunc generātur animalia. Sic etiā intelligit̉ qd̓ dicit areſtotiles: ꝙ oīs generatio ē ex ꝯuenienti. Cōueniens enī ſupponit ꝓportiones agētis ⁊ materie ad formā q̄ iuducit̉. Et huiꝰ ſimile ponit aui cenna in actione ignis: qui cuidam materie nō cōmuni cat niſi calorem. Alicui vero calorē et lumen. Et alicui calorem et lumen et ſpeciē. Secundum ꝙ magis et mi nꝰ apta eſt materia ſuſcipere impreſſiones que ſunt ab ¶ De mixtione. ¶ Areſtotiles libro primo XIIIII. de generatione et corruptōe Ixtio eſt mixtibiliū alteratoꝝ vnio. Miſcibile vero eſt quiqͥd bene determinabile ens actiuuꝫ ¶ Y ⁊ paſſiuū vt humidū. Nō enī om̄e om̄i miſcibi le eſt: ſed oportꝫ alteꝝ mixtoꝝ eſſe ſeꝑabile. vnde impoſ ſibile eſt paſſiones et habitꝰ miſceri rebꝰ vt albū corꝑi qꝛ paſſionū nulla eſt ſeꝑabilis ẜm ſe. Sed neqꝫ nō tan gentia ad inuicem cōtingit miſceri. Contingit aūt mi xta qualiter .i. quodam modo eſſe: et alio modo nō eſſe. Actu quidē ⁊ ente alio generato ex ip̄is. potentia vero adhuc alterutro eoꝝ que fuerāt anteꝙͣ miſcerent̉: vt .ſ. aliud eſt a quattuor elementis actu: potentia tn̄ eſt illa Ęa vero que miſcent̉ priꝰ ex ſeꝑatis cōueniunt .i. prius quidē ſeꝑata erant et ſeꝑari rurſus poſſunt: oportet āt mixta ſimiliū partiū eſſe. vnde ſi miſceat̉ ordeū frumen to nō eſt mixtio: ſed cōpoſitio. Illa vero quoꝝ eadē eſt materia et actiua ſunt et paſſiua ad inuiceꝫ Sꝫ ea quo rum nō eſt eadem materia faciūt entia impaſſibilia. et hoꝝ nō eſt mixtio. Ideoqꝫ nec medicina corꝑibꝰ mixta eſt Actiuoꝝ etiā et paſſiuoꝝ quecunqꝫ ſunt facile diui ſibilia .i. determinabilia. Multa quideꝫ paucis et ma gna paruis cōpoſita: nō faciunt mixtioneꝫ: ſed dominā. tis augmentatōeꝫ. Alteꝝ enī in dominās trāſmutatur Ideoqꝫ gutta vini mille amphoris aque non miſcetur: qꝛ ſpeciēs vini ſoluitur: et in aquā om̄ino trāſmutatur. Quādo vero potentiis adequātur: tunc quidem alteru trum in dominās tranſmutat̉: nō aūt generatur alteruꝫ ſed mediū cōmune: deniqꝫ parua puis miſcentur: facili us enī ac citiꝰ inuicem tranſeunt. Ideoqꝫ et bene deter minabilia diuiſibiliū ac paſſiuoꝝ ſunt miſcibilia: qꝛ fa ciliter diuidūtur in parua. Talia vero ſunt humida: vn de et humidū maxime miſcibile eſt om̄i corꝑi ſi non ſit lubricū .i. viſcoſum. XLv. ¶ De loci mutatōe. ¶ Idē in li. phiſicorū. viij. Onum aut motuū loci mutatio prima eſt: om nium etenī paſſionū principium eſt denſitas et raritas. Graue ſiquideꝫ et leue: durū et molle calidum et frigiduꝫ: denſitates quedā et raritates eſſe videntur. Denſitas aūt et raritas Congregatio et dil gregatio ſecunduꝫ quas generatio et corruptō dicituſ ſubſtantiaꝝ. Que vero cōgregātur neceſſe eſt ſecundū locuꝫ mutari. Diſgregatio nanqꝫ et congregatio ſunt motꝰ ſecunduꝫ locuꝫ. Sic eniꝫ mouent concordia et di cordia: hoc quideꝫ diſgregat: illud cōgregat. preterea quoniā menſura motuū eſt loci mutatio: neceſſe eſt ip̄m eſſe primuꝫ. ꝓprie quoqꝫ moueri dicitur ſoluꝫ: qd̓ ſecun dum locum mouetur. augmentum vero impoſſibile eſt eſſe: alteratione nō p̄exiſtente. Nō auteꝫ quereret̉ motꝰ niſi locꝰ aliquis eſſet ſecundum locuꝫ: ꝓpter hoc enī et celum maxime in loco eſſe opinamur: qꝛ ſemꝑ in motu eſt. Eſt autem qd̓ mouetur. aliud quideꝫ per ſe ipſum. Liber I Quartus aliud ſecundū accidens. Eiꝰ aūt qd̓ ſecundū accidens. Alia contingentia ſunt moueri ꝑ ſe: vt ꝑtes corꝑis ⁊ ī naui clauus. Alia vero nunꝙͣ ſed ſemꝑ ſecundum acci dens: vt albedo ⁊ ſcientia. hec enī ſuū trāſmutant locū: qꝛ illud in quo ſunt tranſmutāt. Ip̄mqꝫ continēs qn̄ in diuiſum eſt: ſicut in toto dicitur vt manꝰ in corꝑe. quā doqꝫ vero diuiſis vt in cado aqua. Manꝰ enī cū corꝑe mouet̉: et aqua cū cado. Nō aūt videbit̉ eſſe motꝰ niſi ſit vacuū. plenū enī impoſſibile eſt reciꝑe: qꝛ duo corꝑa nō poſſunt ſimul eſſe. teſtimoniū aūt de cinere faciunt: qui tm̄ aque recipit: ꝙͣtum vacuū. Sed videt̉ dici vas vacuū vno quidē modo nō plenū ſenſibili corꝑe ſecūdū tactum: hmoi vero eſt qd̓ habet grauitatē ⁊ leuitatem Eſt aūt denſuꝫ quidē graue: raꝝ aūt leue: vacuū itaqꝫ ſimpliciter nichil eſt. Nō enī habet differentiā ſurſum .ſ. ⁊ deorſum ẜm qd̓ vacuū. p̄terea ſi vacuū eſt eque ci to fertur graue ⁊ leue. ¶ XIVI. ¶ De loco quid ſit ¶ Idē in libro tercio. One corpꝰ eſt in loco: ⁊ habet aut grauitateꝫ: aut leuitatē: et graue quidē in medio ſecunduꝫ naturā habet ferri: vt terra. Leue ſurſū. ¶ Idē in. iiii. li. Ꝙ aūt locꝰ ſit aliquid in natura patet: qm̄ ea que ſunt: in loco ſunt .ſ. corꝑa. et qꝛ fit ẜm locū mutatio et qꝛ vno corꝑe ingrediente: ⁊ alio egrediente manet lo cus vnꝰ ⁊ idē. Itē qꝛ habet aliquā potentiā ante deter minatam: vt patet in mutatōibꝰ phiſicoꝝ corporum et ſimpliciū .ſ. ignis ⁊ terre ⁊ hmōi. nā vnumqd̓qꝫ fertur in locū ꝓprium nō ſibi ꝓhibitū: hoc quidē ſurſuꝫ: illud aūt deorſum. Sunt enī he loci ſpecies .ſ. ſurſum deorſū et relique ſex diſtantiaꝝ. Que quidē n̄ ſolū quo ad nos poſitione differūt: ſed ī natura ſunt determinata. Sur ſum enī eſt vbi fertur leue. Deorſū aūt vbi graue. Idē oſtendūt etiā corꝑa mathematica: qꝛ cū nō ſint in loco ẜm poſitōeꝫ tn̄ ꝙͣtum ad nos .i. ad intellectū noſtꝝ ha bent deorſuꝫ ⁊ ſiniſtrorſuꝫ. Itē etiā aliqui vacuū aliqͥd eſſe ꝯfirmant: locū enī eſſe ponunt vacuū: vacuū eniꝫ lo cus erit priuatꝰ corꝑe. Eſſe ergo ⁊ locū p̄ter corpora: ⁊ om̄e corpꝰ ſenſibile eſſe in loco: ꝑ hoc aliquis cōcipiat. Habet aūt locꝰ diſtantias tres. longitudiniſ ꝓfundita tis. latitudīs. quibꝰ determīatur ome corpꝰ ¶ XLVII. ¶ Quid ſit locus. Mpoſſibile aūt eſt corpꝰ eſſe locū. In eodē eiꝫ eſſent duo corꝑa. Sicut aūt om̄e corpꝰ eſt in lo co. ſic ⁊ in omni loco corpꝰ. Sed neqꝫ minor ne qꝫ maior locꝰ eſt vnicuiqꝫ. Et locꝰ quidē aliꝰ cōmunis eſt in quo oīa corꝑa ſunt ſicut celū. Aliꝰ vero propriuſ in quo primo .ſ. corpꝰ eſt. Si aūt locꝰ primū continens vnūquodqꝫ corpoꝝ: terminꝰ quidem eſt: videtur igitur forma ⁊ ſpecies vniuſcuiuſqꝫ locꝰ eſſe quo determīatur magnitudo: et eiꝰ .ſ. magnitudinis materia. hec eniꝫ .ſ. forma eſt vniuſcuiuſqꝫ terminꝰ. Sic ergo conſideranti bus .ſ. locū in natura determinatis: locus vniuſcuiuſqꝫ ſpeciēs eſſe videtur. Materia vero videtur eſſe locꝰ ſe cundum qd̓ videtur locꝰ eſſe diſtantia magnitudinis .i. dimenſio. Eſt enī equalis magnitudini. Et eſt altera a magnitudine: contenta a ſpecie: ⁊ diffinita .i. determīa ta. hmōi aūt materia eſt ⁊ infinitū. Cunqꝫ remouentur terminꝰ .i. quantitas: ⁊ paſſiones .i. qualitates. et ſpeci es .i. forme ſubſtātiales. nichil relinquitur p̄ter materi am. Unde ⁊ plato locū ⁊ materiā vnū ⁊ idē eſſe dicit in thymeo. At vero ꝙ impoſſibile ſit hoꝝ qd̓libet eſſe lo cum: facile eſt videre. Species enī ⁊ materia nō ſeꝑan tur a re: locū aūt ſeꝑari ꝯtingit. Ampliꝰ qūo ferentur ī locū ſuū: ſi locꝰ eſſet materia vel ſpecies. Impoſſibile eī eſt id cuiꝰ .i. ad qd̓ nō eſt motꝰ: neqꝫ ſurſū neqꝫ deorſuꝫ locū eſſe. p̄terea ſi vere forma aut materia locꝰ eſt: erit locus in loco. Tranſmutātur eīꝫ ſimul cū re: ⁊ mouētur et ſpecies .ſ. forma. et infinitū .ſ. materia. Multis autē modis dicitur aliquid eſſe in alio. Uno quideꝫ modo ſi cut digitꝰ in manu: et om̄ino ꝑs in toto. Alio v̓o ſicut totū in ꝑtibus. Alio vero ſicut ſpeciēs in genere. Alio vero ſicut genꝰ in ſpecie vel ꝑs ſpeciei .i. differentia in ſpecie ratione .i. diffinitōe. Alio ſicut ſanitas ī calidis ⁊ frigidis: ⁊ om̄ino ſpecies in materia. Alio ſicut in re ge diſpoſitōes que ſunt grecoꝝ: et om̄ino motū in pͥmo motiuo. Alio vero ſicut ī optimo: et om̄ino in fine: hoc eſt cuiꝰ cauſa fit: omnino aūt ⁊ maxime ꝓprius modus eſt ſicut in vaſe: et omnino in loco. Et quoniā totum in ꝑtibus eſt: et ecōuerſo dicetur totū in ſeip̄o: qꝛ .ſ. totū et ꝑs eiuſdē nature ſunt. Sed illo modo quo vinū eſt ī va ſe: impoſſibile eſt aliquid eſſe in ſeip̄o. Qd̓ aūt oppoſu it zeno: qꝛ ſi locꝰ eſt aliqd̓: in aliquo .ſ. vt in loco erit. fa cile eſt ſoluere. nichil enī ꝓhibet in aliquo quidē eſſe pri mo locū: nō tamen in illo ſicut in loco: ſed ſicut ſanitas in calidis eſt vt habitꝰ: calor aūt in corꝑe vt paſſio. qua re nō neceſſe eſt in infinitū abire: dignū eſt ergo locum eſſe: et primo quidē ꝯtinere locatū: et nichil rei eſſe: nec maiorem: nec minorē eſſe: nec deficere. vnicuiqꝫ ⁊ ſeꝑa bilem eſſe: ſurſuꝫ ⁊ deorſū habere: ⁊ vnūqd̓qꝫ corpꝰ na tura ferri ſurſū vl̓ deorſum: ⁊ in locis ꝓpriis manere. XLVIII. Adhuc de eodem T his ergo patet quid ſit locꝰ: forte aūt quat tuor ſunt quoꝝ vnū aliquid neceſſe eſt eſſe locū C.aut formā. aut materiā. aut ſpaciuꝫ aliqd̓ in medio extremoꝝ. aut extrema. Forma quidem videtur eſſe ꝓpter id qd̓ ꝯtinet. In eodē enī ſunt extrema conti nentis ⁊ contenti. Sunt quidā vtraqꝫ termini: ſed non eiuſdē. Nā ſpecies quidē rei .ſ. contente. Locꝰ aūt cōti nentis corꝑis .ſ. a cōtento diuiſus. Materia vero eſſe videtur: qꝛ in alteratōe manente materia fit trāſmuta tio. Sic ⁊ in loci mutatōe: manente loco: p̄terea in trāſ mutatione elementoꝝ: qd̓ erat aer: hic nunꝙͣ aqua eſt. ſed materia. vt p̄dictum eſt. nec diuiſa eſt a re: nec cōti net rem: locus aūt vtrūqꝫ. Ex eo aūt ꝙ manente ꝯtinen te mouetur ꝯtentū ⁊ diuiſum: vt ex vaſe aqua: videtur locꝰ eſſe ſpaciū mediū receptū inter ꝑtes ſuꝑficiei conti nentis. Ꝙ aūt vnꝰ ⁊ idem locꝰ intrāſmutatus recipiat diuerſa corꝑa ẜm ſucceſſionē: nō videtur poſſibile: niſi locus ſit vltimū continens cū ſpacio intercepto ſupͣ qd̓ ſuccedūt corꝑa: hoc aūt nō eſt .ſ. ꝙ ſpaciū contentū ītra terminū continentis ſit locꝰ vel aliquid loci. Si enī hu ius dimenſio imaginata eſſet locꝰ. Infiniti eſſent loci ī vno loco. Eritqꝫ loci aliꝰ locꝰ. Et multi loci ſimul erūt: qd̓ .ſ. eſt impoſſibile. Si ergo nichil hoꝝ triū locꝰ eſt: ne ceſſe eſt eſſe quartū .ſ. terminū corꝑis ꝯtinentis. dico āt ꝯtentū corpꝰ qd̓ mouetur ẜm locū. ¶ XIIX. De modis eſſendi in loco. Lia quidē ſunt in loco ẜm potentiā. Alia vero ẜm actū. Nā ꝑtes cōtinui cū ſit vnū ex eis ẜm potentiā in loco ſunt. Seꝑate vero ẜm actum. Item quedā in loco ſunt ꝑ ſe: vt omne corpꝰ ẜm locum mobile: vel ſecundū augmentū. Alia vero ꝑ accidens: vt aīa ⁊ celū. Nō enī celū alicubi totum eſt: nec in loco quodā: qꝛ nullū corpꝰ ip̄m continet ſub quo moueatur: Sed ꝑtes eiꝰ quedā in loco quodā ſunt: omnes aūt in eo qd̓ circulariter: continet enī alia aliā. vnde circulari ter ſolū mouetur qd̓ ſurſum eſt. Omne nanqꝫ .i. vniuer ſum non eſt alicubi: nec extra ip̄m aliquid eſt. Et extra omne ⁊ totum nichil eſt. Ideo oīa in celo ſunt: qꝛ celuꝫ eſt: quod omne eſt .ſ. ꝙͣtum ad continentiā oīm corpoꝝ. Eſt enī quiddā vltimū ⁊ tangens mobile: terminuſqꝫ corꝑis quieſcentis. Terra nanqꝫ in aqua eſt: et hec ī ac re. hec aūt in ethere: ⁊ hec in celo. Celum aūt nō ampli us eſt in alio. Nō itaqꝫ locum neceſſe eſt eſſe ſpaciū ali quod corporeū: nec puncti eſſe locuꝫ. Et eſt locꝰ alicubi Liber Quartusˡ id eſt. in aliquo: nō ſicut in loco: ſed ſicut terminꝰ in fini to. Nō enī omne qd̓ eſt: in loco eſt. Sed corpus mobile ſecundū locū. ¶ Y ¶ De localiū motuū diuerſitate. ¶ Ideꝫ in libro primo de celo et mundo. Mnia vero corꝑa naturalia et magnitudines mouent̉ motū locali ꝑ ſe: qꝛ natura eſt principi um motꝰ in eis. diuerſitas aūt motuū: eſt ſecū dum modū diuerſitatis locoꝝ que ſurſum eſt ⁊ deorſū ⁊cꝭ. Omnis aūt motꝰ qui fit in loco: aut eſt equalis: aut circularis: aut ex vtriſqꝫ cōpoſitus. hi enī duo motus tm̄ ſimplices ſunt. Nā ⁊ corꝑa quidem ſimplicia ſunt iſta duo longū ⁊ circulare. Motꝰ circularis eſt ille qui eſt ſuꝑ mediū. Equalis vero cuiꝰ terminꝰ eſt ſurſum et deorſum. om̄is ergo motꝰ ſimpliciter: aut eſt a medio: aūt ad mediū: aut ſuꝑ mediū. Corpꝰ ſimplex neceſſario eſt qd̓ mouet̉ natura ſua motu circulari. Poſſibile ē eti am vt moueant̉ quedā corꝑa motu accidentali: qui eſt contrariꝰ naturali. Motꝰ ſurſum aſcendens: igni quidē naturalis eſt. terre vero accidentalis. Motꝰ aūt deſcē dens deorſum terre naturalis: et igni accidentalis. po namus ergo graue deſcendens ad mediū: et leue aſcen dens a medio. om̄e quidē corpꝰ incedens ſurſū aut de orſum grauitatem ꝓculdubio habet: aut leuitatē. Nō eſt ergo corꝑi rotundo grauitas aut leuitas: qꝛ non eſt poſſibile vt moueat̉ a medio vel ad mediū motū accidē tali: vel motu naturali. Corpꝰ ergo primū mobile quod mouetur circulariter: nō habet grauitatē aut leuitateꝫ. Dico aūt ꝙ corꝑa que equalia ſunt in magnitudīe. mo uentur ⁊ mutant̉ equaliter in vno tꝑe. Et corpꝰ minus mouetur motu maiore in illo tꝑe. vbi eſt aūt motuſ gle be vniꝰ. Illuc eſt motꝰ totiꝰ terre: ⁊ vbi motus ſcintille ibi ⁊ totiꝰ ignis. Om̄ia deniqꝫ elementa ad locū a quo recedunt violenter: accedunt naturaliter. Et ad locū in quo ſtat corpꝰ ſine violentia: vadit iteꝝ ſine violentia. ⁊ ecōtra. Omne aūt quod mouetur: alteratur d̓ aliquo in aliquid. ¶ II. ¶ De alteratōne ſecundū quid habeat fieri large vel ꝓprie ¶ Idē in libro tercio. Es aūt om̄es alterabiles alterant̉ ad rem ſibi O ꝯuenientē. nō ad alterā. Sicut augmentabile ¶ U nō ad ſanitatē alterabitur: ſed ad magnitudinē Alie nanqͣꝫ ſunt res que alterātur ꝑ qualitatē. Alie ꝑ quantitatē. Et alie que ꝑ locū .ſ. large ſumpto vocabu lo alteratōis. ¶ Idē in .vii. phiſicoꝝ. Que aūt alterant̉ oīa a ſenſibilibꝰ alterātur: ꝓprie .ſ. ⁊ in formis quidē ac figuris ⁊ habitudinibꝰ ⁊ hoꝝ remotōibus ⁊ acceptōi bus videtur alteratio fieri. Nō aūt ſic eſt. Sꝫ fiūt hec cū quedā alterātur: denſata enī vel rarefacta materia: aut cū calida fit aut frigida: nō eſt alteratio. Nāⁱ illud ex quo eſt forma ſtatue nō dicimꝰ formā: nec illud ex qͦ eſt figura piramidis aut lecti: ſed denoīamꝰ hoc qͥden eneū: illud aūt cereū: hoc aūt ligneū. Qd̓ aūt alteratur es dicimꝰ humidū eſſe vel calidū. Aut forte dicētes eqͥ uoce paſſioni materiā. p̄terea incōueniens ⁊ ridiculum eſt dicere ꝑfectionē domꝰ eſſe alteratōeꝫ. Et domū coo pertam eſſe alterā. Alteratio ergo nō eſt in formis ⁊ fi guris. Sed neqꝫ ex habitibꝰ fit. habitꝰ enī ſunt virtu tes ⁊ malicie. virtꝰ aūt oīs ⁊ malicia ſunt ad aliqͥd .ſ. tā corꝑis ꝙͣ anime. Corꝑis qͥdē vt ſanitaſ calidoꝝ ⁊ frigi doꝝ menſuratio quedā eſt. Similiter pulcritudo et ma cies ad aliquid ſunt. Sunt enī diſpoſitōes quedā perfe cti ad optimū .ſ. actuꝫ. dico aūt ꝑfecti eſſe qd̓ ſanat .i. ſa natiuum eſt ⁊ diſpoſitum ẜm vel circa naturā. Quoniā ergo hmōi virtutes ⁊ malicie ſunt ad aliquid: que aūt ad aliquid ſunt: neqꝫ generatōes ſunt: neqꝫ ip̄orum eſt generatio: nec alteratio om̄ino: patet qd̓ nō eſt alteratō circa hmōi habitꝰ .ſ. corꝑis. Uirtꝰ eīꝫ corꝑis hec vocat̉ bona eiꝰ diſpoſitio: malicia vero ꝯtrariū. ¶ IIII. ¶ Adhuc de eodem. Ed neqꝫ circa virtutes ⁊ malicias aīe eſt alte ratio. Uirtꝰ eī quedā ꝑfectio eſt .ſ. intellectus practici Nā ⁊ vnumqd̓qꝫ tunc maxime ꝑfectū eſt cū contingit ꝓprie virtuti: et tunc eſt maxime ſecun dum naturā: ſicut circulꝰ cū maxime ſit circulꝰ .i. ꝑfectꝰ Malicia vero eſt corruptio virtutiſ ⁊ remotio: quare ſe cundum virtutē nō fit alteratio: qꝛ nichil cū ꝑficitur al teratur: vt ſupra oſtenſum eſt. Eadē ratione neqꝫ ſecun dum maliciā: qꝛ .ſ. oīs alteratio fit inter oppoſita. Qua re cū virtꝰ et malicia ſunt oppoſita: ſi virtꝰ nō habetur ꝑ alteratōeꝫ: nec malicia. Neqꝫ ergo virtutis neqꝫ ma licie eſt alteratio. Sed huiꝰ acceptio: et huiꝰ remotō fit cum quiddā alterat̉ .ſ. p̄cedens: circa quod habent eſſe Ꝙ aūt alterat̉ aliquid hoꝝ .ſ. p̄cedentium ad virtuteꝫ manifeſtum eſt. virtꝰ enī aūt impaſſibil̓itas quedam eſt aut paſſibilis eſt. Sic malicia aut paſſibilis eſt: aut paſ ſio virtuti cōtraria. Nā virtꝰ moralis et malicia conſi ſtunt circa delectationes et triſticias. virtꝰ .ſ. cū homo patitur et nō deducitur. Malicia vero cū patitur ⁊ de ducitur: ſiue ſecundū actum: ſiue ꝑ memoriā: aut ſpecie .i. ſiue delectatōes et triſticie ſint p̄ſentes et ſenſibiles ſiue p̄terite recolantur ꝑ memoriā: ſiue future ꝯcipian tur ꝑ ſpem. Igitur etſi ẜm habitꝰ dictos non fit altera tio conſequunt̉ tn̄ alteratōibꝰ prioribꝰ. Sed neqꝫ in in tellectiua ꝑte aīme .i. intellectu ſpeculatiuo eſt alteratio ſed generatio ſuoꝝ habituuꝫ. Scientiā enī maxime ad aliquid dicitur: et nullū ad aliquid alterat̉: vt ſupra di ctum eſt. Idē etiā in ſcientia patet cōplexa: qꝛ nō indu citur ꝑ motū creſcentē in fieri. Inducitur enī vniuerſa lis ſcientia facta inductōe: et cōpleta ꝑ exꝑientiā in ꝑti cularibꝰ. Et ita nō eſt inducta ꝑ motū: ſed poſt motuꝫ. Neqꝫ igitur actꝰ ſcientie generatio eſt .i. ip̄a nō eſt ha bita ꝑ motū: niſi ſicut viſio alteratur vel tactꝰ ꝑ altera tiones p̄cedentes: ẜm aūt nullū tale fit alterato. p̄terea ſcientie acceptio nō eſt generatio neqꝫ alteratio: qꝛ per quietem et priuatōeꝫ motꝰ inducitur. Nā in quieſcēdo et ſedendo fit aīa prudens. Sicut neqꝫ dū enī dormiēſ ſurgit aliquis: aut ebriꝰ pauſat: aut infirmꝰ ordinat̉: fit ſciens: qui priꝰ quidē nō poterat vti ſcientia: neqꝫ ſecū dum ſcientiā agere. Sed mutata ꝑturbatōe: et in ſtatū veniente intellectu: ineſt potentia ad ſcientie cōgruita tem. Turbationis enī quies: quedaꝫ eſt ſcientie reſtitu tio: p̄terea infantes ꝓpter multū motū in iuuentute no poſſunt intelligere. ſcire. vel iudicare: ſicut p̄ſbiteri .i. ſe niores aut ph̓i. In quoꝝ pauſatione fit et quies motu um. Nō itaqꝫ ꝑ motū introducitur ſciētia. que ꝑ motū ꝓhibetur: nō ergo ẜm eā alteramur. Ergo quoniā alte ratio que eſt motꝰ ẜm qualitatem. vt dictū eſt. nō fit ſe cundum formā et figurā: que ſcilicet ſunt quarta ſpeci es qualitatis: neqꝫ ẜm habitū et diſpoſitōneꝫ: que ſunt prima ſpecies: in quibꝰ tn̄ fieri videtur. vt ſupra dictū eſt. ſi in alijs deberet fieri. Manifeſtū eſt enī ꝙ ſoluꝫ fi at in ſenſibilibꝰ: vt ſcilicet in paſſione et paſſibili quali tate que eſt tercia ſpecies. Et in ſenſibili ꝑte aīe: in alio aūt nullo niſi ẜm accidens. ¶ IIII. ¶ De quinqꝫ que exiguntur in vera altera tione. ¶ Albertus. Uinqꝫ aūt exiguntur ad hoc ꝙ ſit vera altera tio in aliquo: quoꝝ primū eſt ꝙ qualitates inter quas eſt alteratio ſint contrarie actiue ⁊ paſſi ue ad inuicem: vel in ſe vel in ſuis cauſis. Sicut albuꝫ ⁊ nigrum: dulce et amaꝝ. Secundū eſt ꝙ ille qualitateſ habeāt mediū vel ẜm intenſionē vel remiſſionē: vel ſim pliciter ſecundū quē modum ſumitur mediuꝫ ab areſto tile in phiſicis vbi dicit: ꝙ mediū eſt in quod venit pri mum mutans ꝙͣ in extremum. Tercium eſt ꝙ actio eſ paſſio qualitatum contrariaꝝ inter quas eſt alteratio magis facta .i. intenſa: abiiciat id quod alteratur a ſua Liber Quartus fubſtantia. Sicut calidū remouet aquā a ſubſtantia aq̄ hoc eſt qualitate eſſentiali cū hoc ip̄am aquā diminuen do. Quartū eſt ꝙ id qd̓ alteratur .ſ. ſubiectū qͣlitatū cō trariarū ſit ꝙͣtum ⁊ diuiſibile. Quintū eſt ꝙ ille quali tates inter quas eſt alteratio ſint in ſubiecto illo ſecun dum qd̓ eſt ꝙͣtum ⁊ diuiſibile ꝑ accidens diuiſione ip̄iꝰ Et ex his patet ꝙ inter priuationē ⁊ habitū non eſt ve re alteratio phiſica. Similiter patet ꝙ in aīa nulla eſt alteratio phiſica. vnde ꝙ dicit ph̓s ibi eſſe alterationeꝫ intelligitur de alteratōe ẜm quid: que diffinitur ī gene re in primo libro de generatōe ⁊ corruptōne .ſ. ꝙ altera tio eſt quādo ſubiecto eodē manente numero: mutatio eſt in ſuis paſſionibꝰ .i. qualitatibꝰ. Ꝙ diſtinguit ph̓s dicens: ꝙ mutatio que eſt de ignorātia in ſcientiā .i. de priuatione in habitū. ⁊ de nō ſciente in ſcientē eſt alte ratio ſimpliciter. Intelligitur de alteratōne ẜm diffini tionem ſui generis: ⁊ nō de alteratōe phiſica. Ꝙ vero dicit quādo habens habitū mutatur ad actū ſicut ſciēſ in habitu ſentit in actu: nō eſt alteratio ſimpliciter vel alteꝝ genꝰ alteratōis: ꝓ tanto dicit hoc. qꝛ quādo ſciēs ꝯſiderat nō mutatur in aliū habitū vel formā. qd̓ exigi tur ad alterationē in genere. Sed potiꝰ ꝯfirmat et ſal IIIII. uat eundē habitū ꝑ frequentem actū ¶ De augmento et diminutōe ¶ Areſtoti les in libro primo de generatōe et corruptōe Cteratio ergo nō eſt ẜm locū tranſmutatio: qꝛ alteratio eſt qn̄ manente ſubiecto ſenſato tranſ mutatur in eiꝰ paſſionibꝰ aut cōtrariis aut me diis. Augmētatio aūt ē exiſtentis magnitudinis addi tamentū. diminutio vero minoramētū. Ideoqꝫ magni tudinem oportet habere qd̓ augeat. qd̓ quidē alteratu nō ex neceſſitate locū trāſmutat: neqꝫ qd̓ generat̉. Qd̓ aūt augmētatur ⁊ diminuitur trāſmutat locū. Sꝫ alio modo ꝙ illud qd̓ fertur. Qd̓ em̄ fertur vniuerſū mutat locū .i. ẜm ſe totū ⁊ ꝑtes: qd̓ aūt augmentatur ẜm ꝑtes ſolū. hoc em̄ toto manente: ꝑtes trāſmutantur ẜm locū Ceteꝝ cū generatur aliquid ſimpliciter: aut corrumpi tur nō manet ſubiectū. Cū aūt alteratur vel auget̉ ma net idem. Sed in alteratōe paſſio: vel in augmentatōe magnitudo nō manet eadeꝫ. ¶ Idem in libro de celo et mundo ſecundo: dico aūt ꝙ ſurſum eſt principiuꝫ longi tudinis: dextera latitudinis: ante ꝓfunditatis. Nō enī noīatur principiū: niſi vnde incipit motus in primiſ cor poribus: principiū nāqꝫ augmenti eſt ſurſum: principi um motus localis dextꝝ: principiū vero motꝰ ſenſibiliſ ante. Nō enī ſignificamꝰ ꝑ ante niſi vbi ſunt ſenſus. Et ſurſum quidē ⁊ deorſum ſunt oībus ſpirantibꝰ ex aīali bus: ⁊ plātis dextra vero ⁊ ſiniſtra nō eſt in aliqua plā tarum. Item dico ꝙ ſurſuꝫ eſt vbi eſt principiū motus dextra eſt locꝰ exitus motus in alio. Ante vero locus fi ¶DV. nis motus. De mouēte et moto ¶ Idē in .vij. li. phiſicorū Mne qd̓ mouetur: ab aliquo moueri neceſſe ē Si ergo in ſeip̄o nō habet principiū motꝰ: ab altero mouetur: qd̓ quideꝫ a ſeip̄o nullo modo pauſabit. Si aūt qd̓ mouetur ab altero mouetur: ipſuꝫ aūt mouens etiā mouetur: ⁊ mouens igitur ab alio mo uetur qd̓ ⁊ iteꝝ ab altero mouetur. Neqꝫ in infinitum abibit. ſed ſtabit alicui. Et erit aliquid qd̓ primum erit cauſa motꝰ ¶ Idē in. viii. Eoꝝ aūt que ꝑ ſe mouentur Alia quidē mouentur aūt a ſeip̄is: aut ab alio. Et alia qͥdem natura: alia vero violentia ⁊ extra naturā. Que cunqꝫ a ſeipſis mouentur natura muouentur: alia extra natura. Ex natura vt ignis ſurſuꝫ: ⁊ terra deorſum. qꝛ apta nata ſunt ibi eſſe. Extra vero vt ignis deorſum: ⁊ terra ſurſū. Leuia enī ⁊ grauia in oppoſita loca mouen tur violentia. In ꝓpria vero natura leue quidem ſurſū graue natura deorſum: nō tn̄ a ſeip̄is. Animaliū eī hoc eſt ⁊ animatoꝝ ꝓprium. Impoſſibile eſt aūt in infinitū abire mouens ⁊ motū. Qd̓ enim mouetur: nō neceſſe eſt mouere. Sꝫ qd̓ mouet: etiā moueri neceſſe eſt. Excepto primo mouente: qd̓ manifeſtū eſt eſſe īmobile. Om̄e eīꝫ quod mouetur: neceſſe eſt eſſe continuuꝫ ⁊ diuiſibile in ſemꝑ diuiſibilia. Siquidem neceſſe eſt ſemꝑ motū eſſe ⁊ continuū eſſe. Quare neceſſe eſt eſſe aliquod vnū ⁊ ꝑ petuum primū mouens: ⁊ nulla habens magnitudineꝫ Si enī habet aut finita eſt: aut infinita. Sed infinitam nō ꝯtingit eſſe magnitudinē: quod aūt finitū eſt impoſ ſibile eſt infinitā potentiā habere. Impoſſibile quoqꝫ a finito moueri aliquid ẜm infinitū tempus. Si ergo pri mum mouens ꝑpetuum mouet motū: ⁊ infinito temꝑe patet ꝙ indiuiſibile eſt ⁊ imꝑtibile: nullāqꝫ habens ma gnitudinem. ip̄mqꝫ motū quē primū mouens mouet eſ ſe vnū ⁊ eundeꝫ et primū ⁊ continuū. Mouetur aūt et quieſcit quodāmodo ſpera: eundeꝫ eī obtinet locū. L U ¶ Ꝙ in om̄i ſpecie motꝰ inter mouenteꝫ et motū nichil ē mēdiū ¶ Idē in li. vij. phiſicorū N om̄i aut mouente ⁊ quod mouetur qꝛ nihil ip̄oꝝ mediuꝫ eſt. Triplici ergo exiſtente motu .ſ. ſecundū locū. ẜm ꝙͣtitateꝫ. ⁊ ẜm qualitat em primo de loci mutatione dicendū. hic eſt enī primꝰ mo tuū. Om̄e ergo quod fertur: aut a ſeip̄o mouetur: aut ab altero. Si a ſeip̄o: manifeſtū eſt: qꝛ ſimul mouens et quod mouetur erit: et nullū ip̄iꝰ mediū. Motꝰ aūt ab altero qͣttuor ſūt .ſ. pulſio. tractio. vectio. vertigo. Om nes nanqꝫ alios in hos neceſſariū eſt contingere. pulſio eſt a ſeipſo: vel ab alio ad aliud motꝰ. Tractus aūt eſt motꝰ ab alio ad ip̄m: aut ad aliud. Pulſionis quidem alia eſt impulſio: alia expulſio. Impulſio eſt cū mouens ei qd̓ eſt motū n̄ deficit. Expulſio vero cū expellens de ficit: vectio aūt in tribꝰ mōtibꝰ erit. Qd̓ eī vehit̉ nō ẜm accidens: in eo .ſ. qd̓ eſt in eo: vl̓ ſuꝑ id qd̓ mouet̉ vehēs aūt mouet̉ aut ꝑ pulſū: aut ꝑ tractu: aut vertigīe ductū tractū ē cū ad ip̄ꝫ aut alteꝝ velocior fit motꝰ. Trahēs n̄ ſeꝑatū ab eo quod trahitur. nā ⁊ ad ip̄m eſt tractio ⁊ ad alteꝝ. Reliqui aūt tractꝰ iidem ſpecie in hos redu cuntur: vt inſpiratio exſpiratio. Expulſio eſt quecūqꝫ corpoꝝ emiſſiua ſunt: aut receptiua: vt ſpeculatio ⁊ ra diatio: ⁊ oīs motꝰ qui eſt ẜm locū cōgregatio ⁊ diſgre gatio. vertigo aūt componitur ex tractu et pulſionē: hͦ quidem enī pellit mouens: illud aūt trahit. ꝓiectio aūt eſt quādo velocior motꝰ fit eo quod ẜm naturā fertur fortiori facta impulſione: et vſqꝫ ad hoc quod accidit ferri: quouſqꝫ fortior fit motꝰ eiꝰ quod fertur. Manife ſtum eſt igitur: ⁊ quod mouetur ⁊ mouens ſimul ⁊ nul lum ip̄iꝰ mediū eſſe. Sed neqꝫ alterati ⁊ alterātis vllū eſt mediū. In oībus em̄ accidit ſimul eſſe alterans vlti mum et primū quod alteratur. Quale nanqꝫ alteratur in eo quod ſenſibile eſt. Senſibilia vero .i. ſenſibiles qͣ litates ſunt quibꝰ ab inuicem corꝑa differūt: vt graui tas leuitas duricies mollicies. ſonꝰ non ſonꝰ. albedo ni gredo. dulcedo amaritudo. humiditaſ ſiccitaſ. denſit aſ raritas et hoꝝ media. Similiter et alia q̄ ſub ſenſu ſūt vt calor et frigꝰ: lenitas aſperitas: he enī ſunt paſſiōes ſubſtātie qualitatis. Similiter aūt et animata corporū ⁊ inanimata: ⁊ animatoꝝ quecūqꝫ ꝑtim inanimata ſūt .ſ. vt plante Et ip̄i quidem ſenſus alterātur: patiuntur enī. actꝰ eniꝫ ip̄oꝝ motꝰ eſt ꝑ corpꝰ patiente aliquid ſen ſu: et ẜm quecunqꝫ quidem alterātur inanimata ſecun dum hec oīa et animata: nō aūt econuerſo: Nō em̄ alte rantur inanimata ſecundū ſenſuſ: nichilqꝫ ꝓhibet ī ani matis alteratōeꝫ latere cū alterātur .ſ. in anima: qꝛ non ſecundū ſenſum accidit hmōi alteratio. Ex his ergo pa tet ꝙ patiens et paſſio ſunt ſimul: et hoꝝ nullū eſt medi um Oculo enī cōtiguus eſt aer: et aeri ꝯtiguatur corpꝰ ſcilicet coloratū. Suꝑficies in qua eſt color terminatur ad lumen. Lumen aūt .i. aer lucidus ad viſum. Simili ter aūt et in ceteris ſenſibꝰ: et etiā ī animatis. ſimiliter Liber Quartus ⁊ in ſenſibilibꝰ. Similiter ⁊ qd̓ augetur ⁊ augens ſiml̓ ſunt: ⁊ decrementū ſimiliter ſe habet. Decrementi eniꝫ cauſa ablatio quedā eſt. Manifeſtū eſt aūt ꝙ mouētis primi ⁊ vltimi qd̓ mouetur .i. inter ip̄m mouenſ ⁊ motū nullū eſt mediū. LVII. Ꝙmotus et quies menſurantur in temꝑe ¶ Idē in li. vi. Eceſſe eſt aūt ⁊ tempꝰ eſſe continuū. ⁊ omnem motū diuidi ẜm tempꝰ. Et eaſdē eſſe diuiſiōes temꝑoris ⁊ motus. Et ip̄ius moueri ad qd̓ mo I uetur: ⁊ in quo mouetur. At nō oīm ſimiliter in quibꝰ eſt motꝰ: ſed quāti quidē ẜm ſe: qualis aūt ẜm accidenſ In ſola enī mutatione que eſt ẜm qualitatē cōtingit in diuiſibile eſſe ꝑ ſe. Eſt autē in tꝑe aliquid indiuiſibile: qd̓ dicimꝰ eſſe ip̄m nunc. Si enī diuiſibile eſt: erit aliqͥd qd̓ factū eſt in futuro: ⁊ aliquid futuri in eo qd̓ factum eſt. Secundū enī qd̓ diuidetur determinat p̄teritū ⁊ fu turum tempꝰ: ⁊ in ip̄o quidē nunc eſt motū ⁊ mutatum Moueri aūt impoſſibile. Manifeſtū eſt eniꝫ ꝙ in ipſo quidē nūc: nichil mouet̉ alioquin ꝯtingeret ⁊ velocius ⁊ tardiꝰ moueri. ſimiliter nec eo ꝯtingit quieſcere Qui eſcere enī dicimuſ: qd̓ ſimiliter ſe habet ⁊ ipſum ⁊ ꝑtes nunc et priꝰ: in ip̄o vero nunc nō eſt priꝰ: quare neqꝫ qͥe ſcere. Neceſſe eſt igitur ⁊ moueri quod mouet̉ in tꝑe: et quieſcere quieſcens. Imꝑtibile aūt nō ꝯtingit moueri niſi ẜm accidens et ꝑtem totiꝰ motꝰ. Motꝰ aūt diuiſi bilis eſt dupliciter. Uno quidē modo tꝑe. Alio vero ſe cundū motꝰ ꝑtium illiꝰ quod mouetur. Impoſſibile eſt autem in infinito tꝑe finitum moueri. Et infinitū ex fi nitis eſſe. LVIII. ¶ Quid ſit tempꝰ ¶ Idē in li. iiij. phiſicorū. Empꝰ quidā totiꝰ .ſ. reuolutōnis celi motū eſſe dicunt. Alii vero ip̄am ſperam: qꝛ in tꝑe ſunt om̄ia: et in totiꝰ ſpera. Ueꝝ tempꝰ eſt numerꝰ motꝰ ẜm priꝰ et poſteriꝰ. Tempꝰ ergo nō eſt motꝰ: ſꝫ id ẜm qd̓ habet numerari motꝰ. Eſt quidē numerꝰ dupli citer. eſt nanqꝫ quod numeramꝰ: et numerabile dicimꝰ et quo numeramꝰ: differunt aūt hec ſicut motꝰ ⁊ tempꝰ Eſt enī numerꝰ vnꝰ et idē qui eſt numerꝰ centū equorū et qui centū hoīm. Quoꝝ vero numerꝰ eſt: altera ſunt vt equi ab hoībus. Tempꝰ aūt eſt quod numeratur et nō quo numeramꝰ. menſuratqꝫ motū: ſimul et eſſe mo tus. Et hoc eſt ip̄i motui eſſe in tꝑe menſurari tempore et menſurari ip̄m eſſe ip̄iꝰ. In tꝑe enī eſſe duplex eſt ac cipere .ſ. eſſe qn̄ tempꝰ eſt: et eſſe ſub tꝑe. ſicut quedā in loco vel in numero eſſe dicimꝰ: qꝛ ſub loco vel numero ꝯtinentur. Eſſe enī in numero: eſt eſſe quendā numeruꝫ rei. Et menſurari eſſe ip̄iꝰ numero in quo eſt. Manife ſtum eſt enī ꝙ in tꝑe eſſe nō eſt eſſe quando tempus eſt. Sicut nec eſſe in motu vel loco: quādo motꝰ vel locꝰ eſt Si enī ſic eſſet: om̄is res eſſet in qualibet. Neceſſe ē ita qꝫ om̄ia que ſunt in tꝑe. cōtineri ſub tꝑe. Et aliquid ſb̓ tꝑe pati: ſicut dicere ꝯſueuimꝰ: qꝛ calefacit tempꝰ et ſe neſcunt oīa ſub tꝑe et obliuiſcit̉ ꝓpter tempꝰ: ſed nō di dicit neqꝫ nouū factū erit neqꝫ bonū. Eſt enī corruptio nis cauſa ꝑ ſe: qꝛ numerꝰ motꝰ eſt: motꝰ aūt diſtare fa cit: qd̓ eſt. quare patet ꝙ que ſemꝑ ſunt: nō ſunt in tꝑe. Non enī eoꝝ eſſe menſuratur ſub tꝑe: cuiꝰ ſignū eſt: qꝛ nichil patiunt̉ a tꝑe. Quoniā aūt tempꝰ eſt menſuratō motus: erit et quietis metꝝ. et ẜm accidens .i. ſecunduꝫ poſteriꝰ. oīs enī quies in tꝑe eſt. Nō enī ſicut qd̓ eſt: ne ceſſe eſt moueri: ſic et in tꝑe: qꝛ tempꝰ eſt motꝰ numerꝰ. In numero aūt motꝰ ꝯtingit eſſe et quieſcens. Nō eniꝫ om̄e immobile quieſcit. ſed aptū natū moueri priuatuꝫ aūt motū. Eſt itaqꝫ tempꝰ motꝰ et quietis menſuratio Sed om̄ino menſura eſt motꝰ ꝑ ſe: alioꝝ aūt ſecundum accidens. Ergo quoꝝ eſſe menſurat his oībus inerit eē in quiete et motu. Quecūqꝫ ergo corruptibilia et gene rabilia ſunt. et om̄ino aliqn̄ quidē ſunt: aliqn̄ nō: neceſſe eſt eſſe in tꝑe. Eſt enī tempꝰ quiddā plus: qd̓ excellit eſſe ip̄oꝝ: et menſurat ſubſtantiā. Quorūcunqꝫ aūt con trariū nō ſemꝑ eſt. hec quidē poſſunt eſſe et non eſſe. et ip̄oꝝ generatio et corruptio eſt. In tꝑe quidē om̄ia ſūt et corrumpunt̉. Mutatio tn̄ magis deſtructiua eſt ꝑ ſe et corruptōis cauſa: generatōis aūt et ip̄iꝰ eſſe ſecundū accidens. huiꝰ ſignū eſt: qꝛ nichil fit .i. generat̉ niſi mo ueatur qd̓āmodo ip̄m et agat. Corrumpit̉ aūt et cū ni chil moueatur. hāc quidē corruptōeꝫ nō facit tempꝰ: ſꝫ accidit in tꝑe fieri: vel ſub tꝑe. Tempus itaqꝫ determi nat motū: cū ſit ip̄iꝰ numerꝰ: vt dictū eſt. LIX. ¶ Qualiter tempus ab areſtotile dicatur et ſe numerus. ¶ Albertus. Eꝝ ſi tempꝰ eſt numerꝰ: videtur ſequi ꝙ ei con ueniāt numeri paſſiones: vt par vel impar abū dans ꝑfectus: vel diminutꝰ. p̄terea ſi eſt nume rus videt̉ eſſe binariꝰ: aut ternariꝰ: aut aliquis aliorum Ceteꝝ in numero eſt aliquoꝝ aggregatio. in tꝑe vero nō. In tꝑe quippe nichil manet ſecundum eſſe. Ideoqꝫ nichil aggregatur in eo ſecundū eſſe. Sed neqꝫ ſeruari contingit ſubſtantiā: qꝛ nichil eſt in eo ꝓ ſubſtantia niſi nūc. Nō eſt ergo numerꝰ vt videtur aliquo modo. Noſ aūt dicimꝰ ꝙ aliquis numerus eſt numerans. et hic eſt ꝑmanens: quo .ſ. multa numerari poſſunt: vt denarius et duodenariꝰ. Et eſt numerꝰ numeratꝰ .i. res ip̄e q̄ nu merantur. Et hoc dupliciter. Nā ſecundū potentiā di citur ꝓprie numerabile Secundū actū vero res in actu numerate. Numerꝰ quoqꝫ numeratꝰ dupliciter dicitur numeratꝰ Uno modo .ſ. a cauſa numeri: hoc eſt a cauſa que numeꝝ eſſe facit. Et ſecundū hoc tempus numera tur a motu: qꝛ priꝰ et poſteriꝰ in tꝑe: cauſantur a priori et poſteriori que ſunt in motu. Alio modo a ꝑtibꝰ ſuis et a ſubſtātia ſua ſi habet eā: et ſecundū hoc tempꝰ nu meratur. Numeratur eī a priori et poſteriori in tꝑe vt a ꝑtibus: et a nunc iterato ſecundū eſſe eadē tn̄ ſubſtan tia manente numeratur etiā vt a ſubſtātia Alio quoqꝫ modo conſideratur numerꝰ qui eſt tempꝰ .ſ. vt eſt men ſura reddens ꝙͣtitatē motꝰ: et ſic tempꝰ eſt numerus nu merans motū. Certificatur enī primo quātitas tꝑis ex numero partiū ſuaꝝ ac ſubſtātie ſue: et hec certificata certificat ꝙͣtitatē motꝰ. ⁊ hoc eſt quod dicit ph̓s: ꝙ tp̄s eſt numerꝰ minimꝰ .ſ. duo: hic enī eſt minimꝰ numeri nu merati. Minimꝰ aūt numeri numerātis eſt binarius. Tempus itaqꝫ numerat vel menſurat motū: eo modo quo duo multotiens accepta explicant ꝑtes alicuiꝰ ꝙͣti diuerſas ꝑ parem numeꝝ. vnde tēpus nō multiplicat numeꝝ vltra duo .ſ. prius et poſteriꝰ. Illaqꝫ multotiēs accipiuntur ſecundū ꝑtes ip̄iꝰ motus in totā quātitatē motus: licet enī tempus ſit numerus numeratus: tn̄ vl terius motū numerare poteſt: qꝛ numerata in ip̄o rati onem habent menſure: et nō numeratoꝝ tantūmodo: ſi cut videmꝰ in aliaꝝ menſuraꝝ numero: duobus enī mo diis numeratur aceruus tritici. Et duabus lagenis do lium vini. Ex hoc patet etiā ꝙ motus nō poteſt eſſe nu merus temporis. licet ip̄e ſit cauſa temporis: qꝛ non eſt intranea: ſed efficiens cauſa: p̄terea in motu nō eſt idē iteratū manens in ſubſtantia vel in eſſe. Sed nunc acci piendū eſt de tꝑe. Sꝫ bene idē ꝑmanens in ſubſtantia eſt et loco mutatis in numero iterato ¶ LX. ¶ Qualiter ꝯueniant ei paſſiones numeri. Icimus itaqꝫ ꝙ paſſiones numeri vt par et im par ſequuntur numeꝝ numerantē ꝑ ſe. numeꝫ vero numeratū ꝑ accidens. Et hoc modo tem pus eſt numerus par. qꝛ ſicut ph̓s dicit. tempus eſt mi nimus numerus. Minimus autē numerus eſt par. Si quis aūt obiiciat ꝙ dicit philoſophus par et impar nō eſſe paſſiones tꝑis: neqꝫ velox et tardū. Dicimꝰ ꝙ hoc eſt veꝝ ꝓprie loquendo: ꝓpria enī paſſio eſt q̄ ſequitu ſubiectum vniuerſaliter de neceſſitate ac ꝑ ſe ⁊ ſecūdū Liber Quartus qd̓ ip̄m: vt patet in libris poſterioꝝ. vniuerſaliter inqͣ qꝛ vbiqꝫ ac ſemꝑ. de neceſſitate: qꝛ ſubſtātialiter ꝑ ſe vi delicet in ſecundo modo dicendi ꝑ ſe: qꝛ ſubiectu cadit in paſſionis diffinitionē. Beniqꝫ ẜm qd̓ ip̄m: qꝛ nō gra tia ſuꝑioris vel inferioris vel accidentis: ſed gratia ſui ip̄iꝰ. Et ẜm hͦ dicimꝰ ꝙ par accidit numero tꝑis. Ita qꝫ numerꝰ quidē numerās eſt ſpecies ꝙͣtitatis. Sed ex p̄dictis habitū eſt: ꝙ tempꝰ eſt numerꝰ numeratꝰ. Nec eſt in genere numeri niſi ꝑ accidens. Et ita ꝑ ꝯſequēs eſt etiā in ſpecie ꝑ accidens. Eſt enī duo vt dictum eſt. Si aūt obiicitur: ꝙ in numero eſt aggregatio ⁊ non in tꝑe: dicimꝰ ꝙ īmo in tꝑe eſt aggregatio ip̄iꝰ nunc. Ita ꝙ aggregatio dicitur iteratio. Iterat̉ aūt ſecundū eſſe: manens idē ſecundū ſubſtantia Si vero iteꝝ obiicitur contra hoc ꝙ nō entis nō eſt iteratio. dicimꝰ hoc veruꝫ eſſe de puro nō ente. Sed illud eſt ſucceſſiuū nō habenſ poſitionē: cui ſufficit iteratio alicuiꝰ manentis in ſb̓a: ⁊ iteꝝ atqꝫ iteꝝ accepti ſecundū eſſe. LXI. ¶ Qualiter tempꝰ ſit meuſura motus. Um aūt motꝰ nō ſit ſecundū ſubſtantiā et eſſe videtur ſimpliciter nō eſſe. Cū ergo non entis nulla ſit menſura: videtur tempꝰ nō eſſe menſu ra motꝰ. Ꝙ āūt motꝰ nō ſit ẜm ſubſtantiā ⁊ ſecunduꝫ eſſe: patet ex hoc: ꝙ nullū ſucceſſiuū eſt in actu ſecundū ſuū eſſe: porro ſi eſſet ẜm ſubſtantiā: ⁊ nō ẜm eſſe: tūc nō differret a tꝑe: qd̓ eſt ꝯtra ph̓m illos qui motū eſſe tp̄s dicebāt rep̄hendentē. Ꝙ aūt ẜm hoc a tꝑe nō differ ret. ex ip̄a tꝑis natura patet: qꝛ .ſ. tempꝰ ſucceſſiuū eſt manens ſecundū ſubſtantiā: non manens ſecundū eſſe. Et illud idē eſſet motꝰ. p̄terea tp̄s motu menſuraretur qꝛ hore diei ad ſolis vel ad tranſitū celi diſtinguuntur ſicut motꝰ videtur eſſe menſura tꝑis. ſic ⁊ econtra. veꝝ ad id qd̓ obiectū eſt primo de motu: ꝙ nō entis non eſt menſura. dicimꝰ vt ſupra de iteratione eiꝰ qd̓ eſt nunc videlicet ꝙ illa ꝓpoſitio vera eſt de puro nō ente. Sed illud eſt ſucceſſiuū nō habens poſitionē: cui ſufficit ite ratio alicuiꝰ manentis in ſubſtātia: ⁊ iteꝝ atqꝫ iteꝝ ac cepti ſecundū eſſe. Et motꝰ quidē eſt de numero non ꝑ manentiū: in eſſe ꝯtinuoꝝ tn̄. Ideoqꝫ non eſt acciꝑe ali quod nunc. in quo ſit eſſe motus Sed eſſe ſuū eſt fieri ⁊ factū eſſe motū et nō eſſe. Nō eſt ergo veꝝ generaliter ꝙ motꝰ ſit nichil: ⁊ tp̄s quidē menſurat motū ſimplici ter: qꝛ numerꝰ eſt ip̄ius. Sed quo ad nos ecōtra: motus menſurat tempꝰ. Si aūt querit̉: cur nō dicatur tempus menſura quietis ſicut ⁊ motꝰ. dicimꝰ quidē eſt menſura motꝰ ꝑ ſe: ⁊ menſura quietis ꝑ accidens .ſ. in comꝑatōe ad motum non ergo dicuntur quieſcere niſi mobilia ꝓ prie. Ideoqꝫ potius diffinitur tempus per motuꝫ ꝙͣ ꝑ quietem. ¶ LXII. De diuerſis acceptōibꝰ tꝑis ac diffinitōibꝰ. Empus autē multipliciter accipitur. Uno mo do ſecundū theologos. Alio modo ẜm ph̓os. Secundū theologos dicitur menſura cuiuſlibꝫ mutatiōis: fiue diuiſibilis: ſiue indiuiſibilis: ſiue corꝑa lis: ſiue ſpūalis. ⁊ ẜm hoc tempꝰ adiacet creatōi rei cre atē: ⁊ etiā viciſſitudini q̄ eſt in affectōe vel intelligētia angelica: ⁊ hoc tp̄s nō habet priꝰ neqꝫ poſteriꝰ. Nec ē incōueniens in hoc tꝑe: ꝙ vnū nūc ſit cōſequens ad ali ud nūc: quēadmodū vna indiuiſibilis mutatio eſt bene ꝯſequens ad aliā indiuiſibilē mutatōeꝫ. Sꝫ in hoc eniꝫ tp̄s nichil aliud eſt ꝙͣ aggregatio momentoꝝ: ⁊ nō eſt numerꝰ motus: qꝛ tales mutatōnes nō numerātur: cuꝫ prius ⁊ poſterius nō habeant. de hoc tꝑe dat̉ diffinitio dyoniſii .ſ. ꝙ tp̄s eſt qd̓ in generatōe eſſe ⁊ corruptōne nō eſſe metitur: ⁊ vocat generatōeꝫ ⁊ corruptōeꝫ quam cunqꝫ mutatōeꝫ ſiue diuiſibileꝫ ſiue indiuiſibilē. Secū dum aliū modū dicitur tp̄s menſura motus vel mutati onis cōtinue. ⁊ ſic cōſideratur a philoſophis tp̄s: et de hoc tꝑe datur diffinitio areſtot ilis ſupra dicta. Et ma nifeſtius intelligitur ex comꝑatione ad localē motū Cu ius primo ⁊ ꝑ ſe paſſio eſt tp̄s. Accipiatur ergo philo ſophi ratio. Motus enī talis eſt ſuꝑ magnitudinē que habet partē ante: ⁊ parteꝫ poſt: ⁊ ille ꝑtes dicunt reſpe ctum alicuiꝰ medie ꝑtis. Mobile aūt qd̓ mouetur ſuꝑ ip̄am: etiā eſt diuiſibile in potentia ad renouatōem vbi ⁊ loci. Et hec potentia diuiſibilis eſt ſecundū ꝑtes ma gnitudinis: ⁊ vbi: ⁊ loci ⁊ ſitus. Et cū ip̄a ſit diuiſibil̓ ⁊ om̄is diuiſibilis ſit menſura aliqua: illius ergo potē tie in exitu ad actū erit menſura aliqua. Ipſum aūt qd̓ fertur vel mouetur motu ſuo: ⁊ vnū eſt ⁊ ideꝫ ens: tn̄ ſe cundū cōparatōeꝫ ad partes magnitudinis .ſ. reſpectu termini a quo ⁊ termini ad queꝫ eſt motus continue ⁊ reſpectu medii. Cū ergo motus ſit mediū inter magni tudinem ⁊ menſurā ip̄ius motus: menſura potentie exe untis in actū cōtinue ī motu habebit tria cauſata a po tentia cōtinue in actu ꝓcedente .ſ. prius ⁊ poſteriuſ cau ſata a priori ⁊ poſteriori in motu. Et mediū continuās illa: qd̓ reſpondet ei qd̓ fertur cōtinue a termino a quo ad terminū ad queꝫ. Et ita patet ꝙ motus eſt cōtinuuſ a cōtinuitate ſpacii ⁊ magnitudinis ſuper quod eſt. Et in motu eſt prius ⁊ poſterius ⁊ mediū. Sꝫ illud mediuꝫ non eſt manens idem ſicut etiā in magnitudine vel vbi vel ſitu nō eſt mediū ſemper idem inter quācunqꝫ par tem ante acceptā: ⁊ poſt in tota magnitudine. Sicut āt idem eſt qd̓ mouetur et fertur cōtinue in tota magnitu dine ẜm ſubſtantiā: et nō habet idem eſſe ẜm qd̓ eſt hic et ibi .i. ante et poſt. Ita idem eſt nunc ẜm ſubſtantiam qd̓ adiacet ei qd̓ fertur. Et tn̄ non habet ideꝫ eſſe ſecū dum quod fluit de priori in poſterius: queꝫ fluxū habꝫ de cōtinuo ꝓceſſu mobilis: ex parte priori in partem vl teriorem magnitudinis: cū tn̄ ideꝫ maneat in ſubſtātia ẜm motū continue. LXIII. ¶ De ſubſtantia tꝑis que eſt nunc. ¶ Areſto tiles in libro phiſicorū quarto. Pſum aūt nunc eſt cōtinuatio temporis. Cōti nuat em̄ p̄terituꝫ et futuꝝ: et om̄ino eſt termi nus temporis. Eſt em̄ huius quideꝫ principiū illius aūt finis. ¶ Albertus. Uidetur aūt philoſophꝰ errare ponens nūc ſubſtantiā temporis eſſe: cū pūctuꝫ nō ſit ſubſtātia linee. p̄te rea cuꝫ om̄e quantū diuiſibile ſit ſecundū ſubſtantiā ſuā. Nūc aūt indiuiſibile nō vi detur igitur ſubſtantia quāti: ac per hoc nec tempꝰ eſſe Nullus quoqꝫ terminus eſt ſubſtantia terminati: ⁊ om ne nunc eſt terminus temporis Nos tn̄ cū philoſopho dicimus: ꝙ nunc eſt ſubſtantia temporis: qꝛ tempuſ ni chil aliud eſt ꝙͣ nūc fluxū ſuo ſuſcipiens eſſe cōtinui: qd̓ qualiter ſit: per motū poteſt videri. Motus em̄. qui lo ci mutatio dicitur. nichil aliud eſt ꝙͣ vbi fluens: cuiꝰ ſb̓ ſtantia eſt vnū vbi ſecundū eſſe diuerſificatum. Ita ta men ꝙ vnū illud nō ſit numero: qꝛ in hoc differt a tem pore. Sed hoc dico vbi: qd̓ eſt accipere de loci mutatō ne in ip̄o mobili: et ad illud reſpōdet nunc qd̓ eſt ſubſtā tia temporis. Nec om̄ino ſimiliter ſe habent punctꝰ ad lineā: et nunc ad tempus. Nā in terminando quidem ⁊ continuando ſe habent ſimiliter qd̓āmodo. Sꝫ in eſſen tiando et ſubſtantiādo diſſimiliter: punctus enī non fit linea: neqꝫ fluens: neqꝫ nō fluens. Sed nunc fluxu ſuo fit tempus. vnde punctus nō eſt ſubſtātia linee: niſi for te ſecundū qd̓ differentia indirecte predicata de ſpecie dicitur ſubſtantia. ſic etiā dicit philoſophus ī libro po ſterioꝝ: ꝙ punctꝰ eſt de ſubſtātia linee. Quia cū diffini tur linea: dicitur eſſe longitudo ſine latitudine termina ta ad duo puncta. porro nunc et punctus in terminādo et continuando ſimiliter ſe habent: qꝛ .ſ. in linea eſt acci pere duo puncta actu lineā terminantia. Sed auicē na ꝓbat ꝙ nunc terminus in tempore nō eſt actu: eo ꝙ tale Liber Quartus nunc eſt corruptio tꝑis ẜm naturā ſuā. Sed ſecundū in tellectū tm̄. vel ſecundū comꝑatōeꝫ ad motū aliquē ter minatū. Similiter ⁊ punctꝰ continuans eſt principiū et finis. Ideoqꝫ qui vtitur puncto continuāte bis vtitur eodē. Sed quandocūqꝫ vtitur eo: vtitur in nunc vnde bis vtendo eo .ſ. in ratōe principii ⁊ in ratōe finis: vtit̉ eo in duobꝰ nunc. porro inter quelibet duo nūc eſt tp̄s: igitur inter illa duo nunc erit tempꝰ: et in illo erit quies Unde ph̓s in .iiii. phiſicoꝝ dicit: ꝙ qn̄ mobile vno pun cto vt duobus vtitur quieſcere accidit. In hoc ergo eſt diſſimilitudo: ꝙ punctus in linea continuās bene acci pitur vt finis ⁊ principiū: ita ꝙ nichil eſt medium. Sed nunc nunꝙͣ poteſt accipi vt finis ⁊ principiū: niſi cadat tempꝰ mediū. Deniqꝫ qꝛ tempꝰ nō ꝑmanet ideo nūc ac ceptum in ratione finis. nō ꝑmanet vt idem accipiatur in ratione principii: īmo cū ſumitur in ratōne principii futuri: tunc iam deſinit eſſe in p̄terito vel p̄ſenti. porro eſt ſubſtātia quā aliquid habet eſſe: ⁊ hoc modo nūc eſt ſubſtātia tꝑis. Nec indiuiſibile eſt de ſubſtātia indiui ſibilis. Et eſt ſubſtātia q̄ eſt id ꝑ qd̓ res eſt. Sicqꝫ bene poteſt aliquid indiuiſibile eſſe ſubſtātia diuiſibilis. Sꝫ tn̄ eſſe diuiſibilis erit ab alio. qd̓ eſt fluxꝰ ip̄iꝰ de p̄teri to in futuꝝ. Deniqꝫ concedimꝰ ꝙ terminꝰ in ratōne ter mini nō eſt ſubſtātia terminati. Nec nūc cū dicitur eſſe ſubſtātia tꝑis: terminꝰ accipitur. ¶ LXIIII. ¶ Utrū ſit vnū nunc vel plura. Uia vero nūc terminꝰ eſt tꝑis: vt patet ex ver P bis ph̓i ſuꝑiꝰ poſitis. videtur ꝙ plura ſint nūc: qꝛ nō eſt vnꝰ terminꝰ quāti vlteriꝰ diuiſibilis. Et tale quantū eſt tp̄s. Ꝙ etiā nūc ſit terminus tꝑis: patet ex hoc: qꝛ indiuiſibile eſt ī natura tꝑis: ſicut indi uiſibile in natura linee. ſed in natura linee indiuiſibile terminꝰ eſt ip̄iꝰ linee. Itē indiuiſibile eſt in natura linee ⁊ eſt indiuiſibile in natura quāti cuiuſcūqꝫ. Sed in na tura quāti indiuiſibile terminꝰ eſt illiꝰ ⁊cꝭ. Ceteꝝ ſicut in linea eſt punctꝰ continuās ⁊ terminās. Sic in tꝑe eſt nūc continuās ⁊ terminās in principio ⁊ fine. Ꝙ patꝫ ex hoc ꝙ motꝰ aliquis terminat̉ ad nūc: ⁊ incipit ī nūc videtur etiā ibi eſſe nūc continuās. qm̄ aliter tꝑis ꝑteſ continue eſſe nō poſſent. Et ſic in tꝑe ſūt tria nūc. vnū .ſ. ꝯtinuās: et duo terminātia. Itē in quolibet cōtinuo infinita ſunt indiuiſibilia continuātia. Nec hoc eſt ſim pliciter infinitū: qꝛ continuās in quāto eſt in potentia. Cū ergo tp̄s ſit continuū indiuiſibilia ꝯtinuātia in ip̄o erūt infinita. Sicqꝫ nō erit vnū nunc ſed multa. Deni qꝫ aliter nichil eſſet dictū: qd̓ in vi. phiſicoꝝ dicitur: ꝙ inter quelibet duo nūc: ſint infinita nūc. Quoniā inter quelibet duo nūc eſt tp̄s: ſicut inter quelibet duo pūcta eſt linea: niſi eſſent plura nūc. At obiici poteſt ecōuerſo qꝛ nūc eſt indiuiſibile tp̄s in ſucceſſiuo quāto: qd̓ nō ꝑ manet in ꝑtibus. Queratur ergo an nūc qd̓ eſt ante ma neat aut corrumpat̉. Si manet non poteſt manere niſi gratia tꝑis in quo eſt. Sed tempuſ eſt paſſio motꝰ qui nō manet: ergo nec tp̄s manet: nec ex ꝯſequenti manet illud cuiꝰ ſubſtātia nō eſt niſi in tꝑe .ſ. nūc. Si vero cor rumpitur: aut in ſe corrumpit̉: aut in cōſequenti qd̓ eſt poſt ip̄m. At vero nichil corrumpitur in ſe: niſi quod ē in ſe. Si ergo corrumpitur in ſe: ſimul eſt in ſe: ⁊ corrū pitur in ſe ⁊ ita ſimul eſt in ſe: et nō eſt in ſe: qd̓ eſt im poſſibile Biffinitur enī ſimul in comꝑatōe ad vnū nūc vel ad vnū locū: vel ad inſtans ſiue tp̄s. Si aūt corrum pitur in eo qd̓ eſt poſt. tunc oportet ꝙ ſit in eo: qꝛ alias nō corrumꝑetur in eo. Sic ergo duo nūc ſimul eſſent in ſucceſſiuo: qd̓ etiā eſt impoſſibile. Nos itaqꝫ diſtingui mus: ꝙ dupliciter poteſt cōſiderari tp̄s. vno modo ẜm natura ſuā. alio modo ẜm comꝑatōeꝫ ad nos ⁊ ad motꝰ in ip̄o terminatos. Si cōſideretur vltimo modo. ſecūdū hoc plura nunc ſignificabilia ſunt in ip̄o: ſed hoc eſt ſe cundū quid eſſe plura .ſ. ẜm nos. Si vero cōſideret̉ primo modo: ẜm hoc tota ſubſtātia tꝑis eſt vnū nūc ſemꝑ manens ſubſtātia vna ⁊ eadē: ſecundū eſſe tn̄ habet plu ralitatē. Et ſi querat̉ qualiter ibi nunc ſecundū eſſe ſūt plura. dicimꝰ qꝛ nō manent: ſed ſucceſſiue corrumpūtur in ſe: ac ẜm ſe ip̄a. Nec eſt inconueniens: idē ſimul eſſe vel manere in ſe ⁊ corrūpi in ſe: qꝛ nō ſecundū idem eſt vtrūqꝫ ſed ẜm ſubſtantia manet: et ẜm eſſe corrumpit̉ Si aūt obiicitur illud incōueniens philoſophi: ꝙ ſecun dum hoc ſimul ſunt q̄ hodie ſunt: et q̄ in annum milleſi mum expectantur: dicimꝰ ꝙ nō ſequitur. Temporalia quippe nō ſunt in nūc: ſed in eſſe temporis: et illud eſſe ¶ IXv. nō eſt idem. ¶ Qualiter tempus ſit quātitas ꝯtinua ꝑ ſe Um aūt ex indiuiſibili fiat diuiſibile. Et nūc. vt dictū ē. ẜm ſubſtātiā ſit indiuiſibile. nō vide ¶ur ex ip̄o fieri tp̄s ꝯtinuū ſecundū ſubſtantiā Et ita nō videtur tempꝰ eſſe ꝙͣtitas ꝯtinua. p̄terea pr̄ ctus motui ſuppoſitꝰ ꝓpter indiuiſibilitatē ſui: nō pōt menſurare motū. Similiter ergo ⁊ nūc cū ſit ſuppoſitū motui: nō poterit menſurare motū ꝓpter indiuiſibilita tem ſui. Et ita nec menſura nec quātitas cōtinua ſecū dum fieri. Cū ergo nunc ſit tꝑis ſubſtantia. nō erit tp̄s quātitas continua: p̄terea nichil menſurat maiꝰ ſe: niſi priꝰ menſuret minꝰ ſe vel equale ſibi. At vero tp̄us eſt numerꝰ ip̄iꝰ nunc: ergo numero ip̄iꝰ menſurat motū: ita qꝫ nunc nō menſurabit maiꝰ ſe: niſi priꝰ menſuret minꝰ vel ſibi equale. At vero minꝰ ſe vel eo nichil eſt qd̓ in diuiſibile eſt. Mēſurabit ergo ſibi equale qd̓ eſt impoſ ſibile: qꝛ nō menſuratur indiuiſibile. Ip̄m aūt nunc nō erit menſura: qꝛ nō ꝙͣtitas: cū ſit indiuiſibile. ideoqꝫ n ip̄ius numerꝰ erit menſura: qꝛ numerꝰ indiuiſibiliū ni chil menſurat: ergo nō eſt ꝙͣtitas: qꝛ om̄is quātitas al quod menſurat: nos tn̄ dicimꝰ cū philoſopho. ꝙ tempꝰ eſt ꝙͣtitas ꝑ ſe: hoc enī probat in libro p̄dicamentoꝝ di cens: ꝙ preſens copulatur ad preteritū ⁊ futuꝝ. Sꝫ ſci endū ꝙ duplex eſt indiuiſibile .ſ. indiuiſibile qd̓ tantuꝫ eſt terminus diuiſibilis: et nullo modo diuiſibile ſecun dum ſuū eſſe: et ex tali nunꝙͣ efficit̉ diuiſibile: vt eſt pū ctus qui terminat lineā. Aliud qd̓ nō eſt tm̄ terminꝰ: ſꝫ ⁊ ſubſtantia rei diuiſibilis: habens ⁊ potentiā ad diui ſibilitatē ſecundū ſuū eſſe: et ita nō penitꝰ indiuiſibile: ex tali itaqꝫ bene poteſt fieri indiuiſibile. Nec eſt ſimi le de puncto ⁊ nunc: vt iam ſupra dictū eſt. dicimꝰ quo qꝫ ꝙ nunc nō menſurat ſecundū ꝙ eſt indiuiſibile: ſed ſecundū ꝙ accipitur ſecundū ſuū eſſe in priori ⁊ poſteri ori. Deniqꝫ tempꝰ ꝯſideratū ī ſe eſt ſpec ies quātitatis ꝑ ſe: qꝛ ꝑtes eiꝰ ad cōmunem terminū copulantur: cōſi derando vero in comꝑatōe ad cauſas cōtinuitatē habꝫ ꝑ motū: vt dicit auicēna. Et ſic cōtinuū eſt ꝑ aliud. Se cundum hoc loquitur philoſophꝰ in .iiii. phiſicoꝝ dicēſ ꝙ motus eſt continuus ꝓpter ſpaciū: et tempꝰ propter motū. ſimiliter ⁊ in. v. methe. dicens: ꝙ quedā dicūtur quātitates cōtinue: vt tempꝰ et motꝰ. Qm̄ illa quorum iſta ſunt paſſiones diuidunt̉. Motꝰ etiā eſt quātitas: ⁊ tempus ꝓpter motū hec philoſophꝰ. Si ergo queratur cur motꝰ nō dicatur ꝙͣtitas ꝑ ſe: ſicut et tempꝰ: vel eti am potius ꝙͣ tempꝰ: ratio patet ex iā dictis ſuꝑiꝰ. Me tus enī in ꝑtibus ſuis nō manet: neqꝫ ſecundū ſubſtan tiam: neqꝫ ſecundū eſſe: et ita nō poſſunt copulari ꝑ ſe immo ſi copulātur hoc eſt gratia ſpacii ſuꝑ quod eſt ip ſe motus. LLXVI. ¶ De ꝑtibꝰ tꝑis ¶ Areſtotiles vbi s. li. viij. Ichil aūt eſt acciꝑe in tꝑe p̄ter nunc qd̓ eſt m dietas habens ſimul principiū quidē futuri: fi mnem vero preteriti. ¶ Idē in quarto phiſicoꝝ Hinc etiā videtur ꝙ tempꝰ om̄ino nō ſit: huiꝰ enī hoc quidē iam preteriit et nō eſt. Illud aūt futuꝝ eſt: et non dum eſt Ex his aūt que nō ſunt compoſitū eſſe impoſſi bile videtur. Itē om̄is partibilis ſi quid ſit: neceſſe eſt: Liber Quartus aut om̄es: aut quaſdā ꝑtes eſſe. Temporis aūt alie trā derunt. Alie future ſunt. Ip̄m vero nunc nō eſt pars. Menſurat eī ꝑs: ⁊ oportet cōponi totū ex ꝑtibꝰ. Tp̄s aut nō videtur componi ex ip̄is nunc: qꝛ ſimul nō ſunt: ſed corrumpi neceſſe eſt priꝰ Sic etiā impoſſibile eſt ha here ſe ad inuicē ip̄a nunc: ſicut punctū cū puncto. At vero nec idē nunc ſemꝑ manere poſſibile eſt. Nulliꝰ eīꝫ diuiſibilis finiti vnꝰ terminꝰ eſt: ⁊ tempꝰ quidē eſt acci pere finitū. veꝝ tp̄s vt dictū eſt: eſt menſura vel nume rus motꝰ ẜm priꝰ ⁊ poſteriꝰ. Nā in motu neceſſe eſt eſſe prius ⁊ poſteriꝰ ꝓportionabile his ẜm que ſunt: prius aūt ⁊ poſteriꝰ dicimꝰ ẜm ad ip̄m nunc diſtantiā. Qua re qm̄ ip̄m nunc in tꝑe eſt: eſt enī terminꝰ p̄teriti ⁊ initi um futuri. et priꝰ ⁊ poſteriꝰ erunt in tꝑe. In quo eſt eīꝫ ip̄m nūc: et eiꝰ diſtātia. Cōtrario aūt modo dicitur pri us ẜm p̄teritum tp̄us ⁊ futuꝝ. Nā in p̄terito priꝰ dicit̉ qd̓ longiꝰ eſt ab ip̄o nunc: poſteriꝰ aūt qd̓ ꝓpe. In futu ro aūt ecōtra. Tempꝰ aūt cognoſcimꝰ cū diffiniuerimꝰ motū priꝰ ⁊ poſteriꝰ determinātes. ¶ Auguſtinꝰ in li. confeſſionū. xi. O ſapientia dei lux mentiū om̄ia tꝑa tu feciſti: et nulla tibi coeterna ſunt: qꝛ tu ꝑmanes. At il la ſi ſemꝑ manerent: tꝑa nō eſſent. Quid eſt enī tempꝰ: quis hoc facile ⁊ breuiter explicauerit. Si ex me nemo querat ſcio. Si querenti explicari velim: neſcio. hoc tn̄ ſcio. Si nichil p̄teriret nō eſſet p̄teritū tempꝰ. Si nihil adueniret nō eſſet tempꝰ futuꝝ. Et ſi nichil eſſet: nō eſ ſet p̄ſens tp̄s. Duo ergo iſta tꝑa p̄teritum ⁊ futuꝝ quo modo ſunt: et qm̄ p̄teritum iam nō eſt: et qm̄ futuꝝ nō dum eſt: p̄ſens aūt ſi ſemꝑ p̄ſens eſſet: nec in p̄teritum tranſiret: iā nō eſſet tempꝰ: ſed eternitas. Sunt ergo p̄ terita ⁊ futura: ⁊ ſcire volo vbi ſunt: qd̓ ſi nō valeo. ſcio tn̄ vbicunqꝫ ſunt: nō ea ibi futura eſſe aut p̄terita: ſed preſentia. Nā ſi ⁊ ibi futura ſunt: nondū ſunt: ſed et ſi ibi preterita ſunt: iā nō ſunt. vbicunqꝫ ergo ſunt: quecū qꝫ ſunt: ſunt in preſentia: quāꝙͣ preterita cū verba nar rantur ex memoria ꝓferuntur. Non res ipſe q̄ pretere unt: ſed verba cōcepta ex imaginibꝰ eoꝝ que in anima ſunt. et velut veſtigia ꝑ ſenſus pretereundo fixerūt: pu ericia quippe mea q̄ iā nō eſt in preterito eſt tꝑe: qd̓ iaꝫ nō eſt. imaginē vero eiꝰ cuꝫ eā recolo ⁊ narro: in preſen ti tꝑe intueor: qꝛ adhuc eſt ī mea memoria: que aūt nūc loquor nec preterita nec futura ſunt. Nec ꝓprie dicunt̉ tria eſſe tꝑa preteritū preſens ⁊ futuꝝ. ſed fortaſſis pro prie diceretur tꝑa ſunt tria: preſens d̓ preteritis: p̄ſens de pręſenti: preſens de futuro. ¶ LXVII. ¶ Qualiter in anima menſuretur aūt ānume retur motus temporis. Nte gͦ anīe meus tꝑa mētior affectionē quam res pretereuntes in te faciunt: et cū ille preter ierint manet. ipſaꝫ mētior preſentē: nō ea que preterierūt te vt fieret. ipſaꝫ metior cū tꝑa mētior. Er go aut ipſa ſunt tꝑa: aut nō metior tꝑa. Itaqꝫ ſi volue rit aliquis edere longiuſculā vocē: et cōſtituerit preme ditando ꝙͣ longa futura ſit. Egit vtiqꝫ ille in ſilentio ſpaciū temporis: memorieqꝫ cōmendans: cepit edere il lam vocē que ſonat. donec ad ꝓpoſituꝫ terminū ꝑduca tur: īmo ſonuit ⁊ ſonabit: nā qd̓ eiꝰ iam ꝑactum eſt vti qꝫ ſonuit. qd̓ aūt reſtat ſonabit. atqꝫ ita ꝑagitur. dum preſens intentio futuꝝ in preteritū traiicit. diminutōe futuri: creſcente preterito. donec ꝯſūmatione futuri ſit totū preteritū. Sed qūo minuitur aut ꝯſūmatur futuꝝ qd̓ nondū eſt ⁊ creſcit preteritū qd̓ iam nō eſt: niſi qꝛ in animo qui hoc agit tria ſunt. Nā ⁊ expectat: ⁊ attendit et meminit: vt id qd̓ expectat: ꝑ id qd̓ attendit: trāſeat in id qd̓ meminerit. Quis negat futura nōduꝫ eſſe. Sꝫ tn̄ iā eſt in animo expectatio futuroꝝ. Et quis negat p̄ terita iam nō eſſe. Sed tn̄ adhuc eſt in animo memoria preteritoꝝ. Et quis negat preſens tempꝰ carere ſpacō qꝛ in puncto preterit. Sed tn̄ ꝑdurat attentio ꝑ quam ꝑgat ab eſſe ad id qd̓ erit. Nō ergo longū tempꝰ futu rum qd̓ nō eſt. Sed longū futuꝝ: longa futuri expecta tio eſt: neqꝫ longū preteritū tempꝰ qd̓ nō eſt. Sꝫ longū preteritū: longa preteriti memoria eſt. Dicturꝰ ſum cā ticum qd̓ noui anteꝙͣ incipiā in totū expectatio mea tē ditur. Cū aūt ceꝑo: ꝙͣtum ex ipſo in preteritū decerpſe ro tenditur in memoria mea: atqꝫ diſtenditur vitā huiꝰ actionis mee in memoriā ꝓpter qd̓ dixi: ⁊ in expectatio nem ꝓpter qd̓ dicturꝰ ſum: p̄ſens tn̄ adeſt attentio mea ꝑ qua traiicitur qd̓ erat futuꝝ vt fiat preteritū. Quod ꝙto magis agitur: tanto breuiata expectatōe ꝓlongat̉ memoria. donec tota expectatō ꝯſummatur: cū tota illa trāſierit in memoriā: finitur actio. Et qd̓ ī toto cantico hoc in eiꝰ ꝑtibus ſingulis fit. ⁊ in ſingulis ſillabis hoc in actione longiore. cuiꝰ forte ꝑticula eſt illud canticuꝫ hoc in tota vita hoīs: cuiꝰ ꝑtes ſunt om̄es actōes hoīs hoc in toto ſeculo filioꝝ hoīm: cuiꝰ ꝑtes ſunt om̄es acti ones vite hoīm. LXVIII. ¶ Ꝙ ſcd̓m̄ quoſdaꝫ tꝑus nō habet̉ eſſe in aīa vel in rōe. ¶ Areſtotiles in li. phiſicorū. iiij. Ubitabit aūt aliquis. vtꝝ ſi nō ſit anima: erit̉ tempꝰ an nō. ſi enī impoſſibile ſit numerantem eſſe: impoſſibile etiā erit aliquid eſſe numerabi le quare neqꝫ numerꝰ erit. Numerꝰ enī eſt: aut quo nu meratur: aut numerabile. Si ergo nichil aliud eſt aptū natū numerare ꝙͣ anima ⁊ intellectꝰ: impoſſibile eſt eſſe tempꝰ: ſi nō fit in anima: qꝛ tempꝰ eſt numerꝰ motꝰ. Et omnē quidē tempꝰ vnū ſimiliter ⁊ ſimul eſt. ſpecie autē hec nō ſimul .ſ. que tꝑe menſurātur. Nā ⁊ ſeptē canum ⁊ ſeptē equoꝝ idē eſt numerꝰ. Sed tn̄ hi canes ſunt: illi aūt equi. Sic ⁊ motuū ſimul terminatoꝝ idē eſt tempuſ Sed hic quidē fortaſſis velox. ille aūt nō. Et aliꝰ qͥdem loci mutatioē: hic āt alteratio. Motꝰ aūt diuerſi ⁊ ſeor ſum ſunt. Tempꝰ aūt vbiqꝫ idē: qꝛ numerꝰ vnꝰ idē vbi qꝫ eſt. Multis quidē rationibꝰ videtur ꝓbari poſſe: ꝙ tempꝰ nō ſit niſi forte in ratōe. Quibꝰ etiā cōſentit au guſtinꝰ vt patuit in ſuꝑioribꝰ: dicens ꝙ tempꝰ nō eſt ni ſi in anima. vnde tempꝰ ẜm ipſum eſt diſtenſio accepta ꝑ imaginationē inter deſignatōeꝫ duoꝝ momentoruꝫ. Et momenta duo nichil aliud vocat: ꝙͣ duas renouatō nes ſitꝰ in mobili qd̓ monetur. ſicut duas eleuatōes in ſole. qꝛ ſolis curſus cōmunis diſtinguit horas ⁊ momē ta. vnde hoꝝ momentoꝝ ꝑ imaginatōꝫ eſt tempꝰ: huic etiā opinioni cōſentiunt antiquiſſimi quidā ph̓i: qui di cunt tempꝰ eſſe ex formis comꝑatōis: que eſt in anima tantū. Formas enī comꝑationis appellāt anime ꝓtenſi onem inter momentū ⁊ momentū. LXIX. ¶ Ꝙ temꝑis eſſe nō dependet ab aīma ſed eius ꝑceptio. Os aūt dicimꝰ ecōtra. Ꝙ eſſe tꝑis nō depen det ab anima. ſed tꝑis ꝑceptio. Qd̓ etiā multi I plici ratione poſſumꝰ ꝓbare: ac predictā opinio nem improbare. Mobile ſiquidē quod mouetur. ꝑtim eſt in termino a quo. et ꝑtim in termino ad quē. In ter mino ad quē eſt in potentia. Cum ergo exibit in actum Actus iſte menſurabitur aliquo: qꝛ oīs potentia exiens in actū menſurabitur aliquo. porro menſura huiꝰ exitꝰ ponitur eſſe tempꝰ ab oībus qui ponunt eſſe tempꝰ. pa tet itaqꝫ tempus eſſe. Sed fortaſſe dicet aliquis ꝙ illa menſura eſt in anima. Cuiꝰ ſignū eſt ꝙ dolentes ⁊ infir mantes ꝓlongat tempꝰ ꝓpter multā attentionē motꝰ ex affectōe infirmitatis et doloris. voluptuoſi aūt ecōtra breuiant tempus ꝓpter attentōeꝫ motus delectationis Bormientes omnino nō ꝑcipiunt tempus. ſed continu ant nunc precedens ſomnū: ad nunc ad quod terminat̉ ſomnus: non percipientes mediū tempus: ſicut legitur de ſeptem dormientibus. At contra ponamus ꝙ nō ſit Liber Quartus anima nec intelligentia Tunc aut menſurabitur poten tia exiens in actū: aut no. Si nō: hoc eſt inconueniens. Quātitas enī eiꝰ determinata eſt: eāqꝫ neceſſario men ſurari oportet: p̄terea nichilominꝰ velocior erit motus motu: que nō poſſunt eſſe niſi in comꝑatōe ad mēſurās Cū ergo menſuretur motꝰ etiā aīa non exiſtente: patet ꝙ ab aīa non dependet tꝑis eſſe. Ceteꝝ in i. li. de gene ratione ⁊ corruptōe ꝓbat ph̓s: ꝙ mixtio nō eſt cōpoſi tio ex minimis ſaluatis. qꝛ idē huic qd̓ mixtū ē eē vide bitur: ſi nō videt quidē acute. Linceo enī .i. acute videē ti: mixtū eſſe videbitur. D ſimili ergo poſſumus argue re: ꝙ ſi tp̄s nō eſſet niſi in aīa ẜm vnū eſſet tp̄s .ſ. atten dentem motū. ⁊ ẜm aliū nō eſſet .ſ. nō attendentē motū Qd̓ vtiqꝫ falſuꝫ eſt ⁊ abſurdū. Relinquit̉ gͦ ꝙ eē tꝑis nō dependet ab aīa. ſed tꝑis ꝑceptio. LXX. ¶ Obiectiones in contrarium. T ecōuerſo videt̉ eſſe ꝙ dicit ph̓s: videlicet ꝙ hoc tꝑis .ſ. p̄teritū factū eſt ⁊ nō eſt. Illud vero futuꝝ erit: ⁊ nondū eſt. Ex his enī duobꝰ con ponitur tp̄s. Cū igitur compoſitū ex his q̄ nō ſunt: eſſe ſit impoſſibile. videtur tp̄s nō eſſe: niſi forte in ratione Ceteꝝ om̄is ꝑtibilis ſi ſit: neceſſe eſt: aut om̄s: aut quaf dam ꝑtes eſſe. Cū ergo tp̄s ſit ꝑtibile: neceſſe eſt de ip̄o ſic eſſe. Cunqꝫ vero eiꝰ ꝑs aliqua p̄terita ſit: que iā nō eſt: nec ꝑs futura: qꝛ nondū eſt. Si aliqua eſt: hoc erit p̄ ſens nunc. Aut ergo illud eſt diuiſibile: aut indiuiſibi le. Si diuiſibile redit eadē queſtio: qꝛ nunc nō erit diui ſibile: niſi in p̄teritū ⁊ futuꝝ. Aliā quippe diuiſionem nō admittit ſucceſſiuū. Si aūt indiuiſibile: tunc nō eſt ꝑs tꝑis ꝯtinui. ⁊ ita tempꝰ nō eſt: qꝛ nichil indiuiſibile eſt pars ꝯtinui. p̄terea deducendo ad impoſſibile ꝓbat auicenna tempꝰ actu nō eſſe. Si enī eſt in actu: aut ma net: aut deſtruitur. ⁊ ſi manet: nō manet ſine partibus. qꝛ natura totiꝰ nō eſt extra naturā partiuꝫ. Erit igitur ꝑtes acciꝑe .ſ. p̄teritum ⁊ futuꝝ actu eſſe. Et hec eſt il lorum redargutio qui ponunt tp̄s: qꝛ dicunt: ꝙ nichil ē accipe de tꝑe niſi nunc. Si vero deſtruitur. aut hoc in ſeip̄o. aut in cōſequenti tꝑe. aut in inſtanti. Non auteꝫ deſtruitur in ſeip̄o: qm̄ eſt in ſeip̄o. ſed nec in cōſequen ti tꝑe: qꝛ nichil deſtruitur in illo in quo non eſt. at vero tp̄s nō eſt in conſequēti tꝑe. Quia. ſicut dictū eſt. nihil eſt de tꝑe niſi nunc acciꝑe. porro ſi deſtruitur in ꝯſequē ti nunc. ſequitur ꝙ nunc erit cōſequens tempꝰ vel nūc quoꝝ vtrūqꝫ incōueniens eſt vt in .vi. philicoꝝ ꝓbatur qꝛ conſequentia ſunt inter ſe vbi nō eſt mediū eiuſdem generis. Et inter quelibet duo nunc: ſunt infinita nunc Similiter inter tp̄s qd̓ deſtruit̉ ⁊ nūc qd̓ ſequit̉: nō eſt eadē natura. ⁊ ideo nō ſunt ꝯſequentia. LXXI. ¶ Solutōnes eorundem obiectōnum. Orro ad hmōi rationū ſolutōeꝫ notanda ſunt tria. Primū eſt ꝙ nunc ⁊ tp̄s nō differūt ī ſub ſtantia. ſed in eſſe tm̄. eo ꝙ nunc eſt ſubſtantia tꝑis vt dicit ph̓s. Secundū eſt: ꝙ ꝙͣtitas nō habens po ſitionē in ſuis ꝑtibus: habet eſſe debile. Quātitas aūt habens poſitionē in ſuis ꝑtibꝰ: habet eſſe forte. Terci um eſt ꝙ p̄teritū ⁊ futuꝝ ſunt in defectu ẜm eſſe: ſꝫ ẜm ſubſtantia manent. vnde p̄teritum in ratōe p̄teriti non eſt: ⁊ futuꝝ in ratōe futuri nō eſt. Sꝫ tn̄ ſubſtātia vtri uſqꝫ eſt. His ſuppoſitis reſpondemꝰ ad obiectū primū ꝙ ꝑtes tꝑis nō cedūt om̄ino in nō eſſe. ⁊ idcirco illa ob iectio nō cōcludit: niſi ꝙ de eſſe tꝑis nichil eſt accipere manens: ⁊ hoc eſt veꝝ. Eodē modo reſpondendū eſt ad ſecundū: qꝛ p̄ſens qd̓ accipitur ſi ponat̉ in actu manēs indiuiſibile erit: ⁊ nō erit tp̄s ẜm eſſe: ſed ẜm ſubſtātiā Et fluxꝰ eius facit eſſe tꝑis: dico tale quale pōt habere ſucceſſiuū. Illa enī vt dicit auicenna humiliora ſunt in eſſe: ꝙͣ in eſſe ꝑmanentia. Ad aliud dicenduꝫ eſt: ꝙ iſta diuiſio nichil valet: ſi tp̄s deſinit eſſe: aut deſinet in ſe: aut in tꝑe cōſequenti: aut in nunc. Tempꝰ enī nō eſt ip ſe: nec tꝑs habet eſſe in tꝑe: nec in inſtanti. Et dicimus ꝙ deſtruitur nec in ſe nec in cōſequenti nec in inſtanti: ſed ex natura ſucceſſionis. Cauſa huiꝰ eſt renouatōis continuatio in mobili: ẜm ꝙ eſt in motu qd̓ accipit̉ hic ⁊ ibi. et cū eſt ibi nō eſt hic. Porro tp̄s ſi cōſideret̉ ab ſolute: tunc nō eſt ſignificare duo inſtantia ad que ter minetur. Si aūt cōſideretur in comꝑatōe ad motum: tunc erit ſignificare duo inſtantia terminos motuſ. Si aūt querit̉ vtꝝ ad illa ꝯtinuetur tempꝰ ẜm eſſe: dicēdū eſt ꝙ ſic. Sꝫ cōtinuatio eiꝰ eſt ẜm modū eſſe ip̄iꝰ: et ſi eſt cōtinuatio in defectu. Si aūt obiicitur ꝙ nichil cōti nuatur ad nō ens: dicendū ꝙ veꝝ eſt de nō ente ſimpli citer: ſed termini tꝑis ẜm ſubſtantiā ſunt: licet non ſint ẜm eſſe: ⁊ tales termini ſufficiūt in cōtinuo ſucceſſiuo. Deniqꝫ tempꝰ ẜm ſubſtantiā ⁊ eſſe: nō depēdet niſi ab vno motu .ſ. ab eo qui eſt infinitꝰ ẜm naturā. Si enī ab aliquo dependeret finito. illo iā nō eſſet tp̄s: ⁊ oporterꝫ aſſidue cauſari multa tꝑa. vnde tp̄s ipſiꝰ motꝰ eſt pars tꝑis cōmunis: ſecundū ꝙ etiā dicit philoſophuſ. ꝙ hoc eſt eſſe ī tꝑe: qd̓ quadā parte tꝑis menſurari poteſt. Sꝫ ergo ponant̉ duo motꝰ eſſe ſimul: Ex iſto nō ſequit̉ po ſitio tercii motꝰ: aut tercii temporis. Temporalia eniꝫ poſſunt ſimul eſſe in tempore vno: ſꝫ tempora nō poſſū ſimul eſſe in tempore vno. Si aūt queritur quid vocēt ſimul: dicimꝰ ſimultatē q̄ exponenda eſt negatiue: ſic ſi mul ſunt quoꝝ vnū altero nō eſt priꝰ: vel quoꝝ vnū al terum nō conſequit̉: om̄ia quippe primi exponūtur ne gatiue. Ea vero q̄ ſimul ſunt referūtur ad illud in quo ſimul ſunt: ſicut ad principium ſimultatis. vnde ſi refle ctatur ſimultas ſuper principiū ſimultatis nō poteſt ex poni affirmatiue: eo ꝙ primo nō ſit priꝰ: ſed exponetur negatiue per excluſione oppoſiti: vt ſupra dictū eſt: hͦ aūt ſine preiudicio dicimꝰ. qm̄ auguſtinꝰ ⁊ alij quidam videntur oppoſitū dicere. ¶ LXXII. ¶ De prima tꝑis origine ¶ Areſtotiles in libro. viij. phiſicorum. Empꝰ plato ſolus oīm philoſophoꝝ dicit eſſe genitū. ſimul enī ipſū cū celo factū. ¶ Albertui Hic aūt poſſumꝰ querere qualiter tempꝰ exiuit in eſſe. aut enī cepit in tempore: aut in inſtāti temporis aut in eternitate. Si dicatur ꝙ in tempore. ſequit̉ incō ueniens duplex. Unū eſt ꝙ tempꝰ ſit in tempore: ſitqꝫ menſura eiꝰ menſure: ⁊ tempꝰ temporis qd̓ in infinituꝫ peducitur. Aliud vero qꝛ incipere eſt in initio ſui eſſe: qd̓ eſt cōtra naturā continui: qꝛ nullū continuuꝫ habet eſſe in ſuo termino principio vl̓ fine: vt patet in .vi. phi ficoꝝ. Si vero dicatur ꝙ incipit in inſtanti temporis: qd̓ eſt initiū ſui. Et hoc eſt vt dixi cōtra naturā ꝯtinui. Aliud eſt ꝙ inſtans indiuiſibile ſit in inſtanti diuiſibi li. Ex quo ſequūtur vlteriꝰ incōuenientia duo. Unum eſt ꝙ indiuiſibile menſuretur ⁊ indiuiſibile menſuret: quoꝝ vtrunqꝫ eſt impoſſibile. Aliud eſt: qꝛ hoc etiā de ducitur ad infinitū. Terciū incōueniens eſt: qꝛ tempuſ ſic incepit: quādo fuit tempꝰ. Et nunc queritur vlteriꝰ de inceptione temporis ſicut prius: ⁊ redibūt predicta incōuenientia. Si aūt incepit in eternitate: qd̓ iteꝝ eſt incōueniens. In omni enī re menſurata menſura ꝓpor tionatur menſurato. Lagena enī menſurat vinū. ⁊ mo dius grana: ⁊ vlna pannuꝫ: ⁊ anarcha auꝝ. Eternitas aūt nō ꝓportionatur tempori: qꝛ ipſa tota eſt ſimul et ſine terminis. Tempꝰ aūt ſucceſſiuū ⁊ cū terminis. Ea dem obiectio eſt ſi forte dicatur: ꝙ incipit in euo. ꝓpter hoc ꝙ dicit boecius: qui tempuſ ab euo ire iubes. Con tra qd̓ eſt ꝙ euū incipit c initio ſuo: et tunc ſi fuerit te pus: qꝛ ſucceſſiuū nō eſt in ſui initio. Queratur de ipſo initio in quo incepit: et redibūt eadem inconuenientia. Nos aūt dicimꝰ ꝙ tempꝰ incepit in ſui initio. Et tunc nō fuit tempus ẜm eſſe: ſed ſecundū ſubſtantiam cū ſuc ceſſiuum ſecundū eſſe nō ſit in ſui initio. vt patet ex ſup̄ Liber Quartus determinatis. Intelligendū tn̄ eſt: qd̓ cū dicitur: tempꝰ incipit in ſui initio: illa prepoſitio in poteſt notare dupli cem habitudinē. vnā .ſ. termini ad terminatū. et ſic ve rum eſt. vel habitudinē menſurati ad menſurā. vel cōti nentis ad contentū. et ſic falſum eſt. Ad illud autē qd̓ qbiicitur ꝙ tria ſunt incōuenientia que ſequūtur. dici mus ꝙ nō eſt veꝝ: qꝛ nō eſt incōueniens ꝙ tp̄s ſit ī ſui iuitio ꝙͣtum ad ſubſtantiā: nō aūt ꝙͣtum ad eſſe. Simi liter ꝑ diſtinctōeꝫ .ſ. p̄poſitionis patet: ꝙ nō ſequitur ꝙ indiuiſibile tranſiret in diuiſibile: qꝛ nō accipitur p̄po ſitio in hac habitudine. Ad id qd̓ obiicitur vltimo dicē dum eſt. ꝙ euū ponitur ꝓ eternitate improprie: ⁊ p̄poſi tio ab poteſt notare triplicē habitudinem: ⁊ in quolibet ſenſu eſt vera locutio .ſ. habitudinē cauſe. vel habitudi nem exemplaris ad exemplū. vel habitudinem ordinis ad aliud. ¶ LXXIII. ¶ Qualiter tempꝰ dicatur eſſe coequeuū ce lo et angelo et prime materie. Uia vero tempꝰ dicit̉ eſſe coequeuū prime ma terie: ac celo ⁊ angelo. queri poteſt qūo. Nā ce lum ⁊ terra .i. empireū ⁊ prima materia creata ſunt ante omnē diē .ſ. artificialē ⁊ naturalē. vnde videt̉ ante omne tempꝰ creata eſſe: qꝛ nō eſt tempꝰ niſi in die ⁊ nocte. Ecōtra videtur ꝙ tp̄s ſit ante illa tria. Eſt em̄ menſura ip̄iꝰ fieri. ergo cū ip̄m fieri res factas p̄ceſſit. ⁊ ita nō eſt eis coequeuū. Ceteꝝ anguſtinꝰ in li. ꝯfeſſio num. xii. dicit: ꝙ vices tempoꝝ nō habet informitaſ pri ma: qꝛ nulla poteſt eſſe viciſſitudo: vbi nulla eſt forma. Ex hoc ſequitur ꝙ extra tp̄s ſit informitas illa: que eſt in materia prima: ⁊ ita ꝙ nō ſit tꝑi coequeua. Beniqꝫ quecūqꝫ ſunt coequeua ſunt in aliquo qd̓ eſt menſura. Si ergo p̄dicta quattuor coequeua ſunt: in quinto cōe queua erunt. Illud quoqꝫ quintū neceſſe eſt illis eſſe co equeuū: aliter enī nō eſſent coequeuā in ip̄o Et iteꝝ illa quinqꝫ erūt coequeua in ſexto pari ratōe: ſic ergo eſſet ī infinitū ꝓcedere. cōtra qd̓ dicit ph̓s: qd̓ non ꝯtingit in telligentem in infinita trāſire. Ad hoc ergo dicimuſ ꝙ multipliciter accipitur tp̄s: qn̄qꝫ .ſ. generaliter ꝓ menſu ra cuiuſcūqꝫ mutatōis vel fieri: ſiue ſimplicia: ſiue com poſita ſint. ſecundū hoc angeli mouentur in tꝑe: ⁊ intel ligunt in tꝑe: ẜm diſcurſum intelligentie ſuꝑ res intelli gibiles in veſꝑtina cognitōe. Nā ẜm matutinaꝫ cogni tionem attingunt ip̄i eternitatē. ſecundū hunc etiā mo dum fieri creatōis qd̓ nichil aliud eſt: ꝙͣ creaturā nunc eſſe: ⁊ nichil ante fuiſſe: eſt in tꝑe Et ẜm hoc dicit augu ſtinus: ꝙ deꝰ eſt dn̄s aliaꝝ reꝝ ex tꝑe: ⁊ nō ip̄iꝰ tꝑis. qꝛ ſcilicet inceptio rei que ibi dicitur fieri ꝑ intellectū: eſt ante ꝑfectionē eiuſdē rei. Licet aūt tp̄s hoc modo ſit an te ꝑfectionē rei ẜm intellectū: tn̄ ẜm ſui ſubſtantiam eſt cū ip̄a re. Nā illud fieri ẜm ſubſtantiā nichil aliud eſt: ꝙͣ creaturā nunc eſſe: ⁊ ante non fuiſſe. patet igitur quā liter tp̄s ẜm ſui ſubſtantiā: eſt vnū de coequeuis: cū tn̄ ſecundū rationē habeat ad alia ordinē prioritatis. Al ter aūt accipitur tp̄s ꝓ menſura mutatōnis: que eſt ſuꝑ materia: ſiue ſit ſubito: ſiue nō Et ſecundū hoc dicit au guſtinꝰ: ꝙ informitas prima nō eſt in tꝑe: qꝛ in illa non eſt aliqua mutatio: ⁊ tn̄ eſt in tꝑe: ſecundū ꝙ accipitur tempꝰ primo modo. Ex hoc etiā patet reſponſio ad hoc qd̓ dicit auguſtinꝰ: ꝙ celū ⁊ terra ſunt ante omnē diem qꝛ accipitur dies ibi ꝓut ꝯſtituitur ex horis menſuran tibus mutatōneꝫ quacunqꝫ: qꝛ nec celū empireū immu tationum ſubiectū eſt. Nec etiā prima materia ſecūduꝫ ꝙ ſic accipitur. Et ad illud qd̓ obiicitur de die natura li dicimus: ꝙ dies naturalis duobꝰ modis diffinitur in comꝑatōe ad ſuas ꝑtes: que ſunt tm̄ ꝑtes vt materia. ſic dies naturalis eſt qui cōſtituitur ex viginti quatuor horis. Diffinitur etiā in comꝑatōe ad ꝑtes vt cauſam efficientē. ſic diēs naturalis eſt qͥ cōſtituitur ex die arti ficiali ⁊ nocte. Et ſecundū primā diffinitōeꝫ ⁊ pͥmo mō conſideratū tempꝰ nichil eſt ante omnē dieꝫ. Sed ſecū dum primā diffinitionē ⁊ ſecundo modo conſideratum tp̄s aliqͥd eſt ante omnē diem. Similiter ſecundū ſecun dam diffinitōeꝫ aliquid eſt ante om̄eꝫ diem. Aliter ite rum dicitur tp̄s menſura motꝰ primi mobilis: et ꝑ con ſequens alioꝝ motuū qui cauſantur ab illo. Et ſic mul ta ſunt cauſata ante tp̄s: ſic patet ſolutio prime obiecti onis. Ad aliud dicendū ꝙ coequeuū exponendū eſt ne gatiue: ſicut oīa prima. vnde cū dicitur ꝙ quattuor ſūt coequeua. ſenſus eſt ꝙ iſta quattuor ſecundū eſſe ſuū ⁊ ſubſtantiam non ſe precedūt ad inuicem: et ita patet ꝙ ¶ LXXIIII. nō itur in infinitum. ¶ De differentia tꝑis et eui et eternitatis. Iffert aūt tempꝰ ab eternitate ⁊ euo quoniam eternitas principio ⁊ vt euū caret ac fine. Euū aūt caret fine. ſed nō principio. Tempꝰ aūt ha bet vtrūqꝫ. Nec eſt idē qn̄ ⁊ nunc iſtoꝝ triuꝫ: qꝛ quādo tꝑis ſecundū philoſophū eſt compoſitum partim ex eo qd̓ p̄teriit: ⁊ eo qd̓ inſtat: ⁊ eo qd̓ futuꝝ eſt. et ſic diuiſi onem habet. hec aūt diuiſio nō cōuenit quādo eternita tis et eui. Cū illa ſimul totā ſint et indiuiſibilia. Simi liter nunc tꝑis eſt ſubſtantia ſucceſſiui. Et nunc eterni tatis vel eui eſt ſubſtātia manentis. Dicit etiā boecius ꝙ nunc ſtans ⁊ nō ſeſe mouens ſemꝑ eternitatis facit. Nunc aūt ꝯtinue fluens: ſemꝑ tꝑis. ſunt ergo diuerſa: ſicut fluens ⁊ nō fluens. Deniqꝫ nūc tꝑis variat̉ ī pre teritū ⁊ futuꝝ ſecundū ſuū eſſe: nunc aut eternitatis di uiſione eſt inuariabile. Sed obiicit fortaſſe aliquis. di cendo qꝛ quādo eſt deꝰ: eſt angelꝰ: eſt motꝰ: ibi in hac lo cutione ſignificatur vnū quādo. relictū circa reꝫ eternā ⁊ euiterna et tꝑalem. ergo vnū eſt quādo. Similiter de us eſt nunc: et angelꝰ: et id qd̓ mouetur Sicqꝫ vnū iſto rum triū videtur eſſe nunc. Nos aūt dicimꝰ ꝙ quorum cunqꝫ menſura eſt tp̄s. eoꝝ etiā eſt menſura eternitas: ſed nō ecōuerſo. Eternitas ſiquidē eſt menſura excellēſ tꝑalium et euiternoꝝ. excellitqꝫ tꝑalia ſecundū vtrāqꝫ partē. euiterna vero ſecundū alterā. Unde in tali qͥdem locutiōe eſt quādo eternitatis qd̓ relinquitur circa eter na. euiterna. et tꝑalia. Sꝫ circa eterna relinquitur ſicut ex menſura adequatā. Circa euiterna vero et tꝑalia ſi cut ex excellenti menſura. Sūt tn̄ qui dicunt ꝙ ideꝫ eſt quādo: et idem nunc iſtoꝝ triū: et dicūt ꝙ tempꝰ nō ha bet ſubſtantiā a motu: ſed eſt numerꝰ. Ideoqꝫ volūt ꝙ idem nunc ſit ſtans in comꝑatōe ad euiternū et eternu et in comꝑatōne ad tꝑalia numeratū: et ſimiliter idem quando. Sed hoc videtur nō eſſe veꝝ: qꝛ cū tp̄s et eter nitas ſint ꝓprietates quedā reꝝ: de ip̄is erit iudicandū ſecundū principia ſubiectoꝝ ſuoꝝ. Et ita cū tempꝰ ſit in primo mobili: ea q̄ ſunt in tꝑe iudicabuntur ſecūdū ea que ſunt in motu mobilis primi. In illo aūt eſt acci pere qd̓ fertur de eternitate: ad id qd̓ fertur ante ⁊ poſt in ſitu a quibꝰ .ſ. tribꝰ ſunt in tꝑe nunc et priꝰ et poſteri us. Similiter etiā de eternitate idem erit iudiciū in cō paratione ad euiternū ¶ LXXV. ¶ De conuenientia illorū trium. Nter p̄dicta vero tria primo videtur eſſe cōue nientia generis: qꝛ ſine cōuerſione etiaꝫ ī quid p̄dicatur menſura de illis. Alia quoqꝫ cōueni entia eſt in ſimilitudine: qꝛ .ſ. vt dicit philoſophꝰ. qd̓ eſt eternū eterno ſimile eſt. et tempꝰ tꝑali. Sicqꝫ vnū eſt ex emplar et alteꝝ exemplatū. vnde ſolet dici ꝙ tempus eſt imago eui: et euū eternitatis. Tercia quoqꝫ cōueni entia ex boecio habetur in libro de eternitate .ſ. quoniā relictū ex oībus his nō p̄dicat aliquid qd̓ ſit in re. Sꝫ potiꝰ quo aliquo modo ſe habet res ad aliquid: vt ad tempus. vel euū. vel eternitatem. Quarta quoqꝫ conue nientia eſt in hoc ꝙ ſubſtantia cuiuſlibet hoꝝ eſt indiui ſibilis .ſ. nunc. At contra primaꝫ conuenientiā obiicere poſſet aliqͥs. ꝙ conuenientia generis ponit cōuenientiā Liber Quartus. rationis: que eſt ẜm nomē generis. Ratio enim anima lis cōuenit ſpeciebꝰ animalibꝰ. ſi ergo inter iſta eſt ꝯue nientia generis qd̓ eſt menſura. ſequitur: ꝙ hec vniuo cantur in hoc qd̓ eſt menſura. Sic ergo aliquo creato cōmunia erunt nomine ⁊ ratōe. qd̓ eſt impoſſibile. dicit quoqꝫ ph̓s: ꝙ corruptibilia ⁊ incorruptibilia non ſunt in eodē genere. At vero tp̄s eſt corruptibile. Euū autē ⁊ eternū incorruptibile. videtur etiā ꝙ vnū nō ſit ſimi le vel exemplar alteri: qꝛ nō diceretur liber exemplatuſ ab alio: ſi tantū haberet conuenientiā in foliis: ⁊ nō in ſcripto. Cū ergo eternitas ſit tota ſimul qd̓ tꝑi nō con uenit: vnū ab altero exemplatū non erit. Tercia quoqꝫ cōuenientia ſtare nō videt̉: qꝛ nichil eſt in deo niſi deꝰ: vnde eternitas eſt diuina eſſentia Itaqꝫ relinquitur ex eternitate: ⁊ etiā diuina eſſentia .ſ. quādo. Sicqꝫ cū di citur deꝰ eſt ſemꝑ. hoc aduerbiū ſemꝑ deſignat eſſentiā tꝑalis: ſimiliter cū dicit̉ angelꝰ eſt ſemꝑ: recte ſicut cuꝫ dicitur motꝰ eſt ſemꝑ. Nos aūt de ꝯuenientia in gene re dicimꝰ: ꝙ menſura ꝑ priꝰ ⁊ poſteriꝰ p̄dicatur de illis tribꝰ. Nā ꝓprie loquendo menſura dicitur ꝑ priꝰ de tē pore: ꝑ poſteriꝰ aūt de eternitate ⁊ de euo .ſ. inꝙͣtuꝫ ip̄o rum duratio accipitur cū ꝓtenſione indeficiēte: que tn̄ eſt tota ſimul: ẜm ꝙ tota ſimul ſucceſſiōi opponitur. Et licet corruptibilia ⁊ incorruptibilia nō ſunt in eodē ge nere: qd̓ eſt ſubiectū ⁊ potentia. bene tn̄ cōuenire poſſūt ẜm ꝓportionē in aliquo cōmuni. porro tempꝰ quidē in ꝙͣtum poteſt imitatur eternitatē: et euiternitas eterni tatem: ſed neceſſe eſt in aliquo deficere. ideoqꝫ nō eſt ex emplū in oībus: ſed in aliquibꝰ. Deniqꝫ teſtate in topi cis ph̓o: quecūqꝫ cōuenientia ſufficit ad oſtendendū ſi mile. vnde cū in modo p̄dicandi ꝙͣtum ad ratōeꝫ vnum qd̓qꝫ iſtoꝝ ſignificet: vt extrinſecꝰ adiacens: habebunt in hoc conuenientiā vt dicit boeciꝰ: licet eternitas ſit eſ ſentia diuina ẜm rem. ¶ LXXVI. De ratione numeri eorum. Orro cū ſit tempꝰ menſura cū vtroqꝫ termino .ſ. initiali ⁊ finali. Eternitas vero mēſura ſine vtroqꝫ: qꝛ principio caret ⁊ fine. videt̉ ꝙ debe ant eſſe due medie. vna videlicet que principiū habeat nō finē: hoc eſt euū Et alia q̄ finē habeat: ⁊ nō principi um. At iſtā vltimā nō habemꝰ: ⁊ dicimꝰ reuera: ꝙ non potuit eſſe huiꝰ menſura quarta. Nichil enī carēs prin cipio poteſt finē habere: eo ꝙ ipſum nō eſt poſt nō eſſe: oībus aūt creatis ſicut habuerūt eē poſt nō eſſe: ita eti am ineſt eis poſſe deficere niſi ꝑ virtutē contineātur di uinā. porro numerꝰ illoꝝ triū ſic poteſt accipi ẜm ratio nem. Aliquid eſt cuiꝰ potentia actiua nō habet coniun ctam potentiā paſſiuā: eo ꝙ in ip̄o indifferēs eſt: qd̓ eſt ⁊ quo eſt: ⁊ illiꝰ menſura eſt eternitas. Sub illo autē eſt ens potentiā habens actiuā ⁊ poſſibileꝫ: ſed poſſibilis eiꝰ potentia ſemꝑ eſt actui coniūcta. habens tn̄ diuerſi tatem ab ip̄o: ꝓpter differentiā qd̓ eſt: ⁊ quo eſt. ⁊ illiuſ menſura eſt euū. Sub iſto etiā eſt ens potentiā habens actiuā ⁊ paſſiuā. ita ꝙ paſſiua recipit actū ꝑ motū: ⁊ tn̄ ſunt ſemꝑ cōiuncta ꝓpter materiā ⁊ formā ex quibꝰ cō ponitur. Et illiꝰ menſura ꝓpria eſt tp̄s. At vero ſub il lo nō eſt ens quartuꝫ. ideoqꝫ nō eſt quarta menſura: de quā obiectū eſt ſupra. Nō ſolum aūt in p̄dictis differt eternitas a ceteris. Sꝫ etiā qꝛ eternitas eſt idē illi cuiꝰ eſt menſura. Nō ſic aūt eſt de ceteris. In hoc etiaꝫ dif fert ab eis: qꝛ eternitas menſura eſt increata: nō tendēt in nichilū in natura ſua. Cetera vero ad hoc vt poſſint eſſe ſuū cōtinuare: neceſſe eſt cōtineri manu om̄ipoten tis dei: ne in nichilū decidāt. ſicut om̄s creature. porro eternitas ⁊ euū ſimul a tꝑe differūt in hoc: ꝙ vtrunqꝫ illoꝝ eſt ſimul totū. Tempꝰ aūt non ſimul totū. In hoc etiā ꝙ vtrūqꝫ menſura eſt excellens tꝑalium. Tempus aūt nō eſt menſura euiternoꝝ ⁊ eternoꝝ. Eternitas de niqꝫ differt ab euo in carentia principii. Euum autem Lxxviij. a tꝑe carentia finis. Quid ſit eſſe in tempore ¶ Areſtotiles in li. phiſicorū. iiij. Otui quideꝫ eſſe in tꝑe eſt menſurari tempore ip̄mqꝫ menſurari eſt ip̄ius eſſe. In tꝑe ſiqͥdem eſſe dupliciter eſt acciꝑe: videlicet eſſe quando tp̄s eſt. ⁊ eſſe ſub tꝑe. Sicut quedā in loco vel ī numero eſſe dicimꝰ: qꝛ ſub loco vel ſub numero continentur. ¶ Albertꝰ. Querit̉ ergo de his q̄ nō habent numeꝝ: ſꝫ priꝰ ⁊ poſteriꝰ: qualiter in tꝑe ſint: vt eſt homo vl̓ aſinꝰ vel cuiuſlibet rei naturalis eſſentia om̄ino quieta. dici mus eniꝫ hō eſt vel fuit vel erit et ſimiliter de qualibet re naturali ſignificātes ꝙ talia ſint in tꝑe. fortaſſe dicꝫ aliquis ꝙ eſſentia reꝝ naturaliū eſt in humoꝝ adequa tione: que .ſ. in calore ⁊ frigore ⁊ humiditate ꝓpter con tinuā actionem ⁊ paſſionem habet priꝰ ⁊ poſterius. In de ꝑditio ⁊ reſtauratio. vnde dicit philoſophꝰ ꝙ nō ēa dem eſt ſanitas in mane ⁊ in veſpere. At vero ſi ita eſ ſet: nec poſſemꝰ dicere: ꝙ idem ſit homo in mane ⁊ ī ve ſpere: ſicut nec poſſumꝰ dicere ꝙ eadem ſit ſanitas actu in vtroqꝫ tꝑe Ideo dico actu: qꝛ eadeꝫ eſſet habitu: niſi interuenirꝫ infirmitas. Fortaſſis aliquis dicet ꝙ ſicut ſanitas vel albrdo nō deperit in toto: ſꝫ tn̄ non eſt tota ſimul Et ob hoc ibi eſt eſſe in p̄terito ⁊ futuro: ſimiliter in hoīe: qꝛ nō eſt ibi totuꝫ eſſe ſimul. ideo dicitur eſſe in p̄terito et futuro. At ecōtra forme ſubſtantiales forme ſunt om̄ino ſimplices. Ideoqꝫ om̄ino ſunt ſimul. vn̄ ci homo ſit a ſimplici forma homo habebit totā eā ſimul Itaqꝫ ratōe illiꝰ forme nō erit veꝝ dicere: homo eſt: et homo erit. Sicqꝫ tali forma videntur non eſſe in tꝑe. p̄ terea ſimplex inqͣtum ſimplex non habet menſurā. At vero celum et corꝑa celeſtia q̄ immortalia ſunt. vt dici boecius. ſimplicia ſunt. et ita nō habent menſuraꝫ ſecū dum priꝰ et poſteriꝰ. Cū ergo tempꝰ ſit menſura: ſecun dum hunc modū talia nō ſunt in tꝑe. Deniqꝫ qd̓ dicūt quidā de quieſcentibꝰ naturali quiete: vt ſunt om̄ia mo bilia q̄ actu nō mouentur: ꝙ eoꝝ quies nō eſt tota ſiml̓ falſum eſſe videt̉. Quidquid enī habet priꝰ ac poſteriꝰ hoc primo ac ꝑ ſe eſt in tꝑe. Nulla vero quies pͥmo ac ꝑ ſe eſt in tꝑe: ſed poſt et de ꝑ accidens. vt dicit philoſo phꝰ. nulla igit̉ quies habet priꝰ ⁊ poſteriꝰ. LXXVIII. ¶ Quot modis eſſe ꝯtingat in tempore. Icimꝰ itaqꝫ ꝙ quattuor modis eſt ꝓprie aliqͥs in tꝑe. Primo modo eſt aliquid in tꝑe vt in ſub iecto: et ſic paſſiones tꝑis in tꝑe ſunt: vt longū ac breue: et multū ac paucū. Secūdo aliquid eſt in tꝑe ſicut id qd̓ eſt ſubſtātia ip̄iꝰ: et ſic nunc eſt in tꝑe: qꝛ nūc eſt ſubſtātia ip̄iꝰ. Tercio modo aliquid eſt in tꝑe: ſicut terminꝰ in terminato. Et ſic nūc eſt ab anima: ſignatuꝫ eſt in tꝑe Quarto modo aliquid eſt in tꝑe ſimpliciter ſi cut in numero: et hoc eſt tꝑe vel ꝑte tꝑis menſurari. Et hoc cōtingit duobꝰ modis .ſ. abſolute vel ꝑ comꝑatōeꝫ Abſolute adhuc duobꝰ modis .ſ. per priꝰ et poſteriꝰ: priꝰ eſt in tꝑe motꝰ: et mobile ſecundū ꝙ eſt in motu: per poſteriꝰ quies et quieſcens ẜm ꝙ refertur ad motū. Et per priꝰ eſſe in tempore dicitur adhuc duobꝰ modis: ſcꝫ toto tempore menſurari: ſicut motꝰ celi vniuerſalis: et parte temporis: ſicut alij motꝰ particulares. Per com parationem eſſe in tempore dicitur tribuſ modis. Aut em̄ illud qd̓ comparatur eſt immobile ẜm eſſe et poſſe ⁊ agere. Sed comparatur ad rem mutabilem ſecundum durationem excellentem in ante et poſt et cōcomitateꝫ et ſic dicitur deꝰ eſt fuit et erit. Senſus eniꝫ eſt. vt dicit hieronimꝰ. deus fuit .i. nunꝙͣ defuit. deꝰ erit .i. nunꝙͣ de erit. deꝰ eſt. i. ſemꝑ eſt. Aut id qd̓ comparat̉ ẜm eſſe eſt immobile: ſed ẜm poſſe quideꝫ coniunctū motui eſt mō bile ẜm viciſſitudinem: et ſic angelꝰ dicitur eſſe in tem pore ẜm om̄s differentias temporis. Et potentia ange̓ li viciſſitudinatur per actus. ſcꝫ intelligendo diuerſa et Liber Quartus polendo. Et ẜm hoc dicit auguſtinꝰ: ꝙ deꝰ creaturam con̄alem mouet ꝑ tempꝰ. creaturā vero corꝑaleꝫ ꝑ locū ⁊ tempꝰ. Aut ita eſt: ꝙ eſſe quidē reꝝ eſt totū ſimul: ſꝫ habet potentias ad motū continuū Et hoc cōtingit du obus modis ẜm duplicē modū potentie: eſt enī potētia ad vbi tm̄. Et eſt potentia ad vbi ⁊ formā. Et pͥmo mo do celū eſt in tꝑe. Secundo modo generabilia ⁊ corru ptibilia. Concedimꝰ nanqꝫ ꝙ eſſentie reꝝ nō ſunt ī tꝑe abſolute: ſed ꝑ comꝑationem ad potentiā ad motū rela tam. porro de quiete dicimꝰ ꝙ cū dicitur: quies non eſt tota ſimul. intelligit̉. ꝙ eſt ꝓpinquior ⁊ remotior a mo tu: ⁊ hoc ſimpliciter nō ponit priꝰ ⁊ poſteriꝰ. ſed ꝑ com parationē ad motū. Ideoqꝫ dicit philoſophꝰ: ꝙ quies eſt in tꝑe ꝑ priꝰ ⁊ poſteriꝰ. ¶ LXXIX. Cur tempꝰ magis dicitur cauſa corruptioniſ ꝙ generationis. Ubitabit aūt aliquis cur potiꝰ dicatur tempꝰ cauſa corruptōis ꝙͣ generatōis. Cū enī omnis motꝰ in tꝑe eſt. Nō videtur potiꝰ eſſe cauſa cor ruptionis: ꝙͣ alteratōis vel generatōis ac ceteroꝝ. Ce teꝝ nulliꝰ hoꝝ videtur eſſe cauſa: qꝛ generatio ⁊ corru ptio ceteriqꝫ motꝰ cauſant̉ a principiis intrinſecis ⁊ ex trinſecis agentibꝰ vel patientibꝰ: preterea paſſio nō eſt cauſa ſubiecti: ſed potiꝰ ecōtra. Tempꝰ aūt eſt mutatio nis ⁊ motꝰ paſſio. Deniqꝫ ſi tp̄s eſſet cauſa corruptōis ꝑ ſe: tunc maxime videretur ea in ſubiecto ſibi proprio cauſare: ſicqꝫ celū eſſet corruptibile. Nos aūt dicimꝰ ꝙ tp̄s eſt cauſa corruptōis magis ꝙͣ generatōis in corru ꝑtibili: qd̓ actu eſt acciꝑe in tꝑe. Unde ⁊ apl̓s dicit: qꝛ qd̓ antiquat̉ ⁊ ſeneſcit ꝓpe interitū eſt. Ph̓s quoqꝫ di cit: ꝙ tp̄s eſt cauſa corruptōnis. menſura quoniā q̄ ma gis diſtare facit a principio. Si aūt aliqd̓ generatur in tꝑe: ſiue ſimpliciter: vt ſubſtātia. ſiue ẜm quid: vt ꝙ de um ſciens fit ſciens. hoc fit aliquo mouente extrinſeco: ⁊ nō tm̄ intrinſeco. ⁊ nō tempꝰ ibi eſt cauſa. Si autē ex corruptione vniꝰ generatur alteꝝ hoc eſt ꝑ accidens re ſpectu tꝑis. Itaqꝫ eſſe in tꝑe ẜm naturā ſuaꝫ: eſt ẜm id tp̄s qd̓ eſt cauſa corruptōis. vnde ph̓s nō determīat qͥd ſit eſſe in tꝑe. dicit ꝙ in illis que ſunt in tꝑe ẜm naturā ſuā eſt ꝯtrarietas. ideoqꝫ ꝑ actionē caloris cōſumptio fit naturalis humidi: cuiꝰ cōſumptio inducit diſſolutio nem: ⁊ cauſat diſtantiā ab habitudine principioꝝ cōti nentiū ip̄m in eſſe primituſ. Et ideo dicitur ꝙ homo in cipit mori ex quo naſcitur. dicit enī auicenna: ꝙ non fit reſtauratio ſubſtantialis humidi ꝑ humiduꝫ nutribile: ſed impeditur calor ne ſubito ꝯſumat ip̄m: et dat exem plum de duplici humido. qd̓ eſt in lampade: eſt vnū qd̓ eſt imbibitu licinio. Alteꝝ qd̓ eſt circūfuſuꝫ: vbi calor ignis qui de neceſſitate ſemꝑ aliquid cōſumit impedit̉ a circūfuſo. Et ideo etiaꝫ mors naturalis dicitur illa: q̄ inducitur ex tꝑe longo: eodē modo dicimꝰ: ꝙ tp̄s ē cau ſa obliuionis ⁊ inſipientie: qꝛ ꝓpter conſumptōꝫ humi di in cerebro: ⁊ ꝓpter tēporeꝫ calidi: qd̓ neceſſe eſt tēpe ſcere cōſumpta ſua materiā in qua eſt: efficiunt̉ ſenes ī memorabiles. Ex his patet qūo tp̄s dicatur cauſa cor ruptionis ꝑ ſe: qꝛ ſemper in ip̄o in quo eſt inducit corru ptionem: hoc modo quo eſſe in tꝑe inducit corruptionē Generatōis aūt eſt cauſa ꝑ accidens: qꝛ nō ip̄o in quo eſt: ſed ꝑ aliud mouens: vt ꝑ exꝑimentuꝫ vel aliquid ta le inducitur generatio. porro celū ẜm ſua naturā nō eſt in tꝑe: ſed ẜm motū. Et iteꝝ ẜm motū nō eſt ita in tꝑe: ꝙ menſuretur a quadā ꝑte tꝑis: ſed cōmunicat ſe toti tempori. Sed tempus nō eſt cauſa corruptionis niſi in his que metitur ſecundū ꝑtem ſui: qꝛ in his eſt diſtātia a principio ⁊ in alijs nō. ¶ LXXX. ¶ Utrū tempꝰ ſemꝑ cauſetur a motu vel ali quando ſit ſine motu. Icit aūt philoſophꝰ: ꝙ ſicut magnitudinem ſe quitur motꝰ: ita motū ſequitur tp̄s. At vero pe reunte magnitudine perit om̄ino localis motꝰ. Igitur ſimiliter pereunte motu: peribit om̄ino tp̄s. Et ita ſine motu videtur om̄ino nō eſſe tempꝰ. dicit auicēna ꝙ mo tus numerat tp̄s: qꝛ facit eſſe numeꝝ qui ē tempꝰ. Mo tus ergo facit eſſe tp̄s. p̄terea deſtructo ſubiecto: deſtru itur eiꝰ paſſio. Cū ergo tp̄s ſic ſit paſſio motꝰ: deſtructo motu: deſtruitur tp̄us. Beniqꝫ in ſexto phiſicoꝝ habet̉ ꝙ ſi motꝰ eſt: neceſſe eſt tp̄s eſſe. et ſi tp̄us eſt: neceſſe eſt motū eſſe: patet ergo ꝙ nō eſt vnū ſine alio. Ecōtra ve ro dicit philoſophꝰ in .iiii. li. phiſicoꝝ: ꝙ tp̄s eſt aliqͥd plus: omni eo qd̓ eſt in ip̄o. Cū ergo in tꝑe ſit motꝰ: tp̄s eſt aliquid plus omni motu. manet ergo tp̄s nō exiſten te motu: p̄terea nunc in tꝑe. ſicut dicit philoſophus. cor reſpōdet ſubſtantie huiꝰ mobilis. ⁊ eſt ſubſtātia tempo ris motꝰ. At vero ſubſtātia ip̄iꝰ mobilis manet pꝰ mo tum. ergo ⁊ ſubſtātia ip̄iꝰ nunc manet poſt motū. Nos itaqꝫ dicimꝰ: vt priꝰ habitū eſt: ꝙ duplex dicitur tempꝰ Quoddā enī tp̄s eſt menſura cuiuſcūqꝫ mutatōis: ſiue ſimplicis: ſiue cōpoſite: ⁊ illiꝰ nunc nichil ꝓhibet conſe qui ad nunc: ⁊ hoc bene poteſt eſſe ſine motū. Sed tp̄s conſideratū a philoſophis: qd̓ eſt menſura motuſ primi mobilis: nō poteſt eſſe ſine motu. et de hoc loquēdo cō cedimus primas rationes: et reſpondemꝰ ad obiecta in contrariū: ꝙ cū dicit philoſophꝰ: tp̄s eſt aliquid maius omni eo qd̓ eſt in tꝑe. Loquitur de eſſe in tempore ſecū duꝫ qd̓ idē eſt eſſe in tempore: qd̓ eſſe in numero. Qui d quid aūt eſt in numero ſic ſe habet ad numeꝝ illū: ꝙ eti am alia poſſint numerari ⁊ menſurari per numeꝝ illuꝫ ⁊ ſic ea que ſunt in tempore ſimiliter ſe habent ad tp̄s. ꝙ tp̄us etiā poteſt eſſe menſura alioꝝ. Et ſic veꝝ eſt ꝙ tp̄s eſt plus omni eo qd̓ eſt in tempore. Ad aliud dicen dum eſt: ꝙ tempꝰ manet ſecundū ſubſtantiā: ⁊ nō ſecun dum eſſe. Et motꝰ neqꝫ manet ſecundū ſubſtantiā: neqꝫ ſecundū eſſe. ⁊ tn̄ dependet tp̄us a motu. Sed bene ſeqͥ tur ex illa ratione: ꝙ ſubſtātia temporis non dependet a ſubſtantia motꝰ: ſed a ſubſtātia mobilis ſecundum ꝙ eſt in motu. Et ideo illo nō exiſtente in motu nō eſt ſub ſtantia temporis. porro ſubſtantia mobilis manet ꝑ oſt motū: ſed ſic nō cauſat ip̄m nunc temporis. ſecundū ꝙ a philoſophis ꝯſideratur: vt .ſ. eſt nunc cōiunctū priori et poſteriori: et ideo nō cauſat̉ a ſubſtātia mobilis quo cunqꝫ modo conſiderata: ſed prout eſt in motu ſecundū ¶ LXXXI. ꝙ huiuſmodi. Ꝙ tp̄s ſit proprie ac ꝑ ſe paſſio motus celi. Uia vero tempꝰ dicitur eſſe paſſio primi mobi lis: queri poteſt vtꝝ ſint plura tempora vl̓ vnū videtur enī ꝙ plura: qꝛ ſubiectū temporis qd̓ ē motꝰ multiplicat̉: ergo ⁊ paſſio. multiplicata quoqꝫ cau ſa multiplicatur effectꝰ: et cauſa temporis eſt motꝰ. p̄te rea dicit philoſophꝰ. vi. phiſicoꝝ: ꝙ ad motū vnū exigi tur mouens vnū: et tempꝰ vnū: et mobile vnū. ac ꝑ hoc innuit ꝙ nō omnis motꝰ in vno tempore ſit. Deniqꝫ tē pus eſt accidens temporali a quo denominatur tempo rale. Cū ergo multa ſunt temporalia: multa etiā erūt et tempora. Ecōtra vero dicit anſhelmꝰ in monologion: ꝙ p̄ſens tempꝰ claudit omnē locū: et quidqͥd in loco eſt Sicqꝫ locꝰ oīs et qͥdqͥd in loco eſt: in vno p̄ſenti tꝑe eſt per eandē itaqꝫ ratōeꝫ nō eſt niſi vnū futuꝝ et vnū p̄te ritum. hoc etiā dicūt exp̄ſſe areſtotiles et auicēna. Noſ aūt dicimꝰ ꝙ plura quidē ſunt tempora. Eſt enī quedā mutatio que nō poteſt reduci ad motū celi tanꝙͣ ad cau ſam: vt eſt mutatio potentie intellectiue ac voluntatis Et illa tempꝰ ſuū habet vt ſupradictū eſt. omnia vero alia que ſub motu celi ſunt nō habent tempus niſi vnū omnis enī motus menſuratur per celi motu: tanꝙͣ ꝑ ſui generis ſimpliciſſimū. Et ſimiliter menſuratur pͦ nume rum celi motꝰ: tanꝙͣ per extrinſecꝰ adiacens qd̓ nō eſt in eodē genere Siquidē eſſe in tempore eſt eē ī numero teſtante philoſopho. Et in eodem numero numerante Liber Quartus poſſunt plura numerata eſſe. plures eniꝫ res ad vnū nu merum referri poſſunt. Cū ergo obiicitur ꝙ multiplica to ſubiecto: paſſio multiplicabitur. Reſpondemꝰ ꝙ tē pus nō eſt paſſio niſi motꝰ celi ꝑ ſe. Alioꝝ vero ꝑ rela tionē ad motū celi tanꝙͣ ad ſimpliciſſimū: qui eſt cauſa motuū alioꝝ. Itaqꝫ tp̄s cauſatur a motu ſimpliciſſimo primo. alioſqꝫ motꝰ menſurat ꝑ relatōeꝫ ad motū illuꝫ. Qd̓ aūt dicit ph̓s ad motū vnū exigi tp̄us vnū. intelli git de tꝑe ſignato inter duo nunc: ⁊ nō de tꝑe ſimplici ter. Deniqꝫ tp̄s eſt accidens ꝓprie motuſ celi. In alijs vero motibꝰ nō eſt vt accidens in ſubiecto: ſed vt nume rus in numerato. LXXXII. ¶ De numero celorū ¶ Iſidorꝰ li. iiij. Egimus in dauid. Laudate euꝫ celi celoꝝ. Et paulū vſqꝫ ad terciū celū fuiſſe raptū. fecit ita qꝫ deꝰ celos nō informes neqꝫ ꝯfuſos: ſꝫ ratōe quādā ordine ſuo diſtinctos. Nā ſuꝑioris circuli celuꝫ ꝓprio termino diſcretū: equalibꝰ vndiqꝫ ſpaciis colle ctum extendit: ⁊ in eo virtutes ſpūalium creaturaꝝ cō ſtituit. Cuiꝰ .ſ. celi naturā artifex mundi deꝰ aquis tꝑa uit: ne conflagratio ſuꝑioris ignis inferiora elementa ſuccenderet. Dehinc circulū inferioris celi: non vnifor mi ſed multiplici motu ſolidauit. nuncupās eum firma mentū ꝓpter ſuſtentatōeꝫ multaꝝ ſuꝑioꝝ aquaꝝ. phi loſophi aūt mundi ſeptē celos .i. planetas globoꝝ cōſo nō motu introduxerūt: quoꝝ orbibꝰ cōnexa cōmemorāt om̄ia: quoſqꝫ ſibi innixos ⁊ velut inſertos verſari ī iti nere retro: ⁊ ecōtrario ceteris motu ferri arbitrantur. Rabi moyſes tꝑe ph̓i nō fuit verificatꝰ numerꝰ ce loꝝ. Et illi qui nunc eos tꝑibus noſtris nunciauerunt ꝓ vno celo ſperā vnā multos celos in ſe claudentē com putauerunt. Unde thalmotiſte dixerūt eſſe duos celos ſicut in deuteronomio dicitur. En deū dei cui celum eſt et celū celi. vbi ꝑ vnū celū om̄s celi ſtellas cōtinentes in telliguntur: ꝑ alteꝝ vero qd̓ eſt ſpera ſecunda celuꝫ id qd̓ claudit om̄s: et eſt ſine ſtella. Celū quidē mercurii ⁊ veneris olim inter aſtrologos in ambiguitate fuerunt vtꝝ ſub ſole eſſent: an ſupra ſolē. Antiqui quidē opina ti ſunt eos eſſe ſupra ſolē. ſed poſtea ptholomeus ordīa uit eos ſub ſole. LXXXIII. ¶ De quinqꝫ celis et eorū effectibꝰ in rebꝰ inferioribus. Ui vero ſupra ſolē eos eſſe dixerūt: quinqꝫ ſpe ras eſſe putarunt .ſ. ſperaꝫ lune que ꝓpinquior nobis eſt om̄i alia. ⁊ ſperā ſolis q̄ ſupra illaꝫ eſt Et ſpera quinqꝫ ſtellaꝝ erraticaꝝ: et ſperā ſtellaꝝ fixa rum. Et vltimū celū om̄s circūuolans vel circūuoluēs in quo nō eſt ſtella. Sicqꝫ numerꝰ celoꝝ vel ſperaꝝ ha bentiū ſtellas. eſt quaternariꝰ: ⁊ ſuꝑ hos vltima ſpera. dixerunt aūt ſapientes de gubernatōe generationis et corruptionis: ꝙ fit ꝑ virtutes venientes a celiſ. Ab an tiquis dictū eſt etiā: ꝙ nō eſt herba in terra: q̄ non ha beat ſtellā in celo: que eā reſpiciat ⁊ creſcere faciat. Un̄ dicitur in iob. Nunquid noſti ordinē celi: ⁊ ponēs rati onem eiꝰ in terra. Gixerunt aūt philoſophi: ꝙ celuꝫ lu ne virtutē habet crementalē in elemento aque. ⁊ ad hͦ dant ꝓ ſigno: crementū maris cū lune incremento eſt. ⁊ diminutio ſimiliter. In ſole vero manifeſtum eſt: qūo radiꝰ eiꝰ in ip̄iꝰ apꝓximatōe crementū ignis mouet: ſi cut crementu frigoris in elongatōe eiuſdē apparet. Si militer ⁊ ſpera ſtellaꝝ erraticaꝝ oꝑationē habet ad ae rem: in exiſtendo principiū qualitatū eiꝰ: ⁊ in mouendo ip̄m. Et ꝓpter multitudinē mutationū iſtiꝰ ſpere ⁊ ip̄ꝫ motū .ſ. retrogradatōis ⁊ ſtatōis ac ꝓceſſus: eſt in aere facilior trāſmutatio ẜm multos modos ꝙͣ in alio elemē to. Spera vero ſtellaꝝ fixaꝝ: eſt motꝰ principiū. ⁊ ideo nō poteſt eſſe: ꝙ tardetur motꝰ terre ꝓpter tardationeꝫ ſtellaꝝ fixaꝝ in ſuo motu. LXXXIIII. ¶ De ſeptem celis ¶ Beda ſuper geneſim Unt aūt ſeptē celi: quoꝝ hec ſunt nomīa .ſ. aer ether. olimpū. ſpaciū igneū. firmamentū. celuꝫ angeloꝝ. ac celum trinitatis. ¶ Actor. Raba nus vero ſuꝑ deuteronomiū pretermiſſo celo trinitatis ponit ſeptē celos creatos .ſ. empireū: ⁊ celū aqueū ſiue criſtallinū. firmamentū. igneū ſpaciū. olimpū. celumo ethereū. ⁊ aereū. Cunqꝫ iohānes damaſcenꝰ ſeptē celo tangat planetaꝝ. queri poteſt. Cur rabanꝰ vel beda nō illos cū ceteris enumerat. Ceteꝝ ſi circulꝰ aeris celun eſt. videtur ꝙ aqua ⁊ terra habeat celū ſimiliter. Nos aūt dicimꝰ ꝙ ad eſſe celi duo ſunt neceſſaria ſiue exigū tur. videlicet ꝙ aliquid cōtineat circulariter ꝑ totū. et qd̓ ſit ꝑſpicuū luminoſum: ob hoc inferiora duo elemē ta nō dicunt̉ celi. Nam grauia groſſa ſunt ⁊ obſcura: ⁊ ab alijs contenta: nō alia ꝯtinentia. Celos aūt planeta rum rabanꝰ vel beda ſub firmamento comp̄hendit. vt poſtea patebit. ¶ Albertꝰ. Si vero queritur ratio nu meri celoꝝ ẜm rabanū. dicimꝰ ꝙ natura cōmunis oībꝰ celis duplex eſt ẜm ip̄m. videlicꝫ natura circulariter cō tinendi. ⁊ natura ꝑſpicui. Unde quot modis contingi ꝑſpicuū circulariter cōtinens multiplicari. tot erūt celi Tale vero ꝑſpicuū: aut eſt receptiuū luminis: aut dati uum. Si datiuū. aut eſt datiuū vniforme: aut non vni forme: Itē aūt motū: aut n̄ motū. Si datiuū vniforme n̄ motū: tūc eſt celū empireū. Si aūt eſt datiuum vnifor me motū: tunc eſt criſtallinū ſiue aqueū. Si aūt datiuū vniforme motū tunc erit firmamentū. Quarta vero cō binatio nō poteſt eſſe .ſ. nō vniforme nō motum: qꝛ ſupͣ ꝓbatum eſt: ꝙ om̄e qd̓ nō eſt vniforme mouet̉. ⁊ ita in quinta eſſentiā ẜm rabanuꝫ nō ſunt niſi tres celi. Si āt eſt receptiuum luminis: aut ſeꝑabiliter: aut inſeꝑabili ter. Si inſeꝑabiliter: aut ꝑ circulum ſuꝑioris ſuꝑficiei aut inferioris. Si ſecunduꝫ circulum ſuꝑioris: tunc eſt igneum ſpaciū: qꝛ ignis eſt elementuꝫ receptiuū lumīs inſeꝑabiliter. Si auteꝫ ẜm ſuꝑficiem inferiorem. ſic eſt olimpeum. Si vero eſt receptiuū luminis ſeꝑabiliter ſi cut aer: qui illuminatur ex p̄ſentia lumīoſi ⁊ obtenebra tur ex eiuſdem abſentia: hoc eſt dupliciter. aut ẜm ſuꝑi us. aut ẜm inferiꝰ. Si ẜm ſuꝑius eſt ethereum: qꝛ raba nus regionem aeris ſuꝑioreꝫ vocat ethera. Si vero ſe cundum inferiꝰ: tunc eſt aereum. Si vero queratur de tribꝰ celis de quibꝰ facit menſionē apl̓s. quādo dicit ſe raptum in tercium celū. dicendum eſt: ꝙ tres celi dicun tur ibi tres modi viſionis ẜm auguſtinū. ſenſibiliſ: ima ginarie. ⁊ intellectualis. Et dicunt̉ celi: qꝛ celāt aliquid vel dicuntur ibi tres celi: tres gerarchie angeloruꝫ. Si autem dicuntur ibi celi corꝑa: tunc accipitur ibi ẜm di ſtinctionem naturaꝝ. in quibꝰ inueniuntur ꝓprietates celi .ſ. ꝑſpicuū ⁊ lumīoſum: ⁊ tunc primū eſt aereuꝫ. ẜm igneū. terciū vero de natura quinte eſſentie. ℟XXXV De celo trinitatis Um autēm celū trinitatis diuidatur cum alijs ⁊ ita ſit eiuſdem diuiſionis. videt̉ ꝙ ⁊ eiuſdem vature ſit cū alijs celis. Nā quecunqꝫ eiuſdem diuiſionis ſunt: ſunt eiuſdem nature: qꝛ diuiſuꝫ manet in diuidentibꝰ vt vna cōmunis natura generis. Hinc ergo videtur celū trinitatis eſſe locꝰ ſicut et ceteri. Idi quoqꝫ videtur ex illo verbo luciferi. In celū aſcendam ſuꝑ aſtra dei. Nā ſuꝑ ac ſubter ſunt differentie loci ē ſitus. At ecōuerſo: cum deꝰ ſit loco incircumſcriptibiſ ⁊ ſemꝑ ſit in celo trinitatis: patet ꝙ hoc celuꝫ nō eſt lo cus corꝑalis. Ideꝫ etiā patet ex hoc: qꝛ lucifer per hoc ꝙ voluit in celum aſcendere: voluit ſuꝑ angelos altim mo aſſimilari. qd̓ vtiqꝫ nō poſſet ꝯſequi ꝑ aſcenſum ali cuius corꝑis. qd̓ ⁊ nos ꝯcedimꝰ dicentes: ꝙ celum diu ditur ꝑ celum trinitatis: et ꝑ alios celos vt cōmune ꝓ portionis ⁊ nō vt genus. Eſt autem cōmunitas ꝓpor tionis. vt dicit boeciꝰ. in ſimilitudine habendi ſe ad ali qͥd. Celi vero ſimiliter ſe habent ad vnū qd̓ eſt ꝯtinere Liber Quartus et ſaluare cōtentū ꝑ hūc itaqꝫ modū nūeretur cū alijs celis: ſicut rector ciuitatis ⁊ rector nauis dicūt̉ eē duo elegibilia. non ſorte ſed arte. Sic etiā celū trinitatis. et empireū et firmamentū ſunt tres celi qͣntum ad con ueniētiam inferiora ꝯtinendi atqꝫ ſaluandi. porro ſupͣ et infra: vel ſuper ac ſubter dicūtur multipliciter. ſicut etiaꝫ priꝰ et poſterius. dicitur enī ſupra. ordine. ⁊ loco et dignitate. Scd̓m vltimum modum eſt celum trinita tis ſuꝑ empireuꝫ Si autem querit̉ vtrū idem ſit qd̓ deꝰ Reſpondemus ꝙ idē eſt cum deo ſcd̓m rē: ſed differēs ſcd̓m ratōem. Celum quippe trinitatis nichil aliud eſt ꝙͣ virtutis eiꝰ excellentia: q̄ ꝯtinet ⁊ ambit om̄ia creata Sꝫ fortaſſe pōt aliquis obiicere quod dicit philoſophꝰ in quarto phiſicoꝝ. ꝙ nichil eſt in ſe ip̄o ꝑ ſe. Cum ergo deꝰ ſit in hoc celo. Non erit hoc celum idem cum deo. Nos aūt dicimꝰ: ꝙ eſſe in ip̄o dicitur duobꝰ modis: vi delicet ꝑ affirmationē ⁊ negationē. Per affirmationeꝫ nō eſt in ſe: qꝛ ſic oporteret idem eſſe cōtinens ⁊ ꝯtentū qd̓ nō poteſt eſſe. Ac ꝑ negatōeꝫ aliquid eſt in ſeip̄o: qꝛ nō in alio ſicut om̄ia prima que nō continent̉: ſed cont nent alia. Et hoc modo deꝰ eſt in ſeip̄o. vel melius dici poteſt: ꝙ nichil eſt ſeip̄o ẜm rem ⁊ ẜm rationē. At vero deꝰ eſt in ſeip̄o idem ẜm rem: differens tn̄ ẜm rationem vt dictū eſt. Sic enī etiā ſapientia ⁊ virtꝰ dei ſunt ideꝫ ẜm rē: ſed differunt ratione. Si aūt obiicitur qd̓ de ip̄o pyſaiā dicitur. Celuꝫ michi ſedes eſt: poteſt dici ꝙ ibi celū empireū dicitur ſedes dei .ſ. ratione contentoꝝ in quibꝰ quieſcit. Eſt enī deꝰ trinitas vel celū eiꝰ ſupra em pireū. vnde nō ſecundū ſitū corporeū dicitur ſedes dei: vel ratione diſtantie: ſed ratione infinitatis diuine ſub ¶ LXXXVI. ſtantie. ¶ De cōtinentia eiuſdem celi. Orro ſi queratur a nobis que ꝯtenta ſunt in ce lo trinitatis. huic queſtioni reſpondemus ꝙ ni chil eſt in eo niſi pater ⁊ filiꝰ ⁊ ſpūſſanctꝰ. Eſſe quippe in celo trinitatis eſt eſſe in equalitate virtutis dei: om̄ia que ſub ip̄a ſunt continentis atqꝫ ſaluantis. Ꝙ aūt dicit beda de angelis ꝙ intra deū currunt quo cunqꝫ mittantur. Ex quo videt̉ ꝙ in celo trinitatis con tineantur. Intelligendū eſt ꝙͣtum ad primā p̄ſentiā cō templationis ꝓportionabiliter: qꝛ ſuꝑiores pluſ: ⁊ infe riores minꝰ contemplantur. Nec vtiqꝫ ſequitur ſi funt in deo qui eſt celuꝫ trinitatis: ꝙ ideo ſint in celo trinita tis. Quin potiꝰ eſt ibi fallacia accidentis: ꝓpter diue ſam ratōeꝫ dei: ac celi trinitatis: ſi aūt obucitur ꝙ loc eſt contentiuꝰ ⁊ ſaluatiuꝰ locati. Angeli enī nō habent ſaluatōeꝫ ⁊ continentiā: niſi a ſpiritu increato. dicimus ꝙ reuera deꝰ quidē cōtinet ⁊ ſaluat. vt principiū effici ens: id qd̓ efficit ꝑ p̄ſentiā efficientis eſſentie ac potētie nō relinquens: ſecundū quē modū dicitur eſſe in om̄ibꝰ creaturis. Et ſic hoc modo beda dicere videtur. Eſt an geloꝝ locꝰ: nō tn̄ eſt eis ꝓpriꝰ locꝰ: locato ꝑ equalitateꝫ cōmenſuratꝰ: qd̓ importat celū trinitatis. Itaqꝫ nec be ata virgo eſt in celo trinitatis. licet dicatur exaltata ſu per chorus angeloꝝ excellentia dignitatis. ſed nec xp̄s ẜm ꝙ eſt homo eſt ibi. licet ip̄e homo ſit ibi. Ꝙ enī in ſimbolo dicitur: ꝙ ſedet ad dextrā patris. intelligit̉ de ꝑſona in duabꝰ naturis. Illa quippe ratione diuinita tis eſt in celo trinitatis. Similiter intelligitur illd̓ ver bum ſtephani: Uideo filiū hoīs ſtantem a dextris dei Om̄ia quippe hmōi intelligenda ſunt ẜm rationem di uinitatis Ꝙ aūt dicit apl̓s de xp̄o. om̄ia ſubieciſti ſub pedibꝰ. ⁊ poſtea ꝙ ip̄e filiꝰ erit eī ſubiectuſ: intelligitur de ip̄o inꝙͣtum eſt homo. Cui ſubiecit deꝰ om̄ia digni tate ⁊ nō loco. Nā diffinitione quidē in empireo cōtine tur xp̄s homo vel corpꝰ xp̄i: ſacramentaliter aūt cōtine tur in altari. dignitate vero nullo in loco cōtinetur. Sꝫ eſt ſuꝑ omnem locū ⁊ ſuꝑ oīa que diffinitiue ac circum ſcriptiue in loco cōtinentur ¶ LXXXVII. ¶ De celo empireo. Orro celū empireū eſt corpꝰ inter oīa corpora ſimplicia nobiliſſimuꝫ. Ideoqꝫ dicunt ſancti ꝙ ſit igneū: nō ꝑ ardorē: ſed ꝓpter corꝑale lumen an eo diffuſum Si aut obiicitur in cōtrariū ꝙ omnē cō tinens eſt contento ſimpliciꝰ. Et ideo cū angeli ſint ſpi ritus celū cōtinens eos nō videtur eſſe corpꝰ. Reſpon demus ꝙ illud veꝝ eſt de cōtinente circūſcriptiuo. Nō aūt diffinitiue continens ſimpliciꝰ eſt cōtento de neceſ ſitate. Et angeli quidē celū empireū nō implent eo mo do quo locatu implet locū. Sed implent ip̄m ẜm diſtin ctibnem gerarchiaꝝ ⁊ manſionuꝫ: que in domo patriſ multe ſunt. Et ideo celū nō eſt locꝰ eoꝝ vt ſaluans eos in eſſe. Sed potiꝰ qꝛ magis ꝯgruit in genere corporuꝫ cationi beatitudinis ⁊ contemplatōnis eoꝝ. Si querit̉ vtꝝ angeli manerent in eſſe nō exiſtente celo empireo dicimꝰ ꝙ manerent: cū a loco corporeo nō ſaluentur in eſſe. finirentur eniꝫ adhuc intra limites ſue eſſentie Et cōtinerētur a deo exiſtente in eis ꝑ p̄ſentiā. eſſentiaꝫ. et potentiā: ſicut eſt in oībus creaturiſ. ¶ Alexander. Cū aūt nichil a deo fit ſine cauſa. videtur empireū non ha bere cauſam aliquā. Nō enī eſt ꝓpter continuādā ī in ferioribꝰ generatōeꝫ ⁊ corruptōeꝫ. Cū hmōi cauſa ſuf ficiens ſit firmamentū cū ſtellis ⁊ planetis. Nec eſt ad conſeruatōeꝫ in eſſe: cū cauſa conſeruationis in eſſe cor porum dicatur eſſe. ſecunduꝫ philoſophos. illa ſpera q̄ mouetur motu diurno. Non ergo videtur eſſe cauſa ex comparatione ad ſpūs. Cū ſpūs natura ſeꝑatim ſint a corꝑibus: nec indigeant continentia corpoꝝ ad hoc vt ſint. Nos aūt dicimꝰ ꝙ habet cauſam celū empireū vt compleat̉ vniuerſum in genere corpoꝝ: ſecunduꝫ deter minata extrema ⁊ mediū: ad oſtenſionem ſumme poten tie ac ſapientie ⁊ bonitatis diuine. Extrema quidē ſūt luminoſum in fine: ⁊ oꝑacū in fine. Luminoſum aūt ī fi ne dicitur empireū. p̄terea licet ſpiritꝰ a corꝑibꝰ ſeꝑati ꝙͣtum ad ſuum eſſe nō indigeāt aliquo corꝑe. Eſt tn̄ cō gruentia corꝑis alicuiꝰ ad ip̄os ſpiritꝰ: ꝓpter magnam conuenientia. Deniqꝫ ſpiritꝰ rationales qui corporibꝰ coniunguntur: cum ꝑuenitur ad corpoꝝ incorruptōem congruenter collocabunt̉ in corꝑe: qd̓ eſt vltime nobili tatis in vniuerſo .ſ. in empireo. eo ꝙ illa corꝑa maximā habebunt nobilitatem. Et ante coniunctōneꝫ illā cum hmōi corporibus ibi etiā ꝓpter meritum ſuum cōueni enter collocantur: ¶ LXXXVIII. Ꝙ celum empireuꝫ vniforme ſit ¶ Albertꝰ St aūt cōmunis doctoꝝ ſententia: ꝙ empireū omnino ſit vniforme: plenuꝫ lumine: nō habenſ diuerſitatem dextre ⁊ ſiniſtre. Et ꝙ dicit philo ſophus celum habere dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ: intelligit d̓ celis inferioribus. Nā philoſophi. vt dicunt ſancti. empire um celum intelligere nō potuerunt: niſi forte iuxta da maſcenum illi qͥ dogmata moyſi legentes ea ſibi attri buunt. Sed fortaſſis poteſt aliquis obiicere: ꝙ ideꝫ eo dem modo ſe habens natum eſt facere idem: vt legit̉ ſe cundo de generatōe ⁊ corruptōe. Si ergo celum empi reum. vt dictum eſt. omnino vniforme eſt: nec faciet dif formitatem in celo inferiori. Nec iteꝝ illud in ſuo infe riori. Et ſic vniformes erunt omnes celi. Qd̓ cuꝫ ſit cō tra ſenſum: videtur ꝙ nō ſit vniforme primum celum. qd̓ influit alijs difformitatem ⁊ motum: hoc eſt empire um. Et nos quidem dicimus ꝙ celum empireuꝫ influit quidē inferioribꝰ: ſed vt in libro de ſubſtantia orbis di cit philoſophꝰ: et etiā boecius. Agentis actio nō eſt tā tummodo ſecunduꝫ poteſtatem agentis ſed etiā recipi entis. Ideoqꝫ cuꝫ inferiores celi nō ſint eque nobiles: cum empireo. nō ſic vniformiter lumen ab eo recipiunt ſicut ⁊ lumen vniformiter influit videlicet ip̄m celū em pireū. Et hoc eſt qd̓ dicitur in libro de cauſis: ꝙ primū Liber Quartus equaliter adeſt omnibus ſecundis: ſed ſecunda nō eqͣ liter aſſunt ſibi. Ꝙ aūt empireū ſit vniforme: probari poteſt ꝑ hoc: ꝙ ſicut vnū eſt ante multa ſic vniforme an te multiforme. Cū ergo in genere circulariū corpoꝝ ſit aliqd̓ primū: nō poteſt primū eſſe multiforme. Ceteruꝫ om̄e multiforme aliquā habet in partibꝰ diuerſitatem Et habens ꝑtes habet quandā compoſitōeꝫ. Econtra quidquid habet vniformitatē in partibꝰ habet ydenti tatem: ⁊ quandā ſimplicitatē: porro idem erit ergo ſim plex: ⁊ vniforme ſicut eſt idē diuerſuꝫ ⁊ compoſitū. Ce lum ergo empireū qd̓ ante om̄e ſimplex eſt ⁊ vniformie eſt: hoc etiā patet ꝑ hoc ꝙ dicunt ſancti celū illud igne um eſſe: nō ꝓpter ardorē: ſꝫ ꝓpter ſplendorē. Dicit quo qꝫ damaſcenꝰ. In generatōe totiꝰ mundi celi facturam ſuſcipimꝰ: qd̓ ſine ſtellis ſeptiforme aiūt. qͥ foris ſūt ſa pientes: ea q̄ ſunt moyſi documenta: ſua facientes. ¶ Ꝙ etiam immobile ſit. LXXXIX. Uia dicit ph̓s om̄e corpꝰ naturalē motū habe re: videtur empireū cū ſit corpꝰ eſſe naturaliter mobile. Quin etiā nō ſolū videtur eſſe ſecūdū locū mobile: ſed ⁊ mutabile Nā ſuꝑ illud verbū pſalmi de celis: ip̄i peribūt: tu aūt ꝑmanes. dicit gloſa ꝙ celū ī quo ſunt angeli creati mutabitur: ⁊ ſiquidē ẜm qualita tem mutabitur multo fortiꝰ ẜm ſitū vt videtur. Deniqꝫ ſi elementa ſoluent̉: ⁊ ſol ⁊ luna. qꝛ motu ſuo nobis ſer uiunt. innouatōe ſui p̄miabuntur. videtur ꝙ ⁊ celū em̄ pireum pari ratione ad p̄mium ſuū in nouā qualitateꝫ mutabitur. Multo magis ergo ẜm ſitū motū vel mobi le eſſe videbitur. At ecōtra nullū vniforme omnino cir culare ratōeꝫ habet inceptōis ſui motꝰ in ꝑte vna poti us ꝙͣ in alia. Cū ergo vbiqꝫ nō poſſit inciꝑe: nuſꝙͣ inci piet. et ſic erit immobile. Itaqꝫ patet cū celū empireuꝫ om̄ino ſit vniforme ⁊ īmobile. p̄terea nobiliꝰ eſt qd̓ par ticipat bonitatē ſine motu. Cū ergo primuꝫ corpꝰ nobi liſſimū ſit: bonitatē quā poteſt habere ſine motu: parti cipabit. Beniqꝫ locꝰ ꝓportionabitur ẜm ꝯgruentiā lo catis. Locata vero celi empirei ſunt in quiete contēpla tionis ac beatitudinis Ip̄m quoqꝫ celū eſt in quiete: ac ſic immobile. Ꝙ ⁊ nos ꝯcedimus cū ceteris doctoribꝰ Ꝙ enī ph̓s dicit: om̄e corpꝰ naturalē motū habere: lo quitur de corꝑibꝰ ordinatis ad generatōeꝫ ⁊ corruptō nem ꝑ motū ſuū: porro empireū ſupra huiuſmodi ordi nem eſt eleuatū. Et ordinat̉ ad ſtatū contemplatiuū: iō qꝫ nō habet motū. Si aūt de innouatōe ip̄iꝰ querit̉: be ne poteſt cōcedi ꝙ angeloꝝ miniſterio cōpleto in maio rem lucē innouabitur. Sed motꝰ localis ad mutationē que eſt ex alteratōe nō ſequitur. porro philoſophi non cognouerunt empireū: qꝛ ſcrutati ſunt ⁊ locuti de ſuꝑi oribꝰ ẜm ſenſum: vel ẜm conſequentiā ratōis tantū. Et quidē ẜm ſenſuꝫ apparent tantū octo ſpere: nona vero ꝓbatur ẜm ratōis ꝯſequentiā. porro decima q̄ īmobiliſ ponitur: nec ſenſu nec forti ratōe manifeſtatur. Ideoqꝫ nō poſuerunt eā philoſophi. ¶ Xdi. ¶ De celo aqueo ſiue criſtallino. E aquis vero que ſunt ſuꝑ firmamentū loquēſ auguſtinꝰ ſuꝑ geneſim ita dicit. hͦ exigit aqua rum pondꝰ: ꝙ ſuꝑ terrā fluant. vl̓ in aere vapo raliter ferantur. Et nō vt ſint ſupra firmamentū. Ergo cum celū aqueū ponatur d̓ materia aque nō erit ſupra firmamentū. Si forte aliquis diceret: ꝙ aque ſunt ibi miraculoſe ex quibꝰ eſt celū aqueū. Obuiat ibidē ei au guſtinꝰ dicens. Nec quiſꝙͣ dicat hoc omnipotentia dei fieri: qualiter enī deuſ fecit naturas queritur: nunquid vt de eis miraculū potentie ſue oꝑaretur. Ergo nō eſt recedendū ad miraculū: ſed ẜm naturā creaturaꝝ cau ſa eſt aſſignāda. Si forte dicatur ꝙ aque fluxibiles de ſcendunt ad ima. Sed ꝯgelate ad modū criſtalli ſūt ſu pra firmamentū. Ecōtra ſic obiicitur. Criſtallus. vt di cit philoſophꝰ in poſterioribꝰ. eſt cōgelatio aque remo ta penitꝰ omni caliditate. penitꝰ aūt remouetur calidi tas. qn̄ interiꝰ nō poterit diſſoluere: nec exteriꝰ ingredi ꝓpter ꝯſtrictionē poroꝝ. Si ergo talis eſt natura celi aquei. Oportet ꝙ aliquo corꝑe infrigidāte ip̄m conge latum ſit. Et qd̓ vel vbi queſo tale eſt: cū celū nō recipi at ꝑegrinas imp̄ſſiones. Si forte dicetur: ꝙ hic non ſu matur aqua ꝓ elemento frigido ⁊ humido: ſꝫ eo modo qūo accipitur cū dicitur: ſpūs dn̄i ferebatur ſuꝑ aquas vbi .ſ. aqua dicitur fluitans ⁊ cōfuſa materia: equaliter habens frigidū ⁊ calidū. humidū ⁊ ſiccū. tenebroſum ⁊ luminoſum. At vero ſi hoc eſſet. ſicut dixit moyſes: di uiſit aquas ab aquis. eadē ratōne dicere poſſet. vt vide tur. diuiſit ignē ab igne: ⁊ aerem ab aere. Si vero dica tur ꝙ aqua ibi eſt ẜm effectū ſuū: de quo dicit philoſo phus: ꝙ ip̄a eſt elementū conglutinatū ⁊ coniunctū. E cōtra poteſt obiici ꝙ aqua nō conglutinatur niſi ꝑ actū humidi. At vero in actu humidi ſemꝑ fluit ad ſiccum ſolidum: qꝛ non eſt terminabilis termino ꝓprio: ſed ter mino ſiccī ſecundū actū illū: ⁊ ſecundū hoc ad terrā de ſcenderet. Si ꝓpter hoc dicat aliquis ꝙ aque non ſunt ſuꝑ firmamentū. hoc eſt aꝑte cōtra diuinū eloquiuꝫ: cu ius. vt dicit auguſtinꝰ. maior eſt autoritas: ꝙͣ omīs hu mani ingenii ꝑſpicacitas. Ceteꝝ in minori mundo qui eſt homo: humidū ⁊ frigidū in ſummo ſuꝑ fontē caloriſ eſt poſitum: qꝛ ſupra cor poſitū eſt cerebꝝ. Similiter er go ⁊ in maiori mundo cōuenit: vt aquaᵇ que frigida eſt ⁊ humida ſupͣ ſolē. qͥ fons caloris eſt. poſita ſit. ¶ XIII. ¶ De opinione illorū qui putant aquas eſſe nō poſſe ſuꝑ celum ¶ Auguſtinꝰ ſuꝑ geneſiꝫ Ui vero negant aquas ſuꝑ celū ſidereuꝫ poſſe manere. Nō tantū locis ſed etiā qualitatibꝰ di ſtinguunt elementa: ꝓ quibꝰ ſortiātur loca pr pria. Indeqꝫ colligunt. ꝙ ſi etiā aqua ſuꝑ celū eſſet: pō dere ſuo caderet. vnde quidā ſic aquas eſſe ſuꝑ celos af firmant. vt aerē hoc celū vel firmamentū accipiāt. Eo ꝙ interuallū eiꝰ diuidit inter quoſdā vapores aquaruꝫ ⁊ aquas que in terris ſunt. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Qui enī dixit aquas ſuꝑ celū vl̓ firmamentū eſſe: aera celum ⁊ firmamentū vocauit. vel qd̓ veriꝰ eſt inferioreꝫ ꝑtem aeris: ſuꝑ quā ſunt aque vaporaliter in nubibus ſuſpenſe. Nec obſtat ꝙ beda dicit aquas ibi cōgelatas eſſe: que nobis apparent ad modū pellis extenſe. Nam in eis quidē que ꝑtinent ad catholicā fidem: vel ad mo rum inſtitutionem. non eſt phas bede: vel alicui cetero rum ſanctoꝝ patꝝ cōtradicere: ſed in eis p̄ſertim q̄ ad philoſophia vel phiſicā ꝑtinent ſi forte in aliquo errēt licet diuerſum affirmare. veruntn̄ quotiens minor ma iori contradicit. rationabiliter oportet eſſe veꝝ qd̓ niti tur inducere. Omnis ergo aqua naturaliter eſt ponde roſa. cōgelata vero qꝛ plus ad terre naturā accedit po deroſior exiſtit. Cū itaqꝫ motꝰ ꝓpriꝰ pondeꝝ ſit ad cer trum. Si aque cōgelate ſuꝑ ethera eſſent: naturali gra uitate ad ima deſcenderent. Sed dicet aliquis. videmꝰ grauia ꝑ fornicem arcꝰ ſurſum teneri: ⁊ ibi manere: nec vnꝙͣ deſcendere. vnde et aque ille cōgelate qꝛ in modi fornicis ſuſpenſe ſunt: deſcendere nō poſſunt. Cui eg ſic reſpondeo: Arcus fornicis. niſi baſes que alicui ſoli do innitantur habeat. neceſſe eſt ꝙ ſtatim corruat. Iſte ergo tuꝰ arcꝰ quē cōfingis: alicui ſolido baſiꝫ figit. Cu ergo nichil ſolidum ſit p̄ter terraꝫ: oportet vt talēs ba ſes inhereant terre: qd̓ excedit ioci ſcurrilis vilitatem At inquis: videmꝰ ignem: ea que grauia et ſolida ſunt impetu ſuo eleuare ac ſuſtinere. Cū ergo ignis ex omni parte ſuppoſitꝰ ſit aquis iſtis: impetu ſuo illas ſuſtinet vere inquā in vicium culpe ducit fuga ſi caret arte. S aque iſte. vt fingis. ſuſtinentur ab igne. Aut aliqͥd cor poreum eſt inter ipſas ⁊ igneꝫ. aut nichil. Si aūt aliqͦd ītereſt. aut elementū. aut ex elementis factū. Elementū Liber Quartus nō eſt: qꝛ elementū omne infra ignē eſt. Si factū ex ele mentis: ergo viſibile. cur ergo nō videt̉. Si ergo nullū corpꝰ intereſt: tunc duo ꝯtraria .ſ. ignis ⁊ aqua: ſine me dio ſunt cōiuncta. Eſt ergo in celeſtibꝰ pugna ⁊ diſcor dia vnde vel aque ille ignē extinguēt: vel ignis eas con ſumet. At inquit aque ille cōgelate ſunt ⁊ in naturam criſtalli cōuerſe: vnde etſi tangunt̉ ab igne diſſolui non poſſunt. veꝝ inqͣ: criſtallꝰ in igne cōſumitur etiā in mi nimo: quid ergo fiet in tanto. Iteꝫ qn̄ criſtallꝰ ex aqua fit: aqua primitꝰ in ſuꝑficie ſpiſſatur: deinde in medio. donec tota fit glacies: deinde longa frigiditate magis ac magis ſolidatur: donec ī criſtallū mutatur. Ex aqua vero glacies nō naſcitur: niſi eiꝰ frigiditas accidenta li frigiditate aeris venti vel terre intendatur. Cū ergo aque ille ab iſtis ſint remote. a quibꝰ ergo fuit illa frigi ditas tam intenſa. vt prius in glaciem: deinde ī criſtal lum verterentur. ¶ XIIII. ¶ Reſpōſiones eorū ad obiecta in contrariū. T inquit: om̄ia qualitatibꝰ attribuis. nil crea tori. Nōne potuit ibi creator aquas imponere congelari ⁊ ꝯtra naturā ſuſtineri. veꝝ inqͣ: qͥd ſubtiliꝰ: ꝙ affirmare aliquid eſſe: qꝛ poteſt illud ip̄e cre ator facere: facit ne quidquid poteſt. Qui ergo contra naturā deū aliquid facere dicit. vel ſi ſic eē oculis vide at. vel rationē cur hoc ſit oſtendat: vel vtilitatē ad quā hoc ſit p̄tendat: veꝝ hec inquiſ ſi nō ſunt aque ſuꝑ hoc celū: quid eſt qd̓ ibi ſpiſſum aquei coloris ad modū pell extenſe videmꝰ. Scio enī illud nec ignem: nec aera eſſe Nā ſi aer inferior qui ſpiſſior eſt: videri nō poteſt qūo ignis. cū ſubtilior ſit. videri poterit. Quāuis inꝙͣ om̄iſ ſenſus in multis ſit falſus: viſus tn̄ oīm eſt falſiſſimus Baculꝰ cū ſit integer: fractꝰ videtur in aqua. due tu res cū a longe videntur: ꝙͣuis loco diſtent: coniuncte vt dentur. Sol cū octies maior ſit totā terra: bipedalis tn̄ niſi videtur. Si in nocte digitis aliquis ſuū p̄mat ocu lum videtur ſibi colores oculi aſpicere ſupra lunā. Un̄ neqꝫ tu: neqꝫ alius p̄ter ſtellas videt aliud: ſed viſualis radiꝰ cū ad ſuꝑiora dirigitur: nec eſt ibi obſtaculuꝫ quo reꝑcutiatur: deficit ⁊ deficiendo inſpiſſatur: Cū aūt trā ſit ſic ꝑ oculū in quo albugineꝰ humor eſt ⁊ criſtallinus extinguitur: p̄ſertim tunc cū nec aliꝰ color ſibi occurrit: talem .i. aqueū ⁊ criſtallinū ſibi confingit. veꝝ inquis: ſi nil ibi videtur viſus ibi deficit: qūo dicūt tunc ſtellas ibi infixas eſſe in firmamento: ⁊ in eodē eſſe vndeciꝫ cir culos: in vnoquoqꝫ eſſe duodecim ſigna dicimuſ nec ea ibi eſſe in defecto noſtro viſui. Tribꝰ inꝙͣ modis loquū tur autores de ſuꝑioribꝰ. videlicet fabuloſe. aſtrologice ⁊ aſtronomice. fabuloſe enī loquitur nemroth. Eginus aratus. thauꝝ illuc eſſe trāſlatū. ⁊ in ſignū eſſe mutatū aſſerentes: et ſimilia: qd̓ genꝰ tractādi maxime eſt neceſ ſarium. Scimꝰ eniꝫ de vnoquoqꝫ ſigno in qua ꝑte celi ſit: quot ſtelle ſint in eo: ⁊ qūo diſpoſite. Aſtrologice ve ro de eiſdē eſt tractare: ea que in eis ẜm apparentiā vi dentur. licet ibi nō ſint: qꝛ fallit̉ viſus: ſic de eis tracta uit marcianꝰ. hiparcꝰ Aſtronomice aūt de eiſdē tracta re eſt: ea que de ſtellis vera ſunt: ſiue ita videatur: ſiue nō: ꝓnunciare. Qualiter inde tractat iuliꝰ. firmicꝰ. ma ternꝰ. ptholomeꝰ. Cū ergo ab aliquo firmamentuꝫ ſuꝑ ignem eſſe. vel ſtella in firmamento fixa dicit̉: aſtrologi cus eſt. qꝛ etſi n̄ ita ſit: tn̄ ita videtur. vel vt ſupͣ diximꝰ ether celū dicitur: qꝛ diuerſis ſtellis eſt celatū. Idē quo qꝫ dicitur firmamentū: qꝛ ſuo calore ⁊ effectu ſtellaruꝫ que in eo ſunt. firmat ⁊ tꝑat ſubdita. In ethere aūt in fixe ſunt ſtelle: non vt gemme in auro: ſed qꝛ in illo exi ſtentes: de loco ad locū nō vident̉ trāſire. porro de. xi. circulis qui ſint: ⁊ vbi ſint: alias diximꝰ ¶ XIIIII. Opiniones ſunt hic antiquorū doctorū et obiecta in ꝯtrariū. ¶ Augꝰ vbi ſupraIrmamentū appellatū eſt celū: nō ꝓpter ſtatio neꝫ: ſꝫ ꝓpter firmitatē: ac ſuꝑioꝝ ac īferioꝝ aqͣ rū terminū intrāſgreſſibilē. ſiue celū ītelligamꝰ aerē. ſiue qd̓ ſpacia nubiloſi aeris excedit. Aerem ſcili cet qui exalatione terre vaporaliter aquas trahit ac ꝑ ſubtiles minutias ſuſpēdit. Et poſt corpulentiꝰ cōglo batos: pluuialiter refūdit. Si vero pōt aqua vt videmꝰ ad tantas minutias ꝑuenire vt ferat̉ interdum vapora liter ſuꝑ aerem aqͥs naturaliter leuiorē cur nō credamꝰ et ſuꝑ illud leuiꝰ celū: in minutōribus guttis aqͣs poſſe ſuꝑeleuari et ibi manere leuioribꝰ vaporibꝰ. Sed quo quomō ibi ſint ſi ſaltem eas ibi eſſe nō dubitamꝰ. Qui dam etiam noſtri aquas nō eſſe ſuꝑ ſidereū celū qualita tibus ⁊ meatibus cōnincere volunt: Aſſerentes tamen ſtellam ſaturni frigidiſſimā: queritur ergo ab eis vnde frigida ſit que tāto deberꝫ eſſe ardentior. qͣnto ſublimi or ⁊ celo ꝓpinquior. Cū enī rotunda moleſ circūagitur interiora tardiꝰ: ⁊ exteriora eiꝰ mouentur celeriꝰ: ⁊ ideo feruentiꝰ. debuit ergo magis eſſe calida ꝙͣ frigida: facit ergo eā frigidā aquaꝝ ſuꝑceleſtiū vicinitas. ¶ Iohan nes damaſcenꝰ vbi ſupra. Cuiꝰ gratia deꝰ aqua ſuꝑ fir mamentum impoſuit: nōne propter ſolis ⁊ etheris cali diſſimum feruorē. Mox enī poſt firmamentū ether ex panſus eſt: ſed ⁊ ſol ⁊ luna ⁊ ſtelle in firmamento ſunt: ⁊ niſi ſubiaceret aqua: inflamatū vtiqꝫ iam eſſet firma mentum a calore. ¶ Ambroſiꝰ in hexameron. Celi na turā artifex mundi deꝰ aquis tꝑauit: ne ꝯflagratōne ſu perioris ignis: elementa inferiorā ſuccēderet. ¶ Actor De his aquis ſuꝑceleſtibꝰ dicunt quidā: ꝙ ad modum criſtalli ſolidate ſint: nec ignis eas diſſoluat. Auguſtinꝰ aūt dicit eas. vt dictū eſt. poſſe vaporaliter trahi ac le uiſſimis guttis ſuſpendi. videtur etiā ſentire cū baſilio ſcilicet̉ ꝙ ad refrigeriū caloris in luminaribꝰ ſint ibi: ꝑ hoc ꝙ dicit de ſtella ſaturni ¶ Albertꝰ. Ueꝝ ꝙ ibi ſint vaporaliter: ac ꝯuertantur ẜm quoſdā in pluuias et ro rem: hoc eſt aꝑte ꝯtra veritatē. Ros enī ⁊ pluuia nō ge nerantur in celo: ſed in medio aeris interſtitio. ſicut pa tet ad oculū. et oſtenditur in libris metheoroꝝ areſtoti lis. Ceteꝝ ſi eſſent aque ſuꝑ celum refrigerādi ⁊ tꝑan di feruoris cā iuxta ambroſiū ⁊ baſiliū: tunc ibi eſſent ī natura gͣui: ſicqꝫ deſcenderēt ẜm auguſtinū. XIIIII. ¶ Probabilior modernorū ſententia de hac materia. Os itaqꝫ dicimꝰ: ꝙ vbi dicitur deꝰ diuiſit per firmamentum aquas ab aquis. Non ſumitur aqua ꝓ elemento: ſed ꝓ materia confuſionis. q̄ habet in ſe calidum ⁊ ſiccū. humidum ⁊ frigidū. lumīo ſum et tenebroſum. ꝑſpicuum et opacū. Et dicit̉ aqua qꝛ ſicut aqua interminabilis eſt in ſe. ac terminatur ad ſiccum denſum. ſic illa materia interminata eſt in ſe: et terminatur ad diſtinctā formā: et diſtinctū locum. vnde in principio geneẜ diſtinguitur in ꝑtibus ſuis: tum per formā: tum ꝑ locū. Per formā quideꝫ vbi dicitur: ꝙ fe cit deꝰ celum et terrā ⁊ plantas et aīmalia et hominem Per locuꝫ vero dicit̉ qn̄ diuiſit luceꝫ a tenebris: ⁊ aqͣs ſuꝑiores ab inferioribꝰ et hmōi: ẜm hunc moduꝫ dicūt gloſe. ꝙ accipitur aqua vbi dicitur: ꝙ ſpiritus dn̄i fere batur ſuꝑ aquas: Cum ergo aqua illa in ſe habeat dif ferentias cōtrarias ſub cōfuſione mixtas .ſ. calidum et frigidum. humidum et ſiccum. ſubtile et groſſum. lumi noſum et tenebroſum. ꝑſpicuum ⁊ opacum In diſtincti one ſui ꝑ locum ſuꝑiorem et inferiorem. ẜm differētiaſ nobiliores: qd̓ nobiliꝰ eleuabitur ſurſum. Et ſecundum differentias ignobiliores: qd̓ ignobilius eſt deſcendet deorſum. Nobiliſſime aūt differentie ſunt. que compe tunt vero corꝑi non trāſmutabili. Et ille ſunt tres .ſ. lu minoſum ꝑſpicuuꝫ et ſubtile. ergo ẜm has differentiaſ celum aqueum erit in ſe ſubtile habens ſubtilem aquā Liber Quartus ꝓ materia: ꝑſpicuū ſiūe d̓ yaphanū ꝓ diſpoſitōe materi ali. Et luminoſum ꝓ forma complente. veritas huiꝰ ſen tentie patet. eo ꝙ nuſꝙͣ legit̉ de diſtinctōe aeris ⁊ igni Eo ꝙ ignis ⁊ aer ſupponuntur in ꝑte aque q̄ ſortita ē ſpera inferioreꝫ .ſ. actiuoꝝ ⁊ paſſiuoꝝ. Et ꝓpter hoc cū poſtea aquā diſtinguitur a terra .ſ. cū dicitur ꝯgregent̉ aque in locū vnū ⁊ appareat arida. dicunt ſancti. ꝙ ibi intelligitur diſtinctꝰ ignis ⁊ aer. Cū hec duo elementa libera ab aquis deſcendentibꝰ in locuꝫ ꝓprium apparu erunt. hac ratōe quidā ſancti conſiderantes ⁊ indiſſolu bilitatē celi ⁊ ꝑ̄ſpicuitatē ⁊ luminoſitatē. vocabāt ip̄m criſtallinū. ſicut rabanꝰ ⁊ quidā alij. ¶ XCV. ¶ Qualiter ſecundū hoc intelligenda ſunt an tiquorum dicta. Uod aūt dixerūt quidā ſacri doctores aquas ibi eſſe ad tꝑanduꝫ calorem ſolis ⁊ aeris. vt ba ſilius ⁊ quidā alioꝝ effectiue nō materialiter ē intelligendū. Deꝰ enī quaſdā ꝑtes celi facit frigidas ⁊ humidas: ne alie ꝑtes que ſunt calide ⁊ ſicce. nimis in cenderent inferiora. Similiter etiā ꝙ beda ⁊ quidā alij dicunt inde pluuias roreſqꝫ deſcendere. Intelligenduꝫ eſt effectiue. porro de maiori mundo et minori nō eſt ſi mile. qm̄ homo compoſitꝰ eſt ex contrariis: eiuſqꝫ cere brum neceſſe eſt eſſe frigidū: quo lucidi vel liquidi poſ ſunt eſſe ſpūs in quibꝰ virtuteſ animales oꝑantur. Cor aūt ꝓpter ſpiritū vitalem neceſſe eſt habere calorē. Ta lis vero ſpirituū diſtinctio nō eſt in maiori mūdo vnde nęceſſe nō eſt aquā frigidā et humidam eſſe in ſummo. ¶ Albertꝰ. Sacri doctores de hac materia quedā opi nando dixerunt. Sed nichil certū inde diffinierunt. vn̄ et nos opinando concedimꝰ: ꝙ celū aqueū ſiue criſtalli num ſit ex luce: ſicut ex cōplemento ſui. Ex ꝑſpicuitate tanꝙͣ ex diſpoſitōe materiali. Et aque habent quidem naturaliter ponderoſitatē ⁊ humiditatē et frigiditateꝫ ſed has ꝓprietates ibi nō habent. Si aūt obiicit̉ illud auguſtini in libro de ciuitate dei: ꝙ ſicut humidū eſt in cerebro: ita nichil ꝓhibet humidū eſſe in ſuꝑiori mūdo. vel ſuꝑioris mundi ꝑte. dico ꝙ nō eſt ſimile. Nō enim membra noſtra ſecundū ordinē qualitatū ex quibus cō mixta ſunt: ordinātur. Sed ẜm relationē ad animā: que diuerſimode in diuerſis mēbris oꝑatur. Et in cerebro quidē oꝑatur oꝑatione animali: quā ꝯuenit fieri in hu mido. In corde vero oꝑatione vitali Et in inferiori ꝑte oꝑatione naturali. vnde qꝛ receptiuū formaꝝ eſt humi dum: nō eſt incōueniens illud eſſe in cerebro ꝓpter im p̄ſſiones ſenſibiles. Calidū vero in corde ꝓpter oꝑatio nes ſpirituales: ꝑ calidū enī maxime eſt oꝑatio ſpiritꝰ: qꝛ ſpiritꝰ mediū eſt inter animā ⁊ corpꝰ. At vero aliter eſt in vniuerſo vbi corꝑa ſunt ſeꝑata ⁊ nō cōmixta. idē oqꝫ ẜm qualitatū nobilitates ordinātur. Nō itaqꝫ ver bum illud dicit auguſtinꝰ aſſerendo: ſed potiꝰ opinādo vel inquirendo. Si autē adhuc obiicitur: ꝙ criſtallꝰ eſt cōgelatio humidi. dicimꝰ ꝙ celū illud nō eſt criſtallinū ẜm omnē ꝓprietatē criſtalli: ſed ẜm ꝓprietatem ꝑſpicui Qd̓ enī eſt congelatum: totū eſt ꝑſpicuum. ꝓpter hͦ de ſignatur ꝙ ex eo ꝙ ibi remanſit aqua ẜm naturaꝫ ꝑſpi cuitatis: dictū eſt criſtallinū. Ad hoc aūt qd̓ dicit baſi lius deū ꝓpter feruentiſſimū ſolis calorē: aquas in celo poſuiſſe. dico ꝙ calidū qd̓dam eſt ſaluatiuū: vt illud qd̓ eſt in ſole. Et eſt qd̓dam reſtrictiuū: vt qn̄ fit coaduna tio radioꝝ: et accedit ad naturā ignis. Uerbi gratia in ſpeculo ſi fiat coadunatio radioꝝ pōt incendi ſtupa ex reflexione illoꝝ. dico itaqꝫ ꝙ calor ſolis in ſe nō eſt con ſumptiuus: ſed generatiuuſ. vnde generātur rane ex ce leſti calore in vere. Sed ꝯſumptiuꝰ eſt ratōne radioꝝ: qͥ fiunt ex reflexione. Itaqꝫ qd̓ dicit baſiliꝰ eſt opinio nō aſſertio: vel de inferiore ethere intelligendum eſt: vt fir mamentū dicatur illud interſtitiū: qd̓ eſt inter vapores qui ſunt in aere ⁊ aquas inferiores. Nā illi vapores in ter nos ⁊ ſolis feruorē medii ſunt: quē aliquādo temꝑe rant et reprimunt XCVI. ¶ Ꝙ aque ille videntur eſſe in modū orbis congregate. Um aūt ꝓbatum ſit vacuū nichil eſſe: ꝓbabile eſt: totū ſpaciū a celo empireo vſqꝫ ad ſidereuꝫ repletū eſſe corꝑe. Ex quo videtur aquas ſuꝑio res in modū orbis circa firmamentū congregatas eſſe. Nā in ſuꝑioribꝰ eſt diſtinctio locoꝝ: quēadmodū ⁊ cor poꝝ. Miꝰ enī nobile corpꝰ ibi nō occupat locū nobili oris. nec ecōtra: ſicut hic inferiꝰ accidit de aere: qui ſub intrat cauernas terre. Ceteꝝ ſi celū empireū vel ſidere um occuparet aliquā ꝑtem illius ſpacti intermedii vbi ſunt aque ille. Iā nō eſſet vtrimqꝫ ex om̄i ꝑte ſuā orbi culare. patet ergo ꝙ aque ſuꝑiores totū occupāt ſpaciū intermediū. Et colligūtur in orbē ex om̄i parte. Sicqꝫ vnꝰ eſt orbis mediꝰ inter celū empireū ac ſtellatuꝫ. Ꝙ aūt aque ille nobiliores ſint ꝙͣ firmamentuꝫ in nature dignitate. videtur ex auguſtini verbis cōtra maniche os ſic loquentis. Quoniaꝫ inquit naturā illā dicimꝰ aq̄ nomine appellata: firmamēto celi credo materiā corꝑa lem reꝝ viſibilū fuiſſe diſcretā. Cū enī celū pulcerrimū corpꝰ ſit: om̄is creatura inuiſibilis etiā pulcritudinem celi excedit. Ideoqꝫ fortaſſe ſuꝑ celū aque viſibiles eſſe dicuntur: que nō locoꝝ ſedibꝰ: ſed dignitate nature ſu perante: celū a paucis intelliguntur At ecōtra videtur celū aqueū nō eſſe naturaliter orbiculare. Sed fortaſſe ex accidenti hoc poſſet eſſe: ſicut aqua in cipho rotūdo. Sed tn̄ aque ille inferioribꝰ ſunt cōſimiles natura; Nā inferiores nō conſtituūt naturaliter orbiculare corpus ſed accidentaliter: qꝛ ẜm figurā continentis mutantur ⁊ orbiculātur. Dicit quoqꝫ ph̓s ꝙ corꝑi recto debetur naturaliter motꝰ rectꝰ. Si ergo aque ille colligūtur: vi detur ꝙ colligūtur in corpꝰ rectū naturaliter: orbicula re vero accidentaliter. Itaqꝫ ſine p̄iudicio poſſumꝰ di cere: ꝙ aque ille colliguntur in corpꝰ naturaliter orbicu lare: Et ſint inferioribꝰ aquis cōſimiles natura qd̓āmo do .ſ. ꝓpter aliquā conuenientiā: qꝛ inuenitur natura ſē per perſpicui vtrobiqꝫ. Sed aque inferiores ſūt corru ptibiles: ille incorruptibiles. Si vero ſunt eis nature conſimiles in ſpecie: quomodo ibi ſint relinquendū eſ ¶ XAIII. diſpoſitioni diuine. ¶ De motu celi aquei. Idetur aūt ⁊ corpꝰ illud orbiculariter moueri: qꝛ cū ordinetur ſupra firmamentū nobilius eſt llo. Ideoqꝫ mouetur motu nobiliori. Cū ergo firmamentū orbiculariter moueatur. multo fortiꝰ ⁊ celu aqueū ſic mouebitur. Qd̓ et nos ſine p̄iudicio ꝯcedim Nec eſt obiectio ex aqua inferiori q̄ eſt elementū terre coniunctū: eiuſqꝫ motꝰ eſt rectus naturaliter tendens deorſum. ¶ Albertꝰ. Sed fortaſſis poteſt aliquis obii cere: qꝛ dicit auenalpetras: ꝙ illud nonū celū eſt vnifor me: plenū lumine: cuiꝰ lumen tante ſimplicitatis eſt: ꝙ nō ſubiicitur viſibus. Nullū aūt corpus om̄ino vnifo me mobile eſt: qꝛ dextꝝ et ſiniſtꝝ nō habet. Ceteꝝ phi om̄s ponunt ꝙ ſpera ſtellata ſit primū mobile Cū ergo celū aqueū ſit ſuꝑ illā: nō erit mobile. Ecōtra dicit aue nalpetras in aſtrologia ꝙ celū vniforme mouetur: hoc aūt celū ē vniforme. p̄terea primꝰ motor ſimplex ⁊ vnꝰ mouet motu vno ⁊ ſimplici: oportet ergo ꝙ celū aqueū qd̓ eſt ante ſtellatū moueatur primo motū ſimplici eta primo motore: porro ſpera ſtellata plures habet motuſ ſicut a ptholomeo dicitur in almageſti. et ab alfraganc in iudiciis aſtroꝝ. et ab areſtotile in libro de cauſis pro prietatum elementoꝝ. habet enī motū diurnum ſuper polos equinoctiales. et ſuꝑ circulos eque diſtātes: quo rum maximus eſt equinoctialis. Et hic motꝰ eſt ab ori ente in occidentem. et completur in vigintiquattuor ho ris: habet et alium motū ſuꝑ polos zodiaci ab occidēte Quartus Liber in orientem quem ſequuntur ⁊ quedā ſtelle ac mouert incentū annis v̓no gradu ẜm motū illū. Nō ergo ſpe ra ſtellata mouetur immediate a primo motore. cum ſit mobile multiforme. he ſunt rationes arabū octo ſperaſ mobiles ponentiū. quibꝰ ⁊ nos ꝯſentientes dicimꝰ mo ueri celū aqueū. Non enī eſt ita vniforme quin habeat dextꝝ ⁊ ſiniſtꝝ. Sed ita vniforme eſt: ꝙ nō habet vnā ꝑtem ſtellatā: ⁊ aliā non ſtellatā: ſicut octaua ſpera. Et ip̄a quidē ſpera ſtellata inter illas q̄ viſui ſubiiciuntur ⁊ quaꝝ motꝰ viſui poteſt ꝑpendi: eſt prima. Sed ſecun dum rationē nō eſt prima. vt dicit auenalpetras. qui .ſ. philoſophꝰ dicit antiquos hoc celū nonū non ꝑcepiſſe: qꝛ magis ſequebantur ſenſum ꝙͣ rationem: in ſuꝑioruꝫ diſpoſitione XAVIII. ¶ Quā neceſſitate vel vtilitate ſuꝑ firmamē tum ſint aque. ¶ Alexander. Um aūt ſit multitudo celoꝝ: ⁊ vnūqd̓qꝫ habe at ſuū locabile ẜm naturā ſuam: vt empireū an gelos. firmamentum ſtellas ⁊ ita de ceteris. vi detur aquet celi naͣtura ſuꝑuacua eſſe: cū nō habeat ali qd̓ locabile. porro ſi dicatur ꝙ ibi ſit ad temperandum calorē ſupernū. Ecōtra poteſt obiici: qꝛ ſolū humidū eſt inflamabile: ẜm ꝙ habet potentiā ad ſiccū. Cū ergo ce lum ſtellatū nō habet natura humidi qd̓ ſit in potentia ad ſiccū: qꝛ nō habet naturā grauis ⁊ leuis. videtur ꝙ nō habet naturā inflamabilē. ideoqꝫ n̄ indigere aliquo qd̓ temꝑet eiꝰ calorē. Sed nec ibi eſſe videtur ad gene rationē ⁊ corruptionē in inferioribꝰ: ⁊ cōtinuatione illo rum: qꝛ hec om̄ia ſufficienter cauſat motꝰ ſuꝑioꝝ. verū de ornatu poſſumꝰ dicere: ꝙ nō eſt neceſſe qd̓libet celuꝫ habere ſuū ornatū ſeꝑatum a ſe. Nō enī hoc habet celū olimpeū: neqꝫ ſpaciū igneū. Eodē itaqꝫ modo ⁊ celū cri ſtallinū nō eſt neceſſe: ꝙ habeat ornatū a ſe ſeꝑatuꝫ. At vero neceſſe eſt: ꝙ vtilitatis alicuiꝰ ſit: ⁊ factū ꝓpter ali ud. In his tn̄ ẜm auguſtinū nō eſt aliqͥd temere diffini endum. ſed ꝙͣtum ſcriptura dicit accipiendū. Cuiꝰ .ſ. di uine ſcripture maior eſt autoritas: ꝙͣ omnis humani in nii capacitas. ¶ XAIX. ¶ Ꝙ ibi ſint ꝓ rerū inferiorū ꝯſeruatione Identur aūt ibi eſſe ad reꝝ generabiliuꝫ ⁊ cor ruptibilium conſeruatōeꝫ in eſſe. Naꝫ ꝯtrarie tatem habent corꝑa q̄ ſunt citra celum ſtellatū ⁊ vnū ꝯtrarium eſt alteriꝰ corruptiuū: hmōi ergo om̄ia ẜm qualitates actiua ſunt ⁊ paſſiua. Nulluꝫ ergo hoꝝ illaꝝ reꝝ eſt vniformiter ſaluatiuū. Sed neqꝫ ſtellatuꝫ celum: qm̄ ibi eſt ſtellaꝝ diuerſitas: que ẜm radioſitatē ſui maiorē habent ꝯſeruatōeꝫ vniꝰ rei ꝙͣ alteriꝰ. Celum itaqꝫ ſtellatū non eſt hoꝝ vniformiter ꝯſeruatiuū. opor tet ergo aliud eſſe: qd̓ vniformiter om̄ia cōſeruet. Sed nec illud eſt celum empireū: qꝛ hoc eſt angelis ⁊ glorifi catis corꝑibꝰ deputatum. nec eſt ad huiꝰ actionē: quia nullum habet motum. Itaqꝫ celū aqueū cū habeat mo tum vniformē: facit in inferioribꝰ vniformitatē. Ꝙ āt mouetur: de facili ſic ꝓbatur. In principio creauit deuſ extrema immobilia .ſ. celum empireum qd̓ nō mouetur ⁊ terrā que ẜm totalitatē ſui nō mouetur. Media vero nature ſunt fluxibilis ⁊ mutabilis. qd̓ notatur cū dicit̉ ſpiritꝰ dei ferebatur ſuꝑ aquas. Nā ꝑ aquas deſignā tur media: que naturā habent fluxibilitatis: qꝛ om̄is re rum mutatio fieri debet in eis. principaliter eniꝫ fiunt mutationes circa naturā aque ⁊ aeris. Nulla vero fit ī terra: niſi aer ingrediatur vel aqua. Dupliciter aūt di citur mutabile: vel qd̓ eſt motum: vel qd̓ eſt in ꝓpinqua diſpoſitione ad motū. Et cōſtat: ꝙ illud qd̓ actu mouet̉ nobiliꝰ eſt illo qd̓ mobile eſt. Actꝰ enī qui nō corrūpit: potentia nobilior eſt. vnde motꝰ in mobili nō corrūpēs ſubiectum ſuū: nobilior eſt ſubiecto .ſ. inqͣtum mobile ē Illa igitur aquoſa natura media dupliceꝫ habuit natu ram. vnā que ſemꝑ fuit in motu: aliā qua in potentia fu it in motu. Et ille motꝰ qui actu ſemꝑ eſt: vtiqꝫ nobili or eſt. Cum ergo celum criſtallinū ac ſtellatum ſuꝑiora ſint ceteris. que media ſunt. corꝑibus: relinqͥtur ꝙ ſem per mouebuntur. Deniqꝫ cum ſit motꝰ diurnꝰ ꝯſeruās res in eſſe: cōſtat ꝙ ille alicuiꝰ erit corꝑis: ⁊ nō niſi vni formiſ in toto ⁊ in ꝑte: hoc aūt nō eſt ſtellatū. ideoqꝫ re linquitur ꝙ celum aqueū ſit illud cuiꝰ vniformis talis ſit motus. qd̓ ⁊ nos concedimꝰ. Et hec fuit vtilitas et neceſſitas ponendi hoc celū: qꝛ cum alia corꝑa ſint prin pia generationis ⁊ corruptōis ẜm diuerſitates motuū. Iſtud ẜm ꝯformitatē ſui motꝰ: facit ꝯſeruatōeꝫ in eſſe reꝝ. Eſt enī cōtinuitas inter celos. vnde cum hoc cōti nue mouetur celum: mouet ꝓximum: ⁊ illud vlteriꝰ ꝓxi mum. vnde facit actu moueri q̄ potentia ſunt ad motū. Et ſic eſt reꝝ in eſſe cōſeruatiuum ¶ A. ¶ De quadruplici huiꝰ celi ponendi neceſſita te. ¶ Albertus. Eniqꝫ quadruplici neceſſitate ponit̉ hoc celum nonum .ſ. aqueū. vna iam in p̄cedentibꝰ eſt po ſita: quā aſſignat auenalpetras ī aſtrologia ſua videlicet ꝙ ab vno motore ſimplici n̄ poteſt eſſe niſi mo tus vnꝰ in mobili vno ⁊ ſimplici. ⁊ hec neceſſitas eſt ex ꝑte motoris. Alia eſt: qꝛ cum ſit vna ſpera q̄ habet bo nitatē ꝓportionatā corꝑi nobiliori circulari ſine motu: ſicut ſpera celi empire i. Et ſint ſpere quedā q̄ recipiāt bonitatē illā ꝑ motꝰ plureſ: ſicut octo inferiores. Opor tuit etiā eſſe vnā q̄ reciꝑet bonitatē illā ꝑ motū vnum: que ſit ignobilior ſuꝑiore: ⁊ nobilior inferioribꝰ: et hec neceſſitas ſumitur ex ꝑte motꝰ: ⁊ innuitur a philoſopho in. ii. li. de celo ⁊ mundo. Tercia eſt: qꝛ cum ſit quedam ſpera recta ⁊ quedā decliuis in ſpera ſtellata. dico aūt ſperā rectā: circulum equinoctialē cū ſuis poliſ. Spera vero decliuis eſt illa: que declinat ab equinoctiali .ſ. zo diacus. oportet ꝙ ẜm vtrāqꝫ ſit motꝰ ꝓpriꝰ: ⁊ mobile ꝓ prium. Cum ergo ſic in ſpera ſtellata inueniātur ambo motus: nō ambo poſſunt eſſe ꝓprii. Ergo oportet ꝙ ſit vnum mobile cui ꝓpriꝰ ille ſit motꝰ .ſ. celū aqueum ſiue criſtallinū. eiꝰ quidē ꝓprius motꝰ eſt ſuꝑ polos ⁊ circu lum equinoctialeꝫ. Et omnes ille rationes ſunt auenal petre ponentis nonū celū. Quarta neceſſitas eſt ex ꝑte vniformitatis: qꝛ in inferioribꝰ nō eſt tantū diuerſitas in generatōe et corruptōe ꝑticulariū. Sed ⁊ vniformi tas in eſſe ſpecifico et in ordine nature. Ideo oportuit eſſe in ſuꝑioribꝰ corpꝰ vniforme: qd̓ eſſet cauſa huiꝰ or ¶ CI. dinis ⁊ huiꝰ permanentie. ¶ Cur doctores aquas illas appellauerunt celi nomine. ¶ Alexander. Erūtamen cum ſcriptura diuina nuſꝙͣ aquas illas appellet celi nomīe. Merito queri poteſt cur ſacri expoſitores illas celum aqueū uel cri ſtallinum voluerūnt nominare. Nā vbi ſcriptura ſacra notet eas aquas ſuꝑceleſtes ſiue celos exiſtimes. Uer bi gratia: benedicite aque omnes q̄ ſuꝑ celos ſunt dn̄o Et alibi: Qui tegis aquis ſuꝑiora eiꝰ .i. celis. Ceterū aque q̄ ſuꝑ celos ſunt laudent nomē dn̄i. porro ⁊ aer in ſcriptura dicit̉ celum. et ſimiliter firmamentum. Empi reum vero dicitur celuꝫ celi. At vero ſacri doctores cō ſiderarunt: qꝛ cum celum ſidereum ex omni ꝑte circum daret terrā: quā ratione eſſent aque ille ſuꝑ vnā eiꝰ ꝑtē eadē ratione eſſent ſuꝑ aliā. et ſic indifferenter ſuꝑ on nem. Sic ergo ꝑpenderunt illas in modū celi eſſe expā ſas. Ideoqꝫ celi nomine vocabāt eas. Et qꝛ videbāt il lam naturā ab empireo et firmamēto differentē. Ideo celum illud intermediuꝫ a materia noīabant aqueū. D diſpoſitione vero materiali criſtallinum Nō ideo quia ibi ſit aquaꝝ congelatio: ſicut eſt in criſtallo ẜm nature curſum. Sed qꝛ criſtallus habet ꝑſpicuitatē cum luce: ſic et celum illud. In geneſi vero nō loquitur ſcriptura Liber Quartus de celo aqueo: qm̄ ibi tangitur ordinatio ẜm quā facti fuerunt celi. Sed adhuc ſub natura poſſibilis aque fu it ibi. Nō enī tunc fuit vnūqd̓qꝫ ẜm differentiā actua lem diſpoſitū. Et ideo nō inuenitur ibi de aqua qd̓ fit celū. Aqua ſiquidē ibi refertur ad aquas poſſibiles .i. que poſſibilitatē habent vt ex eis fiāt res. porro in deu teronomio loquitur ſcriptura de duobꝰ celis .ſ. aqueo: ⁊ empireo. Et hoc ideo: qꝛ loquitur ibi iudeis ſenſibili bus. Et illi duo celi primi ſunt in corꝑibus. En inquit dn̄i dei tui celū eſt ⁊ celū celi: ac ſi dicat. Quia tu es ſen ſibilis populꝰ: ſi queris locū dei nō queres eū: niſi tm̄ in ſenſibilibꝰ. Ideo tacet de celo trinitatis: qꝛ celū illud nō habet naturā corꝑis. Recte ergo beda principiū ge neſcos exponens: ac ſeptē celos enumerans tacet de ce lo aqueo: ⁊ ponit celū trinitatis. Rabanꝰ aūt econtra ſuꝑ deuteronomiū ponit celū aqueū cū empireo: et ta cet de celo trinitatis AII. De celo quod dicitur firmamētū. ¶ Albertꝰ Equitur de tercio celo qd̓ dicitur firmamentū ⁊ de ſeptē inferioribꝰ ſperis: de quibꝰ paꝝ locu ti ſunt doctores noſtri: breuiꝰ abſoluemus nos qua de alijs. dicitur aūt. vt ſuꝑius habitū eſt. firmamē tum: qꝛ ſtat firmū .ſ. inter aquas inferiores ⁊ ſuꝑiores. Et poteſt queri ratio firmitatis huiꝰ. Si enī dicat̉ fir miter ſtare: qꝛ ſit īmobile: hoc falſum eſt manifeſte: qm̄ ad oculū videtur circūuolui. p̄terea ſi dicatur ꝙ ſit ter minus intrāſgreſſibilis aquaꝝ ſuꝑioꝝ ne poſſint deſcē dere. hoc etiā ꝓbatur nichil eſſe: qꝛ. ſicut iā habituꝫ eſt ſuꝑius. ibi ſunt aque ſine ponderoſitate. Ceteꝝ videt̉ ꝙ nō illa ſpera octaua tantū: ſed etiā inferiores ẜm ſcri pturā appellentur firmamentū. legitur enī in geneſi: ꝙ dixit deꝰ: fiāt luminaria in firmamento celi: fecitqꝫ de luminare maiꝰ vt p̄eſſet diei. et luminare minꝰ vt p̄eſſet nocti. ⁊ ſtellas: poſuitqꝫ eas in firmamēto celi: omnibꝰ aūt notū eſt: ꝙ ſol ⁊ luna ſunt in inferioribꝰ circulis pla netaꝝ: et ſic etiā inferiores ſpere dicunt̉ firmamentuꝫ. Nos aūt dicimꝰ ad primū: ꝙ firmamentū dicitur a fu mitate nature: qꝛ nō generatur nec corrumpitur: et no ab īmobilitate ẜm locū. Ꝙ aūt dicit auguſtinꝰ ſuꝑ ge neſim inter aquas inferiores ⁊ ſuꝑiores firmiter ſtare firmamentū. hoc nō eſt ꝓpter ponderoſitatē aquaꝝ ſu perioꝝ: ſed ꝓpter firmū calidi ⁊ ſicci. frigidi ⁊ ſicci. ca lidi ⁊ humidi. frigidi ⁊ humidi ꝯtentū. hoc enī ꝯtentuꝫ notat euitatē vniuſcuiuſqꝫ ꝑ ſe. Et ꝓpter hoc dicit̉ fir mamentū: qꝛ indiſſolubilis eſt contentꝰ ille. cū extractꝰ ſit extra actionē ⁊ paſſionē ꝯtrarioꝝ. Porro firmamen tum dicitur ẜm duplicē modū Uno modo dicit̉ octaua ſpera tm̄. Alio modo dicitur totā natura corꝑis quīti. ⁊ ſic accipitur in geneſi vbi dicitur: ꝙ fecit deꝰ lumina ria in firmamento celi ¶ CIII. ¶ De ſtelliſ in firmamēto et infra collocatiſ Oc celū .i. firmamentū eſt octaua ſpera: q̄ ⁊ di citur ſtellata. Cunqꝫ deꝰ in illa ſtellas multas fecerit: queri poteſt: cur in qualibet inferioꝝ ſe ptem vnā tantūmodo poſuerit. Ad hoc aūt in ſecundo libro celi ⁊ mundi ponit ph̓s tres ſolutōnes. Prima eſt qꝛ octaua ſpera eſt cauſa vite inferioꝝ p̄ ceteris ſperis qd̓ nō potuit eſſe niſi ꝑ diuerſū lumen in ſtellis diuerſiſ Secunda eſt: qꝛ natura ſic oꝑa ſua tꝑauit: vt daret infe rioribꝰ ſperis q̄ plures habent motꝰ vnam tantūmodo ſtellā cuilibet: ⁊ ſuꝑiori q̄ pauciores habet motꝰ: ml̓tas ſtellas daret. Superior quippe inferiores mouet. vnde cū inferiores plures ac diuerſos habeāt motꝰ: oportet ꝙ ſuꝑior plures haberet ſtellas: ex quibꝰ plures motuſ cauſentur in inferioribꝰ. Tercia ſolutio ſupponit duo. videlicet ꝙ ſuꝑior ſpera mouet inferiores: et ꝙ eas mo uet ẜm potentiā ꝓportionatā tantis mobilibus quante ſunt ſpere inferiores. Ex quibꝰ .ſ. duobꝰ ſequit̉: ꝙ ſi ſpe re inferiores haberent ſtellas plures: ſuꝑior eas moue re nō poſſet. Si aūt querit̉ quare nona ſpera vnū tātuꝫ habet motū: ⁊ quelibet inferioꝝ habet plures. dicimus ẜm ph̓m: ꝙ ſpere quāto ſunt altiores: tanto nobiliores Ideoqꝫ prima ꝓpter nobilitatē ſui bonitatē motoris ꝑ cipit vno motu: inferiores aūt pluribꝰ ¶ AIIII. Utrū aliqd̓ ſpaciū ſit inter ſperas planetarū Abet aūt queſtionē: vtꝝ inter ſperas ſit corpꝰ aliqd̓: vel ſpaciū illud ſit vacuū: an ſpere cōtin gant ſe inuicē. Et dicit auenalpetras: ꝙ ille ſe ſe contingunt. Sed ip̄e ponit ꝙ non ſunt ecentrici. nec epicicli. nec eleuatōes. nec dep̄ſſiones planetaꝝ. qd̓ di cit ea ratōe: qꝛ ſecundū naturā quintū corpꝰ nō eſt diu ſibile. Si aūt eſſet eleuatio ac dep̄ſſio planetarum. tunc oporteret ꝙ corpꝰ illud diuideretur. ac ſuccederent ſtel le eleuate ac dep̄ſſe in locū ſuū. aut ꝙ locꝰ vnde recede ret ſtella: vacuꝰ remaneret. quoꝝ vtrūqꝫ eſt impoſſibile ſecundū naturā. Alii ſicut auerrōis ⁊ ſequentes ſui di cunt: ꝙ totū continuū eſt a luna ſuꝑius. et habet vnum centꝝ terre: et nichil eleuatur ⁊ deprimit̉ in ip̄o. et hoc dicitur ea ratione: qꝛ totū eſt corpꝰ vniꝰ nature: ⁊ ideo habet vnū motū ⁊ vnū centꝝ. vnde etiā negat ecētricoſ et epiciclos. et eleuatōes. et dep̄ſſiones. Et iſti ambo di uerſitatē planetaꝝ cauſant ex diuerſitate poloꝝ ⁊ circu loꝝ ſuꝑ quos voluūtur. Quidā etiā dicunt ꝙ ſpere nō cōtingunt ſe: et corpꝰ eiuſdē nature eſt inter eas. Diui ſibile quidē a ſperis: ſed nō trāſmutabile in ſpeciē aliā. ⁊ in illo eleuant̉ ⁊ deprimunt̉ ecentrici et planete. Qui dam tn̄ antiqui dixerunt ꝙ ecentrici ⁊ ſtelle tranſeunt ꝑ corpꝰ qd̓ eſt inter ſperas et tn̄ ip̄m nō diuidunt. ⁊ hoc cōtingit ꝓpter formalitatē ip̄oꝝ corpoꝝ: ſicut ⁊ lumen tranſit ꝑ aerem. Sed ſecundū hoc trāſitus planetaruꝫ eſſet potius alterationis mutatio ꝙͣ tranſitꝰ localis cor poralis alicuius. Mathematici et egiptii et caldei et quidā arabes dicunt: ꝙ ſuꝑiora ſunt ignea: et ideo non eſt inconueniens ſi ſcinduntur motu ecentrici eoruꝫ et planetaꝝ. ¶ CV. ¶ De celo olimpeo. ¶ Alexander Nter firmamentum et igneū ſpaciū eſt celun olimpeū. Nam vtrūqꝫ quidē celū .ſ. olimpeū ſi ne ardore. Igneū vero cū ardore. Et olimpeuꝫ eſt ſuper igneū: qꝛ magis ꝑticipat de natura luminis ꝙͣ igneū. ¶ Actor. Hoc alexander. At vero albertus qui ſequitur ordinē bede pouit olimpeū infra igneū ſpaciū dicit enī ꝙ vtrunqꝫ quidē inſeꝑabiliter receptiuū eſt lu minis. Sed igneū ſecundū circulū ſuperficie i ſuꝑioris olimpeū vero ſecundū circuluꝫ inferioris. Quid aūt be da ſignificare vult noīe olimpei: nuſqͣ exp̄ſſe legiſſe me memini. forſitan aut olimpū vocat regionē ſolis: q̄ tota accenditur. Igneū vero ſpaciū ſtellaꝝ regionē fixaruꝫ que a ſplendore ignea dicitur. Sed hoꝝ vtrunqꝫ celuꝫ ſidereū comp̄hendere ſolet. vel fortaſſe vocat olimpū il lum circulum qui eſt inter aerem puꝝ. et igneū ſpaciū qd̓ etiā vtriuſqꝫ naturaꝫ ꝑticipat tanꝙͣ mediū extremo rum duoꝝ ſicut dicetur inferius. Nunc aūt interim de reliquis celis .i. igneo ſpacio: et ethere et aere referamꝰ Uerūtamen̄ ꝓpter ip̄ius materie nouitatem hic incipi amus alterius libri diſtinctionem. Nempe ad corpus quintum ꝑtinent ſuꝑiora. Ignis aūt et aer et inferiora omnia corꝑa ſunt elementa vel elementata: Liber Quintus ¶ Continentia libri quinti. Uintus liber agit de ceteris mū di partibus ſuperioribus. Hoc eſt de igneo ſpacio ac celo aereo ac eius impreſſionibus. Habet aūt capitula. cxiiii. E igneo ſpacio ¶De natura ignis cōmuni ii. De eodem. iii. De ꝓprietatibꝰ ignis in quibꝰ aſſimilat̉ diuinitati. iiii. De differentia ignis celeſtis ac terreni Ꝙ ignis omnia vegetat et mouet vi. De diuerſis ſpeciebus ignis. vii. viii. De ethere De aere. De naturalibus aeris proprietatibus x. De loco et motu ip̄ius xi Ꝙ aer ſit vnum ⁊ verum corpus probatur ex eiꝰ ope rationibus. xii. Iterum ad idem. Ge ſono in quo etiā apparet aeris intenſio xiii. xiiii. De variis ſoni generationibus. xv. Qualiter in aere ſolo recipitur eius generatio. xvi. De echone xvii. De ſonis in aere ſibi inuicem occurrentibus. xviii. De differentiis ſonoꝝ xix De duplici medio ſoni xx. Iterum de eodem xxi. De tribus aeris ꝑtibꝰ ſiue regionibus. xxii. De incōſtantia inferioris partis eius. xxiii. De variis imp̄ſſionibus eius. xxiiii. Iterum de eodem. xxv. De ventis. xxvi De diuerſis ventorum cauſis. xxvii. Adhuc de eodem. xxviii. De qualitatibꝰ ventoꝝ xxix. De augmentatōne ventoꝝ ẜm ꝑtes a quibꝰ flant. xxx. De cauſis interpolationis ventoꝝ xxxi. De ventis antelucanis xxxii. De ceteris ventoꝝ generibꝰ xxxiii. De numero ventoꝝ ⁊ ratōibꝰ noīm ſinguloꝝ. xxxiiii. De locis eoꝝ originalibꝰ ⁊ eoꝝ effectibꝰ xxxv. De quattuor ventis principalibꝰ xxxvi. De multiplici ventoꝝ vtilitate xxxvii. De quorundā ſanitate ⁊ alioꝝ noxietate xxxviii. De turbine. xxxix De tempeſtate ac temporibꝰ tempeſtuoſis De ſignis tempeſtatū p̄noſticis xli. De nubibus xlii. De diuerſis nubiū cauſis xliii. De locis ⁊ coloribꝰ ⁊ generationibꝰ nubiū xliiii. De pluuiis xlv. De diuerſis pluuiaꝝ cauſis xlvi. De natura aque pluuialis xlvii. De grandine ⁊ eiꝰ formā ac ꝓprietate xlviii Ubi ⁊ ex qua cauſa generetur grando xlix. De niue De niuis cauſa ⁊ origine De temporibus niuis ⁊ grandinis lii De natura aque niualis liii. De choruſcatione liiii. De tonitruo lv. De ſpeciebus tonitrui lvi. Ꝙ nō fit tonitruus ex qualibet colliſione lvii. Ꝙ etiā ſine nube videtur fieri poſſe lviii. De fulmine lix. Cur nō touet ac fulminet in quolibet anni tꝑe lx. De diuerſis ſpeciebꝰ fulminis lxi. De miraculis oꝑationum fulminis lxii. De variis eiuſdem operationibuſ ſecundum materias quas inuenit lxiii. De differentia choruſcationis ſiue fulgurationis ⁊ ful minis. lxiiii. Ꝙ vtrunqꝫ illoꝝ eſt ignis lxv. Qualiter humide nubes ignē poſſint gignere lxvi. Epilogus de tribus predictis ſcilicet fulgure tonitruo et fulmine lxvii. Diuerſoꝝ opiniones de predictis lxviii. Quibꝰ in locis ⁊ tꝑibus fulminet ⁊ quibꝰ nō lxix. lxx. Morale ſenece de terrore fulminis De ignibꝰ in trāſuerſum ꝑ aerem agitatis lxxi. De aſub .i. ſtella cadente lxxii. De ceteris igneis imp̄ſſionibus lxxiii. De yride ⁊ eius coloribus lxxiiii. Qualiter imprimitur in eo ſolis imago lxxv. Ꝙ ibi multe imagines in vnā turbidā ꝯfluūt. lxxvi. De vitio ſpeculi lxxvii. Diuerſoꝝ ſententie de yride lxxviii. Quibꝰ temporibus appareat ⁊ quibꝰ non lxxix. De ſignificationibus yridis lxxx. De coronis in aere expreſſis lxxxi. lxxxii. De virgis De imaginibus ſolis lxxxiii. De rore ⁊ eius effectibus lxxxiiii. De manna quod generatur ex rore lxxxv. De melle lxxxvi. De ladano lxxxvii. lxxxviii. De pruina De gelū ⁊ glacie lxxxix. De nebula De exalatione ⁊ euaporatione multipharia xci. De illis que fiunt ex terra xcii. xciii. De illis que fiunt ex aqua vino ⁊ aceto De illa que fit in corpore humano xciiii. De illa que fit in arboribus xcv. xcvi. De illa que fit ex putrefactionibus De exalatione que fit per attractionem xcvii. De fumo ⁊ eiꝰ proprietate xcviii. xcix. De trina fumi varietate De odoribus in genere Utrum odor ſit qualitas ſimplex an compoſita ci. Ꝙ odor prīcipaliter ꝯſtituit̉ ī vapore calido ⁊ ſicco. cii ciii. Ꝙ odor per euaporationes immutatur Ꝙodor ⁊ ſapor diuerſimode generātur a qualitatibꝰ ſubiectorum complexionalibus ciiii. De quibuſdā corꝑibꝰ odorabilibꝰ ẜm areſtotilem. cv. De odoribus quorundam metallorum cvi. cvii. De odoribus ciborum ac medicaminum De differentiis odorum cviii. De aere temperato et intemperato cix. De ꝓprietatibꝰ aeris ſeptētrionalis ⁊ meridionalis. cx De proprietatibus orientalis et occidentalis cxi. De diuerſitate aeris ex locoꝝ ſitu vel vicinitate cxii. De aere peſtilentioſo cxiii De habitatōe demonū in hoc aere caliginoſo. cxiiii. Liber Quintus uꝑ aerem purus ignis dicitur celū. vnde et lumīa O ria facta eſſe conie ctant illius .ſ. ignee luciſ conglobata di ſpoſitaqꝫ natura in eas formas quas ī celo cernimꝰ ¶ Se neca de naturalibꝰ queſtionibus li. vi. Ordo ſiquidē rerū exiſtit. et ignis purgatꝰ in cuſtodia mundi ſummas ſor titus oras pulcerrime circūit. Et hic quidē deſcendere non poteſt. Sed nec ab externo comprimi: qꝛ in ethere nulli incerto corꝑi locꝰ: certa ⁊ ordinata nō pugnāt. vor aūt dicitis cū cauſas ſtellaꝝ trāſuolantiū redditis poſ ſe aliquas ꝑtes aeris ad ſe ignē trahere ex his locis ſu perioribꝰ: atqꝫ ex eo ardore accendi. Sed plurimum in tereſt. vtꝝ aliquis dicat ignē ex ethere decidere: qd̓ na tura nō patitur: an dicat ex ignea vi calorē in ea q̄ ſub iacent: trāſilire. Nō enī tunc ignis illinc cadit: qd̓ fieri non poteſt ſed hic naſcit̉: apud nos certe videmꝰ incē dio late ꝑuagante quaſdā inſulas ꝙͣdiu ꝯcaluerint: ex ſe flamā conciꝑe. Itaqꝫ veriſimile eſt ⁊ in aere ſummo in quo ignis rapiēdi naturā habet. accēdi calorē ignis ſuppoſiti. Neceſſe eſt enī vt vnꝰ ether habeat aliquid aeri ſimile. Et ſummꝰ aer nō ſit etheri ſummo diſſimil qꝛ nō fit ſtatim in diuerſum ex diuerſo tranſituſ: paula tim ergo iſta vim ſuā in ꝯfinio miſcent. ita vt dubitare poſſes: an hoc aer an hoc iā ether ſit. ¶ Ph̓s in methe oroꝝ li. i. Inferiꝰ quidē in eo qd̓ ſuꝑ terra eſt: vincit aqͣ ⁊ aer ſine igne. Nā ſi vinceret ignis cōbureret illud et exiccaret. Ignis aūt purꝰ ⁊ nō turbidꝰ ſuꝑius eſt ꝯtin gens orbeꝫ lune ¶ Hugo in dydaſcolicon li. i. Itaqꝫ tē poralia hec ſūt nature oꝑa: que ſuꝑ terrā oriunt̉ ſub lu nari globo mouente igne artifice. qui quadā vi deſcen dit in res ſenſibiles ꝓcreandas. ¶ Ex li. de naturis re rum. Locꝰ orbi ꝓpinquꝰ: qui .ſ. orbis eſt elementū quin tum calidꝰ eſt ⁊ inflamatꝰ. Nā om̄e mobile ex corꝑibuſ qn̄ mouetur motu circulari inflamat̉: ⁊ ip̄m qd̓ ei appro ximat inflamat. In locis aūt orbis in quibus videt̉ ga laxia ſunt ſtelle multe ꝑue: ſpiſſe: ⁊ magne: ꝓpinque: lu minoſe. Cū ergo ꝓcedit lumen eaꝝ ex illo loco igneo vl̓ inflamato: videtur in eo lumē oblongū. Et iſte quide m ſtelle ſunt: quaꝝ quedā alias tangūt: ⁊ lumen a ſole re cipiunt. Quare ꝯtinuatur lumē quarundā eaꝝ cū qui buſdiā: ꝓpter hoc videtur galaxia in vno orbis loco: nō recedēs ab eo. Ex his verbis areſtotilis innuitur: ꝙ nō ſolū a ſuꝑiore: ſed ab inferiore loco gloria ⁊ honor con trahitur. Nā lucē dictaꝝ ſtellaꝝ nobilitat nō ſolum lu men ſolis: ſed etiā ignis. Eſſe aūt galaxie ſimile eſt eſſe ſtellaꝝ comas habentiū: qꝛ ſimiles ſūt eis ꝑ hūc modū in locis ſuis. Et lumē ſolis ſuꝑat lumē eaꝝ. ¶ II. ¶ De natura ignis communi. ¶ Auicenna de medicinā libro. ij Gnis eſt corpꝰ ſimplex: cuiꝰ naturalis locꝰ exi ¶ O ſtit ſuꝑ om̄es elementarias ꝑtes: qui eſt conca ua celi ſuꝑficieſ. Ip̄e nanqꝫ ad celū ꝑuenit hec eſt leuitas eiꝰ abſoluta: huiꝰ natura calida eſt ⁊ ſicca: ⁊ eiꝰ eſſe in generatis iuuat vt maturent̉ ⁊ ſubtilientur ⁊ temꝑentur: vt ⁊ eiꝰ penetratōe ꝑ ea currat aerea ſubſtā tia: ac duoꝝ elementoꝝ grauiū ⁊ frigidoꝝ pura frigidi tas temꝑetur ¶ Philoſophꝰ de celo ⁊ mundo libro. iii. Ignis eſt velocis motus calefaciens adurens: incidit quoqꝫ ⁊ ſeꝑat: et aggregat plus ꝙͣ ſeꝑat. Nō eīꝫ ſeꝑat ⁊ finit: niſi om̄e qd̓ nō eſt ſui generis. Aggregat aūt et vnit om̄e qd̓ ſui generis eſt. vnde aggregatio ⁊ vnitio eſt de ip̄ius ignis eſſentia. Seꝑatio aūt ⁊ conſumptio nō inſunt ei niſi ꝑ accidens. Et ignē quideꝫ corrūpi vi demꝰ dupliciter: aut enī corrumpit̉ ꝯtrario ſuo: aut fini tur ⁊ extinguitur ex ſeip̄o. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ Ignis ſimplex dictꝰ eſt leuiſſimū corpoꝝ: aſcendēs ſui ſum: congregās homogenia: diſgregās ſynginea: cale faciens ⁊ illuminās: virtutē habet vſtiuā ⁊ conſumpti uam: materiāqꝫ ſibi ſubiectā vbi obediens fuerit: in fa uillā et cinerē redigit. Itaqꝫ materiā ꝓximātē cōſumit cū ſine materia extra ſperā ſuā eſſe nō poſſit. Quātoqꝫ in materia groſſiori fuerit: tanto fortiꝰ vrit. fortius enī vrit in ferro: ꝙͣ in carbone. Et fortiꝰ in carbone ꝙͣ ī ſti pula. Et in ſtipula: ꝙͣ in ſtupa. Item in viridi materia fortius vrit: ꝙ in ſicca. Ignis accenſus aqua ardenti ex ſubtilitate ſui fomenti etiam bombicem eadem aqua madefactum: non comburit: ſed accendit. nec vllam ali cubi aduſtionem preſtat. Ignis lapides in era ſoluit: ferrum mollit: lapidem crematum: in cementum vertit. candida nigrificat. nigra candificat: ꝓ tꝑe iocundꝰ eſt ſi nō excreſcat. Ignis ventū ſuſcitat. vnde ⁊ vulgꝰ igni ſolēt accendere: cū a tritico paleas excutiūt. Ignis ma nens ignis. nec potentia leui actualē poteſt amittere ca liditatem et ſiccitatē: ſicut in alijs elementis contingit Nā terra calefieri poteſt et humectari: aqua vero cale fieri: et aer frigefieri ¶ III. De eodem Unqꝫ ignis ſubtiliſſimꝰ ſit nunꝙͣ euaporatiuꝰ ¶ttritōeꝫ ⁊ calefactōneꝫ: que duo excluſa ſunt erit: qꝛ om̄e euaporans euaporat ſubtilius ſe ꝑ ab igne ſubtiliſſimo et puro. Ignis ſi ſub diuo accendi tur: quinqꝫ lineas efficere noſcitur. vnā in medio ferui dam. duas circūgelidas: duas vero inter haſ temꝑataſ Qui ſi vt ſol circūiret: nimiꝝ quinqꝫ circulos redderꝫ. ad modū quinqꝫ circuloꝝ in celo .ſ. borealis: ſolſtitialis equinoctialis: brumalis: auſtralis Ignis etiā ad ingreſ ſum hoſtii facile extinguitur: et difficile accēditur. Ra dius ſolis obiecto ſpeculo cōcauo fit ignis ẜm eſſe qd̓ ibi eſt: nō tn̄ habet lucem: ſed corpulentiam et calorem. Ignis ex ſilice elicitur: ſed ſtatim annichilatur: niſi cir cumpoſita leui et arida materia foueatur. Ex igne pu ro nichil fit: ſine materia permanente. Ignis in maiori materia maioris eſt claritatis et caloris. Ignis multi pliciter auxiliabitur. Remediū p̄bet dolori: quem facit aduſtio. Dicitur etiā ignis ꝙ accenſus in domo: defen dit eā ab ictu fulminis. Eſt aūt genꝰ ignis de quo legi tur in geſtis beati nicolai: qd̓ ardet in aqua calida: d̓ ſui natura ſemꝑ mobile. Ignis diuinꝰ ꝯſumit nō id qd̓ eſt Sed potiꝰ id qd̓ nō eſt: vt peccatū. Ecōtrario ignis cō cupiſcentie facit: qm̄ ab eſſe ad minꝰ eſſe hoīeꝫ inflamā do trahit. Ignis durat quouſqꝫ eſt cōbuſtibile: et amor quouſqꝫ amabile. ¶ Actor. Ignis eſt elementū quartū Calidus eſt: et ſurſum tendit: ſplendet: rutilat: calefacit fumū generat: ligna ꝯſumit: attractiue nature eſt: cibo decoquit. huiꝰ effectꝰ ex ꝑte tangunt̉ in his verſibus. Deſtruit: emollit: reſtringit: cōſolidatqꝫ. Terret: accen dit: letificat: clarificatqꝫ. Mobilis et ſiccus munduſqꝫ fauilla tenetur. Creſcit et aſcēdit: ſed aquā modica mo rietur. IIII ¶ De ꝓprietatibꝰ ignis in quibꝰ aſſinſilat̉ di uinitati. ¶ Dioniſiꝰ de gerarchia celeſti. Abet aūtē ignis multas diuine. ſi phas eſt di cere. gratie ꝓprietates. Ignis enī ſenſibilis qͥ dem eſt: et remouetur omnibꝰ .i. ſuꝑeminet om nibꝰ elementis. Occultꝰ eſt et inuiſibilis ẜm ſe: nō acce dente materia in qua ꝓpriam manifeſtet actionē: imme ſurabilis: potens oīm ſimul: mobilis: tradens ſe om̄ibꝰ quoquo modo appropinquantibꝰ: renouatiuꝰ materie: Liber Quintus nluminatiuꝰ circūuelatis ſplēdoribꝰ incomp̄henſibilis clarus diſcretꝰ .i. diſcernens materiaſ. vt plumbū ab ar cento. reſiliens: immutabilis ſiue impaſſibilis: ſurſū fe rens: acute means: nō receptans ꝯtumeliā minoratōis ſemꝑ motꝰ: ꝑ ſeip̄m motꝰ mouens alteꝝ. Nō indigens alteriꝰ: latenter creſcens a ſe ip̄o: ⁊ ad ſuſceptas materi qs manifeſtā ſumit magnitudinē. alias manifeſtās ſui magnitudinē actiuꝰ. potens. ſimul om̄ibus p̄ſens inuiſi hiliter. neglectꝰ nō eſſe putatur. attritū aūt ſicut quadā viudicta: conaturaliter ⁊ ꝓprie ſubitoqꝫ relucens: et ite rum incomp̄henſibiliter impalpabilis: nō minutꝰ ī om̄i bus ditiſſimis ſuis traditionibꝰ. ¶ Gloſa ſuꝑ actꝰ apo ſtoloꝝ. ii. c. In igne ſpūſſanctꝰ venit: qꝛ ignis quattuor habet ꝓprietates naturales. vrit. purgat. calefacit. illu minat. Ignis etiā incorporeꝰ ⁊ inuiſibilis eſt in natura ſua. ſed aſſumpto alio corꝑe videt̉: diuerſi coloris apꝑa rens ꝓpter materias in quibus ardet. ¶ V. De differentia ignis celeſtis ac terreni. Auguſtinus ſuꝑ geneſim. Gnis quidē ille ſuꝑior. vt dictū eſt. purus eſſe dicitur. Ignis aūt ille qui vrit tangentē: qui de terrenis ⁊ hu midis motibꝰ infra exiſtit. vt vertatur in aliud elemen tum: ac ꝑ hoc in ſuꝑiorem tranquillitatē euadere nō va lens: in iſta pinguiori ꝑte turbulentis motibꝰ agitatur ad temperandū eiꝰ rigorē. et ad vſus terroreſqꝫ morta Ilium ¶ Actor. Ignis ille ſup̄mus ac tranquillꝰ. nō que rit alienā materiaꝫ in qua coaleſcat. Iſte vero terrenꝰ ignis qꝛ nō eſt in regione ſua: ſed deficit in cōſumptōe materie. ⁊ in aliud elementū ꝯuerti dicitur: qꝛ fumigā do in aera denſatur. hec eſt vtiqꝫ differentia inter vtrū qꝫ: qꝛ ille celeſtis ignis nō eſt elementū. hic aūt terrenꝰ elementū. ille tranquillꝰ. ille aūt turbidꝰ. ibi quoqꝫ fert̉ eſſe pura lux. hic aūt ardor. vnde triꝑtita fit ignis diſtī ctio. aut enī eſt purꝰ ⁊ ſine materia. ⁊ ſic eſt ille celeſtis. aūt in materia. Et hoc dupliciter. aut in materia rara ⁊ tenui ſic eſt in aere: et ſic eſt flama: vt in fulgure. Aut in materia groſſiori terrena .ſ. ac ſolida. et ſic eſt carbo vel fauilla. Ignis ille ſuꝑior nō eſt calidꝰ vel ardens in ſe ẜm quoſda: ſed tm̄ in effectu. calefacit enim ſubiecta ¶ Guilhermꝰ de conchis. Ignea nō ſunt calida: niſi q̄ vicina ſunt alicui ſpiſſe materie ⁊ humide. vnde ſol ī cō uallibꝰ montiū vbi aer ſpiſſior eſt: maiorē calorē exercꝫ vnde in ſummitate montiū ꝓpter ſubtilitatē aeris ꝑpe tue ſunt niues. ¶ Seneca vbi ſupra. Et ignis quidem fieri ſolet apud nos duobꝰ modis. Uno .ſ. ſi excitatur: ſicut lapide ꝑcuſſo. Altero vero ſi attritu inuenit̉. Si cut cū duo ligna inter ſe diutiꝰ ſunt ſtricta Nec omnis hoc tibi p̄ſtabit materia: ſed eliciēdis ignibus ydonea: ſicut laurꝰ ⁊ edere. et alia in hunc vſum paſtoribus no ¶ V Ꝙ ignis omnia vegetat et mouet. ¶ Hugo luper eccleſiaſten̄. Uſtrans inquit vniuerſa in circūitū ꝑgit ſpūs et in circulos ſuos reuertitur. Spiritu hic acci ſpere poſſumus igneā vim: que ab ip̄o ſole ꝓce dens. ꝑ cuncta ſe diffundit. et vniuerſa inuiſibiliter pe netrans vegetat ⁊ mouet. vnde ⁊ veteres naturā eſſe di xerunt ignē artificē ꝓcedentē in res ſenſibiles ꝓcrean das. vitalis enī motꝰ ⁊ vegetatōis ſenſibilis in cunctiſ naſcentibꝰ ignea vis origo eſt. que rebꝰ omnibus incre mentū ſubiicit. Et inuiſibili eas nutrimēto alens ac fo uēs. ad viſibilē tandē ꝑducit ſubſtātiā. hic ergo ſpiritꝰ .i. hec occulta nature vis oīa luſtrat: qꝛ ꝑ omnes reruꝫ ꝑtes inuiſibiliter ſe diffundēs. vnicuiqꝫ ẜm nature ſue capacitatē. ꝓpriam qualitatē diſtribuit. ꝑgit ⁊ reuertit̉ qꝛ vniuerſa q̄ oriunt̉ in tꝑe priꝰ ꝑ incrementū prouehit ac deinde ſeneſcentia in originē ſuā reducit ¶ Ambro ſius in hexameron li. ii. Cū dicant ph̓i orbe celi volui ſtellis ardentibꝰ refulgentē. Nōne dei prouidentia ne ceſſario ꝓſpexit. vt intra ⁊ ſupra celi orbem aqua redū daret. que illa feruentis axis incēdia temꝑaret. Ꝙ er go exundat ⁊ feruet ignis. etiā aqua exundauit ī terriſ ne ſolis ac ſtellaꝝ ardor eas exureret: et tenera reꝝ ex ordia vapor inſolitꝰ lederet. Quāti fluuii. fontes. lacus terras irrigant: qꝛ eas internꝰ ignis vaporat. vnde enī arbores germinarent. ſata ꝓrumperent. vel orta cōqui rerent̉. al̓s coq̄rent̉: niſi ea iterior ignis aīaret: qͥ etiā ⁊ ſaxis frequenter excutit̉: ⁊ de ligno exilit̓ ſepe dū cedit̉ Itaqꝫ ne alteꝝ altero ꝯſumeretur: inuicem ſe temꝑant ignis ⁊ aqua. Deꝰ enī pondere ⁊ menſura examinauit vniuerſa. ¶ Seneca vbi ſupra li. vii. Dicimꝰ ergo ignē eſſe qui mundū occupet: ⁊ in ſe cuncta ꝯuertat. nichilqꝫ aliud in reꝝ natura relinqui reſtincto igne: ꝙͣ humorē: et in hoc futuri mundi ſpem latere. ita ignis exitꝰ mun di eſt. humor exordiū ¶ III. De diuerſis ſpeciebus ignis ¶ Hugo de ſancto victore. Riplex eſt ignis natura .ſ. ꝙ naſcit̉. ꝙ paſcitur ꝙ depaſcitur. hoc eſt ꝙ oritur ꝙ nutritur ꝙ cō ſumit. Et ẜm has tres naturas recipit decem ſpecies. Prima eſt que fit ꝑ remotionē: que nec naſcit̉: nec paſcitur: nec depaſcitur. qualis eſt gehenne ignis. Nō naſcitur: qꝛ originem extra ſe nō habet. Nō paſcit qꝛ nutrimento nō indiget. Nō depaſcitur: qꝛ in ſubſtā tia materiali nō ardet. Secunda eſt ſpecies que tantuꝫ naſcit̉ n̄ paſcit̉ n̄ depaſcit̉: qͣlis ē fulgur exp̄ſſū a nubibꝰ Tercia q̄ tantū paſcitur nō naſcitur nō depaſcit̉: qͣlis eſt ignis oculoꝝ qui naturalis eſt. Quarta q̄ tantuꝫ de paſcitur: nō naſcitur: nō paſcitur. qualis eſt ignis ſoliſ extrinſecꝰ. vnde nec ſordes ei appropinquare poſſunt. quas nō ſibi incorporando: ſed in nichilum redigendo ꝯſumit. Et hec eſt differentia inter ignē ſolis ⁊ gehēne qꝛ ignis ſolis extrinſecꝰ depaſcitur. Ignis vero gehen ne: nec extrinſecꝰ id qd̓ ardet: nec iutrinſecꝰ id in quo ar det demolitur. Quinta ſpecies cuꝫ ignis qui naſcit̉: pa ſcitur nō depaſcitur: qualis eſt calor in ouo: qꝛ ille d̓ cor pore fouentis naſcitur ⁊ paſcitur: ⁊ nō depaſcitur eius ſubſtantia. Talis eſt ⁊ radiꝰ ſolis in luna. Sexta eſt q̄ naſcitur ⁊ depaſcitur ⁊ nō paſcitur: ſicut fulgur exp̄ſſū de nubibꝰ. Septima eſt que paſcitur ⁊ depaſcitur: ⁊ nō naſcitur: qualis eſt calor in corꝑe: paſcitur cibis: depa ſcitur humores corꝑis. Nō aūt naſcitur: qꝛ naturalis eſt. Octaua que violentia naſcitur ſimulqꝫ naſcitur ⁊ d̓ paſcitur. ſicut ignis excuſſus de ſilice: ⁊ ī lignis receptꝰ de ſilice ꝑ violentiā colliſo naſcitur: ⁊ in lignis paſcitur et ip̄a ligna depaſcitur. Nona eſt que ſurſum naſcitur deorſum vero depaſcitur ſimulqꝫ paſcitur: ſicut radiꝰ ſolis lucens in humido de ſole a ſurſum naſcitur et pa ſcitur et humorem depaſcitur Decima eſt que de ſubtꝰ ſimul naͣſcitur paſcitur ⁊ depaſcitur. qualis eſt igniſ ex iens de ſigno et ardens in ligno: propter has diuerſas ſpecies ignis diuerſa inuenitur ſignificare in ſcriptura Modo charitatē. mō cupiditateꝫ. mō luxuriā. mō vir tutes. modo viciā. modo deū. ¶ VIII. ¶ De ethere. Uid aūt etheris nomine ſignificetur iuxta be dam qui hoc celū immediate ſuꝑ aerem ordīat nō intelligo: niſi ip̄ius aeris ſupͥma ꝑs purior ac tranquillior hoc noīe nuncupetur. quāꝙͣ tam ab are ſtotile ꝙͣ a ceteris autoribꝰ ignis ille ſuꝑior elementis: ſiue ſpaciū igneū. de quo iam diximus. ether vocetur. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Supra eſt ignis puriſſimꝰ totū aerem excedens. Cuiꝰ regio ad firmamentū vſqꝫ extenditur. Is tanto eſt aere ſubtilior: quanto aquā te nuior: et aqua terra rarior. idem et ether vocatur: qꝛ ꝑ petuo ſplendore letat̉. de hoc angeli ſibi corꝑa aſſumūt Liber Quintus cum ad homines miſſi veniūt. In hac ignis regione ſe ptem ſtelle ⁊ ſepteꝫ planete ſingulis circulis cōtra mū dum ferunt̉: et ob vagū curſum erratice nominantur. Ignis itaqꝫ tripliciter cōſideratur. Nā in materia ter rea carbo eſt. In materia aeris flama. In natura vero lucis eſt pura lux. Et ideo nō indiget nutrimento: qꝛ n̄ eſt ex cōtrariis agentibꝰ. planete quoqꝫ ⁊ ſtelle quoniā ex eodē conſtāt alimento nō indigent. Et ideo ẜm natu re curſuꝫ in euū lucere poſſent: niſi creatoris ſui volun tas eos aliter ordinaret. Ip̄e nanqꝫ ignis lux illic in ꝓ pria regione eſt: nec habet reſpectū ad aliud vnde natu ram trahat. ¶ Iſidorꝰ in li. ethy. xiii. Ether locꝰ eſt in quo ſidera ſunt: ⁊ ſignificat eū ignē: qui a toto mundo in latū ſeꝑatus eſt. Sane ether eſt elementū: ethera ve ro ſplendor etheris: ⁊ eſt ſermo grecus. ¶ Actor. Ecce aꝑte inuuit yſidorꝰ: celū ſidereū qd̓ ⁊ igneū eſt: etheris nomine deſignari. fortaſſis aūt beda celū ip̄m ſidereuꝫ ꝑ tria interſticia ſeꝑat. quoꝝ vnūqd̓qꝫ celū vocat: ⁊ ꝓ priū cuiqꝫ vocabulū aſſignat. Primū .ſ. ⁊ infimū ethe ra nominās. Mediū aūt olimpū. Supremū vero ſpaci um igneū. His aūt p̄termiſſis que liquide comp̄hende re nō poſſumꝰ: ad ea q̄ nobis tā ex aſſiduo loquēdi vſu: ꝙͣ ex ſcripturaꝝ lectōe nota ſūt trāſeamus IX. ¶ De aere. ¶ Iſidorus. xiij. libro. Nterduꝫ ⁊ celū ꝓ aere accipit̉ vbi venti ⁊ turbines ac nubes fiunt. Un̄ lucreciꝰ. Celū qd̓ dicit̉ aer. pſalmiſta quoqꝫ volucres celi dicit: cū eas in aere volitare mani feſtū ſit. Et nos hunc aerē ex ꝯſuetudine celū vocamꝰ Cū de ſereno vel nubilo querentes: quale ſit celū inter rogamꝰ. Eſt aūt aer inanitas plus habens admixtū ra ritatis ꝙͣ cetera elementa. Unde virgiliꝰ: longū ꝑ ina ne ſecutus. ¶ Actor. Aer inquit leuis ⁊ mobilis eſt: ra rus: ſpiraculū viuentiū. ſole illuminat̉. nube denſat̉. vē to agitat̉ ¶ Hugo de ſeptē diebꝰ. Aer dicitur celū: eo ꝙ a viſibꝰ noſtris celetur. Nā om̄e corpꝰ viſibile alicu ius denſitatis eſt: que ex ſpiſſitudine aque vel terre cō tingit: vt nubes ex vapore aquaꝝ denſate viſibiles ap parent ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Aer eſt terciū elemē tum: ⁊ eſt om̄ę qd̓ inani ſimile a terra vſqꝫ ad lunā con ſpicitur. de quo ⁊ vitalis ſpūs hauritur: ⁊ in quo demo nes cōmorātur Eſt enī qd̓āmodo craſſus. terra: ⁊ aqua ⁊ igne ꝑmixtꝰ. Aliter enī demonū corꝑa ex eo ſumpta ſonū nō reciꝑent. vnde verba formarentur: ad eos qui bus apparent. Qd̓ ergo duꝝ ⁊ molle aſpeꝝ ⁊ lene ſen titur in eis: fit ex ꝯtrariis elementis ſimul ꝑmixtis. Ex hoc etiā ⁊ in hoc fiunt venti. uiues. grandines. imbreſ flamā ⁊ hmōi. Ex cōtrarietate nanqꝫ vehementiaꝫ ele mentoꝝ patitur. vnde ⁊ eiꝰ corruptione infirmitates ⁊ peſtilentie generātur. Aer rarus eſt: leuis: mobilis: aui bus peruius. Nubibꝰ obſcuratur: et pluuiā ſignificat ſole illuſtratur. hieme condenſatur. Eſtate ſerenat̉: ven to agitatur. Circa paludinoſa ⁊ humida loca cōdenſat̉ et facillime corrūpitur. circa mōtes aūt ſubtilis ē. nimi um ac penetrabilis. Mediocribꝰ aūt locis optimus .i. nec nimis altis nec demiſſis. ¶ X. De naturalibꝰ aeris proprietatibus. Er eſt elementū calidū et humidū: qd̓ ad termi num fertur: licet nō ita velociter vt ignis. vnde aer habet humidi magis ꝙͣ calidi: de ꝓprietate aūt humidi eſt: ꝙ ſi fuerit diuiſum: iterato redeat ad cō tinuum. Aer maxime inter ceteras qualitates elemēta res paſſiuꝰ eſt. vnde impoſſibile eſt humidum ẜm ſe eſſe cauſam doloris: ſicut ⁊ verā humilitatem offenſionis. Aer motu frigeſcit. Cū tn̄ eo et terra et aqua nō frige ſcant ſed caleſcant. hoīs aūt flatu ꝯtingit aereꝫ et infri geſcere et caleſcere. Nichil tn̄ ita replere poteſt: vt aer cū ingreditur: nichil ita euacuare: cū expellitur Cū aūt totū repleuerit: ip̄m ẜm ſe diſponit. aer enī ſequit̉ figu ram eius qd̓ repleuit: vel cui adiungitur. Aer facillime corrumpitur: et maxime qn̄ non mouet̉. Immutat̉ quo qꝫ fumoſitate paludū vel putredinis alicuiꝰ. vnde fiunt morbi ac peſtes in hoībus. aer medium eſt in viſu ⁊ au ditu et olfactu. Om̄s colores ſimul et ſemel poteſt reci pere: et tn̄ vnūquemqꝫ ſeꝑatim et abſqꝫ cōmixtione oīꝫ vt patet. poſito ꝙ pupilla oculi in medio aere eſſet: cuiꝰ circūferentia om̄s colores etiā diſtinctos haberꝫ. Aer quādo tingitur aliquo colore in ip̄o reſplendēte: reddit ip̄m colore ad aliud corpꝰ: ſicut aqua radiū in ea reful gentē reddit ad aliud corpꝰ. Terſio aūt et ſplendor nō videntur in aere et in aqua: niſi qn̄ inquiete ſunt. Aer quoqꝫ ſicut ⁊ ignis nō euaporat: qꝛ om̄e euaporās eua porat in fumum ſubtiliorem ſe. et ignitū: quod non acci dit aeri. XI. ¶ De loco et motu ipſi ¶ Auicēna vbi ſupra. Er eſt corpꝰ ſimplex cuiꝰ naturalis locus eſt: vt ſit ſuꝑ aquā: et ſub igne. et hec eſt eiuſ leuitas comꝑatiua: cuius natura calida eſt et humida: huiꝰ eſſe in generatis iuuat vt rarificentur et ſubtilien tur: et ad ſuꝑiora eleuentur ¶ Ph̓s de celo et mundo li. iii. Aer plus eſt in magnitudine .i. expanſione ꝙͣ aqua Similiter et om̄e corpꝰ ſubtile pluris eſt magnitudiniſ ꝙͣ corpꝰ .ſ. ſpiſſum. Elementū ergo aque minꝰ eſt elemē to aeris. Quāto ergo maiꝰ eſt corpꝰ: tanto vehemētior motꝰ eiꝰ fit et fortior. Ignis nanqꝫ ꝙͣto maior: ſurſum tanto velociꝰ incedit ¶ Hugo ſuꝑ eccleſiaſten. Cuſtrāſ inquit vniuerſa in circuitu ꝑgit ſpiritꝰ: hͦ quoqꝫ ſigni ficare poteſt: ꝙ motꝰ aeris nō ſemꝑ vbiqꝫ idē eſt. Sꝫ cū alibi vehementiꝰ: alibi moderatiꝰ agitetur: ip̄a eius flu ctuatio verſa vice in ſemetip̄am refuſa diſſimiliter mo uetur: et nō vniformiter ꝯquieſcit: vt non cogamur mo tum ſemel ceptū vſqꝫ ad extrema extendere: ſed ſingu le motiones impulſioneſqꝫ quaſi in ſe facte. paulatiꝫ in ſpacio motu languente quieſcūt. Sed et illud qd̓ ait lu ſtrans: aꝑte huic elemento tribuitur: ſiue ꝙ ſordes vni uerſas ſua mobilitate vbicūqꝫ aſperſas ſiue collectas purget ac diſſipet. Siue ꝙ ſua ſubtilitate cuncta pene trans: vbiqꝫ ſe diffundat. ¶ Seneca vbi ſupra libro vi. Aer quidē terre ꝯtinuus: et ſic ei appoſitus: vt ibi ſta tim futurꝰ ſit vnde illa diſceſſerit: ꝑs eſt totius mundi. Sꝫ tn̄ quidqͥd in alimentū celeſtiū terra miſerit: ip̄a re cipit: vt .ſ. materia: non ꝑs debeat intelligi. Ex hoc oīs eiꝰ incōſtantia et tumultꝰ eſt. ¶ XII. ¶ Ꝙ aer ſit vnū et verū corpꝰ probatur ex eius operationibus Unt qui et hunc ex diſtantibꝰ corpuſculis vt puluerem conſtruūt. plurimum aūt a vero rece dunt: cū ꝑ vnitatē ꝑtes ad intenſiōeꝫ ſibi ꝯſen tire debeāt: et ꝯferre vires. Aer autē ſi in athamos in ciditur ſparſus eſt: teneri vero diſiecta nō poſſunt. In tenſionē acris oſtendunt ꝯflata nec ad ictum cedentia: oſtendunt et pondera vento geſtante ꝑ magnū ſpaciuꝫ ablata: oſtendunt etiā voces que remiſſe clareqꝫ ſunt: ꝓ ut aer ſe cōcitauerit. Quid eniꝫ eſt vox: niſi intenſio ae ris vt audiatur: lingue formata ꝑcuſſu. Quid curſus et motꝰ om̄is: nōne intenſi ſpūs oꝑa ſunt: hic facit vim veriꝰ et velocitatē currentibꝰ. Cunqꝫ vehementer con citans ip̄e ſe torſerit arbuſta: ſiluaſqꝫ cōuoluit: et edifi cia tota corripiens in alto frangit. Mare quoqꝫ per ſe languidū et iacēs incitat. Intenſiōeꝫ ſpūs ſue ꝑtes ex plicant. nanqꝫ ingentē vim ꝑ occultū agūt paruula ad modū ſemina: et quoꝝ exilitas in cōfiſſura lapidū: locū inuenit: intantū cōualeſcunt: vt ingentia ſaxa diriment et monumenta diſſoluent Quid hoc eſt aliud ꝙͣ inteſio ſpiritus. ſine quā nichil validū: et cōtra quā nichil cal lidū eſt. Eſſe aūt vnitatē in aere: vel ex hoc intelligi po teſt: ꝙ corꝑa noſtra inter ſe coherent Quid enī aliud te neret illa ꝙ ſpiritꝰ. Quid aliud ꝓducit ſegetes ⁊ fruge imbecillā atqꝫ virenteꝫ. Erigit arbores: et diſtendit in Liber Quintus camos: aut in altū erigit: quā intenſio ſpiritꝰ. et vnitas O ſtēdit etiā intenſionē ſpiritꝰ velocitas eiꝰ ⁊ diductio Nā oculi ſtatim ꝑ mult a milia aciē ſuā mittūt: vox vna totā ſimul vrbem ꝑcutit: lumen nō paulatiꝫ pripit: ſed ſimul vniuerſis rebꝰ infūditur. aquā etiā qualiter ſine ſpiritu poſſit intendi. hanc enī nichil aliud mittere vel agere poteſt ꝙͣ ſpiritꝰ: eoqꝫ cogente cōtra naturā ſuam multa conatur: ⁊ aſcendit nata defluere: diſcꝰ ex ſuꝑiore loco in piſcinā miſſus. nō deſcendit: ſed reſilit quare ni ſi ſpiritu reficiente: vel refragante. lumen illi calorqꝫ ali unde ſunt: ſed non ꝑ om̄e ſpaciū ſui ſimilis eſt īmo mu tatur a ꝓximis. ¶ XIII. terū ad idem ¶ Ex libro de naturis rerū ¶ Nuentoſa in qua eſt ſtupa accendit̉ igniſ: rare facit aerem circūſtantē in uentre ventoſe. et du cit in raritatem naturalem eēncie ſue. quo extī cto: ꝙdo iungit̉ ventoſa corꝑi. ⁊ aer de ſui natura redit ad eēntiam dep̄ſſiorem inuentoſe ventre. et tunc occu pat minorem locū. ꝙͣ prius. ac ne locus ſit vacuꝰ quem occuꝑabat prius. exit de corꝑe ſanguis ad repletōeꝫ il lius ꝑ vim. Et hmōi attractō aeris fit et in vrceo ali quo liquore impleto: cuiꝰ fundus habꝫ multa foramina nichil inde exire pōt: ꝙͣdiu ſuꝑiꝰ orificiū obturabit̉: nec aer vel aliud intrat: et hoc ne vacuꝰ maneat locꝰ. Si iā apiatur orificium ſuꝑius: iam exibit. Et quantum infe rius exit d̓ illo liquore: tantū ſuꝑiꝰ ingreditur ad reſtau ratōnem de aere. Item ex attractōne aeris ef̄ficitur: ꝙ homo ꝓpe cadauer homīs tranſiens occiſi: licet illud nō ſentiat: tamen horrore cōcutitur. hoc enī fit ex ſpiri tu qͣntulācumqꝫ infectōem recipiente: et eā aīme repn̄ tāte. p̄terea vulnꝰ infectum ſpiritibus interficientis: ac rem infectum trahit tranſeunte iuterfectore: quo inter cepto ſanguis ebulliens extra manat: quod in viuēte nō fieret. Natura eniꝫ corꝑis adhuc viuentis bonum ſan guineꝫ vt ſibi amicum traheret: et aerem infectum vt ſi bi inimicum excluderet: et hic cōtractꝰ fit accidētaliter ſcilicꝫ ex ſimilitudine. Item ſi mulier acū qͣntulocūqꝫ fu mo ex cadauere reſoluto ꝑ ſuturam portauerit ſuꝑ iacē tis corpꝰ: nephariā actōnem impedit. ¶ XIIII. ¶ De ſono ī quo etiaꝫ apparet aeris intēſio Er licet maxīe ſit paſſibilis et benignꝰ In om ni tn̄ violēta colliſione et motu: ꝙ clamat vel ſo nat: ei oportet imputari. Sonus eſt aeris ꝑcuſ ſio indiſſoluta vſqꝫ ad auditum Sonatm̄ autem eſt mo tiuū aeris: vſqꝫ ad auditum. Sonus duplex eſt: quidaꝫ ſcilicet actus. Alius vero potencia. Quedam enī ſonū habent potentia: vt es et quecūqꝫ leniā ſūt ⁊ planā: qͥa ſonare poſſunt: et magis cōcaua. Corꝑa namqꝫ cōcaua ꝓpter reflexionē: faciunt plures reꝑcuſſiones poſt pͥmā ꝓpter ꝓhibitōem exitꝰ. Facere vero ſonum actu. eſt ip̄i us aeris medii ⁊ auditꝰ: fit aūt ſēꝑſonus ſcd̓m actū ab aliquo: et ad aliqd̓ et in aliquo. Aliud enī eſt verberās. Et aliud quod verberat̉: et aliud ip̄a verberatō. Que dam aūt nō dicimꝰ habere ſonū. vt ſpōgiam et pilos: oportet enim ꝙ ſanatiuū ſit ad reſiſtentiā durum. lene ad cōtinuationē. latū ad fortitudinē implendā: Omne muſicū inſtrumentū inaīmatū ſub vno ſono omnia ver ba ꝯfundit: Idem etiā facit ſonꝰ verboꝝ homīs veniēs a remotis. Buccina verſus extremitatē largior eſt: qꝛ ab ore longior eſt: ⁊ aliqn̄ ſonat ꝯciſe: aliquādo cōtinue Cythare ſonꝰ fert̉ ſomnuꝫ inducere ⁊ demones effuga re. Campana in tribꝰ locis ſi pulſet̉ tres habere ſonos inuenitur In fundo mediocrē. in extremitate ſubtiliorē in medio grauiorē. Campana vbi ſpiſſior eſt: ibi acutōr Clarior aūt dicit̉ eſſe ſonꝰ campane iuxta aquā ſuſpēſe Campana maxima ſi pulſetur: etiā tenui filo circūdata finditur. ꝑcutiuntur aūt campana ⁊ olla ⁊ lampas ⁊ ta lia: vt ſic ꝓbent̉ an fracta ſint vel integra ¶ XV. ¶ De varijs ſoni generationibus. Onꝰ aūt multis modis generatur. Generatur enī quandoqꝫ ex duoꝝ planoꝝ ac ſolidoꝝ inui cem ꝑcuſſionē. ꝑ hoc ꝙ expellit̓ aer aliqualiter a ſuꝑficie vtriuſqꝫ: que ſi nō eſſent aſpera nō inde tunc generaretur: qꝛ tunc aer cōtineretur nō expulſus inter ꝑtem eminentē ⁊ ꝑtem dep̄ſſam. Similiter etiā nō fierꝫ ſonus: ſi mollia eſſent. qꝛ tunc cederent aeri: nec ip̄m ex pellerent. Similiter ſi acuta eſſent: nec ſic ſonū facerēt. ſicut ſi acus acui obiiceret̉. Acutū enī eſt penetratiuuꝫ ac diuiſiuū potiꝰ ꝙͣ expulſiuū ac fractiuū. fit aūt preci pue ſonꝰ magnꝰ. ſi ea q̄ ꝑcutiantur aere ſint plena: ſicut metalla que aerē ꝑcuſſuꝫ diu retinent. ac ꝑ hoc magnū faciūt ſonū. Alio modo fit ſonus nō ex ꝑcuſſione ſolidi corꝑis ad ſolidū: ſed ex ſciſſione vniꝰ ꝑtis ab alia: ſicut cū rumpitur pannꝰ vel lignū. tunc eniꝫ aer frangit̉ vio lenter ⁊ eiꝰ fractura cauſat ſonū. Tercio modo fit ex ae ris ad aliud vel ab alio ꝑcuſſione. ſicut pulmo ꝑcutit ae rem ad ꝑtes duras trahee arterie. Quarto etiā modo fit aeris conſtrictōe. ſicut qn̄ conſtringit̉ ꝑ follem vel ꝑ flationē intra fiſtulā. Et hoc modo etiā generat̉: quan do ventꝰ aerem ad cauernas vel foramina impellit: ibi qꝫ ip̄m cōſtringit. Quinto modo generatur ex aeris in undatione ẜm algazelē. ſicut eſt in ſono ventoꝝ quādo terreſtri ſono impellente aeris magna ꝑs ꝓiicitur ſuꝑ alterā. anteꝙͣ illa apta ſit cedere: tunc enī frāgitur ⁊ ſo nus efficitur. XVI. Qualiter in aere ſolo recipit̉ eiꝰ generatio. Onus aūt non generatur in vna ꝑte aeris tm̄: ſicut cetera ſenſibilia q̄ fiunt ꝑ mediū. ſꝫ in om ni ꝑte vſqꝫ ad auditū. Nā ſi generaret̉ in vna ꝑte tantūmodo. oporteret ꝙ illa eadē eſſet numero ī au ribꝰ diuerſoꝝ. ⁊ ſic in diuerſis eſſet idem numero quod eſt impoſſibile. p̄terea ſi eſſet tantū in vna materia diui dente mediū. oporteret ꝙ illa vna in eodeꝫ tꝑe in diuer ſis locis diuideretur ꝑ mediū. Quia .ſ. ꝑ circūferentiaꝫ cōtingit fieri auditū. ⁊ ſic oporteret ꝙ linee que poſſent egredi a centro ꝑ circūferentiā ſimul ⁊ ſemel diuiderēt mediū. qd̓ iteꝝ eſt impoſſibile. Dicimꝰ ergo ꝙ ſit ī om ni ꝑte. Naꝫ vnaqueqꝫ res ſenſibilis nō habet eſſe niſi ī materia ſua: tantaqꝫ eſt: quāta ⁊ ſua materia. vn̄ ꝙͣtuꝫ aerem ꝑcutit primū ꝑcutiens a quo egrediens eſt ſonꝰ: tantū aerem ꝑcutit aer ꝑcuſſus. et generat in eo ſonuꝫ. Ille quoqꝫ aer terciū ꝑcutit ⁊ ſic deinceps: ꝙͣdiū durat violentia ꝑcutientis. Et ẜm debilitateꝫ violentie illiuſ debilitatur etiā ſonꝰ. deniqꝫ ſonꝰ duplex habet mediuꝫ Nā aer eiꝰ eſt materia ⁊ mediū. aqua vero mediū tan tum. vnde cū vnūqd̓qꝫ generetur in materia ſibi conue nienti. poſt diuiſioneꝫ eiꝰ. ꝑte in omni aeris moti gene ratur ſonus. nec oportet ꝙ ip̄m vndiqꝫ diuidat in vna ꝑte generatus. aqua vero q̄ nō eſt materia: nō ſuſcipit generationem eius in ꝑtibꝰ ſuis. Et qꝛ ſonꝰ non habet eſſe niſi in materia que eſt corpꝰ. nec poteſt tranſire cor pus ꝑ corpꝰ: niſi ip̄m diuidendo. hinc eſt ꝙ ſonꝰ nō ꝑue nit ad auditū ꝑ aquā: niſi eā diuidendo. Nec eſt ſimile de ſono ⁊ alijs ſenſibilibꝰ: quoniā illa materiā habent in qͣ ſūt p̄ter medii materiā. Sonꝰ āt nō habꝫ materiā in qͣ eſſe naturale habęat: niſi aerē tantū. ¶ XVII. ¶ De echo. Necho nō fit reflexio ad aerem vel in aere pri mo ꝑcuſſo. ſed in forma ⁊ figura prime ꝑcuſſio nis. Sed ecōtra obticitur ꝙ ſi ſonꝰ ẜm ſignifi cationem ꝑcuſſionis figurat̉. Mons aūt repercutiens reꝑcuſſionem nō habet figurā ſicut primū percutiens. videtur ergo echo non redire ẜm ſimilitudinem ad pri mum ſonū. niſi rediret in materia primo ꝑcuſſa Reſpō demus ꝙ hec obiectio recte ꝓcederet ſi mons percute ret. at mons nō percutit ſed tantuꝫ reflectit. aer aūt re percuſſus ꝑcutit: ſonū generando in poſteriori aere pri us in ſe generatuꝫ. Concedimꝰ tamen ꝙ aliquantulum Liber Quintus retundatur figura ſoni ꝓpter reſiſtentiā ad aerē impul ſum. Et hec eſt cauſa cur voces in echo non ſunt ita di ſtincte. ſicut in principali voce diſtincte ſunt ⁊ articula te. Si aūt querit̉ vtꝝ ſemꝑ in omni voce fiat echo. Re ſpondemꝰ ꝙ ſemꝑ quidē fit echo. i. ſoni reflexio: non tn̄ ſemꝑ eſt ꝑceptibilis ꝓpter duo. vnū eſt debilitas refle ctentis. alteꝝ vero ꝓpinquitas eiuſdē ad aures audiē tis. Porro ſi querat̉ cur ad montes ⁊ altas ſiluas fre quenter audiat̉: Reſpondemꝰ ꝙ huiꝰ eſt cauſa: qꝛ ī mō tibus eſt aeris ꝑcuſſi depreſſio ſicut in ſperā. Similiter etiā in altis ſiluis ſunt multa reꝑcutientia ad ramoſ ſu perius: ⁊ ſtipites inferiꝰ. ꝓpter hoc etiā ibi fit ſpecialis depulſio. In cauerna quoqꝫ p̄cipue ſtricta ꝓhibetur im pulſionis diffuſio ꝑ circūferentiam. Ideoqꝫ neceſſe eſt vt aer impulſus impellatur ad ante: vt fortificet̉ eiꝰ im pulſio in materia: ꝓpter hoc in cauernis longe auditur ſonꝰ ⁊ paruꝰ. hec quoqꝫ eſt cauſa cur in ſiluis bene au ditur. quia ſcilicet arbores impediūt aeris diffuſioneꝫ ꝑcuſſi: ꝓpterea fortificatur violentia eiꝰ ita ꝙ longe au ditur ſonus. ¶ XVIII. ¶ De ſonis ī aere ſibi inuicē occurrentibus Idetur aūt ꝙ ſoni ſibi inuicē occurrentes ī ae re corrumpāt ſeſe. Cū enī ſonꝰ ſit paſſibilis qͣli tas contrariū habens in ſpeciebꝰ ſuis: videtur ꝙ in coniunctōe ſupra materiā vnā ſpecies ip̄e corrum pant ſe. At vero cū auditꝰ. vt dictū eſt ſupra. ꝑ circūfe rentiā fiat: ſonꝰ efficitur ẜm circulū maiorē ⁊ minorem ita ꝙ minor circulꝰ generat maiorē: ⁊ ille iteꝝ maioreꝫ. Cuiꝰ exemplū patet in lapillo in aquā ꝓiecto in aquā videlicet ſtantē. vbi videlicet lapis cadens eſt centrum multoꝝ circuloꝝ ſucceſſiue generatoꝝ. Eo ꝙ vna pars aque impulſata. inundat ſuꝑ aliā circūquāqꝫ ꝑ circūfe rentiā. Sic ergo ⁊ aer impulſus ꝑ primū ſonans: inun dat ſuꝑ aerem vicinū circūquāqꝫ. Cū itaqꝫ circulꝰ non tangat circulū niſi in puncto: ⁊ ita nō corrumpēt ſe ad inuicem. At ecōtra poteſt obiici: ꝙ videmꝰ in aqua: ꝙ vnus circulꝰ infringit aliū. vel in toto. vel in ꝑte: ergo ſimiliter erit ⁊ in aere. Corrupta vero circūſtantia: ne ceſſe eſt ſonuꝫ corrumpi: p̄cipue in illa ꝑte vbi motꝰ for tior obuiat: p̄terea videmꝰ ꝙ venti nobis ſonos addu cunt. Campana quippe longiꝰ auditur ad illā ꝑtem ad quā ventꝰ flat: ꝙͣ in alia. patet itaqꝫ ꝙ circūferentia cor rumpitur: qꝛ plus in vna ꝑtem ꝙͣ in alterā ꝑtem extēdi tur. Manifeſtū eſt etiā ꝙ qn̄ magnꝰ ſonꝰ efficitur mīor nō auditur. ſicut patet in campanalibus ⁊ molendinis: ꝙ loquētes ibi nō bene audiūtur. Sic ergo redit ꝙ vnꝰ ſonꝰ alteꝝ corrumpit. Dicimꝰ ergo ꝙ ſoni obuiātes cō trarii ſeſe corrumpunt ⁊ infringūt in loco ꝯtactus. Ita ꝙ ex ambobꝰ generatur vnus ꝯfuſus: cū ambo fuerint excellentes: vl̓ alter alteꝝ deſtruit: cū vnꝰ fortis ⁊ alter debilis fuerit. Sed nota ꝙ nō vbiqꝫ ꝯfringunt ſe: niſi alter alteꝝ obtineat in tota circūferentia: ſicut cū vnuſ eſt debilis: ⁊ alter debilior valde. Sed cū oꝑant̉ in for titudine: tunc maxime ꝯfringunt ſe ad rectu dyamētrū ſonantiū. Sed in alia ꝑte circūferentie nō ita. Cū in ſo no. vt dicit areſtotiles. vbiqꝫ fiat reflexio. Inde contin git: ꝙ vterqꝫ ſonoꝝ illoꝝ adhuc qn̄qꝫ ꝑcipitur: ꝙͣꝙͣ in quadā ſui ꝑte ſit corruptꝰ. tn̄ in altera ꝑte ſue circūferē tie ad auditū reflectitur. Ex his patet cur in cōtinue ſo nante: ſonꝰ ſequens magis audiat̉: ꝙͣ ſonꝰ p̄cedens: qꝛ ſcilicet p̄cedentem obtinet ſequens ⁊ corrupit ip̄m: vel ẜm aliquid: vel ẜm totū. De differentijs ſonorū. tg. Xtremi ſoni qui dicuntur eſſe ſimplices: ſunt acutꝰ ⁊ grauis ſonꝰ. porro differentie ſonantiū ſtenduntur in ſono ẜm actū. Sicut enī non di ſcernuntur colores ſine lumine. Sic nec ſine ſono ſecur dum actū diſcernuntur acutū ⁊ graue Et hec dicuntur ẜm methaphorā .i. ſimilitudinē ad velox ⁊ tardū. Quo niam acutū mouet ſenſum in pauco tꝑe in multū. Gra ue aūt in multo tꝑe in paucū. Nō tn̄ velox eſt acutū: et graue tardū. Sed acutū habet ſimilitudinē ad velox in immutando ſenſum: qꝛ cito immutat. Et tardū ad gra ue: qꝛ nō cito immutat ſenſū. habet quoqꝫ ſimilitudinē ad acutū ⁊ ad hebes in angulis ⁊ in tactu. Quoniā he bes eſt qd̓ obſtat ⁊ pellit ⁊ nō penetrat cito. Acutū v̓o qd̓ pungit penetrādo ſtatim. Sicut eniꝫ eſt in actu: qm̄ hebes eſt ſonꝰ: qui nō cito penetrat. Acutus aūt: qͥ for titer penetrat. Et ob hoc etiā ledit. Et qn̄qꝫ dentes ob ſtupeſcere facit. p̄cipue qn̄ fit ex ꝯfricatione duroꝝ ali quoꝝ ad inuicē. Nā tūc quidē: vt ens ſubtile penetrat terminū audibilē: ⁊ qꝛ primꝰ ramus qui diuiditur a ter mino audibili venit ad mandibula ⁊ ꝯiungitur cuidam neruo tangibili: qui vadit ad ꝑtes maxille manifeſtas. vt dicit auicenna. ꝓpter hoc impulſuſ acuti ſoni tangūt ꝑtes illius nerui: ⁊ qꝛ nullū os recipit ſenſum niſi a ner uo ſenſibili tm̄. Ideo ſentitur in dentibꝰ tm̄. porro leſio ab alio ſono nō ita ſentitur: qꝛ n̄ ita ſubtiliter penetrat neruos capitellares neruū audibilē tangentes. Nō ſūt ergo ꝓprie dominationes ille: qꝛ ſonꝰ. vt ſupra dictū eſt habet debiliſſimū eſſe. Ideoqꝫ ẜm eſſe ꝓpriū nō poteſt diſtingui ꝑ differentias ꝓpriaſ. Sed oportet illas acci pi per methaphoras. p̄cipueqꝫ a differentiis tangibili buſ Nā ſicut ſenſibile tactū: nō ſeparatū a materiā ſua venit ad tactū. ita ſonꝰ nō ſine materia ſua: que eſt aer motu fractiuo percuſſus: venit ad auditū. Ac per hoc habemꝰ aerē ꝯnaturalem in auribꝰ: qui percutitur ab aere percuſſo extrinſecꝰ. Alia quoqꝫ rato huiꝰ ⁊ melior eſt: qꝛ ſpecieſ ſoni cauſantur a modo aerē ſcindendi. In qua ſciſſione figuratur aer: qui eſt materia in acutuꝫ et hebes: et ita de alijs. Deniqꝫ vox clara nō niſi per ſimi litudinē dicitur ad albū: ſicut enī albus color viſū pene trat per lucis actū. Sic vox clara per actū fractiui mo tus: bene pertingit ad auditū: porro numerꝰ differenti aꝝ. diſtinguendꝰ eſt: ſicut numerꝰ coloꝝ. Nā ẜm ꝓpͥor tionem arithmetricā derelictā: differentie ſoni ſeptem erunt. ꝓut aūt ſine ꝓportione accipiuntur. multi ſunt. ſimiliter etiā ſicut eſt ſuperenatatio coloꝝ. Ita ⁊ cōiun ctio duoꝝ ſonorū: quorū vterqꝫ in parte remittitur: ac ſequitur alterum. hoc aperte claret in duabꝰ cordis vl̓ fiſtulis ſimul ſonantibus: vel in duobꝰ hominibꝰ ſimul cantantibus. ¶ Xx. ¶ De duplici medio ſoni. Onus ẜm ph̓os duplex habet mediū .ſ. ae rem ⁊ aquā: ſꝫ hͦ diuerſimode. Aer enī eſt materia ⁊ mediū in quo generatur ſonꝰ. Et ſine quo nō eſt eſſe illius. Aqua vero mediū eſt tm̄: in quo videlicet tranſit ſonꝰ in materia ſua: que eſt aer impulſus. ꝓpter hoc etiā aqua ꝯfundit ⁊ ꝓhibet ſonoſ. Aer aūt ꝯſeruat qꝛ ꝯſeruatio rei eſt in materia ꝓpria. Si aūt obiicitur in contrariū: ꝙ ſonꝰ eſt nō ẜm eſſe ſuū: niſi tm̄ in mate ria qui eſt aer. et aer. vt legitur in libro de ſenſu ⁊ ſenſa to. nō eſt in aquā. Reſpondemꝰ: ꝙ īmo ſicut legitur in iiii. li. de celo ⁊ mundo. Aer leuis eſt in aqua. Ideoqꝫ ẜm naturaꝫ aſcendit vbi cōmotus fit: ſicut in his q̄ ge nerantur ſub aqua. Nichilominꝰ tn̄ impulſus violēter penetrat aquā: ẜm aliquā partē. Et ẜm illā fit ſonꝰ ſub aquā. Impulſus enī aer penetrat groſſa corpora: vt pa rietes. Et quādo ſolida ſunt. impulſo aeri nō cedentia vehementer ſcindit ea. vnde habetur in. iii. li. de anima ꝙ aer tonitrꝰ ſcindit lapides ⁊ lignā. hinc eſt etiaꝫ ꝙ in turribꝰ magnaꝝ campanarū. aer vehementer motꝰ im pellit aerē: qui eſt in rimis ac pͥoris muroꝝ: qui cū non habeat quo cedat ex ſoliditate muroꝝ. ſcindit murum. hinc eſt ꝙ aer impulſus a tonitrū. veniens ad burſam ī qua eſt auꝝ ſolidū. ſcindit ⁊ cōminuit auꝝ totū: burſa qꝫ apparet illeſa: eo ꝙ eſt ex ſubſtātia molli poroſa: pre benti viā impulſo aeri ꝑmixto cū vapore ficco terreſtri Liber Quintus Cōminuit etiā qn̄qꝫ ꝓpter eandē cauſam gladiū in va gina: eadē vagina manente illeſa. Si aūt queritur ẜm quid aer ſit in auditu mediū. dicit ph̓us: ꝙ inqͣtum va cuum. qd̓ tn̄ falſum eſt: qꝛ nichil eſt in natura vacuum. Nā itaqꝫ dicimꝰ aerē eſſe mediū: ẜm ꝙ ip̄e eſt abſonꝰ. .i. nullū habens ſonū: ⁊ hoc vocat philoſophꝰ vacuum Uicit̉ enī vacuū vno modo locꝰ nō habens corpꝰ: ⁊ ẜm hoc nichil eſt vacuū actu. Alio modo materia n̄ habēs formā aliquā: et ſic iterū nō eſt actu vacuū: ſed potētia tantū. Tercio modo quietꝰ aer nō habens ſonū: ⁊ hoc ꝓprie vocant abſonuꝫ. Aer ſiquidē ex raritate ⁊ humi do ſpirituali .i. nō groſſo ⁊ corꝑali: habet ꝙ facile diuiſi hilis ſit ẜm naturā. Si vero p̄uenitur diuiſibilitas ẜm uaturā motu alicuiꝰ ꝑcutientis: tunc frangitur efficit̉ qꝫ motꝰ fractiuꝰ aeris: ꝑs vero fracta. vt dicit algazel in pellendo ſuꝑ alterā inundat: ⁊ ẜm huiuſ frangibilita tis naturā aer eſt mediū ⁊ materia. ¶ XxI. ¶ Iterum de eodem Icit aūt areſtotiles ꝙ piſces qui ſub aqua ſūt: ec ſonum: nec vocē facere poſſunt: eo ꝙ aerem nō attingunt. Et ſi dicantur vocare .i. vocē fa cere vel emittere in acello. hoc eſt in tali fluuio. hoc nō fit uiſi branchis vel pinnulis: vel qꝛ ſonū faciūt. caudis attingentes ſuꝑficiem aeris. Ecce ibi videtur innuere ꝙ aer nō ſit in aqua. Qd̓ ſi ꝯcedatur multa ſunt in con trarium exꝑimenta. Nā ⁊ idē philoſophꝰ in li. de aīali bus ponit exꝑimentum tale: ꝙ .ſ. piſcatores qn̄ ꝑcutiūt aſſeres ⁊ tympana ſuꝑ aquā: et qn̄qꝫ cū ſilentio vadunt ue piſces audiāt. hec om̄ia piſces auditum habere deſi gnant. Similiter etiā in nobis exꝑimentū eſt: qꝛ ſi qͥs caput ſub aquis ponat. audiet ſonos magnos qui ſuꝑ aquā fiūt. Cunqꝫ non poſſint ad aurē ꝑuenire niſi per aquā: oportet ꝙ aqua ſit mediū in auditu. veꝝ nō eſt tā le mediū qd̓ immutetur a ſono: qꝛ nichil immutatur ab eo uiſi qd̓ eſt materia eiꝰ aliquo modo. Materia vero ſoni nichil eſt niſi qd̓ ꝑcuſſuꝫ diu ꝑmanet: ſicut in ſecun do d̓ anima dicit philoſophꝰ. At vero aqua nō ita per manet: ſed ꝑmanentiā ſoni ꝓhibet: vt ibidē dicit areſto tiles. Nō eſt ergo aqua mediū ⁊ materia. Sed mediū vt ꝑ quid diuiſum: et non alteratū ſecundū ſpeciē ſoni: trāſitqꝫ ꝑ eā aer impulſus in quo eſt ſonꝰ vt in materia Et qm̄ hmōi diuiſioni r̄ſiſtit: obſcurat ſonos ⁊ impedit Eſt enī corpꝰ ſpiſſum. ideoqꝫ minꝰ ſeruabile ſoni ꝙ aer impedienſqꝫ motū eiꝰ fractiuū. ¶ XXII. De tribꝰ aeris ꝑtibus ſiue regionibus Auguſtinꝰ ſuꝑ gen̄. N ſuꝑiore quidē ꝑte que ꝓpter purā trāquilli tatem: celo cui comitatur vel ꝯlimitatur cōmu ni paci cōiungitur: aer tam tenuis eſſe dicitur: vt neqꝫ nūbibꝰ obumbretur: nec aues ſuſtineat: nec ho mines qͥ aſcenderunt craſſiore ſpiritu alat: ſicut aer iſte Aer tamē iſte: et in naturā humidā tꝑe diluuii conuer ſus creditur. Aereos enī celos diluuio ꝑiiſſe in canoni ca ſancti petri legitur: qd̓ intelligendū nō eſt: niſi eos ī aquaꝝ naturā pinguioris aeris qualitate cōuerſos. ¶ Seneca vbi ſupra. Sūma itaqꝫ ꝑs eiꝰ calidiſſima et ſicciſſima: ⁊ ob hoc etiā tenuiſſima: ꝓpter viciniā igniū eternoꝝ: et illos tot motꝰ ſideꝝ aſſiduūqꝫ celi circūactū hec autē ꝑs ima ⁊ terris vicina denſa eſt ⁊ caliginoſa: qꝛ terrenas exalatōes receptat. Media aūt ꝑs ſūmis ⁊ imis comꝑata: ꝙͣtum ad ſiccitatē ⁊ tenuitate eſt tem peratior. Ceteꝝ vtraqꝫ ꝑte frigidior. Suꝑiora nanqꝫ vicinoꝝ ſideꝝ calorē ſentiunt: inferiora vero tepent: pri mum quidē terraꝝ alitu: qui multū calidi ſecum affert Deinde qꝛ ſolis rādii replicāt̉: ⁊ quouſqꝫ redire poſſint id duplicato calore benigniꝰ fouent. Deinde etiam ille ſpiritꝰ: qui om̄ibus animalibꝰ ⁊ arbuſtis ac ſatis calidꝰ eſt: ineſt. Nichil enim ſine calore viueret. Adiice nunc ignes nō tm̄ manu factos ⁊ creatos: ſed opertos terris quoꝝ aliqui erumpunt: et obſcuro conditoqꝫ ſemꝑ fla grant. Sed et tot eiꝰ ꝑtes reꝝ ſteriles. habent aliqͥd te poris: qm̄ quidē ſterile frigus eſt: calor aūt gignit. Me dia ꝑs aeris ab his ſubmota: in frigore ſuo manet. nā XXIII. tura enī aeris gelida eſt. ¶ De incōſtantia inferioris ꝑtis eius. Ui cū ſic diuiſus ſit: circa terras maxime vari us ⁊ inconſtās eſt. Ibi enī plurimū audet ⁊ pa titur: exagitat et exagitatur. Nec eodeꝫ modo totꝰ afficitur: ſed aliter alibi. Cauſas aūt illi mutatōni et inconſtātie alias terra p̄bet: alias ſideꝝ curſus: ex qͦ bus ſoli plurimū imputes. Illū etenī annꝰ ſequitur: ad illiꝰ fluxū hęemes eſtateſqꝫ vertunt̉. Lune vero ꝓximū eſt ius: ſicut cetere quoqꝫ ſtelle nō minus terrena: ꝙͣ in cumbentē terris ſpūꝫ afficiūt. Et curſu ſuo occurſuſqꝫ cōtrario. modo frigora. modo imbres. aliaſqꝫ terris in iurias turbine mouent. ¶ Priſcianꝰ ad coſdroe regem ꝑſaꝝ. Duplicē etenī inflamatōeꝫ ſol eſt faciēs. humidā .ſ. et fumeā. vnde imbres ac venti ac terra generantur loca quibꝰ appropinquat ſuꝑgredienſ vaporē facit. lon gius aūt abſiſtens frigiditatis fit cauſa. et aqua ſuꝑiꝰ cōſiſtens: iteꝝ in terram defertur: ꝑ hoc igitur aque ma gis in hyeme fiunt et noctu ꝙͣ ꝑ diē: qꝛ gelidiores ſunt noctes Accidit aūt ſepe inflamatōeꝫ ficcā eſſe ſurſū: hu midā aūt deorſum. Et iteꝝ ecōtra fieri .ſ. ex quibuſdaꝫ ſpiritibꝰ cōpulſas eas ꝓpria loca cōmutare. Inde ⁊ vē ti a pluuiis compeſcuntur. Et iteꝝ poſt pluuias venti fiunt .ſ. quādo ab ea que in terra eſt caliditate ſubſiſtēſ nō extinguitur inflamatio a ſolis caliditate incenſa: q̄ ſcilicet deſuꝑ inflamatio corpꝰ venti eſt ⁊ materies. Cū aqua dominata aūt fuerit. fumcā inflamatōeꝫ extīguit et tunc venti acquieſcunt. ¶ Ex imagine mundi. Aer ille de quo vitalis ſpiritꝰ haurit̉: quia humidꝰ eſt. in eo volant aues. ſicut natant in aqua piſces. In hoc cōmo rantur demones cū tormentis deū p̄ſtolantes. Ex quo ⁊ corꝑa ſumunt: dū hoībus apparent. ¶ XXIIII. ¶ De varijs eius impreſſionibus. ¶ Guilꝰ hermus de conchis. N aere vero quedā aerea. vt venti ⁊ turbines. contingunt. Quedā aquea. vt nubes. pluuie. ni ues. grandines. arcꝰ celi. Quedā ignea: vt ful mina. fulgura. ſcintillationes. diuerſe forme igniuꝫ. cō mēte. de his ergo ordine diſſeramꝰ. ¶ Auguſtinꝰ ſuꝑ geneſiꝫ. Iſte quidē aer inferior caliginoſus. humida ex alatione pingueſcit. qui cōmotus ventos: et vehementi us concitatꝰ ignes. et tonitrua. contractꝰ nubila. et cō ſpiſſatꝰ pluuia. congelantibꝰ nubilis nineꝫ. et turbulen tius congelantibus denſioribꝰ nubilis grandinē: et di ſtentꝰ ſerenū facit. occultis impiis dei a ſummis ad in fima vniuerſa q̄ creauit adminiſtrantis. Ip̄i itaqꝫ aeri circūfuſo iuxtā terras et ob hoc infirme ꝑti deputato: tenues alitꝰ vaporaliter inſerunt̉: et auras intexūt: que etiā nocturnis rigoribꝰ aggrauate. ſereno rore diſtillāt Si aūt vehementiꝰ frigus eſt: etiā gelu candidius inal beſcunt. ¶ Philoſophꝰ in li. i. metheoroꝝ. Cauſa etiā prima mouens terre et aque vapores: vt ex eis eleuātiſ fiant imp̄ſſiones aeris eſt motus orbiū .ſ. ſolis et alioꝝ Sol enī dū apꝓpinquauerit his rebꝰ: et elongatur ab eis: cauſa eſt generationis et corruptionis accidentiuꝫ in illis .i. reꝝ hmōi que in eis generantur. dū enī calor eius ingreditur terrā: eleuat̉ ex ea vapor humidꝰ ⁊ va por ſiccꝰ: atqꝫ in diuerſas ſpeciēs ſeꝑatur. ¶ XXV. Iterū de eodem. Ueda eī ſpecies dū aſcendit ad ſupremū aeris reſoluitur ac ſubtiliatur: et appropinquat igni quo inflamatur. Et fit ex ea imp̄ſſio inflamata vt ſupra dictū eſt. hec aut vaporis ſpeciēs vocat̉ eſtijs. Liber Quintus Alia ꝓpinquior eſt nobis que fit aer: niſi accidat ei ac cidens .i. niſi obuiet ei frigꝰ accidētale ip̄am ꝯſtringēs veꝝ aer iſte factꝰ ex vapore ſubtili fit aquā: qꝛ vapor ro ridus eſt .i. materia roris ⁊ pluuie. Nā ſi accidat ei fri gus qd̓ ip̄m premat: ingroſſatur ⁊ inſpiſſat̉: ⁊ redit aqͣ ad terrā pluens: ⁊ diſtillās in rorē: vel in pluuiā .ſ. ex nu bibus ſubtilioribꝰ ⁊ denſioribꝰ. Et qn̄qꝫ videt̉ ex eo ne bula .ſ. ex reliquiis nubiū reſolutaꝝ Cū ergo ſol appro pinquat vapori: eleuatꝰ aſcendit. Cū aūt elongat̉ ab eo deſcendit. Cū autē id qd̓ ex eo deſcendit eſt ꝑua res .i. ſubtilis: et ideo tardat in deſcenſione ſua: ⁊ ros vocat̉. Cū vero multā habet menſurā .i. ſpiſſitudinē: ⁊ ideo ve lociter deſcendit: pluuia nominat̉. Et qn̄ ꝑua res eſt. n. ꝑuenit ad altū ꝓpter ꝑpetuitatē ſue caliditatis: ⁊ reſol uitur fit aer. Quādo aūt vapori aſcendenti accidit ve hementia frigoris aggregatis: tunc fit pruina. Quan do enī ſuꝑ ip̄m eſt paruū frigꝰ .i. tꝑatum exprimit rorē Pruina aūt eſt vapor ꝯgelatus. dico ergo ꝙ aqua non ꝯgelatur: niſi in loco: vbi ſunt nubes. Et qꝛ deſcendūt ex loco nubiuꝫ tria corꝑa: quoꝝ generatio ⁊ eſſentia eſt ꝑ frigꝰ .ſ. aqua. nix. grando. Corpa vero deſcendentia ex aere duo duobꝰ ſunt ſimilia. Quia cauſa generatio nis vtrorūqꝫ eſt vna. nec diuerſificantur niſi multitudi ne ⁊ paucitate. Sunt autē hec .ſ. nix ⁊ pruina: ſimiliter pluuia ⁊ ros. Eſt enī ros pluuia pauca ⁊ ſubtilis. Plu uia vero ros multꝰ ⁊ groſſus vel denſus. Pluuia nāqꝫ nō fit niſi vapore multo iā infrigidato. Et cauſa illius ſunt tempꝰ ⁊ locꝰ ⁊ frigiditas. Roris aūt locꝰ ſtrictus eſt ꝑui frigoris. Generatio vero niuis ⁊ pruine ē ex fri gore: qꝛ nix eſt ex nubibꝰ. Et pruina ex vapore ꝯgelato nō in loco nubiū. hoꝝ aūt figuratio eſt mollicies niuis et pruine duricies: fit enī mollicies niuis ex ꝑte calidi tatis admixte vaporibꝰ: qui facti ſunt nubes: ꝓhibētis ꝑtes ip̄iꝰ vaporis cōprimi ⁊ vehementer aggregari. du ricies aūt pruine fit ex frigore loci ⁊ tꝑis. in quibꝰ non eſt illa ꝓhibens caliditas. ⁊ ideo ꝑtes vaporis contra huntur. Grando aūt fit in nubibus longinquis a terra ſicut dicetur infra. ¶ XXVI. ¶ De ventis. ¶ Ex imagine mundi. E hoc itaqꝫ ꝓcreantur venti. Uentꝰ enī eſt aer cōmotus ⁊ agitatus: et nichil aliud ꝙͣ flatꝰ ae ris. ¶ Seneca de naturalibꝰ queſtionibꝰ li. ii. Uentꝰ eſt fluens aer: quidā addiderunt in vnā ꝑtem: ⁊ hec diffinitio videt̉ diligentior: qꝛ nunꝙͣ aer tā immo bilis eſt: vt nō in aliqua ſit agitatōe. Sic ⁊ tranquilluꝫ mare dicitur cū nō niſi leuiter mouet̉: nec in vnā partē inclinat̉: itaqꝫ paꝝ comp̄hendit qui dixit: ꝙ fluctus eſt maris agitatio. dicatur ergo. ventus eſt aer fluens in vnā ꝑtem. aut aer fluens impetu. aut vis aeris in vnaꝫ ꝑtem euntis. Aut curſus aeris aliquo ꝯcitatior. Spiri tum quidē a vento ſeꝑat modus. vehementior enī ſpūs ventꝰ eſt: inuicē aūt ſpūs leuiter fluens aer. ¶ Idē in li bro. vii. Miraris: cū flumina labantur aſſidue: quedaꝫ etiā ꝯcita rapiantur: ꝙ p̄ſto ſit illis aqua noua ſemper qd̓ ſi mireris quid cū venti totū aera impellāt: non defi cit ſpiritꝰ: ſed ꝑ dies ac noctes equaliter fluit. Nec in flumina certo feruntur alueo. Sed ꝑ vaſtū celi ſpaciuꝫ ſpeculato incedit. ¶ Iſid̓. xiii. li. Uentꝰ eſt aer cōmotꝰ ⁊ exagitatꝰ: ſic dictꝰ eo ꝙ vehemens ſit ⁊ violentꝰ. vis etenī eiꝰ tanta eſt: vt nō ſolū ſaxa ⁊ arbores vellat: ſed etiā celū terrāqꝫ ꝯturbet: et maria cōmoueat. ¶ Uitru bius de architectura li. i. Uentꝰ eſt aeris fluens vnda cū incerta motꝰ redundātia. ¶ Ex libro de naturis reꝝ Uentꝰ eſt aeris fluctꝰ. Quis aūt primū motum in aere faciat vnde ventꝰ creatur merito queritur: quidā ex an tiquis ph̓is hanc ratōeꝫ aſſignāt. In terra eſt abyſſus ꝓfundiſſima: cuiꝰ fontes olim in diluuio rupti fuiſſe le guntur. Iuxta hanc loca cauernoſa ſunt ⁊ ſpelunce late patentes. Ex his ergo venti de ſpiramine aquaꝝ cōci piuntur: qui ⁊ ſpūs ꝓcellaꝝ dicuntur. et hi quidē ſpira mine ſuo ꝑ patentes cauernas aquas maris introrſuꝫ in abyſſū trahunt: eāqꝫ inundatōe iteꝝ impetu magn impellūt: de his itaqꝫ ventꝰ fit ⁊ terremotꝰ. XXVII. ¶ De diuerſis ventorū cauſis. Auſas ventoꝝ ad plenū ſcire neminē mortali um arbitror. dicente ſcriptura: Qui ꝓducit vr Itos de theſauris ſuis .i. de occultis cauſis ſecū dum gloſam. Ꝙ enī inquit iuſſu dei flant ſcis: et ꝙ ꝑ flant ſentis. Sed qua cauſa vel de quo theſauro ratio nis educti ſint neſcis. Sed qm̄ multi ſuꝑ hoc multa di xerunt: opiniones ⁊ rationes philoſophoꝝ de hac ma teria breuiter ꝑcurramꝰ. ¶ Pliniꝰ de hiſtoria natura li. ii. li. Uentos ſiue aſſiduo mundi incitatu. et cōtrario ſideꝝ curſu naſcuntur: ſiue hic eſt ille generabilis reruꝫ nature ſpūs: huc illuc tanꝙͣ in vtero aliquo vaguſ ſiue diſparili errantium ſideꝝ ictu: radiorūqꝫ multiformi ia ctu flagellatꝰ aer: ſiue a ſuis ſideribꝰ exeant his ꝓpio ribus: ſiue ab illis celo affixis cadant: palā eſt illoſ quo qꝫ legē habere nature nō ignotā: etiā ſi nondū p̄cogni tam. ¶ Uitrubiꝰ vbi ſupra. Naſcitur ventus cū feruor offendit humorē: et impetꝰ fractionis exprimit vim ſpi ritus flatꝰ: ſicut in colis .i. ampullis ereis cauis que pū ctum habentes anguſtiſſimuꝫ: aque infunduntur et ad ignē collocantur: et anteꝙͣ caleſcāt: nō habent vllū ſpiri tum. Simul aūt vt feruere ceperūt: efficiūt ad ignē ve hementiſſimū flatū. Ita iudicare et ſcire licet ē ꝑuo ſpe ctaculo: de magnis et immanibꝰ celi ventorūqꝫ nature rationibꝰ. ¶ Areſtotiles in li. iii. metheoroꝝ. In vapo re quidē ſicco eſt vapor humidꝰ et ecōuerſo. Sed vnuſ quiſqꝫ eoꝝ nominatur ꝑ id qd̓ ſuꝑ ip̄m vincit. Cū ergo ſol in orbe .ſ. ſuo voluitur et appropinquat terre: eleuat ex ea vaporē. Cū aūt elongatur ab eadē aggregat̉ ille vapor aſcendens: et inſpiſſatur et reſoluitur in aquā ꝓ pter frigꝰ dn̄ans ſuꝑ aereꝫ. Ideoqꝫ fiūt aque .i. pluuie plus in hyeme ꝙͣ in eſtate: et in nocte ꝙͣ in die .ſ. ꝓpte ſolis elongationem. Nā multotiens etiā caliditas ſol̓ et terre ſiccant aquā deſcendenteꝫ ad terrā. Nec tantū humiditatem exiccat ſol: ſed etiā terrā exiccatione ve hementi. Eleuātur itaqꝫ duo vapores ex terra: quoruꝫ vnus eſt humidꝰ: et eſt materia pluuiaꝝ. Aliꝰ eſt ficcꝰ: qui principiū eſt et materia ventoꝝ omniū. fedꝰ aūt eſt illoꝝ ſermo qui dixerūt ꝙ ventꝰ eſt iſte aer effuſus quā do mouetur. Si enī hoc eſt nō eſt venti principiū aut fi nis qui ſciatur. Nos aūt dicimꝰ: qꝛ qd̓ nominamꝰ cum ventū: nō eſt ꝓpter hoc: ꝙ ip̄e mouetur: ſed qm̄ habꝫ eſ ſe ex radice ex qua eſt eiꝰ materia. Nō enim poteſt eſſe ventus: quin ſit aut ex acre moto: aut ex vapore aſcen dente ex terra ¶ Senecā vbi ſupra li. ii. Bemocritꝰ ait ꝙ in hoc ꝙ circūdati ſumꝰ aeris ſpacio: tn̄ exiguū locu multa corpuſcula .i. athomi impleuerunt. neceſſe eſt: vt alia alijs incidāt comprimāt ⁊ impellāt ac repellantur Ex quibꝰ ventꝰ naſcitur. Cuꝫ vero diu colluctata ſe in clinauerint: et in magna ſpacii laxitate corpuſcula pau ca verſantur: nec raritate poſſunt impelli. At hoc eſſe falſum ex eo colligitur: ꝙ tunc minime ventꝰ eſt: cū aer nubilo grauis eſt. ita vt conſpectū in viciuo ſtantiū exi piat Qd̓ nō eueniret: niſi ꝙ in ꝑuum locū multa corpu ſcula ſe cōpellerent. ¶ XXVIII. ¶ Adhuc de eodem. Enti igit̉ cauſe vt exiſtimo aquaꝝ: terrarūqꝫ euaporatōe fiunt. Ex his eniꝫ grauitatē aeris fieri: deinde impetu ſolui: cū ea que denſa ſtete rant. vt eſt neceſſe. extenuata nituntur in ampliorem lo cuꝫ. Ceteꝝ illa eſt ratio longe valentior veriorqꝫ: hade re aera naturalem vim mouendi ſe: nec aliunde ea con cipere: ſed eā illi ineſſe. Cū et aqua motū ſuum habeat: etiā ventis quieſcentibꝰ ¶ Guilhermꝰ de conchis. Nō enī ſicut democritꝰ ait: ex athomīs ex anguſta ꝑte aeri congregatis: ac ſeſe compellentibꝰ efficitur ventus: ſed Liber Quintus verius eſt: ex reflectōnibus occeani. et earū occurſu vē tos creari: de quibꝰ in ſequentibꝰ diſſeremus. Aliquar do etiam fumꝰ euaporat a terra. cum quo ꝑticule terre et aque eleuātur: que naturali motu ad centrum volūt deſcendere: ſed impetu fumi aſcendentis ī cōtrarium mouentur. Et hac fluctuatōne aer in aliquā mouetur ꝑtem: et fit ventꝰ. ⁊ hec eſt cauſa ſecunda ventoꝝ. Iteꝫ terra cauernoſa eſt vtpote naturaliter ſicca: ſubintrat ergo vna ꝑs aeris cauernas terre. altera laborat exire: ex quo ꝯflictu aer motꝰ regio ventoꝝ dicitur: ex ſubter raneis etiā nubibꝰ ventuſ aliqn̄ generat̉. Aquas ſiqui dem fluere ꝑ catharactas terre ꝯſtans eſt: ⁊ ſuꝑ aquas in ypogeis aer exiſtit. Ex frigiditate vero aque aer ille ſpiſſatur ⁊ in nubeꝫ mutatur: qui ꝑ ſubterranea diſcur rit: terreqꝫ motū frequenter facit. Et ſi reꝑit terrā faci lem: illā rumpit. et frequenter euerſiones vrbiuꝫ facit. Si vero foramen apertū reꝑit cū impetu exibit. eſtqꝫ ventꝰ. Nubes etiā ſuꝑiores rupte: ⁊ in ꝓnum ſolute vē tos generant. que hoc modo fiunt cuꝫ corꝑa diſſimilia terreno in vapore in fumo aſcendūt. quedā enī ſunt ca lida. quedā frigida. quedā humida. quedā ſicca. vt cuꝫ diſſimilia corꝑa in vnū ſunt ꝯglobata. quedā concaue nubes efficiuntur: inter quas interualla fiſtuloſa: ⁊ in modū tibie anguſta relinquunt̉: quibus tenuis interclu ditur ſpūs: qui maiꝰ deſiderās ſpaciū: obſtātia ſibi ſcin dit. ⁊ in ventū erumpit. hic ventꝰ eſt ꝓcelloſus. qꝛ ſuꝑi us emittitur: et inſcindit aera: qꝛ nō fuſus nec ꝑ aꝑtum exit. Et cū deſcendit: alios ventos quos reꝑit: ſecū tra hit: ſicut torrētes modice magnitudinis ſuſceptis aqͥs creſcunt. Inde ex pluribꝰ ꝑtibus celi congregat̉ ſpiritꝰ eliſus ⁊ in terra impetū ⁊ moram ſuſcipit. Nubes ergo diſſoluta ventos facit: que pluribꝰ modis diſſoluit̉. Ali quando enī p̄dicto modo. Aliqn̄ calore ⁊ radiis ſolis. Aliquādo attractione corpoꝝ in ea ꝯtentoꝝ. vehemēt rgo ſpiritꝰ eſt leuis aer. XXIX. ¶ De qualitatibus ventorum. Ueri ergo poteſt: cuꝫ ventꝰ ſit aer in aliquam ꝑtem fluens: ⁊ dicatur aer eſſe calidꝰ ⁊ humidꝰ qūo dicatur eē boreas frigidꝰ ⁊ ſiccꝰ. huic que ſtioni reſpondemꝰ: ꝙ nichil eſt aere conuertibiliꝰ. vnde poſitꝰ inter frigidū ⁊ calidū elementū: cito in eoꝝ natu ras conuertitur. Ex vicinitate ergo terre qualitates il lius contrahit. Quales ergo ſunt terre cardines: talis inde naſcitur ventꝰ. Eſt aut orientalis regio calida et humida. vnde ventꝰ qui inde naſcitur calidꝰ ⁊ humidꝰ eſt. Occidentalis regio frigida ⁊ ficca eſt: ex qua naſci tur ventus frigidꝰ ⁊ ſiccꝰ. duo capita terre frigida ſūt ⁊ humida: ex hiſ venti frigidi ⁊ humidi naſcuntur Nā ⁊ ſi auſter in ſua origine eſt frigidꝰ ⁊ humidꝰ: qꝛ tamē ꝑ mediū torride zone ad nos ꝑuenit: fit accidentaliter calidꝰ: fugandoqꝫ nubes ad hunc angulū terre quā in colimus. pluuias oꝑatur: vnde humidꝰ iudicatur. Bo reas et ſi in origine ſua ſit humidꝰ a nobis tn̄ nubes fu gando ſerenitatē oꝑatur. vnde ab effectu ſiccꝰ dicit̉. di cis forte ſiquidē ventꝰ eſt humidꝰ. vt tu affirmas. vnde fit ꝙ om̄s venti ſi careāt pluuiis: aquā que eſt in ſuꝑfi cie terre deſiccant: vel teſtās: vel herbas: vel arbores. Reſpondeo ventꝰ qui eſt humidꝰ vt auſter: eſt etiaꝫ ca lidus: calor vero ſiccitatē oꝑatur. Ille qui eſt frigidus ⁊ etiā ſiccꝰ. vnde non eſt miꝝ ſi deſiccat. vel ẜm phiam. que morti nō dat locū. nichil perit in mundo. Corpora nanqꝫ que ſola ẜm opinionē vulgi deſtructōi ſubiacēt: ſi ſunt ex elementis cōpoſita in elementa reſoluuntur. Si vero ſunt elementa in alia tranſformātur. Aqͣ igit̉ que eſt in ſuꝑficie terre: vel in panno vel in herba vel ī arbore cū tangitur a vento: in aerē trāſmutatur. vnde terra veſtis aut que naturaliter ſunt ficca ī ꝓpria rema nent qualitate. ¶ XXX. ¶ De augmentatione ventorū ſecundū ꝑtes a quibus flant. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. ¶ Deo aut meridies ⁊ ſeptentrio pluris ſunt ex ſufflationis ꝙͣ oriens ⁊ occidens: ⁊ que ſunt in ter vtroſqꝫ ventos: qꝛ nō eſt ſol in ꝑte ſeptētri onis et meridiei. niſi in hora. i. in vno tꝑe anni .ſ. in ꝑte ſeptentrionis in hyeme. et in ꝑte meridiei in eſtate. Iō vapor aſcendens minor eſt: et ꝑ conſequens rarior ⁊ ſb̓ tilior. Ideo nō multiplicatur alteratio eiꝰ in aquaꝫ. Sꝫ fit ventꝰ anteꝙͣ alteratur. In orientibꝰ et occidentibus et que ſunt inter vtrūqꝫ ſol eſt in om̄i hora: ideo plꝰ eſt. qd̓ ibi reſoluitur et aſcendit de vapore: cū ergo reſoluit̉ in ꝑte orientis ingroſſatur ꝓpter eiꝰ multitudinem. Et cū ꝑuenit ſol in occidentē infrigidatur vapor ille ꝓpter elongatōeꝫ ſolis ab eo: et alteratur vt fiat aqua pluēs. Similiter accidit ⁊ vapori aſcendenti ex occidente: plu uia vero ꝓhibet ſufflatōeꝫ venti: qꝛ materiā eiꝰ abſcin dit: que eſt vapor ſiccꝰ. Quoniā ergo vapor humidus plus aſcendit ex ꝑte orientis et occidentis: ꝙͣ ex ꝑte fe ptentrionis et meridiei. vapor aūt ſiccꝰ ecōtrario: ideo pluuie magis fiunt in ꝑte oriētis et occidētis: ꝙͣ in ꝑte ſeptentrionis et meridiei. venti aūt ecōuerſo. Motus quidem venti tortuoſus eſt. qꝛ vapor aſcendit ſurſuꝫ: et poſtea reflectitur circulariter in circūitu terre. Omnes aūt venti debiles ſunt ex principiis ſuis: ꝓpter ſeꝑatio nem ꝑtiū aſcendentis que ſunt eiꝰ materia. Fortificat ergo cū aggregantur ille ꝑtes ad inuicē: et vehementer flat. Itē ventꝰ fit in ꝑte ſeptentrionis et meridiei plus ꝙͣ in alijs: qꝛ ꝑtes iſte ſunt inhabitabileſ: et niues ⁊ aq̄ multe ſunt in eis: que exuberāt et liquefiūt: dū fortiter in eis agit. ſicqꝫ extrahit ex ea vaporem multū: et inde multiplicantur venti. Dico enī ꝙ terrā diuiditur ī du as diuiſiones. Una eſt habitabilis Altera inhabitabi lis. Et hec duplex. Una que eſt vehemētis caloris pro pter vehementem propinquitatē ſolis. et hec eſt pars meridiei. Altera q̄ vehementis frigoris eſt: ꝓpter elon gationē ſolis. et hec eſt pars ſeptentrionis. Ex his du abus. ut dictū eſt. magis fiūt venti. Dico iteꝝ ꝙ venti flautes ex ꝑte orientis calidiores ſunt illis: qui ab occi dente: qꝛ tempꝰ iuflamat ventos: qui flant ab oriente. et longiꝰ eſt illo quo eos flare contingit ab occidentē. Itē ventꝰ meridiei excitat nubē. et aggregat. ⁊ ꝯponit qꝛ in flatu ſuo curuitatē habet vel flexuoſitatem. Et in uoluitur ꝑ ꝑtes nubiū. vel eſt circa nubes. Septentrio uero recti flatꝰ eſt. Et ideo ſegregat ꝑtes nubiū aggre ¶ XXXI. gatas: et ab iuuicē diuidit. ¶ De cauſis interpolationis ventorum. Entus aut cōmouetur multotiens poſt cōſum mationem pluuiaꝝ: qꝛ ſol terrā illuminans ele Quat ex ea uaporeꝫ ſiccū: qui generat uentū. Cū vero abſcinditur eleuatio vaporis ſicci: quieſcit ventꝰ: et eleuatur occulta humiditaſ: ad quā exiccandā perue nit. ſicqꝫ vapor calidꝰ et humidꝰ aſcendit de terra: cui cū aduenit frigꝰ accidens in aere: alteratur et fit aqua pluens. Cū ergo pluit quieſcit ventꝰ: et eiꝰ materia ab ſcinditur: qꝛ terra humectatur. Eſt aūt ſol cauſa abſci ſionis ventoꝝ ⁊ iteꝝ eſſe eoꝝ: quādo enī appropinquat nobis appropinquatiōe pauca .i. debili. imprimit terrā debiliter et paucꝰ vapor ex ea aſcendit: qui eſt venti ma teria. Quādo aūt appropinquatōe forti econuerſo acci dit. Item quādo diſcurrit ſuꝑ terrā et adurit eaꝫ: ſicut ignis magnꝰ ligna pauca: ex ea nō aſcendit vapor. Sic qꝫ materia venti abſcinditur. Dico itaqꝫ ꝙ ꝓhibentia ventoꝝ duplex eſt. quaꝝ vna eſt frigus. altera calor cū ſiccitate. Nā et ſiccitas cū frigore terre ꝑtes cōgregat et cōtinet. Et ſiccitas cū caliditate exiccat eā vl̓ adurit vel opprimit: igitur et calor et frigꝰ cū ſiccitate quādo fortis eſt ſuꝑfluitas: vtriuſqꝫ ꝓhibet vaporē aſcēdentē Liber Quintus et ſic abſcindit venti materiā. Flant aūt venti apud or tum canicule. et eiꝰ occaſum: qꝛ oritur in tꝑe caliditati quādo ſol habet virtutē eleuādi vaporē: et occidit etiā in tꝑe quo vapor aſcendit: et iteꝝ flant venti ꝑ diem: ⁊ quieſcūt ꝑ noctē: qꝛ ſole occidente: minoratur caliditas eleuans vaporē: flat aūt ſeptētrio in vere: qꝛ tunc ſol au getur ⁊ reſoluit calor eiꝰ niuem. et ſic ex terra eleuat va porē: qui hoc tꝑe ꝓpter frigiditatē aeris infrigidat̉ et coartat̉ ⁊ multiplicat̉. ſil̓r in autumno fit. ¶ XXXII. ¶ De ventis antelucanis. ¶ Seneca vbi sͣ Rimū ergo antelucanos fluctꝰ inſpiciamꝰ: qui aut ex fluminibꝰ: aut ex ꝯuallibꝰ: aut ex aliquo ſinu feruntur. Nullꝰ ex his ꝑtinax eſt: ſꝫ cadit fortiore iā ſole. Nec ſunt vltra terraꝝ ꝯfiniuꝫ. hoc ven ti genus incipit in vere: nec vltra eſtatē durat. Et inde maxime venit: vbi aque plurimū: et montiū eſt plana. li cet enī aquis abundent: tn̄ aura carent: hac dico que ꝓ vento valet. Uentꝰ aūt quē eucholipā vocāt ſic cōcipi tur: quidquid ex ſe paludes ⁊ flumina remittunt. id aūt ⁊ multū eſt: et aſſiduū ꝑ diem ſolis alimentū eſt. Nocte vero exhauritur: et montibus incluſum in vna regione colligitur: quā cū impleuit. ⁊ iā ſol nō capit: querit quo defluat: ⁊ eo potiſſimū exit. vbi plurimū vacui eſt: ⁊ ma gna ac patens aura. Huiꝰ rei argumentū eſt: ꝙ prima noctis ꝑte nō ſpirat. Incipit enī tunc illa collectio fieri que circa luceꝫ iam plena eſt: eoqꝫ incūbit quō liberior exitꝰ inuitat. Adiicit aūt ei ſtimulos ortꝰ ſolis feriens gelidū aera. Nā etiā anteꝙͣ appareat. lumine ip̄o valet ⁊ nondū quidē aera impellit. iam tn̄ laceſſit ⁊ irritat lu ce p̄miſſa. Nā cū ip̄e p̄ceſſerit: alia ſuꝑius rapiunt̉. alia tepore diſtrahuntur. Ideoqꝫ eis nō vltra matutinū flu ere datur: ſed om̄is illoꝝ vis ꝯſpectu ſolis extinguitur et ſi violentiores flauerint: cito relangueſcunt. nec vnqͣ vſqꝫ ad meridiē aurā ꝓducitur. Alia quidē enī valen tior ⁊ longior eſt. Alia imbecillior atqꝫ breuior. ꝓut va lentioribꝰ minoribꝰ ve collecta cauſis. In vere quidem ⁊ eſtate validior eſt: qꝛ ver aquoſum eſt ex pluribꝰ aqͥs lociſqꝫ ob humidā celi naturā: in ſatiuis enī ⁊ redūdā tibꝰ maior euaporatio eſt. Eſtate vero poſt occaſum ſo lis remanet diurnꝰ calor: et magna noctis ꝑte ꝑdurat: qui exeuntia euocat ac vehementiꝰ trahit: quidquid ex his ſponte reddi ſolet. Deinde nō tm̄ habet miꝝ. vt qd̓ euocauit abſumat. facit aūt ventū ſolis ortꝰ non calore tantū: ſed etiā ictu. Lux enī. vt dixi. que ſolē antecedit. nondū aera calefacit: ſed ꝑcutit tm̄: ꝑcuſſus aūt in latꝰ cedit. Quanꝙͣ ne hoc quidē conceſſerim. lucē ip̄am ſine calore eſſe: cū ex calore fit. que ⁊ ſi nō tm̄ tēporis habet vt tactu appareat. Opꝰ tn̄ ſuū facit. et denſa deducit. ac tenuat. Loca etiā que ita clauſa ſunt. vt ſoleꝫ acciꝑe nō poſſint. Illa quoqꝫ nubilo ⁊ triſti luce calefiunt. ⁊ ꝑ diem minꝰ ꝙͣ noctibꝰ rigent. Dicimꝰ gͦ ante lucē auraꝫ incitari: eandēqꝫ cū ſol attigerit ſubſidere ¶ XXXIII. ¶ De ceteris ventorum generibus. T vero etheſie ob hoc ſomniculoſi et delicati venti vocantur a nautis: qꝛ mane ſurgere neſci unt. Hi aūt vt quidā aiunt. Idcirco hyeme nō ſunt: qꝛ breuiſſimis diebꝰ ſol deſinit anteꝙͣ frigus euin catur. Ideoqꝫ niues ⁊ ponuntur ⁊ durant Eſtate vero fluere incipiūt: cū longiꝰ extendūtur dies: et recti ī nos radii diriguntur. veriſſime eſt ergo cōcuſſas calore ma gno niues plus humidi efflare. Itemqꝫ terras exonera tas mue: rectaſqꝫ ſpirare liberiꝰ. Et ita plura ex ſepten trionali ꝑte celi corꝑa exire: atqꝫ in hec loca q̄ ſubmiſſi ora ſunt ac tepidiora deferri: ac ſic impetū etheſias ſu mere: et ob hoc a ſolſticio eſt illis initiū vltraqꝫ ortū ca nicule nō valent: qꝛ iaꝫ multū ē frigida ꝑte celi in hanc coniectū eſt: ac ſol mutato curſu in noſtra rectiꝰ tendit̉: et alterā ꝑtem aeris attrahit. aliā vero impellit: ſic ille etheſiaꝝ flatꝰ eſtatem frangit ⁊ a menſiū feruentiſſima rum grauitate defendit. At. vt dixi. etheſie tarde ꝓdi re incipiunt: qd̓ non accideret ſi vt aurā. ita illos ſol cō moueret. p̄terea ſi eis cauſa flatꝰ diei ſpaciū eſſet: ante ſolſtitiū flarent: cū longiſſimi dies ſunt: et maxīe niues tabeſcunt. Sunt aūt quedā ventoꝝ genera: que ruꝑte nubes ⁊ in ꝓnum ſolute emittunt. hos greci athnephi as vocant: qui hoc modo. vt puto. fiunt. cū inequalitas ac diſſimilitudo corpoꝝ q̄ vapor terrenꝰ emittit. aſcen dit. ⁊ alia ficca. alia humida ſunt: ex tanta diſcordia cor poꝝ inter ſe pugnantiū. veriſimile eſt quaſdā nubes ef fici: atqꝫ inter illas interualla relinqui fiſtuloſa ⁊ ī mo dum tibie anguſta. his ergo tenuis includitur ſpiritus qui maius deſiderat ſpaciū: cū euerberatꝰ curſu paꝝ li ber incaluit: et ob hoc amplior ſit: ſcinditqꝫ cingentia ⁊ in ventū erumpit: qui vere ꝓcelloſus eſt: qꝛ nō fuſuſ: ne qꝫ ꝑ apertuꝫ venit: ſed laborat: ⁊ iter in hac pugra ſibi parat. Eſt aūt breuis flatꝰ: qꝛ receptacula nubiū ꝑ que ferebatur ꝑrumpit. multo vero maior ac diuturnior eſt ſi alios quoqꝫ flatꝰ ex eadem cauſa ruentes abſtulerit. Et in vnū plures ſicut torrentes ꝯfluxerint. facit ergo ventū reſoluta nubes que pluribꝰ modis ſoluitur. Ali quando enī coagulationē alias ꝯglobatōeꝫ illā rumpit ſpiritus. Aliqn̄ aūt incluſi ⁊ in exitū nitentis luctatio: nōnunꝙͣ vero calor: quē modo facit ſol: modo ip̄a arie tatio magnoꝝ inter ſe corpoꝝ attritu. Et quādo quidē nichil obſiſtit: vires ſuas ventus effundit. vbi aūt alio ꝓmontorio reꝑcutitur: aut locoꝝ coeuntiū vi in canalē deuexū tenuēqꝫ collectꝰ: ſepiꝰ in ſe volūtatur: ac ſeipſa vertigine concitans turbo eſt: qui ſi etiā diutiꝰ pugna inflamatur: fit igneus turbo quem greci p̄ſtera vocant ¶ XXXIIII. ¶ De numero ventorū et rationibꝰ nominū ſingulorū. ¶ Areſtotiles vbi ſupra Uida ſapientes oēs ventos nominauerūt vnū ventū: ſicut om̄ia flumina vnū flumen natura: ponentes ventū eſſe aeris motuꝫ. Et ꝙ diuerſi tas ventoꝝ: accidit ꝓ diuerſitate locoꝝ. Sed hoc dixe runt abſqꝫ inquiſitōne. Melior aūt ſermo poſt rectitu dinem inquiſitōis. ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Uentus .i. aei cōmotus ⁊ agitatꝰ ꝓ diuerſis ꝑtibꝰ celi diuerſa nomīa ſortitur: ventoꝝ aūt ſpūs qͣttuor principales ſunt Quo rum primꝰ ab oriente ſubſolanꝰ. A meridie auſter. Ab occidente fauoniꝰ. A ſeptentrione eiuſdē nominis ver tus aſpirat. Habentes hinc inde geminos collaterales Subſolanꝰ a latere dextro vulturnū habet. E leua eu rum. Auſter a dextris euro auſtꝝ. A ſiniſtris auſtroaſ fricum. Fauoniꝰ qui ⁊ zephirꝰ Aꝑte dextra affricum. A ſiniſtra choꝝ. porro ſeptentrio a dextris circiuꝫ. a ſi niſtris aquilonem. Hi duodecim venti globū mūdi fla tibus circūagunt: quoꝝ nomina ꝓpriis ex cauſis ſigna ta ſunt. Nā ſubſolanꝰ dicitur ideo: ꝙ ſub ſolis ortu na ſcatur. Euruſ eo ꝙ ab eoo flat .i. ab oriente. Eſt ſubſola no coniunctꝰ vulturnus. eo ꝙ ab alto tonet. Auſter ab hauriendo aquas. vnde et craſſum aerē facit: ⁊ nubila nutrit. hic grece nothus vocatur: eo ꝙ interdū aere cor rumpit. Nā peſtilentiā que ex aere corrupto naſcit au ſter flans in regiones reliquas tranſmittit Sꝫ ſicut au ſter peſtilentiā gignit: ſic aquilo repellit Euroauſter di citur: eo ꝙ ex vna ꝑte dicitur habere eurū: ex altera au ſtrum. Auſtroaffricus: eo ꝙ iunctꝰ ſit hinc inde auſtro et affrico. zephirus grece: eo ꝙ flores et germina flatū eius viuificantur. hic latine fauoniꝰ dicitur: eo ꝙ foue at que naſcuntur. Auſtro aūt flores ſoluuntur: zephiro fiunt. Affricꝰ a ꝓpria regione vocat̉: in affrica enī flan di ſumit initiū. Chorꝰ ab occidente eſtiuo flat ſic dictꝰ: eo ꝙ vento circulū claudat: et quaſi choros faciat. Se ꝑtentrio eo ꝙ a circulo ſeptem ſtellaruꝫ conſurgit: qui vergentes ē mundo reſupinato capite ferri videntūr. Circiꝰ dictus eo ꝙ ſit choro coniunctus Aquuo eo ꝙ Quintus Liber aquas ſtringit et nubes diſſipat. Eſt enī gelidꝰ ventus ⁊ ſiccꝰ. Idē boreas qꝛ ab yꝑboreis montibꝰ flat. vnde natura frigidus eſt. Natura enī ventoꝝ ſeptentrionaꝫ lium frigida eſt ⁊ ficca. Auſtraliū calida eſt ⁊ humida Ex om̄ibus aūt ventis duo cardinales ſunt Septētrio ⁊ auſter. Exͣ hos duo ſunt vbiqꝫ ſpiritꝰ magis ꝙ venti aura in terra: altanꝰ in mari. ¶ Seneca vbi ſupra. Pla cet aūt duodecim ventos eſſe. Nō qꝛ tot vbiqꝫ ſint. qͦſ dam enim inclinatio terraruꝫ excludit. Sed plures nuſ XXXV. ꝙͣ ſunt. De locis eorū originalibꝰ et eorū effectibus. Ulla vero regio que nō habeat ꝓprium flatuꝫ pauci tn̄ regionales. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Habent noīa verbi gratia achabulus infeſtat apuleā. Iapix calabriā. pāphiliā chagreꝰ. Galliā circiꝰ Sol nō ſemꝑ eodē loco oritur ⁊ occidit. Sed aliꝰ eſt or tus eiꝰ equinoctialis in medio .ſ. torride zone. Aliuſ ſol ſtitialis vt in cancro. aliꝰ hyemalis vt capricorno. ven tus vero qui ab oriēte equinoctiali ſurgit dicitur a no bis ſubſolanuſ. a grecis aphelotes. ab oriente hiberno exit ventꝰ: hūc greci vocāt euꝝ. latini vulturnū. ab ori ente ſolſticiali exit ventꝰ qui apud latinos eſt ſine noīe. Equinoctiale occidens fauoniū mittit: queꝫ zephiꝝ di cunt quidā. A ſolſticiali occidente chorꝰ venit: ab occi dente hiberno affricus furibundus ⁊ ruens hic a gre cis libs dicitur. a ſeptentrionali latere eſt aquilo ſum mus ſeptentrio. medius trachiaſmus. a meridiano axe eſt euronothus. de inde nothus. poſt auſter. ¶ Ex libro de naturis rerum. Sunt quattuor venti cardinales: et octo collaterales: primus cardinalis eſt ſeptentrio: qui aparcias dicitur: hic facit in aere nubes ⁊ frigora creat. habet aūt a dextris circiū qui ⁊ circias dicitur: faciens niues ⁊ grandines. a ſiniſtris aquiloneꝫ: qui et boreas dicitur: conſtringens nubes. Secundus eſt ſub ſolanꝰ in calore ⁊ frigore temꝑatus. habens a dextris vulturnū: qui ⁊ chalcias dicit̉. cuncta deſiccans: eius ſi uiſter eurꝰ eſt nubes generans. Terciꝰ eſt auſter qui et nothꝰ humorē ⁊ calorē ⁊ fulmina generās. hic habet a dextris euro auſtꝝ: qui eſt ventꝰ calidꝰ. a ſiniſtris euro nothum: qui tꝑatus. Et notandū ꝙ auſtrales venti qꝛ flant ex humili maiorē faciūt tempeſtatē ī mari. Qua tus eſt zephirꝰ qui ⁊ fauoniꝰ: hic hęemē reſoluit floreſ qꝫ ꝓducit. habet aūt a dextris affricū: qui tempeſtateꝫ tonitrua ⁊ fulmina generat. a ſiniſtris vero choꝝ: qͥ in duos diuiditur .ſ. aurā ⁊ altanū. aura in terra. altanus in pelago. hoꝝ duodecim ventoꝝ ꝯcordia omne creatū in ſuo curſu ordinate ꝯſiſtit. ¶ XXXVI. De quattuor ventis principalibus. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Uſter eſt ventꝰ calidus ſcilicet caliditate ſui lo ci: principiū enī flatꝰ eius eſt ex locis calidis et ſiccis Quando ergo flat cuꝫ rore ꝑuo adheret ei ꝑs caliditatis: ex caliditate locoꝝ illoꝝ ex quibꝰ eſt egreſſus eiꝰ. Et cū in eo p̄tereūt miſcētur ei vapor cali dus et ſiccꝰ. flat autē flatu vehementi. Septētrio vero eſt frigidꝰ et ſiccꝰ: et eſt flatus eiꝰ ex locis aquoſis et mō tibus eminentibꝰ longinquis a nobis. Ideo ꝑuenit ad nos purꝰ. Auſtri vero nō eſt egreſſio pura. deſcenditqꝫ ad nos humidus. et fit groſſus ac turbidꝰ et commouet pluuias qm̄ ei deſcēdenti ex alto ad terrā: admiſcetur vapor groſſus ac turbidꝰ. ¶ Auicenna de medicina li bro pͥmo. Septētrionalis ventus corroborat ⁊ indurat et que manifeſte fluunt ꝓhibet. claudit poros et dige ſtiuaꝫ fortem facit Stringit ventrem: ꝓuocat vrinam: et aerem peſtilēticū ⁊ putriduꝫ ſanat. Cū vero meridio nalis ſeptentrionalem p̄cedit: accidit a meridionali flu xus: et a ſeptentrionali imp̄ſſio interiꝰ. et qn̄qꝫ proue nit inde fiſſura ad interiora. ideoqꝫ multiplicatur tunc fluxꝰ maximarū capitis ⁊ pectoris egritudinū: Et egri tudines quidem ſeptētrionales ſūt dolores neruoꝝ: de quibus ſūt veſica et matrix: et difficultas mingendi: et tuſſis: ⁊ coſtaꝝ dolores: et lateris: ac pectoris: et horri pilationes. Meridionalis aūt ventꝰ laxat: et fortitudi nem p̄ſtat: ac aperit poros: et turbat humores: ac mouꝫ eos ab interioribꝰ ad exteriora: et ī ſenſibus efficit gra uitatē. Egritudinū quoqꝫ recidiuatōeꝫ ac debilitatem ſuꝑ exiturā et podagram: facit pruritū: et cōmouet ele phantiā: et affert ſomnū: ⁊ facit febres putridas: ſꝫ nō exaſperat guttur. Oriētales venti vniuerſaliter occidē talibus meliores ſunt ſemꝑ: qui ſi in poſtremo noctis ⁊ in principio diei flauerint: venient ab aere qui iā a ſole tꝑatus eſt et ſubtiliatꝰ: et eiꝰ humiditas iam imminuta eſt. Ideoqꝫ ſicciores ſunt ⁊ ſubtiliores: ꝙ ſi in fine diei et noctis principio flauerint: erit res cōtraria. Occidē tales venti ſi flauerint in principio noctis et principio diei: qꝛ veniunt ab aere in quo ſol oꝑatus nō eſt ſpiſſio res erunt et groſſiores. ꝙ ſi in fine diei et principio no ctis flauerint erit res cōtraria ¶ XXXVII. De multiplici ventorum vtilitate. ¶ Seneca vbi ſupra. Ater cetera itaqꝫ ꝓuidentie oꝑa hoc quoqꝫ aliquis vt dignū admiratione ſuſpexerit. Nō enī ex vna cauſa vē tos aūt inuenit: aut ꝑ diuerſa diſpoſuit: ſed pluribꝰ pri mum quidē vt aera pigreſcere non ſinerent: ſed aſſidua vexatōe vtilem redderent vitalem tracturis ſpūm. De inde imbres terris ſubminiſtrarent: eoſdeꝫ in vnū cōpe ſcerent. Modo enī nubes adducunt: modo deducūt: vt ꝑ totū orbem pluuie diuidi poſſint. In italia auſter im pellit. In affrica aquilo reiicit. Etheſie non patiuntur apud nos nubes cōſiſtere. Iideꝫ totā indiā et ethiopiā ꝯtinuis ꝑ id tempꝰ irrigāt aquis. Quid ꝙ fruges ꝑci pi nō poſſent: niſi flatu ſuꝑuacua mixtaqꝫ ſeruadis vē tilarentur. niſi eſſet ꝙ ſegetem excitaret: et latenteꝫ fru gem ruptis folliculis adaꝑiret. Quid ꝙ om̄ibꝰ inter ſe populis cōmertium dedit. Et gentes diſſipatas locis miſcuit. Ingens nature beneficiū: ſi nō illud in iniuriā ſuā vertat hoīm furor. Que nanqꝫ dementia nos exa gitat: et in mutuū cōponit exitiū vt nos velamentis de mus bellū ꝑaturi: et ꝑiclitemur ꝑiculi cauſa Nōne hoc ꝓuidentia ac diſpoſitor ille mundi deꝰ exercendū vētis aera dedit. Et illos ab om̄i ꝑte ne quid eſſet ſitu ſquali dum effudit. Et paꝝ videlicet ad mortes noſtras terra late patet. Nimis delicate fortuna nos tractat. Nō de populatur nos caſus incurrens. Eamꝰ in pelagꝰ: ⁊ vo cemus in nos fata creſcentia. Miſeri qͥd queritis mor tem: que vbiqꝫ ſuꝑeſt. petet et illa vos ex lectulo. ſed in nocentes petet. ergo nō immerito quis dixerit melius actū eſſe nobiſcū: ſi natura ventos flare vetuiſſet: magͣ nanqꝫ ꝑs humane pacis erat maria p̄cludi. Non tn̄ de autore deo tm̄ queri poſſumꝰ. ſi eiꝰ beneficia corrumpi mus: et vt eſſent ꝯtraria et̄ficimꝰ: dedit enī ille ventos ad cuſtodiā celi: terrarūqꝫ temperiem: ad euocandas ⁊ ſupprimēdas aquas: ad alendos ſatoꝝ et arboꝝ fructꝰ quos ad maturitatem cū alijs cauſis adducit ip̄a iacta tio. cibū in ſumma attrahens: et ne torpeat ꝑmouens: dedit etiā ad vlteriora noſcenda: fuiſſet eniꝫ homo aīal impitum et ſine exꝑientia reruꝫ. ſi natalis ſoli circūſcri beretur fine. dedit etiā vt cōmoda cuiuſqꝫ regionis cō munia fierent: nō vt legiones equitemqꝫ geſtarent: aut pernicioſa gentium arma trāſueherent. At nichil tam manifeſte vtilitatis inuenies: quod non in contrarium ¶ XXXVIII. tranſeat culpa. De quorundā ſanitate et aliorū noxietate Conſtantius in pantegni li. v. Entꝰ eſt fumꝰ ſiccꝰ a terra diſſolutus. huius na tura ẜm locū ſumit ſibi ꝓpria. Mutato aūt na ¶ A ture loci eſt ex ſolis vicinitate vel longinqͥtate: Liber Quintus vel ex curſus ſui diuerſitate. Loca vero ſunt quattuor ſcilicet occidens. oriens. meridies. ſeptentrio. Meridi es ortu ſolis dextra calidꝰ eſt et humidꝰ. Calidꝰ quidē qꝛ dū ſol ab altitudine ſua digredit̉: ibi aliꝙͣdiu immo ratur. Humidꝰ aūt ex humiditate fumi maris et humi ditate loci. ventꝰ igitur ex hac ꝑte flans .ſ. auſter calidꝰ ⁊ humidꝰ eſſe ꝓbatur. plaga ſeptentrionalis huic oppo ſita ⁊ ſoli ſiniſtra. frigida eſt ⁊ ficca: qd̓ ex nimia ſolis remotione contingit. Cū enī ſol ad ea deuenerit altiſſi mus eſt: et a terra remotꝰ. Igitur ⁊ ventꝰ in hac ꝑte ve niens frigidus eſt ⁊ ſiccꝰ: et boreas vocatur. Orientis locꝰ tꝑatus eſt: qꝛ licet ibi naſcat̉ ſol: cito tn̄ inde ſeꝑat̉ Uentꝰ ergo inde veniens eurꝰ eſt tꝑatus: ſed tamē ali quantulū calidꝰ ⁊ ſiccꝰ. Occidens ſimiliter tꝑatꝰ eſt lo cus: aliꝙͣtulum tn̄ frigidior ⁊ humidior. talis ⁊ eiꝰ ven tus. Sunt ⁊ alij octo iſtoꝝ ſuffraganei: quoꝝ nature: principioꝝ ſuoꝝ naturis ſunt affines: non tn̄ adeo fer uentes. hoꝝ vnuſquiſqꝫ dū mouet̉: natura aeris et cor poꝝ complexiones mutant̉. Boreas enī corꝑa indurat ⁊ ꝯfortat. humores ⁊ ſpiritꝰ clarificat. cerebꝝ ſanat. ſen ſus ſubtiliat. motū ꝯfortat. coitū augmentat. malos hu mores ꝯtrahit: ne in alia membra diſcurrāt. qd̓ ideo fit qꝛ corꝑis exteriora refrigerat: et calor naturalis intꝰ ad iuuatur. Tuſſes facit ⁊ dolores pectoris: ꝓpter deſicca tionem ſpiritualis inſtrumēti. digeſtiones ⁊ vrinā ſtrin git. dolores oculoꝝ parit. corꝑibus frigidis nocet. Au ſter econtra neruos emollit. corꝑa. humores. ſenſus. et ſpūs turbat. Inde grauitas auditꝰ. vertigo oculoꝝ. pi gricia. tarditas motꝰ. Caput grauat̉. terminꝰ epylenſie mouetur. virtꝰ digeſtibilis ⁊ coitꝰ deficit. Qd̓ inde cō ſequitur: qꝛ ventꝰ hic calidꝰ eſt ⁊ humidꝰ: cerebꝝ impel lens humidis humoribꝰ: que om̄ia humectatōeꝫ ⁊ cere bri denotant defectōeꝫ. Defectio enī digeſtibilis fit ex humoribꝰ a cerebro ad ſtomachū deſcendentibꝰ. Oriē tales aūt ⁊ occidentales venti ex ſui temperie ſunt cor porum temꝑatiui. Octo vero alij ẜm naturā ſuoꝝ prin cipaliū oꝑant̉ circa corꝑa: ſꝫ tn̄ mediocriꝰ ¶ XXXIXI. De turbine. ¶ Iſidorꝰ libro. xiij. Urbo eſt volubilitas ventoꝝ: ⁊ dicitur a terra mittit. ¶ Seneca vbi ſupra li. iiii. Turbinē ef quotiens ventꝰ conſurgit: et terraꝫ in circūitu ficit pluriū ventoꝝ inter ſe colluctatio. hec circa terras concipit̉ ⁊ fertur. Ideoqꝫ arbuſta radicitꝰ vellit. Et in qd̓cunqꝫ incubuerit ſoluꝫ: nudat: ſiluas interim ⁊ tecta corripiens. Inferior fere nubibꝰ: altior vtiqꝫ nunꝙͣ. hu ius rotunda facies eſt: dū columne modo circūagentis ſe voluitur. om̄i nube velocior rapitur: eiꝰ motꝰ vagus eſt: et diſiectꝰ: ⁊ verticoſus: diu aūt manere non poteſt. Nā cū vagꝰ ⁊ incertꝰ ſpiritꝰ colluctatꝰ eſt. Nouiſſime enī minimꝰ oīm cedit. Nulla itaqꝫ tempeſtas perdurat magna: ſed tempeſtatū ꝓcelle ꝙͣto plus habent virium tanto minus temporis. ventiqꝫ cū ad ſummū veniunt om̄i violentia remittunt̉. Et iſta concitatōne neceſſe eſt vt in exitiū ſui tendāt. Nemo itaqꝫ turbinē toto die vi dit: ſed ne hora quideꝫ. Mira eiꝰ velocitas eſt: et mira breuitas. violentiꝰ ac celeriꝰ circa terrā voluitur quo ē eo laxior ⁊ ob hoc diffunditur. ¶ Priſcianꝰ ad cōſdrōe Turbo fit cū ſpūs ſegregatꝰ ab aliqua nube offendit̉. et circa ea voluitur. At circa eaꝫ circulū faciens: corro boratur. ita vt ꝑtem nubis accipiat: eo ꝙ ab eo ſeꝑari nō valeat. Ea q̄ rapit in circūitū mouens: exitū non in ueniendo in ſeip̄m iteꝝ reflectens. vnde ⁊ ex mari ſepe abſtulit aquā naues in altū ſubuehit. ex terra etiā lapi des: et alia ſepe ſubuehit animalia. Et paululū erepta beſerit ¶ Ph̓s vbi ſupra li. iiii. Uentꝰ aūt qui videtur in eſtate rotunduſ in campis: tollens ex terra paleas et puluerem turbo nominatur: et fit ex vento deſcendēte ex nubibus. qn̄ occurrit ſibi ventꝰ contrarius: et impel lunt ſe inuicē diuerſa impulſione. Et dū vnuſquiſqꝫ cō artat alteꝝ ex partibꝰ ſuis: eleuatur rotundꝰ: inuolūtuſ ¶ X in alto cum puluere ſubtili. ¶ De tempeſtate ac temporibus tempeſtu Coſis. Iſidorus vbi ſupra. Empeſtas a ſtatu celi dicitur: que a magnitur dine ſui multis diebꝰ orit̉: maxime aūt fit ver no ⁊ autumnali tꝑe: quādo nec plena eſt eſtas: nec plenā hyems. In medio enī ⁊ fine vtriuſqꝫ tꝑis ex coniunctōne aeꝝ contrarioꝝ tempeſtates fiunt: ꝓcella dicitur vis venti cum pluuia: eo ꝙ ꝓcellat .i. ꝑcutiat et euellat. ꝓcelle enī aut de fluminibꝰ: aut de ventis fiunt ¶ Uegetius renatꝰ de re militari li. iiii. Uenti ſepe ſin guli. et interdū duo: magnis aūt tempeſtatibꝰ ⁊ tres pa riter flare ꝯſueuerunt. hoꝝ impetu maria q̄ ſua ſponte tranquilla ſunt ⁊ quieta vndis exeſtuantibꝰ ſeuiūt. ho ruꝫ flatu ꝓ natura tempoꝝ ⁊ locoꝝ ex ꝓcellis ſerenitaſ redditur. Et rurſuꝫ in ꝓcellas ſerena mutantur. Nā ſe cundo in ſpiramine optatos claſſis inuenit portuſ. Ad uerſo ſtare aut regredi. aut diſcrimē ſuſtinere compelli tur. Et ideo difficile naufragiū ꝑtulit: qui ventoꝝ rati onem diligenter inſpexit. Nā aut toto anno vim atqꝫ acerbitate maris patiuntur nauigantes. ſed quidā mē ſes aptiſſimi. quidā incerti. Reliqui claſſibꝰ intractabi les ſunt poſt ortū plyādū vſqꝫ in diē. xviii. kalendaruꝫ octobriū ſecura nauigatio creditur. Quia eſtatis bene ficio: ventoꝝ acerbitas mitigatur. poſt hoc tempꝰ vſqꝫ in. iii. ydus nouembris incerta nauigatio eſt ⁊ diſcrimi ni ꝓpinquior: qui poſt ydus ſeptēbres: oritur arcturus vehementiſſimū ſidꝰ. Et. viii. kalendaꝝ octobriū equi noctialis euenit ⁊ acerba tempeſtaſ. Circa nonas vero octobres hedi pluuiales. et. v. ydꝰ eiuſdē thaurꝰ vento ſus. A nouembri aūt menſe. crebris tempeſtatibꝰ naui gia quātiuntur vergiliaꝝ hiemali occaſu. Ex die ergo tercio yduū nouembriū vſqꝫ in diē ſextū yduū marcia rum maria clauduntur. Nā lux minima: noxqꝫ longiſſi ma: poli ac nubiū denſitas: aeris obſcuritas: ventorum imbri vel nimbꝰ genita alias gemina ſeuicia. Nō ſolū claſſes a pelago: ſed etiā cōmeantes a terreſtri itinere deturbāt. poſt natalē vero. vt ita dicā. nauigatōis ſolē in certamine. publicoqꝫ multaꝝ gentiū ſpectaculo cele bratur: plurimorūqꝫ ſideꝝ ip̄iuſqꝫ tꝑis ratōne: vſqꝫ in ydus maias: ꝑiculoſe maria temtantur. Nō quo nego ciatoꝝ ceſſet induſtria. Sed qꝛ magis adhibenda cau la eſt: quādo exercitꝰ nauigat cū liburnis. quā cū priua taꝝ mertiū feſtinat audacia. ¶ XII. ¶ De ſignis tempeſtatum prenoſticis. Reterea alioꝝ ortꝰ occaſuſqꝫ ſideꝝ: tempeſta certi dies autoꝝ atteſtatōe ſignentur: tn̄ qꝛdi tes vehementiſſimas cōmouet: in quibus licet uerſis cauſis aliqn̄ mutantur: et qd̓ confitendū eſt: cele ſtes cauſas humana conditio ad plenū ſcire ꝓhibetur. Ideo nautice obſeruatōis curā trifariā diuidunt. Aut enī circa diē ſtatutū. aut ante: vel poſtea tempeſtas fit vt compertū eſt. Trāſituſqꝫ ſideꝝ: quoſ plyades vocat̉ cū p̄ſcripto curſu dies arbitrio creatoris ſuſcipiunt ſi gna vel deſerunt. frequēter aſſolent ſerena turbare. In terlunioꝝ aūt dies tempeſtatibꝰ plenos: et nauigati ꝙͣ maxime intuendos: nō ſolū peritie ratio: ſed et vulgi vſus intelligit. Multis quoqꝫ ſignis ex tranquillo in tempeſtatibꝰ ꝓcelle ꝓduntur: que velut in ſpeculo lunc orbis oſtendit. Oſtendit rubicundꝰ color ventos. Ceru leus indicat pluuias. Ex vtroqꝫ cōmixtꝰ nimbos ⁊ fu rentes ꝓcellas. Letꝰ orbis ſerenitatē nauigiis reꝓm tit: quā geſtat in vultū p̄cipue .ſ. quarto ortū neqꝫ obtu ſis cornibus rutila: neqꝫ infuſa fuerit humore fuſcata. Sol quoqꝫ exoriens candens: intereſt. vtꝝ equalibus gaudeat radiis. an obiecta nube rutilet: vtꝝ ſolito ſple dore fulgidꝰ: an ventis vrgentibꝰ igneꝰ: ne ve pallidus vel pluuia ſicut impendente maculoſuſ. Aer vero ⁊ ma re ipſum: nubiumqꝫ magnitudo: vel ſpecies: ſollicitōa Liber Quintus inſtruit nautas. Aliquāta ab auibus. Aliquāta ſignifi cātur a piſcibus. que virgiliꝰ in georgicis. diuīo pene comprehendit ingenio. Et varro in libris naualibus di ligenter excoluit. Hec gubernatores ſic ſe ſcire ꝓfiten tur. peritie/ ut magis vſus inſtruit. ꝙͣ altior doctrina irmauit ¶ XLII ¶ De nubibus. ¶ Ex imagine mundi. Enti quoqꝫ ſpiramine ſuo aqͣs in aera trahūt: que conglobate in nubes denſantur. Et dicun ¶ Atur nubes qͣſi nimboꝝ naues ¶ Iſidorꝰ vbi sͣ. Nubes ab obnubēdo .i. oꝑiendo celū dicte ſūt. qͣs aeriſ denſitas facit vēto ꝯglobari. vn̄ eſt illd̓. In nubē cogit̉ aer ¶ Priſcianꝰ ad cōſdrōe. Nubes ⁊ pluuiā n̄ ex alio loco ſpirituū neceſſitas infert. Sꝫ ex ip̄o aere velociter turbato apparēt et hoc quidē preclaꝝ: ꝙ nubeſ talē ſoli ditatē ⁊ virtutē ⁊ craſſitudinē n̄ habent: vt etiā minutiſ ſimū qͥd gͣue ſuſtinere poſſint in aere: aut ex terra retra hēre: venti etenī multā virtutē habenteſ: potēter ſpirā tes: nō poſſūt nec lapidē ꝑuū in aere cōp̄hendere ¶ Ex libro d̓ naturis reꝝ. Nubes quidē dicunt̉ quaſi nimbo rum naues. Solis nanqꝫ calore de terra tracte: ꝑ vapo res in aere conglobant̉ ⁊ condenſant̉: grauideqꝫ facte nimietate humiditatis: ⁊ ampliꝰ ferre ſe nō valentes: vento de facili diſſoluūtur. et ꝑ pluuiā: niues: ⁊ grandi nes ad terrā iteꝝ relabūtur: vt iteꝝ aſcendentes cōcre ſcant in nubes. ¶ Hugo de ſex diebꝰ. Nubes nichil ali ud eſt: ꝙͣ guttaꝝ minutiſſimaꝝ aque congeries: ꝑ virtu tem caloris in aera eleuata. Sed ſi virtus caloris vehe mentior fuerit: tota illa congeries ꝑ virtuteꝫ caloris in puꝝ aera tranſit. Si aūt debilior: tunc ille gutte minu tiſſime ſe inuicē incurrentes groſſiores guttas faciunt ⁊ inde pluuia. Ꝙ ſi gutte ille minute vento ꝯſtricte fu erint: inde nix. Si vero groſſe inde grando. ¶ Actor. Nubes itaqꝫ de mari aſcendentes amaritudineꝫ de po uunt: et ꝓcul a terra ſuſpenſe ſunt. Impulſeqꝫ ventis agitantur: vbi volātes diſcurrūt in pluuias ⁊ tonitrua niues ⁊ gradines reſoluūtur: aut indurantur. Attenu ate reddut yridē .i. arcū celeſtē. hinc eſt ille verſus d̓ nu bis ꝓprietatibꝰ. Pulſa nothis ꝓcul a terra. mare linqͥt in ymbres. Soluitur: ⁊ tonitruus volat: et tenuata dat Irim. ¶ XIIII. De diuerſis nubiuꝫ cauſis ¶ Seneca li. vi. Ubem tam arida ꝙͣ humida efficiūt: eſt enim nubes aeris craſſi ſpiſſitudo ¶ Uitrubius vbi ſupra li. viii. A ventis quoqꝫ ferunt̉ humores globati ex fontibꝰ ⁊ fluminibꝰ ⁊ paludibꝰ Cū tēpore ſolis colligūt ⁊ exhauriūt: et ita tollunt in altitudinem nubes. Aer quoqꝫ a ſole calefactꝰ: humores a terra tol lit: vaporeſqꝫ ⁊ nebulas facit: licet ex balneis exempluꝫ caꝑe. Nā camere que ſuꝑ caldarias ſunt: fontes habēt ſed celū qd̓ ibi eſt ab ignis vapore calefactum corripit ex pauimentis aquā: aufertqꝫ ſecuꝫ in cameraꝝ curua turas. Semꝑ enī vapor calidꝰ in altitudinē ſe trahit: ⁊ primo quidē ſuſtinet ꝓpter leuitatē: vt aūt plus humo ris congeſtū habet: ſuſtinere nō poteſt ꝓpter grauitatē ſed ſtillat ſupra lauantiū capita. Eadē ratione celeſtis aer cū abſolute calorē p̄cipit: ex oībus locis hauriendo tollit humores: et cōgregat ad nubes. Sic enī terra fe uore tacta humores eiicit: vt corpꝰ homīs ex calore fu dores emittit. Indices aūt huiꝰ rei ſunt venti. Ex qͥbꝰ ſeptentrio ⁊ aquilo. qꝛ frigidiſſimis ꝑtibꝰ ꝓcreari veni unt. tenuatos ſiccitate in aere flatꝰ ſpirāt. Auſter vero ⁊ alij: qꝛ curſu ſolis impetū faciunt: humidiſſimi ſunt: ⁊ ſemꝑ imbres afferunt: qꝛ p̄calefacti a regionibus ferui dis aduenientes ex oībus terris lābentes humores ar ripiunt: eoſqꝫ ad ſeptētrionales regiones ꝑfundūt: hu ius rei teſtimonia poſſunt eſſe fluminū capita. q̄ pl̓ima naxīaqꝫ ad ſeptentrionē legunt̉ egreſſa. ¶ XIIIII. ¶ De locis et coloribus et generationibꝰ nu bium. ¶ Hieronimus ſuper Iſaiam Ubes aūt dicūt philoſophi: nō ampliꝰ decē ſta diis a terra in ſublime tolli: et ſolis ſplendoreꝫ abſcondere ¶ Areſtotiles in libro metheoroꝝ primo. Nubes fiūt in aere tm̄ in locis in quibꝰ virtꝰ ra dioꝝ ſolis ⁊ ſtellaꝝ quaꝝ lumen eſt radians in aere ab ſcinditur a frigore terre ⁊ aque: nec peruenit ad ea cali ditas deſurſum. ꝑtes nanqꝫ vaporis aſcendentis a ter ra: et aqua: qn̄ veniunt ꝓpe ſurſum. ſeꝑantur ꝓpter eſtū calidū ⁊ ſiccū. Ideoqꝫ in illo ſup̄mo aeris nō fiūt nubeſ qꝛ vincens ſuꝑ illud eſt ignis: qui vaporis ꝑtes ſeꝑat. Nec eſt ip̄i aeri .ſ. puro ſubtili ⁊ arido: vbi ip̄m vaporē comprehendat et aggreget. Sed in loco aeris inferiori frigido: ꝑ comꝑationē ad ignē aggregatur ⁊ inſpiſſat̉ p̄cipueqꝫ qn̄ eſt inter montes altos. p̄focatur illicqꝫ in frigidatur et ad naturā ſuā redit. ¶ Idē in li. iii. Uide mus aūt qn̄qꝫ nubes nigras: qꝛ caliditas vehementer in eis oꝑans cōſtringit eas .ſ. tanꝙͣ calor circūdans fri gus: et inſpiſſat ꝑtes eaꝝ. vnde radios ſolis n̄ recipiūt Alba aūt eſt nebula quādo nō poteſt in eā ſolis oꝑatō vnde remanet nō aduſta. Nō enī coartatur in partibꝰ ſuis: et ideo recipit radios ſolis. Nubes aūt rubee ⁊ il le q̄ ſunt ad viriditatem: ſunt inter albas et nigras. Et oꝑatio quidē caliditatis in nube rubea: plus eſt in oꝑa tione ſua ꝙͣ in alba .ſ. ꝙͣtum ad vſtionē: nō ꝙͣtum ad il luminationem. Et oꝑatio illa q̄ ad viriditatem: eſt ſupͣ oꝑationem in nigrā ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Scd̓m aūt volatū nubiū: que ventis in aere deferuntur: aura pluuialis aut ficca frigida: vel remiſſa fore coniicitur. Itaqꝫ ſi veſꝑe ſolem in occaſu nubes tegant: futuras ī craſtino pluuias ſuſpicamur. Si etiā mane ſolē orientē nubes obtegat: reſiduo clareſcente: pluuia ſperat̉. aut a mane vſqꝫ ad meridiem. aut a meridie vſqꝫ ad noctē porro ſi ventis contrariis flantibꝰ nubes inter ſe diſpa riles diſcordauerint tempꝰ dubiū expectabis: qꝛ cū qͥs ventoꝝ ſuis nubibus aliū ſuꝑauerit. auram illi cedere repente cognoſces. ¶ XIv. ¶ De pluuiis. ¶ Ex libro de naturis rerum. pluuia niſi ex vapore multo: qui iā infrigidat̉ Luuia nichil aliud eſt ꝙͣ ros multꝰ. Nō enī fit eſt. Cuiꝰ cauſa ſunt tempꝰ ⁊ locꝰ frigida. velo cius aūt deſcendit: et in maiori ꝙͣtitate ꝙͣ ros. Sūt ita qꝫ duo corꝑa ex aere deſcendentia ſibi ſimilia: qꝛ cauſa generatōis vtrorūqꝫ vna. nec diuerſificantur niſi mul titudine tm̄ et paucitate. Hec ſunt ros et pluuia. ſimili ter nix et pruina. ¶ Philoſophꝰ. Imber de nubibꝰ de ſcendit. Dū enī guttule in maiores guttas coeūt: aeris ampliꝰ natura nō ferente: ad terras dilabuntur. In ori entis ꝑtibus raro pluit: ſed ibidē ſupra modū inundat cū pluuia venerit. Tantꝰ enī ibi calor eſt ꝑ eſtum ſolis vt paucitas humoꝝ aſcendētiū de terra: ꝑuenire n̄ poſ ſit ad regionem imbris. ſole medio. qꝛ paulatim aſcen dentes eos deſiccat. Rorem vero groſſum ⁊ frugibus efficacem ibidem eſſe cōſtat. Cū aut humores in viſce ribus terre coartati diutiꝰ: ex abundantia ſui tandem eruperint: calore ſolis et aeris ſiccitate trahentibꝰ: tūc ſupra modū inundant pluuie: et ꝙͣto rariꝰ: tanto copio ſius. In europa vero tam frequenter cadunt pluuie: vt ex eis torrentes fluminū inſtar currant: et hoc maxime circa montiū iuga. In egiptiacis thebis ſi in eſtate lar giores pluuie fundantur: tota regio mox infinitis muri bus repletur. pluuia ſeruata ciſternis et ſtabilitate pur gata: aquaꝝ oīm clariſſima eſt: et ſine corruptione diu tius durat: frigida quoqꝫ nimis eſt: et potu ſalubris: vi ſcera laxata ſtringit. Tempore pluuie maior ꝑs piſciu impinguatur. vnde ⁊ ſuꝑnare ⁊ alludere pluuie vident̉ cadenti. ¶ Seneca li. vii. Ego aūt tam diligens vinea rum foſſor: affinito nullā pluuiā eſſe tam magnā: q̄ ter ram vltra decem pedes in altum madefaciat. Omnis Liber Quintus humor intra primā cruſtā conſumitur. ¶ LvI. De diuerſis pluuiarum cauſis. ¶ Hieronimus ſuper amos. Ui vocat inquit aquas maris ⁊ effūdit eas ſu per faciē terre .i. aqͣs maris amariſſimas ethe reo calore ſuſpenſas excolat ⁊ eliquat in dulcē uuīaꝝ ſaporeꝫ. hinc diſcimꝰ ꝙ inde nate ſunt pluuie Iſidorꝰ vbi ſupra. Pluuie dicuntur quaſi fluuie: eo ꝙ flnant: naſcuntur enī de terre ⁊ maris auhelitu: que cū altiꝰ eleuate fuerint: aut ſolis calore reſolute: aut vi ventoꝝ comp̄ſſe: ſtillantur in terris: dicuntur ⁊ imbres eo ꝙ inebriant terra ad germinandū. Ex his enī cūcta creantur. Nimbꝰ aūt dicitur denſitas nubis intempe ſta et obſcura. et nimbi a nube. Sunt enī repentine et p̄cipites pluuie ¶ Guilhermꝰ de conchis. Pluuiaꝝ er go diuerſe cauſe. Aliquādo nanqꝫ ſpiſſus ⁊ humidꝰ ex terra ⁊ aquā euaporat fumꝰ. hic dū aſcendit minutiſſi. me gutte ſe inuoluūt: que groſſiores facte ⁊ graues ca dunt: fitqꝫ pluuia. Aliqn̄ aer ex frigiditate terre et aq̄ ſpiſſatur tranſitqꝫ in aqueā ſubſtantiaꝫ: que ſpiſſitudīe ſua noſtris oculis tangitur: et hanc nube vocamꝰ. Cuꝫ aūt radii ſolis hanc tangunt acumine ſuo illā penetrāt ꝑtemqꝫ a ꝑte ſeꝑant: que ab alijs ſeꝑate: naturali gra uedine cadunt: fitqꝫ pluuia. Contingit aliquādo ſolem ad nutrimentū ſui humorē attrahere: qd̓ aūt liquidius eſt: in igneā trāſformatur ſubſtantiā. Sed qd̓ grauius eſt: deorſum cadit. vnde poſt acutiſſimū feruore videmꝰ contingere pluuie fuſioneꝫ. Quarta cauſa pluuiaꝝ eſt ventꝰ eleuans humorē de fluuiis: ſtagnis: lacubꝰ. Inde eſt ꝙ ranuncule ⁊ piſces cū pluuia ſepe viſi ſunt cadere Cū enī. vt p̄diximꝰ. aqua vento ſubleuat̉: contingit ꝙ ranunculas ⁊ piſces ſecū eleuat: quibꝰ ex naturali gra uitate deſcendentibꝰ ſtupent videntes. Nullū igit̉ tem pus anni immune eſt a pluuia. In om̄i nanqꝫ vel fumꝰ euaporat humidꝰ: vel aer ex frigiditate ſpiſſatur: vl̓ hu mor ad nutrimentū ſolis attrahitur: vel vento eleuatur hec pluuia qn̄qꝫ plus ſolito ſpiſſata: et ex nimio calore intenſa: fit ad modū ſanguīs rubea ⁊ ſpiſſa. vn̄ eſtima uerūt quidā quādoqꝫ pluuiſſe ſanguinē. ¶ XLVII. De natura aq̄ pluuialis ¶ Ex imagīe mundi Icet aūt pluuia de aqͥs amaris hauſta ſit: igne tn̄ ſolis in aere decocta dulceſcit: humoqꝫ infu ſa dulcē ſaporē reddit. ¶ Conſtantinꝰ in pante gni li. v. Pluuia eſt fumꝰ aquaꝝ a ſole tractaꝝ. Solis aūt natura: nō niſi qd̓ ſubtiliſſimū eſt trahit. vnde aqua pluuie putredini ꝓpinquiſſima eſt. qd̓ ex ſui ſubtilitate contingit. Melior tn̄ eſt aquis ceteris ⁊ digeſtibilior. Sed cū putreſcit raucitatē vocis generat ⁊ febreſ. De niqꝫ ex putredine nō eſt vituꝑanda: ſꝫ ex ſubtilitate lau danda. Nā om̄is aquā cito putreſcens: ⁊ ad corruptio nem cito ꝓpinquās: ſubtilis eſt. Rurſus aquā pluuial̓ que ex aqua tenuiſſima ꝯficitur: melior eſſe videt̉: ſubti litatem enī fumi ſignificat: vnde oritur poſt hanc illa q̄ tonitruo cadit. Tonitrū enī motu ſuo fumū in nebulaꝫ ſubtiliat: vnde ⁊ aque pluuiales meliorantur. hec frigi da vel calida bibitur ¶ Iſāac in dietis. Om̄ibus aquis pluuialis electior eſt: que vicini ab aeris ceciderit ſum mitate. Munda tamē ſi fuerit ab om̄i putredine. ⁊ po natur in aqua ciſterne optime lote. Talis enī aquā mi nus ceteris eſt humida: et quiddā ſtipticitatis habet: nec nocet ſtomacho. ſꝫ potiꝰ ip̄m ꝯfortat. ¶ Auicenna li. j. Ex aquis ergo laudabilibꝰ ſunt aque pluuiales: et ille p̄cipue q̄ in eſtate eueniunt: et ex nubibꝰ cū quibus aſſunt tonitrua. Turbidatio aūt vaporis vnde generā tur venti maximi cū nubibꝰ venientes: turbidat nubeſ ex quibꝰ ꝓuenit pluuia. Ideoqꝫ ſubſtantia eiꝰ ſalſa eſt ⁊ nō pura. Sed ⁊ aque pluuiali cito aduenit putredo: licet ceteris aquis ſit melior: eo ꝙ valde ſubtilis eſt. et in ip̄a terrenꝰ ⁊ aereꝰ humor corrumpēs cito operatur fitqꝫ putredo eiꝰ cauſa cōputreſcendi humores: ⁊ impe dit pectꝰ ⁊ vocē. Quidaꝫ aūt dixerunt cām huiꝰ eſſe ꝙ aqua pluuie generatur ex vapore qui ex humiditatibꝰ diuerſiſ ſublimatur. Sed ſi hec cauſa eſſet: aqua pluuie vituꝑabilis eſſet ⁊ nō laudabilis. Nō aūt ſic eſt. immo hoc accidit. vt dictū eſt. ꝓpter ſubſtantie ſue ſubtilitatꝭ qꝛ om̄is ſubtilis ſubſtātia plus recipit paſſionē: ꝙ ſi aqͣ pluuialis ebullierit: putrefactōis eiꝰ receptio minuetiu Acetoſa quoqꝫ ſi comedātur. quādo neceſſe eſt vti aqͣ pluuiali: opponūtur putre factōi: et eiꝰ impedimentū re pellunt. ¶ Areſtotiles in. ii. li. metheoroꝝ. Uidetur aūt ꝙ etiā in pluuiis ſit quiddā ſalſuꝫ. Cū enī vapor calidꝰ ⁊ ſiccꝰ ꝑmiſcetur frigido ⁊ humido ex quo fiūt nubes ⁊ pluuie: facit eā ſalſam ¶ Priſcianꝰ ad coſdroe. Habet aūt imbrea aqua etiā lutu: eo ꝙ terrenū ſubleuatur mi xtum cū humidioribꝰ vaporibꝰ. Nō om̄is aūt ex aqua continenti meatꝰ eſt imber. Sed qui ꝑ motionē vaporiſ in nubem ꝯſtitutꝰ eſt. Sepe enī venti violentior tempe ſtas ⁊ turbo: humidū ex fluminibꝰ. vel ſtagnis. vel ma ri rapienſ in altū ſubleuat: deinde in terrā mittit: ꝓpter hoc apparuerunt cū pluuia aliquādo rane ⁊ piſces ve luti ſurſum alicubi naſcentes deſcendere. Sepe quoqꝫ gutte ſanguinee et pici ſimiles fiunt ex igneo cōmixto nubibuſ: ſimulqꝫ terreno ſyrpheto .i. ex ventis collecto fumo. hec itaqꝫ oīa violenter et ꝯtra naturā ſurſuꝫ cō pulſa. naturali meatū fluūt iteꝝ deorſū. ¶ XLVIII. De grandine et eius forma et proprietate ¶ Ex imagine mundi. T ille aūt pluuie ventis et frigore cōſtricte: in aere ꝯglatiantur vel conglobatur. coagulāt qꝫ. atqꝫ in lapides grandinis mutantur. ¶ Iſi dorus vbi ſupra. Grando dicitur ideo: eo ꝙ forma eius granoꝝ habet ſimilitudinē. hoc aūt ventoꝝ rigore du ratur et ſolidatur: ruptoqꝫ aere ſoluitur. ¶ Pliniꝰ li. ii. Grando conglaciato imbre gignitur interdiu ſepiuſ ꝙͣ noctu cadit et multo celeriꝰ ꝙ nix reſoluitur ¶ Guilhe mus de conchis. Cū enī humor modo p̄dicto eleuet̉: cō tingit aerem in ſuꝑioribꝰ eſſe frigidū et ſiccuꝫ: qui gu tas aque ſua frigiditate congelans. in lapideā cōuertit ſubſtantiā. Sꝫ qꝛ gutte aque rotunde ſūt: qd̓ ꝑ forami na rotunda q̄ in lapides agūt aſſiduitate cadendi ꝓba ri poteſt: grando fit rotunda. ¶ Ex libro de naturis re rum. Grando fit ex pluuie ſtillis ventis ac frigore ſuꝑi oris aeris conglaciatis. Et corpꝰ ſpericū habet ꝓpter circūitionem volubilitatis. Cuiꝰ materiā .i. ſtillas plu uie ſi condenſatā fuderit aer: multe gutte conglobātur in vnū lapidē: et tunc excedit grando ſolitā quātitatem fitqꝫ tempeſtas. Unde legitur in cronicis: grandines aliquotiens tante magnitudinis cecidiſſe: vt etiā beſti as et homines extra tectā poſitos ꝯquaſſarent. Grado turbida magis eſt: ꝙͣ in terra glaciēs congelata: qꝛ i nime gutte primitꝰ coagulate paulatim adiicitur deſce dendo. Sicqꝫ de multis ꝑtibus fit: qd̓ nō glacies q̄ ex aquā ꝯtinua tanꝙͣ materiā ꝑ gelū concreſcit. Grando multo infrigidat aereꝫ. vnde quandocūqꝫ in vere ⁊ au tumno ceciderit: ꝑiculū imminet peſtis. Et frugibꝰ di re gelideqꝫ pruine: niſi īmediate poſt grandineꝫ ſol ca lidior aerem terrāqꝫ luſtrauerit. porro ſi circa ſolſticiū eſtiuale ceciderit: ſignum eſt in ſuꝑioris aeris regione frigꝰ eſſe ꝑmaximū. Et niſi pars aeris inferior: ſolis ra dis calefacta grandinem deſcēdentem liquefaceret: ad immenſam ꝙͣtitatem moles faceret monſtruoſas. Se neca de naturalibꝰ queſtionibꝰ poſſidoniꝰ dicit: eo mō do grandinē fieri quo glaciem: gelata .ſ. nube tota. Rō tunda eſt aūt: qꝛ om̄e ſtillicidiū rotundat̉: glomerando: ꝙ in ſpeculis quoqꝫ apparet: qui humorem halitu coui gunt: et in poculis ſparſiſqꝫ foliis adherentes gutte rotundū iacent. p̄terea poteſt etiā grādo ſi talis nō fue rit deſcendendo rotundari: totienſqꝫ ꝑ aeris ſpacium Liber Quintus denſi deuoluta in orbem teri. Grando aūt nichil aliud eſt: ꝙͣ ſuſpenſa glacies. XIIIX. Ubi et ex quo generetur grando. Areſtotiles vbi ſupra. ¶ Rando fit in nubibꝰ a terra longinquis. Cuiꝰ generatōis cauſa caliditas eſt: que eſt in vapo re aſcendēte a terra. vnde fit in ꝑtibus calidis ⁊ tꝑibus calidis: plus ꝙͣ frigidis. Calor enī eſt ꝯtrariꝰ frigori: quare recipit̉ frigꝰ ad interiora nubis ex multi tudine caliditatiſ aeris in illa hora: gelatqꝫ qd̓ in ea eſt de aqua: ⁊ ſeꝑat eaꝫ in grandinē. In tꝑibus vero frigi dis ſparſum eſt frigꝰ in aere toto: ⁊ nō in ꝓprietate nu bis. Nec eſt ibi caliditas q̄ poſſit ei eſſe cōtraria: ꝓpter quā ꝯtrahatur ad interiora: grando quideꝫ rotunda et pua: deſcendit ex locis in alto ſup̄mis. Eiuſqꝫ rotundi tas ⁊ puitas ſunt: qꝛ dū ex longinquo deſcendit: morat̉ in aere diu. eiuſqꝫ aqua reſoluit̉ cū ſpacio ex caliditate aeris in illo tꝑe: et ob hoc minoratur ⁊ rotundat̉ Gran dini vero deſcendēti ex locis terre ꝓpinquis accidit cō trariū: eo ꝙ nō elongatur exitus eiꝰ a finibꝰ eius fixis Ideoqꝫ nō reſoluta ꝑuenit ad terrā magna in menſura nec valde rotūda. Butte etiā magne fiunt: ⁊ velociter deſcendunt in diebꝰ calidis: ꝓpter velocitatē ꝯſtrictōiſ frigoris: qꝛ calor accidens in aere vehemēter fugat fri gus nubis. ⁊ ꝯtrahitur ac vehemēter comprimit. dico ergo ꝙ quādo eſt in aere calor: velocior eſt aque conge latio: cuiꝰ indiciū eſt: ꝙ qn̄ calefit aqua: deinde fundit̉ ī locis frigidis: velocior eſt ad frigꝰ ſuū: qꝛ tunc magis eſt apparens ſue virtuti: et vehementiꝰ ad oꝑationē ſuā ꝙͣ qn̄ nō eſt illic eius contrariū .ſ. calor: piſcatores quo qꝫ qn̄ volunt harundinē ꝯgelare: vt velocior ſit ad mer ſionē in aqua: fundunt ſuꝑ eā aquā calidam: deinde po nunt eā in loco frigido: ſtatimqꝫ ſuꝑ eā glacies congela tur ꝑpter apparitionē frigoris ⁊ vehementiā oꝑatōis eiꝰ: ꝓpter contrarietatē ex calore. ¶ E. De niue. ¶ Ex imagine mundi. Ix aūt aquaꝝ vapore nec dū denſato ī guttas ſed gelū p̄ripiente formatur: que in alto mari n̄ cadit. ¶ Seneca vbi ſupra. Nix ī pruina eſt pē dens congēlatio. Nix aūt nō poteſt rotundari. vt gran do: qꝛ nō cadit tam ſolida: ſed fuſa. Nec ꝑ magnā alti tudinem cadit: ſed circa terrā eiꝰ initiuꝫ eſt. et ē ꝓximo lapſus. Minꝰ aūt algere pedes eoꝝ aiunt. qui fixaꝫ et durā niuē calcant: ꝙͣ eoꝝ qui tenera ⁊ labefactā ¶ Guil hermꝰ de conchis. In ſummitate quorundā montiū ꝓ pter aeris ſubtilitatē ꝑpetue ſunt niues: qꝛ ignea non ſunt calida: niſi vicina ſint alicui materie ſpiſſe ⁊ humi de. vnde ſol in cōuallibꝰ montiū vbi aer ſpiſſior eſt ma iorē calorē exercet ¶ Ex li. de naturis reꝝ. Nix ē aqua rum vapore nec dū denſato in guttas: ſed gelū p̄pediē te formata. nec tn̄ trāſlucet vt glacies: qm̄ ex ꝑuiſſimis ⁊ innumeris minutiis fit. que nō coherent. preferuntqꝫ candorem. Niuem ꝓbantur habere montes illi qͥ orbiſ climita faciūt: vt caucaſus in india: athlas in andria et ceteri. Olimpꝰ aūt non habet ſic ut nec ventos nec plu uias: qꝛ excedit omniū regionuꝫ humores. Niues ꝑ to tum annū ſeruari poſſunt ſub terra paleis cooꝑte. In oriente quidē ſeruatur ad miſcendū vinū in eſtate cali da. vel ad aerem infrigidanduꝫ circa infirmos. infrigi dat enī valde. Et notandū ꝙ membra fricata niue: ⁊ ſi ad horā quaſi frigus intolerabile faciāt. poſtea tn̄ ꝑ ſe calore moderatiſſimo refouent̉: qꝛ calor naturaliſ ī hoīe accidentali frigori reluctatur. I. ¶ De niuis cauſa vel origine. ¶ Areſto. v̓bi s Eneratio niuis ex frigore fit in nubibꝰ. et eius ſignificatio mollicies eſt: que ꝓuenit ex ꝑte ca liditatis admixte vaporibꝰ ꝓhibentis ꝑtes ip ſius vaporis inſpiſſari ⁊ vehemēter aggregari. ¶ Ph̓s Cauſa generarōis pruine ⁊ niniſ ē vna: nec diuerſificā tur niſi multitudine tantuꝫ ⁊ paucitate: ſicut ros ⁊ plu uia. Itaqꝫ generatio niuis ⁊ pruine eſt ex frigore: quia nix eſt ex nubibꝰ frigore congelatis. vt ſupra dictū eſt Et pruina fit ex vapore congelato in aere. Et huius ſi gnificatio eſt mollicies niuis: ⁊ duricies pruine: qꝛ mol licies niuis. vt dictū eſt. fit ex ꝑte caliditatis admixte vaporibus: que faciūt nubes. ꝓhibentis ꝑtes illiꝰ vapo ris inſpiſſari ac vehementer aggregari. Buricies vero pruine fit ex frigore: locis ⁊ tꝑibꝰ in quibꝰ nō eſt ex cali ditate ꝑs: qua ꝓhibeatur aggregari vapor: qꝛ ꝑtes fri oris: ꝑtes ip̄ius vaporis aggregāt: et eas cōtrahunt. ¶ Pliniꝰ li. ii. Grando cōgelato imbre gignitur. ⁊ nix eodē humore molliꝰ coacto: ꝑ hyemē aūt niues cadunt nō grandines: nec in alto mari cadūt niues. ¶ III. De tꝑibus niuis et grandinis ¶ Seneca de naturalibus queſtionibꝰ li. iij. Ueritur cur hyeme ningat nō grandinet. vere aūt iā infracto frigore grando cadat. hyeme qͥ dem aer riget: et ideo nondū in aquā vergit: ſꝫ in niueꝫ cui ꝓpior eſt aer. Cū aūt ver ceꝑit: maior incli natio tꝑis ſequitur. et calidiori celo maiora fiunt ſtillici dia: nimbiqꝫ graues: magis vaſtiqꝫ ꝙͣ ꝑtinaces deferū tur ob mutationē aeris vndiqꝫ patefacti: et ſoluentis ſe ip̄o adiuuante tꝑe. pruina vero lentas habet pluuiaſ et tenues: quales interuenire ſolēt cū pluuia rara ⁊ mi nuta. Niuem quoqꝫ habet admixtā. p̄terea flante aqui lone aut celū ſuū habente minime pluuie ſunt. Auſtro vero imbre improbior eſt ⁊ gutte pleniores. ¶ Guilher mus de conchis. Humor in eſtate calore ſolis altiꝰ ele uatur. Sed dū ſic eleuatur: gutte inuoluuntur: q̄ groſſio res facte atqꝫ congelate grandinem gignūt. In hyeme vero qꝛ frigꝰ circa terram eſt: gutte aque anteꝙͣ groſſe ſint: ex frigiditate tꝑis conſtringūtur ⁊ in niuē mutani Sed fortaſſe dicis cū eſtas ſit calida. vnde in ſuꝑioribꝰ ꝑtibus aeris que ſoli ſunt ꝓpinquiores contingit frigi ditas. Dicunt quidā niues que ſunt in altiſſimis mon tibus: calore eſtatis remitti. atqꝫ inde frigidū ſpiritum qui ꝑ ſuꝑiora diſcurrit creari. Nix enī aliꝙͣtulū ī aquā cōuerſa: plus infrigidat: ꝙͣ dum eſt ſolida. qd̓ calcando vtrāqꝫ poteris ꝓbare. Sed fortaſſe dicis: et vnde in ſū mis montibꝰ qui ꝓximi ſunt ſoli eſt tanta frigiditas: ꝙ ibi ſunt niues ꝑpetue. In conuallibus aūt eſt calor ſine niue. Reſpondeo diuerſe ſunt cauſe. Una eſt: Ignis n̄ poteſt accendi niſi in humido ⁊ ſpiſſo. Sed aer ꝙͣto eſt ſuꝑior: tanto ſubtilior: et quāto inferior: tanto groſſior ſpiſſiorqꝫ. Itē cū radii ſolis tangunt vallem: et nō ſic al ta montiū: reſiliunt radii: et reſiliendo ſeſe ꝑcutiunt: ex quo conflictu generatur calor. Item om̄is euaporatio ꝙͣto eſt ſue origini ꝓpinquior: tāto eſt calidior. hiſ gͦ cō currentibꝰ: aer qui eſt ꝓpinquior terre: eſt calidior. qͥ ve ro ab ea remotꝰ eſt minꝰ calidꝰ. ¶ HII. ¶ De natura aque niualis ¶ Iſaac in dietis. Ix frigidior eſt aqua et minꝰ humida: qꝛ nō eſt aliud ꝙ aqua: p̄ nimia frigiditate cōgelata: vn de humiditas eiꝰ occultatur. Siccitas aūt ip̄iꝰ pala eſt: ꝓinde om̄ibus neruis corꝑis nocet et dentibꝰ: maximeqꝫ ſenibꝰ generat ſpaſmū ⁊ ꝑaliſim ⁊cꝭ. pueris aūt ⁊ iuuenibꝰ nō cito talia eueniūt: ꝓpter naturalē ca lorem frigiditati aque repugnantē: ſi tn̄ aſſueſcant: no cet. p̄cipueqꝫ nerui eoꝝ incidūt in paſſionē de qua non poſſunt euadere. ¶ Auicēna in ſecundo canone dicit: ꝙ aquā niuis ſedat dolorē dentiū calidū. Nocet auteꝫ neruis: qꝛ coartat vapores calidos currentes in eis: et retinet eos ne reſoluant̉ Nocet etiā ſtomacho et ꝓprie frigido. Nocet iterum ſenſibus: et eis quibꝰ humores frigidi generantur: facit aūt qn̄qꝫ ſitim: eo ꝙ caliditatē adiuuat ¶ Conſtantinꝰ in pantegni quinta ꝑte. Aqua Liber Quintus pluuialis cū niue frigeſcit. naturaliter refrigerat ſtoma chum ⁊ ep̄ar: ſicut de fontanis. ieiunus tn̄ nō bibat: qꝛ ſtomachū ꝑcutit rigor eiꝰ: et contractōneꝫ facit: pectori nocet: qꝛ tuſſim facit. dentibꝰ nō ꝯgruit: nec neruis: nec cerebro: qꝛ membra hec frigida ſunt. Catarꝝ quoqꝫ fa cit: pectoribꝰ ſanguinē ſcreantibꝰ: etiā ſi ceſſauerit: mor bus reducitur. Aquā frigidā cū niue ſi quis poſt cibuꝫ biberit: bonū appetitū facit: ſtomachū ꝯfortat: vt bene digerat. nō tn̄ ſubito bibenda eſt: ſed paulatim ſorbēda Itaqꝫ nix ⁊ glacies ſi de bona ſit aquā laudabilis eſt. Sed illa melior q̄ ſupra petrā cadit: ⁊ mundā terram. Cadens enī ſuꝑ metallinos montes: et terras ſapidas vel fetentes om̄ibꝰ modis cauenda eſt. ¶ IIIII. ¶ De choruſcatōne. ¶ Areſtotiles vbi ſu pra libro tercio. Horuſcationē dixerunt eſſe ſapientes in conca uitatē nubiū. Quoꝝ vnꝰ empedocles dixit. ꝙ choruſcatio eſt ignis occultatꝰ in nubibꝰ ex ra dio ſolis: deinde apparens. Anaxagoras autem ait. ꝙ ignis in nubē aſcendens occultatꝰ ibi: apparet deinde. Et eiꝰ apparitio eſt choruſcatio. qui qn̄ extinguit̉ in nu bibus. vox illiꝰ extinctōis eſt tonitruū. Ego aūt dico: ꝙ res iſte nō ſunt niſi ex vapore. cū eī vapor humidꝰ aſcē dens ꝑuenit ad locū frigidū .i. ad mediū aeris: inſpiſſāt̉ ⁊ aggregant̉ ꝑtes eiꝰ. et inde ſunt pluuia. ⁊ nix. ⁊ grā do. ⁊ caligo. ẜm modū diuerſitatiſ inſpiſſatōis ⁊ aggre gationis eiꝰ: ⁊ loci ip̄iꝰ ⁊ eius qd̓ ei accidit .i. frigoris. Cū aūt inſpiſſatur iſte vapor humidꝰ: comprimit̉ qd̓ in ip̄o eſt ex vapore calido ⁊ ſicco aſcendente cū eo ex ter ra. Comprimit̉ inꝙͣ in nube ꝓpter frigꝰ: ⁊ ꝓhibet̉ appa rere. Itaqꝫ agitatur in ventre nubis: ⁊ ꝑcutit nube hu midā ⁊ ſcindit eā. qua ex ꝑcuſſione vox exiens qͣſi ſciſſu ra magna tonitrus eſt. Sicut qn̄ in ligno humido infla matur ignis. auditur ex eo vox ꝓpter illud qd̓ eſt in eo de vapore comp̄ſſo. Choruſcatōis aūt eſſe: eſt ex ventiſ calidis ⁊ ſiccis comp̄ſſis in nubibꝰ: qm̄ inflamāt eas in flamatione vehementi et adurūt. earūqꝫ humiditates pertranſeunt. Auditur ergo ibi vox: ſicut ſtridor ferri igniti ſubmerſi ī aqua: ⁊ illa vox tonitruū eſt. ignis aūt egrediens ex ea choruſcatio eſt. Choruſcatōis quidem ſplendor ante tonitꝝ ꝑuenit ad nos ꝓpter ſubtilitatē ſu am: ſicut ⁊ viſus auditū excellit ꝓpter eandem cauſam Fit aūt tonitrꝰ etiā extinctione ignis in ventre nubis. Dico ergo ꝙ vapor qui eſt materia venti: qn̄ apparet extra terrā: ventꝰ eſt. Et qn̄ occultat̉ in terra: terre mo tus ex eo eſt. Quando aūt in nube coartatur ex eo toni trus eſt. Quando vero nubes aggregātur ⁊ inſpiſſat̉ humiditas q̄ eſt in eis: eſt tonitrꝰ ⁊ choruſcatio. Quan do aūt ventꝰ ex nubibꝰ apparet paulatim. ⁊ eſt habens ſubtilitatem in partibꝰ ſuis. Nō fit ex eo tonitrus nec choruſcatio. ¶ IV. ¶ ¶ De tonitruo. Iſidorus. xiij. li. Onitrus dicitur: eo ꝙ ſonꝰ eiꝰ terreat. tonꝰ eīꝫ eſt ſonꝰ. Nā cū ꝓcella venti vehemētiſſimi nu bibus ſe repente immerſerit: turbine inualeſcē te ⁊ exitu qūerentē. nubē quā excauauit: magno impetu p̄ſcindit. ac ſiccū horrendo fragore defertur ad aures. qd̓ mirari quis nō debeat: cū veſicula ꝙͣuis parua ma gnum tn̄ ſonitū diſploſa emittit ¶ Plinius vbi ſupra. Tonitrua ſunt impactoꝝ igniū plage: cū flatus aut va por in nube luctatur. Seneca de naturalibꝰ queſtioni bus poſſidoniꝰ ait: ꝙ e terra terreniſqꝫ om̄ibus ꝑs hu mida efflatur: ꝑs ſicca ⁊ fumida fulminibꝰ alimentū eſt illa imbribꝰ. Quidquid enī in aera ſicci fumoſiqꝫ ꝑue nit. id includi ſe nubibꝰ nō fert: ſed rumpit claudentia. Inde ſonꝰ eſt quē nos tonitruū vocamꝰ. naꝫ ⁊ ignis in aquā demiſſus ſonat: dū extinguitur ¶ Idē in eodem. Tonitrua nichil aliud ſunt: ꝙͣ citi aeris ſonitꝰ. dum aut terit: aut rumpitur Nā ⁊ ſi miſſus ignis in aquā ſonat dū extinguitur. Nō ignis ip̄e tunc ſonū efficit: ſed ſpi ritus ꝑ extinguentia effugiens. Quidā enī eſtimāt en̄ ſpūm ꝑ frigida humidaqꝫ meantē ſonū facere: ſicut in aqua feruens maſſa extinguitur cū murmure. Anari menes ſic ait. Tonitrua ſpūs incidens nubibus edit. Et dū luctatur ꝑ obſtantia atqꝫ interciſa euadere: ip̄a ignem fuga accendit. Anaximandrꝰ aūt ad ſpūm om̄ia retulit. Tonitrua inquit ſunt icte nubiſ ſoni: quare ⁊ ſe reno tonat: qꝛ tunc .ſ. ꝑ craſſum ⁊ ſciſſum aera ſpiritus proſilit. ¶ IVI. ¶ De ſpeciebꝰ tonitrui. Iogenes ait. tonitrua quedā igne: quedā ſpiri tū fieri. Illa facit ignis: que ip̄e antecedit ⁊ nū ciat. Illa vero ſpūs: que ſine ſplendore crepue rint. vtrūqꝫ quidē ſine altero effici aliqn̄ concedo. vide tur aūt ꝙ n̄ illis diſcreta poteſtas ſit. ſi vtrūqꝫ ab vtro qꝫ effici poſſit. Quis enī negabit ſpūm impetu magno latū: cū efficiat ſonū: effectuꝝ ⁊ ignē. Quis nō ꝯcedet ⁊ hoc: ignem aliqn̄ poſſe nubes irrūpere: ⁊ non exilire. Si pluriū aceruo nubiū: cū paucas ꝑcidiſſet oppreſſus eſt. Igitur ignis ibit in ſpūm: ꝑdet ⁊ frigorem: et ſpūs in ignem dū ſortita incendit. Neceſſe quoqꝫ eſt: vt im petus fulminis p̄mittat ſpūs: agatqꝫ ante ſe: ⁊ a tergo trahat ventū: cū tamen vaſto ictu aera inciderit Itaqꝫ om̄ia anteꝙͣ feriantur intremiſcunt vibrata vento: quē ignis ante p̄miſit. Tonitrua ſic diſtinxere quidā: vt di cerent vnū eſſe genꝰ cuiꝰ graue ſit murmur: quale terra rum motū antecedit: clauſo vento ⁊ fremente. Cū enim ſpūm intra ſe clauſere nubes: in ꝯcauis eaꝝ ꝑtibus vo lutatꝰ eſt: ſimilemqꝫ agit mugitibꝰ ſonū raucū ⁊ eqͣlem ⁊ continuū. Aliud eſt genꝰ acre ⁊ acerbū: qualis ſonui auditur: cū ſuꝑ alicuiꝰ caput veſica diſrumpitur Talia eduntur tonitrua: cū nubeſ ꝯglobata diſſoluitur: ⁊ quo fuerat intenta ſpūm emittit. hic ꝓprie fragor dicit̉ ſub itus ⁊ vehemens quo edito ꝯcidunt hoīes ⁊ exaniman tur. Quidā aūt vtiqꝫ ſtupent ⁊ attoniti fiūt Quoꝝ mē tem ſonꝰ ille celeſtis loco pepulit. Ex hoc illo quoqꝫ mō fieri poteſt: vt aer caua nube incluſus: ⁊ ip̄o motu exte nuatus diffūdatur. Deinde dū maiorē locū ſibi querit a quibꝰ inuolutꝰ eſt: ſonū patitur. Nā quemadmodū in ter ſe manꝰ illiſe plauſum edunt. Sic illiſaꝝ inter ſe nu biū ſonꝰ p̄t eſſe magnꝰ: qꝛ magna ꝯcurrunt. ¶ LIII. ¶ Ꝙ nō fit tonitrꝰ ex qualibet colliſione. T videmꝰ inquis nubes montibꝰ impungi: ī tn̄ ſonū fieri. Sed primū quidem nō quocunqꝫ modo illiſe ſonant. īmo cū apte ad ſonuꝫ eden dum compoſite ſunt. Nā ⁊ auerſas manꝰ inter ſe ſi col lidas: nō plaudent. Sed palma cū palma collata. pluri mumqꝫ intereſt vtꝝ caue concutiātur: an plane ⁊ extē te. Deinde nō tm̄ ire nubes oportet: ſed agi magna vi ⁊ ꝓcelloſa. Adiice nunc ꝙ motꝰ nubem nō findit: ſꝫ di gerit. ⁊ primā quanqꝫ eiꝰ ꝑtem ſoluit. Sed nec veſica qͥ dem ſcreat: quocūqꝫ modo ſpūm emiſerit. qꝛ ſi ferro di uiſa eſt. ſine ſono vllo ſpiritꝰ exit. vt igitur ſonet: oportꝫ illā rumpi: nō ſecari. Similiter ⁊ nubes niſi multo dif ſiliuerint impetu: nō reſonant. Adiice etiā ꝙ nubes in montem acte nō franguntur: ſed circūfunduntur. Et ī aliquas ꝑtes montis deducte: ſi quem habent ſpirituꝫ multiphariā emittunt: qui niſi vniuerſus eruperit: non crepat. Lato enī ictu totūqꝫ globū ſemel diſſipante: op eſt vt ſonꝰ erumpat: qualis auditur cū tonat. p̄ter hoc natura aptꝰ eſt aer ad voces. Cū vox nichil aliud ſit ꝙ ictus aer: debent ergo nubeſ vtrimqꝫ inſeri ⁊ caue ⁊ in tente. Nā ⁊ verba vocaliora ſunt vacua ꝙͣ plena: et in tenta ꝙͣ remiſſa. Item tympana ⁊ cimbala ſonant: qm̄ illa qͥdem repugnātem ex vlteriore ꝑte ſpūm pulſant. hec et illa nō niſi cauo aere tinniunt ¶ LVIII. Ꝙ etiam ſine nube videtur fieri poſſe. Liber Quintus Uidam inter quos aſclepiodorus eſt: quorūdā quoqꝫ corporuꝫ cōcurſu fieri tonitrum. et excu ti fulmina poſſe iudicant. Ethna ſiquideꝫ ali quando multo igne abundauit. et ingentem arene vſte copiam inde effudit. Inuolutus eſt dies puluere plureſ qꝫ ſubita nox terruit illo temꝑe. Aiunt autem tunc plu rima fuiſſe ſulmina et tonitrua que corporuꝫ aridorum concurſu ſunt facta non nubium. quas veriſimile eſt in tanto aeris feruore nullas fuiſſe. Cambiſes exercitum ad hāmonem miſit: quem arena auſtro mota: in modum niuis incidēs texit. Deinde obruit. Tūc qͣꝫ veriſimile ē tonitrum fulminaqꝫ fuiſſe attritu ſeſe affricantis arene Non repugnat ꝓpoſito noſtro hec opinio. diximꝰ eniꝫ vtriuſqꝫ natura corꝑa efflare terras: Et ſicci aliquid ⁊ humidi in toto aere vagari. Itaqꝫ ſi quid tale tūc inter uenit: nubem ſolidiorem et craſſiorem fecit. ꝙͣ ſi tantum ſimplici ſpiritu texeretur. Illa frangi poſſunt et edere ſonum. Iſta: que dixi: ſine incendiis vaporātibus aera repleuerunt ſiue terras vrentibus: neceſſe eſt ꝙ nubes faciant anteꝙͣ ſonum. Nubem vero tam arida ꝙͣ humi da efficiunt. Eſt enī nubes aeris craſſi ſpiſſitudo. LIX ¶ De fulmine. ¶ Iſidorus. Um tonitruo autem ſimul et fulgura expͥmun tur. Sed illud celerius videtur quia claruꝫ eſt hoc autem ad aures tardius ꝑuenit ad inſtar ſecuris arborem ꝓcul cedentis. cuius quidem ante cer nis ictum: ꝙͣ ad aures ſonitus ꝑueniat fulgur ergo et fulmen eſt ictus celeſti iaculi a feriendo dicti: fulgurare eſt ferire. fulmina autem colliſa nubila faciunt. Nam omnium rerum colliſio ignem creat. vt in lapidibus cer nimus vl̓ in attritu rotaꝝ Similiter ⁊ ignis in nubibꝰ fit: ex vento aūt et igne fulmīa fiunt. et impulſu ventoꝝ emittuntur. Tria ſunt ergo eiꝰ vocabula: dicitur enim fulgur quia tangit. Fulgor quia incendit et vrit. Ful men quia findit. ¶ Seneca de naturalibus queſtioni bus libro. v. Celidonius ait fulgurationem eſſe ſpecieꝫ inanem non ignē. Heraclius exiſtimat eſſe fulguratōeꝫ velut apud nos incipiētium ignium conatus. Et pͥmaꝫ flamā victam. modo intereūtem. modo reſurgentem. et ego vt breuiter dicam quod ſentio. dico ergo ꝙ fulmen eſt fulgur incenſum. Calida eniꝫ fumidaqꝫ terris emiſ ſa cum in nubes incidunt. in earū ſinu diu inuoluta no uiſſime erumpunt. Et quando vires non habēt ſplēdor eſt. At vbi fulgura plꝰ habuerīt materie. ⁊ maiore impe tu arſerint non tantum apparent ſed decidunt: vbicūqꝫ autem fulmen deciderit. ibi eſſe odorem ſulphuris cer tum eſt. qui quia natura grauis eſt. ſepius hauſtus alie nat. Sed quare fulmen ſubito apparet nec continuatur ignis. quia celer ignis vndiqꝫ motꝰ. ſimul et nubes rū pit. et aera incendit. deinde flama deſinit motu quieſcē te. Ex eadē etiā cauſa modo ad terrā ꝑfertur: modo diſ ſoluit̉ ſi minori imp̄ſſus eſt materie. alias ſi minore im pulſus eſt impetu. quotiēs enī ip̄a iactatōe fortiꝰ ſe ac cendit: fugiēdi impetū capit. deinde cū euaſit: ⁊ pugna deſinit. Cur aūt obliquē fertur: qꝛ ſpiritu conſtat: ſpūs enī obliquꝰ eſt. Et qꝛ natura ignē ſurſuꝫ vocat: iniuria deorſum p̄mit. Incipit aūt obliquū eſſe iter duꝫ neutra vis alteri cedit. Et ignis in ſuꝑiora nititur: ⁊ in inferio ra depͥmitur. Et quare ſepiꝰ cacumina montiū feriūtur qꝛ ignibꝰ oppoſita ſunt ē celo cadentibꝰ ꝓpter hoc trā ſeundum eſt. Serenū aūt tempꝰ ſine fulmine eſt. nec ha bet iſtos metꝰ dies purꝰ: nec nox quidē niſi obſcura nu bibus. Quid ergo naͣm qn̄qꝫ apparentibꝰ etiā ſtellis ī nocte tranquilla fulgurat. Sed ſcias illic eſſe nubes vn̄ ſplendor effertur: quas a nobis videri terraꝝ tumor n̄ ſinit: fieri ergo p̄t vt humiles nubes attritu ſuo ignem reddant: qui in ſuperiora expreſſus in parte celi ſincera videtur. ¶ LX. Cur nō tonet ac fulmīet in quolibet anni tꝑe Um aūt in om̄i tꝑe anni fumꝰ humidꝰ aſcēdat quare nō in om̄i ꝯtingunt fulmina ⁊ tonitrua. Ad hoc reſpōdeo ⁊ ſi humido fumo aſcendēte habent fieri: nō tn̄ inde fiunt donec ad ſummū aeris ꝑ uenerint. Qd̓ ꝑ ſimile maris poteſt ꝓbari. Cū enī ma re ex fumo terre aſcendente in ſummo cōmouetur: ſpiſſi tudine tn̄ ſua nō poteſt huc ⁊ illuc impelli: ſed cum vſqꝫ ad ſummū motio illa ꝑuenerit: huc ⁊ illuc vnda impelli tur fitqꝫ tempeſtas. Qd̓ vero a fundo maris tempeſtaſ incipit: ex hoc poteſt ꝓbari: ꝙ focas vndas agitātes an te tempeſtatē videmꝰ. vt enī ait pliniꝰ: ſunt nature dor mitorie: fumo tn̄. vt p̄diximꝰ. fundo maris cōmouente excitate ad ſummū aſcendunt. Qd̓ videntes naute exꝑ mento certi. Et ſi delphico incerti. tempeſtatē futuram p̄dicunt: quippe iā incepit in fundo maris. Simile con tingit in aere: dū enī fumꝰ ſuꝑiores ꝑtes aeris obtinet ꝑ ſpiſſitudinē ſuā huc ⁊ illuc ex eiꝰ abilitate illuꝫ impel lit: fiuntqꝫ tonitrua ⁊ fulmina. In hyeme vero ⁊ ī vere ⁊ ſi ſpiſſus ſit: nō eſt tn̄ tantꝰ calor: ꝙ ſpiſſus fumꝰ poſ ſit vſqꝫ ad ſummū erigi. Remanens ergo in inferiore ꝑte aeris: ventos ⁊ pluuiaſ gignit. In eſtate cuiꝰ eſt ma ximus feruor vſqꝫ ad ſummū eleuatur: ſitqꝫ ꝑtium ac ris diuerſa cōcurſio vel concuſſio vnde fulmina ⁊ toni trua contingūt. In autumno vero qui frigidꝰ eſt et ſic cus. Neqꝫ humor eſt qui eleuet̉: neqꝫ calor qui eleuet LXI. De diuerſis ſpeciebꝰ fulminis. Slinius ſecundo libro. Ulminum genera plura tradunt̉ que ficca ve niunt nō adurunt ſed diſſipāt: que humida ve niunt: nō adurunt ſed infuſcāt. Terciuꝫ eſt qd̓ claꝝ vocat mirifice nature: quo dolia exhauriuntur in tactis oꝑimentis: nulloqꝫ alio veſtigio relicto. Saccul̓ nullomo ambuſtis auꝝ ⁊ es liquatur intus. fulgur aūt prius cerni: ꝙͣ tonitꝝ audiri: cū ſimul fiāt nō eſt miruꝫ qꝛ lux ſonitu velocior eſt ¶ Seneca li. vi. naturaliū que ſtionum. Fulminū genera tria ſunt: qd̓ terebrat: qd̓ di ſipat: qd̓ vrit Qd̓ terebrat ſubtile eſt ⁊ flameū cui ꝑ an guſtiſſimū fuga eſt: ob ſincerā ⁊ purā flame tenuitatem Qd̓ diſſipat conglobatū eſt ⁊ habet admixtā viꝫ coacti ⁊ ꝓcelloſi ſpiritꝰ. Illud itaqꝫ fulmen ꝑ id foramē ꝑ qd̓ ingreſſum eſt: ⁊ redit ⁊ euadit. Et huiꝰ late ſparſa vis rumpit icta: nō ꝑ̄forat. Qd̓ aūt vrit multū terreni habꝫ ⁊ igneū magis eſt ꝙͣ flameū. ac magnas ignium notas relinquit: que ꝑcuſſiſ inhereant. Nullū quidē ſine igne fulmen venit. Sed ꝓprie tn̄ hoc igneū dicimꝰ: qd̓ arbo ri imprimit manifeſta veſtigia. Et aut fuſcat. aut vrit. Urit quidē tribꝰ modis. Aut enī afflat: ⁊ leui queqꝫ in iuria ledit. Aut cōburit: aut incendit. hec om̄ia genere ⁊ modo differunt. Qd̓cunqꝫ combuſtū eſt vtiqꝫ ⁊ vſtū eſt: ſed nō cōuertitur. poteſt aūt eſſe cōbuſtum nō accen ſum et ecōtra. Illud autē genꝰ quo icta fuſcantur: deco lorat aut colorat. Decoloratur id cuiꝰ color viciat̉: non mutatur. Coloratur aūt id cuiꝰ faciēs alia fit ꝙͣ fuit: vt ¶ LXII. cerulea vel nigra vel pallida ¶ De miraculis oꝑationum fulminis. Eteꝝ mira fulminis ſi intueri velis ſunt oꝑa: huiꝰ enī quadā ſubtili potētia loculis integris Ꝙ illeſis: conflatur argentum: manente vagina gladiꝰ liqueſcit. Et inuiolato ligno. circa pila ferꝝ om̄e diſtillat: fracto quoqꝫ dolio vinū ſtat: nec vltra triduuꝫ ille ꝑdurat rigor. Illud eque inter adnotanda ponēduꝫ Ꝙ et hoīm ⁊ aīaliuꝫ que icta ſunt: caput ad exituꝫ ful minis ſpectat: ꝙ oīm percuſſaꝝ arboꝝ fulmine haſtule ſurgunt. Quid ꝙ ſerpentium ⁊ animaliuꝫ ceteroꝝ: qui bus mortifeꝝ virꝰ ineſt: cum icta ſunt fulmine. venenū omne conſumitur. In venenatis ſiquidē corporibꝰ ver mis non naſcitur: fulmine vero icta intra paucos dies Liber Quintus vermiāt. ¶ Guilhermꝰ d̓ conchis. Effectꝰ vero fulmis circa ea que tangit potiꝰ ſunt admirandi: ꝙͣ cauſe inqͥ rende. quis enī inuenit cauſam: quomodo fulmen inte gris ⁊ illeſis loculiſ. aliqn̄ ꝯflat argentū. Manente va gina liquefacit gladiū: circa lignū dolatū: ferꝝ diſtillat Ꝙ fracto dolio vinū facit ſtare: nec vltra triduū rigor ille durat: ⁊ alia multa ¶ Horoſiꝰ de hormeſta mundi. Luciꝰ eliꝰ eques romanꝰ cū vxore ⁊ filiis de roma ī apu liam rediens: tempeſtate correptꝰ: cū filiā cōſternatam videret. vt citiꝰ ꝓpioribꝰ tectis ſuccederent. relictis ve hiculis. correptiſqꝫ equis. filiā virginē equo inſidentē in mediū agmen accepit. puella continuo ictu fulminiſ exanimata eſt. Sed om̄ibꝰ ſine ſciſſura aliquā veſtimē tis ademptis: ac pectoris pedumqꝫ vinculis diſſolutis monilibꝰ etiā annuliſqꝫ diſcuſſis: ip̄oqꝫ corꝑe illeſo. Ni ſi ꝙ obſcenū in modū nuda. ⁊ ligua paululuꝫ exertā ia cuit. Equuſ quoqꝫ ip̄e qͦ illa vtebat̉: ſtratoriis frenis ⁊ cingulis diſſolutis ſparſus ac paſſim ꝓcul exanimis ia cuit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Marcia princeps romanoruꝫ icta gr̄auida: exanimato partu: ip̄a p̄ter aliud incōmo dum vllū vixit. vigilās ictꝰ dormitantibꝰ alias contuē tibus oculis. dormiens patentibꝰ inuenitur. nullū aīal niſi exanimatū fulgure accendit̉. vulnera fulminatorū frigidiora ſunt reliquo corꝑe. ¶ LXIII. De varijs eiuſdē oꝑationibꝰ ſecundū ma terias quas inuenit. ¶ Seneca vbi ſupra Auca adhuc adiicia ad vim fulminis enarran dam: que nō eodē modo materiā omneꝫ vexat. valentiora. qꝛ reſiſtūt vehementiꝰ. diſſipat. Ce dentia nōnunꝙͣ ſine iniuria tranſit. Cū lapide ferroqꝫ ⁊ duriſſimis quibuſcūqꝫ confligit. qꝛ viaꝫ ꝑ illa neceſſe eſt impetu querat. Teneris ac rarioribꝰ ꝑcit: ꝙͣꝙͣ flamiſ oportuna videantur: qꝛ trāſitū patente minꝰ obſtaculū inuenit. Itaqꝫ loculis. vt dixi. integris pecunia q̄ intuſ erat ꝯflata reꝑitur: qꝛ tenuiſſimus ignis ꝑ occulta fora mina tranſit. quidqͥd aūt in cingulo ſolidū ⁊ contumax inuenit: vincit. interdū etiā in eadem materia multa di uerſa eiuſdē vis fulminis facit: ſicut in arbore: qd̓ ari diſſimum ⁊ rariſſimū eſt vrit. Et qd̓ duriſſimū atqꝫ ſoli diſſimum terebrat ⁊ frangit: ſummos cortices diſſipat interiores libros rumpit ac ſcindit: folia ꝑtundit et ſtrī git. vinū gelat. ferꝝ ⁊ es fundit. Illud etiā miꝝ eſt: ꝙ vinū fulmine gelatū: cū ad priorē habitū redierit: potū aut exanimat: aut dementē facit. Cur aūt illud accidat querenti michi id occurrit. Ineſt fulmini peſtifera vis ⁊ ex hoc aliquē remanere ſpūm in eo ip̄o humore quem coegit coagulauitqꝫ: veriſimile eſt. Neqꝫ eniꝫ alligare potuiſſet: niſi aliqd̓ ei vinculū addituꝫ eſſet. p̄terea quo cunqꝫ decidit fulmen: odorē ibi ſulphuris eſſe: certū eſt qui qm̄ grauis eſt: ſepiꝰ hauſtꝰ alienāt ¶ Ex libro d̓ naͣ turis reꝝ. Fulmen ſepiꝰ altā ſternit: qꝛ cū ab alto deſcē dit: citiꝰ alta repetit. Nullꝰ aūt fulmine tangit̉: ꝙͣ priuſ lumē viderit: aut tonitꝝ audierit. In ſilentio nunꝙͣ ful men iacitur: fulmen quidē tactū hoīem nō ſemꝑ extin guit. Cetera vero animātia ſemꝑ: hunc honorē homini natura tribuente. LXIIII. ¶ De differentia choruſcatōnis ſiue fulgu ratōis et fulmīs. ¶ Seneca vbi ſupra. Ria ſunt que vna accidunt. fulguratio. fulmē tonitrꝰ. Fulguratio oſtendit ignem. ſulminatō emittit. Illa vt ita dicā cōminatio eſt ſine ictu Inter om̄ia aut ꝯuenit cuncta hec in nubibꝰ ⁊ ē nubibꝰ fieri. Et fulguratōes atqꝫ fulminatōes aut igneas eſſe aut ignea ſpecie. Nunc ad illa tranſeamꝰ in quibus lis eſt. Quidā putant ignē eſſe in nubibꝰ: quidā ad tempuſ fieri: nec prius eſſe ꝙ mitti. Anaxagoras illū ex ethere ſtillare. Areſtotiles nō multo ante colligi: ſed eodē mo mento quo fit exilire. Quidā vero e noſtris eſtimāt: ac rem cū in ignem ⁊ aquā mutabilis ſit: nō aliū de noua rum flamaꝝ cauſas ꝯtrahere. Ip̄e etenim mouendo ſe accendit: ⁊ ꝯdenſos compactoſqꝫ nubiū ſinus diſſipat: at neceſſario vaſtū in tam magnoꝝ corpoꝝ diruptione ſonū reddit. Illa vero nubiū difficulter cedētiū pugna aliquid ꝯfert ad concitandū ignem: ſicut ad ſecandū ali quid ferro manus ꝯfert: ſed ſecare ferri eſt. Quid ergo inter fulguratōeꝫ ⁊ fulmen intereſt. Fulguratio ē igniſ late explicitꝰ Fulmen eſt ignis coactꝰ ⁊ in impetū iactꝰ Nubiū enī inter ſe comp̄ſſaꝝ anguſtie mediū ſpūm eii ciunt ⁊ hoc ip̄o inflamatū ⁊ tormenti modo emittunt. Nā ⁊ baliſte ſcorpioneſqꝫ tela cū ſono expellūt. At qͣre aliqn̄ tonat ⁊ nō fulgurat: qꝛ ſpiritꝰ infirmior in flamā nō valuit: ſed in ſonū valuit. Quid eſt ergo ip̄a fulgu ratio aeris deducentis ſe corruentiſqꝫ iactatio langui dum ignem: nec exituꝝ aꝑiens. Quid eſt fulmen acrio ris ⁊ denſioris ſpūs curſus. Anaximandrꝰ ait oīa iſta ſic fieri: vt ex ethere aliqua vis in inferiora deſcendat. Sic enī ignis impactꝰ nubibꝰ frigidis ſonat. At cū il las interſcindit: fulget. Et minor vis igniū fulguratio nes facit: maior fulmina. Celidoniꝰ ait fulguratōeꝫ ſpe ciem inanem eſſe: nō ignem. Heracliꝰ aūt exiſtimat: ve lut incipientiū igniū conatū primāqꝫ flamā victaꝫ: mo do intereuntem: modo reſurgentem. hec antiqui fulge tra dicebāt. Quid aūt exiſtimem: queris. dica fulgura tio eſt repentinū late lumen emicans: qd̓ tunc euenit cū aer extenuatis nubibꝰ in ignem vertitur. nec vires qui bus longiꝰ ꝓſiliat: inuenit. Aera ſiquidem motus exte nuat. extenuatio incendit. Ideo plurima eſtate ſunt ful mina: qꝛ plurimū calidi ē. faciliꝰ aūt attritu caloꝝ igni exiſtit. Eodem aūt modo fit fulgur qd̓ ſplendet. Et ful men qd̓ accenditur. Sed illi leuior vis alimentiqꝫ mu eſt. Et vt breuiter dicam qd̓ ſentio. fulmen eſt fulgu incenſum. ¶ LXv. Ꝙ vtrūqꝫ illorū eſt ignis ¶¶ Ulmē ignis eſt: eque ⁊ fulguratio q̄ nichil ali ud eſt ꝙͣ flamā fulmen futura: ſi plus viriū ha buiſſet. Nō ergo natura diſtant hec: ſed impe tu Illū ignem eſſe calor oſtendit. hic nō eſt niſi ex eo qd̓ oſtendit effectꝰ. Magnoꝝ enī incendioꝝ ſepe fulmen cauſa fuit. Silue illo ꝯcremate: ⁊ vrbiū ꝑtes etiā q̄ non ꝑcuſſa ſunt. tn̄ adu̓ſta cernunt̉. quedā aūt velut fuligine colorantur. Quid ꝙ om̄ibus fulguratis odor ſulphure us ineſt. Igitur ⁊ vtrāqꝫ rem ignem eſſe ꝯſtat: ⁊ vtran qꝫ meando inter ſe diſtare. Fulguratio eniꝫ eſt fulmen nō vſqꝫ in terrā ꝑlatum. Et rurſus fulmen eſt fulgura tio vſqꝫ in terrā ꝑducta. fulguratio eſt igit̉ pene fulmē Et fulmen eſt quiddā plus ꝙ fulguratio. Et ignis qui dem fieri ſolet apud nos duobꝰ modis. Uno .ſ. ſi excita tur lapide ꝑcuſſo. Altero vero ſi attritu inuenit̉: ſicut cū duo ligna diutiꝰ inter ſe trita ſunt. Nec om̄is hoc ti bi p̄ſtabit materia: ſed eliciendis ignibus ydonea: ſicut lauruſ ⁊ hedere ⁊ alia in hunc vſum paſtoribꝰ nota. po teſt ergo eodem modo fieri: vt nubes ignem quoqꝫ vel ꝑcuſſe reddent: vel attrite. Cunqꝫ aer in ignem mutabi lis: cuꝫ in ventū conuerſus eſt atteratur. veriſimile eſt ignem excitari caducū ac cito interituꝝ: qꝛ nō ex ſolida materia oritur: nec in qua poſſit ꝯſiſtere. trāſitqꝫ ergo tantūqꝫ habet more ꝙͣtum itineris ⁊ curſus: qꝛ ſine alt mento ꝓiectus eſt. Et ignis quidem natura in verticeꝫ ſurgit. fulmen aūt vi quadā ⁊ neceſſitate quā excutitur cadit. Id enī his ignibꝰ accidit: qd̓ arboribꝰ. quaꝝ ce cumina trahi poſſunt: ſed cū ꝑmiſeris: in locū ſuuꝫ exili ent. Sic ergo ⁊ igni ſi ꝑmittas ire quo velit. celum. i. l. uiſſimi cuiuſqꝫ ſedem repetit. vbicunqꝫ aūt eſt aliquid qd̓ eū feriat: ⁊ ab impetu ſuo auertat. id nō natura ſua ſed eiꝰ ſeruitꝰ fit. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Cur autem choruſcatio deſcendit inferiꝰ. cū ignis natura ſit aſcen ſio: qꝛ in ea ꝑs eſt vaporis groſſi terreni qui facit ea de ſcendere ꝓpter ꝯtrarietatem ſuā. videt̉ aūt choruſcatid Liber Quintus alba: quando vapor ex quo fit. vehementis eſt ſubtilita tis. nō aūt vehem̄tis inflamatōis ⁊ aduſtionis. LXVI Ꝙ humide nubes ignē poſſunt gignere. ¶Seneca vbi ſupra. Ed quomodo inquis cum humide ſint nubes ignē gignere poſſunt: quē nō magis veriſimile eſt ex nube fieri: ꝙͣ ex aqua: que ex nube naſcit̉ primū quidē in nubibus nō eſt aqua: ſed aer ſpiſſus ad gignendā aquā p̄paratꝰ. Nec eſt ꝙ exiſtimes eā prius colligi: poſt effundi. ſimul enī fit ⁊ cadit. Deinde etiam ſi ꝯceſſero humidā eſſe nubē conceptis aquis plenā. ni chil tn̄ ꝓhibet ignē quoqꝫ ex humido educi. īmo ex ip̄o quoqꝫ qd̓ mireris humore. vnde ⁊ quidā negauerūt in ignem quicꝙͣ mutari poſſe: priuſꝙͣ in aquā mutatū eēt poteſt ergo ⁊ nubes ſalua quā continet aqua: ignē aliqͣ ſui ꝑte reddere. ſicut frequēter alia ligni ꝑs ardet: alia ſudat Nec ideo dico nō iſta eſſe cōtraria inter ſe. ⁊ alte rum altero ꝑimi. Sed vbi valentior ignis ꝙͣ humor eſt vincit. ⁊ vbi copia humoris exuꝑat: ignis ſine effectu eſt. Ideoqꝫ nō ardent virentia. Refert ergo ꝙͣtum aq̄ ſit. exigua enī n̄ reſiſtit. maior vim ignis impediet. poſ ſidoniꝰ tradit. Cum inſula in egeo mari ſurgeret inter dum aliquo tꝑe aqua maris ſpūmabat. et fumꝰ ex alto ferebatur. demū ꝓdebat ignē nō continuū: ſed interual lis emicantem more fulminū: nec extinctuꝫ mari ſuꝑfu ſo. Ardor ſiquideꝫ inferiꝰ ſuꝑiacentis vnde pondꝰ eui cerat: deinde ſaxa euoluta: rupeſqꝫ ꝑtim illiſe: quas ſpi ritus anteꝙͣ verterent̉ expulerat: ꝑtim exeſe ⁊ in leuita tem pumicis verſe. Nouiſſime montis vſti cacumē emi cuit: tandem altitudine adiectū: ⁊ ſaxū illud in inſulam creuit. Idem quoqꝫ noſtra memoria valerio conſule ac cidit. Aſclepiodorꝰ etiā adiutor poſſidonii ducentoruꝫ paſſuū altitudinem in mari fuiſſe tradidit: ꝑ quam dire ptis aquis ignis emerſit Ꝙ ſi aquaꝝ immenſa vis fla maꝝ ex imo ſubeuntē vim opprimere nō potuit: quāto minꝰ ignem impedire nubium tenuis humor ⁊ roſcidꝰ poterit. ¶ Lxvxi. ¶ Epilogus de tribus predictis ſcilicet fulgu ratione tonitruo ac fulmine. ¶ Ex libro de naturis rerum. Taqꝫ tonitrꝰ fit quādo venti nubibꝰ incluſi nitunt̉ erū pere: magnoqꝫ murmure concreꝑant. Et colliſis nubi bus ignem terribilem eiiciūt. Crepitꝰ ergo nubiū ⁊ vē toꝝ eſt tonitrꝰ. Ignis aūt inde excuſſus eſt fulgur: qui ſcilicet ignis iō penetrat que tangit: qꝛ noſtro ſubtilior eſt. Et magna vi ventoꝝ impellit̉. Ab aquilone fulgur ab euro tonitrꝰ tempeſtatē ſignificat. Itaqꝫ fumido ca lido ⁊ humido ad ſuꝑiora tendente: cū ad ſummū aeris ꝑuenit: ex p̄ponderatione humoris mouetur ſummitas aeris. Cuiꝰ ꝑticule in modū vndaꝝ concurrentiū ſibi fragorem ⁊ tonitꝝ faciūt. Ex motu vero calefactꝰ aer tranſit in ſubſtantiā igneā: ſitqꝫ choruſcatio. Cū ergo impetꝰ ille qui ex curſu aeris humido fumo ſpiſſati ge neratur: ſurſum aſcendit: fragor abſqꝫ fulmine fit. Si militer etiā ſi deorſum tendat: nō tn̄ vſqꝫ ad obſtaculū ꝑueniat: ſin aūt obſtantia findit ⁊ vrit. ¶ Guilhermus de conchis. Humido vt p̄diximꝰ fumo ad ſuꝑiora aſcē dente: cū ad ſuꝑioreꝫ ꝑtem aeris ꝑuenerit: ex preponde ratione humoris mouetur ſummitas aeris: cuiꝰ ꝑticule ad modū vndaꝝ ex diuerſo ſibi occurrentes fragorem faciunt tonitrui. Ex motu vero aer calefactꝰ tranſit in igneaꝫ ſubſtantiā: fitqꝫ fulgur vel choruſcatio. que cuꝫ fragore ꝙͣuis fiat: citiꝰ tn̄ ad nos ꝑuenit: qꝛ viſus velo cior eſt auditu. Cū ergo fit p̄dictaꝝ ꝑticulaꝝ occurſus generatur impetꝰ: qui ſi ſurſum aſcenderit eſt fragor ſi ne fulmine. Si aūt impetꝰ ille deorſum tendat: non tn̄ tantꝰ ſit ꝙ vſqꝫ ad obſtaculū ꝑueniat: nondū eſt fulmē Cū vero vſqꝫ ad obſtaculū ꝑuenerit: obſtantia findit. Sed qꝛ ꝓprius motuſ eſt aeris ſurſum tendere. Nulla materia exinde reditū vetante reuertitur: ſparſoſqꝫ re colligit ignes. Si aūt in hac inferiore ꝑte aeris eſt mul tus hnmor. aer exiſtens in illo impetu igniri non poteſt fitqꝫ fulmen findens: nō vrens. Eſt ergo fulmen ꝑs ae ris colliſione aliqua vſqꝫ ad obſtaculū cū impetu trāſi ens. Tonitrꝰ eſt ꝑtium aeris ſibi cū impetu occurrenti um ſonꝰ. Choruſcatio vero ꝑs eſt aeris ex impetu igni ta ⁊ ſplendens. Nō eſt fulmen lapidea ſubſtantia: vt qͥ dam aſſerunt. Si enī lapidea eſſet ſubſtantia: non huc ⁊ illuc diſcurreret: nec ſurſum reuerteretur. Cū aliquē feriret: carnes diuideret: oſſa confringeret. Ideoqꝫ ful men ſepiꝰ alta ſternit: qꝛ cū ab alto obliquādo deſcēdit. citiꝰ alta reꝑit: ſed qꝛ quorundā ſententia eſt: qd̓daꝫ ful men eſſe lapideā ſubſtantiā: ne ex ignorātia vel inuidia videamꝰ illā vituꝑaſſe vel tacuiſſe: breuiter eaꝫ expone mus. Qui hanc ſententiā tenent aiunt cū fumus humi dus ad ſuꝑiora aſcendit: cū eo aliquid terrene ſubſtan tie eleuatur: qd̓ ex calore ſolis in lapideā ſubſtantiā ſpiſ ſatur: atqꝫ in nubis cōcauitate cōtinetur: donec nubeſ caſu aliquo diuiditur. vnde lapis cū impetu deſcendēs aliquid altū ꝑcutit. IXVIII. ¶ Diuerſorum opiniones de predictis Unt qui dicunt ventos cōtrarios ſibi occurre re vnde fragor tonitrui generat̉: parſqꝫ aeris cuꝫ impetu in inferiora deſcendit: que eſt fulmē Alii tn̄ dicunt ſpūm in nube cōcaua incluſum: quemad modū in noſtris inteſtinis ſentimꝰ: ꝑ nubem diſcurrere Un̄ nubes ad modū veſice̓ qn̄ exploditur: ſpūſqꝫ intus clauſus cuꝫ impetu exiliens. ſi ad inferiora deſcenderit ⁊ obſtaculum tetigerit fulmen eſt: dū ergo nubes eſt in tegra ſpiritus intꝰ diſcurrens ſonū equalem ⁊ continu um atqꝫ mugitibꝰ ſimilem reddit: hmōi tonitrua: ven turi imbris ſunt p̄nuncia. Sed cū nubes ad modū veſt ce eliditur vel exploditur: fit ſonꝰ acutꝰ: quo concidunt homines ⁊ exanimantur: quos ꝓprie attonitos dicimꝰ Areſtotiles vero ait: a terra diuerſa corꝑa euaporari. quedā enī ſunt ſicca. Quedā humida. Sed q̄ ſunt ſicca ex motu ⁊ tactu radioꝝ in ignem tranſeunt. qui ſi leuiſ ⁊ diffuſus vſqꝫ ad ꝑtem aeris deſcendit eſt fulguratio Si impetuoſus vſqꝫ ad terraꝫ veniat fulmen. fulgura tio igitur ⁊ fulmen ẜm illū nō natura: ſed impetu diffe runt. Eſt igitur fulguratio. vt dictum eſt. fulmen nō ꝑ latum vſqꝫ ad terras. Fulmen vero eſt choruſcatō vſqꝫ ad terras ꝑducta. Alij dicunt ꝙ in eſtate calor in aere dominatur. Cum ergo nubes aquoſa ad ſuꝑiora aſcen dit duo contraria .ſ. ignis ⁊ aqua ſibi occurrunt vnde maximꝰ motꝰ ⁊ ſonitꝰ generatur. Si enī ꝑuum candēs miſſum in aquā: magnū generat tumultū. quid ergo pu tas fieri. vbi nubes aquoſa tm̄ ignem tangit: ex contra riorum cōflictu ignis generatur. qui modo p̄dicto nūc eſt fulguratio: nūc fulmen. He ergo ſunt ſereniſſime di uerſoꝝ ſententie de tonitruo. fulgure. ſulmine. q̄ qꝛ poſ ſibiles ſunt ⁊ veriſimiles nullā damno. ¶ LXIX. ¶ Quibuſ in locis vel in tꝑibus fulminet et quibus no. ¶ Pliniꝰ. ij. li. Latus aut vapor qui in nubes luctanſ tonitru um facit. Si erumpit ardens fiunt fulmina: hͨ aūt hyeme ⁊ eſtate rara ſunt contrariis de cau ſis qm̄ hyeme denſatus aer nubiū craſſiore corio ſpiſſa tur. om̄iſqꝫ terraꝝ exalatio rigens ac gelida quidqͥd ac cipit ignei vaporis extinguit. que ratio immunem ſci thiam ⁊ circa rigentia a fulminum caſu p̄ſtat. E diuer ſo aūt nimiꝰ ardor egiptuꝫ. Siquidem calidi ſicciqꝫ ha litus terre raras admodum tenues ⁊ infirmas den ſan tur in nubes. vere aūt ⁊ autumno crebriora fulmīa: cor ruptis in vtroqꝫ tꝑe eſtatis hyemiſqꝫ cauſis. quā rati on crebra in ytalia fulmina: quia mobilior aer mitiore Liber Quintus hyeme ⁊ eſtate nimboſa ſemꝑ qd̓āmodo hibernat ⁊ au tumnat. Ex his que terra gignuntur lauri fruticē non icit fulmen: nec vnꝙͣ altius quinqꝫ pedibꝰ deſcendit in terrā. Ideo pauidi altiores ſpecus tutiſſimos putant. ac tabernacula pellibꝰ beluaꝝ quaſ vitulos marinoſ ap pellant. Eo ꝙ hoc ſolū animal ē marinis nō ꝑcutiat: ſi cut nec aquilā e volucribꝰ: qui ob hoc armiger huiꝰ te li fingitur. ¶ Seneca vbi ſupra. Idcirco aūt ſepe cacu mina montiū fulminibꝰ feriunt̉: qꝛ nubibꝰ oppoſita ſūt ē celo cadentibꝰ: ꝓpter hoc inde tranſeundū eſt. vbicun qꝫ vero fulmen decidit: ibi odorē ſulphuris eſſe certum eſt. Qui qꝛ natura ignis grauis eſt: ſepiꝰ hauſtꝰ alienat Serenū aūt ſine fulmine eſt. nec habet iſtos mētꝰ dies purꝰ. nec nox quidē niſi obſcura nubibꝰ. Quid ergo nō ne qn̄qꝫ ⁊ apparentibꝰ ſtellis ⁊ nocte tranquilla fulgu rat. Sed ſcias illic eſſe nubes: vnde ſplendor effert̉: qͣs a nobis videri terraꝝ tumor nō ſinit. fieri etenī poteſt: vt humiles nubes attritu ſuo ignē reddant: qui in ſupe riora exp̄ſſus in ꝑte celi ſincera videtur ac pura: ſed fit in ſordida. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Preterea in oriē te nō fiunt eſtate tonitrua: ſicut apud nos: qꝛ tunc eſtuſ ibi calidiſſimꝰ eſt atqꝫ ſicciſſimuſ: nec poteſt aliquis hu mor etiā ſi aſcenderit in nubes cogi. Sed aeris calore diſſipatur. In hyeme vero fiunt ibi. Quoniā et humor ſufficiens de terra aſcendit. Et eſt aer calidꝰ quo eleue tur: ſicqꝫ calore ⁊ humore tꝑatuſ eſt aer: vt facillime fu mi in nubes excreſcant: fiatqꝫ ꝯcurſus ventoꝝ ac nubi um quo tonitrꝰ ac fulmina ꝓueniant. Itaqꝫ nr̄a eſtas ī europa: poteſt orientis hyemi comꝑari. ¶ LXX. Morale ſenece de terrore fulminis. ¶ Seneca vbi ſupra. Alo inquis fulmina nō timere ꝙͣ noſſe: michi qꝫ volo mētū illoꝝ excuti nō in natura indicari Sequor inquā quo vocas: om̄ibus quippe re bus cunctiſqꝫ ſermonibꝰ aliquid ſalutare miſcendū eſt Et dū imus ꝑ occulta nature vindicandꝰ eſt a malis ſu is animꝰ: ac ſubinde firmandꝰ. Nō vt effugiamꝰ ictuſ reꝝ: vndiqꝫ enī in nos tela iaciuntur. Sed vt fortiter ⁊ ꝯſtanter patiamur. Inuicti ſiquidē eſſe poſſumꝰ. Incon cuſſi vero nō poſſumꝰ. verūtamen ꝯtemne mortē: ⁊ oīa que ad mortem ducunt contempta ſunt: ſiue bella: ſiue naufragia: ſiue morſus feraꝝ: ſeu pondera ruinarum. Nunquid enī ampliꝰ facere poſſunt: ꝙͣ vt corpꝰ ab ani mo reſoluatur. hoc nulla diligentia deuitat. nulla felici tas donat. nulla potentia euincit. Animꝰ igitur ex ip̄a deſperatione ſumat̉. Ignauiſſima quidē aīalia: que ad fugam natura genuit. vbi nō patet exitꝰ: fugā temptāt corꝑe imbelli. Nullꝰ hoſtis ꝑiculoſior eſt: ꝙͣ queꝫ auda cem anguſtie faciunt. paria conantur animꝰ magnꝰ ac ꝑditus. Et nos quidē om̄s ad mortem reſeruamur: nec de re: ſed de die querimꝰ. Eodem citiꝰ tardiuſqꝫ veniē dum eſt. Quid ergo nō tibi oīm videtur inſipientiſſimꝰ ⁊ tardiſſimꝰ: qui magno ambitu moram mortis rogat. Nōne ꝯtemeres eū: qui inter pituros ꝯſtitutꝰ benefi cii loco panderet vltimꝰ ceruicē. Idem facimꝰ: cū tardi us mori ꝓ magno eſtimamꝰ. In om̄s enī ꝯſtitutū eſt ca pitale ſuppliciū. Quid intereſt vtꝝ ad mortē eamꝰ miſ ſi: an nati O te dementē ⁊ oblitū fragilitatis tue: ſi tūc mortem times: cū tonat: viues: ſi fulmen effugeris. Re petet te gladiꝰ: petet lapis: perdet bilis Nō maximū ex piculis tuis: ſed ſpecioſiſſimū fulmen eſt. Male .ſ. actū eſt tecū. ſi ſenſum mortis tue celeritas infinita p̄ueniet Sed mors tua ſine te ꝓcuratur. paueſcis ad celi frago rem: ad inane nubiū trepidas. Et quotiens aliquid ef fulſit expiras. Quid ergo honeſtiꝰ putas deiectōe ꝑire ꝙͣ fulmine. Eo itaqꝫ fortior aduerſus celi minas ſurge ⁊ cū vndiqꝫ mundꝰ exarſerit: cogita te nihil tanta mor ¶ LXXI. te perdendū habere. ¶ De ignibus in tranſuerſum ꝑ aerē agita tis. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. li. i. Idetur autē in aere qn̄qꝫ quaſi ꝑpendicularis ignis dilatatꝰ: ⁊ qn̄qꝫ minor. Cuiꝰ cauſa eſt: qꝛ qn̄ ſol inflamat terrā ꝑ motū ſuū ſuꝑ eā. eleuat̉ ex ea vapor caloris .ſ. reuerberati: cū vaporibꝰ reſolutiſ aſcendit igitur ex ea vapor calidꝰ ⁊ ſiccꝰ qn̄ nō eſt in ea ꝑs humiditatis. ⁊ iteꝝ vapor calidꝰ ⁊ humidꝰ: cui ſcili cet multum imprimitur de calore aereo. Et iteꝝ vapor frigidꝰ ⁊ humidꝰ: qn̄ aqua magis eſt vincens. vapor qͥ calidꝰ ⁊ humidꝰ aſcendit quidē minꝰ ꝙͣ ſiccꝰ. vnde r̄ſol uitur ⁊ fit aer: frigidꝰ aūt ⁊ humidꝰ aſcendit donec per ueniat ad locū vbi coagulatur ⁊ ingroſſatur: ſicqꝫ gra uatus currit in pluuiā: porro calidꝰ ⁊ ficcꝰ ꝑ vehemen tiam caloris reuoluti ſuꝑ terrā: aſcendit ⁊ vrit aerem. aſcendens ꝑ caliditatē ⁊ ſiccitatem ſuā vſqꝫ ad vltimū inceſſum aeris ⁊ terminū ignis: ibiqꝫ vehementer infla matur: ꝓpter ꝯtinuatōeꝫ ſuā cū ignē: ⁊ ꝓpinquitatē ex motu orbiſ. Si igitur huic ꝑti vaporis inflamati longi tudo ⁊ latitudo apparet. videtur ignis quaſi ꝑpendicu laris vel longꝰ. Si aūt ꝑuus. videtur quaſi candela ro tunda: ꝓpter loci ſui longitudinē. ¶ Seneca li. v. Audi quid ſentiā de ignibus. quos aer trāſuerſos agit. Ma gna vi illos excuti argumentū eſt. ꝙ oblique feruntur. Nā rapida celeritate apparet illos non ire: ſed proiici. Exiſtimo hos ignes eſſe cū aere vehementiꝰ trito in al teram ꝑtem inclinatio eiꝰ facta eſt: ⁊ nō ceſſit ſed inter pugnauit. ex qua vexatione naſcuntur trabes ⁊ globi ⁊ faces ⁊ ardores. At cū leuiꝰ colliſus eſt. minora lumīa excutiuntur. crimenqꝫ volantia ſidera ducūt. Nullaqꝫ ſine hmōi ſpectaculis nox eſt. Eadem itaqꝫ ratōe fiunt iſta: quā fulmina ſed vi minore: quēadmodū nubes me diocriter colliſe fulguratōes faciūt: maiore impetu im pulſe fulminā. ph̓s huiꝰ ratōeꝫ reddit: qꝛ varia ⁊ ml̓ta terraꝝ orbis expirat. quedā ſicca. quedā humida. que dam calentia. quedā ꝯcipiendis ignibus ydonea. Nec miꝝ ſi tam varia euaporatio eſt. Cū ⁊ in celo quoqꝫ nō vnus appareat color reꝝ. ſed acrior ſit canicule rubor. Martis remiſſior. Iouis vero in lucem paruā nitore ꝑ ducto. Neceſſe eſt igit̉ in tam magna copia corpuſculo rum que terre eiectant: ⁊ in ſuꝑiorem ꝑtem agunt. aliqͣ in nubeſ alimentā igniū ꝑuenire: q̄ nō tm̄ colliſa poſſin ardere: ſꝫ etiā radis ſolis afflata. Nā ⁊ apud nos que qꝫ ramenta ſulphure aſperſa: ignem ex interuallo tra hunt. veriſimile eſt ergo talē materiā inter nubes ꝯgre gatam facile ſuccendi. ⁊ maiores: minore ſue ignes exi ſtere: ꝓut illis plus: aut minꝰ viriū fuerit. ¶ LXXII ¶ De aſub. id eſt. ſtella cadente. ¶ Areſtoti les vbi ſupra. I aūt p̄dicti vaporis inflamate ꝑtes continue ſunt ad inuicem: ꝓlongantur .ſ. ẜm ſurſuꝫ ⁊ de orſum: ⁊ fit impreſſio illa q̄ dicitur aſub .i. ſtella cadens: fit aūt aſub ſicut ignis qui retentus in aliquo loco: demū apparet expulſus. Expellitur enī caliditas q̄ eſt in aere ſub illo loco ex frigiditate. Qd̓ .ſ. intelligit de illo qui deſcendit. Fit enī aſub dupliciter .ſ. aſcendel ⁊ deſcendens Deſcendēs qͥdem generat̉ ſub nube .ſ. ex vapore cuiꝰ caliditas eſt expulſa ex frigore .ſ. ſub nube vbi eſt frigus. vnde fluit ignis expulſus ex eo ad inferi ora: qui tn̄ ſurſum aſcendit ẜm naturā. Aſub aūt aſcen dens fit a vapore inflamato in alto .ſ. ſupra loca nubiū ¶ Seneca vbi ſupra. Illud aūt ſtultiſſimū eſt exiſtime re: aut decidere ſtellas: aut trāſilire: aut aliquid illis au ferri vel abrādi. Nā ſi hoc fuiſſet: iaꝫ nunc eſſe deſtiti ſent. Nulla enī nox eſt qua nō plurime ire ⁊ in diuerſū videantur abduci. At vero queqꝫ quo ſolet loco inue nitur: ſuaqꝫ ſingulis ꝯſtat magnitudo. Sequitur erge vt infra illas iſta naſcantur: ⁊ cito intercidant: qꝛ ſine fundamento ⁊ ſede certa ſunt. Quēadmodū aūt de die ſtelle latent: quia fulgore ſolis obumbrantur: ſic faces Liber Quintus interdiū quoqꝫ diſcurrūt: ſed abſcondit illas diurni lu minis claritas. Si qn̄ tn̄ tanta vis emicuerit: vt etiam aduerſus diem vendicare ſibi fulgorē ſuū valeāt: appa rent ¶ De imagine mundi. Ꝙ ergo in nocte videntur cadere ſtelle: nō ſunt tn̄ ſtelle: ſꝫ igniculi afflatu ventoꝝ ab ethere in aereꝫ tracti. Et mox in madido aere extin cti ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Stelle qn̄qꝫ cadere vidē tur in aere: ſed minime cadunt. Cū enī ignee ſint natu re: ꝓpriuſqꝫ locꝰ eaꝝ in ethere nūꝙͣ ad terrā deſcendūt Ceteꝝ ſi ex eis vna caderet: totaꝫ terrā vel ꝑtem illius maximā occuparet. Na licet ex remotione videant̉ ꝑue in ſe tn̄ ſunt maxime. Sepe aūt eſt in aere ſuꝑiori: licet nō in inferiori ventꝰ ⁊ cōmotio: ex qua commotus aer ignitur: vt ꝑ aera ſplendens diſcurrit. Qui cū iuxta ſtel lam aliquā tranſierit: ſplendore ſuo viſum nobis illius ſtelle aufert: ⁊ ꝙ ipſa obtecta illo cadente hec cecidiſſe credatur. Si aūt querit̉ cur eadē ſtella poſtea nō appa ret. Reſpondemꝰ ꝙ fumꝰ ꝓcedens de extinctōe ignis ī aerem humidū cadentis: eā obtexit nobis. vel dicimus eandem a nobis poſtea videri. eſſe tn̄ hanc illā quā pri mo vidimus neſcimꝰ. Cū enī vt p̄diximꝰ aer ignitꝰ di ſcurrit: aer ſpiſſior ⁊ inde tardior ſubſeqͥtur: que inter nos ⁊ illā interpoſitꝰ viſum illiꝰ nobis ſubtrahit. priuſ aūt quaqꝫ tranſeat ⁊ illa ſtella: apparet. firmamentū tn̄ qd̓ ad occaſum tendit: iā eā ad vlteriorā detulit. Cū igi tur appareat alia eſſe putatur: quia in alio loco ꝙͣ ante ¶ LXXIII. videtur. De ceteris igneis impreſſionibꝰ aeris. Seneca vbi ſupra. Empus eſt ⁊ alios ignes ꝑcurrere: quoꝝ diuer ¶ Vrdores. ⁊ hi qn̄qꝫ fixi ⁊ herētes. qn̄qꝫ volubi ſe ſunt figure. aliqn̄ enī ſtella emicat. aliqn̄ fiūt les. hoꝝ plura genera ſunt. Quidā dicunt̉ vchei cū ve lut corona cingente introrſus igneis celi receſſus eſt ſi milis in orbem effoſſe ſpeciei. Sunt ephitie ⁊ vaſtus ⁊ rotundꝰ ignis dolio ſimilis. vel fertur vel ī vno loco fla grat. Sunt etiā chaſmata cuꝫ aliqd̓ ſpaciū celi deſidet ⁊ flamā velut in abdito dehiſcens oſtentat. Colores eti am hoꝝ ſunt plurimi Quidā enī ſunt ruboris acerrimi Quidā vero flame leuis. Quidam etiaꝫ caudide lucis Quidā micantes. Et quidā fului. Uidemꝰ ergo quaſi ſtellaꝝ a tergo longos albeſcere tractꝰ. velut enī ſtelle exiliunt ⁊ tranſuolat: videnturqꝫ longū ignē porrigere ob immenſā claritatē: alias celeritatē. Cū aciēs noſtra tranſitū eoꝝ non diſcernat. Sed quacūqꝫ cucurrerint id totū igneū credat Itaqꝫ velut contineatur igne totū iter ſignat: qꝛ viſus noſtri tarditas nō ſubſequitur mo menta currentis. Sed videt ſimul ⁊ vnde ꝓſilierit: et qͦ ꝑuenerit. qd̓ etiā in fulmine fit. longuſ enī nobis videt̉ ignis eiꝰ: qꝛ cito ſpaciū ſurſum tranſtulit: ⁊ oculis nr̄is vniuerſuꝫ ꝑ qd̓ deiectꝰ eſt occurrit. At ille nō eſt extēti corꝑis ꝑ omnē viā qua venit. Neqꝫ enī taꝫ longa ⁊ ex tenta in impetum valent. Quomodo ergo ꝓſiliunt: at tritu aeris ignis incenſus vento p̄ceps impellitur: n̄ tn̄ ſemꝑ vento vel attritu fit: ſed nonnunꝙͣ ⁊ aliqua aeris oportunitate naſcitur. Multa eniꝫ in ſublimi ſunt cali da ⁊ ficca terrena inter q̄ oritur: ⁊ pabulum ſuum ſubſe quens defluit. ideoqꝫ velociter rapitur. De his aūt ne mo dubitat quin habeāt flamā quā oſtendunt: certāqꝫ eſt illis ſubſtātia. Nō ſicut arcui ⁊ corone imago fallax ⁊ vana. In magna tempeſtate ſolent apparere qͣſi ſtelle velo inſidentes. Gelippo ſiracuſas petenti viſa eſt ſtel la ſuꝑ ip̄am lanceā conſtitiſſe In romanoꝝ caſtris viſa ſunt pila ardere ignibꝰ .ſ. in illa dilapſis: qui ſepe fulmi num more ſolent ferire arbuſta: ſed ſi minore vi vtūtur defluunt ⁊ incidunt nec feriunt nec vulnerāt: alij aūt in ter nubes eliduntur: alij ſereno. ſi aer ad exprimendos ignes aptꝰ fuerit Nā ſereno quoqꝫ celo tonat aliqn̄: ea dem cauſa qua nubilo aere inter ſe colliſo. Qui ſi etiaꝫ lucidior eſt atqꝫ ſiccior: ire tn̄ ⁊ facere corꝑa quedam ſi milia nubibꝰ pōt: q̄ ꝑcuſſa reddāt ſonū. ¶ LXXIIII. De iride et eiꝰ coloribꝰ ¶ Ex imagine mundi Rcus in aere quadricolor ex ſole ⁊ nubibꝰ for matur. dū radiꝰ ſolis caue nubi immiſſus r̄pul ſa acie in ſolem refringitur ac de celo igneū: de aqua purpureū: de aere iacinctinū: de terra colorē gra mineum trahit. ¶ Iſidorꝰ li. xiii. Arcꝰ celeſtis dicitur a ſimilitudine curuati arcꝰ. dicitur aūt ꝓprie yris qua ſi aeris: eo ꝙ ꝑ aera ad terrā deſcendat. hic a ſole r̄ſplē det. dū caue nubes ex aduerſo radiū ſolis accipiunt: et arcus ſpeciem fingunt. Cui varios colores illa dat reſ Ꝙ aqua tenuis aer lucidꝰ eſt nubes caligantes. Iſta irradiata varios creant colores. ¶ Philoſophuſ in me theoroꝝ li. iii. Cauſa eſſe arcꝰ eſt ex radio ſolis redeun te ad vaporē contrariū nubibꝰ: ſicut radiꝰ refulgens in aqua. relucet in pariete rediens ad ip̄m. habet tres co lores ordinatos: vel quattuor ad plurimū Quoꝝ interi or alijs duobꝰ debilior eſt: nec poſſunt pictores facere ſimiles. p̄cipueqꝫ colorē compoſitū inter intrinſecuꝫ et extrinſecū. Color aūt yris ex hoc eſt: ꝙ celū qn̄ pluit re ſoluitur ſuꝑfluitas coartata in nubibꝰ: ⁊ fit ex eo rota tio ꝑua: anteꝙͣ ibi fiat pluuia magna. Cū ergo relucet ſol oppoſitꝰ illi rotationi ⁊ nubibus: reſplendet imago illiꝰ in vtriſqꝫ tanꝙͣ in ſpeculo: ſicqꝫ recipiunt colores ī eis reſplendentes ex ſole: ⁊ fit arcꝰ in celo variꝰ. ¶ Pli nius li. ii. Manifeſtū eſt radiū ſolis immiſſum caue nu bi: repulſa acie in ſolē refringi: colorūqꝫ varietates mi xtura nubiū igniū: aeriſqꝫ fieri in arcu: certe ip̄e ſole ad uerſo nō fiunt ¶ Albumaſar. yris nomen nature indi dit obſcuritas. yris enī apud grecos idem eſt qd̓ arcus demonis. Demon aūt idem ſonat qd̓ angelꝰ. dicit̉ autē yris idem qd̓ arcꝰ angelice conſideratōis: tanꝙͣ ad eiꝰ noticiā humanꝰ nō aſcendat intellectꝰ. ¶ Ex li. de na turis reꝝ. yris eſt limbꝰ nubis ꝯcaue: que eſt quaſi ſpe culum ſolis: ſicut enī terra ſperica eſt: ita ⁊ vapor eius ſpericus. Si ergo nubes cōcaua generetur oppoſita ſo li: limbꝰ eiꝰ diuerſi coloris erit: ꝓpter adiunctōeꝫ multi uigri. fit ergo arcꝰ celeſtis ex nubibꝰ ⁊ radiis ſolis. Ca lore nanqꝫ ſolis humores aqueos attrahente de terra ⁊ mari: concreſcunt in nubes: eiſqꝫ ſuꝑius aſcendētibꝰ intercurrunt radii ſolis: quibꝰ mediis illuſtrantibuſ nu bes: fit arcus celeſtis ex coloribꝰ diuerſis: ceruleo .ſ. qui ex aqua ꝯtrahitur: ⁊ rubeo qͥ ex radiis ſolis igneis ge neratur. Ceteri vero colores ſicut viridis ac purpureꝰ ẜm ꝙ magis ⁊ minꝰ ad illos duos prīcipales accedūt ¶ LXXV. ſimilitudinem trahunt. Qualiter exprimitur in eo ſolis imago hiloſophus. Ris eſt ſpeculū ſolis. Naꝫ qꝛ terra ſperica eſt vapor aſcendens ex ea ſpericꝰ eſt. Qui ſi eleue tur ſpiritu mediocri .i. non habente magis ex vna ꝑte ꝙ ex alia: tunc ex coagulatōe vaporis illius in ſurſum oppoſita ſoli cōtingit apparere arcuale. Nihil enī aliud eſt yridē apparere: niſi nubem concauam ⁊ ar cualem ſurſum apparere ꝑ reflexionē ſolis illi oppoſiti Et ꝙ in medio yridis apparet viror: hoc eſt ꝙ magis apparet ſplendor in ventre nubis cōcaue: ꝙͣ in extremi tate. Ꝙ aūt apparet albedo ſupra: hoc eſt ex ſubtilita te nubis aquoſe: in quā albedo apparet. ſicut videre cō tingit in vrina: que apparet radioſa ⁊ alba: qn̄ ſubtilis eſt ⁊ humida. Sic quidem ⁊ aſpicit aliquis ad nubeꝫ ⁊ ſub ſole videt eā albā abſqꝫ alio colore. Qui ſi aſpiciat eā in aqua videt colorem arcui ſimileꝫ: qd̓ ideo fit: quia viſus nō penetrat in comp̄henſione veritatis colores eiꝰ ꝓpter debilitatem ſuā ad hoc dū appropinquat ſoli Cū aūt aſpicit ad eā in aqua penetrat ip̄am viſus ī cō p̄henſione coloris ⁊ eiꝰ veritatis. ¶ Seneca vbi ſupra. Arcꝰ nichil aliud eſt ꝙͣ imago ſolis roſcida caua nube Liber Quintus concepta In nocte aūt nō fit: niſi admodū raro: qꝛ luna nō habet tantū viriū vt nubes tranſeat: ⁊ illis caloreꝫ ſuffundat qualē ſuſcipiunt ſole ſuꝑſtite. Sic enī formā diſcoloris arcꝰ efficiūt: qꝛ alie ꝑtes in nubibꝰ tumidio res ſunt: alie ſublimiores: ⁊ quedā craſſiores ꝙͣ vt ſolē tranſmittāt. Quedā imbecilliores ꝙͣ vt excludant hec inequalitas alternatiꝫ lucē vmbrāqꝫ ꝑmiſcet: ⁊ expͥmit illā mirabilē arcꝰ varietatē. videmꝰ enī ſi aliquo loco fi ſtula rupta eſt. aquā ꝑ tenue foramē elidi: que ſparſa cō tra ſolem oblique poſitū. faciē arcꝰ rep̄ſentat. huius rei cauſa eſt in humore. Nō enī fit arcꝰ niſi in nubilo. Sꝫ querit̉ quē ad modū fiat. Quidā dicūt eſſe ſtillicidia q̄ dam q̄ ſolem trāſmittāt. Quedā vero magis coacta: ꝙ vt tranſluceāt. ab illis fulgor redditur: ab his vmbra. Et ſic vtriuſqꝫ intercurſu efficit̉ arcꝰ: in quo ꝑs fulget que ſolē recipit. ꝑs obſcura eſt: que excludit ⁊ ex ſe vm bram ꝓximis facit. Sed hoc ita eſſe negāt quidā. pote runt inquiūt hec videri. ſi arcꝰ haberet duoſ tm̄ coloreſ Si ex lumine ⁊ vmbra ꝯſtaret. Nūc aūt videmꝰ ī eo ali quid lutei aliquid cerulei: ⁊ alia in modū picture ſubti libus lineis ducta. Et an diſſimiles colores ſint ſcire n̄ poteris: niſi cū primis extrema contuleris. Nam mira arte nature: quod a ſimillimo cepit: in diſſimillimo deſi ¶ LXXVI. ¶ Ꝙ ibi multe imagines in vnaꝫ turbidam confluunt. Uidā vero ſic eſtimant. ſingula ſtillicidia plu uie cadentis dicūt eſſe ſpecula: ⁊ a ſinguliſ ima ginem ſolis reddi. de inde multas imagines de uexas: ⁊ in p̄ceps tranſeūtes ꝯfundi. Itaqꝫ ⁊ aeri mul taꝝ ineſſe ſolis imaginū ꝯfuſiones. He contra intuenti ꝑturbate apparent. nec diſpiciuntur interualla quibus ſingule diſtant. ſpacio ꝓhibente diſcerni. vnde ꝓ ſingu lis apparet vnā facies turbida ex omnibꝰ. hoc idē ph̓s Indicat. Ab om̄i inquit lenitate radios ſuos acies r̄pli cat. Nichil aūt eſt aere ⁊ aquā leniꝰ. Ergo etiā ab aere ſpiſſo viſus noſter in nos redit. vbi vero acies hebes ⁊ infirma eſt. quolibet aeriſ ictu deficiet. vnde quidā ſibi ip̄is videntur occurrere: tanꝙͣ imaginē ſuā cernentes vbiqꝫ: qꝛ infirma vis oculoꝝ nō poteſt perrumꝑe ne ſi bi quidē ꝓximū aerē: ſed reſiſtit. Itaqꝫ qd̓ in alijs den ſus aer in his om̄ibus efficit. Itaqꝫ qꝛ nubes aquoſa craſſior eſt. viſu noſtro ꝑuinci nō poteſt: ergo cū multa ſint ibi ſtillicidia: totidē ſunt ſpecula. Sed qꝛ ꝑua ſunt colorem ſolis abſqꝫ figurā exprimūt. Deinde cū in ſtil licidiis innumerabilibꝰ ⁊ ſine interuallo cadentibꝰ: idē color reddatur. facit eſſe nō multaꝝ imaginū ⁊ intermiſ ſaꝝ: ſed vniꝰ longe ⁊ ꝯtinue. Nec vnꝙͣ niſi aduerſa ſoli ⁊ in contrariū mota. Nā illo deſcendēte eſt altior: alto dep̄ſſior. varietas aūt fit: qꝛ ꝑs coloris a ſole eſt ſꝑſa in nube illa. humor vero ceruleas lineas: mō virides: mō purpureas ⁊ luteas: aut igneas ducit. duobꝰ coloribus hanc varietatē efficientibꝰ remiſſo ⁊ intento. hinc autē apparet duas eſſe cauſas arcꝰ: ſolem: ⁊ nubeꝫ: qꝛ nec ſe reno fit vnꝙͣ neqꝫ nubilo: ita vt ſol lateat. Ex his ergo vtiqꝫ eſt: quoꝝ ſine altero nō eſt. Itaqꝫ color igneꝰ eſt a ſole. ceruleꝰ a nube. ceteri vtriuſqꝫ mixture. LXXVUI De vicio ſpeculi. Ec dubiū cūiqꝫ relinquitur: ꝙ arcuſ eſt imago ſolis male exp̄ſſa: ob viciū figurāqꝫ ſpeculi. cu ius rei ꝓbatio eſt: ꝙ arcꝰ celerrime naſcit̉: nihil aūt tam cito redditur: ꝙͣ a ſpeculo ymago. Nō eīꝫ facit quicꝙͣ: ſed oſtendit. Itaqꝫ arcus nō eſt niſi ꝑcuſſio ſol̓ ad formā extenti arcꝰ in oppoſita nube aquoſa. Arche midorꝰ aūt dicit qualis eſſe nubes debeat: que talē ima ginem ſoli reddit. Si ſpeculum inquit ꝯcauum feceris qd̓ ſit ſecte pile ꝑs: vbi extra mediū cōſtiteris: quicūqꝫ iuxta te ſteterint inuerſi tibi videbunt̉ ⁊ priores a te ꝙͣ a ſpectaculo. Idē inquit euenit cū rotundā ⁊ cauam nu bem intuemur a latere: vt ſolis imago a nube diſcedat? priorqꝫ nobis ſit ⁊ in nos magis cōuerſa. De ſpeculis quidē due ſunt opiniones Alii nanqꝫ in illis ſimulacra cerni putant .i. corpoꝝ noſtroꝝ figuras. ⁊ ab ip̄is corpi bus noſtris emiſſas ⁊ ſeꝑatas. Alii nō imagines ī ſpe culo: ſed ip̄a aſpici corꝑa retorta oculoꝝ acie ⁊ in ſe ite rum reflexā. Sed nūc ad rem nō ꝑtinet quomodo vide amus quecūqꝫ videmus. veꝝ quomō in arcu ſolis ima go eſſe valet. In quo neqꝫ figura. neqꝫ color. neqꝫ ſoliſ magnitudo apparet. Primū quidem ſciendū. acie nr̄a nichil eſſe fallaciꝰ: etiā in his q̄ ad manū cernit. Nā re mus aqua tenui tegitur: ⁊ fracti ſpeciem reddit: poma ꝑ vitꝝ aſpicientibꝰ multo maiora ſunt. Sol quoqꝫ quē toto terraꝝ orbe ratio maiorē ꝓbat. acies noſtra ſic cō traxit: vt etiā ſapientes viri pedalem eū eſſe contende runt. Et quem velociſſimū oīm ſcimꝰ: ne mō noſtꝝ mo ueri videt. Nec ire crederemꝰ niſi appareret. Muudū etiā ip̄m p̄cipiti velocitate labentem: nemo noſtrū ꝓce dere ſentit. Quid ergo miraris ſi oculi noſtri imbrium ſtillicidia nō ſeꝑant: ⁊ ingenti ſpacio intuentibꝰ minu tarum imaginū: diſcrimen interit. Illud etiā adiiciam om̄ia ꝑ aquā videntibus longe eſſe maiora. Sic littere ꝙͣuis minute ⁊ obſcure: ꝑ vitreā pilā aquā plenā: maio res clarioreſqꝫ videntur. Sic ꝑ nubes ſidera aſpiciēti ampliora videntur. Quoniā acies noſtra in humido la bitur. Nec apprendere qd̓ vult: fideliter poteſt Qd̓ ma nifeſtū fiet ſi aqua poculū compleueris: ⁊ ānulū intꝰ cō ieceris. Nā anulꝰ in fundo iacet: facies eius in ſumma aqua redditur. Qd̓ ergo miꝝ maiorē reddi ſolis imagi nem que in nube humida videtur: nec vero ad oīa obie cta: ꝑ ſimile reſpondent ſpecula. Sunt enī que etiā exti meſcas videre: que tanta deformitate corruptā faciem videntiū reddāt: ẜuata in peius ſimilitudine. Sūt ecō tra que cū videris: placere tibi vires tuc poſſint: mini ta cū intantū latata creſcāt: ac ⁊ ſi totiꝰ corꝑis habitus augeatur. Sūt que dextras facies oſtendat. ſunt que ſi niſtras. ſunt q̄ diſtorqueāt ⁊ vertant. Quid ergo mirū huiuſm di ſpeculū in nube fieri: quo ſolis ſpecies vici oſa reddatur. LXXVIII. Diuerſorum ſententie de iride. ¶ Guilhermus de conchis. Taqꝫ de yride diuerſi philoſophi diuerſa ſen ſerunt. Aliqui nanqꝫ dixerūt ſubſtantiā diuer ſorum coloꝝ. Alii vero nō eſſe ſubſtantiā: ſed imaginem ſoliſ: ibiqꝫ videri colores eſſe: cū ibi non ſim vtraqꝫ opinionem exponā ſi ſumatur prius qd̓ ad vtra qꝫ valet. Aer quādo ſubtilis ⁊ clarꝰ nullā forma nobi oſtendit p̄ nimia ſubtilitate ſui: neqꝫ qn̄ eſt nimis obſci rus. qui ergo yrim tenent eſſe ſubſtantiam: ſic dicūt. in pluuia infinita ſunt ſtillicidia Eoꝝ quedā ſunt obſcura Quedā lucida. Que vero ſunt lucida ſplendent ex ſolē ſibi oppoſito: que ꝙͣuis a ſe differant: videntur nobis cōtinua. Ex his qd̓dam corpꝰ in ſpecie arcus nobis ap paret: qd̓ ex ſplendidis ſtillicidiis ſplendet: ex obſcuris nigreſcit. ex cōmixtione iſtoꝝ medium accipit colorem Etiā vbi ſplendet iuxta intenſionem ⁊ remiſſionem di uerſos accipit colores Qui vero dicunt yrim nō eē ſūt ſtantiā: dicunt illā imaginem eſſe ſolis. Sed qꝛ imago om̄is ſimilis eſt illi cuiꝰ eſt imago. ſol aūt qꝛ rotundus eſt. in eo rotūda apparet figurā. Et quemadmodū yriſ nō eſt ſubſtantia: ſed imago ſubſtantie: ſic nec ſuūt īea colores: ſed coloris imagines. Sed iuxta ſpiſlitudinem nubis in qua ſolis imago nobis apparet: diuerſorū cō lorum apparent imagines. fuerūt qui dicerent yrim ne aliud eſſe ꝙͣ nubem. nec nimis obſcuraꝫ. nec nimis iuci dam. habentem etiā quattuor principales colores. Ab igne rubeū. ab aere purpureū. ab aqua glaucū. a terra ꝓpter herbas ⁊ arbores viridem. Sed ſi arcus non eſt aliud ꝙͣ ſolis imago ī nube apparēs. ſol vero ē rotundꝰ Liber Quintus ande eſt ꝙ nunꝙͣ integrum orbem in hac imagine vide mus. Reſpondeo ſol longe eſt nubibꝰ altior: ſuꝑiorem ꝑtem nubis tangens. in illa imagineꝫ ſuā imprimit. vn̄ de ꝙͣto ſol eſt ortui vel occaſui ꝓpinquior: tanto arcus apparet maior. LXXIX. Quibꝰ tꝑibus appareat et quibus non ¶ Areſtotiles in li. metheororū. iij. Acus videtur qn̄ aer mundꝰ eſt ⁊ viſus ſimili ter. Nō videtur aūt: aut ꝓpter turbulentiā ac ris: aut ꝓpter debilitatē viſus: aut ꝓpter debi litatem coloris: aut paucitatē amplexionis corꝑis ī ae re Tenſio ſiquidē et ſplendor nō videntur in aere ⁊ aqͣ niſi qn̄ ſunt quieti: videtur quideꝫ yris ꝑ diem ex radio ſolis: ⁊ ꝑ noctē ex radio lune. Nec videtur niſi in pleni luuio cū ortu lune ⁊ occaſu. Nō videtur aūt in nocte in .l. annis niſi bis. ¶ Seneca vbi ſupra. Philoſophꝰ ait poſt equinoctiū autumnale qualibet hora diei arcū fie ri. Eſtate vero nō fieri niſi aut incipiente: aut inclinato iam die. Cuiꝰ rei cauſa manifeſta eſt. Primū quideꝫ qꝛ media ꝑte diei ſol calidiſſimꝰ nubes efficit. nec pōt ima ginem ſuā ab his reciꝑe: quas ſcindit ac matutino tꝑe vel vergens in occaſum minꝰ viriū habet. Ideoqꝫ a nu bibus ſuſtineri ac reꝑcuti poteſt. Deinde vero quia cū arcū facere nō ſoleat: niſi aduerſuſ his nubibꝰ in quibꝰ facit cū breuiores ſūt dies quibꝰ ſemꝑ obliquꝰ eſt. Ita qꝫ qualibet diei ꝑte: habet aliquas nubes quas ex ad uerſo ferire poſſit. At temporibꝰ eſtatis ſuꝑ verticē no ſtrum fertur. Ideoqꝫ medio die excellentiſſimꝰ rectiore linea terras aſpicit: vt nullis ex obliquo nubibꝰ occur rere poſſit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Certe arcꝰ niſi ſole ad uerſo nō fiūt. nec vnꝙͣ niſi dimidii circuli forma. nec no ctu ꝙͣuis philoſophꝰ hoc ꝓbat aliqn̄ viſum qd̓ tn̄ fatet̉ idem nō niſi. xxx. luna fieri poſſe. Fiūt aūt hi maxime ab equinoctio autumnali: die decreſcente. Quo rurſus creſcente ab equinoctio verno nō exiſtunt. nec circa ſol ſtitium longiſſimis diebꝰ. bruma vero .i. breuiſſimis di ebus frequenter. Eſtate ꝑ meridiē non cernuntur. poſt autumni equinoctiū quacunqꝫ hora. Nec vūꝙͣ plures ſimul ꝙͣ duo. ¶ LXXX. De ſignificationibus iridis. ¶ Seneca vbi ſupra Rcus aūt a meridie ortꝰ magnaꝝ vim aquaꝝ vehit: que a valentiſſimo ſole vinci nō poſſunt. Si circa occaſum refulſerit rorabit et leuiter luet. Si ab ortu vel circa ſurrexerit ſerenū promittit. Helinandꝰ in cronica ſua li. iiii. Ꝙ licet naturaliter fiat. ꝓ ſigno federis tn̄ inter deū ⁊ hoīes poſt diluuiuꝫ poſitū eſt. vnde apparet ꝙ ante diluuiū nec pluuia fue rat nec nubes aquoſa. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Quo niam aūt deꝰ olim mundo diluuiū induxit nō tantū ex aquis que ſub firmamento erāt: qꝛ nec cathacliſmū fa cere ſuffeciſſent. Sed etiā maxime ex his q̄ ſunt ſupra firmamentū. Unde ſcriptū eſt Et cataracte celi aperte ſunt. hinc factū eſt vt arcū poſtmodū in nubibꝰ ponerꝫ ne vltra diluuiū ſuꝑ terrā induceret. Ac ſi dicerꝫ aque ſuꝑceleſtes induxerūt mundo diluuiū. ſed nunc arcum meū ponā in nubibꝰ: qui fit ex aqueis terre humoribuſ vt ⁊ ſi pluuiaꝝ aque in aere pendeant. hoc ſigno appa rente homines nō timeāt: quoniā aque quas in nubibꝰ vident de terra ſunt: nec tm̄ cumulū facere poterunt. v. mundo diluuiū inducāt. hec eſt ratio naturalis cur deꝰ poſuit arcū in nubibꝰ ob ſignū federis ¶ Philoſophꝰ. Nunꝙͣ poſſunt eſſe plures niſi due yrides. vna ꝑ oppo ſitum ſolis. alia lune ſicut videre ꝯtingit in eſtate horiſ veſpertinis. Sole ergo exiſtente in occidente: apparet yris in oriente. Et tunc luna exiſtente in auſtro. altera yris apparet in aquilonē. Et yris hmōi ſignificat incē dium ꝓpe ventuꝝ. Eſt enī ex ſpiritu calido ebulliēte ꝑ poros humidi terreſtris. Eſt aūt incendiū futuꝝ ꝑ ſp ritum calidū ⁊ excedentē in calore equalitatē ⁊ ꝙͣtitatē ſicut accidit in diluuio qd̓ p̄ceſſit calor multiplicatuſ in fundo maris ⁊ in fiſſura terre: nō potens libere exire vl̓ exalare ꝑ terraꝫ. ſicut modo patet ꝙ ibi multiplicabat̉ ⁊ coagulabatur: que tandē ad tantā ꝑueniens virtutē: vt haberet poteſtatē exalandi ex abyſſo .i. ex profundo maris ⁊ terre: exalanit ſecū deferens multū humidū iu ſurſum: ꝓpter qd̓ facte ſunt pluuie. xl. dies ¶ Comeſtor Arcꝰ ſignū eſt duoꝝ iudicioꝝ: p̄teriti ꝑ aquā: ne time atur. Et futuri ꝑ ignē vt expectet̉. Inde eſt ꝙ duos ha bet colores: ceruleū qui aqueus eſt. ⁊ eſt exterior: qꝛ p̄te riit. Et rubeū: qui igneꝰ eſt. ⁊ eſt interior: qꝛ futurꝰ eſt. Et tradūt ſancti: ꝙ quadraginta aunis ante iudiciū nō videbitur arcꝰ. Et hoc oſtendet naturaliter deſiccatio nem aeris iam inceptam. ¶ LXXXI. De coronis in aere expreſſis ¶ Seneca vbi ſupra. Emorie ꝓditum eſt: die quo auguſtꝰ a polonia reuerſus vrbem intrauit: circa ſolem viſum co loris varii circulū: qualis in arcū eſſe ſolet. hūc greci halo vocant: nos coronā. Et qūo fieri dicatur ex ponam. Cū in piſcinā lapis mittitur: videmꝰ in multos orbes aquā deſcendere: fieriqꝫ primū anguſtiſſimuꝫ or bem: deinde latiorē: poſtmoduꝫ vero alios maiores: do nec euaneſcat impetꝰ: ⁊ in planiciē aquaꝝ motaꝝ reſol uatur. Tale quiddā fieri cogitemꝰ etiā in aere. Cū enī ſpiſſior factꝰ eſt: plagā ſentire poteſt. lux itaqꝫ ſolis aut lune vel cuiuſcunqꝫ ſideris incutiens illū in circulos cō git recedere. Nā humor ⁊ aer ⁊ om̄e qd̓ ex ictu formam accipit: in taleꝫ habitū impellitur: qualis eſt eiuſ qd̓ im pellit. Quia ergo lumen rotundū eſt. Et aer in hūc mo dum lumine ꝑcuſſus exilit. Nō aūt exiſtimemꝰ coronaſ has in vicinia ſideꝝ fieri: longe enī ab his ⁊ ꝓpe terrā fit talis effigies. Quoniā tn̄ viſus noſter imbecillitate ſolita deceptꝰ: circa ip̄m ſidꝰ poſitū putat. Illic nanqꝫ nichil tale fieri poteſt. vbi tenuis eſt ether: quia forme craſſis denſiſqꝫ corꝑibꝰ imprimi ſolent. In ſubtilibꝰ au tem nō habent vbi ꝯſiſtant aut hereāt. Suꝑiora ergo coronas nō habent: qꝛ ne ventos quidē. his etiā adiice nunꝙͣ coronā colligi: niſi ſtabili ⁊ pigro vento. Naꝫ et lapillus in piſcinā aūt lacū ⁊ in ligatā aquā miſſus cir culos facit innumerabiles. At hoc idem in flumine nō faciet: qꝛ figurā omnē aqua fugiens diſturbat. Ideꝫ er go in aere euenit: vt ille qui manet figurari poſſit At il le qui rapitur ⁊ currit. nō dat ſui poteſtatem: ⁊ omnem ictum: venientemqꝫ forma ex eo turbat. he vero corone cū equaliter delapſe ſunt: ⁊ in ſemet euanuerūt: ſignifi catur aeris tranquillitas. Cū ad vnā ꝑtem rupte ceſſe rint illinc ventꝰ eſt. vnde ⁊ nautici inde ventū expectāt qn̄ contextꝰ corone perit. Si a ſeptentrione diſcēdit: aqͥ lo erit. Si ab occidente fauoniꝰ. Si vero pluribꝰ locis rupte ſint: tempeſtas fit. Et noctibꝰ quidem p̄cipue cir ce lunā ⁊ ceteras ſtellas he corone notant̉: interdiu ve ro raro: qꝛ ſolis fortiꝰ lumen eſt. Et aer etiā coagitatuſ ab illo calefactuſqꝫ ſubtilior ⁊ ſolutior eſt. lune aut iner tior vis eſt. Ideoqꝫ faciliꝰ circūpoſito aere ſuſtinet̉. Ce tera quoqꝫ ſidera infirma ſunt: nec aera perrumpere vi ſua poſſunt illoꝝ itaqꝫ imago ſuſcipitur et in materia ſolidiore minuſqꝫ cedente ſeruatur. Debet enī aer eſſe nō tam ſpiſſus: vt lumen ad ſe immiſſum excludat atqꝫ ſūmoueat. Nec tam tenuis ac ſolutꝰ: vt nullā veniētibꝰ radiis morā p̄beat. Et hoc noctibꝰ temꝑatioribꝰ cōtin git. Cū ſidera circūiectū aera: a luce leui n̄ pugnaciter nec aſpere feriunt. ſpiſſioremqꝫ ꝙͣ eſſe ſolet interdum in ¶ LXXXII. ficiunt. ¶ De virgis. Unc de virgis dicendū eſt: quas nō minus pi I ctas variaſqꝫ ꝙͣ pluuialis aque ſigna ſolemus Liber Quintus acciꝑe. In quibꝰ nō multū eſt immorandū: qꝛ nichil ali ud ſunt ꝙͣ arcꝰ imꝑfecti. Naꝫ facies quidem illis picta eſt. Sed nichil curuati habens. in rectū iacens. fiūt au tem iuxta ſolem fere in nube humida. ⁊ iam ſe ſpargen te. Itaqꝫ idē eſt in illis qui in arcu color: tn̄ figura mu tatur. Quia nubiū quoqꝫ figura in quibꝰ extenduntu alia eſt. Similis quoqꝫ varietas in coronis eſt. Sed in hoc differūt: qꝛ corone vbiqꝫ fiūt vbi ſidꝰ eſt. arcꝰ autē nō niſi circa ſolē. virge vero nō niſi circa vicinia ſolis. poſſum ⁊ hoc modo differentiā oīm reddere. Coronam ſi diuiſeris arcꝰ erit: ſi direxeris virga. In om̄ibꝰ color multiplex eſt. ex ceruleo fuluoqꝫ variꝰ virgē ſoli tm̄ ad iacent. Arcꝰ aūt ſolares ac lunares ſunt. Corone vero oīm fideꝝ. Aliud quoqꝫ virgaꝝ genꝰ apparet: cuiꝰ ra dii ꝑ anguſta foramina nubiū tenues ⁊ intenti. diſtan teſqꝫ inter ſe dirigūtur: ⁊ ip̄i ſigna imbriū ſunt. Nō au tem placet in arcu vel corona nobis certi aliquid corpo ris ſubeſſe. Sed illā indicamꝰ populis eſſe fallaciā alie num corpꝰ mentientē. Nō eſt enī in ſpeculo qd̓ oſtendi tur: alioquin nō exiret: nec alia ꝓtinꝰ imagine obducere tur. Nec innumerabiles materie modo introirēt: ⁊ mō eriperentur. Ergo ſimulacra ſunt: ⁊ inanis veroꝝ cor poꝝ imitatio. Que ip̄a a quibuſdā ita oppoſitis vt hic poſſunt: detorquentur in prauū. Sunt enī vt dixi ſpecu la que faciē ꝓſpicientiū obliquāt. Sunt que nimiuꝫ au geant: ita vt humanū habitū modūqꝫ corpoꝝ noſtrorū excedant. LXXXIII. De imagine ſolis. Magines ſolis hiſtoriaci ſoles vocāt: ⁊ binos trinoſqꝫ memorie tradūt. hos greci parhelion vocant: qꝛ in ꝓpinquo fere a ſole naſcunt̉: vl̓ qꝛ ad aliquā ſolis ſimilitudinē accedūt. Ceteꝝ nichil hn̄t ardoris hebetes ⁊ languidi. hos ita quidaꝫ diffiniunt parhelion eſt nubes rotunda ⁊ ſplendida: ſimiliſqꝫ ſoli Nā ⁊ in eclipſis hora peluēs ponimꝰ quas oleo vel pi ce implemꝰ. ad notandum qualiter luna ſe opponat: qꝛ pinguis humor dū minꝰ facile turbat̉: quas imagīes re cipit ẜuat. Sicut ergo vtriuſqꝫ imaginē in terris aſpi ci contingit: ſic fit ⁊ in aere: cū ſic coactꝰ ⁊ limpidꝰ ꝯſti terit vt faciē ſolis acceperit. Quā ⁊ alie quoqꝫ nubes ſuſcipiūt ſed trāſmittunt. Si nō mobiles ſunt: aut rare aut ſordide. Mobiles enī illā ſpargunt: raro emittunt. ſordide turpeſqꝫ nō ſentiūt: ſicut ⁊ apud nos imaginē maculoſa nō reddūt. Solent aūt eadē ratione etiaꝫ bi na parhelia fieri. Nichil eniꝫ impedit: quin tot ſint: qͦt nubes ad exhibendaꝫ ſolis effigiem apte fuerint. Qui dam tn̄ ſentiūt quotiēs duo taliā ſimulacra exiſtūt alte ram imaginē eſſe ſolis: alterā ip̄ius imaginis: ſicut ī ſpe culis ſibi inuicē oppoſitis accidit: qꝛ ſpeculū quidquid videt reddit. Nubes aūt que hec p̄ſtant. denſe. leues. ſplendide. plane. materieqꝫ ſolide eſſe dicūt. ob hoc oīa huiꝰ ſimulacra candida ſunt: ⁊ lunaribꝰ circulis ſimilia qꝛ ex reꝑcuſſo oblique accepto ſole reſplendent. Naꝫ ſi nubes infra ſolem fuerit ⁊ ꝓpior: ab eo diſſipatur. Lon ge aūt poſita radios nō remittet: nec imaginē efficiet. Nā ⁊ apud nos quoqꝫ ſpecula cuꝫ ꝓcul a nobis abdu cta ſunt: faciē nō reddunt: qm̄ acies noſtra vſqꝫ ad nos recurſum nō habet: pluuiaꝝ ⁊ hi ſoles indicia ſunt. Si a ꝑte auſtri cōſtiterit. vnde maxime nubes ingraueſcūt Cū aūt vtrinqꝫ ſoleꝫ talis effigies cinxerit. tempeſtas ſi arato credimꝰ. ſurget. LXXXIIII. De rore et eius effectibus. Ex imagine mundi. Os etiā de aere venit: quādo aquis grauatur frigore noctis ⁊ ſplendore lune diſtillat. Sꝫ qn̄ vehementiꝰ eſt frigꝰ noctis: ros in pluuiā lapſꝰ gelū candidior inalbeſcit. Iſidorꝰ libro. xiii. Rorē qui dam dictū putant: qꝛ rarus eſt: ⁊ non ſpiſſus vt pluuia. Ph̓s vbi ſupra li. ii. Ros eſt parua reſ .i. humor ſub tilis ab aere lente deſcendēs in terrā. frigore ꝑuo .i. tem perato. fit aūt ob duas cauſas: quaꝝ vna eſt frigꝰ aeri inferioris ⁊ calor loci. Altera vero calor aeris .ſ. ſuꝑio ris ⁊ frigꝰ loci. Nec fit in ſup̄mis montibꝰ: ꝓpter nimi am frigiditatē q̄ illic eſt: fit autē qn̄ flat auſter: ⁊ nō qn̄ flat ſeptentrio. excepto loco: qui chorinthꝰ dicit̉ vbi eſt locus valde calidꝰ. In eo enī ꝯtrariū accidit: qꝛ ros ibi fit cū flatu ſeptentrionis: non cū auſtro: eo ꝙ auſter ibi ſerenat: dū vaporem ſeꝑat. Septentrio vero ꝯgregat. qꝛ frigꝰ eiꝰ contrariū eſt caliditati auſtri Uapor eſt hu miditas ſubtiliata ⁊ attenuata. cunqꝫ vapor aſcendit a terra: ⁊ eſt res ꝑua: nō ꝑuenit ad altu ꝓpter ꝑuitatē ſue caliditatis: ſed reſoluitur ⁊ ros efficitur. vapor ſiqͥdem roridꝰ nobis eſt ꝓpinquior eſtū ſiue vapore ſicco. Et fi unt ex eo qn̄qꝫ nubes vel nebule. Cū enī ſol appropin quat vapori: vapor eleuatur aſcendens ſurſum: ⁊ cum elongatur ab eo deſcendit deorſum ab eo. Cuꝫ igit̉ qd̓ ab eo deſcendit eſt res ꝑua ⁊ tardat̉ in deſcenſione ſua nominatur ros. Fit aūt ros ī hyeme in locis calidis ex reſolutōe vaporis: qꝛ nō occurrit eī frigꝰ ꝯgelans ip̄m vt aūt dictū eſt ſuꝑius: pluuia nichil aliud eſt ꝙͣ ros ml̓ tus. Nō enī fit pluuia niſi ex vapore multo infrigidato Nec diuerſificant̉ niſi multitudine tm̄ ⁊ paucitate ros ⁊ pluuia: ſicut nix ⁊ pruina. Ex libro de naturis rerū Roris quoqꝫ ꝓpriū eſt ſubtiliter ⁊ quaſi inſenſibiliter ſuꝑ terrā deſcendere: qui ſupra ꝙͣ credi poteſt: terrā in fundit: ⁊ ip̄o imbre efficacior eſt in frugibꝰ fecundādis Mundificat aūt oīa q̄ infundit. vnde viſibiliter grami na virent poſt rorē. Ros gelidꝰ eſt: ⁊ multū infrigidat vnde eſtate calida niſi ſuꝑueniret ros nocte frugibꝰ. a dore ſolis irent in deteriꝰ. Sicut autē ros fecūdat ea q̄ tangit infundens: ita ros in pruinā verſus botros ma xime maturos: ⁊ fructꝰ areſcere facit: humoꝝ virtuteꝫ exhauriens: ⁊ hoc maxime in autumno. In vere autem cū inſit rebꝰ temperies: obrepit qn̄qꝫ ros pruinoſus in aere: ⁊ ꝑ noctis quieta ſilentia decidens depaſcit adu rendo fruges ⁊ gramina: fitqꝫ tā dura peſtis p̄cipue vi neaꝝ: vt igne ꝯſumpte videantur: vt nec ip̄a quercꝰ du riſſima folioꝝ aduſtione ſit immunis. Nōnulla tn̄ arbo rum ⁊ herbaꝝ hanc peſtem non ſentiūt: eo ꝙ humor in ſit illis ridigidior: vt poſſint reſiſtere vaſtatori. Actor Ros inuiſibiliter deſcendit: terrā refrigerat ⁊ fecūdat ſuauis eſt ⁊ lucidꝰ. Modico calore ſiccatur Ros qͥdeꝫ in terrā cadens facit fecunditatē In fauū aūt ab apici la deportatꝰ mutatur in mellis dulcedinem. In concha vero marinā deſcendens: vertitur in margaritā. Rore aūt impediunt tria .ſ. ardor: ⁊ frigꝰ: ⁊ ventꝰ ſiue ſiccitaſ In quaſdā etiā herbas vel lapides cadens oꝑatur ma ne ſuauitatem: qd̓ videlicet manna temꝑatiſſime cōple xionis eſſe reꝑitur. Et illiꝰ generis eſſe dicicur de quo in exodo legitur: ꝙ cuꝫ oꝑuiſſet ros ſuꝑficiem terre: ap paruit minutū ⁊ quaſi pilo tunſuꝫ in ſimilitudineꝫ pru ine ſuꝑ terram. LXXXV. De manna qd̓ generatur ex rore. Auicenna in ſecundo canone. Anna eſt ros cadens ſuꝑ lapidem aut arboreꝫ ⁊ fit dulcis: ⁊ coagulatur ſicut mel: ⁊ exiccatur x. ſicut gummi. virtutem aūt aſſumit de natura eiꝰ ſuꝑ qd̓ cadit. Et adiungit illā ad id ad qd̓ lenitas ⁊ dulcedo ſua exigit. Idem. zuchaꝝ alhuſar: eſt mana cadens ſuꝑ alhuſar. ⁊ eſt ſicut fruſtū ſalis. In ip̄a qͣdeꝫ eſt cū reſolutōe ⁊ abſterſione ponticitas ⁊ amaritūdo. viſum acuit. pulmoni ꝯfert. ⁊ renibꝰ: ac veſice. Cōferi etiā ydropiſi cū lacte camele nouiter fete. Nec facit ſi tim: ſicut relique ſpecies zuccari: qꝛ eiꝰ dulcēdo parua e Et eſt bonū ſtomacho ⁊ eꝑati. Conſtantinꝰ in li. gra duum. Manna inter calidū ⁊ frigidū eſt tꝑatum: laxat ventrem: febres extinguit: pectora humida facit: colert cis ⁊ calidis nō cōuenit. Plateariꝰ in li. de ſimplici Liber Quintus medicina. Manna calidū eſt ⁊ humidū temperate. Eſt aūt ros qui ſuꝑ herbas quaſdā diureticas cadit in qua dam ꝑte grecie ⁊ indie: ⁊ inuiſcatur circa herbā. Colli gitur aūt poſtea ſicut mel. Sed qm̄ in ꝑua ꝙͣtitate reꝑi tur. ſophiſticatur ex ſucco liquiricie ⁊ melle. dinoſcitur tn̄: qꝛ puꝝ manna ſubalbidū eſt. Et habet interiꝰ quaſ dam cōcauitates velut fauꝰ mellis. Eſt aūt magne effi cacie qn̄ puꝝ eſt: qꝛ ⁊ pure dulce: nichilqꝫ eo dulciꝰ. So phiſticatū vero eſt dulce cū quodā acumine: ſi ex fauo ſophiſticatū fuerit. vl̓ cū quadā abominatōne ſi ex ſuc co liquiricie. habet aūt virtutē depurandi ⁊ mundificā di ſanguinem. vn̄ valet in acutis febribꝰ etiā ex colera mpuꝝ aūt ex mellis admixtione plus obeſt ꝙͣ proſit. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Manna eſt humor aeris in oriente ⁊ ꝑtibꝰ grecie. vel cū rore aut roris vice deſcen dens nocturnis horis ſuꝑ herbas. Ibiqꝫ inuiſcat̉ ⁊ po ſtea colligitur. Sed qm̄ in modica ꝙͣtitate reꝑitur. mu tum ſophiſticatur. puꝝ aūt ⁊ nō mixtū aromaticum eſt valde ⁊ p̄cioſum: ſubalbidū. ⁊ vltra modū iocundi ſapo ris. fortaſſis aūt hoc manna eſt de quo vixerūt hebrei xl. annis in deſerto. qd̓ ibidē concreatū eſt in diuino mi raculo. in melius mutata ſpecie vel ſapore. De quo au guſtinꝰ ad ianuariū ita loquit̉. Faciat inquit vnuſqͥſqꝫ ẜm qd̓ vult. Et ẜm qd̓ ꝑ fidē ſua ac deuotōneꝫ nouerit eſſe faciendū. hoc eſt eī qd̓ in libro ſapientie dicit̉. Mā na ẜm deſideria ſinguloꝝ ſapiebat in ore oīm. Hūc tn̄ locū retractauit idē auguſtinꝰ dicens. hoc intelligendū nō eſſe de illo manna. qd̓ vtiqꝫ qͣi ſemen coriandri erat zuſtuſqꝫ eiꝰ quaſi ſimile cū melle. Sed de noſtro cele ſti pane ⁊ ſpirituali māua: qd̓ tanto iocundiꝰ eſt quāto ſumitur deuotiꝰ. Cur aūt etiā apud nos in ꝑtibꝰ euro pe nō deſcendat ladanū ⁊ manna: ſicut in oriente eadē eſt ratio: que de melle. ¶ LXXXVI. De melle. ¶ Diaſcorides I El eſt ſuccus roris celeſtis: quē apes colligunt. Et habet in ſe quaſi compoſitōeꝫ quanda: qm̄ ex multaꝝ herbaꝝ flore ⁊ ſucco colligit̉. Ideo qꝫ omībꝰ valitudinibꝰ ꝓficiens: omnibus antidotis mi ſcetur. Adiuncto aūt ſale vulneꝝ ſordes diſſipat. Et in trinſecꝰ illinitū fauces ſanat: deducēdo humorē ⁊ apit Mellis genera duo ſunt. Unū .ſ. qd̓ apes oblonge col ligunt. Aliud .ſ. ꝙ apes varie ferociores ⁊ lanuginoſe reponunt. Et hoc eſt ẜm genꝰ qd̓ atticū dicit̉: meliꝰ ha betur: ad oculoꝝ claritate faciens: vtrūqꝫ tn̄ maximam habet vim. Calefacit ⁊ deſiccat abūdanter: ſinꝰ vulneꝝ glutinat: coctū vero minꝰ eſt acre. Mel atticū qd̓ et lu naticū dicitur. Et illud qd̓ ibbleū appellatur bonum eſt ⁊ dulce. odoratiuū. ⁊ ruffū. nō valde liquidum. ⁊ forte. virtus eſt ei ſtiptica ⁊ anaſtomacha. humores deducit. vulneribꝰ ſordidis ꝓdeſt. xiiii. diebꝰ punctum caliginē oculoꝝ detergit. Gargariſmo adhibitū vulnera fauciū ⁊ ſynantes curat. vrinā ꝓuocat. ventrē mollit. tuſſienti bus ꝓdeſt. morſibꝰ venenaticis occurrit. Morſibꝰ etiā rabidi canis adhibitū curat patientē: ariduꝫ comeſtum inflationes p̄ſtat. veꝝ eſtatis meliꝰ eſt. hiemis vero mi nus vtile ⁊ ſpiſſum. Mel ſardinicū amaꝝ eſt: qm̄ apes ip̄e paſcuntur abſinthio. vtile aūt eſt ad vulnera ⁊ liuo res vultꝰ. In iera ⁊ ponto: vbi boni floreſ oriuntur mel bonū naſcitur. Qd̓ cū quis comederit: freneticꝰ fit ſed ſudoribꝰ vincitur. Mel ſolū faſtidiū tollit: nauſeaꝫ ꝓhi bet: pulmoni ⁊ omnibus interioribus medetur. Mel ē ſubſtantia humoris in aere: que de floꝝ ⁊ fructuū colle cta ſuauitate. multa ſpacia tranſiens aeris: ſuꝑ ipſam nubiū regionem ſolis virtute aſcendit: ⁊ inde occulto ⁊ ſubtiliſſimo modo rori ꝑmixtus: iteꝝ in herbis ac frugi bus ac floribꝰ reſidet: temperatqꝫ ſaporem in rebꝰ. Eſt tn̄ duplex mel. Naturale videlicet illud qd̓ in aere vir tute nature ꝯcreſcit. Et artificiale: qd̓ apū labore vl̓ ar te magiſtra equideꝫ tn̄ ⁊ natura componit̉. Apud nos ſcilicet qn̄qꝫ in europa circa ſolſtitiū eſtiuale mella d̓ ſu perioribꝰ deſcendūt. Sed hoc raro ⁊ in modica ꝙͣtitate ⁊ tunc imminet peſtis magna capraꝝ ouiūqꝫ: qꝛ cū he bas irroratas melle comederint: moriuntur. vnde paſto res periti tempꝰ obẜuant cū mella decidunt. et greges ad paſtus exire nō ſinunt: quoaduſqꝫ radiis ſolis hūor mellis ex herbis in aerem trāſferatur. Apud nos igit̉ ſicut dictū eſt. mella deſcendunt: ſed raro ⁊ modice. In oriente vero fere om̄i menſe ꝑ noctes ꝯtinue: humor nā qꝫ melleꝰ qui de floribꝰ ac fructibꝰ ⁊ frugibꝰ in fumo ꝑ ſolem ad ſuꝑiora tranſuehitur: apud nos viſcōſas ⁊ lu bricas ⁊ nubiloſas aeris regiones trāſire nō poteſt: nͤ ad illā tranquillaꝫ venire q̄ ſupra nubes eſt. vt ibi pau latim denſatus: ad nos iteꝝ pondere ſuo deferatur. Sꝫ aſcendere nitens ip̄is lubricis aeris regionibꝰ miſcet̉. In oriente vero ꝯgrue hoc fieri poteſt: qm̄ aer totꝰ ille puriſſimꝰ eſt. Itaqꝫ deſcendit ibi mel ſuꝑ terrā: ⁊ in ar boribꝰ ⁊ herbis nō in tāta copia ſicut ros inſidet. Mel apū in plenilunio capiendū eſt ſereno die: abrumpi ſtatī ac reſilire guttas vilitatis eſt indiciū. Bonitatis vero ꝓbatio eſt. vt ſit odorifeꝝ ⁊ ex re dulci: glutinoſum ac perlucidū Cū aūt eximitur mel apes abigi fumo vtiliſ ſimuꝫ eſt ne iraſcant̉: et mel auiditate vorent. Mel cali dum eſt et ſiccū. Cōſeruat et mundificat. in medicinis ponitur vt amaritudo ſpecieꝝ eiꝰ dulcedine temꝑetur in electuariis quoqꝫ cū pulueribꝰ miſcet̉: vt diutius iu maiori efficacia conſeruetur. ¶ De ladano. ¶ RXxxvti. Adanū dicunt quidaꝫ gummi arboris eſſe. ſed falſo Eſt aūt humor aeris in oriente et in parti Abus grecie: cū rore vel roris vice deſcendēs ſu I per herbas terre. qui cū de ſcēderit: quibuſdā corrigiis herba ꝑcutitur: et ſic illa precioſa humiditas corrigiis cōuiſcatur. Quibꝰ exp̄ſſis et exterſis. humor ſoli expo nitur ac deſiccatur. Exiccatū vero ladanū dicitur. Qd̓ ꝑ ſe quidem puꝝ aromaticū eſt et p̄cioſum valde: ſꝫ qn̄ qꝫ cū digeſtione caprina et ſorde aīaliuꝫ et mirti baccis atqꝫ hmōi rebꝰ nigris ſophiſticatur. Eligendū eſt illd̓ qd̓ ponderoſum eſt et nigꝝ et qd̓ magis malaxari pōt. magiſqꝫ eſt aromaticū. Qd̓ aūt ſubrufum vel frangit̉ vetuſtate ꝯſumptū atqꝫ nimis ſophiſticatū eſſe ſignifi catur: ladanū habet virtutē conſtringendi et calefacien di ex viſcoſitate et aromaticitate Ualet ꝯtra catarrum ex frigida cauſa: ſi odor eiꝰ naribꝰ immittat̉: ad digeſti onem quoqꝫ confortandam: et ad alia plura eſt vtile. ¶ Auicenna vbi ſupra. Cadanū eſt humiditas pendēs in pilis capraꝝ paſcentiū et barbis eaꝝ. qn̄ paſcūt plā tam que cuſus noīatur. Cadit ſuꝑ eā ros et aggregat̉ in ea humiditas et ꝑmiſcetur ille ros reſudatōi illiꝰ fo lioꝝ. Et cū inficiūtur eo pili capraꝝ et ſuſpenditur ī eiſ ſumitur ab eis ladanū: qd̓ eſt calidū in fine primi ſiccū in ſecūdo. Meliuſqꝫ eſt illud qd̓ eſt pingue ponderoſū puꝝ. boni odoris: ad citrinitatem declinas. Eſt aūt ſub tile valde: et eſt in ip̄o pauca ſtipticitas. maturatiuum humiditatū groſſaꝝ viſcoſaꝝ. reſolutiuū. attractiuum. calefactiuū. aperitiuū orificioꝝ neruoruꝫ. facit naſci p los et inſpiſſat. ac ꝓlongat eos. et cōſeruat. Corruptōꝫ quoqꝫ corrodentē carnem mundificat. Confert tuſſi: et cū vino bibitū antiquo ventrem conſtringit: et vrinam ꝓuocat ¶ Pliniꝰ li. xii. Arabia etiā muꝫ et ladano glo riat̉. forte caſūqꝫ hoc et iniuria fieri odores plures tra didere. Capras maleficū alias frondibꝰ animal: odora toꝝ vero fruticū expetentiꝰ: tanꝙͣ intelligāt p̄cia carꝑe germinū caules p̄dulci liquore turgentes. diſtillantēqꝫ ab his caſus mixtura ſuccuꝫ improbo barbaꝝ villo ab ſtergere. hunc glomerari in puluerem et incoqui ſole. Et ideo in ladano capraꝝ pilos eſſe. Sed hoc nō alibi fieri ꝙͣ in nabatheis qui ſunt ex arabia cōtermini ſyrie Recentiores ex autoribꝰ ſtrobon hoc vocant: tradūtqꝫ Liber Quintus ſiluas arabū paſtu capraꝝ infringi atqꝫ ita ſuccū villiſ inhereſcere. veꝝ aūt ladanū cypri ī inſula eſſe: vt obiter queqꝫ genera odoꝝ dicant̉: ꝙͣuis nō terraꝝ ordine. Si militer et hoc ibi fieri tradunt: et eſſe ceſyphum hirco rum barbis genibuſqꝫ villoſis inherēs. Sed edere flo re deroſo paſtibꝰ matutinis cū eſt rorulenta cyproſ: de inde nebula ſole diſcuſſa in puluerem madentibꝰ villis adhereſcere atqꝫ ita ladanū depecti. Sunt qui herbaꝫ in cypro ex qua id fiat: ladam appellent Etenī illi lada num vocant huiꝰ pingui inſidere. itaqꝫ attractis funi culis: herbā eā ꝯuolui atqꝫ ita offas fieri. Ergo ī vtra qꝫ gente bina genera terrenū ⁊ facticiū. id qd̓ terrenuꝫ eſt friabile: facticiū lentū. Necnō ⁊ fruticē eſſe dicunt in carmania ⁊ ſuꝑ egiptū. ꝑ ptholomeoſ trāſlatis plan tis. Aut vt alij generari: et id in his vt thuris arbore colligiqꝫ vt gummi inciſo cortice: ⁊ caprinis pellibꝰ ex cipi. Precia ſunt laudatiſſimo in libras aſſes. xl. Adul teratur mirti baccis ⁊ alijs aīalium ſordibus. Sinceri odor debet eſſe ferꝰ ⁊ qd̓āmodo ſolitudinē redolēs. Ip ſum vſu aridū ſtatim tactu molleſcere: accenſum fulgu re odore iocundo gratuitū. Mirrata dep̄hendunt̉ cre pitantqꝫ in igne. Preterea ſincero calculi potiꝰ ē rupi bus inherent ꝙͣ puluis. ¶ Actor. Hec de generatōibꝰ roris ad p̄ſens ſufficiant. Nā de melle pleniꝰ dicet̉ infe rius vbi agetur de apibꝰ ⁊ etiā de margaritis vbi d̓ la pidibꝰ vel de conchis marinis ¶ LXXXVIII. ¶ De pruina. ¶ Plinius li. ij. Ruina fit ex rore gelido. Rores aūt neqꝫ ge lu neqꝫ ardoribus neqꝫ ventis. nec niſi ſerena nocte gelando liquore minui: ſolutaqꝫ glacie n̄ eiuſdē inueniri modū. ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Pruina eſt matutini tꝑis frigꝰ ſic dicta: qꝛ vrit ſicut ignis: pir enī ignis ⁊ ſimilis eſt vis caloris ⁊ frigoris: vtraqꝫ eteniꝫ ſaxa rumpunt. ¶ Ph̓s vbi ſupra. Pruina eſt vapor cō gelatus: anteꝙͣ reſoluat̉ in aquā .ſ. groſſam Pruina nō fit in ſup̄mis montibꝰ ꝓpter caliditatē vehementē que in eis eſt: quā reſoluit̉ vapor anteꝙͣ illuc adueniat. Et iteꝝ ꝓpter vicinitatē aeris inflamnati ¶ Ex libro de na turis reꝝ. Pruina ⁊ nix. vt habitū eſt ſupra. nō diuerſi ficantur niſi multitudine tm̄ ⁊ paucitate: ſicut ⁊ ros et pluuia. Itaqꝫ generatio niuis ⁊ pruine eſt ex frigore. qꝛ nix fit ex nubibꝰ frigore ꝯgelatis vt ſupra dictū eſt. Et pruina fit ex vapore ꝯgelato in aere: ⁊ hmōi ſignifi catio eſt: mollicies niuis: ⁊ duricies pruine. qꝛ mollicieſ niuis. vt dictū eſt. fit ex ꝑte caliditatis admixte vapori bus qui faciunt nubes: ꝓhibentis ꝑtes illiꝰ vaporis in ſpiſſari ac vehementer aggregari. duricieſ vero pruine fit ex frigore loci ⁊ tꝑis: in quibꝰ nō eſt ex caliditate ꝑs qua ꝓhibeat̉ aggregari vapor: qꝛ ꝑtes frigoris parteſ ip̄ius vaporis aggregāt ⁊ eas ꝯtrahūt. ¶ LXXXIX. ¶ De gelū et glacie. ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Elu aūt dicitur ꝙ eo ſtringatur tellus. Ge. em̄ terra dicitur. Tūc aūt maiori gelu ſtringit̉ ter ¶ ra cū fuerit nox ſerena. Glacies a gelū ⁊ aqua quaſi gelacies .i. gelata aqua ¶ Ex libro de vaporibus Om̄i aūt gelato accidit fiſſura in ꝑcuſſione: ſicut vide mus in glacie. Cū eniꝫ ꝑcutitur glacies: frangitur. Et nec in longū nec in latū diffunditur. vnde ⁊ argentū cū ſit humidū ⁊ ꝯgelatū vt poſſit fabricari in longū: ei cu prum miſcetur: vt fiat viſcoſum ⁊ ductile. ſicut infra di cetur ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Glacies eſt coagulatō frigidi ⁊ humidi ex ſuꝑabundātia frigiditatis: Ex gla cie nichil generatur que tn̄ criſtallina mentitur ſpeciē ac terre ſoliditatē. Fit aūt citiꝰ glacies ex aqua galida: ꝙͣ ex frigida: ꝓpter ꝓprietatē qualitatum ꝯtrariaꝝ. Et qꝛ ꝑ calorem rarefacta a compactōe remotior: frigidi tati nō reſiſtit. Et qꝛ vapor multꝰ in ea expirauit. vnde ⁊ mare nunꝙͣ coagelat̉: qꝛ ſemꝑ vaporoſum ⁊ groſſum ⁊ compactū inuenitur. Ip̄mqꝫ congelatū minꝰ eſt non congelato: eo ꝙ in cōgelato comprimuntur ꝑtes ꝑ exa lationē caloris. Nā videmꝰ cū ⁊ de aqua fit criſtallus: ꝙ aqua quidē eſt ꝑua: ⁊ etiā criſtallꝰ fit magis paruus Nō tn̄ aqua trāſit in criſtallū ꝑ partiū ſuaꝝ comp̄ſſio nem: vt aliqui volunt. Sed ꝑ ſolius caloris exp̄ſſionem Nā calor qui primo faciebat in aqua fluiditatē ꝑ p̄ſen tiā ſui: ⁊ poſtea facit duriciā ꝑ ſui abſentiā Extrahitur aūt caliditas aque ꝑ caliditatē aeris ip̄am circūſtantiſ ſicut ⁊ caliditas vini qn̄ debet fieri acetū: ꝑ calorē ſoliſ vel ignis vel aeris ¶ Gregoriꝰ in moralibꝰ li. xxix. Teꝫ ra quidē qn̄ compluitur iactata in ea ſemina feraciꝰ li gantur. Sed rurſum ſi illā pluuia immoderaciꝰ irrigat in culmo pinguedinē frumenti virtutemqꝫ inuitat. Si vero iactatū ſemen poſt pluuia gelu p̄mitur: quo foras citiꝰ apparere compellitur: eo intus fecundiꝰ radicatur et quo diutiꝰ vetatur ꝓgredi: eo abundantiꝰ cogit̉ mul tiplicari. Quia cū ab ortu immaturo reſtringitur: in cō ceptionis ſui tarditate laxatur: ⁊ ad fructū vberius im pletur. ¶ Actor. Gelu aūt terrā quidē indurat: ⁊ ſtrin git herbas: ⁊ arbores vrit: lapides findit: ſemen in ter ra comprimit ⁊ retardat. Sed inde vberiꝰ fructificare facit: niſi forte nimiū ſit: vt ſemē extinguat. ¶XAI. ¶ De nebula. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Ebula eſt reliquie nubiū reſolutaꝝ aquā plu te .i. roride. vnde nebula ſerenitatē ſignat ¶ Ex I imagine mundi. Nebula fit dū humide exalati ones vaporaliter trahuntur: ⁊ radiis ſolis ad terraꝫ re pelluntur. ¶ Iſidorꝰ. Nebula dicitur a nubendo .i. opi endo terrā ſiue ꝙ ſurſum volans nubes faciat. Exalāt enī valles humide nebulas: ⁊ fiunt nubes. Inde nubi lum. inde niues. Nebule aūt ima petunt: cū ſerenū eſt. ſumma cū nubilū ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Nebula nec eſta te: nec maximo frigore exiſtit. ¶ Actor. Nebula terraꝫ tegens late ſpargitur: aerem obſcurat: terrā fecundat. frigida eſt: ⁊ ſolis ardorem mitigat: aſcendens pluuiaꝫ nunciat: deſcendens ſerenitateꝫ ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Nebula aſcendens pluuiā nunciat: deſcendens ve ro ſerenū: Roremqꝫ ſalutifeꝝ terre fructibꝰ affuturuꝫ ſi ſuꝑ aquas ⁊ infima queqꝫ terraꝝ ꝑſeuerantiꝰ manet ꝓpter vicinitatem humiditatis. Eo ꝙ ex humido ꝯtra ctum ſimiliter cōtinuetur In locis aūt in alto ſitis pro pter aerem ſubtiliorem citius diſſoluitur. vnde ⁊ hmōi loca ſalubriter antiqui libentiꝰ habitabāt. ꝓpter cōmo dum aūt aque moderni econtra locis demiſſis ⁊ circa aquas edificant ⁊ cōmorantur: qd̓ multis eſt cauſa lan guoris ⁊ immature mortis. Nebula qn̄qꝫ denſa multū eſt fetida: qm̄ humores corrupti de terra ſubleuātur ad aera. ⁊ hec pectus ledit: reumaqꝫ peſſimū in capite cre at: qd̓ ſi ad pectꝰ deſcenderit: apoſtema ſepius generat Nebula quoqꝫ circa maiū ⁊ eſtiuale ſolſticiū: ac poſt ſe ptembreꝫ peſſima eſt. Ex vapore rorido: qui nobis pro pinquior eſt vapore ſicco fit nubes: et qn̄qꝫ nebula vi detur in illo. Nebula iudiciū viſus impedit. Auernus eſt lacus in ytalia nebulaꝝ ꝓcurator: multeqꝫ parēs ca liginiſ: ⁊ dicitur auernꝰ quaſi ſine vere. Ideo trāſſumit ¶ XoI. ad nominandū infernum. ¶ De exalatione vel euaporatione multipha ria. ¶ Actor. X imp̄ſſionibꝰ quoqꝫ aeris huiꝰ ſunt exalatio ſiue vapor et fumꝰ Ideoqꝫ de his etiā hic pat ca ſubiiciemus Eſt aūt exalatio vel euaporat eleuatio vel ſublimatio ſubtilis rei a corꝑe groſſo in al tum tendentis. huiꝰ cauſa p̄cipua eſt calor ignis vel ſo lis: qꝛ cauſa eſt reſolutionis. ¶ Ex libro de vaporibus Ignis itaqꝫ cū ſit corpꝰ attractiuū nō eſt euaporatius eo ꝙ omne euaporans euaporat ſubtilius ſe. nichil aui in corꝑibus eſt ſubtiliꝰ igni. Aer quoqꝫ non eſt euapo rans: eo ꝙ omne euaporans euaporat in fumū ſe ſubi liorem ⁊ ignitū. Qd̓ qꝛ nequaꝙͣ accidit aeri: vtiqꝫ nō Liber Quintus euaporabit. Aqua vero ꝑ calefactōem ignis euaporat in fumū ſubtilioreꝫ ſe: ⁊ poſtea remanet terreſtre. vnde ⁊ contingit ꝙ cū aqua decoquitur: in decoctione ſubti liatur. Et attende: ꝙ terreſtre admiſcetur humido: ita ꝙ agēte caliditate ex illo terreſtri euaporat illud humi dum: ſicut videre contingit in vino. At in ferro ꝑ actio nem ignis euaporatio nō eſt. Sed potiꝰ agente calore in ferro: impedit ſquamoſitas terreſtris ne humidū eua poret: remanetqꝫ magis aqueū .ſ. calibs: vt dicet̉ inferi us. plumbū aūt argento mixtū in argenti depuratione videmꝰ exalare ex caloris motione. Similiter ⁊ in auri depuratōe. Siquidē artifices ſaraceni deferunt ſuum auꝝ de terra in terrā: in ſpecie terre plumboſe. Eſt poſt modū eo in fornace poſito exalat plumbuꝫ ſine auri de perditōe. Sicut aūt in hoīe potionato euaporāte ad ce rebrum humido: contingit meatꝰ ſpirituū obturari per illud humidū: ⁊ tunc ſpūs qui erāt principiū caloris in cerebro: ꝑ deflexū reuertuntur ad inferiora: ſicut ſūt ex tremitates manuū et pedū ꝓpter qd̓ in homine potato manus ⁊ pedes ſunt calidi: caput autem frigidū. Cuꝫ aſpergitur humidum ſuꝑ laminam argenti combuſtaꝫ facit ventoſitatē que inter teſtā ⁊ argentū fuerat inclu ſa deſcendere ad olle ip̄ius ꝓfundū. Illaqꝫ ventoſitas facit argentū illud eleuari: qm̄ occupat in fundo locum argenti. Et tunc argento infrigidato apparet foſſa eiꝰ in fundo: ꝓut accidit in om̄i combuſto. plumbū aūt ali quando eſt euaporas. aliqn̄ ꝯuiſcans. vnde volentes de illo facere vitꝝ admiſcent illud cū terra ſubtili: cōuiſcāt qꝫ ꝑtes illas terreas ⁊ diſſoluūt ꝑ actōeꝫ ex ꝑte caloriſ fit etiā euaporatio multiplex ē terra: ex vino ⁊ aceto: ⁊ hmōi corꝑibꝰ aquoſis ⁊ terreſtribꝰ: ⁊ p̄cipue cadauerū ac ſimiliū corruptōibꝰ ⁊ putrefactōibꝰ ¶ XAII. ¶ De illis que ex terra fiunt Uonia aut terra ſperica exiſtit: vtiqꝫ vapor d̓ ip̄a aſcendens ſpericꝰ erit. Et ſi eleuetur de ſpi ritu mediocri .i. nō habente magis ex vna ꝙͣ ex alia ꝑte: tūc ex coagulatōe vaporis illiꝰ in ſurſū oppoſi ta ſoli apparere contingit arcuale .i. yridem. que eſt nu bes concaua ꝑ reflexionem ſplendoris ſolis ſurſum op poſiti arcualiter figurata. vnde nō apparet niſi ex ſoliſ oppoſitōe. Ideoqꝫ nunꝙͣ poſſunt eſſe yrides plures ni ſi due. vna ꝑ oppoſitū ſolis. alia lune. hoc videre contin git horis veſpertinis in eſtate: ꝙ .ſ. ſole exiſtente in occi dente. apparet yris in oriente. Et tunc exiſtente luna in auſtro: apparet alia yris in ſeptentrionē. Et inde eſt ꝙ yris hmoi figure arcuate haud incendiū ꝓpe venturū ſignificat: qꝛ ip̄a eſt ex ſpiritu calido mediocri ebullien te ꝑ poros humidi terreſtris. Incendiū aūt ſi qd̓ futuꝝ eſt fit ꝑ ſpūm calidū excedenteꝫ: ſicut accidit in diluuio qd̓ p̄ceſſit. Calor enī multiplicatꝰ in fundo maris et in terre fiſſuris nō potēs exire libere vel exalare ſicut nūc ibidem multiplicabat̉ ⁊ coagulabat̉: tandemqꝫ ꝑueniēſ ad tantā virtutē ꝙ habebat poteſtatē exalandi: ideoqꝫ ex abyſſo .i. ex ꝓfundo maris ⁊ terre. exalauit multū hu midi ſecū deferens in ſurſum. ꝓpter qd̓ facte ſūt pluuie xl. diebꝰ. Ip̄mqꝫ mare in ebulliendo ſe ꝑ totū orbem ef fudit. Ꝙ aūt yris nō apparet de nocte hoc eſt: qꝛ ſplen dor lune fluens ad terrā in debili multitudine ſui lumi nis calorem debileꝫ generat. Ideoqꝫ debiliter humidū groſſum de terra ſoluit ⁊ eleuat. nec tm̄: vt arcuale ī ſū mo apparere ſufficiat. Sicut autē panis cū extrahit̉ a furno habens humidū in poris ſuis diſperſim: ⁊ ip̄ius rare factōe ꝑ calorem mollis exiſtit: exalante aūt hūido indureſcit. Sic humido ſubtili paſſibili exalante: ⁊ ad mixto groſſo remanente in terra: remanebit ad modum lapidis ſicca ⁊ dura: diceturqꝫ terra lapidea. Terra la pidea fiſſurā facit circūquaqꝫ ⁊ extra Cū fit terremotꝰ circūquaqꝫ auditur fragor: ſicut in diuiſione ligni ſoli di. Et nō in diuiſione lane mollis ⁊ humide ⁊ ꝙ ex va pore terre fit terremotꝰ. ſignū eſt ventꝰ ſequens: qꝛ ven tus eſt vapor terreꝰ. Ex vapore aūt cumulato n̄ fit ter remotꝰ: niſi in terra dura: eo ꝙ in terra poros ⁊ latos ⁊ amplos habente: continua eſt exalatio ſpūs ⁊ nunꝙͣ etꝰ retentio: ꝓpter hoc in libia que eſt arenoſa: nō cōtingit fieri terremotum: niſi rariſſime. Nec etiā in arenis cre ſcunt herbe: qꝛ nutrimentū eaꝝ iā eſt exalatū Cōtingit aūt in aliquo terre loco: ꝙ terreſtre comp̄ſſione humidi in ip̄o fit pinguis. ſicut in ſterquilinio. vnde accidit in cauernis fieri bitumen pingue groſſum. ⁊ inde auripi gmentū: ſicut inferiꝰ dicetur. ¶ XIIIII. ¶ De illis que fiūt ex aqua aceto et vino. Qua vero ꝑ calefactōeꝫ ignis euaporat. vt di ctum eſt. in fumū .ſ. ſubtiliorē ſe: remanetqꝫ po ſtea terreſtre. vnde ⁊ cū decoquitur: in ipſa de coctione ſubtiliatur: ⁊ ſi poſtea ponat̉ in olla ꝑ noctem apparebit ypoſtaſis terrea in fundo exiſtēs. Similiter aūt euaporat acetū in aquā ſubtilē ⁊ inſipidā: remanet qꝫ poſtea terreſtritas ꝑua. Euaporat aūt vinū in aquā ꝑ inſtrumenti aque roſacee ſublimatōꝫ. Sed ꝙͣto vinū fortiꝰ eſt: tāto minor aqua extrahitur: ⁊ maior terreſtri tas remanet. vnde vinū rubeū magis eſt terreſtre: ⁊ mi nus euaporat. pluſqꝫ caloris habet in ſe: nā magis ter reſtre. hoc in ferro calido patet: ꝙ calorē diutiꝰ ꝙ aqua calida retinet. Sed attende primo ꝙ in vino ſunt duo. ſcilicet humoroſitas groſſa. ⁊ humiditas oleagina: que nutrit calorem naturalem in eo. Ideoqꝫ euaporat ī duo Prius .ſ. in aquā inſipidā vt dictū eſt. cuiꝰ principium eſt ſua groſſa humoroſitas. ⁊ poſtea in oleū: cuiꝰ princi pium eſt ſubtilis humiditas ⁊ oleagina. Ita duplex eſt euaporatio in aliqua re terreſtritate habente. prima ſci licet aqueā. ſecunda .ſ. oleagina. Coniuncta vero cauſa huiꝰ duplicis euaporatōis eſt. Cunqꝫ caliditate agēte in vino. aqueū qd̓ eſt in humido oleagino. de intentōne contrarietatis ſtatim magis patitur. magiſqꝫ calidū in illud agit: ⁊ euaporare facit. Cūqꝫ aūt calor naturalis in humido oleagino nutritur: ⁊ diutius remanet ip̄m in quo nutritur: ꝙͣ illud in quo nō nutrit̉. Cum ergo admi ſcetur humido: agente caliditate: ex illo terreſtri euapo rat humidū illud: ſicut iam oſtenſum eſt in vino. At in ferro ſquamoſitas terreſtris euaporatōeꝫ ꝑhibet: ſicut paulo ante iā dictū eſt. ¶ XIIIII. ¶ De illa que fit in corpore humano. Icut aūt iſta euaporatio fit in inſtrumētis ſub limandi: ſic etiam cōtingit in ſtomacho corꝑis humani. vinū ſiquideꝫ intus receptū euaporat ꝑ venas ſubtiles a ſtomacho ⁊ etiā ab epate: vſqꝫ ad cerebrum: ſicqꝫ vapor ille humiduſ a ſpiritu calido qui ante deferebat ibi deſtitutus: coagulatur a frigiditate loci in ſubſtantia corpulentiori. Sicut etiā contingit ꝙ vapor humidꝰ de terra reſolutꝰ ad regionē aeris frigi dam aſcendit. ibiqꝫ deſtitutuſ a ſpiritu calido ip̄m defe rente coagulatur. ⁊ in ſubſtantia pluuie deſcendit. Sic ergo vapor humidꝰ a viuo reſolutꝰ in groſſa corpulētia a cerebro deſcendit ꝑ eaſdem venas ſubtiles: ꝑ quas ⁊ aſcendit ꝓpter qd̓ mouetur magis corpus in deſcenſu vaporis hmōi dormiendo ꝙͣ in deſcenſu eiuſdē vigilan do. Spiſſiorēqꝫ tunc habet homo anhelitū: ꝓpter vapo rem deſcendentem inſpiſſatū: homines etiā gracileſ ve nas habentes in collo magis dormiunt: ac in dormien do magis mouentur: qꝛ nō habet hoc humidū in eis li berum deſcenſum. Ideoqꝫ dicit philoſophꝰ: ꝙ habēteſ capita groſſa ⁊ gracilia colla: multū dormiūt: qꝛ quan do multū potarunt: tunc vapor humidꝰ multū reſoluit̉: in ſubſtantia ſubtili ꝑ venas ſubtiles ad locum cerebri Et quoniā amplior eſt in eis locꝰ cerebri: multū inde ca pitur: multūqꝫ coagulatur. Qui cū tam cito non poſſit deſcendere: diutiꝰ manens in cerebro meatus oppilat Liber Quintus ſpirituū animaliū. Ideoqꝫ multū durat ligamentū ſen ſuum. Itaqꝫ ſomnꝰ longꝰ efficitur: eo ꝙ humidū in ce rebro coagulatū: diutiꝰ durat in meatibꝰ ſpirituū: ſicut in ep̄ylenticis ꝯtingit. vnde ph̓s dicit: ꝙ ſomnꝰ in epy lenſia eſt ꝑticularis: humidū aūt huiꝰ multū neruos re laxat: ⁊ paraliſim inducit. Nā ſi vinū calidū in ſe ⁊ ſic cum eſt. vapor ſimiliter reſolutꝰ ex eo calidꝰ ⁊ ſiccꝰ eſt. vnde ille quidē vapor non relaxat neruos: ꝙͣdiu habet ſpūm calidū ⁊ ſiccū deferentē illū in ſenſum. Sꝫ poſtꝙͣ deſtitutꝰ eſt ab illo ſpiritu calido coagulat̉ in humiduꝫ corpulentū. p̄terea ſicut pluuia multa in terrā deſcendē te: terra fluida reddit̉: ſic ex ml̓to tali humido a cerebro in ſtomachū deſcendente: materia in ſtomacho reperta lique fiens: ventris fluxus efficitur. Et ꝙͣto vapor eſt e groſſiori materia: maioriſqꝫ corpulentie ⁊ coagulatur ī cerebro: tanto tardiꝰ purgabitur ꝑ oꝑationem nature ꝓpter qd̓ ⁊ diutiꝰ durat humiditas que fit ex cereuiſia ꝙ que ex vino: magis que ex vino rubeo groſſo ⁊ ſubſtā tioſo: ꝙͣ que ex ſubtili albo. Deniqꝫ humido illo meatꝰ ſpirituū oppilante: nō valentes iidem ſpūs aīales exa lare ⁊ extra fluere: decurrunt ad extremitates manuuꝫ ac pēdū: ꝓpter qd̓ accidit in hoībus ebreis frequētibuſ ꝙ habent capita frigida: manꝰ aūt ⁊ pedes habent ca lidos ⁊ tremētes. Ebrietas quippe nichil aliud eſt ꝙͣ fu mus reſolutꝰ ē vino meatus oppilans: ꝑ quos fit repul ſus ſpirituū animaliū a cerebro: ⁊ iteꝝ deſcenſuſ a cere ¶ XcIV. bro ad ſtomachum. ¶ De illa que fit in arboribus Uemadmodū vero duplex eſt exalatio a terra .ſ. vaporis terrei ⁊ vnctuoſi. ⁊ vaporis humidi ſic ꝑ euiuſlibet arboris ſtipiteꝫ ⁊ cortices aſcē dit duplex vapor .ſ. vnctuoſus: ⁊ humidꝰ. Qui qn̄ mul tiplicati ſunt in arboris ventre: volenteſ exalare faciūt fiſſurā in arbore. Et vnꝰ quidē exalat tranſeundo ī ma teriā folii .ſ. humidꝰ. Et alter in materiā fructꝰ .ſ. vnctu oſus. Et ideo dicitur ꝙ fructꝰ magis vnctuoſi ſūt ꝙͣ fo lia in arboribꝰ. vnde ⁊ volentes habere rōſas in die na tiuitatis dn̄i. ligant in principio maii roſariū ſuꝑiorem omnē ſui poꝝ a principio ſtipitis vſqꝫ ad vltimitatem rami obſtringendo: poſtea vero vnctuoſum ⁊ humiduꝫ a terra veniens vſqꝫ ad ventrē ſtipitis ⁊ ramoꝝ multi plicatur in ſubſtantia: ibiqꝫ calor quieſcit: qꝛ exalare ne quit. Et tunc ruſtici ꝑ ſeptimanas tres aut ꝑ menſem ante natiuitatis dn̄i: ſoluunt a ligamentis ramos ⁊ ſti pitem: tunc de vigore informatiue virtutis exit vapor ille multiplicatꝰ in formā veraꝝ rōſaꝝ. porro ſicut ī ho mine famelico contingit: ꝙ ſi dentur ei dulcia intm̄ at trahitur de dulcedine a membris: ꝙ in ſubſtātia dulce dinis oppilantur meatꝰ: ꝑ quos nutrimentū diſcurrere debet ad membra: quouſqꝫ fiat deoppilatio eiꝰ qd̓ mea tus oppilat. Sic etiā in arboribꝰ aīam vegetabilē gulo ſam habentibꝰ. Si ab humiditate deſtituātur: ⁊ ſuꝑue niat pluuia vel vapor humidꝰ. contingit illū intantū at trahi in ebullitione vaporis illiꝰ a terrā in longuꝫ ꝑ po ros arboris: ꝙ in arboris imo fiat oppilatio groſſi va poris: ne ampliꝰ aſcendere nutrinientū ad ramos poſſit Et tunc calor qui viget in ſummo ventris arboris va porem receptū diſꝑgit ⁊ calefacit. Qui cū in loco ī quo fuit priꝰ iā ꝯtineri nō poſſit: ꝓpter rarefactōeꝫ q̄ iam in ualuit. tunc exit ẜm vigorē informatiue virtutis in ſpō ciem folii ⁊ fructus. Digeſtoqꝫ illo humido: qd̓ oppila bat pͥoros arboris in longū: ſi tempꝰ ſit calidū: ⁊ locꝰ ca le factus. deficiet humiduꝫ qd̓ in hmōi arbore p̄ſtabat fructibꝰ nutrimentū. tuncqꝫ calore conualeſcente matu rabuntur fructꝰ illi: ⁊ cadūt ex defectu nutrimenti. Et tunc iteꝝ ſi abundet pluuia in illa terra: ex abundante ſiccitate in hmōi arboribꝰ attrahitur iteꝝ humor in ex cedenti abundantia: ex quo ⁊ fructꝰ generabūtur ſimili ter vt p̄dictū eſt. vnde arbores quedā multotiens ferūt in anno fructū ex hmōi abundantia: ſed hoc nō accidit uiſi in calidis regionibꝰ ⁊ in quibꝰ eſt multa caliditas interpolatim. ⁊ parua pluuia: ſicut in mauroꝝ terra. XAVI. De illa que fit ex putrefactionibus. ¶ Auguſtinus de ci. dei li. xix. Orro cadauer animalis mortui ſi nulla ei cur condiendi adhibeatur: que formā eius diſſolui dilabiqꝫ nō ſinat: ſed naturali curſui relinquaỉ tam diu quaſi tumultuat̉ deſidentibꝰ exalatōnibꝰ: nr̄o qꝫ ſenſui diſcōuenientibꝰ. id enī eſt qd̓ in putore ſentit donec elementis mundi ꝯueniat. Et in pacē eoꝝ paula tim particulatimqꝫ diſcedat. ¶ Ex libro de vaporibus Quemadmodū autē accidit in cadauere: ꝙ ex alato hu mido ſubtili ab ip̄o. animalia generari contingit: ſicut etiā in aqua ſtante calor aeris ip̄m circūſtantis vincēs calorem ip̄ius aque ſtantis humidū ſubtile qd̓ natura lem ip̄ius aque calorē nutriebat. ad ſe attrahit. ⁊ cū hu miduꝫ illud ebullit in ſuꝑficie ip̄iꝰ aque cū calore aque illius ei adherente: generātur herbe minime ſine radi cibus. natantes in ſuꝑficie ip̄ius aque. vnde generatio hmōi aīalium in putre factis cadaueribus comꝑat̓ her bis in ſuꝑficie aque putrefacte natantibꝰ. At vero ma re putribile nō eſt. Sed nec putrefiunt currentes aque Dicit autem philoſophꝰ ꝙ hoc ideo eſt: qꝛ in motu eſt. Ego aūt dico: ꝙ motꝰ nō facit quin putre fiūt aque Sꝫ motꝰ ip̄e eſt ſignū: ꝙ calidū in eis abundet. ⁊ ꝙͣdiu ſic eſt: tamdiu erunt ſine putredine. Eſt enī putrefactio ca loris naturalis ꝑ aerem circūſtanteꝫ corpꝰ exalatio. Et bene motꝰ humidoꝝ eſt in eis ſignū caliditatis: qꝛ qn̄ nō mouentur: in ſtando ꝯgelantur: ⁊ hoc ꝑ comp̄ſſionē aeris calidi qui priꝰ erat in eis. ¶ XTVII. ¶ De exalatione que fit per attractionē. Redicte quidē euaporatōes vel exalationes fi unt ꝑ eleuatōeꝫ vel ſublimatōeꝫ. Et interdum etiā exalant aliqua ꝑ attractōneꝫ: fit aūt attra I ctio qn̄qꝫ ꝑ loci vacuitatē: vt apparet in ventoſa ī aqua cū accendit̉ ſtupa: rarefacit aera circūſtanteꝫ in ventre ventoſe: ⁊ ducit in raritatē eſſentie aeris innaturaleꝫ q̄ flamā extinguitur qn̄ ventoſa corꝑi cōiungitur. Et aer de ſui natura redit ad eſſentiā ac dep̄ſſionem in ventre ventoſe: ⁊ tunc occupat locū minorē ꝙͣ priꝰ. Et ne locuſ ſit vacuus: qui priꝰ occupabat̉ aere rarefacto: ſanguis exit de corꝑe ad repletōeꝫ illius. Item ſi apponat̉ fiala plena aquā ſuꝑ vinū in alia fiala cōtra ſolem. Ita ꝙ ſu ꝑficies vini ⁊ ſuꝑficies aque iuncte ſint ẜm ꝯtinuatō. Si fiala habeat collū gracile ſubitoqꝫ vertat̉: tūc vinū nō aſcendit in fialā aque: ſed ſolū inficit aquā fiale ẜm colorem ⁊ ſaporem. Illa tn̄ aquā in ſubſtātia eſt aqua. Et hoc eſt ꝙ diuites decipit cū deſiderāt vinū in febri bus acutis: qꝛ ſatis fit eis cū hoc ꝓ vino datur eis. Itē alio modo contingit attractō: cū .ſ. attrahens deſtitutū eſt ab eo qd̓ attrahit: ⁊ debet ip̄m habere naturaliter. verbi gratia. Cū ſcirpꝰ ſiccꝰ ⁊ groſſus deſtitutus eſt a ſuo naturali humido. ⁊ ꝯiūgitur mixto ex aqua ⁊ vine attrahet ad ſe humiduꝫ aquoſum naturaliter a quo d ſtitutus erat. ⁊ relinquetur vinū puꝝ. hic etiā modꝰ cō tingit in oui albumine cū eiꝰ aquoſum remanet abſente viſcoſitate. Nā in hyeme cū auferuntur a ficū cortices a lacte viſcoſo deſtitute: ⁊ ponunt̉ in ouoꝝ albumine n̄ attrahūt niſi albumē viſcoſuꝫ: ⁊ ideo remanet albumē aquoſum ſiue aliquā viſcoſitate. Eſt etiā alia attractio cū aliquid attrahit ad ſe ſuū ſimile: ſicut cū herbe ſalle attrahunt ad ſe ſalſedinem terre: itaqꝫ poſtea remane pulciſ terra. Eſt ⁊ attractio alia que viget in caliditate ⁊ ſiccitate. qn̄ .ſ. calidum ⁊ ſiccū circūſtans aliquod cor pus habens humiditatem ydoneā ad nutriendum illt calorē: attrahit ad ſe humidum qd̓ erat in illo corꝑe. Si enī humido illi adhereat calor extrahetur in ſuperficie Liber Quintus illius rei calide. illud qd̓ facit reꝫ ſi fuerit alba: nigreſce re. Et hec eſt cauſa cur ciphꝰ habens minimū d̓ cupro ⁊ multū argenti: nigreſcit in igne poſituſ. ſicut infra di cetur in tractatu de natura mētalloꝝ. ¶ XAVIII. ¶ De fumo. ¶ Actor. Umus aūt. vt ait philoſophꝰ in tercio metheo rorum. vapor eſt aduſtꝰ. Eſt tū multiplex vt di cetur inferiꝰ. ¶ Ex imagine mundi. Fumꝰ aſcē dit de aqua: om̄e nanqꝫ corpꝰ ꝯſtat ex quattuor elemen tis. lignū aūt eſt corpꝰ: qd̓ igni iniectū: ignis materies que ei ineſt ardet: terre aūt materies in cinerē vertitur aque vero ⁊ aeris materies euaneſcit in aerē. Ideo fu mus ille amaxꝰ eſt: qꝛ natura aque ſalſa eſt: ſiue qꝛ terre admixta eſt ¶ Hugo de ſex diebꝰ. Fumꝰ nichil aliud ē ꝙͣ guttarū minutiſſimarū aque cōgeries: per virtutem caloris in aera eleuata. ¶ Actor. Fumus oculos gra uat. Eodem tꝑe ꝑtim oritur partim qui ortus fuerat ſuꝑioribus diſſipatur Nam aſcendēdo attēuatur et de ficit ¶ Auicēna in quarto canone. Fumꝰ eſt terrea ſub ſtātia ſubtilis. digeſtiua: reſolutīa. Diuerſificatur aūt eiꝰ ſubſtātia ⁊ om̄es ſpecies eiꝰ ſunt exiccātes. Eſtqꝫ in eis igneitas pauca. hoꝝ aūt eſt fortōr cinis alitran. id eſt. picis liquide. deinde picis humide. deinde picis ſto racis. deinde mirre. poſtea thuris. poſtea therebintine Fumus aūt napte videtur fortior om̄ibus. fumus thu ris et therebintine ponunt̉ in medicamētis vlceruꝫ ocu li: ⁊ ꝓhibent ortū piloꝝ abditoꝝ: ⁊ curſuꝫ ⁊ corroſionē ⁊ humiditates cū quibꝰ ⁊ obtalmia ⁊ vlcera lacrimali um oriuntur ¶ Albertꝰ. Si aūt queritur que differētia ſit inter exalationē ⁊ euaporatōeꝫ ⁊ fumum. Reſpōde mus ꝙ fumꝰ ꝓprie dicitur inqͣtum ab exteriori calido igneo .i. agente ẜm ꝓprietatē ignis elicitur. ſicut terre um ſiccū. qd̓ ꝓximū eſt vaporibꝰ odoꝝ. Fumꝰ enī eſt va por terre: ſicut habet̉ in libro metheoroꝝ. Uapor igit̉ eſt inꝙͣtum elicitur ab extrinſeco calido. Exalatio vero inꝙͣtum ab exteriori calido agente educitur: caliduꝫ na turale ⁊ cū illo humidū ſiccabile. ¶ XCIX. De trina fumi varietate. ¶ Iſaac. ¶ Umꝰ triplex diuiditur. Unꝰ eſt quietꝰ ⁊ nulli us odoris neqꝫ motꝰ. Aliꝰ velociter mouetur: fortis odoratꝰ: ⁊ aeris paſſiuꝰ. Terciꝰ aūt inter hos duos mediocris. qm̄ ⁊ ſi mouetur: ⁊ alicuiꝰ ſit odo ratus. ⁊ aeris paſſiuꝰ. temꝑamento tn̄ vicinus eſt. Pri mus quidē ſubſtantiā terreſtrem groſſam ⁊ in aere gra uiter diſſoluendā: tardeqꝫ ī eo formandā ſignificat. Et in eo nec calor nec frigiditas certificari poſſunt. Sꝫ li cet ex ſe nil ſignificet nec materiā ſuā monſtret: tamē ꝓ pter ſui motꝰ defectōeꝫ. ⁊ nulliꝰ aeris paſſiones. groſſi ciem ſuā ⁊ frigiditatē ꝓpalet neceſſe eſt. Secundꝰ mate riam ſuā monſtrat eſſe ſubtiliſſimā ac penetratiuā ⁊ ca lidiſſimā. Et in duo diuiditur. Quidā enī ſua virtute ⁊ aeris ꝑforatōe temperate cōplexionis eſt. ⁊ inanimato ſpiritui conueniēs. Altera vero intꝑate cōplexionis et inanīato ſpiritui incōueniens. hic maloꝝ humoꝝ ⁊ cor ruptoꝝ multitudinem ſignificat habere ſubiectu: eo ꝙ naturales exierit qualitates. Et ideo cōplexionibꝰ hu mani corꝑis repugnat: ⁊ portendit odoris horribilitaſ ſubſtantie ſue corruptōe ꝫ. Que ꝯtingit aūt ꝓpter calo rem nō naturalē: aut ꝓpter putrefacta humiditatē. Si primo mō fetens erit: qꝛ huiꝰ calor in humiditate ebul litionem facit. Indeqꝫ putoris cauſa fit. hoꝝ nutrimē ta corrupta paſſiua ſunt. ⁊ putredinem in ſtomacho ge nerant. ac peſſimitatem fumoꝝ ad caput aſcendentium Si ſecundo modo fetens non erit nec fetentem reddit odorem: ſed grauem: quoꝝ tn̄ nutrimenta ſunt peſſima minoris tn̄ nocumenti ſunt: ꝙͣ eiꝰ qui fetens fuerit. De niqꝫ ſi odor fuerit tꝑatus: ſubſtātie temꝑantia mōſtra tur. ſi horribilis ergo fetidꝰ vel grauis. ſi fetidꝰ: defectꝰ caloris naturalis ſignatur ⁊ virtutis naturalis. ſi gͣuiſ ebullitio ⁊ putrefactio hūiditatis. ¶ Actor. De fumo fetido in cadaueribꝰ dictū eſt paulo ſuꝑius. ¶ C. ¶ De odoribus in genere. ¶ Actor. Uoniā aūt in vaparatōe que ſubiectū odorum eſt: exalatio ⁊ fumꝰ inueniuntur: ideo hec noīa odoribꝰ attribuunt̉: odor ergo inficit aera. vn̄ tuxta iſidoꝝ aroma dicit̉ quaſi aerioma. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Eſt ergo qualitas corpoꝝ que odor nuncu patur. Aer vero reꝝ qualitates quas tāgit: maximeqꝫ figurā. colorem. odorem. ſaporem. frigꝰ. calorem. aſpe ritatem. lenitatem. aſſumit ſibi Sed eaſdem penitꝰ con ſimiles ſibi. Cū ergo aer pomū tangit: odorem qui eſt ī eo aſſumit: cuꝫ quo .ſ. odore nares intrans vſqꝫ ad fora men qd̓dam qd̓ ori ⁊ naribꝰ eſt cōmune ꝑuenit: vbi ſūt caruūcule due: que a cerebro ꝓdeuntes in modū mamil larum dependent. has penetrat quidē exiens. quem aīa ꝑ ꝑtem iuſtrumenti p̄dicti q̄ plus ſe habet ad hanc qua litatem: ꝙͣ ad alias. vſqꝫ ad p̄dictū locū trāſmittit: que .ſ. inſtrumenti ꝑs odorem p̄dictum recipiens in ſe: in lo giſtica cellula rep̄ſentat anime. Nec eundeꝫ penitꝰ odo rem in pomo: etiā in manu tenentis: ⁊ in aere: et inſtru mento concedimꝰ eſſe. licet boetiꝰ videtur dicere. boeti us enī idem ꝓ ꝯſimili ponit interdū. ¶ CI. ¶ Utrum odor ſit qualitas ſimplex an com poſita. ¶ Albertus. Orro cū odor ſit agens in olofactū. Cuiꝰ inſtru mentū habet naturā ſimplicis: qꝛ dominat̉ in eo frigidū ⁊ humidū. videtur ꝙ odor qualitas ſit ſimplex. qm̄ agenſ ⁊ patiens ꝓportionalia ſunt ad in uicē ¶ Areſtotiles quoqꝫ in libro de ſenſu ⁊ ſenſato cō tra pythagoricos. qui dicebāt odores eſſe cōpoſitos ac nutrire quattuor ratōes inducit. Quaꝝ prima eſt Om ne qd̓ nutrit oportet eſſe cibū compoſitū. Odores aūt ſimplices ſunt. nō ergo nutriūt. Ampliꝰ aqua ſimplex in potu accepta: nō pōt ſola nutrire: qꝛ corꝑale mixtuꝫ oportet corꝑis ꝯſtitutiuū eſſe. At odores etiā ſūt aqua ſimpliciores: p̄terea odores om̄s cū ſunt in vaporatiuo ſicco ad naturā eiꝰ accedunt: ergo ſimplices ſunt: ⁊ nō nutriunt. Ceteꝝ om̄e nutrimentū compoſitū ab anīali receptū vadit ad locū digeſtionis a quo nutrit̉ corpus totū. At odores nō vadunt ad digeſtionis locū: ſed ad caput tm̄. Nō ergo vt cibꝰ compoſiti ſunt nec nutriūt: At vero cōtra rationes hniōi poteſt opponi. Quoniaꝫ odor eſt qualitas nutrimenti deſideriū cōferens: ſicut ī eodem libro ſcriptū eſt. non aūt eſt qualitas ſimplex: qꝛ ſicut dictū eſt iuxta eundem philoſophū: nutrimentum nō eſt ſimplex: ſed compoſitū. p̄terea odor ſentit̉ ꝑ diffe rentias cōpoſiti. qꝛ. ſicut in eodem libro dicitur. oportet odores eſſe ꝓportionales humoribꝰ .i. ſapioribꝰ. Et ī ſe cundo de anima dicitur: ꝙ odores ad guſtū analogiaꝫ habere vident̉: ⁊ ita eſt humor .i. ſapor hic quidem dul cis. ille vero amarꝰ. ſimiliter ⁊ in odoribꝰ. Cū ergo qͥd quid ſentitur ꝑ differentias compoſiti: compoſituꝫ ſit: oportet etiā ꝙ odor qualitas compoſita ſit. Nos itaqꝫ dicimꝰ ꝙ odor conſideratur modis duobꝰ. Uno modo in ſe ſcilicet ẜm ꝙ naturam qualitatis habet. ⁊ ẜm hoc ſimplex eſt. Alio modo in comꝑatione ad ſubiectum in quo eſt. Et hoc dupliciter. Uno modo .ſ. in comꝑatōne ad ſubiectū in quo eſt qd̓ eſt materia ⁊ odoris cauſa. et hoc eſt odorabile corpꝰ. Et ẜm hoc nō eſt odor ſimplex nec conſtituitur ex ſimplici. alio modo in comꝑatōe ad mediū qd̓ eſt ſubiectū differentie. Et ẜm hoc ſimplex ē qd̓āmādo .ſ. qd̓ ſimplex dicitur. qd̓ eſt ſpūale ẜm aeris naturā. Et compoſitū qd̓ eſt groſſuꝫ. mixtū habens pu rum impuro: et graue leui: ſicut eſt cibꝰ aīatoꝝ corpoꝝ Et de hac ſimplicitate intelligit philoſophꝰ qd̓ inducit contra pythagoricos in ſuis rationibꝰ. porro illa ꝓpor tio q̄ eſt inter agens ⁊ patiēſ. nō attendit̉ ī ſimplicitate Liber Quintus vel compoſitōe. Sed potiꝰ in hoc: qd̓ patiēs receptiuū ſit agentis forme. Simplex enī bene agit in compoſitū vt patet qn̄ ignis exurit lignū. ¶ ¶II. Ꝙ odor principaliter cōſtituitur in vapo re calido et ſicco. Bor principaliter quidē ꝯſtituitur in actu ſicco Secundario aūt in humido ſaporoſo. Qd̓ con tingit tribꝰ de cauſis. Una eſt .ſ. ꝙ odor refert̉ ad alimentū cuiꝰ excitat deſideriuꝫ. alimentum quippe oportet incorꝑari. at omne qd̓ incorꝑatur: neceſſe eſt id cui incorꝑatur ſubintrare. Nō aūt ſubintrat niſi ī hoc qd̓ eſt humidū ſubtile. ⁊ ꝑ hoc qd̓ eſt humidū querit ter minos alienos. ac vt terminetur ad ꝑtes eiuſ qd̓ nutrit̉ Et ꝑ hoc qd̓ eſt ſubtile fit penetratiuū ꝑtiū ⁊ ꝑtis ꝑtiū vt habetur in ſecundo de generatōe ⁊ corruptōne. Ne ceſſe eſt itaqꝫ ſaporē: qm̄ eſt in alimento cōſiſtere princi paliter in humido: ⁊ ſecundario in ſicco. Odor aūt qꝛ n̄ debet incorꝑari vt p̄habitū eſt. Ideo cōſtitui debet op poſito modo .ſ. principaliter ex ſicco: ⁊ ſecundario ex hu mido ſaporoſo. Secunda cauſa eſt in comꝑatōne ad or ganū ſenſus: qꝛ .ſ. illud frigidū ⁊ humidū eſt. vt habitū eſt ſuꝑius. ſic ergo neceſſe eſt: odorē eſſe actu calidū: vt temperet excellens frigidū in cerebro. Ita neceſſe eſt ꝙ in actu ſit ſiccꝰ vt temꝑet excellens humidū in eo. Ter cia cauſa eſt in comꝑatione ad mediū ꝑ qd̓ eſt odoratꝰ. hoc enī eſt mediū extra .ſ. aer ⁊ aqua. dicit eniꝫ areſtoti les in primo metheoroꝝ: ꝙ vapor calidꝰ ⁊ ſiccꝰ om̄i va pore longe altior aſcendit. ad odoratū neceſſe eſt vt ſit iu vapore actu calido ⁊ ſicco. Si aūt obiicitur: ꝙ quid quid querit terminos alienos: principaliter humidū eſt Reſpondemꝰ ꝙ querere terminū alienū ꝯtingit ex du plici cauſa. Una .ſ. ꝓpter vehementiā paſſibilitatis: qꝛ nullo modo ſtat in ſe: ⁊ ſic humidū querit terminos ali enos. Alia vero ꝓpter vehementiā qualitatis actiue: qꝛ .ſ. querit alioꝝ naturā in ſe trāſmutare: ⁊ ẜm hoc ca lidū terminos alios querit. p̄cipue qn̄ ſiccum eſt: ⁊ hoc modo terminos alienos querit odor. ¶III. Ꝙ odor ꝑ euaporatōnes immutat. N hoc aūt ab oībus alijs ſenſibilibus differūt odores qꝛ immutāt ꝑ euaporatōes. dicit enī ph̓s in libro d̓ ſen ſu ⁊ ſenſato: ꝙ odor ē fumalis euaporatio. Fumalis au tem euaporatio eſt ab igne. hoc etiā ꝓbari poteſt ꝑ hoc ꝙ in reſpirantibꝰ membꝝ illud qd̓ eſt excellēter calidū neceſſe eſt habere refrigeratōeꝫ ⁊ mitigatōneꝫ caloris ſui ꝑ aliqd̓ qd̓ ſit actu frigidū ad ip̄m potens ꝑtingere qualem cor in animalibꝰ habet ꝑ aerē inſpiratū. ſimili ter ergo ⁊ membrū illud qd̓ eſt excellenter frigidum: ne ceſſe eſt habere mitigatōneꝫ frigoris: ⁊ ꝑ aliquid qd̓ ſit actu calidū ꝑtingere oportet ad ip̄m. Qd̓ quideꝫ niſi p euaporatōneꝫ ꝯtingere neceſſe eſt. At vero nullū ſenſi bile niſi odor habet organū ſuuꝫ a cerebro immediate. Ideoqꝫ neceſſe eſt odorē ꝑ euaporatōeꝫ ad cerebꝝ per tingere. Si aūt obiicitur in contrariū: ꝙ differētie odo rum ſunt circa differentias ſapoꝝ. At vero ſaporē nō contingit fieri ꝑ euaporatōeꝫ. Reſpondemꝰ ꝙ illud nō debet ita intelligi: ꝙ differētie ſapoꝝ ⁊ odoꝝ ſint eēdē Sed qꝛ differentie odoꝝ ad differentias ſapoꝝ analo giam habent duplicem. Una eſt: qꝛ quidquid nō habet ſaporē: etiā nō habet odorē. vnde dicitur in libro de ſen ſu ⁊ ſenſato: ꝙ elementa ſunt inodorabilia: qm̄ humida ⁊ ficca eoꝝ achimia ſunt ⁊ ſine ſapore: niſi fiāt cōmixta Secunda analogia eſt: qꝛ ſapores ⁊ odores ꝯſtituuntur ex eiſdē qualitatibꝰ primis. licet nō eodē modo comple xis. actiuis ⁊ paſſiuis. Sapor enī principaliter ꝯſtituit̉ ex humido. ſecundario ex ſicco: calido commiſcente ſic cum cū humido. Odor aūt principaliter ex ficco: ⁊ ſecū dario ex humido calido euaporatōeꝫ faciente. Frigidū aūt hebetat ſapores: ⁊ extinguit odores ꝑ hoc ꝙ imꝑe dit euaporatōeꝫ: Unde patet ꝙ odoꝝ ⁊ ſapoꝝ differētie nō ſunt circa ideꝫ numero: qd̓ ſit immediatū vtriqꝫ Si aūt obiicitur iteꝝ: ꝙ nō fit euaporatio niſi eleuatis ꝑtibus oībus ſubtilioribꝰ a corꝑe euaporante: ꝑtes au tem illiꝰ corꝑis ſunt: in quibꝰ eſt humidū ſaporoſum: ſic qꝫ videtur ꝙ humidū ſaporoſum ſit in vapore odorum Et ꝙ vtrūqꝫ diſcernatur ꝑ olofactū. Dicimꝰ ꝙ qn̄ ꝑteſ ſaporoſi eleuati ſunt ab ip̄o ꝑ euaporatōeꝫ: tunc nō ſūt ſaporis vel humidi ſaporoſi ſubiectū. Sꝫ potiꝰ qn̄ ſūt in corꝑe cōmixto in quo dn̄atur humidū ſaporoſum: et ſic ſimili modo nō ſunt odoris ſubiectū niſi potentia .ſ. inqͣtum poſſunt euaporare ꝑ calidū ſiccū. ¶ ¶IIII. Ꝙodor et ſapor diuerſimode cauſant̉ a qua litatibꝰ ſubiectorū cōplexionalibus Um aūt paſſio cauſata ꝑ ſe ex qualitatibꝰ com plexionantibꝰ ſubiectū ſuū: ſit ſequela totiꝰ cō ylexionis. Odorqꝫ ſit huiꝰ paſſio: quoniā in eo ꝑmixtum eſt hum̄idū ſiccū ⁊ calidū euaporare faciens. Ex quibꝰ principaliter ꝯſtituit̉ odorifeꝝ corpꝰ. videtur ꝙ odor ſit ſequela totiꝰ cōplexionis rei odorantis. A vero huic videtur eſſe cōtrarium: qd̓ habitū eſt ſuꝑius Idem corpꝰ eſſe odorifeꝝ ⁊ ſaporoſum. vnde ſi odor eſ ſet ſequela totiꝰ complexionis. Eodem modo. vt videt̉. ⁊ ſapor. Odor aūt principaliter eſt in ſicco: ⁊ ſecūdario in humido: ſapor ecōuerſo. Secundū hoc ergo ideꝫ cor pus eſſet principaliter ex ſicco: ⁊ ſecundario ex humido ⁊ ecōuerſo: qd̓ eſt impoſſibile. Nos itaqꝫ dicimus ꝙ ſa por ⁊ odor reuera ſūt ſequela complexionū corpoꝝ odo rantiū ⁊ ſaporantiū: qꝛ cauſantur a qualitatibꝰ cōplexi onalibꝰ. vt dictū eſt. verūtamen nō oportet ꝙ eodē mō cauſentur ab illis quo cōplexionātur: ac ꝑ hoc ſapor cō ſiſtit principaliter in humido: quoniā habet influere in ꝑtes ⁊ nutrire. Odor aūt principaliter in ſicco calido. vt temperet frigiditatē ⁊ humiditatē cerebri. Dicit̉ āt odor paſſio ſaporis: quia non accidit: niſi cui accidit ſa por: ⁊ cauſat̉ ab eiſdem principiis. Nō quidē eodeꝫ mō ſe habentibꝰ: in odore .ſ. ⁊ ſapore. Sꝫ eo mō quo dictū eſt ſupra. Itaqꝫ virtꝰ ſaporis nō eſt aliena nec acciden talis odoribꝰ. quia ſicut dictū eſt: odores cauſant̉ a prī cipiis ſaporis. veꝝ odor non eſt paſſio ꝓportionata vt habitū eſt ⁊ infra dicetur. Queri poteſt cur nō omnia corꝑa nobis bene ſapiant: que nobis bene odorāt. Nā ⁊ philoſophꝰ ſecundo de anima dicit: ꝙ alia quidē ꝓpor tionaliter habent odorem ⁊ ſaporē. Alia vero ꝯtrariū ⁊cꝭ. Nos itaqꝫ dicimꝰ: ꝙ nō in oībus odor ſaporem ſe qͥ tur. Nec hoc dicit philoſophꝰ. ſed dicit ꝙ in quibuſda ſit: in quibuſdā nō. Et hmōi cauſa eſt: quia quādoqꝫ in corꝑe odorabili humidū qd̓ actu in ip̄o eſt: indigeſtū eſ Ideoqꝫ dat odorem acutū aereū illud qd̓ euaporat ex ip̄o ꝑ calidū. Et digerit̉ complete ꝑ calidū: qd̓ facit ip̄ꝫ euaporare: hoc enī ſubtile eſt: facile digeſtibile. Et tuo erit odor dulcis. hoc ꝓprie accidit ī floribꝰ ⁊ in quibuſ dam pomoꝝ acetoſoꝝ fructibꝰ. Et hmōi ſignū eſt: qꝛ ſi hmōi poma aſſarentur vel elixarent̉: acquirerent etiam dulcem ſaporem ꝑ humidi decoctioneꝫ. Odores itaqꝫ qui habent delectabile ſapoꝝ: ꝓportionati ſunt ſapoſ bus. Ideoqꝫ penes ip̄m nō diſtinguit̉. qui vero ꝓprit habent delectabile: nō ſemꝑ ꝓportionati ſunt. Odor ei floris qn̄qꝫ dulcis eſt: etiā vbi ſapor n̄ eſt dulcis. Ides qꝫ penes ſapores nō poſſunt diſtingui tales odores. ¶ AV. ¶ De quibuſdā corporibꝰ odorabilibus ſecū dum areſtotilem. Orro dicit philoſophus in libro de ſenſu ⁊ ſen ſato: ꝙ mare odoreꝫ habet: et ſal magis odora bile eſt nitro Qd̓ etiā manifeſtat ꝑ hoc: quonia a ſale et nitro fluit oleū. magis aūt terreū eſt nitꝝ. Am plius inquit lapiſ nō odorat. quoniā achimus eſt: ligna vero odorāt: qꝛ ſunt enchima. lignoꝝ quoqꝫ que odora bilia ſunt aquatica minꝰ. Ut enī iam habitū eſt ſupra Liber Quintus nichil eſt odoriteꝝ: niſi qd̓ eſt compoſitū. ⁊ vapore ſicco euaporatiuū. Elementa igit̉ cū ſint ſimplicia: non ſunt ꝗdorabilia. Mare vero cū admixtū habeat vaporē ſic cum terreſtrē aduſtū qui cauſat ſalſedinem in eo. efficit̉ ꝗdorifeꝝ. quoniā odor ꝯſiſtit in vapore ſicco. Porro ſal eſt ſpecies terre. vt habet̉ in libris metheoroꝝ. generat̉ enī ex ſicco terreſtri ꝯbuſto: liquente aūt humido aquo ſo. Nitꝝ aūt ſpecies plꝰ ſicca: ꝓpterea etiā magis olei extrahitur de ſale: ꝙͣ de nitro: ſicut exꝑtum eſt in alchi mia. Et hoc ideo: qꝛ humidū aereū plus eſt in ſale ꝙͣ in nitro. Qd̓ qꝛ facile vaporat: ideo magis eſt odoriferum ſal ꝙͣ nitꝝ. Capis vero generat̉ ex luto viſcoſo: ⁊ eſt cō pactus ac terreſtris. Ideoqꝫ nō vaporat: ac ꝑ ꝯſequenſ nō habet odorē. ligna vero plus habent de aereo. cuiꝰ ſigͥnū eſt ꝙ cremabilia ſunt. Et qm̄ talia facile vaporāt ideoqꝫ ligna odorabilia ſunt. Et inter hec aquatica li gna: qꝛ magis frigida ſunt. ⁊ humiditate aque magis humida. Ideoqꝫ nō magis ſed minꝰ vaporātia ſunt: ac ꝑ hoc minꝰ odorabilia. ¶ AVI. ¶ De odoribꝰ quorundā metallorum. ¶ Areſtotiles in libro de ſenſu et ſenſato Nter illa vero que metallant̉ aurum nō odorat: qꝛ achi mum eſt. Es aūt .i. cupꝝ ⁊ ferꝝ odorabilia ſunt Et qn̄ comburit̉ humidū in metalliſ. tunc ſcorie metalloꝝ odo rifere ſiue odorabiles fiūt plus ip̄is mētallis Argentū vero ⁊ ſtannū magiſ odorat ꝙͣ auꝝ: minuſqꝫ ꝙͣ es ⁊ fer rum: eo ꝙ magis aquatica ſunt. ¶ Albertꝰ. Auꝝ quip pe quia fit ex puro ſulphure ⁊ argento viuo optime co mixtis. calido cōmiſcente: ac frigido congelante. vehe menteꝫ habet compactōeꝫ ex cōmixtionis bonitate. Et huiꝰ ſignū eſt eiꝰ ponderoſitaſ. habet etiā conſtrictionē. poroꝝ extrinſecꝰ ex frigido ꝯgelante. Et vtrūqꝫ illoruꝫ ꝓhibitiuū eſt euaporatōis: ac ꝑ conſequens odoris. Cu prum aūt ⁊ ferꝝ ita ſe habent: ꝙ in cupro quidē eſt ſul phur puꝝ ⁊ argentūuiuū nō puꝝ: ⁊ non bene cōmixta nec equalia: qꝛ plus eſt ibi de ſulphure. Ideoqꝫ non eſt. ſolidū in ꝑtibus. Sed ob abundantiā ſulphuris eſt po roſum: ⁊ ob hoc euaporatiuū: ac ꝑ ꝯſequens odoriferū Ferꝝ aūt eſt ex ſulphure viſcoſo ⁊ argentouiuo lutoſo. Et ꝓpter viſcoſitatem hmōi nō poteſt aqueū hmōi ar gentiuiui ſeꝑari. Ideoqꝫ ferꝝ nō eſt liquabile: ſed mol lificabile. ⁊ ꝓpter hoc nō bona habet cōmixtionē: poro ſum eſt atqꝫ euaporatiuū: ⁊ ꝑ cōſe quēs odorifeꝝ. Por ro ſtannū ⁊ plumbū ex vtroqꝫ impuro ſunt. Sed vincit in eis argentiuiui aqueū: ⁊ nō habent compactōeꝫ ꝑtiū ꝓpter minorem ergo compactōeꝫ magis odorifera ſūt ꝙ es ⁊ auꝝ. Beniqꝫ ſcorie oīm illoꝝ ꝓpter actōneꝫ cali di: qd̓ eſt aperitiuū poroꝝ: ⁊ euaporatiuū terrei ⁊ humi di magis odorabiles ſunt ¶ CVII. De odoribus ciborū ac medicaminum Razi in almaſore. Lures aūt vapores faciūt paſſionē in odoratu quemadmodū ⁊ in guſtu. aqueū enī ⁊ oīa acer ba ⁊ pungitiua vt alliū ⁊ cepa ledunt odoratꝰ ſenſum: nō minꝰ fere ꝙͣ guſtū. Sic ⁊ in oībus alijs ẜm maiorem ꝑtem: ea que mouent ſenſum guſtꝰ: mouent et ſenſum odoratus. vnde ⁊ eſt inuenire plurima: que nū ꝙͣ guſtauerunt hoīes ꝓpter odorē eoꝝ fetidū: qꝛ norūt cuiꝰ nature ſunt: ꝑ copia certificatōis q̄ ꝑuenit ad illoſ ex eoꝝ odoribꝰ. Sunt aūt ⁊ alia quoꝝ odor naturā eo rum nō p̄dicat: ⁊ hec quidem aut diuerſa ſunt natura: aut odore priuata. Que diuerſa ſunt natura: iocūdi ſūt odoris: maximeqꝫ roſa. Guſtꝰ enī eius valde manifeſte diuerſus eſt ab odore. Nec ſignificatio concordat vtri uſqꝫ. Cuiꝰ rei cauſa eſt: qꝛ rōſa varia eſt: ⁊ nō cōſimiliū ptiuꝫ. Guſtꝰ quidē eiꝰ compoſitū eſt ex amaro ⁊ aſpero ſuauiqꝫ ⁊ aquoſo: ꝑs eiꝰ amara calida eſt ⁊ ſubtilis: ꝑs ſuauis aſpera eſt frigida ⁊ groſſa. Aquoſa vero ī ſapo re varia eſt: media inter ſubtilem ⁊ inter groſſum Sub ſtantia vero odorifera eſt waporoſa ⁊ diſſoluta maxime in corꝑibꝰ odoriferis iocundi odoris. vapor autē ex ca loribꝰ generatur: nec ab oībus ꝑtibꝰ odorati reſoluitur Odor enī roſe nō ſignat quid calidū ⁊ ſubtile in oībus ꝑtibus eiꝰ tantūmodo. Sic ergo om̄ia q̄ odorē habent calida ſunt. Sed cū ſignificatio nature q̄ ſumit̉ ex odo re tranſit reꝝ iocundaꝝ odorem: nec eſt illi adequata. fida nō eſt: maximeqꝫ rōſe. Que aūt odorem nō habēt vt dulcia ⁊ falſa: nō manifeſtatur a nobis virtꝰ eoꝝ: ni ſi ꝑ ſaporem. Que etenī odore carent: aut ideo priuata ſunt odore: qꝛ vapor qui ſoluit̉ ab eis: eſt in vltimo ꝑui tatis Aut qꝛ nō cōſonat adoratui in tꝑantiā inter groſ ſum ⁊ ſubtile. hinc ē ergo ꝙ amara ⁊ pungitiua ꝓpter ſubſtantie ſubtilitatē odorifera ſunt odoribꝰ conſonis eoꝝ ſaporibꝰ. Salſa aūt ⁊ aſpera odore priuata manēt He nanqꝫ ſpecies ambe ſunt groſſe ſubſtātie. Et aſpe ra cū groſſiore ſubſtātia frigide complexionis ſunt: qua etiā de cauſa nullꝰ ab ea vapor diſſoluitur. Porro odori feroꝝ odor deſignat: ꝙ ſubtilis ſubſtantie ſunt ⁊ calide cōplexionis. nō tn̄ eſt certa ſignificatio ꝙͣta ſit eoꝝ ſub tilitas ⁊ calor. Ideoqꝫ indiciū cōplexionis reꝝ: ex odo ribꝰ minime eſſe ꝑpenditur ¶ Auicenna in ſecundo ca nonē. Odores quideꝫ ꝓueniunt a caliditatē: ⁊ ꝓueniūt a frigiditate: ſed eoꝝ olofactio ⁊ ip̄oꝝ ſternutatio ſecū dum plurimū eſt caliditaſ: qꝛ cauſa plurima in ꝓpinqui tate odoꝝ ad virtutem odorandi eſt ſubſtantiā ſubtilis vaporoſa: ꝙͣuis aliqn̄ ſit ẜm ſemitā cōuerſionis aeris p̄ ter reſolutōeꝫ alicuiꝰ rei ex habente odorem. Om̄es er go odores ex quibꝰ ſentit̉ mordicatio: aut declinant ad latus dulcedinis. calidi ſunt. Illi vero ex quibꝰ ſentitur acetoſitas vt roralis tharagīati .i. lacualis vapor .ſ. de lacubꝰ vel paludibꝰ om̄s frigidi ſunt. om̄ia quoqꝫ bene redolentia ẜm plurimū ſunt calida. p̄ter illa quibꝰ aſſo ciatur roralitas vt muſcꝰ ⁊ ſedatio ſpiritꝰ et anhelitus vt camphora et venūfar. Amboꝝ enī corꝑa nō euacu antur ſubſtantia in frigiditate aſſociata odori vſqꝫ ad cerebrum. omne ergo bene redolens eſt calidū. ſimiliter etiā om̄ia alfenitati .i. ſpeciēs que ſunt vt piper ⁊ ſil̓ia calida ſūt. ⁊ ob hoc dolorē capitis faciūt. ¶ CVIII. ¶ De differentijs odorū. ¶ Albertus. E differentiis odoꝝ in libro d̓ ſenſu ⁊ ſenſato dicit philoſophus: ꝙ due ſunt ſpecies odoris. Una .ſ. que eſt pene delectabilis odoratꝰ in ſa poribꝰ ⁊ n̄ habet delectatōeꝫ ꝑ ſe ſolū niſi etiā inqͣtū ſa porabile. Alia qn̄ quidem ẜm ſeip̄os odores delectabi les ſunt. Exemplū prime eſt odor ciboꝝ. Secunde aūt odor floꝝ. Porro gregoriꝰ nyſenꝰ dicit ꝙ generaliſſima odoꝝ differentia eſt bonꝰ odor et malus. Et hoꝝ medi um: qd̓ .ſ. nec bene odorabile eſt neqꝫ fetidū. Sciendum aūt ꝙ ſpecies odoris diſtinguunt̉ ẜm duplicem moduꝫ .ſ. in ſe: et in comꝑatione ad delectatōeꝫ vel triſticiam: quā inferunt olofactui. In ſe quoqꝫ diſtinguuntur du pliciter .ſ. abſolute: et in comꝑatōe ad ſapores. Abſolu te cū diſtinguunt̉: ꝓpria eoꝝ noīa nō habemꝰ: eo ꝙ ma le odoramꝰ. Un̄ in illa diſtinctōe nō habemꝰ niſi noīa excellentiaꝝ. Et vnū dicimꝰ redolens. Et aliud fetens Et ſi habemꝰ medium hoc nō eſt ꝑ cōmixtionem: ſed ꝑ abnegatōem extremoꝝ .ſ. qd̓ neqꝫ eſt redolens neqꝫ fe tens. In comꝑatōe vero ad ſapores denominamꝰ odo res noībus ſapoꝝ: vt a dulci ſapore: dulcem odorem: ⁊ ab amaro amaꝝ: et a pingui pinguem. et ita de alijs. Sicqꝫ multiplicandi ſunt odores ẜm doctrinā ſuꝑiꝰ ha bitam de coloribus et ſonis. Porro penes delectabile diſtinguuntur odores in duas ſpeciēs tm̄. Quaꝝ vna eſt .ſ. ẜm delectabile qd̓ cōfert alimento et hoc principa liter et primo eſt in ſapore cibi. ſecūdo in odore. Odor enī cibi manifeſtat ſaporem: qui eſt in eo delectabilis. Alia vero eſt ẜm delectabile qd̓ cōfert ad ſanitatem et hoc eſt ꝑ ſe et principaliter in odore. Cuꝫ enim odor ſit Liber Quintus quedā euaporatio ꝑtingit ad locū cerebri: ad quā ꝑtin gere nō poteſt ſubſtātia cibi. Ideoqꝫ neceſſe eſt vt hoc delectabile ſit ꝑ ſe ip̄m in odore: ⁊ nō in comꝑatōne ad cibū. ⁊ hoc eſt p̄cipue in floribꝰ ⁊ aromaticis ſpeciebꝰ. Quia vero humidū vaporatiuū vt eſt vinuꝫ vel mēdo qn̄qꝫ nocet humano cerebro: eo ꝙ vapores ad cerebrū eleuati ꝓpter cerebri frigidā naturā infrigidātur ⁊ cor rumpuntur. Indeqꝫ fiunt catarri ac defluentia reuma tis. Ideo qn̄qꝫ in potū taliū immiſcentur odorifera vt in vnū ꝯueniāt duoꝝ ſenſuū delectabilia. vnde delecta bile ſaporis in potū ad linguā ꝯfert ad alimentū Et de lectabile aromaticoꝝ in euaporatione ad cerebꝝ: ꝯfert ¶ MX. ad ſanitatem. De aere temperato et intemperato. ¶ Conſtantinus in pantegni ꝑte quinta. Er quidem eſt temperatꝰ: qui .ſ. nec calidus eſt nec humidꝰ nec ſiccꝰ nec frigidus. ſicut aer ver nus. Quidā aūt intꝑatus: qui .ſ. contrario mo do ſe habet. Itē t̓ꝑatus aer eſt mundificatus. ſubtilis. clarus. odore ſuauis. Sole occidente frigeſcens. orien te vero cito caleſcens. Aer has habens qualitates cor poꝝ tꝑat cōplexiones: humores ⁊ ſpūs confortat atqꝫ clarificat: ⁊ digeſtiuā virtutē adiuuat. Complexiones etenī corꝑis ſequūtur cōplexioneꝫ aeris. vnde ſi aer cla rus eſt lucidꝰ: humores ⁊ ſpūs clari ſunt ⁊ lucidi. ſi ve ro turbidꝰ: humores ⁊ ſpiritꝰ turbant̉ ⁊ ingroſſantur. Intemperatꝰ aūt eſt aer. vel in qualitatibꝰ: vt calidior frigidior humidior ſiccior tꝑato. Aut in tota ſubſtāt ia vt peſtilentialis. Qualitates exit quinqꝫ modis .ſ. ꝑ di uerſa anni tꝑa: ẜm ortꝰ ⁊ occaſus ſtellaꝝ: ꝓpter ventoſ ꝓpter regiones: ꝓpter fumos. ¶ Actor. De his alias pleniꝰ dicetur: vbi inter artes ceteras de medicina tra ctabitur. ¶ Auicenna li. i. Aer bone ſubſtātie eſt. Cui nec admiſce̓t̉ ex vaporibꝰ nec ex fumis res extranea: et qui celo diſcooptus eſt: nō inter pietes ⁊ tecta cōſtrictꝰ Sed cū in aere putrefactio cōmunis acciderit: tūc diſ cooꝑtus magis eā recipit: ꝙͣ conſtrictꝰ ⁊ occultatꝰ. Ali as aūt diſcooptus melior exiſtit. Et hic quidē bonꝰ aer ꝑmanet clarꝰ: niſi cū eo vapores miſceātur lacuū ⁊ ſta gnoꝝ ac ꝓfunditatū aquā continentiū: ⁊ terraꝝ q̄ laxe ſunt: ⁊ locoꝝ vbi olera talia qualia ſunt eruca. ⁊ cauleſ priunt̉. ⁊ arbores viſcōſe malarūqꝫ complexionū: et nu ces ⁊ ficꝰ: ⁊ odores putridi. Et ꝓpter hoc nō remoueā tur ab eo boni venti qui ex alta terra ſufflant vel equa li. aer calidꝰ diſſoluit ⁊ laxat: etſi caliditas eiꝰ pauca fu erit vel tꝑata colorē rubificabit: eo ꝙ ſanguinē ad exte riora trahit. Ꝙ ſi fuerit multa colorē citrinū efficit: qꝛ reſoluit illud qd̓ attraxit. Ip̄e quoqꝫ multū ſudorē effi cit: ⁊ minuit vrinā: digeſtionem debilitat: ⁊ ſitim facit. frigidꝰ aūt aer cōſtringit fortiorēqꝫ digeſtionē reddit. vrinā multā efficit: eo ꝙ humores cōſtringit: ⁊ in ſudo rem paꝝ reſoluunt̉. Egeſtionē quoqꝫ minuit: qꝛ muſcu lis natiū ſe exprimentibꝰ rectū inteſtinū paꝝ obedit: id circo egeſtio multū moratur: ⁊ eiꝰ aquoſitas in vrinam reſoluitur. Aer humidꝰ cutē lenit ⁊ corpus humectat Siccꝰ vero cutē exiccat: et corpꝰ denigrat. Aer turba tus aīaꝫ triſtificat: ⁊ humores cōmouet. Nō eſt aūt idē aer turbatꝰ ⁊ groſſus. Aer enī groſſus eſt ille: qui ī tur batione ſui ſimilat̉. Turbatꝰ vero qui cū ꝑtibꝰ groſſis miſcetur. CX. De ꝓprietatibus aeris ſeptentrionalis. ¶Conſtantinus vbi ſupra Eris mutatio ꝓpter regiones eſt quinqꝫ parti ta .ſ. ex loci altitudine. ex eiuſdē humiditate. ex montiū vicinitate. ex maris ꝓpinquitate. ex na tura pulueris terre. locoꝝ aūt cauſe maiores ſunt cēte ris immutando aerem. Septētrionalis aer frigidꝰ eſt ⁊ ſiccꝰ. Ciuitates ergo ſeptentrionali polo ſuppoſite ſaxo nice leutice: frigidiores eſſe comprobātur ac ſicciores. his aqua clara ⁊ aer clariſſimus: corꝑa ſaniſſima: color pulcher ⁊ rubicundus: corꝑa mollia et fortiora: pectora lata ſubtiles coxe. qꝛ calor naturalis ad interiora rediēt pectoris: pectora dilatat: coxas ſubtiliat. Et qꝛ ad ſuꝑi ora refugit inde capita eoꝝ et corꝑa fortiora ſunt: ⁊ vi ta longa: mores aūt aſꝑi: ꝓpter abundantiaꝫ colere ru bee. maſculi maxime patiunt̉ pleureſim ꝑipleumoniam alioſqꝫ morbos calidos. femine nō multū concipiūt qꝛ frigide ſunt. nec tn̄ abortiuos pariunt. Sed cum angi ſtia magna parturiūt: ꝓpter eaꝝ ſiccitatem plurime ve ro ſteriles ſunt. his etiā ineſt lactis paruitas: qm̄ ex fri gido coagulatur aqua. ptiſis quoqꝫ ꝓpter laborē partꝰ qꝛ vene in pectore creꝑant̉. ventres huius gentis duri ſunt. vomitꝰ facilis et ſine anguſtia. Appetitꝰ boni ⁊ ci to digerentes. ꝙ ex naturali calore eſt ad interiora fu gienti. Stomachꝰ mundificatꝰ potꝰ nō appetitꝰ: quen nimia comeſtio tollit. Meridianoꝝ qualitates his cō trarie et oppoſite ſunt: qꝛ ſunt ẜm calidū et humidū et hoc male recuꝑatum. multarūqꝫ putredinū: ſicut eſt aqͣ ſalſa et putrida currens ꝑ terre ſuꝑficiem. homīes ſicci color niger. capita humida et flegmatica. flegma vero nimiū de capitibꝰ deſcendit in ſtomachū. vnde appetitꝰ digeſtioqꝫ deficiunt: ex nimia frigiditate eoꝝ Calorē naturalis diſſoluitur dū exit ad exteriora. vn̄ deficium corꝑa: qꝛ mollia ſunt et flegmatica. Ex ꝑuo potu facili inebriatur. Capitibꝰ cito deficientibꝰ: color eoꝝ muta bilis. mores quieti et manſueti. vita pua. In corporiſ naſcuntur puſtule vel apoſtemata ad ſananduꝫ ſibi diſ ficilia ꝓpter humectatōes nimias ad putredines citaſ plurime vero infirmitates in maſculis dyſinterie: diat ria. febres ep̄iales diuturne. cātexie hūide. emorroide. Mulieres ſanguinis fluxū fatigantur et frequēter ol ortiunt. Senes ꝑaliſi laborāt. pueri epilentici ⁊ aueloſi fiunt. In iuuenibus aūt maxime raro infirmitates na ſcuntur: qꝛ ventres eoꝝ facile ſoluunt̉. vn̄ humores hu midi purgantur ¶ CXI. De ꝓprietatibꝰ aeris oriētalis et occidētalis Rientaliū regionū aer clarus eſt: paꝝ ficcꝰ in ter calidū ⁊ frigidū tꝑatus: ſicut eſt veris com plexio. Illic habetur aqua clara. mollis. ſapore ſuauis. ſiue ſit celeſtis .i. pluuialis. ſiue terreſtris. Clari ficatur enī ſole: quippe cū ſplendor eiꝰ tꝑatus ſit. Nec eſt ſalſa: cū ibi ſol nō diu maneat. Neqꝫ cruda: qꝛ n̄ ab ea ſe elongat. Ibi colores hominū lucidi cū rubore ⁊ al bedine mixte: carnes multe. voceſ clariſſime. corꝑa ſana et fortia. morbi pauci. Mores nō ignobiles. herbe mul te. Arbores magne multū generātur: qꝛ ꝓpter qualita tum tꝑamentum multe et ꝑfecte ſunt actiones earum. habitatores huiꝰ poli nō ſunt ſuꝑbi neqꝫ iracundi. Sꝫ humiles et manſueti. Ira enī et ſuꝑbia naſcūtur ex ca lore intꝑato et multo. Occidentales regiones acre nō tꝑatum habent: ſed calidū et humidū groſſum et claru Haꝝ aquā mutabilis eſt ⁊ turbida: qꝛ ſplendor ſolis n̄ lucet eis in primis ꝑtibꝰ diei: vt eoꝝ aquas vel aere di gerat. vnde hoīes ibidē multas patiunt̉ infirmitates. ⁊ color eoꝝ mutabilis ē virtuteſqꝫ cito deficiūt. Quia in eſtate principio diei frigeſcūt: et in veſꝑe caleſcunt. aer ergo eoꝝ ineqͣlis eſt: ſicut autumnalis. voces mūt Et oībus anni tꝑibus infirmitates patiuntur. Regio nes aūt cuilibet iſtaꝝ vicinantes tꝑate vel intꝑate ſūt ¶ AXII. ẜm eas quibꝰ affines ſunt. De diuerſis aeris et locorū ſitu vel vicitate. Ttitudo locoꝝ aerem habet claꝝ et mundifica tum: qꝛ venti ſeptentrionales ab altis locis na ſcentes: ad altiora loca cito penetrant. Aqua igitur eoꝝ clara ſubtilis ⁊ dulcis eſt. homīes pulcri cō loris. fortes et ſani. corꝑa eoꝝ magna. humiles ſunt manſueti. Nec labores ſunt eis multi. Aer regionuꝫ qͥ ſunt in vallibꝰ ſiue foſſis hiemalibꝰ pluuiis infundirus Liber Quintus que ab altioribꝰ ad inferiora facile ꝓlabuntur. Illic ho mines in eſtate ſitiūt: quā collectā nō currentē bibunt. Septentrionales ad eos nō ꝑtingunt venti. ſed meridi ani tm̄ ⁊ ip̄i calidi. idcirco eoꝝ aqua calida eſt. multum infirmātur: virtutes eoꝝ euacuantur. his corꝑa parua A lata: crura groſſa: pili nigri: ⁊ cutis nigra ſiue liuida. Nec ſunt multi laboris ꝓpter molliciē corꝑis Si vero loca nō multū ſunt calida inhabitantes ſunt ydropici. Ex montiuꝫ quoqꝫ vicinitate mutatur aer. ſi enī mons meridiano vento eſt oppoſitꝰ: ⁊ ſeptentrionalis ad euꝫ ꝑueniat: aerē frigidū ⁊ ſiccū habet ẜm qualitatē ſeptē trionalis. Si vero ſeptentrioni oppoſitꝰ fuerit: ecōtra accidit. Ex vicinitate maris mutatur aer. Quia ſi ma re ſit ex ꝑte ſeptentrionali fumꝰ aſcendit de mari: qui vicino miſcetur aeri: ⁊ ſic eiꝰ natura frigida ⁊ ficca. Si aūt ex ꝑte meridiei: calida erit ⁊ humida. Mutat̉ etiā ex natura pulueriſ: qꝛ ſi terra petroſa fuerit regio frigi da ⁊ ſicca erit. hoc enī teſtat̉ aqua ꝓfluens ex lapidibꝰ frigidior: ꝙͣ qn̄ ex luto naſcitur. ſi aūt terra ſolida eſt et aſpera: regio erit calida ⁊ ſicca. Et inhabitantium cor pora: ſicca ⁊ macida. Si vero terra argilloſa regio hu mida ⁊ frigida eſt. Mutatur etiā aer ex natura fumi: qꝛ ſi in exercitiis quorūlibet vel ꝙͣlibet inhabitantium terrā: ſiue in criptis ſiue ſimilibꝰ vbi ſedent locis. palu des. herbe. ſilue. arbores fetentes ſunt: aer cito putre ſcit. vnde loci illiꝰ incole ſepe ſolent egrotare. Ex qͣꝫ illa putredine cū fumi diſſolutōe febricitare: quoꝝ color ci trinus efficit̉. Cibꝰ nō bene digerit̉. Eoꝝ enī aquā pu trida cibū retardat: ſunt ergo ſine virtute. ¶ CXIII ¶ De aere peſtilentioſo. ¶ Er aūt a ſubſtantie ſue temperamento ī putre dinem ſeu quālibet peſſimā qualitatē mutatus peſtilentialis vocatur. vnde loca illa inhabitā tibus vniuerſaliter ⁊ equaliter morbi dn̄antur: qꝛ in di uerſis corꝑibus ſuis multa peſſima accidentia vnuꝫ et eundē morbū facientia coadunātur: ſicut alienationes dolores: nimii ſudores: in extremitatibꝰ corpoꝝ frigidi tates: in pectoribus calores: in linguis ſiccitates: in ore fetores: nimie anxietates: vomitꝰ colerici: ſolutōes: ven toſitates: vrine peſſime ac diuerſe. hic morbus vocatur epydimiacꝰ: qꝛ multiplex eſt ⁊ ſubitꝰ. vno eodemqꝫ tꝑe multis ingruens hoībus. huiꝰ cauſa eſt vniuerſalis mu tatio circūdantis aeris. Qui duabꝰ ex cauſis mutatur ex ſitu regionis: ⁊ ex qualitate tꝑis. Mutatio ꝓpter lo cum fit ex fumo diſſoluto herbaꝝ: fructuū: vel ſimiliuꝫ putrefientiū: qꝛ dum aſcendit miſcet̉ aeri. Similiter ex fumo lacuū. criptaꝝ. foſſaꝝ. corpoꝝ mortuoꝝ. Muta tio ex qualitate tꝑis eſt: cū tꝑa naturā ſuaꝫ exierint. vt 6 ſi tꝑa hiemiſ fuerint calida ⁊ ficca ac ſine pluuiā. Eſtaſ aūt pluuioſa. ver frigidū ⁊ ſiccū. autumnꝰ calidus ⁊ hu midus. hinc enī peſtilentia locis euenit: facieꝝ varieta tes. ꝑacute febres cū accidentiū peſſimitate Cauſa hec prima minor eſt. que n̄ tm̄ hoīes ſed beſtias mortificat ex corruptōe humoꝝ ſiue ſpirituū. Aliqn̄ etiā hec peſti lentia cadit in terre ſeminaria. vnde fructꝰ arboꝝ per dunt colores ⁊ ſuccidūt: quos aliqui comedētes in peſſi mas incidunt infirmitates. Corꝑa vero malis humori bus mundificata: ⁊ in cuſtodiēda ſanitate nō neglecta. in hac tn̄ peſte ꝑmanent ſalubria Similiter ⁊ illa quoꝝ cōplexio cōplexioni mutati aeris eſt ꝯtraria. Nō ſoluꝫ inde nō deteriorantur: ſed etiā ex eadē mutatōne melio rantur. ¶ Ex imagine mundi. Ex aere igitur naſcitur peſtilentia. vel ſiccitate. vel calore. vel tempeſtate corru pto. Que ſpiraculo ꝑcepto. lueꝫ. vl̓ tempeſtatē. vl̓ mor tem generat. ¶ Iſidorꝰ li. iiii. dicit. Peſtilentia eſt ꝯta gium qd̓ dū vnuꝫ app̄hendit: celeriter ad plura tranſit gignitur enī ex aere corrupto. Et in viſceribꝰ penetran po innititur. hec etſi plerunqꝫ ꝑ aereas poteſtates fiat: tn̄ ſine arbitrio om̄ipotentis dei om̄ino nō fit. dicit̉ aūt peſtilentia quaſi paſtilentia: eo ꝙ velut incendiuꝫ depa ſcens in toto corꝑe peſtis deſcendit. Eadē ⁊ contagiuꝫ a contingēdo: qꝛ quecunqꝫ contigerit polluit. Ip̄a ⁊ in guinaria ab inguinū ꝑcuſſionē. dicitur ⁊ lues ab labe ⁊ luctu. que tam acuta eſt: vt nō habeat ſpaciū tꝑis. quo aut vita ſperet̉ aut mors: ſꝫ repentinꝰ languor ſimul cū morte venit. ¶ CXIIII. ¶ De habitatione demonū in hoc aere cali ginoſo. ¶ Actor. Ec aūt om̄ia que diximꝰ de ventis ⁊ nubibꝰ ac ceteris que ſequūtur: fiunt in hac inferiori ae ris ꝑte craſſa ⁊ turbulenta. Nā ſerenitas atqꝫ tranquillitas ſemꝑ eſt in ſup̄ma. In hoc eodē celo. .i. ae re infimo ⁊ caliginoſo. teſte ſcriptura. demones habitāt Nō ad ip̄ius aeris ornatū: ſed in penā ſuā. ¶ Petrꝰ lō bardꝰ. Etenī ſuꝑbie ſue merito de celo empireo in quo cū alijs fuerat. lucifer cū oībus prauitatis ſue ꝯſortibꝰ in hunc aerē caliginoſuꝫ deiectꝰ eſt. qui iuxta petri ſen tentiā eis quaſi carcer vſqꝫ ad diē iudicii deputatꝰ eſt: tunc enī in baratꝝ detrudentur inferni. ẜm illud euan gelii. Ite maledicti in ignē eternū: qui paratꝰ eſt dyabo lo ⁊ angelis eiꝰ. hoc etiā ad ꝓbationē noſtrā factū eſt. vt ſint nobis cauſa exercitatōis: ſicut ſcriptū eſt. Non eſt nobis colluctatio aduerſus carnē ⁊ ſanguinē. Sꝫ et aduerſus principes mūdi ⁊ aduerſus rectores tenebra rum haꝝ. hinc ⁊ ip̄e dyabolꝰ dicitur princeps aeris hu ius. ¶ Remigius ſuꝑ epl̓am ad epheſios. Philoſophi quoqꝫ dixerunt: ⁊ etiā noſtri doctores ita opinantur: ꝙ ita plenꝰ eſt iſte aer caliginoſus demonibꝰ: ſicut ſoliſ ra dius minutiſſimis puluiſculis. ¶ Caſſianꝰ in libro colla tionū. Hoꝝ quippe. ſicut iam ſuꝑius dictū eſt. tanta dē ſitate ꝯſtipatꝰ eſt aer iſte qui eſt ꝓpe terrā. In quo non quieti ocioſiqꝫ ꝑuolitant: vt eos vtiliter aſpectibꝰ nr̄is diuina ꝓuidentia ſubtraxerit. Aut enī terrore ꝯcurſus eoꝝ. Aut horrore vultuū in quo ſe ꝓ voluntate ſua. cū libitum fuerit. tranſformant intolerabili formidine ho mines conſternarentur. certe quotidieqꝫ nequiores eo rum exemplis redderent. ¶ Continentia libri ſexti Extus liber incipit agere de ope re diei tercii. hoc eſt de aquarum congregatōe ⁊ de hmōi elementi ſcilicet aque natura ⁊ effectu ac multiplici varietate. Cōtinet au tem capitula. xcv. Eopere diei tercie. id eſt. de aquarum inferio A rum congregatione De quattuor elementoꝝ diſpoſitione ii. Qualiter tanta aquarum multitudo cōgregari potuit in vnum locum. iii. De loco congregationis earum iiii. Cur ꝯgregatōes aquaꝝ appellauit deus maria v. De naturalibus aque proprietatibus vi De eodem. vii. De mari. viii. De ſalſedine maris. ix. De ponderoſitate aque ſalſe. xi De natura ⁊ effectu aque marine. Qualiter aqua maris amaritudinem deponat xii. xiii. De occeano. xiiii. De cauſis augmenti ac decrementi in eo. De mari mediterraneo xv. xvi De ſinibus maris De duobus fontibus caloris et humoris inuicem ſibi xvii oppoſitis. xviii. De eſtibus maris Qualiter fiant ſecundum curſum lune. xix. Liber Sextus xx De ipſorum eſtuum variatione De creatione ventoꝝ ex maris refluxione. xxi. De periculis maris xxii. De diluuiis xxiii. De fontibus xxiiii. Qualiter inueſtigandi ſunt ſalubres fontes xxv. Quibus in locis querendi. xxvi xxvii. De natura aque fontalis De diuerſis generibꝰ fontium xxviii. Be mutabilitate quorundam fontium xxix. De miraculis quorundam fontium xxx. De fluminibus xxxi. De origine fluuioꝝ ⁊ quorundā exiccatione xxxii. De his qui augentur in eſtate. xxxiii. De flumine nili xxxiiii. De curſu eiuſdē: ⁊ latitudīe: ⁊ irrigatōe egipti. xxxv. De gange xxxvi. De tygri xxxvii. De eufrate xxxviii. De iordane ceteriſqꝫ famoſis fluminibus xxxix. Adhuc de eodem xl. De quorundam fluminum miraculis xli. De lacubus ⁊ lacunalibus aquis xlii. De lacu affalti ⁊ tyberiadis ceteriſqꝫ famoſis xliii. De quorundam lacuum miraculis xliiii. De puteis xlv. De natura aque putealis xlvi. De puteo fodiendo xlvii. De aqueductu faciendo xlviii. De ciſternis xlix. De piſcinis ⁊ balneis De vſu balnet li. De iuuamentis ⁊ nocumentis balnei lii. De diuerſitate aquarum multiplici liii. De diuerſitate aquarum in pondere. liiii. De diuerſitate in colore lv. De diuerſitate in ſapore lvi. De ſaporibus in genere lvii. De ſaporum cauſis lviii. Utrum generentur a qualitatibus primis lix. Utrum ſapor ſit paſſio compoſiti vel ſimplicis lx. Determinatio eiuſdem queſtionis lxi. De cognitione complexionis ac ſubſtantie cibi vel me dicaminis ꝑ ſapores lxii. De numero ⁊ differentiis ſapoꝝ ẜm auicennaꝫ lxiii. De operationibus vel effectibus eorum lxiiii. Item de eodem ſecundum almaſorem lxv. De comꝑatōe ſapoꝝ ad inuicē ī calore ⁊ ī frigore. lxvi Adhuc de eodem. lxvii De aquis metallinis lxviii. De aquis ſulphureis lxix. De aquis calidis ⁊ frigidis lxx. Adhuc de eodem lxxi. De aquis coctis lxxii. De ſimplici potu aque lxxiii. Adhuc de eodem lxxiiii. De aquis ad potandum eligendis lxxv. Iterum de eodem lxxvi. De aquis pernicioſis ⁊ venenoſis lxxvii. De his que generantur ex aquis ⁊ primo de vellere au reo. lxxviii De ſpongiis lxxix. De lapidibus p̄cioſis ex aqua generatis lxxx. De natura ⁊ ſpeciebus pumicis lxxxi. De natura ⁊ origine falis lxxxii. Adhuc de eodem lxxxiii. lxxxiiii. De operatione ſalis in medicina Item de eodem plinii documenta lxxxv De operatione ipſius in alchimia lxxxvi. De diuerſis ſpeciebus ſalis lxxxvii. Adhuc de eodem lxxxviii. lxxxix. De flore ſalis De nitro De virtute ipſius in medicina xci. De bitumine xcii. De virtute bituminis in medicinis xciii De alumine ⁊ eius origine vel natura xciiii De virtute eius in medicina xcv. ¶ De primo opere diei tercij .i. de aquarum congregatione. ¶ Cōmeſtor. ¶ C. I. ☞ Ercia die creator aq̄s exiſten tes ſb̓ firmam̄to cō gregauit in locum vnum: que licet plu rima loca obtineāt: tn̄ qꝛ continuantur om̄s in viſceribꝰ ter re: in locū vnū dicū tur congregate. vū potuit eſſe: vt aque que totuꝫ aeris ſpa cium .ſ. vaporabileſ occupabant: ſolidate tn̄ modicū obtinerent tocum. Et terra paululū ſubſedit: vt eas tāꝙͣ in matrice ꝯcluderet Et ſic apparuit arida q̄ priꝰ latebat ſub aquis ¶ Alex ander. Si aūt querit̉ cur nō dicat ſcriptura: fiant aqua ⁊ terra: vel fiat cōgregatio aquaꝝ: ſicut ſuꝑius dixit: fi at lux: ⁊ fiat firmamentū Dicimꝰ ꝙ nō eſt ſimile de aqͣ ⁊ terra: vt de firmamento ⁊ luce. Cū enī factio ꝑtineat ad ſpeciē. lux aūt ⁊ firmamentū habeāt ſpeciē valde di ſtantem a materia informi: recte id ip̄m oſtendit̉ ꝑ ver bum fiendi. Aqua vero ⁊ terra licet receperint ſpecies in tercia die: tn̄ qꝛ maxime accedūt ad materiā informē que priꝰ etiā dicta fuerat noīe terre vel aque. Ideo ſub alto loquendi modo eoꝝ factura cōgrue deſignat̉: dicē do: congregent̉ aque: vt inde notaret̉: ꝙ priꝰ erāt in cō fuſione: nunc aūt diſtinguātur. Et ſic in vnoquoqꝫ triū dieꝝ vna diſtinctio notaret̉. Unde auguſtinꝰ ſuꝑ gene ſim. Acceperūt inquit hec duo ꝓprias iſtas ſpecies no bis notiſſimas atqꝫ tractabiles. Aqua .ſ. mobilē. Ter ra immobilē Ideoqꝫ de aquis dictū eſt congregent̉. de terra vero: vt appareat arida. Aqua enim eſt labiliter fluxiua. Terra vero ſtabiliter fixa. Ceteꝝ ſi queratur: cur celū habeat diē in quo factū eſt ꝑ ſe: cur nō ſimiliter ⁊ terra que eſt aliud extremū ſuū habeat diē per ſe. Et mediū ſimiliter .i. aqua. dicimꝰ ꝙ terra ⁊ aqua plus in uicem ſibi appropinquāt in materia ⁊ forma ꝙͣ celū cū altero illoꝝ. Eadē enī eſt materia terre ⁊ aque ẜm traſ mutationem. Celi vero materia eſt ingenerabilis et in corruptibilis. ita ꝙ non corrumpitur ẜm partē: nec ẜm totū. Ideoqꝫ vno die ſcriptura ꝯiunxit iſta duo: que in ſe inuicē erant ꝯfuſa. Si vero querit̉ cur nō fit mentio de aeris factura exp̄ſſe ſicut aque ⁊ terre. dicimꝰ qꝛ ſcri ptura ibi loquit̉ tantūmodo vt carnalibꝰ app̄hendenti bus ſenſibilia. Ideoqꝫ loquitur exp̄ſſe de aqua ⁊ terra que ſunt viſibilia. Aer aūt inuiſibilis eſt. Ideoqꝫ de ū lo nō fit mentio: nec in ope diſtinctōis: nec in oꝑe orna tus. Sed totū celi: ⁊ terre: ⁊ aque noībus inſinuat. Na ſicut hic nō loquitur de aere: ſed tantūmodo de aquis Sic etiā inferiꝰ in oꝑe ornatꝰ nō fit mentio de aere ſub rōne aeris. ſꝫ tm̄ ſub ratōe aquaꝝ. Ibi nāqꝫ dicit aue ¶ T multiplicentur nō in aere: ſꝫ ſuꝑ terrā. ¶ De quattuor elementorū diſpoſitione Liber Sextus Atur aūt hic intelligi aeris diſtinctio a terrā: in diſtinctōe aquaꝝ Quia ꝯgregatis aquis cū nō ſit corpꝰ vacuū neceſſe fuit corpus aliqd̓ re olere vacuū. ¶ Comeſtor. Nō igit̉ aliquē moueat: ꝙ in diſpoſitōe elementoꝝ aer videtur p̄termiſſus: qꝛ nō eſt nominatꝰ: diſpoſitꝰ enī eſt. Cū liber ab aquis notaꝫ no bis formā accepit. ¶ Actor. Secundū opinionē que di cit firmamentū eſſe igneū .i. ſummitatē vel reuolutōeꝫ ignis. Secūda die diſpoſuit deꝰ igneꝫ: qꝛ tunc fecit fir mamentū. Tercia vero die reliqua tria elementa. Tūc enī diſpoſita eſt aqua: qn̄ que priꝰ aeris ⁊ terre ſpaciuꝫ occuꝑabat: in vnā ꝑtem terre ſucceſſit. Terra: qn̄ aquiſ nudata arida apparuit. Aer: qn̄ liber ab aquis notam nobis formā accepit Secundū alias aūt opiniones de firmamento .ſ. quē nō dicūt illud eſſe igneū: poteſt dici ꝙ tercia die facta eſt diſpoſitio oīm elemētoꝝ ꝑ ꝓprias ſperas. Nā aquis in locū ſuū cedentibꝰ ſicut aeris ſpe ra liberata eſt ab eis. Ita ⁊ ſpera ignis. totū enī ſpaciū aque occuparāt vſqꝫ ad celū. Ordinatur aūt quattuor elementa ẜm pondera: vt vnūqd̓qꝫ .ſ. quo leuiꝰ eſt: eo ſu perius ſit. quo grauiꝰ: eo inferiꝰ ¶ Albertꝰ. Ueꝝ ſi ſe cunduꝫ naturā terra eſt in medio oīm: videbit̉ eſſe quo ad omnē partē in medio aquaꝝ. Et videtur: ꝙ deberet aquis vndiqꝫ eſſe cooꝑta: ⁊ nullibi apparere arida. At vero nō eſt ſimile de aquis ⁊ de aere ⁊ de igne: ꝙͣtū enī elementū qd̓libet rariꝰ eſt: tanto locū occupat maiorem ⁊ ꝙͣto ſpiſſiꝰ: tanto minorē. vnde ⁊ dicit ph̓s ꝙ ex vno pugillo aque fiunt decē aeris: ꝓpter hoc aqua in mino ri loco eſt ꝙͣ aer. vnde nō ſequitur ſi aer ⁊ ignis ambiāt terrā vndiqꝫ ꝙ etiā aqua ambiat eā vndiqꝫ. Ceterum aquā humidū habet incorꝑabile. Terrā vero ſiccuꝫ in corꝑabile. que .ſ. duo dn̄antur in oībus elemētis. At ve ro aer humidum habet ſpūale ⁊ incorꝑabile. ꝓpter hoc aqua ẜm humidi ſui naturā diſſoluit terrā influens po ros eiꝰ. Ideoqꝫ aꝑitur terra ſepe. Et non oꝑit eā vndi qꝫ. At vero nō ita diſſoluit eā aer humido ſuo: nec influ it eā. Et ob hoc vndiqꝫ circūdat eam ⁊ etiā terrā. ſimi liter ⁊ ignis. ¶ III. ¶ Qualiter tāta multitudo aquarum cōgre gari potuit in vnum locum ¶ Actor. Erum opinio illa de aquis ꝙ totū antea ſpaci um aeris occuparunt: videtur habere calumni Nam. Si enī tota ꝯcauitas celi ſtellati plena eēt aere: ſicut nunc eſt: ⁊ ex tanto aere fieret aqua ꝑ cōden ſationē. Cū ex decem pugillis aeris fiat vnꝰ pugillꝰ aq̄ patet ꝙ multo plus fieret de aqua: ꝙͣ nunc ſit de ſpera aque ⁊ terre. ſpera quippe totā ꝯtenta in cōcauitate or bis lune ſic ſe habet ad hanc tanꝙͣ ad ſui parteꝫ. ita ꝙ cōtinet eā ſeptuagīes milies ⁊ quingenteſies ſepties. Cū ergo om̄is aqua denſior ſit aere: ꝙͣto magis ex aqͣ ſi totū occupabat: plus fieri aque ꝑ ꝯdenſatōeꝫ ꝙͣ nunc fit in vniuerſo neceſſe foret. ad hoc tn̄ poſſet dici: ꝙ qꝛ nondū elementa facta erant vel diſtincta. congregatio aquaꝝ ad verbū dei: nichil aliud fuit: ꝙͣ ẜm interiorem ſui ꝑtem aquā ip̄am ꝯdenſari: ⁊ ꝯdenſatā in ꝑtes terre dep̄ſſiores recipi. Secundū vero ſuꝑiorē ꝑtem in aerē rarefieri: ⁊ tunc forte primo indita eſt aquis verbo dei vis inclinatiua ad deſcenſuꝫ. vel illa vis naturalis que priꝰ inerat: tunc educta eſt de potentia in actū. ¶ Alex ander. Si querit̉ cū aque eſſent ꝑ totū aeriſ ſpaciū: qūo cōgregari potuerūt in vnū Cū nō videamꝰ aquā ꝯden ſari in ſe: ſicut contingit de aere. Reſpondet auguſtinꝰ contra manicheos ꝙ cū dicitur congregetur aqua que ſub celo eſt in ꝯgregationē vnā. hoc dicit̉. vt illa corꝑa lis materia in ea ſpeciē quā habent iſte viſibiles aque formaret̉. Ip̄a enī cōgregatio in vnū: eſt iſta formatio iſtaꝝ: quas videmꝰ ⁊ tangimꝰ. Nā omnis forma cogit̉ ad regulaꝫ vnitatis. Ꝙ aūt dicitur: ⁊ appareat arida. quid aliud dici accipimꝰ: niſi vt illa materies viſibileꝫ formā acciꝑet: quā nunc habet iſta terra: quā videmus ⁊ tangimꝰ. Suꝑius aūt materie confuſio ⁊ obſcuritas nominabat̉ terra inuiſibilis ⁊ incōpoſita. noīabat̉ etiā aquā ſuꝑ quā ſpūs dei ferebatur. Nunc fortaſſis aqua iſta ⁊ terra ſunt ex materia illa: que tunc illiſ appellaba tur noībus anteꝙͣ iſtas formas acciꝑet: quā in ꝑte vna ſcilicet ex ꝑte aeris cōſecuta eſt rarefactio: ⁊ loci maio ris occupatio. Ex ꝑte vero aque denſatio ⁊ minoris lo ci occupatio ¶ Albertꝰ. Tria ſunt elementa grauia .ſ. aer aqua ⁊ terra. Qd̓ patet ex hoc: qꝛ remota terra ī lo cum eius deſcendūt aer ⁊ aqua. vnū tn̄ eſt ſimplex gra ue .ſ. terra: cuiꝰ ſignū eſt manifeſtū: qꝛ ꝑ ſe ac ꝑ alia de ſcendit ad mediū. Deſcendit enī per ſe ad centꝝ: poſita quoqꝫ in aere ⁊ aqua: ſimiliter deſcendit Sicut ⁊ aqua in terra poſita aſcendit. hec aūt elemēta duo in igne po ſita deſcendunt. Ideoqꝫ dicit ph̓s ꝙ leuia ſunt in alio. ſunt etiā grauia in alio. hanc itaqꝫ naturā accipiēdo vl̓ attendendo: diſtincta ſunt media ab extremis. vn̄ nihil aliud eſt aquas in locū vnū congregari: ꝙͣ eis naturam illā dare: qua ſunt in terra leues: ⁊ ſic ab ip̄a aſcendunt In aere graueſ: ⁊ ſic ab ip̄o deſcendūt Et hoc eſt qd̓ di cunt ſancti: ꝙ ignis ⁊ aer diſtincti ſunt cū aque reſiden tes ab igne ⁊ aere ſeꝑate ſunt. ¶ IIII. ¶ De loco congregationis earum. Ocus itaqꝫ congregatōis aquaꝝ: eſt locus ori ginis eaꝝ: licet enī videamꝰ eas in multis loqͥ eſſe ⁊ manere: ⁊ in pluuiis ac nimbiſ ex alto de ſcendere. Tamen originaliter nō ſunt niſi in occeani lo co: ſicut in libro metheoroꝝ ꝓbatum eſt a philoſopho. ¶ Beda ſuꝑ geneſim. Itaqꝫ cōgregate ſunt om̄s aque inferiores in vnā matricē: vt lux q̄ preterito biduo aqͣs clare illuſtrauerat: in puro aere clarior fulgeret: ſic et appareret terra: que cooꝑta latebat: ⁊ que aquis limo ſa erat fieret arida ⁊ germinibꝰ apta. Eodē enī die ꝓ tulit terra herbas ⁊ lignā ¶ Actor. Locus etiā congre gationis aquaꝝ dici poſſunt om̄ia loca dep̄ſſa .ſ. maris lacuū: fontiū: ⁊ fluminū: que om̄ia ſunt vnꝰ locꝰ ꝯtinua tione. om̄es enī aque ꝑ occultos meatꝰ continuātur cū mari. Sicut in humano corꝑe eſt vnꝰ locꝰ maximuſ ſan guinis .ſ. epar. vnde exeunt vie ſanguinis vt totū corpꝰ irrigetur. Et ſic totū corpꝰ eſt vnꝰ locꝰ ſanguinis cōti nuatōe. Quia ad quālibet eiꝰ ꝑteꝫ ab eꝑate tranſmitti tur. vel naturalis locꝰ congregationis aquaꝝ eſt locus maris: quoniā illic naturaliter om̄es aque tendūt. Iuxͣ illud eccleſiaſtes. Omnia flumina intrant in mare ⁊c̓. Sic etiā multi ſunt ignes ꝑticulares. vnꝰ eſt tn̄ locꝰ na turalis ignis ad quē oīs ignis naturaliter tendit ¶ V. ¶ Cur congregationes aquarū appellauit de us maria. ¶ Albertus. Um aūt ip̄m elementū aque naturā habet inſi pidi: ⁊ congregatōnes aquaꝝ facte ſunt in vno Nocō: qui priꝰ erat locꝰ elementi: videtur ꝙ cō gregationes ille appellari deberēt inſipide ⁊ nō maria Maria ſiquidem amara ſunt ⁊ habent aquas cōpoſt tas: terreſtri cōbuſto ꝑmutatas. Aque vero ip̄iꝰ elemē ti ẜm naturā ſimplices ſunt. Et nos quideꝫ ad hoc dici mus: ꝙ mare ẜm aquaꝝ ſuaꝝ ſubſtantiā vt eſt elemētū eſt inſipidū. At vero ꝑ accidēs amaꝝ ⁊ mixtū eſt. ſicut iam dictū eſt. Poſſet michi dici: ꝙ mare nō eſt amaruꝫ niſi tm̄ in loco illo. vbi ſolis calor a fundo eiꝰ terreſtres vapores eleuat groſſos cōbuſtibiles. Sed in alio loco ē inſipidū: vt videtur velle philoſophus in libro de aīali bus: vbi dicit qḋdam genus piſcis eſſe dictū malakye carens ſanguine. qd̓ in locis calidis augmētatur: ⁊ ma gis eſt in pelago ꝙͣ ꝓpe ripas: p̄cipueqꝫ in locis in qui bus aque multiplicantur inſipide. Ex hoc enī accipitur ꝙ aque maris ſunt inſipide in aliqua eiꝰ .ſ. maris ꝑte. Liber Sextus Si aūt queritur cur illas congregatōes aquaꝝ ſcriptu ra pluraliter appellauerit maria ⁊ non ſingulariter ma re. Dicimus ꝙ humidū aque male terminabile eſt in ſe Ideoqꝫ ẜm omnē decliuitatē diuiſibile: vt ergo notetur diuerſitas iſta. vocauit deꝰ congregatōnes aquaꝝ non ¶ VI. mare: ſed maria. De naturalibus aque proprietatibus. ¶ Auicenna in primo canone Qua igitur eſt corpꝰ ſimplex: cuiꝰ naturalis lo cus eſt: vt ſit circūdans terrā: ab aere circūda ta: cū in ſuis naturalibꝰ ſitibꝰ ꝑmanſerit: ⁊ hec eſt eiꝰ grauitas comꝑatiua: cuiꝰ natura frigida eſt ⁊ hu mida ad ſꝑgendum ⁊ extendendū apta. Omnē figuraꝫ recipit: ſed nō retinet. huiꝰ igitur eſſe in generatiſ iuua mentum p̄ſtat: ad figurandū formas: ad lineandū ⁊ tē perandū. humidū eniꝫ cito formas figurales recipit: li cet eas cito amittat. Siccū aūt ecōtra ¶ Philoſophus in libro de ſenſu ⁊ ſenſato. Natura aque inſipida eſt: ſo la ⁊ incōmixta nō nutrit. Subtiliſſimūqꝫ oīm humido rum eſt. etiā ip̄o oleo: ſed ꝓtenditur oleū plus aqua pro pter lubricitatē: aqua vero tenuior eſt: quare ⁊ grauiuſ eſt eā in manu ſeruare ꝙͣ oleū ¶ Iſidorus li. xiii. Aqua dicitur: eo ꝙ ſuꝑficies eiꝰ equalis ſit. Hinc ⁊ equor ap pellatum eſt: ꝙ equale ſit ſurſum. duo autē validiſſima vite humane ſunt elementa .ſ. igniſ ⁊ aqua. vnde graui ter damnant̉ quibꝰ ignis ⁊ aqua interdicit̉. Aquarum elementū ceteris elementis imꝑat: aque enī celū tempe rant. terrā fecundant. aerē exalationibꝰ ſuis incorꝑant in ſublime ſcandunt. ⁊ celū ſibi vendicant. Quid eiꝫ mi rabiliꝰ aquis in celo ſtantibꝰ. piſciū examina ſecū rapi unt. Effuſe oīm in terra naſcentiuꝫ cauſa fiunt. ſordes detegunt. peccata abluunt. ⁊ potū cunctis animātibus tribuunt. ¶ Pliniꝰ li. xxxi. Si veꝝ fateri volumus. ele mentum aquē imꝑat alijs oībus. aque terras deuorant flamas necant. in ſublime ſcandunt: ⁊ celum ſibi vendi cant. ac nubiū obtentu vitalem ſpūm ſtrangulāt. Que cauſa. ſulmina elidit. ip̄o ſecū diſcordante mūdo. Sepe quoqꝫ ſubuehunt lapides aliena pondera portātes. Ee demqꝫ cadentes oīm ē terra naſcentiū cauſa fiūt. Oēs quoqꝫ terre vires aquaꝝ beneficio ſunt. ¶ Uitrubius de architectura li. viii. Nulla deniqꝫ ex om̄ibꝰ rebꝰ tā tas videtur habere ad vſum neceſſitates. quātas aqua ſine quā .ſ. nec corpꝰ aīalium: nec vlla vitalibꝰ virtꝰ pō naſci: nectueri nec parari ¶ Gundiſalinus. Aque ſuꝑ ficies exterior eſt ſperica: quodpatet in cypho a qua re ¶ De eodem ¶ Ex libro de naturis rerum. ¶ VII. pleto. Ichil liquiduꝫ ẜm ſe ip̄m maturatur abſqꝫ ari do. vnde aqua ſola liquidoꝝ minime maturat̉. ſola quoqꝫ nō impinguatur: aque om̄s ꝓfunde concurrūt in terra: qd̓ eſt ob victoriā terre ſuꝑ aquas. in pedibꝰ aūt montiū aque minorātur. Aqua vt dictuꝫ eſt euaporat in fumū ſubtiliorē ſe ꝑ calefactōeꝫ ignis. Et poſtea remanet terreſtre. vnde ⁊ ꝯtingit: ꝙ cū aqua decoquitur: in decoctōe ſubtiliatur. Et ſi poſtea ponat̉ in olla ꝑ noctē: apparebit ypoſtaſis terrea in fundo va ſis: ſimiliter euaporat acetū in aquā ſubtileꝫ ⁊ inſipidā poſtea remanet terreſtritas ꝑua. vinuꝫ ſimiliter euāpo rat in aqua ꝑ ſublimatōneꝫ inſtrumenti aque rofacee. Et ꝙͣto fortiꝰ eſt vinū: tanto inde maior aquā extrahit̉ et terreſtritas maior relinquitur. vnde vinū rubeuꝫ: qꝛ magis eſt terreſtre: magis euaporat in aquā Et in quo libet liquido nō ſubmergitur: qd̓ nō excedit ꝙͣtitateꝫ in pondere ip̄iꝰ liquidi. vnde ouū in aqua marina non ſub mergitur: ꝓpter illiꝰ groſſitudinē ⁊ grauitatē: aqua ſim plex nō debet habere colorē. nec ſaporē. nec odorē. Nā ſi quid hoꝝ habuerit. aliā rem ſignificat in ea admixtā Unde ẜm galienū. Aqua ſimplex tribꝰ ſenſibꝰ compro batur. Uiſu .ſ. ꝙ ſit nulliꝰ coloris vel claritatis. Guſtu ꝙ ſit nulliꝰ faporis. Olofactu vt ſit nulliꝰ odoris. Aqͣ ſubtilis ⁊ lenis eſt: que poſita ad ignem vel ad ſolem ci tiſſime calefit. Calefacta vero ſi ad aerem ponatur: ve lociter infrigidatur. Citiſſimaqꝫ mutatio eiꝰ de qualita te in qualitatem oſtendit eiꝰ lenitatem nec illaꝫ habere quicꝙͣ terreſtritatis. ¶ Philoſophꝰ. Aqua eſt ẜm ele mentū. Cuiꝰ immenſa ꝓfunditas dicitur abyſſuſ: quaſi abſenſ fundꝰ. habet tn̄ fundū: ꝙͣuis nimis ꝓfundū. hec frigida eſt ⁊ humida. que de lapide manat leuior eſt at qꝫ limpidior. Aqua cōmunis eſt om̄ibus: ad ima fluit: ſordes abluit: terre ꝑmixta lutū facit: ſitim ſedat: igneꝫ extinguit ⁊cꝭ. ¶ De mari. ¶ Iſidorus vbi ſupra. ¶ III. Are om̄is cōgregatio aquaꝝ abuſiue dicitur Sed illud cuiꝰ aque amare ſunt: proprie mare ¶Cappellatur. Qd̓ ideo incrementū nō capit: cum omnes fontes ⁊ flumina recipiat: qꝛ influentes vndas ip̄a magnitudo eiꝰ nō ſentit. deniqꝫ qꝛ amara aquā dul ce fluentū ꝯſumit: vel qꝛ nubes multuꝫ aquaꝝ ad ſe tra hunt. Siue ꝙ illud ꝑtim auferunt venti: partiꝫ ſol exic cat: poſtremo qꝛ ꝑ occulta terre foramina ꝑcolatū: ⁊ ad caput amniū fonteſqꝫ reuolutū recurrat. mare certū nō habet colorem: ſed ꝓ qualitate ventoꝝ immutat̉. Nam modo flauū eſt: modo lutulentū: modo atꝝ ¶ Ambroſi us in hexameron. Bonū eſt mare tanꝙͣ hoſpiciū ſtuui oruꝫ: delibatio alluuionū: inuectio cōmeantiū: quo ſibi diſtantes populi copulatur: quo p̄lioꝝ ꝑicula remouen tur: quo barbaricꝰ furor clauditur: eſt in neceſſitatibus ſubſidiū: in ꝑiculis refugiū: itineris compendium: ſubſi dium vectigaliū: ſterilitatis alimentū. Ex hoc pluuia ī terras diffunditur. Siquidē aqua de mari radiis hau ritur ſolis: ⁊ qd̓ eiꝰ ſubtile eſt rapitur. Quātoqꝫ altius eleuatur: tanto magis nubiū obumbratōne frigeſcit: ⁊ imber fit. ¶ Seneca li. vii. Natura maris eſt: vt im dum omne litoribꝰ impingat: nec ſolū cadauera ſꝫ ſtra mēta quoqꝫ: ⁊ naufragoꝝ reliqua ſimilia ex intimo tra hens eiiciat. Nec in tempeſtate ac fluctu tantū: ſꝫ tran quillum quoqꝫ ⁊ placidū. Omnis enī aquaꝝ ſtantium clauſarūqꝫ natura ſe purgat. Naꝫ in his quibꝰ curſus eſt: nō poſſunt vicia cōſiſtere: que ꝓpria vis defert ⁊ ex portat. Si quis aūt excelſa ꝑlibret maria: terris paria ſunt. Nā par vndiqꝫ ip̄a ſibi tellꝰ eſt: caua eiꝰ ⁊ plana inferiora eiꝰ ſūt. Sed iſtis adeo in rotundū orbis equa tus eſt. In ꝑte aūt eiꝰ ⁊ maria ſunt: que in vniꝰ pile eqͥ tate conueniūt: ſed ſicut campos intuentem: que paula tim deuexa ſunt fallunt. ſic cū nō intelligimꝰ mariſ cur uaturas. videtur planū quidquid apparet. at illud eqͣle terris eſt ¶ Philoſophus in ſecundo metheoroꝝ Bixe runt quidā ꝙ mare manat ex orbe: ⁊ in ip̄o eſt radix eſꝰ ⁊ principiū: finis quoqꝫ eiꝰ apud finem illiꝰ. Eſt aūt ma re locꝰ aquaꝝ ꝓprius: ⁊ aggregatio eaꝝ: ꝓpter ꝓfund tatem ⁊ longitudineꝫ. Et qd̓ eſt in eo ex aquis leue: eli uat ſol. Qd̓ aūt graue remanet in terra. quādo aut ele uatur vapor: ſubtile eiꝰ fit aer: ⁊ groſſum fit aqua Quā do vero eleuatur vapor ſalſus. deſcendens ſuꝑ multan admixtionē aeris: efficitur dulcis. ¶ Idē in libro vege tabilium. Ideo aūt mare ſuꝑ arenas eſt: ⁊ terra mari ꝓ pinqua arenoſa: qꝛ in aqua ſiccitas terre obtinuit: du ratqꝫ ẜm durationē fixionis terre: ⁊ exiſtentie aque: di uiſitqꝫ lutū ꝑ minutaſ ꝑtes ⁊ in arenā conuertit: vt au etiā in quibuſdā campis exiſtat arena. cauſa eſt mora motus ſolis ⁊ elongatio a dulcibꝰ aquis. Nā qꝛ nō ha bent qd̓ eos a ſole cooꝑiat: ⁊ ab aquā dulci remoti ſūt. Siccauit ſol ꝑtes humiditatis dulcis: remanſitqꝫ qd̓ ē de genere terre: ꝑſeuerante ergo ſole in loco illo dulco perto. ſeꝑate ſunt ꝑtes luti. factaqꝫ eſt arena ¶ Tgor Mare itaqꝫ ſalſum ⁊ amaꝝ turbidū ⁊ ꝓcelloſum vel tos generat. inquietum iugiter fluit ac refluit. omīa nū mina recipit. viua retinet. mortua abiicit. fetidum eſt. Liber Sextus periculoſum: monſtris omnibus plenum. ¶ ℟. ¶ De ſalſedine maris Ertur aūt ſalſedinē in mari fieri ꝓpter calidū vaporem admixtū groſſis aque ꝑtibus. Nā et ſic ſudor ⁊ vrina in quibꝰ agit caliditas: inue niuntur ſalſi ¶ Guilhermus de conchis. Cū enī mare torride zone ſuppoſituꝫ ſit ex calore ſpiſſat̉: ſalſūqꝫ fit̉: certū eſt enī aquā ꝑ calorē tranſire in ſalem ¶ Ex librō de naturis reꝝ. Exhauſto quidem a ſole dulci liquorē quē facile ignea vis trahit: aſperior craſſiorqꝫ relinqui tur amnis. vnde ſumma mariſ vnda dulcior eſt: ima ve ro amarior. Et luue quidē alimentū eſt in dulcibꝰ aquis ſolis aūt in amaris ¶ Philoſophꝰ vbi ſupra. Quidaꝫ dixerūt ꝙ ſalſedo accīdit mari: qꝛ qn̄ terra ignit̉ a ſole reſudat humiditas que eſt in ea: ⁊ fit mare ſalſuꝫ: qꝛ ſu dor eſt ſalſus. Alii ꝙ cauſa ſalſedīs eſt terra ſalſa. Cui cū ꝑmiſcetur aqua fit aqua ſalſa: ſicut aquā ſuꝑ quā fū ditur ciniſ: ⁊ deinde colat̉. Quidā aūt dixerūt: ꝙ aque dulces eleuantur ſurſum ob leuitatē ſuam: ⁊ ſalſum de ſcendit deorſum ꝓpter grauitateꝫ ſuā. Sed videtur ꝙ etiā in pluuiis ſit quoddā ſalſum. Cū enī vapor calidꝰ ⁊ ſiccꝰ ꝑmiſcetur frigido ⁊ humido ex quo fiunt nubes ⁊ pluuie facit eā ſalſam. ¶ Plinius li. ii. Solis ardore maris liquor ſiccatur: ⁊ hoc eſſe maſculū ſidꝰ accepimꝰ torrens cuncta ſorbenſqꝫ. ſicqꝫ mari late patenti ſalis ſapor incoquitur. Aut qꝛ exhauſto inde dulci tenuiqꝫ: qd̓ facillime vis ignea trahit: om̄e aſperiꝰ craſſiuſqꝫ lin quatur. hanc aūt veriorē eſſe cauſam aſperi ſaporis: qͣ ꝙ mare terre ſudor ſit eternꝰ. Aut qꝛ plurimū ex arido miſceatur illi vapore. Marine aūt aque gelantur tardi us ꝙͣ dulces accenduntur celeriꝰ ¶ Priſcianus ad coſ droe. Salſum eſſe mare cauſe quidē dicte ſunt differen tes. plures aūt aiūt minutiſſimū quidē eiꝰ ⁊ dulciſſimū ꝑ leuitatē ſurſum duci ꝑ dies ſingulos diſcretū ⁊ vapo ratum. Ibiqꝫ conſiſtere ꝑ frigiditatē. ⁊ iteꝝ deferri ad terrā. Salſum vero remanere ꝓpter grauitatē: ſicut in corꝑibus aīalium eſca intrante: qd̓ dulce ⁊ potabile eſt ab inſita caliditate tractū in carnes. ⁊ aliā ꝯcretionem venit ꝑtium. Suꝑfluum aūt apparet amaꝝ ⁊ ſalſū: ita vt etiā ſudores tales ſint. Ꝙ aūt mixta ſit ſalſedo dul cediui: hinc etiā poteſt accipi: qꝛ ſi quis ſaccū cereū for mans in mari immerſerit: priꝰ circūligans os: vt nō in fundatur mare. Tunc intrans aquā ꝑ cereos parie tes fit potabilis: ⁊ quaſi ꝑ colatoriū qd̓ craſſum ac terreum eſt ⁊ ſalſum: ſecernitur. Si quis etiā iuxta mare in lito re foſſam foderit aqua in ea p̄colata ex mari ꝑ occultaſ terre venas potabilis efficitur. Satiꝰ aūt eſt dicere ip ſum mare ſic creatū a deo fuiſſe: ſicut enī alioꝝ elemen torum vnūqd̓qꝫ ꝓpriam habet naturā: ita etiā mari cō naturalem eſſe ſalſedinē ꝓ oīm ſalute in terra aīalium. ne om̄ino putreſceret ſicut quidā lacꝰ ⁊ alie cōſiſtentes aque potabiles. X ¶ De ponderoſitate aque ſalſe. ¶ Areſtoti les in libro metheororū tercio. Quā ſalſa grauior eſt dulci: qꝛ ſalſa quidē groſ ſa eſt ⁊ turbida. dulcis autē facta eſt ſubtilis. Cuius indiciū eſt: qꝛ ſi vas cereū ore obſtructo mittatur in aquā ſalſam ꝑ horā: deinde extractū aꝑiat inuenitur intꝰ aqua: que pͥoros penetras intrauit dulcꝭ in ſapore ſuo: ⁊ leuis in pondere. Itē ſi ſal attritū in aqͣ dulci diſſoluatur: donec penitꝰ in ea reſoluatur: ouū in eam ꝓiectum nō ſubmergitur: ſed natat: qm̄ ex ſale in groſſata eſt ⁊ facta ſicut lutū: ouū aūt in aqua dulci ſb̓ mergitur. Fertur in paleſtina etiā eſſe lacꝰ alias lacūa vehementis amaritudinis ⁊ ſalſedinis: in qua nō eſt pi ſcis .ſ. qꝛ non eſt ibi ſubtile nutrimentū. Et ſi homo vel beſtia ligatura eiꝰ obſtricta .i. ꝙ primitꝰ liget̉ ⁊ ſtricte. ꝓiiciatur in ea: natat ꝓpter ip̄ius leuitatē ⁊ grauitateꝫ aque ſalſe: cū comꝑatur vnūqd̓qꝫ eoꝝ ad ſuū comꝑabi le videlicet grauitas aque ad leuitatē animalis: vl̓ gra uitas aque ad grauitatem aīalis ⁊ leuitas ad leuitateꝫ eſt etiā grauitas ⁊ groſficies illiꝰ aque maior grauitate illiꝰ aīalis. Et ſi mergatur in ea pannꝰ ſordidꝰ: ip̄a ho ra mundificat̉ ꝓpter vehementia ſalſedinis. Item inue nitur ſubmerſio nauis cadētis in aqua dulci magis ꝙͣ in ſalſa: qꝛ hec illa grauior eſt. huiꝰ etiā indicium eſt. ꝙ in loco qui dicitur gamon manat aqua ſalſa ⁊ currit ac flumen dulcis aque ſibi ꝓpinquū: ꝓpter qd̓ etiā in eo n̄ ſunt piſces. Et ſi quid de illo in vaſe ponitur et mouer fit ſal ſimile niui tenue ⁊ ſubtile. Cuiꝰ virtꝰ in ſalſedīe groſſo ſale fortior inuenit̉: qꝛ ſubtilitas illiꝰ aque dulo ſalſedinis virtutē ip̄am intrantis ꝓpriam facit. ⁊ quā do ex hoc ſale multiplicatur in cibiſ dulcorat ip̄m. ⁊ eſt vehementis albedinis. ¶ Idē in libro vegetabilium. Quum vt dictū eſt in aqua dulci mergitur: in ſalſa ve ro natat. Aqua igitur ſpiſſa eſt ſub non ſpiſſa. Spiſſa enī eſt de genere terre. rara vero de genere aeris. Ide oqꝫ ſuꝑeminet aqua dulcis oībus aquis: ⁊ a terra rmo tior eſt. hanc ergo naturalē eē neceſſe eſt: aqua vero ſal ſa ponderoſior eſt: nō enī aſcendit aqua niſi dulcis. Et patet qꝛ qd̓ ſuꝑ aquā aſcēdit ſubtiliꝰ eſt aqͣ. Cū gͦ illud attraxerit aer ſubtiliatur ⁊ aſcendit magis. Ideoqꝫ fō tes ⁊ flumina fiunt in montibꝰ: ⁊ aſcendit flegmā ad ce rebrum. Sic quoqꝫ om̄es cibi aſcendūt: ⁊ omnes aque Sed aqua ſalſa aſcendit cuꝫ eo: qd̓ ſiccauit calor ad ge nus aeris: vt in balneo patet. cū enī aquā ſalſam appre henderit calor: ſubtiliātur ꝑtes eius: ⁊ aſcendit vapor: ꝑteſqꝫ ſalſedinis recedūt cum humore naturali: qui eſt ex genere aeris ⁊ ſequunt̉ vaporē. Cūqꝫ ꝓcedens vnꝰ poſt aliū ſurſum tectū comp̄ſſerit ꝯgregabitur ⁊ inſpiſ ſabitur ac ꝯuertetur deorſum. aqua dulcis guttatiꝫ Et ſic in oībus balneis ſalſis erit vapor dulcis. ¶ XI. De natura et effectu aque marine. ¶ Auicenna in ſecundo canone. Qua marina aerea eſt ⁊ calida fiſſuris accidē tibus: a frigore ꝯfert anteꝙͣ vlcerentur: pedicu los etiā necat: ⁊ ſanguinē ſub cute congelatum diſſoluit. Confert etiā prurigini ⁊ ſcabiei ⁊ impetigini vapor aque marine ꝯfert epylenſie et ydropiſi. Ex hac aūt cliſtere fit ad dolorē ventris pungitiuū. Quādoqꝫ etiā bibitur: ⁊ ventrē ſoluit. deinde ius galline bibitur: eiuſqꝫ mordicationē ſedat. Itē ad vipere morſum in aqͣ marina ſeſſio fit: ⁊ iuuatur ab ea. Similiter etiā fit ī re liquis vermibꝰ ꝑnicioſis. ¶ Diaſcorides. Aqua mari naͣ inſcidā ⁊ termanticam ⁊ cacoſtomachā habet virtu tem. ventreꝫ turbat. flegma deponit Calida vero facta ⁊ fomento adhibita apoſtemata de alto educit ⁊ matu rat. Buriciā ſpargit: oībus dyaforeſim p̄ſtat: neruorū cauſas componit. cathaplaſmatibꝰ neceſſe miſcet̉: ⁊ no bilibꝰ medicaminibꝰ additur: ⁊ impetiginibꝰ adhibet̉. Tepida quoqꝫ lateꝝ torſionibꝰ accepta p̄ſtolat̉. Scabi es ⁊ prurigines fomēto adhibita tollit: lendem capitis purgat: tumores māmillaꝝ compeſcit. ſimiliter adhibi ta liuorem corꝑis emendat: venenatibꝰ morſibꝰ occur rit: frigoribus opitulatur: ſphalongionū ⁊ ſcorpionum ictus vel aſpidum non admittit. Calida quo adhibita corpꝰ tenuatū reficit: lauacriſ etiā vtiliter additur: q̄ la uacra ydropicis ⁊ cephalaricis ac ſurdis opitulantur: ſi ſeruata fuerit aquā marina bromū nō colligit. Mul ti vero coquunt eā ⁊ ſic reponunt: dantes eā ad purga tionem. ¶ Galienus. Aqua dulcis bibit̉: ⁊ eſt frigida in natura ſua ſemꝑ. aqua vero mariſ nō eſt taliter: ſola enī aqua cui nō admiſcetur extranea ſubſtantia eſt fri gida. vnde ſi homo tota die nataret in aqua dulci que nō eſſet vehementer frigida: ſed tepida: ſicut aqua quā calefacit ſol: infrigidaretur corpꝰ eiꝰ neceſſario. In aqͣ Liber Sextus vero maris ꝙͣ plures natarunt iuuenes tota die et no ctę: ⁊ tn̄ nō nocuit eis. XII. ¶ Qualiter aqua maris amaritudinem de ponat Hieronimus ſuper amos Ocat aūt deꝰ aquas maris ⁊ ſuꝑ terrā effūdit dū ip̄as amariſſimas ethereo calore ſuſpendit ⁊ excolat. ⁊ eliquat in dulcē pluuiaꝝ ſaporem. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Cū autē terra cauernoſa ſit. aqua labilitate ſua eā ſubintrat. que ꝑ cataractas tran ſiens colatur ⁊ extenuatur. Et ex qualitate terre diuer ſas ꝯtrahit qualitates. Si enī ꝑ terrā arenoſam ⁊ lapi doſam defluit: dulcē inde ſaporē ꝯtrahit: ſi ꝑ ſalſam: ſal ſum ſi ꝑ limoſam terrā vapida eſt aquā: ſi ꝑ lapideſ ſul phuris vel calcis aut eris: fit amara. Iuxta diuerſa er go accidentia terre diuerſum ſuſcipit ſaporē ¶ Seneca vbi ſupra. Quidā etiā iudicant terrā quidquid aquaꝝ amiſerit rurſum acciꝑe. Et ob hoc maria non creſcere. Quia qd̓ influxit nō in ſuū vertunt: ſed ꝓtinus reddūt occulto enī itinere terrā ſubit: ⁊ palam venit: ſecreto re uertitur: ⁊ in ip̄o trāſitū colatur: ꝑ multiplices nāqꝫ ter rarum amfractꝰ. verberatū. amaritudinē deponit. Et ī tanta ſoli varietate prauitatē ſaporis exuit: ⁊ in aquaꝫ ſincerā tranſit. ¶ Ex imagine mundi: aquā maris ꝑ ve nas terre occulto meatu diſcurrit: amaritudinē ī terra ponit. dulcis in fontibuſ erumpit. in mare iteꝝ refluit. hinc etiaꝫ dicitur ꝙ aque natura duplex ſit. Salſa ma ris ⁊ grauior: fontiū dulcis ⁊ leuior. Que etiā dū ī ma tricem abyſſum refluit. aquis maris nō immiſcet̉: ſꝫ vt pote leuis graues ſuꝑ aquas labitur: ⁊ in occultuꝫ cur ſum ſuū reuertitur. hinc eſt ꝙ mare n̄ redundat: cū oīa flumina recipiat: ſed ⁊ ſup̄ma maris vnda nō eſt adeo amara vt ea que in imo eſt. huiꝰ immenſa profunditas abyſſus dicitur: quaſi nō habens fundū. habet tamen: licet ꝓfundum. ¶ XIII. ¶ De occeano. ¶ Areſtotiles in libro methe ororum ſecundo. Rigo aūt oīm aquaꝝ eſt occeanū: om̄eſqꝫ rede unt ad loca ſua ꝓpria: que ſunt principiū ſeꝑa tionis eaꝝ ⁊ motuū. Mutantur aūt aque ⁊ ſa por eaꝝ: ⁊ ẜm diuerſitatem locorum ad que ꝑueniunt. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Occeanꝰ in modū circuli terraꝝ orbem amplectit̉ alterniſqꝫ eſtibꝰ accedit ⁊ recedit Re ſpirantibus enī in ꝓfundū ventis. aut remouet maria aut reſorbet. ¶ Secundꝰ ph̓s. Quid eſt occeanꝰ mundi amplexus. terminꝰ coronatꝰ. hoſpiciū fluuioꝝ. fons im brium. ¶ Ex imagine mundi. Occeanꝰ dicit̉ quaſi zo narum limbus: qꝛ quinqꝫ zonas mundi ambit ī moduꝫ limbi. Sicut aūt calor ex igne: ita frigꝰ ex aqua naſcit̉ vnde ꝑtes extreme occeani rigido gelū ⁊ ꝑpetuo frigo re horrent: qꝛ calore ſolis carent. ꝑs aūt occeani q̄ medi um orbis diuidit: ideo ſemꝑ feꝝ: qꝛ ſolis iter ſuꝑ ſe ha bet. Occeanus fluuioꝝ occurſu nō augetur: qꝛ fluenta dulcia ꝑtim ſalſis vndis ꝯſumuntur: vel ventis vl̓ va pore ſolis arripiuntur. ꝑtim ꝑ occultos meatꝰ ī amnes ſuos reuertuntur. ¶ Adelardus batimienſis ph̓s. Sal ſuginis cauſam in occeano: in calore ſolis planetarūqꝫ pono. Cā enī ꝑ torridā verāqꝫ zonā medius veruſqꝫ fe ratur occeanꝰ. ac ꝑ eandē: licet indirecte verſetur plane tarum curſus: a tanto calore ſtellaꝝ ip̄m mare calefieri eſt neceſſe. Ex quo ⁊ eiuſdē caloris effectū ſalſuginem conſequens eſt acciꝑe: Qd̓qꝫ ita ſit hoc: aſſerit: ꝙ ī ma ritimis q̄ illi occeano ſūt ꝓpinquiora. ſine om̄i artificō aqua marina in ſal vertitur: ad ſolē ſuꝑ rupes ſiccata. In longinquioribꝰ vero maribꝰ vt ſal poſſis habere: ip ſam maris aquā vtpote iā a vi caloris remotā ideoqꝫ minus coctam: igni neceſſe eſt adhibere ac retorquere. Sed ⁊ quaſdam dulces aquas in ſal verti viſum eſt ſe pe caloris artificioſa decoctōne. huc etiā illud accedit: ꝙ eſtate quidē om̄is aquā marina ſalſior eſt ꝙͣ hyeme Ꝙ ſi quis oꝑam dederit: etiā re exꝑire poterit. Mira ris aūt cur tantꝰ ſit fluminū illuc cōcurrentiū fluctus. tamqꝫ ꝑpetuus curſus: tam fere infinituſ numerꝰ: qūo nō inde augeatur occeanꝰ. At vero ſicut in illud q̄dam defluunt: ſic ⁊ ab illo quedā renaſcuntur. Itaqꝫ ſi dum quid recipit: ⁊ reddit quare augmentū ſenſibile non in currit. Sic etiā a quibuſdā dubitatū eſt: cū multa ex eo ſubterranea ꝓcedant flumina: multā quoqꝫ ꝑtem illius ſtellaꝝ hauſtꝰ auferat: decrementū qūo nō incurrat: qd̓ nec ſupplementū recipiat. vnde ⁊ apud ſtaciuꝫ phebris cautat: quo fonte immenſum viuat mare: nimiꝝ viuit: dū ꝙͣtum reddit recipit. ¶ XIIII. De cauſis augmenti et decrementi in eo. ¶ Guilhermus de conchis. Acrobius dicit: in ſeptē primis diebꝰ lunatōiſ ¶ fluctus occeani decreſcere. In alijs ſeptem cre ſcere. In tercia ſeptima decreſcere. In quarta creſcere. Huiꝰ varietatis ratio hec eſt humorē in vaſe clauſum videmꝰ duobꝰ modis creſcere. videlicet in ſub ſtantia ⁊ accidente. Olla ſemiplena ſuppoſita igni. nul la aqua addita impletur. Calor enim ad interiora peue trat. Qui motu ſuo aquaꝫ ad ſuꝑiora eleuat. Nil tn̄ eſt in olla vacui: qꝛ vel aquā: vel fumoſitate tota impletur. Simile eſt in occeano. Cū igitur eſt interluniū: qꝛ totꝭ ſplendor ſolis qui eū accendit eſt ſupra. nō poteſt aereꝫ ſibi ſubditum tenuare: qui ſpiſſatꝰ in humoreꝫ aque trā ſit. Eſt ergo tunc plenꝰ fluctꝰ. Cū vero ſplendor incipit deſcendere: accēditur luna: aeraqꝫ deſiccat: atqꝫ humo rem minuit. Et ꝙͣto plus accenditur: tanto plus humo ris conſumit̉. Septima vero die: qꝛ tota eſt medietas accenſa ſui: mediante aere calefacit humorem: qui bul liens vt aqua in olla ſurſum eleuatur. Et ea creſcente vſqꝫ ad. xiiii. diem creſcit fluctus. In tercia vero ebdo māda: qꝛ calorem eleuans in lunā minuitur fluctꝰ. quē admodum fit. ſi ignis olle ſubducitur. In quarta vero qꝛ iam multū deficit calor. ſpiſſat̉ aer. humorqꝫ creſcit. Creſcunt igitur fluctꝰ vſqꝫ ad nouiluniū. prima igitu ſeptimana decreſcit occeanus in ſubſtantia. Secunda creſcit accidente. Tercia decreſcit accidente. Quarta creſcit in ſubſtantia. ¶ XV. ¶ De mari medi terraneo. Ccidentalis refluxio occeani ad ſeptentrionem vergeus. cū iuxta latera terre tangens africaꝫ vſqꝫ ad finem illiꝰ ꝑuenerit: inter calopē ⁊ ath lanta gurgitatur vſqꝫ ad mediū terre iuxta hieruſalem mediterraneūqꝫ mare vocatur. diuerſa a diuerſis regi onibus nomina accipiens. Si vero qualiter aſcendat ⁊ deſcendat ſcire deſideras. Et que noīa ⁊ a quibꝰ regio nibus ꝯtrahat mappā mundi ꝯſidera. p̄dicta ſiquidem occidentalis refluxio ad ſeptentrionem vergens ex ath lante monte ſibi adiacēte mare athlanticū vocat̉. iufra hanc eſt anglia ⁊ vicine inſule. Ex orientali refluxione ad ſeptentrionem ſe vergente: mare indicum ⁊ mare ca ſpium naſcitur. Simil iter in alijs refluxionibus ad au ſtrum ſe vergentibuſ credendū eſt diuerſa maria naſci Sed hoc noſtra atteſtatōe deſcribi nō debuit. Quia ꝓ pter zonā torridā interiectā ſitꝰ illaꝝ nobis incognitꝰ ē Iſidorꝰ vbi ſupra. Mare magnū dicitur qd̓ ab occa ſu ex occeano fluit: ⁊ in meridiē vergit. deinde ad ſeptē trionem tendit. ⁊ dicitur mediterraneū: qꝛ ꝑ media fer ram vſqꝫ ad orientem ꝓfunditur: europam ⁊ aſiaꝫ affi camqꝫ diſterminans. Sicut ergo terra cū vna ſit: ꝓ di uerſis locis variis appellatur vocabulis. Eo modo ꝓ regionibꝰ hoc mare magnū diuerſis noībus nuncupꝰ rur vr̄ hybericū: adriaticū: ſic ⁊ ab inſulis: et agētio et ab opidis ¶ Xᵐ. ¶ De ſinibus mariſ ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra Inus dicuntur ip̄ius maris maiores receſſui vt in: mari magno ioniꝰ. In occeano caſpius Liber Sextus indicus. ꝑſicꝰ. arabicus. qui et mare rubrū: quod occea nō aſcribitur. Rubꝝ mare vocatum: eo ꝙ ſit roſeis vn dis infectum. Non tam̄ talem habet naturam: qualē vi detur oſtendere. Sed vicinis litoribꝰ viciatur gurgēs atqꝫ inficitur: qꝛ om̄is terra circūſtans rubea eſt: ⁊ ſan guineo colori ꝓxima. Ideoqꝫ ibi minium acutiſſimum excerpitur ⁊ alij colores: quibꝰ pictura variat̉ Cū ergo terra hanc habeat naturā. fluctibꝰ ſubinde diluit̉: ⁊ qͥd quid adheſum eſt. in hunc coloreꝫ cadit: ob hoc etiā in his litoribꝰ gemme rubee inueniunt̉. lapillꝰ enī eiu ſmo di humo inuolutꝰ. cū inter arenas attritꝰ eſt: ⁊ ter re cō lorem habet ⁊ mariſ. hoc mare in duos ſinꝰ ſcindit̉: qui ab oriēte eſt. ꝑſicus dicitur. qꝛ oram illiꝰ ꝑſę inhab itāt Alter vero arabicꝰ. ꝙ ſit circa arabiam. ¶ Comeſtor. Hoc mare caunoſum hebreus vocat. qꝛ canne in litori bus abuudant. XVII. ¶ De duobꝰ fontibus caloris .ſ. et hūoris in uice ſibi oppoſitis ¶ Guilbermꝰ de conchis. N prima quidē creatōe terra erat omnino aquis circū data. Sed vbi tenuior fuit celeſtiū calore eſt deſiccata. ita tn̄ ꝙ fons ⁊ principiū aquaꝝ fonti ⁊ principio calo ris. id eſt. ſoli eſt ſuppoſitꝰ Sapientia vero diuina ſine calore ⁊ humore nil poſſe viuere p̄ſciens. terrā vero fri gidam ⁊ ficcā eſſe. vt aliquid in ea poſſit viuere. fonteꝫ totiꝰ caloris .i. ſolem. ꝙ equaliter terrā calefaceret ſuꝑ mediū terre poſuit. Sꝫ qꝛ ex ſolo calore nil viuere poſ ſit. in medio eiuſdē terre fonti caloris fontem humoris ſuppoſuit. Ex his igitur duobꝰ terra hinc ⁊ illinc tꝑat̉ Eſt igitur fons humoris in medio torride zone ī modū equinoctialis circuli terrā cingens Qui ideo a pluribꝰ eſſe nō creditur: qꝛ ꝓpter nimiū feruorem torride zone ad ip̄m nō ꝑuenitur. Aphiſicis tn̄ p̄dictus neceſſitate eſſe creditur: verūqꝫ mare appellatur. hoc mare cuꝫ ad occidentē venerit duas reflexiones ibi facit: quaꝝ alte ra ad auſtꝝ: altera ad ſeptentrioneꝫ vergit. latera terre ſequentes. Similiter in orientē facit duas ad predicta loca vergentes. Aque vero que ex p̄dicto fonte humo ris: ꝑ ſuꝑficiem terre exeūt nec ꝑ catharactas tranſeūt ſpiſſe ſunt ⁊ ſalſe. mariaqꝫ vocantur. ¶ Ambroſius in hexameron li. ii. Cū itaqꝫ dicant philoſophi orbeꝫ celi volui ſtellis ardentibꝰ refulgentē. Nōne dei ꝓuidētia neceſſario ꝓſpexit: vt in terrā ⁊ ſupra celi orbē aqua re dundaret: que illa feruentiſ axis incendia tꝑaret. Quia ergo exundat ⁊ feruet ignis: etiā aqua exundanit in ter ris. ne ſolis ac ſtellaꝝ ardor eas exureret. Et reuera re rum exordia vapor inſolitus lederet. ¶ Actor. Deniqꝫ qm̄ ex calore ⁊ humore ſicut ait auguſtinus om̄ia terre naſcentia ꝓcreantur ac ꝯcreātur. recte ſolis ⁊ pluuie be neficiis omnia terrena bona: que a deo patre videlicet totiꝰ bonitatis fonte: cunctis hoībus aſſidue largiūtur filiꝰ in euāgelio ſignat ⁊ comp̄hendit: vbi ait. Qui ſo lem ſuum oriri facit ſuꝑ bonos ⁊ malos: ⁊ pluit ſuꝑ iu ſtos ⁊cꝭ. ¶ XVIII. ¶ De eſtibꝰ maris ¶ Guilhermꝰ de conchis Um ergo illa reflexio occidentalis maris ⁊ ori entalis ad ſeptentrionem ſe vergentes ſibimet Coccurrunt. Et reꝑcuſſione ingurgitat̉ retro ma re: fitqꝫ famōſa acceſſio ⁊ r̄ceſſio occeani. Sil̓r alie due in alio capite ſibi occurrentes. Sūt tn̄ qui dicunt mon tes ſubditos mari cauſam eſſe acceſſionis ⁊ receſſionis occeani. Cū enim vſqꝫ ad ip̄os mare ꝑuenit: retro cadit atqꝫ ingurgitat̉. impleturqꝫ retro ⁊ ſic iteꝝ relabens ⁊ ante impletur ⁊ ingurgitat̉. Alii dicūt ortū ⁊ occaſum lune huiꝰ rei cauſam eſſe. vnde bis hoc in die naturali nec ampliꝰ ꝯtingit. Sed qꝛ nō eadē hora quotidie luua oritur: vel occidit: diuerſis modis fit fluctꝰ maris. ¶ Iſi dorus li. xiii. Eſtus eſt maris acceſſus vel receſſus .i. in quietudo. vnde ⁊ eſtuaria dicunt̉ ꝑ que mare viciſſiꝫ ac cedit ⁊ recedit ¶ Plinius li. ii. Eſtus maris accedere ⁊ reciprocare miꝝ eſt. veꝝ cauſa eſt in ſole ⁊ luna. Biſ in ter duos exortus lune affluunt. biſqꝫ remeant vicenis quaterniſqꝫ ſemꝑ horis ¶ Areſtotiles. Nullū animal niſi eſtū recedente exſpirare affirmat. Obſeruatum eſt id multū in gallico occeano maximeqꝫ in hoīe comꝑtuꝫ ¶ Ex imagine mundi. Eſtus occeani .i. acceſſus ⁊ receſ ſus lunam ſequitur. Cuiꝰ aſpiratōe retro trahitur: eiꝰ impulſu refundit̉. Quotidie aūt bis effluere ⁊ remeare videtur: cū luna creſcente creſcit: cuꝫ decreſcente decre ſcit. Cū luna eſt in equinoctio maiores fluctus occeani ſurgunt: ob vicinitatem lune. Cū vero in ſolſticio mino res ob longinquitatē eiꝰ: ꝑ. xix. annos ad principia mo tus ⁊ paria incrementa. vt luna. reuertitur ¶ XIX. Qualiter fiant ſecundum curſum lune ¶ Albumaſar. Tceſſionis ⁊ receſſionis que fiunt in mari cau ſa eſt lunā. Nā ⁊ quidā dixerunt: ꝙ maria que Adam augentur: ex quo luna ſeꝑatur a ſole vſqꝫ ad menſis dimidiū que eſt eiꝰ impletio. Et minuuntur ꝑ lune diminutōeꝫ vſqꝫ ad finem menſis: qd̓ vulguſ vo cat interluniū. Quedā vero accedūt omni die ac nocte cū ortu lune in aduentu eius vſqꝫ ad mediū celū. Et in deſcenſionē ip̄iꝰ ad mediū celi iteꝝ retrocedūt. Cū enī luna ꝑuenit ad aliquem circuloꝝ emiſperii maris .i. ad alique ortū eius: ⁊ eleuata fuerit ſuꝑ eū: mouet eū ꝑ na turam ſuā ⁊ ꝓximitateꝫ ſuā ex aqua maris. Incipitqꝫ mare veniens cū luna augmentari. Nec deſinit quouſ qꝫ luna ꝑuenit ad mediū celi in eodē loco: ⁊ tunc perue nit acceſſio ad ꝑfectōeꝫ ſuā. Cunqꝫ luna deſcenderit ex medio celi illiꝰ loci aqua recedit ⁊ ad mare reuertitur. Nec deſinit donec ad occaſum eiꝰ ꝑuenerit: ⁊ tūc ꝑue nit receſſio ad ꝑfectōneꝫ ſuā. Rurſus cū luna receſſerit ex occidente eiuſdē loci incipit acceſſio ſecunda. nec de ſinit veniendo augeri quouſqꝫ luna veniat ad anguluꝫ terre. Et tunc acceſſio ꝑuenit ad ꝑfectōeꝫ ſuā ſecundo in eodem loco. Deinde receſſio incipit ſecunda. nec deſi nunt aque redire ad mare. donec luna peruenit ad emi ſperiū orientis eiuſdē loci. ibiqꝫ pari ratione reuertitur acceſſio ⁊ receſſio in ſimile: fiunt ergo om̄i die ac nocte ẜm ꝙͣtitatem curſus lune in eis in om̄i loco maris due acceſſiones ⁊ receſſiones. Cū enī luna fuerit aliquo die in aliquoto ex gradibꝰ circuli. et poſtea fuerit orta ſuꝑ aliquē ex locis maris: incipit acceſſio in eodē maris lo co. poſt meridiē aūt erit luna iā recedens ab eodē gͣdu ꝑ ꝙͣtitatem curſus eiꝰ equalis in die ⁊ nocte: quare ⁊ re ceſſio tunc in eodem maris loco incipit. Orta quoqꝫ ſic fertur ſuꝑ eū poſt ortū eiuſdē gradꝰ ꝑ ꝙͣtitatem eiꝰ cur ſus in eadē die ⁊ nocte. vnde qꝛ terra rotunda eſt et ma re circūdat eā in circūitu mouetur ſuꝑ eā tota die ac no cte: ẜm ꝙͣtitatem curſus eiꝰ. Ergo quotienſcūqꝫ ſe mo uet circulꝰ vno gradu: fit locꝰ lune circulꝰ emiſperii ali cui ex locis maris. Et fit etiā idem locꝰ alteri celū me dium: ⁊ occidens alteri loco. atqꝫ angulus terre alteri: fit igitur in mari eadem hora in quibuſdā locis initiuꝫ acceſſionis. Et alio loco initiuꝫ receſſionis: atqꝫ in alio loco alteꝝ eſſe in acceſſione ⁊ receſſione. ¶ XX. ¶ De ipſorū eſtuū variatione TT ſcito ꝙ ordine naturali cū fuerit luna ſuper terrā erit acceſſio ⁊ receſſio. Et iteꝝ cuꝫ fueri ſub terra erit acceſſio ⁊ receſſio unaqueqꝫ .ſ. eſt alterna vice. Eritqꝫ tempꝰ vniꝰ eaꝝ equale tꝑi alteriuſ ſi luna equaliter fuerit ſuꝑ terram ⁊ ſub terra. Ꝙ ſi lu na fecerit longiores moras ſuꝑ terraꝫ: ꝙͣ ſub terra: erit acceſſio que fit cū fuerit luna ſuꝑ terraꝫ ꝓlixior ea q̄ fit cū fuerit luna ſub terra. Econuerſo autē erit ſi plus mō retur ſub terra ip̄a luna. Cunqꝫ fuerit terra maris pau corum montiū. aut fuerit mobilis vel penetrabilis. trā ſieritqꝫ aqua ex ea ad aliqd̓ alioꝝ mariū ⁊ locoꝝ. aut in ip̄a fuerit eque apparens qd̓ ex aquis ad eam affluxit. Liber Sextus aut qd̓ ex ea exiuit. vl̓ fuerit aqua mobilis ⁊ ſubtilis ac mutabilis: vt flumina ⁊ fontes. nō multiplicat̉ ꝯgrega tio ventoꝝ in eis: qꝛ reſoluitur ⁊ exſpirat ⁊ ꝑticulatim exit .ſ. vna ꝑs poſt aliā ⁊ diuidit̉ vnda. ⁊ qꝛ nō colligit̉ in hac aqua ex vento qd̓ eleuet eam. Cunqꝫ luna fuerit eleuata ſuꝑ illā: ⁊ mouerit eā nō erit in ea acceſſio et re ceſſio: ſed venti ⁊ vnde. hac de cauſa nō apparet in mul tis maribꝰ: nec in aliquo fluminū acceſſio ⁊ receſſio. Ac ceſſionis aqua fit calida. Receſſionis frigida. Et hoc ideo: qꝛ tꝑe acceſſionis exit aqua de profundo maris ⁊ ip̄a calida: augetqꝫ calorē eiꝰ motꝰ ⁊ motꝰ lune que mo uet eā ꝑ calore. Cū aūt acceſſio ip̄a venit ad loca extra ꝓfunditatem maris vt ſūt litora: ⁊ inſule: ⁊ flumina ꝓ fundiſſima: ⁊ loca planiora refrigeſcit: ac reuertitur cū eodē frigore ad mare. Itē cū luna fuerit coniuncta ſoli erit acceſſionis aqua fortis ⁊ multa ⁊ ꝓlixi tꝑis: qꝛ ſo lis ꝯiunctio addit in fortitudine lune: fitqꝫ cōmotio aq̄ ab ea in eadē hora. plus illa que fuerat ante ꝯiunctōeꝫ ip̄ius cū ſole. Similiter quotienſcūqꝫ luna ꝯiuncta fue rit alicui planetaꝝ fortitudinē acceſſionis ſignantium augebitur eiꝰ fortitudo: ⁊ ꝯfortabitur motꝰ acceſſionis a fortitudine lune. ſicqꝫ augmentabitur acceſſionis aqͣ ſed plus cū eadē hora fuerit luna ſoli ꝯiuncta ¶ XXI. De creatione ventorū ex maris refluxiōe ¶ Guilhermus de conchis. Um aūt due refluxiones. vt p̄diximꝰ. in occidē̓ te ex illo fonte totiꝰ humoris vna ad ſeptētrio em: altera ad auſtꝝ: diuidantur. in tantaꝝ ſe parati onē aquaꝝ aer mouet̉. Et ſi tantus fuerit impul ſus: ꝙ vſqꝫ ad nos ꝑuenerit. generat̉ ventꝰ qui zephirꝰ vocitatur. Due vero q̄ in oriente diuidūtur: ſuo motu ventū generāt qui eurꝰ noīatur. Cū vero occidentalis ⁊ orientalis ad ſeptentrionē ſe vergentes in medio ſe ꝑtentrionalis ſibi occurrunt: ex reꝑcuſſione mouet̉ aer: fitqꝫ ventꝰ ſeptētrionalis qui boreas dicitur: qui cuꝫ et in frigida zona naſcitur ideoqꝫ ⁊ merito frigidꝰ dicit̉. Siccꝰ vero: qꝛ nubes de angulo terre ad mediū fugat. vnde ⁊ pluuioſus efficitur iuxta torridā zonaꝫ. Un̄ lu canus. Et noſtris reficit ſua rura ſerenꝰ. Cū vero tran ſit torridā zonā calefit. vnde ⁊ ſi nobis eſt frigidꝰ ibi tn̄ eſt calidus de ꝑ accidens. Similiter cū due reflexiones ad auſtꝝ ſe vergentes in medio ſibi occurrunt: generat̉ auſter: qui etiā vltra torridā zonā eſt frigidꝰ ⁊ ſiccꝰ vt apud nos boreas. Quippe cū ⁊ in frigida zona oritur. qꝛ tn̄ ꝑ torridā zonā traſit calefactꝰ: ad nos ꝑuenit cali dus: fugandoqꝫ ante ſe nubes vſqꝫ ad iſtū angulū ter re in quo habitamꝰ: generat nobis pluuiā. Eſtqꝫ nobiſ ex accidente calidꝰ ⁊ humidꝰ: ⁊ in ſua origine eſt frig dus ⁊ ſiccꝰ. Si aūt in duabꝰ reflexionibꝰ ⁊ ad ſeptentri onem ſe vergentibꝰ: boreāqꝫ generantibꝰ: hoc ꝯtingat ꝙ orientalis ex aliquo accidente ſit velocior vltra medi um ſeptentrionis occidētali occurrit: naſciturqꝫ ventꝰ collateralis inter boreā ⁊ zephiꝝ. Si vero occidentalis orientali vltra mediū occurrit: fit ventꝰ collateralis in ter boreā ⁊ euꝝ. Similiter ſi alie due reflexiones vltra mediū modo hinc modo illinc recurrant: duoſ collatera les generant ventoſ. vnū inter euꝝ ⁊ auſtꝝ. alteꝝ inter auſtꝝ ⁊ zephiꝝ: ꝑ ſimile iſtoꝝ de alijs intelligitur. Sꝫ dicis ſi p̄dictis cauſis venti ꝯtingunt. cū quotidie reſle xiones diuidantur ⁊ ſibi occurrāt: qd̓ teſtantur quotidi ani fluctꝰ maris: quare nō quotidie ꝯtingūt venti. Re ſpondeo ⁊ ſi quotidie contingūt venti: tn̄ nō tanti ſunt ꝙ ad nos vſqꝫ ꝑueniant. Sepe enī nobis non apparet: cū tn̄ ſit ventꝰ in illis regionibꝰ. Et cū nō ſit in inferio ribus ꝑtibꝰ aeris: eſt in ſuꝑioribꝰ. XXII. ¶ De viculis maris. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Stus ad occeanū ꝑtinet. fretū ad vtrūqꝫ mare Nā eſtus eſt maris acceſſus vel receſſus .i. inqͥ etudo. fretū aūt appellatū ꝙ ibi ſemꝑ mare fer ueat. Nā fretū eſt anguſtū ⁊ quaſi feruēs mare: ab vu darum feruore nominatū: vt gaditanū vel ſiculū. Naꝫ freta dicta varro ait: quaſi feruida .i. feruentia ⁊ mor feruoris habētia. Fretū ſicilie qd̓ ⁊ regiū dicitur: eſt qr tiſſimū: triū miliū ſpacio ſyciliā ab ytalia diuidēs. fabu loſe infame monſtris. cuius hinc inde ſcilla et caribdia oſtenditur. Scillā accole ſaxū mari imminens appellā ſimile celebrate forme ꝓcul videntibꝰ. vnde monſtruoſā ſpeciē fabule illi dederunt: quaſi formā hoīs capitibus caninis ſuccinctā: qꝛ fluctꝰ ibidē colliſi latratꝰ videntur exprimere. Caribdis dicta: eſt eo ꝙ gurgitibꝰ occultis nanes abſorbeat. Eſt enī mare verticōſum: ⁊ inde ibi la niata naufragia ꝓfundo emergunt. Ter autē in die flu ctus erigit ⁊ ter abſorbet. Nā accipit aquas vt vomat vomit vt rurſus accipiat. Sirtes ſunt arenoſa in mari loca: a tractu vocata: ꝙ omnia ad ſe trahant. Et appro pinquanti vadoſo mari hereant. vada vero ſunt ꝑ que in mari vel in fluminibꝰ hoīes vel aīalia pedibꝰ vadūt. Ex imagine mundi. Eſt aūt vorago in occeano: que totas aquas ⁊ naues abſorbet ⁊ reuomit. ⁊ hec in exor tu lune maiori eſtū fluctꝰ reuoluit ⁊ reuomit. hec auteꝫ vorago inde fit eſt in terra abyſſus magna de qua ſcri ptum eſt. Rupti ſunt fontes abyſſi magne. iuxta han ſunt cauernoſa loca: et ſpelunce late et patentes: in qui bus venti de ſpiramine aquaꝝ concipiūtur: qui ſpiritꝰ ꝓcelle dicuntur. hi ſpiritꝰ ſpiramine ſuo aquas mariſ ꝑ patentes terraꝝ cauernas: introrſus in abyſſum attra hunt: et eas exundare iteꝝ magno impetu compellunt XXIII. ¶ De diluuiis. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Um aūt aqua. vt p̄diximꝰ. fonti caloris ſit ſup poſita: contingit humorē pauliſper creſcere: ca remqꝫ ſuꝑare: donec ad id creuerit: ꝙ nullis li toribus retentꝰ: ꝑ terras ſe diffundenſ: terrena ſubmer git: qui cū ex ſiccitate terre conſumptꝰ ſit: contingit ca lorem pauliſper creſcere: humorēqꝫ ſuꝑare: donec ꝑ ter ras diffuſus illas adurat. Sed dicis. Cuꝫ ſingulis an nis humorem videamꝰ qui in hyeme creuerit: eſtate de ſiccari. et calorē eſtatis hyeme extingui. vnde iſta inui datio vel exuſtio contingit. Reſpondeo ſi ſemꝑ equal ter hic .ſ. calor humorem: ille .ſ. humor ip̄m calorem de ſtrueret: nullū contingeret diluuiū. Sed qꝛ contingit ꝙ eſtas minꝰ eſt calida et ſicca: ideoqꝫ et minus de ſuo cō trario cōſumit. vnde in ſequenti hyeme ex maiori frigi ditate plus aeris ſpiſſatur: et poſt hoc in aquā ſiue plu uiā tranſit. ſicqꝫ fit ꝑ multos annos: donec cathacliſmꝰ ꝑueniat. Sic ſi ex cōtrario hyemes minuſ ſunt humid et frigide: ꝑ multa tꝑa generatur exſtuio. Aliter etiam poteſt fieri. Certū eſt magnā flumina in viſceribꝰ terre diſcurrere que tꝑe certo et cōſtituto ad ſuꝑficiem terre ſimul erumpunt: atqꝫ diluuiū faciunt. Cū vero aque qͥ ꝑ terre ſuꝑficieꝫ currūt ad interiora ſe tranſferūt. Iec eſt qd̓ reſiſtat calori fitqꝫ aduſtio. Sunt qui dicūt ex cō muni planetaꝝ eleuatōe ⁊ dep̄ſſione iſta cōtingere. Sꝫ aūt om̄s planete eleuentur ſimul plus ſolito a terra re moti minus de humore ꝯſumitur: igitur humor creſcit qui ꝑ terras ſe diuffudit: fitqꝫ diluuiū. Si vnꝰ vl̓ duc vel tres ſine alijs eleuentur. non intantū creſcit humor. Qd̓ enī creſcit ex iſtoꝝ eleuatōe: minuitur alioꝝ dep̄m on. Si vero om̄s ſimul deprimantur ex vicinitate te ras adurūt: fitqꝫ aduſtio. Sed ſi duo vel tres deprime tur: hi ex ꝓpinquitate magis caloris faciunt: atit ex ſe motione faciunt minꝰ. Et attende ꝙ eſt et generale di luuium et ꝑticulare. Duo vero generalia ſimul eſſe nō poſſunt: ſed multa ꝑticularia poſſunt. Ideoqꝫ dicit̉ pla to plures receſſiſſe īnundationes: qd̓ etiam auguſtinus teſtatur. ¶ XXIIII. ¶ De fontibus. ¶ Iſidorus. Liber Sextus On̄s eſt caput aque naſcentis: ſic dictꝰ: quaſi aquas fundens ¶ Guilhermꝰ de conchis. Aqͣ leni ꝑ catharactas terre decurrens ſi finem ca tharacte reꝑit: ob terre ſpiſſitudinē vltra nō poteſt ꝓce dere. Neqꝫ ꝓpter ſpecū aque ſequentis r̄currere. vndi ad ſuꝑficiem terre ebullit: fontēqꝫ ꝑhennis aque facit: qui iuxta ꝙͣtitateꝫ aque que ꝑ catharactas terre decui rit magnꝰ vel paruꝰ exiſtit. Ex terre vero qualitate ſa porem ꝯtrahit Adelardꝰ. Qd̓ eſt ſudanti corꝑi gutta hoc eſt vt mea fert opinio fons in humectāti terra. Cū euī multo afficitur terra humore: ille cū ex diuerſiſ par tibus in vnū ꝯuenit: fons eſſe incipit. Cū ergo terre lo cus exudantem humorē generare nō deficit: magna in de ſemꝑ naſcens gutta: fons eſſe nō deſinit. vnde fit eti am vt in locis in quibꝰ eſt humiditas ꝑua: eadeꝫ eſtiua li calore ſiccata: fontiua ſcaturigo eſtate ceſſꝫ: hieme re dundet. Sed miror inquis de illis fontibꝰ qui naſcunt̉ in excelſis montibus. Cū enī planicies vndiqꝫ circūia cens pateat: nec amnem illuc aſcendere poſſe video: nec vnde ibi naſcunt̉ intelligo. At inquā dū multiformē flu mina curſum diuidunt: in viſceribꝰ terre fieri poteſt: vt tale quādoqꝫ territorium incurrat: qd̓ vndiqꝫ lapideis molibꝰ obſtruſum: ea ſurſum ſi patet exitꝰ: cogat efflue re: dū itaqꝫ ſemꝑ aſcendit: ſemꝑ excurrit. qd̓ etiā in hu manis oꝑbus ꝑſpicuū eſt: quibꝰ aquas cohibent: ⁊ pre ter naturalē curſū in alia ⁊ alia loca retorquēt ¶ Actor Fons de terra ſcaturit purꝰ ac lucidꝰ frigiduſqꝫ. hieme tn̄ calet. Gratꝰ eſt enī viatoribꝰ ad bibendū: qꝛ ſitim ſe dat ⁊ refrigerat. Quāto aūt clarior eſt: tanto faciliꝰ tur batur. Aquas de mari ꝑ occultos meatus excipit: et ex ſalſis dulces reddit. Eaſdemqꝫ ad matriceꝫ abyſſum ꝑ aꝑtos riuos ac flumina remittit ¶ Ex libro de naturis reꝝ Fons cū cetera lauet: aliqn̄ purgatōe indiget. Ori gines fontiū in altis locis ſunt ⁊ in montibꝰ. alta quip pe montium loca ſunt: ſicut ſpongia ſpiſſa: que ſugunt ad ſe aquā: ⁊ paulatiꝫ aggregāt eā. oīm fontiū origo ē ex mari: ⁊ ex fonte orit̉ flumen: ita vt dici poſſit: ꝙ fonſ nō eſt flumen nec ecōuerſo: ⁊ tn̄ flumen ⁊ fons eadē ſūt ſic pater ⁊ filiꝰ eadem eſſentia XXV. Qualiter inueſtigandi ſunt fontes ſalubres ¶ Uitrubius de architectura li. viij. Uod ſi nō aꝑti fontes ꝓfluunt. eoꝝ capitā ſub terra querēda ſunt. anteꝙͣ ſol exortꝰ fuerit. In locis vbi querendū erit ſunt ꝯcriſpantes humo res. ⁊ in aera ſurgentes videbūtur: ibi fodiatur. In cre ta quidem tenuis ⁊ exilis eſt aqua. ⁊ nō alta copia. nec optimo ſapore. Sabulone quoqꝫ ſoluto tenuis: ſed infe rioris loci inuenitur. limoſaqꝫ eſt ⁊ inſuauis. Terra au tem nigra ſudores ſtille exiles inueniūtur: qui ex hiber nis tempeſtatibꝰ collecte in ſpiſſis ⁊ ſolidis locis ſubſi dunt. ⁊ optimū habent ſaporē. Glaree vero mediocres ⁊ egregia ſuauitate. Iteꝫ ſabulone maſculo. arenamqꝫ carbunculo certioris ſunt copie ⁊ boni ſaporis Rubeo quoqꝫ ſaxo ⁊ copioſe ſunt ⁊ bone: ſi nō ꝑ interuenia di labantur ⁊ liqueſcant. Sub radicibꝰ aut montiū: ⁊ ī ſa xis vberiores ſūt ⁊ frigidiores atqꝫ ſalubriores. In ca peſtribus vero fontibꝰ ſalſe. graues. tepide. nō ſuaues. niſi qui ex montibꝰ ſub terra manantes erumpūt ī me dio campi. ſunt qui arboꝝ vmbris contecti p̄ſtant mon tanoꝝ fontiū ſuauitatē. fodiatur itaqꝫ locꝰ latꝰ non mi nus quinqꝫ pedes. Et in eo collocetur circa ſolis occa ſum ſcāphū eneū: vel plumbeū: aut peluis. Idqꝫ intrin ſecus vnctū ponatur inuerſum. ⁊ ſumma foſſura oꝑiat̉ arundinibꝰ aut frondibꝰ. poſtera die apiatur: ⁊ ſi ī va ſe alique ſtille aque ſudoriſqꝫ fuerint. is locꝰ aquā habe bit ¶ Palladiꝰ de agricultura li. ix. Item ſi vas figuli fictu nō coctū eadem ratōe ponatur: ac ſimiliter oꝑiat̉: altero die ſi aquaꝝ vena eſt in p̄ſenti. vas humore cor cepto ſoluetur. Item lucerna oleo plena ⁊ incenſa: ſi ibi ſimiliter tecta ponatur. ac ſecūdo die inueniat̉ extincta aquas idem locꝰ habebit ¶ Uitrubiꝰ vbi ſupra. Simi liter ſi in eo loco vellꝰ lane collocetur: ⁊ in ſequenti die aqua de eo exprimatur. Item ſi ibidē ignis factꝰ fuerit ⁊ ꝑcalefacta terra ⁊ aduſta. vaporē nebuloſum ex ſe ſu ſcitauerit. his itaqꝫ ꝑtemptatis ⁊ ſignis inuentis pute us in eo loco deprimendꝰ eſt: ⁊ ſi caput aque inuenitur plures circa fodiendi ſunt: ⁊ in vnum locuꝫ omnes con cludendi. XXvI. ¶ Quibus in locis querendi ſunt fontes. Ec aūt maxime in montibꝰ ⁊ regionibꝰ ſepte trionalibus querenda ſunt. eo ꝙ in his ⁊ ſuaui ora ⁊ ſalubriora ⁊ copioſiora reꝑiuntur. Auer ſi ſunt enī ſolis curſui: ⁊ in his locis crebre ſūt arbores Ip̄iqꝫ montes ſuas habent vmbras obſtantes. ⁊ radii ſolis nō directi ad terrā ꝑueniunt. nec humores exure re poſſunt. Interualla quoqꝫ montiuꝫ maxime imbres recipiunt. Et ꝓpter ſiluaꝝ crebritatē niues ab vmbris arboꝝ ⁊ montiū ibi diutiꝰ conſeruātur. deinde liquate ꝑ terre venas ꝑcolantur. ⁊ ſic ad infimas montiū radi ces ꝑueniunt. Ex quibꝰ ꝓfluentes fontiū fluctus erum punt. Ecōuerſo campeſtria loca copias habere non va lent. ⁊ quecūqꝫ ſunt ſalubritatem nō habent: eo ꝙ ſolis vehemens impetꝰ ob nullā vmbraꝝ obſtantiā eripit ex hauriendo ē planicie campoꝝ humorē. Et ſi q̄ ſūt aque apparentes: ex his qd̓ leuiſſimū eſt ac tenuiſſimū ex ſl̓ tili ſalubritate diſſipat. queqꝫ grauiſſime ac dure et in ſuaues ſunt ꝑtes. in fontibꝰ campeſtribus reliquuntur Itaqꝫ q̄ ex imbribꝰ aqua colligitur. ſalubriores habet virtutes. Multoqꝫ meliora inueniūtur: que ad ſepten trionem aut aquilonē ſpectant capita fontiū. niſi incide rint in ſulphurioſuꝫ locū: aut aluminoſum. vel bitumīo ſum. tunc enī ꝑmutant̉: aut enī calide aque: aut frigide odore malo ⁊ ſapore ꝓfundunt fontes. ¶ XXVII. De natura aque fontalis ¶ Philoſophus. Qua fontis eſtate minꝰ eſt frigida: ꝙ aqua pu tei: qꝛ ꝓpinquior eſt calido aeri. veꝝ frigidior eſt ꝙͣ aqua fluuii: ⁊ ml̓to magis frigidior aqua pluuiali. ¶ Auicenna li. i. Aque fontiū alijs aquis me liores ſunt: fontiū inquā terre q̄ libera eſt ab om̄i diſpo ſitione extranea: quorum etiam aqua eſt currens ad ſe ptentrioneꝫ vel aquilonem ſuper lutū incedēs. ſoli ven tiſqꝫ diſcoopta ¶ Byaſcorides. Aqua de fontanis eli gitur illa: que ad ſolis ortū tendit vel meridiē. ⁊ de mō tibus cauis exit. hec enī ꝓpinquat pluuialibꝰ. que vero contra occidentē vel ſeptentrionem currunt: ſunt peſſi me: petram eniꝫ in veſica ⁊ renibus creant. Mulieres ſteriles faciunt: et corporis torporem. Rigore quoqꝫ nimio menſtrua ſtringunt: inhibent egritudini ſudoreꝫ ꝓrumpere: vel ventris fluxū: vel nauſeā. ¶ Uitrubius vbi ſupra. Aque vero fontiū ſic ꝓbātur. Si fons nouꝰ fuerit foſſuſ ⁊ in vas ex ere bono aqua aſperſa maculā nō fecerit: optima erit. Similiter ſi legumen in vas cuꝫ aquā coniectū: ad ignem poſitū celeriter decoctū fuerit Item ſi aqua fontis limpida ac ꝑlucida ꝓfluxerit: ibiqꝫ muſcꝰ nō naſcatur nec iuncuſ: nec aliquo locꝰ his inqui natus fuerit: ſed purā ſpeciem habuerit. ¶ Plinius li. xxxi. Damnantur in primis fontes qui ſcenū faciunt: quiqꝫ malū colorem bibentibꝰ referūt ⁊ ſi vas eneū in ficiunt. Aut ſi tarde legumina ꝑcoquunt. ſi liquāte leui ter terrā relinquūt. decocteqꝫ craſſis vaſa cruſtis obdu cunt. Eſt ⁊ vitiū n̄ fetidū modo veꝝ etiā om̄ino quicꝙͣ recipientis. licet illud iocundū ſit atqꝫ gratū: ⁊ ad vici nia accedens lactis. Aquā vero ſalubreꝫ: aeris oportet eſſe ꝙͣ ſimillimā. vnꝰ in orbe toto traditur fons eē aque iocunde. videlicet in meſopotamīa cabille de qua fabu le rationem afferunt. qm̄ eo iuno ſit ꝑfuſa. At vero ſa lubriū aquaꝝ nullꝰ ſapor debet eſſe. nec etiā odor. Qui dam ſtatera iudicāt de ſalubritate fruſtrāte diligentia Liber Sextus qn̄ ꝑrarum eſt vt leuior ſit aliqua: certior aūt eſt ſubtili tas inter pares: ꝙ illa melior ſit: que celeriuſ refrigera tur ⁊ calefit. Theſpi eoꝝ fons mulieribus repreſentat conceptꝰ. Iteꝫ in archadia flumen elatū: cuſtodit ꝑtum linus in eadē archadia fons non patitur fieri abortus. Tungri gallie ciuitas fontem habet inſignē plurimis bullis ſtillantē: qui ferruginei ſaporis eſſe dinoſcit̉: ⁊ hͦ ip̄m nō niſi in fine potꝰ intelligitur. purgat hic corpora tercianaſ febres diſcutit: calculorūqꝫ vicia. Eadē aqua igne admota turbida fit: ad poſtremū rubeſcit. Leuco gei fontes inter puteolos ⁊ neapolim vulneribꝰ meden tur ⁊ oculis. XXVIII. De diuerſis generibus fontiū ¶ Ex libro de naturis rerum. Ontes aūt ſaporē virtutem colorem ex occultiſ terre viſceribꝰ. de quibꝰ originē trahūt. fluēteſ ducunt. Itaqꝫ cū ꝑadiſi fons vniuerſe terre ſu ꝑficiem in quattuor fluminibꝰ irrigare dicat̉. Ex variiſ terre qualitatibꝰ fontes quidā frigidas habent aquas Alii vero calidas ⁊ ex terra ſulphurea feruidas ¶ Ui trubius vbi ſupra. Sunt aūt nōnulli fontes calidi ex qͦ bus optimo ſapore ꝓfluit aquā. Sunt ⁊ in reatino fon tes: qui ſulphurati dicuntur. ⁊ cum ſint frigidi: feruere videntur. Quia cū in ardentē locū inciderint humore ⁊ igni inter ſe ꝯgruentibꝰ orfenſi: vehementi fragore va lidos in ſe ſpiritꝰ recipiunt: ita vt inflaturi venti coacti alias tracti bullientes ſcreatu per fontes egrediantur. Om̄is aūt aqua calida ideo medicamentoſa eſt: qꝛ ī pra uis rebꝰ ꝑcocta aliā virtutē ad vſum recipit. Nam ſul phurioſi fontes neruoꝝ labores reficiūt ꝑcalefaciendo ⁊ exurendo ē corꝑe vicioſo humores. Aluminoſi vero cū diſſoluta membra ꝑaliſi aut aliqua vi morbi reꝑiūt. fouendo ꝑ patentes venas refrigeratōe ꝯtraria calore ſui reficiunt. Bituminoſi vero interioris corꝑis vicia potionibꝰ purgando mederi ſolent. Eſt aūt aque frigi de genꝰ nitroſuꝫ qd̓ potionibꝰ depurgat ꝑ alumēqꝫ trā ſeundo: etiā ſtrumaꝝ minuit tumores. vbi vero auꝝ. ar gentum. es. plumbū ⁊ ſimilia fodiunt̉: fontes inueniū tur copioſi: ſꝫ hi maxime vicioſi. flumen hymeras a fō te ꝓgreſſum in duas ꝑtes diuiditur. quaꝝ vna ꝑ dulcē terre ſuccū decurrens infinitā habet dulcedinē. Altera vero ꝑ terrā fluens vnde ſal foditur: ſalſum habet ſapo rem. Sunt ⁊ alijs locis fontes: flumina: lacꝰ: qui ꝑ ſali fodinas currūt. ⁊ neceſſario ſalſi fiūt. alij ꝑ pingueſter re venas currentes: vncti oleo fontes erumpunt. vnde ⁊ lauantes ⁊ natantes vngunt̉. Sunt etiā vene fontiū acide in ytalia: pluribuſqꝫ alijs locis: que calculos ī ve ſicis naſcentes potionibꝰ diſcutiūt. Sunt ⁊ fontes qͣſi vino mixti: vt eſt vnꝰ paflagonie ex quo potantes fiunt temulenti. In archadia ciuitas eſt clitori in cuius agriſ eſt ſpelunca ꝓfluens aqua de qua qui bibunt fiunt ab ¶ XXIX. ſtemii. de mutabilitate quorundam fontium ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra On̄s iob in ydumea quater in anno colorē mu tare dicitur. in puluerulentū. ſanguineū. viridē ⁊ limpidū ternis menſibꝰ in annū tenens ex hiſ colorem vnū. Fons ſyloa ad radicē montis ſyon nō iu gibus aquis: ſed in certis horis ac diebꝰ ebullit. In iu dea quidā riuꝰ ſabbatis oībus ficcabatur. ¶ Auguſti nus de ci. dei li. xxi. Apud garamantas ꝑhibent fontē eſſe: tam frigidū diebꝰ: vt nō bibatur: tam calidū nocti bus: vt non tangatur ¶ Seneca vbi ſupra. Ergo ſicut ſanguis e vena ꝑcuſſa tādiu manat: donec totꝰ effluxe rit: aut vene ſciſſura ſubſederit: aut aliqua alia cauſa ſā guinem retrodederit. Sic in terra ſolutis ac patefactiſ venis: riuꝰ aut flumē effunditur. Et modo conſumpta aqua ex vena deficit. modo aliquo impedimento ſiccat̉ modo terra coit velut in cicatricem: comprimitqꝫ qua fecerat viā. Cur autē quidā fontes ſenis horis pleni ſe niſqꝫ ficci ſunt. Et flumina quedā ſimiliter certis me ſibꝰ magna: certis vero anguſta. de om̄ibꝰ eadem ratā reddi poteſt. Quemadmodū enī ad horā quartaua ve nit: ⁊ ad tempꝰ pōdagra reſpondet. Quemadmodū pur gatio ſi nichil obſtat. ſtatutū diem ſeruat. ⁊ ptus ad pi em ſuū p̄ſto eſt. Sic ⁊ aque interualla ſua habent: qͥbu ſe retrahāt: ⁊ redeant: haꝝ aūt quedā minora ſunt ⁊ iō notabilia. Quedā vero ſūt maiora: hͨ minꝰ certa: Et qd hoc miꝝ eſt: cū videas ordineꝫ reꝝ ⁊ naturā ꝑ ꝯſtituta ꝓcedere: hiems nunꝙͣ aberrauit. Eſtas ſemꝑ ſuo tempe incaluit. Tam ſolſtitiū ꝙͣ equinoctiū dies ſuus retulit Sicut aūt in nobis non tm̄ ſanguis eſt: ſed multa gene ra hūoris. alia neceſſarii. alia corrupti. ac paulo quideꝫ alia ⁊ pinguioris: ſicut in oſſibꝰ medulle: ⁊ in capite ce rebrum muncꝰ ſaliueqꝫ ⁊ lacrime: ⁊ qd̓dam additū arti culis: ꝑ qd̓ citiꝰ flectantur ex lubrico. Sic ⁊ in terra qͣꝫ plura ſunt humoꝝ genera. Quedā .ſ. que mature durē tur. ⁊ hinc eſt om̄is metalloꝝ humꝰ: ex quibꝰ auꝝ ⁊ ar gentū auaricia petit. Et que in lapidem ex liquore ver tuntur. in quadā aūt terra humorqꝫ putreſcunt: ſicut bi tumen: ⁊ cetera huic ſimilia. Ceteꝝ ſicut in noſtris cor poribus: ſic ⁊ in illa ſepe humores vicia concipiūt. Cū aut ictus: aut quaſſatio aliqua loci: aut ſeniū: aut fri aut eſtꝰ corrumꝑe eiꝰ naturā dicitur. ¶ XXX. De miraculis fontium. ¶ Uitrubius vbi sͣ. biberint: fiunt inſipientes. Sueẜ vrbe fonticu A inſula chyo fons eſt: ex quo qui prudentes lus eſt: ex quo qui biberint amittunt dentes. Sunt etiā in quibuſdā locis eiuſmodi fontes: vt qͥ eis potentur. egregias habeant ad cantandū voces. ¶ dorus vbi ſupra. In ytalia fons ciceronis oculoꝝ ſciſ ras ⁊ vulnera ſanat. zema fons in affrica: canoras vo ces facit. In chyo inſula fons eſt: quo bibētes hebetes fiunt. In behecia duo fontes ſunt quoꝝ alter memoriā alter obliuionem affert. Cyrici fons amorē veneris tol lit. In ethyopia fonte rubro qui biberit lymphaticꝰ fit Lechnꝰ fons archadie abortꝰ fieri n̄ patitur. In ſicilia duo fontes ſunt quoꝝ vnꝰ fecundat ſterilem. alter fecū dam ſterilem facit. Marſide fons in frigia ſaxa gerit In archadia ē ſaxis aqua ꝓfluit. Stix eſt appellata q ilico potata interficit. Fons eſt in affrica circa templ hāmonis qui humoris nexibus humū ſtringit: fauillas etiā in ceſpitem ſolidat. In ſardinia calidi fontes ocul̓ medent̉: fures arguūt: nā eoꝝ facinꝰ cecitate detegiti Auguſtinꝰ vbi ſupra. Eſſe quoqꝫ ꝑhibent in epyro fontem aliū in quo faces ⁊ extinguunt̉ accenſe: ⁊ acce duntur extincte. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. In partib orientis. vt dicit iacobꝰ. eſt fons quidā ex cuiꝰ aquis ef ficitur grecꝰ ignis. alijs quibuſdam mixtis: qui poſtqͣ vehementer accenſus fuerit: vix aut nunꝙͣ extingui p̄ terit: niſi aceto. aut hominis vrina: vel ſabulo In bri nia minori aſſerunt eſſe fonteꝫ de quo aqua hauſta ſi ꝓ ticiatur ſuꝑ lapidem vicinū illi fonti. videt̉ oriri pluui repente cum grandine ⁊ vento vehementi. In occean maximo: qui ſolis calore in modū cacabi feruere videt̉ eſt fons quietꝰ ⁊ tranquillꝰ. cū ſilentiū ibi fuerit obẜus tum. Sed ſi tibia inſonuerit eleuatur ⁊ imtumeſcit. In ſicilia dicuntur eſſe duo fontes. Quoꝝ alter facit dues albi velleris nigras. Alter nigri velleris albaſ. Cōſta etiā vulgo fontes eſſe: qui ligna iniecta in lapideaꝫ ſu ſtantiam cōuertunt. ⁊ ex hmōi lapidibꝰ fiūt cōtes opi me. ¶ Pliniꝰ li. ii. Gadibꝰ qui eſt delubro herculis ꝓxi mus fons incluſus ad putei modū: alias ſimul cū octe ano augetur: minuiturqꝫ: alias vero vtrūqꝫ contraruis temporibus. Eodem in loco alter occeani motibꝰ ꝯſe tit. Om̄s aūt fontes eſtate ꝙͣ hieme gelidiores eſſe que fallit. ¶ Solinus. In litore maris rubri varro affirmat Liber Sextus eſſe fontem: queꝫ ſi biberint oues mutant velleꝝ quali tatem. Et ſi antea candide: furno poſtea nigreſcunt co lore ¶ Philoſophus. Fontes aūt tam in mari ꝙͣ ī terra dulcis aque limpidiſſimi reꝑiuntur. Itaqꝫ in maris ſu periori ꝑte ty renis vrbis fons eſt: qui dulciſſimis aqͥs tanta vehementia ꝓſilit a fundo maris. vt duobus aut tribꝰ cubitis ſuꝑ mare ſaltet. Et hoc cū mare trāquillū eſt. Cū aūt inundatōes vento feruntur: fons quidē ab eis obruitur. Sed cum tranſierint ſtatim vt priꝰ eleuat Sic autem eminet ſuper aquas mariſ: vt hauriri poſſit in vaſis. XXXI. ¶ De fluminibus ¶ Iſidorus vbi ſupra Cuuius eſt: ꝑhennis aquaꝝ decurſus a fluēdo dictꝰ: huiꝰ aqua ip̄a ꝓprie flumen dicitur Buo I aūt ſunt genera fluminū. vnū torrens. alterum viuū. Torrens eſt aqua veniens cū impetu: ſic dictꝰ: qꝛ pluuia creſcit: ſiccitate torreſcit .i. areſcit. in hieme er go ſuccreſcit: in eſtate ficcatur. ¶ Secundꝰ ph̓s. Quid ſunt flumina: curſus indeficiens: refectio ſolis: irrigatō terre ¶ Seneca vbi ſupra. Sicut aer aūt vētos ⁊ auras mouet: ſic aqua: ⁊ ip̄a mundi ꝑs quarta riuos ⁊ flumīa Sed ventꝰ eſt fluens aer. Et flumen eſt fluēs aqua. flu men nanqꝫ facit copia: curſuſqꝫ ꝑhennis aque. ¶ Ade lardꝰ. Queris aūt ſi a mari flumina exeunt. cur nō ad nos aliqua inde ſalſa ꝑueniunt. veꝝ qd̓ ibi ceperunt: in itinere amittunt. licet enī a mari ſalſa ꝓdeant: tn̄ duꝫ ꝑ viſcera terre quodāmodo cribrātis ea multipliciter tra ſeunt: ibi ſalſuginē deponūt. Sed vnde inquis quedaꝫ eoꝝ tn̄ ꝑpetuū habent curſum. Nā que eſt aūt eſſe pōt aquoſitas tante copie: que iampridē nō fuiſſet excurſa aūt ſi poſt aquā venit aqua: ⁊ poſt illā ſemper alia: erit admīſtratio īfinita. At inquā: quicūqꝫ prīcipia ignorat male de fine loquitur. Tu ergo in circulari re nec prin cipium: nec finem intellige. Nā qd̓ tale eſt in ſeip̄m re cipcabile eſt. In ſeip̄as ergo aque redeunt: ⁊ qd̓ eundo defluxerint: redeūdo reſtituūt. vnde ſatiricꝰ vulgareꝫ ir ridens ſtoliditatem ait ruſticꝰ exſpectat ⁊ċ ¶ Iſaac vbi ſupra. Bona ⁊ ſalubris eſt aqua fluminis longe a ciui tate remoti: cuiꝰ liquor clariſſimꝰ eſt: ſuꝑ arenas ⁊ lapi des currens. Melior tn̄ ſi ſuꝑ lapides: qꝛ lapides illi dunt aquā: ⁊ eiꝰ groſficiem attenuāt. Illa quoqꝫ confor tatiua eſt in quadā bonitate que fluit ex ꝑte orientis vl̓ ſeptentrionis. Et melior ſi fluat ex oriente: ꝙͣ ex ſepten trione: ſicut teſtatur ypocras: plaga inquit orientalis ē calida ⁊ ſicca. Mane etenim ibi oritur ſol: qui eſt cauſa attenuādi aerem ⁊ fumū mundificandi: atqꝫ groſficieꝫ in medio tꝑis ſubtiliandi. XXXII. ¶ De origine fluuiorū et quorundā exiccati one. ¶ Areſtotiles in libro metheororū. ij. Apores aquoſi qn̄ eleuant̉ ⁊ inſpiſſantur ⁊ co agulantur in nubes: de inde exſoluuntur ex eiſ pluuie: redeunt ad terraꝫ. ⁊ currunt ſicut radix prima. aque vero ſub terra aggregate .ſ. in eiꝰ ꝓfundo ſunt materia fluminū. Et ob hoc fit additio fluminis in hieme plus ꝙͣ in eſtate. Quādoqꝫ etiā abſcindunt̉ que dam eoꝝ in eſtate ꝓpter paucitateꝫ materie: qꝛ finit̉ an te aduentū pluuie. aque vero redeūtes in terrā nō ſunt ſeꝑate: ſicut eſt eaꝝ ſeꝑatio ſuꝑ terrā. Sed quedā eaꝝ aggregate ſūt cū quibuſdā: ſicut gutte pluuiaꝝ aggre gantur: ⁊ inde fit aqua multa. Sic ergo redeūtes ī ter ram comprimuntur paulatim ⁊ aggregantur. Et fit ex eis principiū curſus in fluminibꝰ. huiꝰ rei ſignum eſt: ꝙ illi qui fodiunt vt extrahant aquā fodiunt loca ml̓ta deinde aggregant eā ⁊ currere faciunt ad vnū locuꝫ in feriorem. ibiqꝫ ponunt ei radicem. Currunt aūt magis flumina ex altis locis ⁊ montibꝰ: ⁊ ſunt origines eiuſ ꝓ pinque. loca montiū alta ſunt ſicut ſpongia ſpiſſa: q̄ ſu git .i. attrahit ad ſe aquā ⁊ paulatim aggregat eam ſcꝫ ſurſum. In pedibꝰ aūt montiū aque minoratur. Quidā aūt dicebāt: ꝙ cauſa ꝓpter quā flumina fiūt quandoqꝫ: aliqn̄ vero exiccantur: ſunt ſubterranee cauerne: in qͥbꝰ dū ſunt aque fiunt flumina ⁊ currūt: dantqꝫ fluminibꝰ materiā. Quando vero minorantur: materia fluminuꝫ abſcinditur. Nos aūt dicimus: ꝙ cauſa fluminū eſt ma gnitudo locoꝝ eleuatoꝝ: in quibꝰ eſt aqua ⁊ ſpiſſitudo eoꝝ ⁊ ip̄oꝝ frigꝰ. in hmōi eī locis nō reſoluitur quicꝙͣ: ⁊ ideo multiplicātur illic materie .ſ. aque. Loca vero de p̄ſſa lapides albos molles habentia nō retinent aquā nec figitur in eis. vnde cū aduenit eis caliditas canicū larium: velociter exiccantur. De his qui augent̉ in eſtate ¶ Seneca vbi sͣ XXXIII. Uedā flumina in eſtate augentur vt nilus. Cū ius alias ratio reddetur. Theophraſtus autor eſt in ponto quoqꝫ amnes creſcere eſtiuo tꝑe. Cuiꝰ rei quattuor indicantur cauſe. Una .ſ. qꝛ tūc ma xime in humorem terra ſit mutabilis. aut qꝛ maiores ī remoto ſunt imbres: quoꝝ aquā ꝑ ſecretos cuniculos reddita tacite effunditur. Tercia eſt ſi crebrioribꝰ ven tis hoſtiū ceditur: ⁊ fluctu reuerberatꝰ amnis reſiſtit: qͥ ſic creſcere videtur: qꝛ nō effunditur. Quarta vero ſide rum ratio eſt: hec enī quibuſdā menſibꝰ magis vrgent ⁊ exhauriunt flumina: cū vero longiꝰ receſſerint minus conſumunt ⁊ contrahūt. Quedā etiā flumina palā ī ali quem ſpecū incidunt: ⁊ ſic ex oculis auferūtur. Quedā vero paulatim conſumūtur ⁊ intercidunt: eadēqꝫ ex in teruallo reuertuntur. Cuiꝰ cauſa manifeſta eſt: om̄is eī humor naturaliter ad inferiꝰ ⁊ inane deſcendit. Itaqꝫ flumina illa recepta curſus egere ſecreto. ſi primum ali quid ſolidi qd̓ obſtaret occurrit: ꝑrupta ꝑte que minus ad exitū repugnauit: curſum ſuū repetunt. XXXIIII ¶ De flumine nili. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Uida aūt fluuioꝝ ꝓpriis ex cauſis nomīa rece perunt. Ex quibuſdā nōnulli notandi ſunt: qui in hiſtoriis celebres habentur. Geon eſt fluuiꝰ de ꝑadiſo exiens: ⁊ totā ethyopiā cingens: ſic dictuſ: ꝙ incremento inundatōis ſue irriget terrā egipti. Ge em̄ terra dicitur. hic apud egiptios nilus dicit̉ ꝓpter limū quē trahit: qui fecunditatem efficit. Apparet aūt in ni lide lacu de quo in meridiem verſus excipitur egipto: vbi aquilonis flatibꝰ reꝑcuſſus: aquis reluctantibuſ in tumeſcit: ⁊ inundatōeꝫ egipto facit ¶ Solinꝰ. Nilus in teriorem egipti ꝑtem circūfluit: originē habet a monte inferioris mauritanie qui ꝓpinquat occeano: ꝓtinuſqꝫ lacus fit. quē nilidē dicunt. Nilum aūt iam inde eſſe cō iiciunt ꝙ hoc ſtagnū in herbis piſcibꝰ beluīs nichilomi nus ꝓcreet: ꝙͣ in nilo videmꝰ. Sed hoc lacū effuſis are nis ſorbetur. ⁊ cuniculis cecis abſconditur: deinde ī ce ſarie ſiſpem prorumpens iteꝝ ſubſidet. rurſuſqꝫ apud ethyopias exit. Solꝰ aūt ex amnibꝰ nullas expirat au ras. ¶ Comeſtor. Ex inundatione nili accidit: ꝙ egiptꝰ contra naturā aliaꝝ regionū: cū abundat in frugibꝰ ſte rilis eſt in paſcuis ⁊ ecōtra. Diutior em̄ mora fluminis ſuꝑ terrā. tempora colendi impedit. vel ſata extinguit. paſcua vero nutrit. ¶ Actor. Plato quoqꝫ tradit nūqͣ in egipto pluiſſe. Unde iudeis ī deuteronomio dicitur Terra veſtra nō eſt ſicut terra egipti: que .ſ. aquis nili fluminis irrigatur: ſed montuoſa eſt de celo expectans pluuias. abundat aūt nilus crocodilliſ. ibitibus. ypota mis. ⁊ hmōi. ¶ Auicenna li. i. Aqua fluminis gyon il la p̄cipue que in eiꝰ poſtremo ſumitur: vehementer tur bida eſt. Sed in vna receſſione ſtatim clarificatur. Sūt aūt qui aquā nili maxima laude extollunt: ⁊ eiꝰ bonita tes in quattuor comp̄hendunt. In longitudine manati onis eiꝰ: ⁊ bonitate locoꝝ ꝑ que vadit: ⁊ qꝛ ſuo curſu a meridie ad ſeptentrionē tendit: ſubtilians illud quod ex aquis in illo currit In multitudine vero ſui. alie eī com municāt. ¶ Seneca li. viii. Nilus dulcis eſt: nec vlli flu mini dulcior guſtus: cōtra naturā aliorū fluminū: ante Liber Sextus ortum canicule augetur mediis eſtibꝰ vltra equinoctiū hunc enī nobiliſſimū amnem extulit natura ⁊ ita diſpo ſuit: vt eo tꝑe egiptū inundaret: quo maxime terra fer uoribꝰ vſta altiꝰ vndas traheret: ⁊ tanta menſura: ꝙͣtū ſufficere poſſet annue ſiccitati Nā in ea ꝑte qua ī ethy opīaꝫ vergit: aut nulli ſunt imbres: aut rari. vnā itaqꝫ egiptꝰ in hoc ſpem ſuā habet: qm̄ aut ſterilis eſt amnis aut nō: ꝓut ille magnꝰ aut ꝑtior influxerit. ¶ XXXV. ¶ De curſu eiuſdem et latitudine et irrigatꝭ on egipti. Irca philas primū ex vago ⁊ errante colligit̉. hec ꝓuopꝰ amnibꝰ in pnū cocuntibꝰ cingitur. Eſt aūt phile inſula aſpera ⁊ vndiqꝫ prerupta qui nilo mutantur. Ab hac nilus magnꝰ magis ꝙ vio lentus egreſſus: ꝑ arduas exciſaſqꝫ pluribꝰ locis rupeſ inſurgit: ⁊ vires ſuas concitat: frangitur enī occurrēti bus ſaxis: ⁊ ꝑ anguſta eluctatꝰ vbicūqꝫ vincit aut vin cit̉ fluctuat. Et illic exercitatis aquis quas ſine tumul tu leni alueo duxerat violentꝰ ꝓſilit ſibi diſſimil̓. Quip pe ad illud vſqꝫ lutoſus ac turbidꝰ fluit. At vbi in ſco pulos cautiū verberauit. ſpumat. illicqꝫ non eſt natura ſua: ſꝫ ex iniuria loci calor eſt. Tandē vero obſtātia elu ctatus in vaſtā altitudinē. ſubito deſtitutꝰ cadit cum in genti circūiacentiū ſtrepitu regionū. Queꝫ etiā ꝑferre gens aſꝑis ibi collocata nō potuit obtuſis aſſiduo fra gore auribꝰ. ⁊ ob hoc ſedibꝰ ad quietiorā trāſlatis. De niqꝫ iam manifeſtꝰ nouaꝝ viriū nilꝰ alto ac ꝓfundo al ueo fertur obiectu montiū p̄ſſus. Circa mēphim demū liber ac ꝑ campeſtria vagꝰ in flumina plura ſcinditur. ac ꝑ tota egyptū primo quideꝫ deducitur: deinde conti nuis aquis in facieꝫ lati ac turbidi maris ſtagͣnat Que ſcilicet latitudo curſum illi violentiāqꝫ eripit. Sicqꝫ to tam amplexꝰ egiptū. arenoſo ⁊ ficienti ſolo ⁊ aquam et terrā inducit. cū enī turbulentꝰ ſit. omnē in ſiccis ⁊ hy antibus locis fecē relinquit: ⁊ quidquid pingue ſecū at tulerit. arentibꝰ locis allinit. Iuuatqꝫ agroſ duabuſ ex cauſis. Et ꝙ inundat. Et ꝙ oblimat. itaqꝫ quidqͥd non adierit: ſterile ⁊ ſqualide iacet. Si vero ſuꝑ debitū cre uerit nocet. Mira itaqꝫ huiꝰ natura: qꝛ cū ceteri amneſ abluant terras ⁊ euiſcerēt. nilꝰ tāto ceteris maior adeo nichil excidit nec abradit. vt ⁊ ecōtra vires adiiciat. illi to eniꝫ limo ſaturat arenas ac vngit. illaqꝫ pulcerrima faciēs eſt. cū iā ſe in agros ingeſſit. iacent campi ⁊ val les. ⁊ opida inſulaꝝ modo extat: eo ꝙ maior leticia gen tibꝰ eſt quo minꝰ terraꝝ ſuaꝝ vident. Sic quoqꝫ cuꝫ ſe ripis continet nilus. ꝑ ſeptena hoſtia in mare emittit̉. Et quodcunqꝫ elegeris ex his mare eſt. Multos etiaꝫ ignobiles ramos in aliud eque litꝰ porrigit. Ceteꝝ be luas marinas vel magnitudine vel noxa pares educat. eoqꝫ quantꝰ ſit eſtimari poteſt: ꝙ aīalia tam ingentia ⁊ ſufficienti pabulo: ⁊ ad nauigandū loca ꝯtinet. ¶ Ideꝫ in li. iii. Egiptū vero nunꝙͣ tremuiſſe tradunt: eo ꝙ ex limo tota ꝯcreuerit. Turbidꝰ enī nilꝰ defluens: multuꝫ qꝫ ſceni trahens. Et id ſubinde prioribꝰ terris apponēſ annuo incremento ſemꝑ vltra tulit. Inde pinguis ac li moſi ſoli eſt egiptꝰ. Nec vltra interualla in ſe habet: ſꝫ creuit in ſoliduꝫ areſcente limo: cuiꝰ p̄ſſa erat ac ſedens ſtructura: dū ꝑtes glutinarent̉. Nec inane quicꝙͣ inter uenire poterat cum ſolido liquidū ac molle ſemper acci dere ¶ XXXII. ¶ De gange ¶ Iſidorꝰ li. xiij. Anges a gangaro rege dictuſ: quē phiſon ſcri ptura cognominauit: exiens de ꝑadiſo ꝑgit ad indie regioneſ. dicitur aūt phiſon .i. caterua: qꝛ decem magnis fluminibꝰ impletur ſibi adiūctis: ⁊ vnꝰ efficitur: fertur aūt nili modo exaltari: ⁊ ſuꝑ oriētis teꝫ ras erumꝑe. ¶ Comeſtor. Phiſon interp̄tatur oris mu tatio: qꝛ mutatur a facie quā habet in ꝑadiſo. Mutat̉ etiā ẜm diuerſa loca tribꝰ modis. In calore: qꝛ alibi cla rus: alibi obſcurꝰ: alibi turbidꝰ. In ꝙͣtitate: qꝛ alibi par uus. alibi diffuſus. In ſenſu: qꝛ alibi frigidꝰ: alibi cali dus. hic circūit india ⁊ trahit aureas arenas ¶ Solin Anguillas ad tricenos pedes longos educat ganges quē ſtatiꝰ ſeboſus inter p̄cipua miracula vermibꝰ dicit abundare ceruleis nomīe ⁊ colore. hi bina habent hra chia: longitudinis cubica: nō minuſ ſena adeo robuſtis viribꝰ: vt elephantos ad potū venientes mordicꝰ appre henſa ip̄oꝝ manu rapiant in ꝓfundum ¶ Helinandu li. xii. Hic eſt ganges: de quo dicit marcianꝰ in libro de geometria: ꝙ eiꝰ latitudo vbi diffuſior: eſt. xx. milia paſ ſuum. vbi anguſtior. viii. ꝓfunditas aūt vbi validior ē centū pedes habet: a ſciticis montibꝰ venit: de eodē di cit lucanꝰ: ꝙ ſolꝰ fluuioꝝ ꝯtra ſolis ortū currit. XXXVII. ¶¶ De tigri ¶ Iſidorus. Igris eſt fluuiuſ meſopotamīe de ꝑadiſo exori ens ⁊ ꝑgens ꝯtra aſſirios: ⁊ poſt multos circūi ¶ Atus in mare mortuū influens: vocatur auteꝫ to gris ꝓpter velocitatē: ad inſtar beſtie tigridis a nimia ꝑnicitate currendi. ¶ Solinꝰ. Tigris in armenie regio ne caput tollit: mire inquā lucidū: ꝯſpicuo fonte in loco edito: qui elogos nominatur; nec ab exordio ſtatim to tus eſt. primū pigre fluit nō ſuo noīe. at cū fines medo rum infectꝰ eſt: ſtatim tigris dicitur. Ita enim medi no minant ſagittā: influit aūt in aretuſaꝫ lacū: om̄ia ponde ra ſuſtinentē. cuiꝰ piſces nunꝙͣ ſe tigridis alueo miſcēt ſicut nec amnici piſces in ſtagnū tranſeūt arethuſe. per quā diſſimilis calore: ⁊ velociter meat curſu. Mox reſi ſtente tauro: in ꝓfundam ſpecū mergitur. quē ſubter la bens: in altero eiꝰ latere apud zoroandā emicat. vluas ⁊ purgamenta plurima ſecū trahens. deinde idētidem abſconditur. rurſuſqꝫ reddit̉ ad iabe nos. arabeſqꝫ pre terfluit. meſopotamiā amplectitur nobiliſſimū amnem ydaſpem accipit. eufraten defert in ſinū ꝑſicum. ¶ Pli nius li. vi. Tigris orit̉ in regione armenie maioris: fon te conſpicuo in planicie. loco nomen elogoſine eſt. Ip̄i qua tardior fluit: diglito. Unde ꝯcitatur: a celeritate ti gris incipit vocari. ita appellant medi ſagittam. influit tigris in lacū arethuſam om̄ia illata pondera ſuſtiner tem. ⁊ intra nebulas exalantē. vnde genꝰ ei piſciū eſt: ⁊ aque tranſcurrentis alueo nō miſcetur: ſicut nec a tigr piſces in lacū tranant. ¶ XXXVIII. ¶ De eufrate. ¶ Iſidorus. Ufrates eſt fluuiꝰ meſopotamie de ꝑadiſo exo riens copioſiſſimis gemmis: qui ꝑ mediā babi C oniā influit. hic a frugibus vel vbertate eufra tes dicitur: qd̓ fertilitas interptatur. ¶ Solinus. Eufra ten fundat armenia maior ortuꝫ ſupra zimarā ſub radi cibus capoten montis ꝓximi ſcithis. hic receptis in ſe aliquot amnibꝰ ꝯualeſcit. Et ſtipatus ꝯuenis aquis. li ctatur cū thauri montis obiectu quem apud elegea ici dit. reſiſtat licet. xii. miliū paſſuū latitudine. longiſqꝫ ex curſibꝰ dextra cōmagenem. leua arabiāqꝫ relinquit: de inde ꝑlabens plurimas gentes: babiloniā quondam caſ deoꝝ caput diuidit: meſopotamiā opimat inundatoni annue exceſſibꝰ. ad inſtar egiptii amnis terras ꝯtege Inuecta ſoli fecunditate his ferme tꝑibꝰ. in quibꝰ nūl exit. ſole .ſ. in ꝑte cancri. xx. ꝯſtituto. Tenuatur cū leone decurſo. ad extrema virginis curriculꝰ tranſitum facit vnde apparet ꝯtraria duo flumina eaſdē incremēti ha bere cauſas ¶ Comeſtor. Hec igitur paradiſi quattuor flumina ab eodē fonte manant: ⁊ ſeꝑantur. Et iteꝝ que daꝫ eoꝝ cōmiſcentur: ⁊ iteꝝ ſeꝑantur. Sepe etiā exſor bentur a terra: ⁊ locis iteꝝ in plurimis emergunt: hinc eſt ꝙ de ortu eoꝝ varia leguntur: dicitur enim gange naſci in locis caucaſi montis. Nilus autē nō procul ab Liber Sextus athlante. Tigris ⁊ eufrates ex armenia. ¶ Pliniꝰ li. v. Eufrateſ oritur in p̄fectura armenie maiori caranitide vt ꝓdidere ex his qui ꝓxime viderunt. domiciꝰ corbulo in mōte aga. Luciniꝰ mucianꝰ ſub radicibꝰ montis quē capoten appellant. ſupra zimarā duodecim milia paſſu um mitio pyxirates nominatꝰ. Fluit derzenen primum mox anetia. armenie regiones a capadocia excludens. Daſcuſa abeſt a zimara. lxxxv. mil̓. paſſuū. Inde naui gatur paſtonam quinquaginta milia paſſuū. Melitenē capꝑadocie. xxvii. milia paſſuuꝫ. Elegeā armenie. x. mi lia paſſuū acceptis flumībuſ lyco. arſania. arſano. Apd̓ elegeā occurrit ei thaurꝰ mons: nec reſiſtit. ꝙͣꝙͣ. xii. mi lia paſſuuꝫ latitudine ꝑforata p̄ualens. Omnia vocant irrumpentem. Mox vbi cornu ꝑfregit eufraten. vltra quoqꝫ ſaxoſum ac violentum arabia. Inde leua meroꝝ dicta regionē tricena menſura dextraqꝫ cōmagenē diſ termiuat. pontis tn̄ etiā vbi thauꝝ expugnat patiens: Apud claudiopolin cappadocie curſum ad occaſum ſo lis agit: primo hunc illi impugnatꝰ curſum thaurus au fert. victuſqꝫ ⁊ abſciſſus ſibimet alio mō vincit. ac fra ctuꝫ expellit in meridiē: ita unature dimicatio illa equat hoc eunte qͦ vult. illo ꝓhibente ire qͣ velit. ¶ XXXIX De iordane ceteriſqꝫ famoſis fluminibuſ Iſidorus. ¶ Ordanis iudee fluuiꝰ a duobꝰ fontibꝰ nomīat̉ quoꝝ alter ior. alter dan vocatur. his ergo pro cul a ſe diſtantibꝰ in vnū alueuꝫ federatis Ior danis deinceps vocatur naſcit̉ aūt ſub libano monte: ⁊ diuidit iudeā ⁊ arabiā: qui per multos circūitus iuxta hiericho in mare mortuū influit. hydaſpis eſt fluuius pſarum qui contra orientē decurrere dicitur. Indus eſt fluuiꝰ orientiſ: qui mare rubro accipitur. Araris eſt flu uius qui currit ꝑ parthiā ⁊ aſſiriā. Araxis eſt amniſ ar menie qui ab vno monte cū eufrate diuerſa ſpecie orit̉: ſic dictꝰ: ꝙ rapacitate cūcta ꝓſternat. vnde cū alexāder eā trāſgredi vellet ponte fabricato: tanta vi inundauit vt pontem dirueret. ¶ Pactalꝰ fluuiꝰ aſie arenas aure as trahens: quē ꝓ aurato fluore alij chriſortiā vocant. ¶ Erinꝰ fluuiꝰ aſie ſmyrneos ſecat campos: ⁊ ip̄e flucti bus. aureis etiā plenꝰ arenis ¶ Cignꝰ eſt amnis cilicie ſic dictꝰ: quaſi candidꝰ. Nā quiquid candidū eſt cignū gentili lingua ſiri dicūt: qꝛ tumet eſtate: qn̄ niues ſoluū tur. reliquis anni tꝑibus tenuis eſt ⁊ quietꝰ. ¶ Coaſpiū fluuiꝰ ꝑſaꝝ: mirā aque dulcedinē habens: adeo vt ꝑfici reges ꝙdiu inter ripas ꝑſidis fuerint ibi ex eo poculuꝫ vendicarunt. ¶ Ornus alias orentes fluuiꝰ ſirie iuxta muros .ſ. antiochie decurrit. Cuiꝰ fluentis ex ip̄o impe tu frigidioribꝰ: ⁊ zephiris aſſidue ibi ſpirantibꝰ: tota ci uitas momentis ꝓpe om̄ibꝰ refrigerat̉. hic ab ortu ſol oriens. nō longe ab vrbe mari cōditur ¶ Tanais a ry phiis ſiluis veniens dirimit europā ab aſia: inter dua mundi ꝑtes mediū currēs: atqꝫ in pontū fluens: a tano primo rege ſchitaꝝ cognominatꝰ. ¶ Padꝰ eſt vtalie flu uius a iugis alpiū fuſus ex tribꝰ fontibꝰ oritur ex qͥbꝰ vni vocabulū eſt padus: qui diffuſus in moduꝫ ſtagni amnem ſinu dirigit a quo ⁊ pādꝰ eſt nuncupatus qui a grecis cognomīatur eridanꝰ. ab eridano ſolis filio: quē phetontē dicūt: qui fulminis ictu ꝑcuſſus: in eodem flu uio deiectus eſt ⁊ extinctꝰ. Auget̉ aūt ex ortu canis: li queſcentibꝰ niuibꝰ ⁊ cū acceſſione. xxx. fluminū circa ra uennā vrbē in adriaticū mare defertur. ¶ XL. Adhuc de eodem. Eander fluuiꝰ aſie. flexuoſus ⁊ nunꝙͣ currens rectꝰ qui recurrentibꝰ ripis inter aſiā ⁊ ionium p̄cipitatur in ſinū qui miletū diuidit ⁊ pireniā ¶ Inachꝰ achaie fluuiꝰ a rege inacho nominatꝰ: argoli cos irrigans campos. ¶ Tybris ytalie fluuiꝰ a tyberio rege albanoꝝ dicitur: qui in tybrim cecidit. Nā antea albula a colore nomen habuit: eo ꝙ niuibus albus fuit Naſcitur aūt ex monte ap̄ennino: ⁊ occidit in tyrrhenū mare iuxta romā ¶ Danubiꝰ germanie fluuiꝰ dicit̉: a ni uium copia quibꝰ magis augetur: hic in europa plꝰ om nibꝰ habet famā: dūqꝫ ꝑ innumeras gentes vadit: mu tat ⁊ nomen vnde ⁊ hiſter dicitur. Oritur aūt germani cis iugis: ⁊ occidentalibꝰ ꝑtibus barbaroꝝ. Et ꝑgens ꝯtra orientem. lx. fluuios in ſe recipit: ac. vii. hoſtiis in pontū fluit. ¶ Rodanꝰ gallie fluuiꝰ rapido curſu ꝯcitꝰ: tyrrheni equoris freta ſcindens: non modicū ſepe naui gantibꝰ facit ꝑiculum. dū inter ſe maris fluctꝰ: ⁊ amniſ fluenta decertant ¶ Rhenꝰ a rodani ſocietate vocatur qꝛ cū eodē ex vna ꝓuincia oritur. Eſt aūt germanie flu uius inter tres europe maximos fluuios computatus. Qui a iugo alpiuꝫ vſqꝫ in occeani ꝓfunda curſus ſuos dirigit: memorandꝰ aduerſus feras gentes: romani im peri murꝰ. ¶ Iberꝰ amnis eſt qui quondā hyſpanie no men dedit. ¶ Tagū fluuiū cartago hyſpanie nuncupa uit: ex qua ortꝰ ꝓcedit fluuiꝰ arenis auriferis copioſuſ Et ob hoc ceteris fluuiis hiſpaniaꝝ p̄latus. ¶ Betis fluuiꝰ qui ⁊ betice ꝓuincie nomen dedit: dictꝰ eo ꝙ hu mili ſolo decurrat. Betin enī greci humile vel merſuꝫ vocant. Quedā aūt flumina in diluuio ſoluta mole ter raruꝫ p̄cluſa ſunt. Quedā vero que nō erant abyſſi: tūc ruptis meatibꝰ eruperunt. Sciendū quoqꝫ flumina cū ſupra modū creſcunt: non tm̄ ad p̄ſens inferre damna: ſed etiā aliqua ſignare futura. XLI. ¶ De quorundā fluminū miraculis. ¶ Solinꝰ LLuminū miracula abunde varia ſunt. Dyanā qui ad camerinā fluit: ſi habitꝰ pudice hauſerit nō cōibunt in corpꝰ vnū latex vineꝰ ⁊ latex aq̄ Apud ſegeſte nos helbeſus in medio flame ſubita exe ſtuatione ferueſcit: quē ꝙͣuis ethna dimiſſum a frigore nullus auertit. Tymereū celeſtes mutant plage. Ama rus deniqꝫ dū in aquilonē fluit: dulcis vbi ad meridiē flectitur. Uarro opinatur duo in bohecia eſſe flumina natura licet impari: miraculo tn̄ nō diſcrepante: quorū alteꝝ ſi ouile pecꝰ biberit pullū fieri quidqͥd induerit. Altertꝰ hauſtū quecūqꝫ velleꝝ fuſca ſunt: in candidū verti ¶ Pliniꝰ li. ii. In ſurio colchidis flumine lignuꝫ deiectu lapideo cortice obducitur. Similiter in flumīe ſilero nō ſolū virgulta immerſa: veꝝ ⁊ folia lapideſcūt alias ſalubris potus eius aque. In exitu paludis rea tine ſaxū creſcit. Et in rubro mari olee virenteſqꝫ fruti ces enaſcuntur ¶ Iſidorus li. xiii. In theſalia flumina duo ſunt ex vno bibentes oues nigraſ fieri. ex altero al bas. vtroqꝫ varias. ¶ Uitrubius vbi ſupra. In mace donia dextra ac ſiniſtra ſepulcri euripidis aduenienteſ duo riui concurrūt: ad quoꝝ vnuꝫ incumbere viatores ſolent ꝓpter aque bonitatē. Ad alteꝝ nemo accedit: qꝛ mortiferā habere dicitur aquā. In archadia nonagris regio eſt: habens in montibus ex ſaxo ſtillātes frigidiſ ſimos humores. qua nec argentū: nec eneū: nec ferreuꝫ vas ſuſtinere poteſt. Sed diſſilit ⁊ diſſipatur: nec aliud niſi mulina vngula ꝯtinere ⁊ ꝯſeruare poteſt. ¶ Actor. De miraculis fluminū ⁊ fontiuꝫ multa alia traduntur a plinio li. ii. c. cvi. Et li. xxxi. c. ii. ¶ XIII. De lacubus et lacualibus aquis. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Acus eſt receptaculū in quo aqua continetur. nec miſcetur fluctibus vt lacus affalti venacꝰ ⁊ ceteri: quos greci limen .i. ſtagna vocant Nā fontes labuntur in fluuios ⁊ flumīa in freta diſcurrūt Tacus vero ſtat in loco: nec ꝓfluit. ⁊ dicitur lacus qua ſi aque locus ¶ Auicenna in primo canone. Aque ſtā tes lacuales p̄cipue diſcooꝑte male ſunt ⁊ graueſ: qꝛ n̄ infrigidātur in hieme: niſi ꝓpter niues. ideoqꝫ flegma generant. Et calefiunt eſtate ꝓpter ſoleꝫ: ⁊ ꝓpter putre factionē vnde generāt colera. Et ꝓpter ſpiſſitudinem quidē eaꝝ: ⁊ cōmixtionem terreſtriū cū eis: et propter Liber Sextus reſolutionem ſubtilis earum. In his qui eaſbibunt ge nerantur ſplenes: ⁊ eorum mirrach ſubtiliatur. Et eoꝝ interiora ingroſſantur. extrema macreſcunt: et humeri ⁊ colla. Comedendi deſideriū in eis ſuꝑat: ⁊ ſitis. Con ſtringūtur eoꝝ ventreſ: ⁊ difficile vomere poſſunt. Eſt etiā cū ad ydropiſim ꝑueniunt: eo ꝙ aquoſitas in eiſ re tinetur. Et eſt cū ad apoſtema pulmonis vel ſplenis ꝑ ueniunt: ⁊ ad diſintheriā Et ſiccantur eoꝝ pedes ⁊ ma nus: ⁊ eꝑata debilitātur. Nutrimentū minuitur ꝓpter ſplenem. Et in eis mania generātur: ⁊ emorroydes. et. varices. ⁊ apoſtemata laxa. ꝓprieqꝫ in hieme. Mulie res etiā duriter imp̄gnantur: ⁊ cū difficultate pariunt Et pariūt pueros apoſtemoſos: fitqꝫ frequenter in eis mola ⁊ imp̄gnatio mendoſa. Eoꝝ quoqꝫ pueri ſepe pa tiuntur ramicem. ⁊ magni varices: ⁊ cruꝝ vlcera. Nec eoꝝ plage ſanant̉. Et eſt cū nocumento ⁊ apoſtematibꝰ in inteſtinis: ⁊ quartanis abundāt. In ſenibꝰ quoqꝫ fe bres fiunt adurentes ꝓpter ſiccitate ip̄oꝝ naturaꝝ ac ventrium. XLIII. ¶ De lacu affalti et tiberiadis ceteriſqꝫ fa moſis. ¶ Iſidorꝰ. Acus affalti dicitur mare mortuū: qꝛ nichil gi gnit vel recipit viuū: nec piſces habet nec aueſ aquaticas patit̉. Sed ⁊ quecūqꝫ viuentia mer genda temtaueris: quacunqꝫ arte dimerſa: ſtatim reſili unt. Et ꝙͣuis vehementer illiſa: ſtatim excutiūtur. Sꝫ neqꝫ ventis mouetur: reſiſtentē turbinibus bitumine: qͦ om̄is aqua ſtagnat̉. Neqꝫ nauigatōis patiēs eſt: quia om̄ia vita carentia: in ꝓfundum merguntur. Nec mate riam vllā ſuſtinet niſi q̄ bitumine illuſtratur: lucernā ac cenſam ferunt ſuꝑnatare: extinctā vero dimergi. hoc et mare ſalinarū dicitur: ſiue lacꝰ affalti .i. bituminis. Et eſt in iudea inter hiericho ⁊ zoarā: longitudo eiꝰ vſqꝫ ad zoaros arabie dirigitur ſtadiis. dcclxxx. Latitudo ſtadiis. cl. vſqꝫ ad vicinia zodomoꝝ. Lacus tiberiadis ab opido tiberiade vocatꝰ eſt: qd̓ quondā herodes ī ho norem tiberii ceſaris condidit. in iudea om̄ibꝰ lacubus ſalubrior. ⁊ ad ſanitatē corpoꝝ efficacior Geneſar lacꝰ ampliſſimꝰ in iudea longitudine. cxl. ſtadiis extenditur latitudine. xl. diffunditur criſpantibꝰ aquis aurā non ventis: ſed de ſeip̄o ſibi creans. vnde ⁊ geneſar dicitur quaſi generans ſibi aurā: deniqꝫ ꝑ diffuſiora ſpacia la cus frequentibꝰ agitatur auris ſpirantibꝰ. vnde ⁊ puri or hauſtꝰ eiꝰ: ⁊ ad potandū dulcis ⁊ habilis. Uenacꝰ la cus ytalie in venecia: qui magnitudine ſui tempeſtateſ marinas imitatur. Auernꝰ lacus ſic vocatꝰ eſt: ꝙ aueſ ibi ſuꝑuolare nō poſſunt. Nā antea ſiluaꝝ denſitate ſic ambiebatur: vt exalātes inde ꝑ anguſtias aque ſulphu ree grauiſſimꝰ odor ſuꝑuolantes aues halitu ſuo neca ret: qd̓ auguſtꝰ ceſar intelligens deiectis ſiluis: ex peſti ¶ XIIIIII. lentibꝰ amena loca reddidit. De quorundam lacuum miraculis. Ex libro de naturis rerum. Decie lacꝰ furialis eſt: de quo qui biberit ardo re libidis exardeſcit. ¶ Iſidorꝰ li. xiii. In ethy opia lacus eſt quo ꝑfula corꝑa velut oleo nite ſcunt. Ex clytorio lacu ytalie qui biberint vini tedium habent. Clitūnus lacꝰ in vmbria maxīos boues gignit In indiis ſiden vocatur ſtagnū: in quo nichil innatat: ſed om̄ia mergunt̉. At ꝯtra in alce lacu ꝑ porcidamuꝫ om̄ia fluitant: nichil mergitur. Reatinis paludis aqͥs vngulas iumentoꝝ indurari ferunt. Celoniū ſicilie ſta gnum tetro odore afficit ꝓximantes. In trogoditis la cus eſt: qui ter in die fit amarꝰ: ⁊ deinde totiens dulcis ¶ Solinꝰ. Stagnū penteſiū ſerpentibꝰ noxiū eſt: homi ni falutare. In lacu agrigentino oleuꝫ ſuꝑnatat: et hoc pingue heret arundinū comis de aſſiduo volūtabro aqͣ rum. Capillamentis legitur vnguentū medicū: contra carmentarios morbos. Apud macrobios lacꝰ eſt: quo ꝑfuſa corꝑa velut oliuo niteſcunt. ex hoc lacu potus ſa luberrimus eſt. Sane adeo liquidꝰ eſt: vt nec caducas quidē vehat frondes. Sed ilico folia delapſa in fundū demittit: laticis tenuitate ¶ Plimꝰ li. ii. In piceno lacu velmo lignū deiectū: lapideo cortice obducitur. ¶ Ideꝫ li. v. Aſphaltides lacꝰ nichil p̄ter bitumē gignit. Nu lum corpꝰ aīalium recipit: thauri chameliqꝫ fluitant: i de fama eſt nichil in eo mergi: longitudine excedit cen tum milia paſſuū. latitudine maxima .xxv. implet mini ma ſex. ꝓſpicit eū ab oriente arabia nomādū: a meridie acharon. Secunda quondā arx iudee ab hieroſolimis. Eodem latere eſt calidus fons medice ſalubritatis: cal lirhoe aquaꝝ gloriā ip̄o noīe p̄ferens ¶ Uitrubius vbi ſupra. In cappādocia lacꝰ in quē ꝑs arundinis ſi dimiſ ſa fuerit: ⁊ poſtero die exempta: inuenit̉ lapidea: ꝑs aūt que extra lacū manſerit ꝑmanet in ꝓprietate ſua. ¶ Se neca li. vii. Quoſdā etiā lacꝰ eſſe: qui natandi imꝑitos ferant notū eſt. Eſt etiā in ſyria ſtagnū in quo lateres natant: ⁊ mergi ꝓiecta nō poſſunt. licet grauiora ſint. huiꝰ rei palam eſt cauſa ſicut dicetur. dūmodo ad infe riora tranſitū fecerimꝰ (X.V. De puteis. ¶ Iſidorus Uteus eſt lacꝰ defoſſus ex quo hauritur aqua a potatione dictꝰ. ¶ Seneca vbi ſupra. Ceno I pedes chyus ait in hieme ſub terris calorē cō tineri. Ideo ⁊ ſpecus calidos eſſe: ⁊ tepidiorē puteorum aquaꝫ. Itaqꝫ venas interno calore ſiccari. Sed in alijs terris augentur imbribus flumina Nilus aūt: qꝛ nullo imbre augetur tenuatur: deinde creſcit ꝑ eſtatem qͦ tꝑe frigent interiora terraꝝ: ⁊ redit rigor fontibus. hoc ſi veꝝ eſſet eſtate om̄ia flumina abundarēt: deinde ꝙ ſpe cus ⁊ putei hieme calent. ideo eſt: qꝛ extrinſecꝰ aereꝫ ri gentem nō recipiunt. Nō enī ad illos remotos ⁊ calefa ctos ꝑuenit. ¶ Pliniꝰ li. ii. In ripa bethis opidū eſt: c putei creſcente maris eſtū minuntur Augeſcūt decedē te mediis tempoꝝ immobiles. Eadem eſt natura in hi ſpali opidi vni puteo: ceteris aūt vulgaris. ¶ Guilher mus de conchis. Aqua puteoꝝ vnde principiū habet: ſi enī a catharactis vt fontes principiū haberet: quādo qꝫ ſicut videtur puteꝰ impleretur: ⁊ aqua deflueret. ve rum ſi a catharactis principiū habet: non tn̄ implet̉ pu teus: contingit enī cātharactā ibi n̄ eſſe finitā. Sꝫ hin ⁊ illinc eſt. vnde ⁊ quo tranſit aqua putei: ⁊ non ſurſun ebullit. Ceteꝝ ⁊ ſi terra naturaliter ficca ſit: habet tam accidentaleꝫ humorē: qui ad modū ſudoris homīs gut tatim in puteū cadit: indeqꝫ eſt aquā putei. Ꝙ aut ex catharactis fit aliqn̄ aqua putei: ex hoc poteſt probari: ꝙ iuxta flumina ſtatim reꝑitur in puteo aqua: ⁊ ꝙ ſepe ꝯtingit vno puteo poſt alteꝝ facto: aquam de primo au ferri. Ꝙ vero ex ſudore terre fiat qn̄qꝫ: ex hoc probari poteſt: ꝙ in ſiccis locis aqua putei reꝑitur. ideo aūt in hieme aquā putei eſt calida: in eſtate vero frigida: quia frigiditate hiemis pͥori ſuꝑficiei terre claudūtur. vnde fumꝰ terre exire nō poteſt: qui intꝰ remanens aqua cale facit. in eſtate vero poris ſuꝑficie i terre ex calore aꝑtu fumus euaporat: minuiturqꝫ calor. vnde aquā ab intꝰ erumpens exit frigida. vel ideo qꝛ omnis qualitas ſūc gaudet ſimili: ſuūqꝫ fugit ꝯtrariū. in hieme vero cū ſuꝑ ficies terre ſuo modo frigore tangitur: occidentalis ca lor ad terre viſcera fugiēs ſuū .ſ. ꝯtrarium. abſconditur vnde aqua putei calida efficitur. in eſtate vero cū calb re ſolis ſuꝑficies terre aduritur: ⁊ naturalis frigidita: terre ad interiora refugit: atqꝫ aquā frigidā reddit. ¶ XLVI. ¶ De natura aque pluuialis St igitur aqua puteī in eſtate frigidiſſima: ad ¶ vero fontiſ qꝛ ꝓpinquior eſt calido aeri minelt Liber Sextus frigida. minus aqua fluuioꝝ adhuc minus pluuiaruꝫ. ¶ Auicēna. Aque puteoꝝ ⁊ aqueductuū: male ſunt in comꝑatione aquaꝝ fontiū. Sunt enim aque conſtricte terreſtritatē longo tꝑe retinentes. ideoqꝫ nō poteſt eſſe quin ſit in eis aliqua putrefactio: qm̄ extracte ſūt ⁊ mo te virtute artificiali cogente: ⁊ nō virtute naturali. Ex his tn̄ ille deteriores ſūt: quibꝰ ex plumbo vie facte ſūt qm̄ ex eiꝰ virtute aliquid aſſumunt. vnde frequēter ad diſintheriā ducunt Aqua paludis deterior eſt aqua pu tei: qꝛ manatio aque putei acuitur ⁊ renouatur: ꝓpter hoc qd̓ de ea extrahitur. vnde ꝑdurat eiꝰ motꝰ. Et ī cō ſtrictione nō diu moratur. Nec in locis vnde manat di utius manet. Aqua vero paludis: qꝛ longo tꝑe morat̉ in foraminibꝰ terre putrefacientis ⁊ eiꝰ motꝰ in manā do ⁊ egrediendo tardꝰ eſt: qui nō ꝑuenit ex fortitudine ſue expulſionis: ꝓpter largitatē materie ip̄iꝰ: nō eſt niſi in terra corrupta ⁊ putrida. XIVII. ¶ De puteo fodiendo ¶ Palladius vbi ſupra D puteū vero fodiendū oportet caput aque re quirere. vel ſi plura ſunt in vnū colligere. Ma xime vero ſub radicibꝰ montiū in ſeptentriona li ꝑte querende ſunt aque: qꝛ in his locis magis abun dant: vtilioreſqꝫ naſcūtur. Sed in fodiendis puteis ca uendum eſt foſſoꝝ ꝑiculū: qm̄ plerunqꝫ terrā ſulphur: alumen: bitumen: educat. quoꝝ ſpūs mixti anhelitū pe ſtis exalant. ⁊ occupatis ſtatiꝫ naribꝰ: extorquent aīas niſi qͥs fuge velocitate ſibi ſuccurrat. priꝰ ergo ꝙͣ deſcē datur ad intima: in eis locis lucernā ponas accenſam: que ſi extincta nō fuerit: ꝑiculum nō timebis. Si vero extinguatur cauendꝰ eſt locus: queꝫ ſpiritꝰ mortifer oc cupauerit. Ꝙ ſi alio loco aqua nō poteſt inueniri: tunc dextra leua ve fodiamꝰ puteos: vſqꝫ ad aque ip̄iꝰ libra mentū. Et ab his foramina hinc inde patefacta velut nares intꝰ agamꝰ: quibꝰ nocens ſpūs euaporet: quo fa cto latera puteoꝝ ſtructura ſuſcipiat. Fodiendꝰ aūt eſt puteꝰ latitudine octo pedū quaqꝫ verſum. vt binos pe des ſtructura cōcludat. que ſtructura vectibus ligneis ſubinde denſatur. ⁊ ſtructura fit lapide tofico vel ſilice Si aqua limoſa fuerit: ſalis admixtione corrigitur. Sꝫ dū foditur puteꝰ ſi circūcirca terra nō ſtabit vicio gene ris diſſoluta: aut humore laxabitur. tabulaſ obiicias di rectas vndiqꝫ: ⁊ eas tranſuerſis vectibꝰ ſuſtentabis: ne fodientes ruina concludat. Aquā vero nouā ſic ꝓbabiſ in vaſe eneo nitido ſꝑges ⁊ ſi aqua maculā non fecerit ꝓbabilis iudicetur. Itē decocta eneo vaſculo ſi arenaꝫ vel limū nō relinquit in fundo: vtilis erit. Itē ſi legumi na cito valebit excoquere. vel ſi eſt colore perlucido: ca rens muſco: ⁊ om̄i labe pollutionis aliena. Si in alto qͥ ſunt putei ꝑforatis vſqꝫ ad infimā ꝑteꝫ terris: ad loca inferiora poſſunt inde fontes exire. ſi vallis ſubiecte na ¶ XIVIII. tura ꝑmittat ¶ De aqueductu faciendo. Um vero ducenda eſt aqua ducat̉: aut forma ſtructibili: aut plumbeis fiſtulis: aut cannalibꝰ igneis: aut fictilibꝰ tubis Si forma ſtructibili ducitur: ſolidanda eſt cannalis ne ꝑ rimas aqua poſſit elabi. Cuiꝰ magnitudo ꝓ aque menſura faciēda eſt. Si ꝑ planū veniet: inter cente nos l̓ ſexagenos pedes ſenſiꝫ reclinetur ſtructura: vt vim poſſit habere currendi. Si quis mons interiectꝰ occurrit: aut ꝑ latera eiꝰ aquā du cemus obliquā. aut ad aque caput ſpelūcas librabimꝰ: ꝑ quas ſtructura ꝑ̄ueniet: ſed ſi ſe vallis interſecat: ere ctas pilas vel arcꝰ vſqꝫ ad aque iuſta veſtigia cōſtrue mus. aut plumbeis fiſtulis clauſā deiici patiemur: ⁊ ex plicata valle ꝯſurgere. Sed qd̓ eſt ſalubriꝰ atqꝫ vtiliuſ fictilibꝰ tubis cū ducitur: duobꝰ digitis craſſe: ⁊ ex ꝑte vna reddantur anguſte: vt ſpacio minori vna in altera poſſit intrare. Quas iuncturas viua calce oleo ſubacta debemꝰ illinire. Sed anteꝙͣ his aque curſus admittat̉ fauilla per eos mixta exiguo liquore decurrat. vt poſſit glutinare ſi q̄ ſunt vicia tubaꝝ. vltima ratio eſt plūbeiſ fiſtulis ducere aquas: q̄ aquas reddunt noxias. Nā ce ruſa plumbo creatur attrito: que corꝑibꝰ nocebit huma nis. diligentis erit aquaꝝ receptacula fabricare vt co pia vel inops aquaꝝ vena ꝓcurat: ¶ XIIX. ¶ Actor. De ciſternis Iſterna ſicut nec lacus habet aquas naturaleſ ſed aduenticias: quas ab extrinſeco recipit. Eſt eniꝫ terra defoſſa ad colligendas ⁊ retinendas aquas pluuialeſ. Que quidē qn̄ cadunt nō omnino fri gide ſunt Sed in ciſterna ꝑ morā tꝑis magis infrigidā tur Un̄ ſcriptū eſt: ſicut ciſterna frigidā facit aquā ſuā ⁊cꝭ. Motꝰ ſiquidē cauſa caloris eſt. vnde aqua ꝑ motuꝫ incaleſcit. aqua vero ciſterne nō eſt in motu. ideo etiam de facili corrumpitur. Iuxta illud: Et capiūt vicium ni moueant̉ aque. ſolent aūt maxime fieri ciſterne in locis montuoſis ⁊ aridis: vbi eſt penuria fontiū ⁊ fluminum ſicut in iudea ¶ Palladiꝰ vbi ſupra li. i. Itaqꝫ vitandū eſt: qd̓ pleriqꝫ fecerūt: aque cauſa villas in infimis val libus mergere: ⁊ paucoꝝ dieꝝ voluptateꝫ p̄ferre ſaluti habitatoꝝ. Cū ſi fons deſit ac putenſ: ciſternas extrue re ꝯueniat: quibꝰ oīm ꝯduci poſſit aquaꝝ corriuatio: ſic igitur parietibꝰ ciſterna longior ꝙͣ latior ꝯſtruat̉: cuiuſ ſolū alto rudere ſolidatuꝫ. relicto foſſoriis loco teſtacii pauimenti ſuꝑfuſione leuigetur. hoc pauimentuꝫ omni cura tenenduꝫ eſt. at nitro in lardo pingui decocto aſſi due ꝑfricandū qd̓ vbi decocto humore ſiccatū eſt: ne ri mis in aliqua ꝑte findat̉ etiā ꝑietes ſub corio velentur obducti. Et ita poſt diuturnā ⁊ ſolidā ſiccitatē aq̄ p̄bea tur hoſpiciū. Anguillaſ ſane piſceſqꝫ fluuiales nutriri in his paſciqꝫ ꝯueniet. vt hoꝝ natatū aqua ſtans agili tatem currentis aque imitetur ¶ Iſaac in dietis. Aqua pluuialis munda ſi pouatur in aqua ciſterne optime lo te minꝰ eſt humida ceteris: ⁊ quiddā ſtipticitatis habꝫ nec nocet ſtomacho: ſed potius euꝫ confortat. aqua ve ro morās in ciſterna diu malā ſuſcipit qualitatē a fumo ſitate terre. ¶ I. De piſcinis et balneis. MPalladius vbi sͣ Iſcine vero due. vel ſolo imp̄ſſo. vel ceſo lapide circa villā dicunt fieri. Quas facile eſt. aut fō te. aut imbre impleri: vt vna ex his pecoribꝰ vl̓ auibꝰ aquaticis vſui ſit. Alia vero madefaciat virgas tectoria. lupinas. ⁊ ſi qua ruſticitas infundere ꝯſueuit: nec alienū eſt: ſi aque copia patiat̉. patrē familias d̓ ſtru ctura cogitare balnei: que res ⁊ voluptati plurimū con fert ⁊ ſaluti. Conſtituendū eſt aūt balneū in ea ꝑte in qͣ futurꝰ eſt calor. loco ab humore ſuſpēſo: ne ip̄m refrige ret fornacibꝰ vicina vligo. Lumina danda ſunt ei a ꝑte meridiana ⁊ occidentis hiberni: vt tota die ſolis iuuet̉ ⁊ illuſtret̉ aſpectu. Celle aūt ſic diſponātur: vt quadre nō ſint. ſed verbi gratia. ſi quindecim pedibꝰ longe fue rint: decē late ſint. fortior eī vapor inter anguſta lucta bitur. piſcinales vero celle in eſtiuis balneis lumē acci piant a ſeptentrione. in hyemalibꝰ a meridie. Et ita cō ſtituantur balnea: ſi poteſt fieri: vt om̄iſ eaꝝ ꝑ ortos de currat illuuies. Deniqꝫ ſi copia eſt aque poſt foſſuras balneaꝝ: debet ⁊ piſtrinā ſuſcipere: vt ibi formatis aqͣ riis molibus: frumenta frangantur abſqꝫ animaliuꝫ ⁊ hominū labore. LI. De vſu balnei Hali in li. regalis diſpoſitōiſ T um vtuntur: quo ea que ꝑ motuꝫ nō bene diſſo Alneo quidē ſani poſt exercitiū ⁊ ante prandi ¶ luta ſūt: purgētur ⁊ euacuentur. Siccitas quā motus fecerat. humectetur. ſordeſqꝫ que ē vaporibꝰ fa cte a corꝑe egredientibꝰ. ⁊ a puluere exteriꝰ ſuꝑueniēti in ip̄o exercitio ⁊ poſt: abluantur. Ante exercitiuꝫ vero balneū ſuꝑfluitates cibi tranſmittit. qͣs etias īdigeſtaſ īuenit. humoreſqꝫ lique facit: ⁊ ſuꝑfluitates exire ꝑatas Liber Sextus a poris ad aliqua membra defluere facit. vnde vt ī plu rimum ꝑatur morbꝰ. Sed etiā poſt prandiū quis nō de bet vti balneo: replet enī tunc ſuꝑfluitatibus caput: de ſcenditqꝫ cibꝰ indigeſtꝰ a ſtomacho. vnde in cibi meati bus oppilatio efficitur: ⁊ in tꝑis ꝓlixitate ſi quis hmōi vtatur aſſidue ydropis generatur. Quibuſdā vero ta lium accidit defectꝰ: cum balneantur anteꝙͣ prandio ſe reficiant. Et ideo neceſſe eſt eos modico laudabiliqꝫ re fici cibo: p̄ter hos itaqꝫ poſt prandiū om̄ibus cauendū eſt balneū: poſt exercitiū aūt ⁊ ante prandium eo vti ſa nis: magnas vtilitates ꝯfert. Corpꝰ enī ⁊ membra hu mectat: calorem naturalē ꝯfortat: digeſtionē optimam reddit: anguſtiā ſi qua eſt aufugat: poros aꝑit: ſuꝑflui tates euacuat: dolores mitigat: viſcoſitates vel vento ſitates diſſoluit ¶ Iohanniciꝰ. Balneū dulcis aque cor pus emollit: ⁊ calidū quidē calefacit: frigiduꝫ aūt infri gidat Aque vero nō dulcis balneū: corpꝰ deſiccat. Qd̓ ſi qn̄ ex aqua ſalſa ⁊ amara vel ſulphurea fuerit: calefa cit ⁊ deſiccat. Si vero de aluminoſa vel gipſea fuerit: infrigidat ⁊ deſiccat LII. De iuuamentis et nocumentis balnei. ¶ Razi in almaſore. T balnei iuuamentis eſt corpꝰ humectare ⁊ re nouare. ſordes ꝯgregatas detegere. repletōeꝫ quoqꝫ minuere. vētoſitatē diſſoluere. ⁊ ad ſom num ducere. humoreſqꝫ ſubtiliare. p̄tere ā dolores r̄pri mit. ventreꝫ ſtringit. laſſitudinē remouet. corpuſqꝫ ⁊ ni tori ⁊ leuitati aptū reddit. Nocumenta vero eiꝰ ſunt. vires deſtruere ⁊ cor adeo calefacere: vt qn̄qꝫ ad ſinco pim ꝑducat. nauſeā quoqꝫ cōmouet. ⁊ maliſ humoribꝰ occaſionē tribuit deſcendendi. Ideoqꝫ febricitans: vel concuſſionē ꝑpeſſus: vel apoſtemata: vel plagā: vel exco riationem habens: balneum cauere debet. Corꝑa vero macra ⁊ ſicca habentes. humectatione balnei indigent Ideoqꝫ cauere debent ne in balneo ſudent Circa ſe au tem in pauimento multā calidā aquā ꝓiiciant: vt hūidi humores ⁊ vapores eleuati ſurſum: corꝑa eoꝝ humefa ciant. Ab introitu vero balnei poſt cibū quiſqꝫ ſibi ca ueat: niſi qui corꝑis pinguedinē vult adipiſci. aliꝙͣdiu quoqꝫ poſt balneū cōmeſtio debet tardari. ¶ Hali vbi ſupra Porro qui infirmant̉: balneis ꝓ neceſſitate ad ea vrgentibꝰ vtantur. aut vt eoꝝ cōplexio calefiat. aut vt frigeſcat. aut humectetur. aut certe deſiccet̉. ꝓdeſt aūt. prurigini ⁊ ſcabiei: qꝛ ſuꝑfluitates a cute euacuat: ner uos emollit. Latarros ematurat ⁊ corizas calefaciēdo ⁊ diſſoluendo. Exituꝫ quoqꝫ facilitat vrine. ſi arta fue rit ex frigiditate. Colice medetur alijſqꝫ morbis hmōi Et ſiquidē longa mora ſit. ita vt ſudor plurimus exeat corpꝰ calefacit: ac eiꝰ caliditate deſiccat. Etiā euacuati onis eſt cauſa: que fit ꝑ ſudorē. porro ſi tam longa mo ra ſit: vt immoderata ſudoris euacuatio fiat. corpꝰ refri gerat ⁊ exiccat: qꝛ calorē naturalem diſſoluit. quin etiā humiditates corꝑis euacuat. vnde ⁊ virtꝰ decidit ⁊ de fectio fit. IIII. De diuerſitate aquarum multiplici ¶ Seneca libro. vij. Ueramꝰ nunc de quibꝰ rebꝰ aque. ⁊ qua ratio ne fiant. qūo tot ingētia flumina iugiter decur runt. Et alia quidē hibernis aquis tumeſcant. Alia vero in defectu ceteroꝝ amniū creſcāt. de illis au tem qui calent vtꝝ calide naſcantur an fiāt. de ceteris quoqꝫ diſſerendū quas inſigneſ aut ſapor aūt aliqͣ alia reddit vtilitas. Quedā enī oculos. quedā neruos iuuāt quedā inueterata ⁊ a medicis deſꝑata vicia ꝓcurant: q̄ dam medentur vlceribꝰ: quedā interiora potū fouēt ac pulmonis ac viſceꝝ querelaſ leuāt. Quedā etiā ſangui nem ſupprimūt: ⁊ tam variꝰ illis eſt vſus ꝙͣ guſtꝰ: om̄s aūt aque. aut ſtant. aut eunt. aut colligūtur. aut variaſ habent venaſ. alie dulces ſunt. alie varie. Aſpere qui pe interueniūt. ſalſe amareqꝫ: aut medicate ē quibꝰ ſu phuratas dicimuſ. ferratas. aluminoſas: quas indica vini ſapor. Habent etiā alia diſcrimina multa. Primū quidem tactꝰ qꝛ frigide ſunt ⁊ calide. deinde ponderia qꝛ leues ⁊ graues. de inde coloriſ: qꝛ pure. turbide. cepi lee. lucide. deinde ſalubritatis: qꝛ ſunt vtiles ⁊ mortiſe re: ſunt ⁊ que cogunt̉ in lapidē. quedā tenues. quedam pingues. quedā alunt. quedā ſine vlla bibentis oꝑe trā ſeunt. quedā aūt hauſte fecunditatē afferūt. vt aut ſtet aqua vel fluat: loci poſitio efficit. In deuexo fluit ī pla nō ꝯtinetur ⁊ ſtagnat. Aliqn̄ vero in aduerſum ſpiritu impellitur. ⁊ tunc non fluit: ſed cogitur. colligitur ex im bribꝰ: ex fonte ſua natiua eſt. ¶ Iſidorꝰ li. xiii. Aquaꝝ nature diuerſitas multa eſt. Naꝫ alie ſunt ſalis: alie ni tri: alie aluminis: alie ſulphuris: alie bituminis: alie cu ram morboꝝ adhibentes. Nā iuxta romā albule aque vulneribꝰ medentur. Et in ytalia fons ciceronis oculo rum vulnera curat In campania ſunt aque q̄ ſterilitatē feīaꝝ ⁊ viroꝝ inſaniā abolere dicunt̉. ¶ IIIII. De diuerſitate aquarum in pondere. ¶ Areſtotiles in libro metheororum. iij. Qua ſalſa grauior eſt dulci: qꝛ ſalſa groſſa qui dem eſt ⁊ turbida. dulcis aūt ſubtilis: vt dictū eſt ſupra. ¶ Seneca li. vii. Quoſdā eſſe lacus qui nandi imꝑitoſ ferāt. vt dictū eſt. notū eſt. Eſt enī in ſyria ſtagnū: in quo lateres natant: ⁊ mergi ꝓiecta non poſſūt. licet grauiora ſint. huiꝰ rei palā eſt cauſa. Quā cunqꝫ enī vis rem expande ⁊ cōtra aquam ſtatue. ſi aqͣ grauior eſt. leuiorēqꝫ rem quā ip̄a eſt fert. Et tanto ſu pra extollit: ꝙͣto leuior erit. Grauiora vero deſcendunt At ſi aque ⁊ eiꝰ rei quā ꝯtra penſaueris par pondꝰ fue rit: nec paſſim ibit. nec extabit. ſꝫ equabitur aque: ⁊ na tabit quidē: ſꝫ pene merſa: nullaqꝫ eminens ꝑte Et hec eſt ratio cur tignā quedā ſuꝑ aquā pene tota efferātur. Quedā in mediū ſubmittantur. Quedā ad equilibran aque deſcendāt. Cū enī vtriuſqꝫ pondꝰ par eſt: neutrū alteri cedit. Grauiora vero deſcendūt: leuiora geſtatur Graue aūt ⁊ leue eſt nō eſtimatōne noſtra: ſed illiꝰ com paratione: quo vehi debet. Itaqꝫ vbi aqua grauior eſt hominis vl̓ ſaxi corꝑe. nō ſinit id quo nō vincitur: me gi. Sic euenit in quibuſdā ſtagnis: ne lapides quidem peſſum eant de ſolidis ac duris liquoꝝ. Sunt enī ⁊ alij pumicoſi ⁊ leuesꝭ ex quibꝰ que ꝯſtant inſule in india na tant. Theophraſtꝰ eſt autor ad tillas natantē inſulam vādo. Inſula aſcillaꝝ arbores habet ⁊ nutrit. aqua tn̄ ſuſtinetur ⁊ in hanc atqꝫ in illā ꝑtem non vento tm̄: ſed aura compellitur. Neqꝫ vnꝙͣ illi ꝑ diem et noctem vno loco ſtatio eſt adeo leui flatu inducit̉. huic eſt cauſa du plex. Aque grauitas medicate: ⁊ ob hoc ponderoſe. Et ip̄ius inſule vectabilis leuitas que nō eſt corꝑis ſolid ꝙuis arboreſ alat: forſitan enī leues truncos: ⁊ frondeſ in latus ſꝑſas pinguis humor app̄hendit ac iūxit. Ita qꝫ etiā ſi qua in illa ſaxa ſunt: inuenieſ aquoſa ⁊ fiſtulo ſa: qualia ſunt que duratuſ humor efficit circa medica torum fontiū riuos: vbi enī aquaꝝ purgamenta collue runt: ⁊ ſpūmā ſolidatur: neceſſario leue eſt qd̓ ex vento ſo ⁊ inani ꝯcretū eſt ¶ Auicenna li. i. Pondꝰ aquaruꝫ vnū eſt exꝑimentis adiuuantibꝰ ad cognoſcendū earū diſpoſitōeꝫ. Aqua nāqꝫ que leuior eſt: in pluribꝰ diſpo ſitionū eſt melior. Eſt aūt cū cognoſcitur pondꝰ ꝑ men ſuram. Et eſt cū cognoſcitur ſi in duabꝰ aquis diuerſis duo panni vniꝰ ponderis madefiant: ⁊ poſtea vehemē ter exiccentur: deinde ponderentur. Aqua enī cuius le uius fuerit pondꝰ: melior eſt ¶ Iſaac in dietis. Golen tes aquas ꝓbare: que ſit grauis vel leuis. pannos line os tenues ac veteres accipiant: eoſqꝫ medio equaliter diuidant: ⁊ duabꝰ aquis diuerſis madefaciant. deinde Liber Sextus equaliter aquis exp̄ſſis: vno in loco eodē tꝑe ſuſpendāt Quiqꝫ prior exiccatꝰ fuerit: aquā in qua madefactꝰ fu erat: ſciant eſſe leuiorem ⁊ tenuiorē ¶ Actor. De hac qͦꝫ materia ſuꝑius require. vbi dictū eſt de ponderoſitate aque ſalſe. ¶ Lv. ¶ De diuerſitate in colore. ¶ Auicenna in primo canone Quā naturalis ſimplex eſt: nec inſpiſſatur: niſi qꝛ aut frigoris qualitas p̄ualuit ſuꝑ eā: aut ꝓ pter fortem terreſtriū ꝑtium cōmixtionē ¶ Idē in eodem. Aqua turbida lapidē generat ⁊ opilationes Ideoqꝫ poſt ipſam res ꝓuocatiua comedenda eſt. licet ventrem mollem habenti plerūqꝫ conferat ip̄a. ⁊ om̄es aque cetere groſſe ⁊ graues: eo ꝙ in eiꝰ ventre tenētur nec cito deſcendunt. Ex cuiꝰ quidē tiriacis exiſtunt res vnctuoſe ⁊ dulces ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aqua cla ra bona eſt ad bibendū: ſi de fontibꝰ ſit orientalibꝰ. luci da. ſerena. ⁊ nulliꝰ odoris. cito caleſcēs. ⁊ cito frigeſcēſ aqua hmōi eſt acceptabilis. citoqꝫ non grauans ſtoma chum exit: eū refrigerans ⁊ humectās. Claritas eiꝰ ni chil ei admixtū ſigͣt. Leuitas aūt ⁊ cito mutabilitas ſb̓ tilem eſſe ſubſtantiā demonſtrat. huiꝰ ſecunda eſt ſeptē trionalis. fontana aqua quoqꝫ de lutoſis fontibꝰ forti ter currens ⁊ ſupra petrā vel arenā clariſſimā. ſecundū tenet ſanitatis gradū. hmōi eniꝫ aque in hyeme calide ſunt: in eſtate frigide. Aqua nō pura: aliꝙͣtulū redolēs ⁊ ſapida vel turbida: vel que ex grandine ⁊ niue cōfici untur. hmōi aque ꝯſtipatōeꝫ faciūt in epate: vel in reni bus lapideꝫ. dure digerunt̉. ſtomachū difficulter egre diuntur. Aqua putrida: ſicut quorundā lacuum vel pa ludum ſiue lutoſa. ſiue in qua fetentes influunt ciui tatum putredines ſplenē magnificat: ep̄ar ⁊ ſtomachū corrūpit: cutē horridā facit: diuerſas febres gignit. ¶ LVI. ¶ De diuerſitate in ſapore. ¶ Seneca li. vij. Quaꝝ ſapor variat̉. aliqn̄ ex ſolo ꝑ qd̓ ferūtur aliqn̄ ex ſpiritu in aquā tranſfigurato. aliqn̄ ex corruptōis vicio ꝑ iniuriā ꝯtracto. ¶ Areſtoti les in libro de ſenſu ⁊ ſenſato. Natura quidem aque in ſipida eſt. ſapores aūt om̄s craſſitudinē habent. calidū raſſatiuū eſt. vnde aqua calida apparet incraſſata. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aquaꝝ quedā ſapida eſt: q̄ dam nō. Sapida quidē clara eſt: vel nō clara. Item ca lida vel frigida vel tepida. Item de fontibꝰ: de flumīb de lacubꝰ: de paludibꝰ: de imbribꝰ: de niuibꝰ vel grādi nibus: ceteris aūt aqua pluuialis eſt ſaporoſior. Nō ſa pida vero eſt ſalſa vel ſulphurea: putea: aluminoſa: vi trea: metallina. ¶ Auicēna li. i. Aqua ſalſa marceſcere facit ⁊ exiccat. Et primo ſoluit ventrem ꝓpter vim ra dendi que eſt in ea. poſtea vero ſtringit in fine ꝓpter ſic citatem: que eſt in eiꝰ natura: ⁊ corrumpit ſanguinē: pru ritum ergo generat ⁊ ſcabiem ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra Aqua ſalſa ventrem emollit: ſepe aūt bibita ventreꝫ cō ſtipat. corpus deſiccat. pruriginem ⁊ ſcabiem generat Sꝫ tn̄ ydropicos ⁊ frigidos morbos adiuuat: ſi biba tur vel in ea balneetur ¶ Iſaac vbi ſupra. Cauere decꝫ omnem aquā ſalſuginem ⁊ nitroſitatem habenteꝫ: Ta lis enī corꝑa calefacit ⁊ deſiccat: ac ventrem accidenta liter ꝯſtipat. Eius enī actio initio groſſos humores diſ ſoluit ⁊ inteſtina pungit. vnde fit ventris ſolutio. In fi ne vero ventris humectatōeꝫ ꝯſtipat: eiqꝫ reſiſtit: ne ꝑ ſeceſſum exeat. LVII. ¶ De ſaporibus in genere. ¶ Actor. Uoniā aūt ſubiectu vel medium ſap̄oꝝ ẜm are ſtotilem eſt humidū aqueū. Dicente quoqꝫ au guſtino: ꝙ quecūqꝫ ſapiūt: etiā ſi arida videan tur cū accipiunt̉. humori tn̄ oris. vt ſapiāt. commiſcent̉ Hic etiā aliquā michi videntur inſerenda eſſe de ſapo ribꝰ: ſicut ſupra in tractatu de aere dictū eſt de ſonis ⁊ odoribꝰ. Et in tractatu de luce dictū eſt de formis ⁊ co loribꝰ ¶ Albertꝰ. Uidetur aūt ꝙ ſapor nō ſit actus hu midi: ſed etiā ſicci euaporatiui. Nā vt dicit areſtotiles ex eis nutrimur ex quibꝰ ſumꝰ. At vero quedam ſunt que principaliter cōſtant ex ſiccō terreſtri. ac ꝑ poſteri us ex humido aqueo: quedā ecōtra. videtur itaqꝫ ꝙ ci bus quorundaꝫ principaliter ſit ex terreſtri ⁊ ſicco. Et quorundā ex humido aqueo. Cunqꝫ ſapor ſit paſſio ci bi: videt̉ ẜm hoc diuerſimode ſapor eſſe ſicci terreſtris ⁊ humidi aquei: qd̓ eſt ꝯtra p̄dicta. dicimꝰ ergo: ꝙ q̄dā ſunt in quibꝰ vincit terreſtritas. tn̄ qꝛ non poſſunt acci pere nutrimentū: niſi cibꝰ influat in quālibet ꝑtem cor poris eoꝝ. Et influxꝰ nō eſt niſi ꝑ humidi actu: oportet cibū principaliter eſſe humidū. licet qn̄qꝫ potētia ſiccū. hoc patet in ſanguinem habentibꝰ. In qͥbꝰ vltimū nu trimentū eſt ſāguis qͥ actu eſt humidꝰ. ¶ LVIII. De ſaporū cauſis. E cauſis vero ſapoꝝ dicimꝰ: ꝙ quedā ſunt cau ſe ſapoꝝ ꝑ ſe. quedā ꝑ accidens. Cauſaꝝ vero I ꝑ ſe: quēdā eſt efficiens. et quedā ſunt paſſiue. Efficiens vt calidū ſolis ⁊ ignis. Uidemꝰ enī in fructi bus plantaꝝ amaris: in quibuſ humidū ꝑ calidū ſolis nō eſt ſufficienter digeſtū: digeſtione q̄ eſt pepanſis: ꝙ poſtea adhibita ad ignem efficiuntur dulcia: ꝑ digeſti onem q̄ eſt optheſis vel epſeſis: ſicut videmꝰ in elixatis vel aſſatis. Paſſiue aūt ſunt humidū aqueuꝫ: vt ſubie ctum in cuiꝰ actu eſt ꝙ neceſſe ſit eſſe ſaporoſum cū con iungitur ad guſtū: qꝛ aliter nō penetraret ad neruū gu ſtatiuū: qui eſt in lingua. Siccu vero terreſtre termina tiuum eſt humidi ad generatōeꝫ ſaporis. Cauſe ꝑ acci dens. quedā ſunt intrinſece. quedā extrinſece. Frigidi tas enī eſt cauſa intrinſeca q̄ ꝑ ſe hebetat ſapores: ſꝫ ꝑ accidens facit quoſdā. Cū enī calidū ſit euaporatiuum aeris ſubtilis ⁊ ſubtiliatiuū aque ⁊ terreſtris: ⁊ ꝑ cōſe quens diſſolutiuū cōmixti ex illiſ: frigidū ꝑ ꝯtrariū erit reſtrictiuū aeris ⁊ ingroſſatiuū: eo ꝙ cōuertit aereꝫ ad aqueū. ⁊ aquā ad terreſtre. vnde etiā dicit ph̓s. ꝙ frigi da ſunt ſaporoſiora calidis. Cauſa vero ꝑ accidens ex trinſeca eſt triplex .ſ. reſeruatio. reſudatio. ⁊ conſtrictio. et p̄cipue in fructiferis plantaꝝ. In prima enī matura tione reſꝑſum eſt in fructiferis qddā calidum: ⁊ nimis facit exalare humidū: ⁊ remanet ſiccū fere inſipiduꝫ et duꝝ: ⁊ nō bene cōmixtū cū humido. Et poſtea reſerua ti fructꝰ acquirūt humidū ex frigore. qd̓ naſcitur in eis ex priuatōe caloris ſolis: qd̓ humidū ſubinductū cōmi ſcetur terreſtri ⁊ ſicco: ⁊ ſubtiliat ip̄m: facitqꝫ fructꝰ ſa poroſiores. Reſudatio aūt tollit ſuꝑfluū humidū: poſt cuiꝰ ablationem naturale humidum bene adunat̉ ſicco terreſtri. ⁊ generatur melior ſapor. His duabꝰ de cau ſis meliores ſunt vt frequenter fructꝰ in hieme ꝙͣ ī eſta te. porro cōſtrictio humidi qd̓ clauſum eſt in ꝑtibꝰ ſicci terreſtris: facile facit illud coniūgibile lingue: ac ꝑ hoc ¶ AIX. meliorem cauſat ſaporem. ¶ Utrū generetur a qualitatibus primis Uonia aūt om̄s poſteriores qualitates ẜm ge nerationem reducuntur ad primas. vt in libro de generatōe ⁊ corruptōe dicit ph̓s. videtur ꝙ et ſapores generentur in primis qualitatibꝰ. hinc etiā dicitur in libro primo de plantis: ꝙ miraboloni primo ſunt dulces qꝛ ꝓpter raritateꝫ ligni calor ſolis digerēs vbiqꝫ conſequitur humidū attractū. poſtea vero calor attrahit ſiccū ſibi ſimile: ⁊ anguſtat pͥoros arboris. ita ꝙ calor ſubintrare nō habet ad digeſtionem humidi: ⁊ tunc ex priuatione calidi frigiditas ⁊ ſiccitas vincent calorem ⁊ humorem. Eritqꝫ tunc fructꝰ ponticꝰ ac ter reſtris ſaporis. Deinde vero ſol cū calore ſuo ſiccuꝫ op pilans multum attrahit ad exterius: ſicqꝫ multū incipi unt dn̄ari frigiditas et ſiccitas interiꝰ. Et tunc fortiſſi me ponticitatis erit fructus. Tandem vero conſurgit Liber Sextus calor naturalis interiꝰ ꝑ calorem ſolis adiutus: ⁊ expul ſo frigido incipit adurere ſiccū inuentū ī illo: ⁊ tūc erit fructꝰ amarꝰ. Ex his ergo colligitur: ꝙ ſapores a pͥmiſ qualitatibꝰ generantur. At cōtra hoc eſſe videtur: qd̓ in libro de ſenſu ⁊ ſenſato legitur. Quemadmodū colo res albi ⁊ nigri ex cōmixtōne ſunt. Ita ⁊ ſapores a dul ci ⁊ amaro: ẜm ꝓportionē in eo qd̓ minꝰ eſt ⁊ maiꝰ. Di cimus ergo ꝙ duplex eſt ſapoꝝ generatio. Una ꝑ cau ſam efficientem: ⁊ hec eſt a primis qualitatibus. Alia vero ꝑ cōmixtionē eoꝝ: que eſſentialiter ſaluātur in mi xto. ⁊ ẜm hoc ſapores extremi ſimplices ſunt: medii ve ro ab illis compoſiti. Quantū ergo ad primā generati onem ſaporis in genere eſt humidū principaliter vt ſb̓ iectū: ⁊ ſiccū terreſtre illi cōmixtū: ⁊ calidū mouens ad cōmixtioneꝫ. Generatio vero ſaporis in ſpecie vt a cau ſa efficiente: hec eſt. Nā a calido ſufficienter digerēte humidū: generatur ſapor dulcis. A calido vero digerē te ⁊ ſubtiliante aqueū humidū in humidū aereū: gene ratur ſapor pinguis. Porro a calido nō digerente ſed adurente ẜm aliquē modū ſi quidē eſt cū humido gene ratur acidū. Si vero eſt cū ſicco generatur amaꝝ. vl̓ ſi minꝰ adurat ſalſum. Et ẜm hunc modū generatōis lo quitur ph̓s in libro de plantis. ẜm aliū vero in libro de ſenſu ⁊ ſenſato. Per hoc etiā dicit: ꝙ ſeptē ſunt ſaporeſ ſicut ſeptem colores ẜm ꝓportionē arithmetricaꝫ. Ut vero plures erunt ẜm ꝓportionem armoniacā: ⁊ ſine ꝓ portione ſicut ſuperius dictū eſt. in tractatu de colori bus. LX. ¶ Utrū ſapor ſit paſſio cōpoſiti vel ſimplicis Icit aūt areſtotiles in ſecundo de generatōe ⁊ corruptōe: ⁊ in libro de anima: ꝙ ex eiſdē gene rantur ⁊ nutriunt̉ entia. Sed generātur ex cō poſitis cōmixtis: ergo nutriunt̉ ex eis. Cū ergo ſapor ſit nutritiui paſſio ⁊ qualitas: erit ſapor paſſio cōpoſiti ⁊ nō ſimplicis. p̄terea ad hoc ponit philoſophꝰ quattu or ratōes in libro de ſenſu ⁊ ſenſato: obiiciens cōtra qͣſ dam pytagoricoꝝ ſententias. ſic dicens. Cibū oportet eſſe compoſitū. etenī nutrimenta nō ſunt ſimplicia: qꝛ ⁊ ſuꝑfluitas fit cibi. hoc in ipſis: hoc vero extra: ſicut in plantis. Senſus eſt nutrimentū ꝓpter hoc oportet eſſe cōmixtū: qꝛ aliter ꝑ digeſtionē nō ſeꝑaretur ſuꝑfluuꝫ a nutrimento. Cū enī ſimplex ſit omogeniū: nō eſt ratio quare vna ꝑs abiiciatur: altera aūt ſūmat̉ in cibo Sed hec ſeꝑatio ſuꝑfluitatis in ip̄is cibariis eſt in animali bus que ſtomachos habent ⁊ ventres: quibꝰ fit ſeꝑato puri ab impuro. qn̄qꝫ extra ip̄a vt in plantis: que terrā habent ꝓ ventre: ⁊ ꝓpter hoc nō egerunt. Secunda eſt qꝛ nec aqua: que tn̄ magis inter cetera corꝑum ſimpli cia videtur eſſe nutritiua: nutrimentū eſt. nutrimentuꝫ enī oportet eſſe corpꝰ mixtū. Tercia ratio eſt: qꝛ ſi vnū ſimpliciū nutriret tunc qd̓libet ſimplex nutriret qd̓ fl̓m eſt: qꝛ aer ꝓpter ſui ſimplicitatē non nutrit. Quarta ra tio qꝛ cibis eſt locꝰ receptiuꝰ in corꝑe aīato: ad quē nō ingrediunt̉ ſimplicia ſed cōpoſita. Ex his ꝯcluditur: ꝙ cū ſapor ſit paſſio nutrimēti: ſapor nō eſt paſſio ſimplex veꝝ cōpoſita. Contra hoc ſic obiicitur: om̄is cibꝰ incor porabilis eſt ei qd̓ cibatur: ergo neceſſe eſt ip̄m eē male termīabile in ſe. ⁊ tn̄ bene terminabile in alieno hec aūt eſt natura humidi. Et ita videt̉ ſapor principaliter eſſe paſſio humidi. ⁊ cū humidū ſit ſimplex. videtur eſſe ſa por paſſio ſimplicis. hoc etiā videtur velle philoſophuſ in ſecūdo de anima. vbi dicit. ꝙ ſapor eſt humidi. ſicut odor ſicci. p̄terea in libro de ſenſu ⁊ ſenſato videt̉ dice re: ꝙ ſaporum ſubiectū humidū aqueū eſt. ¶ LXI. ¶ Determinatio eiuſdē queſtionis. Os aūt dicimꝰ ꝙ ſapor eſt paſſio compoſiti cor poris: eo ꝙ om̄e alimentū commixtū cōpoſitū eſt. Sicut enī ꝓbat philoſophꝰ in libro d̓ ſenſu ⁊ ſenſato. Generatio ſaporum eſt vt in ſubiecto in hu mido aqueo. vt in efficiente aūt in calido digerente: qꝛ eſt caliduꝫ ignis ⁊ ſolis. In ſicco aūt terreo eſt: ſicut in paſſiuo terminante humidū aqueū: ⁊ hoc ꝓbatur ꝑ ex perimētū Cū eniꝫ ſaporoſum incorꝑabile ſit: neceſſe eſt ip̄m eſſe humidū: cū at videamꝰ in cibis ⁊ ī fructibꝰ ob latis ad ignem ⁊ ad ſolem generare om̄imodos ſaporet patet ꝙ cauſa ſapoꝝ caliditas eſt. Similiter videmus ſalſa generari ex terreſtri aduſto in humido: ⁊ in aqua videmꝰ generari multos ſapores: ex hoc ꝙ tranſeunt ml̓ta genera terraꝝ. Et ex hoc colligitur: ꝙ ſapores q nerantur a primis qualitatibus a calido igneo ⁊ ſole di gerente: ⁊ humido aqueo et terreſtri ſicco patientibus. Si aūt ſapores cōſiderantur in ſe: ꝓut ſunt vnū genus qualitatis: ſic extremi ſapores ſimplices ſunt: eo ꝙ nō ſunt compoſiti ex alijs. Et medii ſunt compoſiti: ſicut ī alijs ſubiectis ſenſuū. Itaqꝫ nutrimentū habet quide humidi naturā in hoc ꝙ fluit ad terminos alienos: nō tn̄ eſt de natura tm̄ humidi: ſed etiā ſicci terreſtris ⁊ ca lidi ignei. Qd̓ aūt dicit philoſophꝰ ſubiectū ſapoꝝ eſſe humidum aqueū. ſic intelligitur: ꝙ ſapor eſt humidi ſi cut ſubiecti. odor autem ſicci vaporatiui: vt ſubiecti. ¶ LXII. ¶ De cognitione complexionis ac ſubſtātio cibi vel medicaminis per ſapores. ¶ Hali in practica li. ij. Omplexionis ⁊ virtutis medicaminis ſignifica ¶ tio que ſumitur ex ſapore excellentior eſt: ꝙͣ illa hue eſt ex odore ⁊ colore. Sapor enī nunciꝰ eſt complexionis et medicaminis ſubſtantie: ꝑ̄ſepe etiaꝫ ⁊ eiꝰ actionis. Odor aūt ⁊ color nō hmōi. Sunt auteꝫ ſa pores octo .ſ. dulcis. vnctuoſus. acerbꝰ. amarꝰ. pungiti uus. ſalſus. ponticꝰ. octauꝰ inſuauis aſper et durꝰ. Qd̓ aūt ſaporem non habet vnū tm̄ eſt et ſimplex nec an meratus ſaporibꝰ. Om̄e aūt qd̓ eſt obuium lingue: ne ceſſe eſt: aut aliquid aut nichil in eiꝰ ſenſu facere. Et ſ quidē nullā infert ei paſſionē: vocatur inſipiduꝫ: vt eſt aqua pura et terra ſimplex: et etiā medicamina quibus terra vel aqua dn̄atur et quibꝰ terrenoſitas vt vicia et amilus et ſimilia. Quibꝰ vero dn̄atur aquoſitas: hum da ſunt et viſcoſa vt album oui et oleum lotum ſine ſale Oleo aūt cū ſale dn̄atur cū aquoſitate terrenoſitas. hꝰ ergo et alijs ſimilia nichil ſenſui guſtꝰ ſi obuenient. lin gue aūt delectatōeꝫ facient aut cōtra. Que quideꝫ dele ctationem faciunt homīs nature conſona ſunt et con nientia: eiuſqꝫ complexioni colligata. Qd̓ aūt hmōi eſt ei cui dn̄atur aquoſitats vnctuoſum dicitur. Cui vero terrenoſitas dulce vocatur. Cui aūt ſimul vtrunqꝫ nec dulce ſed ſuaue: dulce quidē ſi lingue obuiet vacua ei implet: et lenit aſperitatē: ſedatqꝫ ſi mordens aliqͥd fue rat: atqꝫ delectat. vnctuoſum autē idem facit: ſed eiꝰ de lectatio minor eſt. at vero ſuaue inter hec duo extrema medium eſt. Que vero ſaporeꝫ in guſtu faciunt inioci dum mordent linguā: morſura vero ſpecies quedaꝫ eſt diuiſionis iuncturaꝝ. Qd̓ igitur hoc facit aut partem lingue multa collectōe ſtringit: aut nimium diuidit. E ſi qd̓ lingue ſeꝑationeꝫ inducit: aut eiꝰ ſubſtātia gron. eſt et terrea. aut fortiter ſeꝑat lingue ꝑteſ: aut plurimi abluit: intm̄ vt etiā valde exaſꝑet. ⁊ amaꝝ vocatur. aut ſeꝑat eas fortiter ⁊ lauat ſic ꝙ nō valde exaſꝑet. et ſai ſum nominatur. Cuiꝰ vero ſubſtātia ſubtilis ⁊ ignea facitqꝫ in linguā morſurā fortē pungitiuum dicit. Qd̓ autē cōgregat lingue ꝑtes: aut groſſum: aut terreū eſt Si fortiter coadunans linguā conſtringat et aſperet ē deſiccet et fortiter oꝑetur et inſuaue vocatur. Si vert in lingua facit hoꝝ accidentiū qd̓ minꝰ eſt: ponticuꝫ ap pellatur. Qd̓ auteꝫ ſubtile ⁊ aquoſum eſt faciens in lil gua morſurā: eiuſqꝫ ſubſtātie ſine calefactōe immergit Liber Sextus acerbum vocatur. Ex his ergo viii. ſapores eſſe claret excepto eo quod ſapore caret. ¶ LXIII. ¶ De numero et differencijs ſaporum ſecū dū auicennam in ſecundo canone. Edici quidem ſapores ſimplices noueꝫ ponūt quoꝝ tn̄ vnus inſipidꝰ eſt ſicut aque pure. Nō mīant em̄ ſaporeꝫ omne qd̓ guſtu iudicat̉ actu vel potentia. Inſipidum quidē duplex eſt. aut priuatū ſapore ſcd̓m veritatē. aut priuatū eo apud ſenſū: ſcꝫ ꝙ in ſe quidē ſaporem habet: ſed ꝓpter vehemētiam ſpiſſi tudinis ſue nō reſoluitur aliquid ex eo quod lingue ad miſceatur et ab ea cōprehēdatur. Sed deinde cū inge niatur reſoluunt̉ ꝑtes eiꝰ ⁊ ſubtiliantur: ⁊ ſapor eiꝰ ſer titur vt es aduſtū ⁊ ferꝝ. Lingua enī non conſequitur ex eis ſaporē qm̄ nō reſoluitur ex ſubſtātia amboꝝ ali quid ꝑuenienſ ad humiditatē poſitā in lingua q̄ eſt me dia in ſenſu guſtꝰ. Et ſi ingenietur vt in ꝑtes minimaſ conuertatur: apparebit eiꝰ ſapor fortis. Sapores autē octo quos ponunt: hi ſunt. dulcedo. amaritudo. acuitaſ ſalſedo. acetoſitas. ponticitas. ſtipticitas. vnctuoſitas Dicunt enī ꝙ ſubſtantia ſaporem ferens: aut eſt ſpiſſa terrea. aut ſubtiliſ. aut media. Et eiꝰ virtꝰ aūt eſt calida aut frigida. aut equalis. Spiſſa itaqꝫ terrea ſi eſt cali da: tunc eſt amara. Si frigida pontica. Si equalis dul cis. Subtilis aūt ſi eſt calida: tunc eſt acuta Si frigida acetoſa. Si equalis vnctuoſa. Media vero ſi calida ē tunc eſt ſalſa. Sed frigida ſtiptica. Si equalis inſipida At acutū quideꝫ calidiꝰ eſt: deinde amaꝝ: deinde vero ſalſum. Acutū enī fortiꝰ eſt ad reſoluendū ⁊ incidendū ⁊ abſtergendū: ꝙͣ amaꝝ. Salſum vero qn̄ calefit a ſole vel igne vel a ſeꝑatōe aqueitatis frangentiſ virtutē ca loris: fit amaꝝ. Et ſal amaꝝ calidiꝰ eſt ſale qd̓ comedi tur: ponticū vero frigidiꝰ eſt: de inde ſtipticū: poſtea ace toſum. Et ob hoc in oībus fructibꝰ qui dulceſcūt: pri eſt ponticitas vehementis infrigidatōis. Cū aūt in eis currunt aeritas ⁊ aqueitas. ita vt tempentur parūper cū aeritate ⁊ calefactōe ſolis digeſtiua. declinat ad ace toſitatem: ſicut agreſta. Et inter illud trahunt ad ſtipti citatem parūper. de inde ꝑmutantur ad dulcedinē: cum agit in eis caliditas digeſtiua. Quādoqꝫ vero ꝑmutan tur ex ponticitate ad dulcedinē abſqꝫ acetoſitate: ſicut oliue. Acetoſum aūt ꝙͣꝫuis minꝰ frigidū ſit ꝙͣ ſtipticum in plurimis tn̄ eſt plurime infrigidatōnis: ꝓpter ſubtili tatem ⁊ penetratōeꝫ ſuā. ponticū aūt ⁊ ſtipticū: in ſapo re ꝓpinqua ſunt. Sed ſtipticū non contrahit: niſi qd̓ de lingua manifeſtū eſt. ponticū vero ꝯtrahit ⁊ exaſperat qd̓ manifeſtū eſt. ⁊ qd̓ occultū. ⁊ ponticū quidē ſubtiliꝰ eſt ⁊ magis intrans. Acutū aūt ⁊ amaꝝ ſunt linguā ra dentia. Sed amaꝝ nō radit: niſi qd̓ de lingua apparet. Acuti aūt abraſio ⁊ eiꝰ ſeꝑatio ꝓfunda eſt: qꝛ ſubtilis eſt ſubſtantie ꝓfundans Amaꝝ vero eſt grauis ſubſtā tie ſicce. Et ob hoc ip̄iꝰ puꝝ nō recipit putrefactioneꝫ ex qua generet̉ animal. nec etiā nutrit animal: ꝓpter ſic citatem ſuā. Amaꝝ quoqꝫ qd̓ abradit: abradit cū exa ſperatione aliqua. Dulce aūt ⁊ vnctuoſū ambo dilatāt linguā ⁊ leniūt: faciendo currere id qd̓ frigꝰ leſit ⁊ coge lauit abſqꝫ reſolutōe: ⁊ remouet aſperatōeꝫ ip̄iꝰ. Sed vnctuoſum facit illud abſqꝫ calefactōne manifeſta. dul ce vero cū calefactōe. ⁊ ideo plus digerit dulce. Amaꝝ quideꝫ abradit vehementer. vt dictū eſt. ita vt exaſꝑet Acutū aūt ⁊ acetōſuꝫ mordicant linguā. Sed acutum quidē vehementer cū calefactōe. Acetoſum vero medi ocriter abſqꝫ calefactōe. Et ſalſum quidē ꝓuenit ex r̄ſo lutōne amari ⁊ inſipido aquoſo Cū ergo cōgelat̉ ſicut aqua cineris fit ſalſum. Acetoſum aūt ꝓuenit ex ꝯuer ſione dulcedinis cū diminutōe caliditatis: aut digeſtio ne ponticitatis cū augmento caliditatis ⁊ humiditatiſ Et eiꝰ quideꝫ ſubſtātia ẜm rei ſummā humida eſt. Si militer ⁊ dulce. ſubſtātia enī eiꝰ ad humiditateꝫ ꝑtinet ſubſtātia vero amari ⁊ pōtici ad ſiccitatē. ¶ LXIIII. ¶ De operationibus et effectibus ſaporum Perationes itaqꝫ dulcis ſunt digeſtio ⁊ lenifi catio ac multiplicatio nutrimenti: ip̄m qꝛ nō di gerit: ⁊ attractiua virtuſ attrahit. Oꝑationes ꝗmaritudinis ſunt abſterſio ⁊ aſꝑatio: Oꝑatio vero pō ticitatis eſt contractio ſi eſt debilis: ⁊ exp̄ſſio ſi fortis. Oꝑatōes ſtipticitatis ſunt ꝯtractio ⁊ inſpiſſatio et in duratio ⁊ retentio. Unctuoſitatis aūt eſt lenificatio et digeſtio ꝑua. Acuitatis reſolutio ⁊ inciſio ⁊ putrefactō Salſedinis abſterſio ⁊ ablutio ⁊ exiccatio: ⁊ putre facti onis ꝓhibitio. Acetoſitatis infrigidatio ⁊ inciſio. Qn̄ qꝫ vero duo ſapores aggregātur in vna ſubſtātia: ſicut acuitas ⁊ dulcedo in melle decocto. Et qn̄qꝫ q̄ ꝓueniūt ex duobꝰ ſaporibꝰ adiuuāt ſe ad ꝯfortanduꝫ illud: qd̓ ꝓ uenire debebat ex vno. Acuitaſ enī ⁊ mordicatio rema nentes in aceto ex vino: faciūt ip̄m vehementōris infri gidationis: qꝛ tranſitꝰ aperiūt. Ip̄amqꝫ infrigidatōeꝫ aceti: faciunt magis penetrātem ac ꝓfundātem: p̄terea duo ſapores qn̄qꝫ ſe iuuāt ad frangenduꝫ qd̓ ex vno ꝓ uenit: ſicut acetoſitas ⁊ pōticitas in agreſta. pōticitas enī agreſte ꝓhibet acctoſitatem eiꝰ ab infrigidatōe vlti ma. Amaꝝ quidem abſolutū ⁊ acutū nocent viſceribuſ ⁊ ſi aſſociatur ſtipticū. ꝯferunt. om̄e etiā dulce cū ſtipti citate viſceribꝰ eſt amicū: qꝛ ſuaue eſt ⁊ ꝯfortans: ⁊ exa ſperationem ꝓhibens. vniuerſaliter aūt qd̓ ꝓhibꝫ mor dicationeꝫ: generatiuū eſt carnis ¶ Hali vbi ſupͣ. Om ne dulce calidū eſt ⁊ contemꝑate: ꝓpter hoc laxat ⁊ ma turat: nec multū calefacit. om aūt vnctuoſum eſt aquo ſum et aereuꝫ. ideoqꝫ humectat et emollit et laxat ſine calefactōe. om̄e vero amaꝝ igneū eſt et terreū. Quare nō purgat meatꝰ: et opilatōes aꝑit mundatqꝫ et groſſi tudinem incidit: ac mediocriter calefacit. Porro omne ſalſum terreū calidū et ſiccū nō igneū: quare mūdat et ꝯſtringit ſine calefactōe forti. pungitiuuꝫ aūt fortis ca loris eſt igneū: ꝓpter hoc et ſubtiliat et purgat et cōbu rit. omne porro inſuaue aſpeꝝ ponticū frigidū ⁊ terreū eſt: ideoqꝫ coadunat: et poros ſpiſſos facit: et expellit: ⁊ ingroſſat: qꝛ refrigerat ⁊ deſiccat. Ceteꝝ acerbū omne aquoſum frigidū eſt et ſubtile. vnde et incidit et ſubtili at. et aꝑit opilatōes: purgat meatꝰ: refrigerat et deſic cat et expellit. LXV. ¶ Iterum de eodem. ¶ Razi in almaſore tercia parte. Ulce calidū eſt licet nō violenter: et qui frequē ter eo vtitur: multitudo colere rubee et ſangui nis generatur. Inde quoqꝫ accidit opilatō et ī epate et in ſplene flegmā: ventris etiā fluxꝰ ex eo ſequi tur: et ſtomachū mollificat. pectori vero et pulmoni cō fert. corpꝰ itidem impinguat et augmentat: ſpermata tribuit. Acidum vero frigidum eſt licet nō vehemēter Colerā rubeā et ſanguinem reprimit. ventrem ſtringit ſi tn̄ ſtomachꝰ et inteſtina munda fuerint. Si vero fle gmatis in eis fuerit multitudo. ventris fluxū et corpuſ infrigidat. virtutem quoqꝫ digeſtiuā impedit. ⁊ ꝓprie in epate. Neruis aūt et neruoſis membris nocet. et cor pus deſiccat. virtutem appetitiuaꝫ excitat. vnctuoſum ſtomachum mollificat. et fluxum ventris facit: ac ſatie tatem anteꝙͣ homo cibi ꝙͣtitateꝫ ſibi neceſſariā ſumpſe rit: adducit. Calefacit quoqꝫ maxime febricitātes. aut ep̄ar. aut ſtomachum calidum habentes. p̄terea corpuſ humectat et lenit: flegma vero auget. Et cogitationem hebetem reddit: auget quoqꝫ ſomnum. Ponticuꝫ vero corpus infrigidat et deſiccat et carnem et ſanguinē mi norat: ſi quis eo multotiens vtatur. St omachū quoqꝫ ꝯfortat. et ventrem frequenter ſtringit. ſanguinem me lancolicum generat. Amaꝝ porro calefacit et deſiccat fortiter. citoqꝫ ſanguinem ad aduſtionem et maliciā ꝑ ducit. Coleram quoqꝫ rubeam in ſanguine augmentat Liber Sextus Acutū etiā multo plus ꝙͣ amaꝝ calefacit. citoqꝫ corpꝰ inflamat. ſanguinē adurit. ſed ip̄m priꝰ in colera rubeā mutat: ⁊ poſt hoc in nigrā. Inſipidū aliud eſt qd̓ magi nutrit: qd̓ equalitati vicinum eſt. Aliud vero qd̓ tꝑate calefacit. Et aliud qd̓ tꝑate infrigidat. Cū quo ſi ml̓ta fuerit humiditas humectabit. Siccū aūt cuꝫ fuerit de ſiccabit. hoꝝ quidē ſapoꝝ oꝑatio ſic erit. cū vnꝰ eoꝝ ali cui rei maxīe dn̄atꝰ fuerit. Porro ſi duo ſapores eqͣlit̓ dn̄ent̉: eoꝝ oꝑatio eqͣliter cōpoſita erit. ¶ LXVI. De operatione ſaporum ad inuicem in ca lore et frigore. A vero que de caliditate ⁊ frigiditate ⁊ humi ditate ⁊ ſiccitate diximꝰ: in vnoquoqꝫ corporū habentiū ſaporē: nō ſunt in eis ẜm eandē quāti tatem: ſed in quibuſdā eſt eqͣliter caliditas ⁊ frigiditas ineqͣliter āt ſiccitas ⁊ hūiditaſ. In quibuſdā aūt ecōtra Quedā vero ſunt ab alijs diuerſa in ꝙͣtitate cuiuſqꝫ qͣ litatis: ſed ſuo modo. Om̄e quidē ſuaue compoſitū eſt ex quattuor elementis. Acerba aūt ⁊ pontica eqͣlia ſūt in frigore: niſi ꝙ ponticū groſſuꝫ eſt ac terreū. acerbuꝫ vero ⁊ ſubtile ⁊ aquoſuꝫ. Qd̓ duobꝰ modis oſtendit̉ ꝑ ſenſum .ſ. ⁊ collatōeꝫ. Per ſenſum quidē: qꝛ videmꝰ oēs fructꝰ in principio ſui ponticos eſſe ⁊ inſuaues: ſiccos. at ſimiles nature eoꝝ arboꝝ: poſtea vero humectantur ⁊ quidem tunc acerbi fiunt: indeqꝫ paulatim mutātur. donec compleantur ⁊ maturent̉ ac dulcia fiant. Quidā aūt ad dulcorem ſine acerbitate tranſeunt: vt fructꝰ pal marum: ⁊ poma dulcia: ⁊ oliue. Maturitas aūt fructu um eſt ꝑ calorem naturalē qui eſt in ſubſtātia eoꝝ: ⁊ eti am ꝑ caloreꝫ qui eſt ſolis. Itaqꝫ cū ſuꝑiores .ſ. ponticꝰ ⁊ inſuauis ⁊ aſper frigidi ſunt ⁊ groſſi. patet ꝙ ſit eoꝝ tranſitꝰ ad acerbū ꝑ ſubtiliatōeꝫ caloris. Per collatio nem vero idem oſtendit̉: qm̄ aſperi ⁊ pontici diffuſio in corpꝰ tarda eſt. Et maior actio eoꝝ in corꝑibꝰ eſt ea co adunare ⁊ denſare. hoc aūt ſignū eſt grofficie ⁊ frigidi tatis eoꝝ: qꝛ frigidi eſt denſare. Groſſi vero nō veloci ter diffundi. Acerbū aūt velociꝰ in corpꝰ diffundit̉: ac in ꝓfundum mergit̉. ⁊ hoc eſt ſignū ſubtilitatis eiꝰ: ma xime vero qꝛ acerbi generatio eſt ꝑ calorē debilem qui non potuit illud in quo fuit ematurare: nec permutare Sicut etiam accidit epulis: qn̄ nō plene digerit eas ſto machi calor: aceſcunt. Ꝙ ſi debilis eſt calor: ita ꝙ om̄ no a digeſtione deficit: nec illas immutat: nec aceſcunt vt in lyenteria ꝯtingit. p̄terea videmꝰ lac̓ ⁊ vinū ſubti le ⁊ ſimilia: ſi frigꝰ multū ſit nō aceſcere. ſi vero ponan tur in aere calido aceſcunt. hinc eſt ergo acerbū nō inue niri fortis frigiditatis: qꝛ generatio eiꝰ ē ex calore. Sic quoqꝫ nō reꝑire aliquā medicamenta quibꝰ dn̄at̉ frigꝰ acerba. Hoc itaqꝫ ſignū eſt: ea q̄ aſpera ſunt ⁊ pontica terrea eſſe ⁊ groſſa. Ea vero que acerba ſunt ſubtilia et aquoſa. ¶ CXVII. ¶ Adhuc de eodem. Icut aūt dulce calidū eſt ⁊ humidū tꝑate: ſic ſi militer ⁊ vnctuoſuꝫ. amaꝝ vero fortioris calo ris ⁊ ſiccitatis ꝙͣ dulce. qd̓ duobꝰ modis intelli gitur. ꝑ ſenſum .ſ. ⁊ ꝑ collatōeꝫ. Per ſenſum quideꝫ: qꝛ videmꝰ ꝙ om̄ia humida ſi mixta ſunt ⁊ decoquat ea ca lor naturalis qui eſt in eis: aut etiā exterior: vt ignis et ſolis: dulcorantur. Et ſiquidē exceſſerit in eis calor inci pit amaritudo dn̄ari: ſicut eſt in cōmuni videre in mira bolanoꝝ fructibꝰ ⁊ in melle dactilico: in principio qui dem hec illa dulcia ſunt. Sed poſtea cū inueteraſcunt: deſiccat illa eoꝝ calor naturalis: ⁊ fit in eis amaritudo Sic quoqꝫ ſi ſuꝑexceſſerit in eis decoctio: tranſeunt in amaritudinē. Ex collatōe vero: qꝛ videmꝰ dulce ⁊ ama rum ſordes emundare: ſed emundatio q̄ eſt in dulci tꝑa ta eſt et equalis: humida et delectabilis. Amaꝝ autem fortiter lenit et mundat intm̄ vt etiā ꝯtinua ſeꝑet cuꝫ le ſione et abhominatōe. Hec ergo ſignificant ip̄m eē ter reum ⁊ groſſum ⁊ ſiccū. Significāt quoqꝫ rei amar dinem: que neqꝫ putreſcit: neqꝫ vermes ꝓducit Pu tiuum quoqꝫ et amaꝝ ip̄a etiā calida ſunt ⁊ ſicca. Seq pungitiuū fortioris caloris eſt: ⁊ ſubtilioris ſubſtantio ſicut ⁊ igneū: ideoqꝫ corrodit ⁊ vrit et liquefacit. ama rum vero eſt minoris caloris pungitiuo. Eſt ergo groc ſum et terreū: ideo ſi quis vtat̉ eo exteriꝰ eſt mundan et leniens ⁊ purgat corroditqꝫ carnes ſuꝑfluas in vul neribus. Si vero bibatur incidit ſuꝑfluitates groſſas Et aꝑit opilatōeꝫ venaꝝ: vnde et vrinā ꝓuocat. Et adi mit ſputa groſſe humiditatis a capite et a pectore: pro deſt etiā epylenſie groſſum humorē incidendo. diffūde re enī ſe velociꝰ poteſt: tanꝙͣ et pungitiuū: nec ꝓhibetu trāſmitti ſicut ponticū. porro ſalſū ip̄ꝫ quoqꝫ terreū eſt et calidū: ſꝫ minoris caloris ꝙͣ amaꝝ. ¶ Lxvinj ¶ De aquis metallīs. ¶ Auicenna in primo canonē. Que vero quibꝰ admiſcetur ſubſtātia metalli na vel eiꝰ ſimile: et aque ſanguiſugales: oēs m. le ſunt. In quibuſdā tn̄ eaꝝ exiſtit iuuamentū. Illa enī in qua virtꝰ ferri ſuꝑat: ad hoc iuuat: vt interi oribus fortitudo tribuat̉: et vt dereb .i. corruptio ſtom chi ꝓhibeat̉. Et vt deſideratiue virtutes om̄s ꝓcedāt. Itaqꝫ nō cōire valentes adiuuāt aque ferree: ſplenē eti am reſoluunt. ¶ Idē in li. ii. Aqua ferrea ꝯfert viſceri bus: et ſpleni et ſtomacho et renibꝰ ⁊ colice. Aqua etiā in qua ferꝝ extinguitur cōfert ſputo ſanguīs ¶ Coſtan tinꝰ in pantegni li. v. Aqua de ferri metallo ventrē cor ſtipat: membra ꝯfortat. valet ad dolorem ſplenis ⁊ apo ſtemata ¶ Auicenna li. i. Aque enee vel eree: corruptōi cōplexionis vtiles ſunt. ¶ Idem in. ii. li. Aqua enea cō fert viſceribꝰ: et ori: et auri: valet etiā renibus et colice ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aqua de metallo eris humi ditati ſtomachi ſubuenit: ſtranguiriā vero gignit. aqua vero de metallo argenti refrigerat et deficcat. aqua qͣꝫ aluminoſa refrigerat: ⁊ deſiccat fluxū ſanguīs: et emor roydas ſtringit ¶ Auicenna li. i. Aque aluminoſe men ſtruoꝝ ſuꝑfluitate currere nō ꝑmittunt: nec ſanguinem ſpūere: nec emorroydas fluere. Sed corꝑa que febri ſunt apta fortiter ad eas ꝑducunt. ¶ Idem in li. ii. Aqͣ aluminoſa ꝓhibet vomitu et aborſuꝫ. aqua aſphalti no cet oculo: aqua nitroſa calefactiua eſt et exficcatiua: qn̄ qꝫ cōfert pulmoni: qn̄qꝫ ſtomacho humido ꝓpter nitro ſitatem ſuā ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. aqua nitrea ven trem ſoluit. ¶ Auicenna li. i. Aqua ſalis armoniaci ſi militer ventrem ſoluit. ¶ Ideꝫ in ſecūdo. Om̄es aq̄ mi nerales faciunt vrine difficultatem: ac pariendi mēſtru arum et plurime eaꝝ ſoluūt et exiccāt: et quedaꝫ eaꝝ ſi cut aluminoſa ſtringūt. Qn̄qꝫ etiā colicā euenire faciūt Quedā aūt vt ferree: bone ſūt renibꝰ et colice. 1XIX. ¶ De aquis ſulphureis Iſidorus libro xiii. Am vero in multis locis aque manant ꝑpetiꝫ feruentes: tanta vi vt balneas calefaciant: que I dam epiꝫ terre ſunt: que multū aluminis et ſui phuris habent. Itaqꝫ cuꝫ ꝑ venas calentes aqua frigi da venit: vicino ſulphuris calore contacta excandeſcit: nec taliſ ab origine effluit: ſed ꝑmutatur dū venit. Sui phur enī alumenqꝫ ſecū ferunt aque: vtrāqꝫ materiam igne plenā: nimiſqꝫ motibꝰ incaleſcentē ¶ Ex ima mundi. Cū omnis aquā dulcis ſit vel ſalſa. quedar erumpit calida vel putrida. Sunt enī quedā fouee ſub terranee naturaliter ſulphuree. In his dū ventꝰ cōcipi tur: eiꝰ afflatu ſulphur accenditur: ꝑ qd̓ incendiū qͥn̄qꝫ loca eructāt: vt fit in ſycilia. Cū ergo aqua ꝑ hec ignea loca currit. calorē et fetorem inde trahit: et ſi ꝓpe hun locū erumpat flamiuoma ebullit. Si aūt longiꝰ receſ rit: vix tepeſcit: deinde penitꝰ frigeſcit ¶ Auicena vb Liber Sextus ſupra. Aque ſulphurec ꝯferunt morphee: et apoſtema tibꝰ: ⁊ iuncturaꝝ duriciiſ: ⁊ verruciſpendentibꝰ: ⁊ om̄ bus doloribꝰ iuncturaꝝ ⁊ neruoꝝ: frigidis apoſtemati bus ſpleni quoqꝫ ac doloribꝰ eiꝰ: ⁊ epatis ſimiliter: va lent etiā impetigini ⁊ ſcabiei: ſi in eis fiat balneatio: aq̄ vero ſulphuree ⁊ lutoſe ac turbide fetideqꝫ faciunt fe bres accidere ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aqua picea vl̓ ſulphurea valet ad infirmitates frigidas: neruos cale facit e par incendit. ¶ LXX. ¶ De aquis calidis et frigidis ¶ Auicenna in primo canone. Quā tꝑate frigida ſanis melior eſt om̄ibꝰ aqͥs licet neruos impediat. Et in interioribꝰ haben tes apoſtemata ledat. Ip̄a enī appetitū excitat ⁊ ſtomachū fortē efficit. Aquā vero calida digeſtioneꝫ corrumpit: ⁊ cibū natare facit: nec ilico ſitim extinguit eſt etiā cū ad ydropiſim ⁊ ethicā adducit: ⁊ corpꝰ cōſu mit: aqua vero tepida nauſeā facit. Calidior in ieiunio bibita multotiens ſtomachū lauat: ventrē ſoluit. freq̄n ter tn̄ eā bibere malū eſt: qꝛ ſtomachi virtutē debilitat. Illa vero q̄ multū eſt calida qn̄qꝫ colicā reſoluit: ⁊ ſple nis ventoſitatē frangit. Et illi quidē quibꝰ aqua calida arte iuuamentū p̄ſtat: epylenſiā habent ⁊ melancoliā: ⁊ capitis doloreꝫ. Et frigidū aſma: ⁊ obtalmiā: ⁊ bothor in gutture ⁊ ſiccitatē ⁊ apoſtema poſt aures habentes ⁊ reumatiſmos ⁊ vlcera in dyafragmate: ⁊ imparis ſo lutionem in ꝑte pectoris. Menſtrua p̄terea ꝓuocat et yriuā ⁊ dolores ſedat ¶ Idem in ſecundo libro. Aqͣ fri gida nocet habentibꝰ opilatōes: cōfert aūt habentibuſ raritatem ⁊ curſum: quicūqꝫ ⁊ ex quocūqꝫ membro fue rit. Cōfortat etiā om̄s virtutes in oꝑatōibus ſuis: qn̄ ſunt cū equalitate .ſ. digeſtiuā. attractiuā. ⁊ retentiua. ⁊ expulſiuā. Eſt aūt valde nociua pectori. ſtringit ven trem. ⁊ ſedat motꝰ ſpermatis. ⁊ curſum eiꝰ. ⁊ epylentici quidem ledunt̉ ab aqua calida: iuuantur a tepida. Aqͣ tepida eſt vtilis apoſtematibꝰ gutturiſ .ſ. vue ⁊ pectoriſ Queuis autē aqua nociua eſt canne pulmonis: propter humectationem: que in ip̄a eſt: cuꝫ ip̄a indigeat exicca tione. LXXI. ¶ Adhuc de eodē ¶ Ex libro de naturis rerū Qua que cito calefit: et cito infrigidat̉ leuiſſi ma eſt. Aqua frigida mortificat vlcera. Cū āt aqua frigida debet fieri frigidiſſima: oportꝫ ꝙ ip̄a in medio calefiat. Sic enim ⁊ cū de ſicco debet fieri ſicciſſimū: oportet ꝙ illud ſiccū in medio ſit humidū: aqͣ quoqꝫ calida citiꝰ gelatur ꝙͣ frigida: ſicut oſtenſū eſt ſu pra. aqua vero ſupra niuem infrigidata: melior eſt niue minuſqꝫ nociua ¶ Iſaac vbi ſupra. Aqua frigidiſſima plurimū neruoꝝ. pectoriſ ⁊ ſtomachi: ⁊ inteſtinoꝝ ꝑcuſ ſiua eſt. Generatqꝫ dolorē in ventre: ſtricturā ī pectore ⁊ om̄ibꝰ inſtrumentis ſpūs: ⁊ creꝑaturā in ſuis venis: quā qui aſſuete biberit incidit in ſpaſmū .i. ꝯtractioneꝫ membroꝝ: ⁊ membroꝝ dormitatōeꝫ patiet̉: ⁊ epylenſiā ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Aquā frigidā nō bibat: qui ſtomachū ⁊ ep̄ar naturaliter habet frigiduꝫ. vel qui ex frigore infirmitatē egreſſus eſt. Neqꝫ poſt coitū biben da eſt: vel poſt nimia exercitia: qꝛ caloreꝫ diſſipat natu ralē. Et qui frequenter eā biberit: ꝑcuſſioneꝫ in ſenectu te nō euadit. Sed nec in nocte poſt ſomnū bibat ſitibū dus: qꝛ calor naturalis extinguitur: niſi ꝓpter ardorem febriū: vel cibū calidū vel ſalſum. Aqua calida ieiunū ſtomachū lauat: ⁊ de ciboꝝ fecibꝰ purgat: flegma ⁊ om nem putredinē mundificat. ventrem ſoluit. et ſi qͥs fre quenter eā biberit. digeſtiuā virtutem turbat: ventrē ⁊ corpus totū mitigat. ſtomachū emollit. ſanguis ē nari bus ꝓpter eā manat. aqua vero tepida ventrem inflat: cū tn̄ ſitim nō auferat. ¶ LXXII. ¶ De aquis coctis ¶ Auicenna primo libro. Quas malas rectificat ſublimatio ⁊ diſtillatō et ſi iſtud nō fuerit: decōctio. aqua enī cocta mi noris eſt inflamatōis: et velocioris deſcenſiōiſ et ſtolidi quidaꝫ medicoꝝ exiſtimāt: ꝙ aque cocte ſubti le reſoluatur: ſpiſſum eiꝰ remaneat. et ideo coctioneꝫ nō iuuare: qꝛ ſpiſſitudinē in aqua augmentat. Sꝫ ſciendū ꝙ aqua in aqueitatis diffinitōe: cōſtat ex ꝑtibꝰ in ſub tilitate et ſpiſſitudine ſimilibꝰ. qꝛ ſimplex eſt: nec inſpiſ ſatur. niſi aut qꝛ frigoris qualitas ſuꝑ eā p̄ualuit. aut ꝓpter fortem terreſtriū ꝑtium cōmixtionē: que qꝛ ꝑuiſ ſime ſunt: ab ea nequeunt ſeꝑari: nec in ea deſcendere: qꝛ nō ſunt tante ꝙͣtitatis. vt aque cōtinuitatem ad de ſcenſum findere valeant. Oportet ergo vt eis accidat cōmixtio cū aque ſubſtātia. Decoctio vero ſpiſſitudinē remouet: primo: que ꝓpter frigꝰ accidit. deinde partes aque vehementer rarificat: donec ſubtilioris ſubſtantie fiat. vt ab ea ſeꝑari poſſint ꝑtes graues atqꝫ terreſtreſ in eiꝰ ſpiſſitudine retente et confringāt eā deſcendētes: remanet igitur aqua pura: ſimplici ꝓpinqua: ⁊ illud qd̓ ꝓpter calefactōeꝫ ſeꝑatum eſt: homogeniū eſt ei qd̓ re manſit. nec ab eo in ſubtilitate longinquū. Decoctō er go non ſubtiliat aquā: niſi qꝛ ſpiſſitudinem frigoris au fert. et qꝛ deſcendere facit: qd̓ ei cōmixtū eſt. huiꝰ rei ſi gnum eſt. qd̓ cū aque groſſe dimittuntur longo tꝑe: nō deſcendit ex eis magnū quid. Cū aūt coquunt̉: ilico reſ magna deſcendit: et fit aqua que r̄manet in pondere le uis et clara. deſcenſionis vero cauſa eſt ſubtilitas: q̄ ex decoctione acquiritur. Nōne vides ꝙ aque magnoruꝫ fluminū ſicut gyon. et ille p̄cipue q̄ in eiꝰ extremo ſumu tur. ilico cū ſumuntur vehementer turbide ſunt. poſtea vero breui tꝑe in vna reſeſſione ita clarificantur. ꝙ ſi alia vice reſidere faceres. nō deſcēderet in eis ml̓ta res In aquis aūt malis ſi eas quotidie de vna vaſe ī aliud mutares. quotidie manifeſta videres deſcenſionē ſicut in primis: qꝛ nō deſcendit ex eis qd̓ deſcendere conſue uit. niſi paulatim. ꝓpter hoc etiā nō ꝑfecte clarificātur cōmixtiones enī terreſtres leuiter a ſubſtātia ſubtili de ſcendūt: in qua nō eſt groſſitudo. nec viſcoſitas. nec vn ctuoſitas. Sed a ſpiſſa nō ita facile deſcendunt. Itaqꝫ decōctio ſubtilitatem acquirit. poſt decoctōeꝫ vero con cuſſus. ¶ LXXIII. ¶ De ſimplici potu aque. Qua ſola inter om̄ia elementa hoc habet ꝓpri um. vt in eo qd̓ comeditur et bibitur ingrediat̉ non vt nutriat: ſed qꝛ nutrimentū penetrare fa cit. et rarificat eiꝰ ſubſtantiā. Ideoqꝫ aūt nō nutrit. qꝛ nutriens in potentia ſanguis eſt. Corpꝰ vero ſimplex n̄ cōuertitur ad recipiendū formā ſanguineā. Sed ip̄a eſt ſubſtātia que adiuuat ad liquefaciendū nutriens ⁊ ſub tilianduꝫ: vt cito currat et penetret in venas. Et abſqꝫ hoc eiꝰ auxilio nō poteſt eſſe nutrimenti complementū ¶ Razi in almaſore Aqua naturales humores ī corꝑe ꝯſeruat. q̄ nutrimentū ſubtiliās penetrare facit: calorē quoqꝫ reprimendo calefactis aut calidaꝫ cōplexionem habentibꝰ plus ꝙͣ vinū confert. Aqua pondere leuiori calorem frigiditatemqꝫ citiꝰ ſuſcipit. q̄ meliorem ſapo rem retinet. dulcedini .ſ. appropinquātem. melior iudi catur. Turbida vero in epate generat opilatōeꝫ. et in renibꝰ lapidem. Aqua ſalſa ventreꝫ mollit: ⁊ poſtea cō ſtringit. Si quis vſualiter eā biberit. corpꝰ deſiccat. at qꝫ in eo ſcabiem ⁊ monoragadias generat. Aqua ſtās ⁊ putrida ſplenem augmentat. cōplexiones corrumpit ac febres generat. Aqua frigida vt nix ſtomachū ꝑcu tit: ſi bibatur a ieiunis: ſed ep̄ar multū infrigidat. Quā nulli ieiuni p̄ſumant bibere. niſi calefacti. ſic enī eis ꝓ ficit. Suꝑ cibū in ꝑua ꝙͣtitate ſumpta: ſtomachū corro borat: ⁊ auget appetitū. Aqua vero que nō bene ſapit eo ꝙ frigida nō ſentitur: ventrem inflat: ſitimqꝫ nō mi nuit: ſed appetitū deſtruit: et corpꝰ diſſoluit. aqua vero Liber Sextus calida. quā quidam ieiuni bibunt ſtomachū p̄cedentis nutrimenti a ſuꝑfluitatibꝰ lauat: et ventrem fortaſſe ſol uit. Que tn̄ ſi frequenter bibatur ſtomachū corrumpit et debilitat. aquā tepida faſtidiū facit. aqua vero cocta quouſqꝫ minor reddatur eiꝰ ſubſtantia: minꝰ inflat: citi LXXIIII. uſqꝫ deſcendit. Iterū de eodē. ¶ Iſaac in dietis. Qua nullū dat nutrimentū vel augmentū cor poribꝰ humanis: niſi ꝯpoſita fuerit cū cibariis ex quattuor elementoꝝ complexionibꝰ cōpoſi tis. Quia cū ſit frigida ⁊ humida: cōtraria eſt om̄ibus calidis ⁊ ſiccis. vnde nichil in eis oꝑatur: niſi ſicut con trariū in cōtrario .ſ. repugnando ⁊ deſtruendo: ſicut vi demus aquā igni reſiſtere: ip̄m enī extinguit: non ergo augmentat: qꝛ ſimplex eſt: corpꝰ aūt noſtꝝ compoſitū. Et compoſitū quideꝫ ſuū ſimile facit creſcere: ſimplex aūt ecōtra decreſcere. Sed neqꝫ nutrit: nutrimentū eīꝫ nichil aliud eſt ꝙͣ aſſimilatio cibi in corꝑibꝰ edentiuꝫ: ⁊ eſt ſimile poteſtatiue. aqͣ vero nec poteſtatiue nec actu aliter ſimilis eſt caliditati ⁊ ſiccitati corꝑis noſtri. Eſt tn̄ neceſſaria duobꝰ modis. Uno qꝛ portat cibū ꝑ totū corpꝰ cū ſui ſubtilitate et liquore: diſſoluit enī ⁊ attenu at eū: vt poſſit penetrare venas: ⁊ totiuſ corporis vias. Alio vero: qꝛ cū frigiditate ſuiqꝫ humectatōe refrige rat ⁊ extinguit extranei caloris acumē: ⁊ ſitim ab eo ge neratam mitigat: ⁊ diſſoluit fumū circa cor cumulatū. vn̄ naturā in actōne ſua ꝯfortat. verumtn̄ ſi fortē adeo calorem inuenerit: vt ei nequeat r̄pugnare: mutatur in ip̄m patiendo: ſicut etiā in exterioribꝰ videmꝰ aquaꝫ in ignea naturā trāſire ꝓ ſui ſubtilitate ac leuitate. vnde ignis augmētatur ⁊ ꝯfortatur. Ideoqꝫ vt tribuatur in firmis: oportet etiā ingeniare miſcendo rem compoſitā vt fiat groſſior ⁊ grauior: ne extraneo calori obediat: ſꝫ ab ea extinguat̉. ⁊ ſitis ꝑ eā generata mitigetur. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Aqua dulcis eſt de rebꝰ interiori bus ydropicis. hec enim membra reddit tremula ⁊ mol lia ¶ LXXV. De aquis ad potandū eligendis ¶ Auicenna primo libro. Que fontiū ceteris meliores ſunt: nec tn̄ oīm: ſed fontiū terre libere: vbi nulla diſpoſitionū ⁊ qualitatum extraneaꝝ ſuꝑat. nec ex om̄i fonte terre libere: ſꝫ illa tm̄ que eſt currēs. ac ſoli ac ventis di ſcooꝑta: ⁊ ſuꝑ lutū incedens. Talis eniꝫ melior eſt illa que ſupra petrā fluit: qꝛ lutū mundat aquā: ⁊ aufert ab ea res extraneas ſibi cōmixtaſ: ⁊ colat eā: qd̓ nō faciūt lapides. Sed oportet vt lutū ꝑ qd̓ trāſit: ſit libeꝝ ⁊ nō fetidū: neqꝫ lacunoſum. Ꝙ ſi hec aqua multa fuerit: et forti cucurrerit curſu: vt ꝓpter ſui multitudinē illud qd̓ ei cōmiſcetur in ſuā ꝯuertat naturā: ⁊ ſuo curſu tendat ad ſoleꝫ .i. ad orientē. ꝓprieqꝫ ad eiꝰ exitū: erit aqͥs cēte ris melior. ⁊ tanto magis: ꝙͣto a ſuo elongabitur princi pio. poſt hanc illa q̄ ad ſeptētrionem vadit̉ Nā illa que ad occidentem ⁊ meridiē: mala eſt. Et ꝓprie cū meridi onales exufflant venti. Illa quoqꝫ que a locis altis de ſcendit: cū alijs bonitatibꝰ melior eſt: ⁊ eſt quaſi dulcis nec vinuꝫ tolerat vt ex ea ſibi admiſceat̉ niſi paꝝ. Eſt aūt in pondere leuis. citoqꝫ infrigidat̉: ⁊ cito calefit. ꝓ pter raritatem ſuā. frigida in hyeme. ⁊ calida in eſtate. In qua nullo modo ſuꝑat color aliquis vel odor. ⁊ cito deſcendit ab ypocondriis. Qd̓qꝫ in ea cōquitur cito co quitur ⁊ cito diſſoluitur. Ex aquis quoqꝫ laudabilibuſ ſunt aque pluuiales: ⁊ ille p̄cipue q̄ in eſtate veniunt: ⁊ ex nubibꝰ cum quibꝰ aſſunt tonitrua ¶ Iſaac in dietis. Laudabilis aqua duo cōtinet in ſe. vnū ex ſui eſſentia. aliud ex ſui curſus origine. Ex ſui eſſentia claritas ⁊ li quiditas: nullū habens colorem: neqꝫ ſaporem: nec odo rem: nec fetorem. Hec enī ſignificāt quattuor elemento rum complexiones in corꝑibus compoſitis. vnde ſi qa hoꝝ habeat aqua. ſignificat aliā rem in ea cōmixtam Si aūt habeat colore: oportet vt ſit albꝰ: clariſſimus: ex mundꝰ. hoc enī indicat aquā aeri tenuiſſimo admixtaꝫ Si vero ſaporē: neceſſe eſt vt odorifera ſit omni putor carenſ: ⁊ grauitate. Origo curſus aque neceſſe eſt vt ſu ad orientem: aliquantulū ſeptētrionali ꝑtinens plage vt ſeptentrionalis ⁊ orientalis ventꝰ eā ꝑflet. huiꝰ citiſ ſima mutatio qualitatis in qualitatē ſignificat eiuſdī leuitatem nec eā terreſtre habere quippiā. ¶ Dyaſcori des. Aqua que lapide emanat leuior ⁊ limpidior eſt. ⁊ ventrē ⁊ vrinā ꝓuocat. oīm aūt aquaꝝ pluuialis ē opti ma: leuis ⁊ dulcis facile digeritur: cito enī calefit: et ci to infrigidatur. LXXVI. ¶ Iterū de eodē. ¶ Palladiꝰ libro vbi ſupra. Que ſalubritas ſic agnoſcitur. Primū ne a la cunis aut palude ducatur. ne de metallis origi nem ſumat. Sed ꝑſpicui coloris: neqꝫ vllo au ſapore aut odore vicietur. nullꝰ illi limꝰ inſideat. friguſ tēporem mulceat: eſtatis incendia moderetur: ſed qꝛ ſo let his oībus ad ſpeciem cuſtoditiſ: occultiorem noxam rectior ſeruare natura. Ip̄am quoqꝫ incolaꝝ ſalubrita te noſcamꝰ: ſi facies bibentiū pure ſunt: ſi ſaluo capite Si in pulmonibꝰ ac thorace. aut nulla eſt. aut rara cau ſatio. Ipocras in regimine acutoꝝ. Ptiſanā ordeace am ſuꝑ omne de grano cibariū acutis morbis ⁊ acutis paſſionibꝰ excellentiſſimū iudico. Quippe q̄ viſcoſa eſt ⁊ leuis. vncta quoqꝫ ⁊ lubrica ⁊ mollis: tꝑatam habēs humiditatē: ſitim extinguit. ⁊ ſi opus fuerit ablui facit Nequaqꝫ ſtiptica. nō ad laborē furioſa. nō inflatur in ſtomacho: nec ibi aceſcit. Quoꝝ vtrūqꝫ nimiꝝ in cocti on. dū videlicet in poteſtate haberet. expleret ¶ Cōſtan tinꝰ in pantegni. Ordeū frigidū eſt in primo gradu. ſic cum in ſecundo. p̄tiſane ex eo cōfecte frigide ſunt ⁊ hu mide. hoc ptiſanū calidā complexionem adiuuat: ẜm tē peramentū acutis febribꝰ valet. digerēs materiā vnde generatur. ſit im extinguit. ⁊ naturaliter lauatoriū eſt. vnde fit vt membris om̄ibꝰ cito diffundatur. de ſtoma cho in inteſtina ſtatiꝫ effluit. vbi ſi incēdentes humoreſ inuenerit. facile expellit. limoſa interiora ſiue exteriora mundificat. nullū rancorem infirmis generat: nō inflat nec ventoſitatē vllā apꝑat. ſicut alia ſolēt grana. Orde um vn̄ ꝯficit̉: oportet eſſe bonū: nō vetꝰ: ſꝫ albū duꝝ: et bene excoriatū atqꝫ piſtatū. ¶ LXXVII. De aquis pernicioſis ac venenoſis. ¶ Auicenna ſecundo libro. Que male ſunt aque ſtantes: ⁊ que ſunt ī lacu nis. Et ſuꝑ quas dn̄atur odor ⁊ ſapor extraneꝰ ꝯturbate. ſpiſſe. grauis ponderis. Et q̄ cito cō uertuntur in lapidem. Et ille ſuꝑ quas natat ſpūma at ba mala. et in quaꝝ ſup̄mo congelat̉ res extranea mala Sꝫ diuerſis eaꝝ nocumentis: diuerſis occurritur reme diis: vt nitroſitatis nocumento: ſuccurritur cuꝫ lacte ⁊ vino groſſo ⁊ amilo. et meliꝰ eſt cū vino ſubtili odorifi ro et antiquo crudo ⁊ cucumeribus immaturis: et oleri bus ſolutiuis et cū ꝓuocatiuis: aquas groſſas cōturba tas rectificant ſubtiliatiua vt alleū. cepe. porꝝ. et vinū. Et aqua quidem aſpera nō eſt niſi aut groſſa aut acutē abſterſiua. et dicit̉ qn̄qꝫ aquā aſꝑa illa q̄ vehementer mundificat illū qui ea abluitur. Amarā aūt aqua recti ficant dulcia. Salſam vero xilocaracte ſyre: et gna mū ti. vniuerſaliter aūt aquas malas rectificat acetu ⁊ ſe mouet eaꝝ maliciā ¶ Ex imagine mundi. Sūt loca ſer pentibꝰ plena: qͥ vicinā aquā veneno inficiūt. Ita ꝙ di bentes intereūt: vt fons ſtigiꝰ facit. ¶ HXVIII. ¶ De his que generātur ex aquis et primo de vellere aureo ¶ Actor. Liber Sextus X aquis porto nō ſolū piſces: vt ab initio pro creati legunt̉: ſed nunc etiā multe ac varie reꝝ ſpecies quotidie generari cernūtur: vt ſal. nitꝝ alumen. ſpongia: ⁊ etiā lana quedā marina: ⁊ etiā lapi des diuerſi generis. hoꝝ quedā ex ſpūma ꝓcreari dicū tur: vt ſpongia ⁊ lana marina. ⁊ etiā quida lapides: vt pumex. Spuma quidē ex colliſione aquaꝝ generat̉: vē to intꝰ cōcepto vel incluſo. vnde tenuiſſima eſt ⁊ inanis ⁊ modico flatu ſpargit̉. ¶ Iſidorꝰ. Spuma dicta eſt: eo ꝙ ſpūatur. Sordes enī ſunt vndaꝝ. vnde ⁊ muſtū ⁊ ea que coquūtur ſpūma purgantur. hinc ⁊ ſputū dicitur. ¶ Papias. Aureū vellus aquā in litoribꝰ gignit ⁊ nu trit. Cuiꝰ colorem naturalē nullꝰ eoꝝ qui vellera diue ſis fuſcis obducūt imitari adhuc potuit. Et q̄ pratorū vel ortoꝝ amenitas p̄t cerulei maris equiꝑare picturā vel auꝝ. In pratis flores refulgent auri fulgore. Ma rina lana eodē ꝑiterqꝫ reſplendet: ⁊ illi cito marceſcunt ¶ LXXIX. Iſta diu duratura ſeruatur. ¶ De ſpongijs. ¶ Philoſophus. plantas ⁊ aīalia. Quoniā ⁊ radicibꝰ alunt̉ vt Pongie marine ſunt quedā corꝑa media inter plante: ⁊ tactu ſentiūt vt aīalia. Sed hoꝝ prin cipia ſunt vapores. vnde priꝰ p ſe oriuntur. plante vero ex ſeminibꝰ pluuia mediante. ¶ Pliniꝰ li. xxxi. Spong arum genera quidā ſic diſtinguunt. Alias eniꝫ mares ex his eſtimauerunt tenui fiſtula ſpiſſioreſqꝫ ꝑſorbētes ⁊ q̄ tinguntur in deliciis aliqn̄ ⁊ purpura. Alias feīas maioribꝰ fiſtulis ac ꝑpetuis maribꝰ duriores. Aliaſ qͣs appellant tragos tenuiſſimis fiſtulis atqꝫ denſiſſimis. Candide cura fiunt ē molliſſimis recentes ꝑeſtatē tin cte ſalis ſpūmā: ad luna ⁊ pruinas ſternuntur inuerſe: hoc eſt qua ꝑte adheſere: vt candorē bibāt. Animal eē docuimꝰ etiā cruore inherente. Aliqui narrant ⁊ audi tu regi eas ꝯtrahiqꝫ ad ſonū: exprimentes abundantiā humoris: nec auelli petris poſſe ideo abſcindi ⁊ ſaniem emittere. Quin ⁊ eas q̄ ab aquilone ſint genite p̄ferūt ceteris: nec vſꝙͣ diutiꝰ durare ſpiritū medici affirmant Sic ⁊ ꝓdeſſe corꝑibus: qꝛ noſtro ſuū miſceāt ⁊ ideo ma gis recentes magiſqꝫ humidas. Sꝫ minꝰ in calida aqͣ minuſqꝫ vnctas. aut vnctis corꝑibꝰ impoſitas ⁊ ſpiſſaſ minuſ adhereſcere. Molliſſimū genꝰ eaꝝ penicelli ocu lorum tumores leuāt ex mulſo impoſiti. Itē abſtergen de lippitudini vtiliſſime Eā que tenuiſſima eſt molliſſi mam quoqꝫ eſſe oportet. Imponuntur ſpongie ip̄e epi phoris ex poſca ⁊ aceto calido ad capitis dolores. de ce tero recentes diſcutiunt. molliunt mitigant. veteres cō glutinant vulnera. vſus eaꝝ ad abſtergenda: fouenda: oꝑienda a fotū dū alid̓ imponatur: vlcera quoqꝫ humi da ⁊ ſenilia impoſite ſiccāt. Fracture ⁊ vulnera ſpongi is vtiliſſime fouentur. Sanguis rapitur in ſecando vt curatio ꝑſpici poſſit. Et ip̄e vulneꝝ inflamatōibꝰ impo nuntur: nunc ſicce: nūc ex aceto inſꝑſe: nunc ē vino: nūc ex aqͣ frigida. ex aqͣ vero celeſti impoſite ſiccāt. recentia nō patiuntur intumeſcere: imponūtur ⁊ integris ꝑtibꝰ ⁊ fluctuatōe occulta laborātibꝰ q̄ diſcutienda ſint: ⁊ hiſ q̄ apoſtemata vocāt melle decocto punctis. Itē articu lariis alias aceto ſalſo madide. At cōtra ſcorpionum ictꝰ ex aceto: in vulneꝝ curatōe: ⁊ ſuccide lane vicē im plent. nunc ex vino ⁊ oleo. nūc ex eadē. Bifferentia hec lane emolliunt: ſpongie coercent rapiūtqꝫ vicia vlceꝝ. Circūligātur ⁊ hydropicis ſicce vel ex aquā tepida po ſcaue. vtrūqꝫ blandioribꝰ opꝰ eſt oꝑiriue: aut ſiccare cu tem. Imponunt̉ ⁊ his morbis quos vaporari oporteat feruēti ex aqua ꝑfuſe exp̄ſſeqꝫ inter duas tabulaſ. Sic ⁊ impoſite ſtomacho ꝓſunt: ⁊ in febri cōtra nimios ar dores. Sed ſpleneticis ē poſca ignibus ſacris ex aceto. efficaciores qn̄ aliud imponi oportet: ſic vt ſanas quo qꝫ ꝑtes ſpacioſe oꝑiant. Sanguīs quoqꝫ ꝓfluuiū ſiſtūt ex aceto: aut frigida aqua. Liuorē ab ictu recentē ex aqͣ ſalſa ſepiꝰ mutata. Tolluntqꝫ teſtiū tumorem dolorēqꝫ ex poſca. Ad canū morſus vtiliter ꝯciſe imponūtur ex aceta aut frigida aut melle abunde ſubinde humectan de. Affricane cinis cū porri ſectiui ſuccō ſanguineꝫ re iicientibꝰ hauſtū ſalis ex frigida ꝓdeſt. Item cinis cuꝫ oleo ⁊ aceto fronti illitꝰ tercianas tollit priuatim affri cane ex poſca tumorē diſcutiūt. Oīm aūt cinis cuꝫ pice cremataꝝ ſanguineꝫ ſiſtit mulieꝝ. Aliqui raras tantū ad hoc cū pice vrunt: ⁊ oculoꝝ cauſa cōburuntur ī cru da olla figulini oꝑis plurimū ꝓficiente eo cinere cōtra ſcabricies genaruꝫ excreſcenteſqꝫ carnes. et quidquid opus ſit ibi deſtringere. ſpiſſare. explere. vtiliꝰ in eo vſu lauare cinerem. ¶ Auicenna in ſecundo canone. Spon gia eſt corpꝰ marinū. laxū. raꝝ ſicut filtꝝ: ⁊ dicit̉ ꝙ ha bet aīalis motū in eo cui adheret: ⁊ non ſeꝑatur ab eo. Illa quidem que recēs eſt: fortior eſt: ⁊ fortioris exicca tionis. ꝓpter fortitudinem nature maris. eſt aūt calida in primo gradu. ſicca in ſecundo. eiuſqꝫ lapis eſt ei pro pinquꝰ: et minꝰ calidꝰ. ſpongia fortis eſt exiccatōnis ꝓ prie aūt qd̓ ex ea recens eſt aduſtū cum oleo ⁊ ſimiliter eiꝰ cinis. Cōfert diruptōi ſanguīs ꝓpter inciſionē: aut apertōeꝫ. Inflamatur enī ignis ex ea ſuꝑ locū: et caute rizat: cū hoc qd̓ eſt ſubſtātia retinens ſanguineꝫ. fiunt etiā ex ea licinia ⁊ in orificiis venaꝝ ponūtur: ⁊ retinēt ſanguinem. Item ſpongia exiccat apoſtemata flegma tica. Infuſa aceto ſuꝑ plagas ponitur: et ꝯſolidat vlce ra ꝓfunda. Aduſta etiā cū oleo cōuenit citationi ſputi ſanguinis. lapis in ea inuentꝰ: frangit lapidem veſice: ſubtiliat aūt abſqꝫ calefactōe: et exiccat: et abſtergit. ¶ Dyaſcorides. Spongie ſunt duo genera. maſculꝰ: et femina. Maſculꝰ dicitur qui ꝑtuſuras habet minutas ⁊ ſpiſſas ⁊ albas Femina vero rotundas ⁊ maiores ha bet cauernas. Eſt terciū genꝰ qd̓ tragon dicitur: duroſ habens inter ſe lapides: et cauernas plurimas. Noua ſpongia: ⁊ nō pinguis vulneribꝰ ⁊ tumoribꝰ impoſita medicatur vulnera clauſa aꝑit: vetꝰ aūt inutilis eſt vul neribꝰ reumaticis et antiquis. Sicca impoſita abſter git humorem: cōbuſta virtutem habet ſtipticā: que lota miſcetur collirioꝝ ꝯfectōibus. Cōburuntur aūt tincte in pice liquida: et fluxū ſanguīs ſtringūt: ſunt enī acreſ et dyaforetice. Noua enī ſpongia per ſe ip̄aꝫ aperte de ſiccat. ¶ LXXX. De lapidibꝰ ex aqua generatis ¶ Areſto tiles in libro de vegetabilibus. Apideſ etiā quidā ex colliſione aquaꝝ fiūt: pri mum enī ſpūmā coagulatur: vt lac vnctuoſum. I Et dū vnda arene illiditur: arena ꝯgregat vn ctuoſitatem ſpume: ſiccatqꝫ illā maris ſiccitas cuꝫ ſuꝑ flua ſalſedine. Cōgreganturqꝫ ꝑtes arene: ac ꝑ tꝑis lō gitudinem fiūt lapides. ¶ Uitrubiꝰ vbi ſupra. In cap padociā lacꝰ eſt: in quā ꝑs arundinis ſi dimiſſa fuerit: ⁊ poſtero die exempta inuenitur lapidea: ꝑs aūt q̄ māſe rit extra aquā: ꝑmanet in ꝓprietate ſua. Sic et hierapo li feruent aque calide: que circa ortos et vineas foſſis ductis emiſſe poſt annū cruſte lapidee ſunt. quibꝰ .ſ. cru ſtis in agris ſepta efficiunt. hoc ideo videtur naturali ter fieri: ꝙ in his locis et ea terra quibꝰ naſcūtur. ſuccꝰ ſubeſt coaguli nature ſimilis. deinde cū cōmixta vis ꝑ fontes extra terrā egreditur: a ſolis et aeris ardore cō gelatur: ſicut etiā in areis ſalinaꝝ videtur. ¶ Seneca vbi ſupra. Puteolanꝰ quoqꝫ puluis ſi in aqua inciderit ſaxū fit. Quis aūt nō grauiſſimas aquas credat: que ī criſtallū coeunt. At ecōuerſo eſt: tenuiſſimis enim hoc euenit: quas ob ip̄am tenuitatem facillime gelat frigꝰ. Siquidem aqua celeſtis minimū in ſe terreni habens: cū induruerit: longioris frigoris ꝑtinacia ſpiſſatur ma gis ac magis: donec om̄i aere excluſo in ſe tota compri mitur: humor que fuerat lapis efficitur ¶ Ex libro. iii. metheoroꝝ areſtotilis In additis d̓ aquis fiūt lapides Liber Sextus quattuor modis. Unꝰ eſt: qn̄ gelatur guttatim cadens aqua. Aliꝰ qn̄ de aqua currente deſcendit quiddā reſi dens in ſuꝑficie fundi ip̄iꝰ fitqꝫ lapis. Sunt etiā certa loca ſuꝑ que aque effuſe vertunt̉ in lapides diuerſoruꝫ coloꝝ. Sunt etiā aque que ſeorſum accepte nō gelātur ſed ſi ꝓpe alueū ſuū fundātur: congelātur: fiuntqꝫ lapi des. ſcimꝰ ergo ꝙ in illa terra vis eſt mineralis q̄ cōge lat aquas ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Conſtat etiā mul tos fontes eſſe: qui ligna iniecta. vt dictū eſt ſupra. in la pideā ſubſtantiā ꝯuertunt: ex hiſqꝫ lapidibꝰ optime cō ¶ LXXXI. tes fiuijt. De natura et ſpeciebus pumicis. ¶ Auicenna in ſecundo canone. Pume maris .i. pumicis due ſunt ſpecies. Pr ma eſt ſpōgioſa ī figura ſua. rancida in odore ſuo ſimilis odori piſciū graui .i. odori piſciū ſal ſoꝝ: ⁊ eſt ſpiſſa: littoroſa. Itē lenis longa odoris thoolo bii .i. muſci naſcentis in lapidibus: qui ſunt in locis hu midis. Eſt etiā roſea atqꝫ purpurea. ſimilis lane ſordi de: leuis. Quinta formaꝫ habet fungi: exteriꝰ plana: in terius aſpera. qui nō habet odoreꝫ. Eſt aūt ſpūma ma ris calida ⁊ ficca: in tercio gradu: mundificatiuā eſt ſor diciei: abſterſiua: aduſtiua. Tercia vero ſubtilior ē alijſ aduſta quidem ⁊ ꝓpe tercia. facit alopicie: fungalis ad miniſtrant̉ in abraſione piloꝝ: ⁊ ꝯfert morphee. Et due quidem ſpongioſe ingrediūtur in ablutōibꝰ: ⁊ in medi cinis panni: ⁊ veſtigioꝝ in faciebꝰ. plana magis eſt cō ueniens abſterſioni dentiū: ⁊ vniuerſaliter vehementis abſterſionis dentiū. Cōueniens etiā eſt apoſtematibus q̄ ſunt vt in claui ſuppoſita. Roſea vero ſcrophulis ⁊ podagre. ſpleni ⁊ ydropice ꝯfert. ⁊ etiā difficultati vri ne: ⁊ ad purganduꝫ arenā: que eſt in veſica: ⁊ dolori re num: ſcabiei vlceroſe ⁊ impetigini cōfert ꝓprie ſpōgia marina ¶ Dyaſcorides. Pumex eligendꝰ eſt lenis. frā gibilis. albꝰ: ⁊ ſine lapide. Comburitur aūt ſic: vt ī car bonibꝰ miſſus diu igneſcat: ⁊ poſt extractꝰ vino odora to extinguatur. ⁊ hoc ſecundo fiat ſimiliter. Tercio ve ro extractꝰ ab igne reponit̉: virtꝰ eiꝰ eſt ſtiptica: ⁊ termā tica: ⁊ purgatiua oculoꝝ: cicatrices limpidat: et dentes vulnera replens: ⁊ ad cicatricē ducens. Carnes vulne ribꝰ ſuꝑflue creſcere n̄ ſinit: capillos corꝑis tollit. The ophraſtꝰ dicit. ꝙ ſi cacabo bullienti miſceat̉. vlteriꝰ bul lire nō ſinit. LXXXII. De natura et origine ſalis ¶ Iſidorus li. xvi. Al quidā dictū putant: ꝙ in igne exiliat. fugit eni ignē dū tn̄ ſit igneū: ſꝫ naturā aq̄ ſequit̉: qꝛ ignis ⁊ aqua ſemꝑ inter ſe inimica ſūt. Alii ſal a ſalo vel ſole vocatū exiſtimāt. Nā aquis marinis ſpō te gignitur: ſpūmā in extremis litoribꝰ derelicta vl̓ ſco pulis ⁊ ſole decocta. Sūt ⁊ lacꝰ ⁊ flumina ⁊ puteiē qui bus hauritur. de hinc in ſalinas ingeſtꝰ ſole ſiccatur: ſꝫ ⁊ ſumma fluminū denſant̉ in ſale amne reliquo ſub ge lu fluente. alibi quoqꝫ detractis arenis colligit̉: creſces cū lune motibꝰ. Naꝫ hāmoniacꝰ in cyrenea ſub arenis inuenitur. Britānici quoqꝫ ſales ex aqua in ſilicis ſoli ditatem vertūtur. Ita vt ferro cedātur. candore niuei. corꝑi ſalubres. cibo ⁊ potu grati: ſunt ⁊ montes natiui ſalis in quibꝰ ferro ceditur vt lapis: renaſcens maius. tante etiā alicubi duricie: vt muros domoſqꝫ maſſis ſa lis faciant: ſicut in arabia. In natura quoqꝫ ſalis diffe rentie ſunt. Nā alibi ſuauis eſt: alibi ſalſiſſimuſ. Cōmu ne in igne crepitat. Tragaſeū nec in igne crepitat: nec exilit. agrigentinū ſicilie flamis impatienſ in qua exilit in igne fluit cōtra naturā. Sunt ⁊ coloꝝ differētie. mē phiticꝰ ruffus eſt. In ꝑte ſicilie quadā: vbi ethna monſ eſt purpureꝰ. Itē in eadē ſicilia in pachino adeo ſplēdi dus eſt ⁊ lucidus: vt imagines reddat. In cappadocia crocinꝰ effoditur. ſalis aut natura ad omnē eſcā neceſſaria eſt. pulmentis enī ſaporē dat: auiditatē excitat. ex appetitū in om̄ibꝰ cibis facit. Quin etiā pecudes ⁊ iu menta ſale maxime ꝓuocātur ad paſtū: multū largior lacte: ⁊ gratiores caſei dote. Corꝑa etiā ſal aſtringit: ſi cat: ⁊ alligat: defūcta a putredine ꝯſeruat. Lxxxx ¶ Iterū de eodem ¶ Pliniꝰ li. xxxi. Al om̄e aut fit aut gignitur. vtrūqꝫ pluribus modis: ſed cauſa geminā. vel ex humore coacto vel ficcato cōſiſtit. auiditatē excitat in om̄ibꝰ cibis: ita vt ex eo inter innumera ꝯdimēta ſit intellectꝭ peculiaris. ergo hercule vita humanior: ſine ſale nequi degere. adeoqꝫ neceſſariū ſit hoc ꝯdimentū alias elem tum: vt intellectꝰ ad voluptatē tranſierit. animi quo ſamnia .i. ioca ſales appellātur: om̄iſqꝫ vite lepos: ⁊ ſū ma hylaritas. laborūqꝫ requies: nō alio magis conſtat vocabulo. honoribꝰ etiā militieqꝫ interponit̉. ſallarijs inde dictis: magna apud antiquos autoritate: ſicut ex nomine ſalarie vie apparet. Quoniā illa ſal in ſabino portari ꝯſueuerat. Ancꝰ marciꝰ rex ſexmilia modia ſa lis in cōgiario populis dedit: ⁊ ſalinas primꝰ inſtitu Autor eſt etiā varro vice pulmentarii veteres eſitaſſe ſalem cū pane ⁊ caſeo. Sal ille ſalſiſſimꝰ: qui eſt ſicciſſi mus. Suauiſſimꝰ aūt oīm eſt tarentinꝰ ⁊ candidiſſimꝰ. ac de cetero fragilis: qui eſt maxime candidꝰ: om̄is aūt ſal pluuia dulceſcit. ſuauiorē tn̄ rores faciunt: ſed copio ſum aquilonis flatꝰ. auſtro nō naſcitur. flos quoqꝫ ſaliſ nō fit niſi aquilonibꝰ. Cappadocie ſal effoditur croceꝰ tranſlucidꝰ ⁊ odoratiſſimꝰ: ad medicine vſus antiqͥ ma xime laudabāt tarentinū. Et e marinis quecunqꝫ ex eo genere: p̄cipue ſpumeū: Iumentoꝝ vero ⁊ boum oculis tragaſeū ⁊ beticū. Ad obſoniū ⁊ cibū eſt vtilior: qͥſqͥs facile liqueſcit. Itēqꝫ humidior. minorem em̄ amaritu dinem habent hmōi: vt atticꝰ ⁊ euboicꝰ. porro ẜuandi carnibꝰ aptior eſt acer ⁊ ſiccꝰ vt megaricꝰ. Condit̉ etia additis odoribꝰ ¶ Actor. Sal quoqꝫ infecunditatē ter re facit: iuxta illud. poſuit terrā fructiferā in ſalſugin vnde ⁊ vrbes deſtructe ab hoſtibꝰ ſolēt ſale aſpergi: vt nichil in eis germinare poſſit. Sicut in om̄ibꝰ ꝯdimer tis nichil ſale vtiliꝰ: ſic ſale infatuato nichil inutiliꝰ: qꝛ neqꝫ ad ſterquiliniū vtile eſt: īmo nocuū: eo ꝙ non ſinit terrā fecundare. ¶ Uegetiꝰ renatꝰ de re militari li. iiii Si maritima ſit ciuitas: et ſal defuerit liquor ex mari ſumptus: per alueos aliaqꝫ pocula diffūditur: quia ca lore ſolis in ſalem duratur Ꝙ ſi hoſtis ab vnda fortaſ ſis ꝓhibeat: arenas quas excitato vento mare ꝓfuderit allqn̄ colligāt: ⁊ aqͣ dulci ꝑfundāt: q̄ ſole ficcata nichilo ¶ LXXXIIII. minus in ſalem mutabitur. De operatione ſalis in medicina. ¶ Auicenna libro ſecundo de medicina Al natura calidū eſt ⁊ ficcū in ſecundo gradu In ip̄o eſt amaritudo ⁊ ſtipticitas: ⁊ ꝙͣto ama rior eſt: tanto calidior. Eſt aūt abſterſiuꝰ: et re ſolutiuꝰ: cōſtrictiuꝰ: exfſiccatiuꝰ: diruptiuꝰ ventoſitatū Sal aduſtū vehementioris eſt exiccatōis ⁊ reſolutōis et cōfert putrefactōi: et humoꝝ grofficiei. huiꝰ flos eſt eo ſubtilior: et puluis eiꝰ ip̄i ꝓpinquꝰ. et ambo reſoluūt pluſꝙͣ ſal: et minꝰ conſtringūt. Sal aduſtū mundifice dentes a lapidibꝰ: et remouet nigredinē ſanguīs: vbicū qꝫ linitꝰ eſt. Et eiꝰ vſus cū melle bonū efficit colorem. Item ſal corrodit carnem additā et morſā: et cōfert ſca biei vlceroſe et impetigini. iuuat ad vomitū: et facuem ſuꝑfluitatis egreſſionē ac deſcenſionem cibi. Itē ſal vs let ad diſinteriā. adiuuat medicinas ſolutiuas ad eradi candū melancoliaꝫ: et humiditates viſcoſas de ꝑtibus membri. valet etiā in emplaſtris cōtra venena. ꝯtra po dagram. cōtra carbunculos. cōtra apoſtemata ne tica. ¶ Dyaſcorides. Uirtꝰ omni ſali ſtiptica eſt. tartica: et dyaforetica: putredinem tollit. ſcabiei medei Liber Sextus colliriis oculoꝝ miſcetur cū oleo inunctꝰ labores itine ris tollit. Tumores ydropicis ⁊ dolores ſi fuerit calidꝰ adhibitꝰ ſoluit. ſi faucibꝰ. ſi vue. ſi gingiuis ⁊ arteriis addatur cū melle reuma ꝓhibet: ac liuores tollit corꝑiſ Tritꝰ lintheo ligatꝰ ⁊ aceto infuſus impoſitꝰ morſibus venenatis occurrit: ⁊ ad alia multa valet ¶ Iſaac. Sal calefacit moderate: multūqꝫ deſiccat: qꝛ compoſitū eſt ex duabꝰ qualitatibꝰ. Una eſt colatiua ⁊ inciſiua. Alia coadunatiua ⁊ cōſtrictiua: quaꝝ vtraqꝫ deſiccans eſt. leoqꝫ ſal deſiccat in tercio gradu: calefacit in ſecūdo ¶ Conſtantinꝰ in libro graduum. Uniuerſaliter aūt ſal corꝑa cuſtodit: ⁊ putredinē ab eis mundat. In auro eti am ruborē augmentat: ⁊ in argento albedinē: ſi ex eo lo tum fuerit: groſſos ⁊ duros humores eliquat ⁊ deſiccat ꝓhibet naturalem colorem ne diſſoluat̉ ⁊ corrumpatur peſſimis vulneribꝰ appoſitū repugnat: ne dilatent̉. mi xtuꝫ cū oleo membriſqꝫ fatigatis inunctū. omnē ab eiſ dolorē aufert. Cū ſemine lini cathaplaſmatuꝫ. morſus reptilium curat. ¶ LXXXV. Iterū de eodem plinij documenta. ¶ Plmnius vbi ſupra. Alis oꝑatio multiplex eſt in medicina huiꝰ na tura eſt ꝑ ſe ignea: ⁊ ignibꝰ inimica. ip̄os vide licet ignes fugiens: om̄ia eradens Corꝑa vero aſtringens ⁊ ſiccās. defunctaqꝫ ⁊ putreſcētia ita vindi cans. vt ea durent ꝑ ſecula. In medendo aūt mordēs et adurens: repugnās: extenuas ⁊ diſſoluenſ. Stomacho tm̄ inutilis. p̄terꝙͣ ad excitandā auiditatem. aduerſus ſerpentiū morſus valet. cū origano: melle: ⁊ yſopo. ꝯtra ceraſten cū origano ⁊ cera aut pice aut melle. aduerſus ſcorpionū ictꝰ cū quarta ꝑte lini ſemīs ⁊ oleo ⁊ aceto il litus. cōtra crabrones ⁊ veſpas ſimiliaqꝫ ex aceto. Ad vlcera capitis. ⁊ puſtulas. papulaſue. ⁊ incipiētes ver rucas. cū vitulino ſepo. Oculoꝝ quoqꝫ remediis ꝓdeſt ⁊ adcreſcentes ibi carnes. tot iuſqꝫ corꝑis p̄terigia: ſed in oculis peculiariter. ob id addit̉ colliriis ⁊ emplaſtris Ad hoc maxime ꝓbatur etateus vel caunites. Ex ictu vero ſuffuſis cruore oculis ſuggillatiſqꝫ cū mirre pari pōdere ac melle. aut cū yſopo ex aqua calida vtqꝫ foue antur ſalſugine: ad hoc hyſpanienſis eligitur Cōtraqꝫ ſuffuſiones oculoꝝ: cū lacte in cōticulis teritur. Priua tim ſuggillatōibꝰ in lintheolo in uolutꝰ. crebroqꝫ ex aqͣ feruente impoſitꝰ. valet vlceribꝰ oris manantibꝰ in lin theolo cōcerpto. ac tumori gingiuaꝝ infricatꝰ. et cōtra ſcabriciem lingue frictꝰ cōminutuſqꝫ. Aiūt quoqꝫ den tes nō erodi neqꝫ putreſcere. ſi quis quotidie mane ie iunus ſaleꝫ cōtineat ſub lingua. donec liqueſcat. lepras idem. ⁊ furunculos. ⁊ lichenas ⁊ ꝑſoras emendat cum paſſa vua exempto eius ligno ⁊ ſepo bubulo atqꝫ origa no ac fermento vel pane maxime thebaicꝰ hic ⁊ ad pru ritus eligitur. Conſillis ⁊ vuis cū melle ꝓdeſt quicūqꝫ ad anginas. h̓ ampliꝰ cū oleo ⁊ a cēto Eodem tꝑe extra fauces illitꝰ cū pice liquida in vino mixtꝰ aluū emollit. noxia ⁊ tineaꝝ genera potꝰ in vino pellit. Eſtꝰ balneaꝝ ꝯualeſcentes vt tolerari poſſint: lingue ſubditꝰ preſtat. Neruiqꝫ dolorē maxime circa humeros ⁊ renes in ſac cis crebro aqua feruente madefactꝰ leuat. p̄terea colū ⁊ tormina coxarūqꝫ dolores leuat potꝰ. ⁊ ſaccis candēſ impoſitꝰ. podagrā quoqꝫ ex melle ⁊ farina cuꝫ oleo tri tus Tollit ⁊ clauos pedū ac ꝑniones Ex oleo imponit̉ ambuſtis: puſtulaſqꝫ reprimit. Ignibꝰ etiā ſacris ac vl ceribꝰ q̄ ſerpunt imponitur ex aceto aut yſopo. ⁊ morbo regio laborantibꝰ: donec ſudent ad ignem. cōtra pruri tus quoqꝫ quos ſentiūt infricatꝰ ex oleo ⁊ aceto: ⁊ fati gatos ex oleo. Phagēdenis vlceꝝ tritꝰ cū farina ordei ſuꝑimpoſito lintheolo madente vino. Multi ⁊ ydropi cos ſale curauerunt: feruoreſqꝫ febriū cū oleo ꝑunxere Tuſſim veterem eiꝰ linitū diſcuſſere. iſchiadicis quoqꝫ cliſteribꝰ infudere. vlceribꝰ excreſcentibꝰ ⁊ putreſcenti bus impoſuere. Crocodiloꝝ morſibꝰ ex aceto in linthe olis: ita vt batiuerentur ante ictū vlcera. Bibitur ⁊ cō tra oppiū ex aceto mulſo. luxatis imponitur cū farina ⁊ melle. Item extuberatōibꝰ: dentiū dolori ꝓdeſt cū ace to fotꝰ: ⁊ cū reſina illitꝰ. Ad om̄ia vero ſpūma ſalis io cundior atqꝫ vtilior. p̄terea pecoꝝ quoqꝫ ſcabieꝫ ⁊ boū̄ tollit illitꝰ: Sed quicunqꝫ ſal acopis additur ad excale factōes. Item ſmegmaticis ad extendendā cutem leuā damqꝫ. datuſqꝫ lingendꝰ: ⁊ oculis iumentoꝝ inſpuitur LXXXVI. De operatōe ipſius in alchimia. ¶ Ex libro de aluminibus et ſalibus. Al eſt aqua quā coagulauit ſiccitas igniſ. huiꝰ natura ſicca ⁊ calida eſt. ꝓprietas aūt eiꝰ eſt ꝙ liquefacit auꝝ ⁊ argentū cū vehementia ignis ⁊ augmentat in eis natiuū colorē .ſ. in auro rubedineꝫ ⁊ in argento albedinem. Cōuertitqꝫ ea a corporeitate: ad ſpūalitatem. Abluitqꝫ corꝑa a putredine ſordicie: ⁊ corrodit eoꝝ ſordiciem .i. ſulphureitatem Cū eo quoqꝫ calcinātur corꝑa: nō cū alio: inuenitur quoqꝫ in om̄ibꝰ cineribꝰ plantaꝝ: et calcibꝰ lapidū: et oſſibꝰ animalium et in om̄ibꝰ rebus. Ideoqꝫ ſapientes nominaueruūt ar gentū cōmunitatis. Argentū quidem ꝓpter eiꝰ albedi nem. Cōmunitatis aūt qꝛ omnes hoīes eo indigent: et vtuntur in oībus rebꝰ: et cū eo rectificatur creatura. de us quoqꝫ excelſus non laudauit creaturā in lege: ſicut laus eſt eiꝰ in ſale. Qui ergo ſcit ſalem et eiꝰ ſolutioneꝫ atqꝫ coagulationem: ſcit ſecretū occultū ſapientiū .i. al chimiſtaꝝ. Ip̄e quidem corꝑa dealbat et mundificat at qꝫ reſoluit. ſpūs quoqꝫ coagulat et retīet: ac ꝓhibet ab eis aduſtionem ignis. Sunt aūt multi ſales et oēs p̄pa rati apud complementū redeūt ad ſalem hāmoniacū: qͥ eſt ſaliū melior ac nobilior: in regimine fixꝰ nō fugiens igneꝫ. et ip̄e quidem eſt oleū: qd̓ coagulat ſiccitas igniſ huiꝰ natura calida eſt et ſicca: ſubtilis: penetrās: profū dans. et eſt ſpūs volans adiuuās elexir. ſine ip̄o enī nō cōpleretur elexir: nec exolueretur: nͨ egrederetur ¶ Ex additis libri quarti metheoroꝝ. Alumen ⁊ ſal hāmoni acuꝫ ſunt de genere ſalis: niſi qꝛ ignis in ſale hāmania co magis eſt ꝙ terra. et totū ſublimatur: et ip̄m eſt cui miſcetur fumꝰ calidꝰ nimiū ſubtilis igneitatis multe: ⁊ eſt coagulatū ex ſiccitate. ¶ LXXXVII. De diuerſis ſpeciebus ſalis. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Al quattuor modis eſt. Qd̓ fit in ſalina cōmu ne eſt. Eſt et ſalgēma. Eſt et indicū cuius color ꝑtinet nigredini: lucidū et duꝝ Eſt et aliud qd̓ dicitur napticū .i. aqua coagulata d̓ petreolo fluxa: om ne tn̄ calidū et ſiccū eſt ſed nō equaliter. Sal hāmonia cum calidū eſt et ſiccū in quarto gradu. facitqꝫ alteruꝫ ſal ſimiliter nitꝝ. Salgemma ſuauiter purgat flegma: eſt etiā ſale cōmuni vtilior. Iudicū flegma purgat ⁊ cō leram nigrā: et diuerſos putridos humores. et facit ve lociter potionem a ſtomacho deſcendere. Napticuꝫ eſt calidiꝰ et ſicciꝰ ceteris: mundificat et diſſoluit. corporis pruriginem amputat. ſuꝑfluā carneꝫ palpebraꝝ creſce re nō ſinit. alias corrodit deforis. valet ydropicis ſi ca thaplaſmetur. Sal hāmoniacū colat et mundificat: et plus interiora ꝙͣ exteriora purificat. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Sal omnis aut fit aut gignitur: ⁊ vtrūqꝫ pluribus mo dis: ſed cauſa gemina .ſ. humore coacto vel ſiccato. Sic catur in lacu tarentino: eſtiuis ſolibꝰ: totūqꝫ ſtagnū in ſalem abit modicū alioquin altitudine genua non exce dens. In ſicilia quoqꝫ lacu qͥ cōcanicꝰ vocatur. et alio iuxta gelam hoꝝ extremitates inareſcunt tantū: ſicut ī frigia et cappadocia. Aſpendi vbi largus coquitur: et vſqꝫ ad mediū lacū. Aliud etiā eſt in eo mirabile: ꝙ tā tundem noctu ſubuenit. ꝙͣtuꝫ auferas die. Eſt aūt om̄e Liber Sextus aliud minutū et non globatū. aliud genus ex aquis ma ris ſponte gignitur: ſpūmaqꝫ in extremis litoribus ac ſcopulis relicta: ſolis calore denſatur. et acrior eſt q̄ in ſcopulis inuenitur. ſunt etiā tres differentie naturales Na in bactris duo lacuſ vaſti. alter ad ſchytas verſus Alter ad darios: ſale eſtuāt. In cipro aūt et circa mem phim lacū illū extrahunt. deinde ſole ſiccāt. aliubi quo qꝫ ſumma flumina deſiccantur: ⁊ denſantur in ſale. reli quo amne veluti ſub gelū fluente: vt apud caſpias por tas: que flumina ſalis appellantur. Sūt ⁊ in affrica la cus turbidi ſalem ferentes. ferūt ⁊ pegaſei calidi fōteſ Sunt ⁊ montes natiui ſalis: vt oromenꝰ in indis: in qͦ lapidicinaꝝ modo ceditur renaſcens. Maiuſqꝫ reguꝫ vectigal ex eo eſt: ꝙͣ ex auro ⁊ margaritis: effodit̉ etiā de terra vt palā eſt humore denſato in cappadocia. ibi ceditur ſpeculariū lapidū modo. Pondꝰ magnū glebiſ quas micaſ vulgꝰ appellat. Carrhis arabie oppido mu ros domoſqꝫ maſſis ſalis faciunt aqua ferūminantes. Inuenit ⁊ iuxta peluſiū ptholomeꝰ rex cū aſtra faceret quo exemplo poſtea inter egiptū ⁊ arabiā etiā ſqualen tibus locis inceptꝰ eſt inueniri detractis arenis. Quā liter ⁊ ꝑ affrice ſitientia vſqꝫ ad hāmonis oraculuꝫ. is quidem creſcens cū luna noctibꝰ. nā cyrenaici tractus nobilitantur hāmaniaco: ip̄o qꝛ ſub arenis inuenit̉: ap pellato. ſimilis eſt colore alumini qd̓ ſchiſton vocāt lon gis glebis neqꝫ ꝑlucidis ingratꝰ ſapore: ſed medicine vtilis ꝓbatur. ꝙͣmaxime ꝑſpicuꝰ rectiſ ſciſſuris inſigne de quo ꝓditur ꝙ leuiſſimꝰ intra ſpecꝰ ſuos in luceꝫ vni uerſam ꝓlatꝰ. vix credibili pondere ingraueſcat. Sed cauſa euidens cuniculoꝝ ſpiritu mādido ſic adiuuāte molientes vt adiuuent aque. adulterat̉ ſiculo quē coca nicum appellamꝰ necnō ciprio miro ſimili. In hiſpania quoqꝫ citeriore ē gelaſte ceditur glebis pene trāſlucen tibus. Cui iā pridē palma a pleriſqꝫ medicis inter oīa ſalis genera ꝑhibetur. Om̄is aūt locꝰ in quo ſal reꝑit̉ ſterilis eſt: nichilqꝫ gignit. Inter hec ſunt varia facti cii genera. vulgaris nāqꝫ plurimuſqꝫ in ſalinis mari af fuſo: nō ſine aque dulcis riguis: ſꝫ imbre maxime iuuā te: ac ſuꝑ om̄ia ſole multo: nō aliter inareſcens. Africa vero circa vticā aceruos ſalis cōſtruit ad colliū ſpeciē: qui vbi ſole induruerint nullo humore. vix etiā ferro. ce duntur. fit tn̄ ⁊ in creta ſine riguis ⁊ in ſalinas mare in fundentibꝰ: et circa ęgiptū ip̄o mari influente in ſolum nilo. vt credo. ſuccoſuꝫ. fit ⁊ ē puteis in ſalinas ingeſtiſ Prima denſatio babilonie in bitumen liquiduꝫ oleo ſi mile cogitur. quo ⁊ in lucernis vtūtur. detracto ſubeſt ſal. ⁊ in cappadocie puteis ac fonte quē in ſalinas inge runt. In chaonia excoquunt aquā. ex fonte refrigeran doqꝫ ſalem faciunt inerteꝫ nec candidū. Gallie germa nieqꝫ ardentibꝰ lignis aquā ſalſaꝫ infundūt. Hiſpanie quadā ſui ꝑte puteis hauriūt muriā appellātes. lignū quoqꝫ ſalem deferre arbitrātur. Quercus optima vt q̄ ꝑ ſe cinere ſincero vim ſalis reddat. Alibi vero coriluſ laudatur: ita infuſo liquore ſalſo Carbo etiā in ſalē ver titur. Quicūqꝫ tn̄ ex ligno ꝯficitur: niger eſt. Marmo rum maxime laudat̉ cypriꝰ a ſalamine. At ē ſtagnis tā rentinus: ac e riguis qui tāteus vocatur: hi duo oculiſ vtiles. A cappadocia vero qui in laterculis affertur cu tis nitorē dicitur facere. Magis tn̄ excedit is quē ſchi tium appellamꝰ: itaqꝫ a ꝑtu ventrē eo cū melanthio illi nunt ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Salis om̄is ſpecies ca lida eſt ⁊ ſicca: pontica ⁊ elimās. Diuerſificātur aūt il laꝝ actōes ẜm ſubſtantiā. Sal indicū deſiccatiuū eſt et ſubtiliatiuū. ſal vero napticū .i. nigrum. calorem habet fortem: ſoluit enī colerā. ¶ LXXXVIII. ¶ Adhuc de eodem ¶ Auicēna vbi ſupra. Al quidē eſt ꝓximꝰ baurach. aliꝰ eſt frangibil̓ aliꝰ cauatꝰ. aliꝰ ſalgēma. Qui eſt ſicut criſtallꝰ aliꝰ napticꝰ: qui eſt niger: cuius nigredo eſt ex ꝑte napticitatis q̄ eſt in ip̄o. qui cū tandiu ſuffumiga donec ab eo napticitas remoueatur. r̄manet ſic ut ſo ma. Aliꝰ eſt indꝰ: qui etiā niger: nō ꝓpter napticitar que in ip̄o ſit: ſed ꝓpter eiꝰ ſubſtantiā. Et marinꝰ qu cū aque obuiat: ilico liqueſcit. Terrenꝰ aūt nō ita. c dus eſt ⁊ ſiccꝰ in ſecundo. Et ꝙͣto plus eſt amarior tar to plꝰ eſt calidior. Eſt abſterſiuꝰ reſolutiuꝰ cōſtrictim exiccatiuꝰ: cuiꝰ fortitudo oꝑationum eſt ꝓpter reſoluti onem ⁊ ſtipticitatē ſuā: ⁊ eſt diſruptiuꝰ ventoſitatuꝫ: et ille qui eſt aduſtꝰ vehementōris eſt deficcatōnis ⁊ reſo lutionis: ⁊ ip̄e ꝯfert putrefactōi: ⁊ ꝯfert humoꝝ groſi ciei: ip̄iꝰ aūt flos eo eſt ſubtilior: ⁊ illo qui eſt aduſtus ⁊ puluis eiꝰ eſt ip̄i ꝓpinquꝰ: ⁊ ambo reſoluunt pluſꝙͣ ſal cauatꝰ minoris eſt reſolutōis ⁊ minꝰ ſubtilis. Et caua tus qn̄ lauatur exiccat multotiens ſine mordicatōe. frā gibilis aūt eſt magis abſterſiuꝰ. ⁊ qn̄ cibis frigidis ad miſcetur diſſoluit eos: niger vero fortioris eſt reſolu nis: ⁊ om̄s iſti liquefaciunt humores cōgelatos. am aūt vehementiꝰ calefacit ⁊ reſoluit. ſalgēma ventoſita tes fugat. ſenſum acuit. gingiuā mollificatā cōſtrino educit quoqꝫ flegnia crudū fortiter: ⁊ melancoliā: iu etiā vomitū ꝓprie. Et ꝯfert doloribꝰ ſtomachi frigid Cū aceto ſuppoſitus auris dolori cōfert. Napticꝰ ed cit flegmā putridū: ⁊ aquā: ⁊ colerā: ⁊ melancoliā. valꝫ ſimiliter ſquinātie ⁊ apoſtematibꝰ vue: om̄s quoqꝫ ſpe cies ſalis incidūt flegma nitreū ⁊ viſcoſum in pectore. Iſaac. Sal duobꝰ modis eſt. metallinū .ſ. ⁊ marinū Marinū fit in lacubꝰ quos ſalinas appellant: vel aqua maris eſtiuo calore cocta. metallinū laudabile maxim qd̓ caret lapidibꝰ: ⁊ eſt claꝝ ⁊ obtuſū ⁊ equale. marinū quoqꝫ bonū eſt: ſi candidū eſt: nō tn̄ quale metallinum vtrūqꝫ in actōe equale eſt: initio ſoluunt ⁊ mundifice ſuꝑfluitatem groſſoꝝ ac putridoꝝ humoꝝ. deinde qd̓ ex eis remanet: deſiccat ⁊ cōſumunt. quibꝰ finitis natu ralem corꝑis humiditatē coadunāt: ⁊ ꝯſtrictā ꝯſeruant ⁊ poros cutis claudūt ¶ Philoſophus in libro de vege tabilibꝰ. Sal generatur in lacunis: qꝛ dulcis aqua fit ſalſa. ſuꝑat ergo ſalſedo terre ſalſędinē illā: qꝛ remane aer incluſus. ideo dulce nō erit illud corpꝰ. Alio qͣꝫ mo ſal ex aqͥs eſt: qm̄ exit ex eis vt ſudor. ¶ LXXXIX. ¶ De flore ſalis. ¶ Plinius vbi ſupra. Alis flos. vt iā dictū eſt ſuꝑius. nō fit niſi flā tibus aquilonibus. Eſt aūt fauilla ſalis que et eo leuiſſima atqꝫ candidiſſima eſt. flos ſalis ap pellatur: et flos quidē ſalis in totū diuerſa reſ eſt: hum dioriſqꝫ nature: et crocei coloris aut ruffi: velut rubigo ſalis: odore quoqꝫ ingrato. diſſentiēs a ſale: nō a ſpuūma tantūmodo. Egypto inuenitur: niloqꝫ deferri videtur Quibuſdā etiā fontibꝰ innatāt. optimū ex eo eſt: quod olei quandā pinguedinē r̄ddit. eſt etiā in ſale pingued qd̓ miraculū exiſtit. Adulterat̉ aūt: tingiturqꝫ rubrica vel plerūqꝫ teſta trita qui .ſ. fucuſ aquā diluente factici um colorē dep̄henditur: cū verꝰ ille nō niſi oleo reſolua tur: et vnguentarii ꝓpter colorē eo maxime vtant. Ca nicia in vaſis eſt ſumma. humidior aūt ꝑs media. Flo ris natura eſt aſpera et calefactoria. ſtomacho eſt inut lis: pilos detrahit ex palpebris. ſudorem eiicit. aluū ſo uit. in vino et aqua acopicis et ſmegmaticis vtilis: de trahit et ex palpebris pilos efficaciſſime. feces ime cō cutiuntur vt color croci redeat. p̄ter hec etiaꝫ appellai in ſalinis ſalſugo ab alijs ſalſilago tota liquida marina aqua ſalſior vi diſtās. Aliud etiā liquoris exquiſiti ge nus qd̓ garon vocauere inteſtinis piſciū ceteriſqꝫ qui abiicienda eſſent: ſale maceratis vt ſit illa putreſcentiū ſanies. hoc olim cōficiebatur ex piſce: que greci galdi vocabant. Capite eiꝰ vſto ſuffitu extrahi ſecundas mō rantes deniqꝫ ſicut dictū eſt ſupͣ. Spuma ſalis ad ola in medicinis eſt ip̄o ſale iocūdior atqꝫ vtilior. ¶ Octor. Hec de ſale et eiꝰ ſpūma et flore: et multiplici eiꝰ orige Liber Sextus ⁊ virtute: vel oꝑatione ad p̄ſens dicta ſufficiāt. Nunc de nitro qd̓ etiā in ꝑte ſalis habet naturā ac ſimilitudi nem dicendū mox reſtat. ¶ Xd. De nitro. ¶ Iſidorus. Itrum a loco ſumpſit vocabulū: naſcitur enī in nitria opido vel regione egipti. ex quo ⁊ medi cine fiunt. ⁊ ſordes corpoꝝ. veſtiūqꝫ lauantur. huiꝰ natura nō multū a ſale differt. habet enī virtuteꝫ ſalis ⁊ ſimiliter oritur caneſcentibꝰ litoribus ſiccitate. Afronitrū aūt eſt ſpūma nitri ⁊ colligitur in aſia ī ſpe luncis diſtillans. de hinc ſole ſiccatur. optimū putatur ſi minime fuerit ponderoſum. ⁊ maxime friabile: colo re pene purpureū ¶ Gloſa ſuꝑ parabolas. Nitꝝ ſale ſi millimuꝫ eſt. excepto ꝙ nichil ſalſi ſaporis habet. crepi tat aūt in aqua ſicut calx viua: ſed aquā lauatōi abileꝫ reddit. Sicut ergo acetū in nitro ebullit ſic ꝑuerſa mēs deterior ſuccenditur correctōe ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Nō eſt differenda ⁊ nitri natura nō multū a ſale diſtās ⁊ eo diligentiꝰ dicenda: qꝛ palam eſt medicos qui de eo ſcri pſere ignoraſſe natura Nec quēꝙͣ theofraſto diligentiꝰ tradidiſſe: exiguū fit apud medos caneſcentibꝰ ſiccitate ꝯuallibꝰ qd̓ vocant halmigara. Minꝰ etiā in thracia iu xta philippos ſordida terra qd̓ appellāt agriū. Nā q̄r cu cremata nunꝙͣ multū factitatū eſt: iam pridem in to tum omiſſum. Aque vero nitroſe pluribꝰ locis reꝑiun tur: ſed ſine viribꝰ denſandi in macedonia nitꝝ optimū eſt: ac copioſū: qd̓ caleſtriū vocant candidū ⁊ puꝝ ſali ꝓ ximum. Lacus eſt nitroſus exiliente in medio dulci fo ticulo: ibiqꝫ fit nitꝝ circa canis ortū nouenis diebꝰ: to tidē ceſſat: rurſuſqꝫ innatat: ⁊ deinde ceſſat: quo appa ret ſoli naturā eſſe. que hoc gignat: comꝑtum eſt enī nͨ ſoles ꝓficere quicꝙͣ cū ceſſet nec imbres. Miꝝ eſt autē illud ſcatebra fonticuli ſuꝑemicante. lacuꝫ nec augeri. nec effluere. hiſqꝫ diebꝰ quibꝰ gignit̉: ſi fuerint imbreſ ſalſius faciunt nitꝝ: aquilones deteriꝰ: qꝛ validiꝰ cōmo uent limū. Et hic quidē naſcitur: in egipto aūt conficit̉ multo quidē abundantiꝰ: ſed deteriꝰ Nā fuſcū eſt atqꝫ lapidoſuꝫ: fit aūt eodē modo pene: quo ſal niſi ꝙ ſaliniſ infundunt mare. Nichilū aūt nitrariis: ſiccant̉ nilo ac cedente: madent ſucco nitri eo diſcedente quadraginta diebꝰ cōtinuis: non vt in macedonia ſtatis. Si etiā im bres affuerint minus de flumine addunt. Statimqꝫ vt denſari eſt ceptū: rapitur ne in nitrariis reſoluat̉. Sic quoqꝫ olei natura interueuit ad ſcabieꝫ aīalium vtilis: ꝯditum in aceruis durat: mirū in lacu aſanio ⁊ quibuſ dam circa chalcida fontibꝰ ſummas aquas eſſe dulces potariqꝫ. in feruores nitroſos. in nitro eſt optimū qd̓ te nuiſſimum: ⁊ ideo melior eſt ſpūma. Tn̄ ad aliquā ſordi dum: vt ad inficiendas purpuras tincturaſqꝫ omnes. Nitrarie egregie egiptiis Nā circa achatin ⁊ mēphiꝫ tm̄ ſolebāt eſſe. circa memphim deteriores. Naꝫ ⁊ lapi deſcit ibi in aceruis: multiqꝫ ſūt tumuli ea de cauſa ſa xei: faciunt ex his vaſa. Necnō frequenter liquatū cuꝫ ſulphure coquentes in carbonibꝰ. Ad ea quoqꝫ q̄ inue terari volunt: illo nitro vtuntur. Sunt ibi nitrarie in qͥ bus ⁊ ruffum exit a colore terre. ſpumā nitri que maxi me laudatur: antiqui negabāt fieri niſi cū ros cecidiſſꝫ p̓gnantibꝰ nitrariis: ſed nōdum parientibꝰ. Itaqꝫ non fieri incitatis etiā ſi caderet. Alii oꝑimentoꝝ fermēto gigni exiſtimauere. ꝓxima etas medicoꝝ aphronitrum tradidit in aſia colligi in ſpelūciſ molibꝰ diſtillās. Spe cus eas colligas vocāt. deinde ſole ſiccāt. Optimū pu tatur lydiū. ꝓbatio vt ſit minime ponderoſum: ⁊ maxīe friabile: colore pene purpureo. hoc in paſtillis affertur Egiptiū in vaſis picatis ne liqueſcat: vaſa quoqꝫ ea ſo le inareſcentia ꝑficiuntur. Itaqꝫ nitri ꝓbatio: ꝙ ſit te nuiſſimum: ⁊ ꝙͣmaxime ſpongioſum ac fiſtuloſum. Ir egipto calce adulteratur. guſtu dep̄henditur. Sinceru enī facile reſoluitur: adulteratū vero pungit: calce aſper ſum vehementē odorē reddit: vritur in teſta oꝑtum: ne exiliat. Nitraria nichil gignit nec alit. cum in ſalinis gi gnātur herbe: ⁊ in mari tot aīalia: tm̄ alge. Maiorēqꝫ nitro acrimoniā apparet eſſe: nō hoc tm̄ argumento: ſꝫ in eo ꝙ calciamenta ꝓtinus ꝯſumunt nitrarie. In pane ſalis vice: caleſtrico nitro vtuntur. Sal ⁊ nitꝝ ſulphuri concoctū in lapidem vertitur. XIII. ¶ De virtute ipſius in medicina. ¶ Idem. Itrum in medicina calefacit: mordet: ſiccat: ex tenuat: ſpiſſat: ⁊ exulcerat. vtile eſt his que ſūt Oeuocanda vel diſcutienda: ⁊ leniꝰ mordenda at I qꝫ extenuanda: ſicut in papulis puſtuliſqꝫ. Quidam in hoc vſu accenſum vino auſtero reſtinguunt: atqꝫ ita tri to in balneis vtuntur ſine oleo. Claritateꝫ viſus cū mel le iunctū adiuuat oculoꝝ cicatrices: ac genaꝝ ſcabrici as cū fico illinitū extenuat. Sudores nimios cū yride arida adiecta oleo viridi inhibet: dolori dentiū ex vino ſi cū piꝑe colluantur ꝓdeſt: dentes quoqꝫ nigreſcentes crematu dentifricio ad colorē reducit: lendes ⁊ capitis aīalia necat: cū ſamia terra illitū ex oleo. Auribꝰ puru lentis vino liquato infunditur. Sordes eiuſdem partiſ erodit ex aceto. ſonitꝰ ⁊ tinnitꝰ diſcutit ſiccū additum. Uitiligines albas cum cymolia creta equo pondere ex aceto in ſole illitū emendat. furunculos amixtuꝫ reſine extrahit: aut cū vua alba paſſa: nucleis eiꝰ ſimul tritis Teſtiū inflamatōi occurrit. Item eruptōibꝰ pituite in toto corꝑe cū axungia. Contraqꝫ canis morſus addita reſina initiis cū aceto illinitur: ſic ⁊ ſerpentiū morſibꝰ: phagedinis et vlceribꝰ que ſerpūt aut putreſcūt. cū cal ce ex aceto. hydropicis fico tuſum datur. illiniturqꝫ. d̓ ſcutit ⁊ tormina ſi decoctuꝫ bibatur: pondere drachme cū ruta vel aneto vel cymino. Reficit laſſitudines cum oleo ex aceto ꝑunctoꝝ. ⁊ ꝯtra algores horroreſqꝫ ꝓdeſt manibꝰ pedibuſqꝫ fricatis cū oleo. Cōprimit ⁊ pruritꝰ ſuffuſoꝝ felle: maxime cū aceto datuꝫ. Succurrit ⁊ ve nenis fungoꝝ ex poſca potuꝫ. aut ſi bupreſtis paſta ſit ex aqua. vomitioneſqꝫ euocat. his qͥ ſanguinem thauri biberint cū laſere datur. In facie quoqꝫ exulceratōnes ſanat cū melle ⁊ lacte bubulo. Ambuſtis toſtū donec ni greſcat: tritūqꝫ illinitur. Infūditur vrceis ⁊ renū dolo ribꝰ aut rigori corpoꝝ. neruorūqꝫ doloribꝰ. valet etiam cōtra venena. cōtra paliſim lingue. vel tuſſim veterem morbū regiū in vino exterminat potū. ⁊ cōtra ſanguīs ē naribꝰ ꝓfluuia. aqua vapore naribꝰ rapto. Itē cōtra lepras ⁊ lentigines ⁊ podagras. ¶ Auicenna in ſecūdo canone. Baurach .i. nitꝝ fortiꝰ eſt ſale. calidū ⁊ ſiccum in ſecundo gradu. ex eo meliꝰ eſt armenū: leue: ſamino ſum: frangibile: ſpongioſum: albū aut purpureū: aut ro ſeum: mordicatiuū: abſtergit aūt fortiter. ⁊ mundificat ⁊ excoriat. ⁊ incidit humores groſſoſ. attenuat capilloſ Sanguinem attrahit in ſuꝑficie corꝑis: ⁊ coloreꝫ emen dat. Confert pruritui: qꝛ virꝰ eiꝰ reſoluit ꝓprie affrica num cū aceto: ⁊ etiā ſcabiei: ꝑaliſi ꝓprie poſtreme cū iā declinat quoqꝫ ac corroſioni neruoꝝ: ⁊ furfuribꝰ et au ris ſurditati: cū ſpūma eiꝰ cū melle diſtillatur in aurem nā mundificat eā ⁊ aꝑit atqꝫ ſonitui cū vino aut cuꝫ ſy rupo ⁊ yſopo. Cū quibuſdā medicinis bibitū interficiē tibus vermes educit eos. Stomachū vero corrumpit. valet cōtra venena p̄cipue affricanū: vt cōtra p̄focati onem fungoꝝ. ex eiꝰ ſpūma cōtra morſū canis. ⁊ potuꝫ cantaridaꝝ. qn̄ comeditur cū ruta ⁊ cimino: aut decocti one rute et aneti: ſedat dolorē ventris pungitiuū Bau rachium aūt nitꝝ bibitur cū anuiden ꝓpter ſanguinis nocumentū thauri. Affricanū cōmouet vomitum. Et emplaſtꝝ cū eo ex ficubus factum extenuat ydropiſim Spuma nitri melior eſt eo. Exqꝫ ea melior eſt marmo rea: facile frangibilis. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Nitrū affert̉ de armenia. alteꝝ de arabia. Uniuerſaliter aūt colatiuum ⁊ mundificatiuum eſt: interiora corporis et Liber Sextus exteriora maxime aceto mixtū lauat. Puluerizatū ⁊ cā pillis aſperſum eos ſubtiliat. Laxatiue potioni mixtum ea ſtatim de ſtomacho deſcendere facit. ⁊ eā iuuat. Sꝫ tn̄ neruoſitatem ſtomachi ledit: morſioneꝫ inteſtinis ge nerat: ⁊ ſudores ꝓuocat. Cū oleo inunctū contra oculo rum albedinē valet: aceto mixtū ⁊ auribꝰ diſtillatū ſoni tus grauedineꝫ ⁊ ventoſitatē aufert: ⁊ humores ad eoſ currentes coercet. Cū aceto bibitū cōtra mortiferos fū gos facit. ¶ Dyaſcorides. Nitꝝ eſt eligendū leue ⁊ ru beum vel albū ꝑtuſuras habens ſicut ſpongia. Albuꝫ acre eſt ⁊ amaꝝ. Tale ex india venit. Nitri ſiquidē ali ud eſt craſſum ⁊ laminoſum. aliud tenue. aliud rubeuꝫ. aliud albū. ⁊ oīm virtus deſiccatiua eſt. ⁊ ideo ſi fuerit ore acceptū minuit ac tenuat pingues ⁊ viſcoſoſ humo res. valet ⁊ cōtra fungos ¶ Plateariꝰ in libro de ſimpli ci medicina. Nitꝝ eſt calidū ⁊ ſiccū in ſecundo gradu: albū meliꝰ eſt: ꝙͣ citrinū. virtutē habet diſſoluendi ⁊ ex tinguendi. vſus eiꝰ eſt ꝯtra yliacā paſſioneꝫ: ad faciem quoqꝫ purgandā. Itē ꝯtra ſtomachi ſaniem ⁊ inteſtino rum. Cōtra furfures capilloꝝ ⁊ pediculos capitis. Cō tra vermes auriū ⁊ ſaniē XCIII. ¶ De bitumine. ¶ Iſidorus P Itumen in iudea lacu aſphaltide emergit. Cu ius glebas ſuꝑnatantes. naute ſcaphis appro pinquantes colligunt. In ſiria aūt limꝰ eſt: paſ ſim a terra eſtuans. ſpiſſant̉ aūt vtraqꝫ ⁊ denſitate cōe unt. Et vterqꝫ greci ſpiſſa aſphalton appellant. natura eiꝰ ardens ⁊ igniū cognata: ⁊ neqꝫ aqua neqꝫ ferro rū pitur: niſi ſolis mulieꝝ inquinamentis .i. menſtruis. vti lis aūt eſt ad cōpages nauiū. ¶ Auicenna. Bitumen vt dixerūt quidā. aliud eſt qd̓ manat d̓ quibuſdā montibꝰ Aliud qd̓ natat in quibuſdā aque meatibꝰ: ⁊ nigꝝ qui dem malū eſt: leue: ſordidū: ſimile pici. Ex quo etiā cuꝫ maſticatur: ſapor picis egreditur: ſed eſt frāgibile. Qd̓ aūt meliꝰ eſt: claꝝ eſt: purpureū cū ſplendore forte pon deroſum ¶ Pliniꝰ li. xxxii. Bituminis natura ſulphu ris eſt vicina: alibi limꝰ: alibi terra. limus a iudee lacu emergens. Terra in ſyria circa ſydoneꝫ oppidū mariti mum a babilone liquidū inuehitur. ibiqꝫ ⁊ candidū gi gnitur. liquidū eſt ⁊ apollonaticum: q̄ om̄ia greci piſſaſ phalton appellāt ex argumento picis ⁊ bituminis. pin guis liquoris in ſicilia gignitur. Agrigentino fonte ri uum inficienſ: hoc incole arundinū panniculis colligūt citiſſime ſic adhereſcens: olei vice vtentes ad lumina lu cernaꝝ: et item ad ſcabiē iumentoꝝ. Naphathen quo qꝫ bituminis generibꝰ quidā aſcribunt: ſed ardēs vis eiꝰ igniū nature cognata: ꝓcul ab om̄i vſu abeſt. Biti minis ꝓbatio eſt: vt ꝙͣmaxime ſplendeat: ſitqꝫ pondero ſum ⁊ graue. leue aūt modice: qm̄ adulterat̉ pice. vtile eſt nō ſolū medicinis: ſed etiā illinitur eramētis: firmat qꝫ cōtra ignes. Solent etiā ex eo ſtatue tingui ⁊ illini ri. Calcis quoqꝫ vſum p̄buit: ita ferrūminatis babilo niis muris. placet in ferrariis fabroꝝ officinis tingen do ferro: clauoꝝ capitibꝰ: ⁊ multis alijs vſibꝰ. ¶ Ex li bro de vaporibus. Cōtingit aūt in aliquo terre loco ꝙ terreſtri humidi comp̄ſſione in ip̄o fit pinguiuſ: ſicut in ſterquilinio: ⁊ in tali caſu fieri contingit in cauernis bi tumen pingue: ⁊ groſſa pinguedine ſicut dicitur inferi us in tractatu de mineralibꝰ X¶III. ¶ De virtute bituminis ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Ituminis aūt vis eſt que ſulphuris ſiſtit: diſcu tit: ⁊ attrahit: glutinat. Accēſum ſerpētes odo Vre fugat. ad ſuffuſiones oculoruꝫ ⁊ albugines traditur efficax habiloniū. Itē qꝛ ad lepras ⁊ lichenas prurituſqꝫ corpoꝝ ⁊ pōdagras illinitur: om̄ia eiꝰ gene ra incōmodos oculoꝝ pilos replicāt. dentiūqꝫ doloribꝰ ſimul cū nitro illitū medetur. Tuſſi veteri ⁊ anhelitur ꝓdeſt cū vino bibitū. diſintericis quoqꝫ dat̉: eodemqꝫ modo ſiſtit aluuꝫ. cū aceto quoqꝫ potū diſcutit ⁊ detra hit ſanguinē concretū. mitigat dolores lumboꝝ. Iten qꝫ articuloꝝ. cū ordeacea farina impoſitū: emplaſtꝝ. p culiare facit ſuo noīe. ſanguineꝫ ſiſtit. vulnera collicu neruos glutinat. vtuntur etiā ad quartanas bitumun dragma ⁊ hed yoſmi pondere pari: cū mirre obolo ſuba ctis. cōmiciales morbos vſtū dep̄hendit. vuluaꝝ ſtrax gulationes olfactu diſcutit: purgatōes feminaꝝ ī vino potū eiicit. ꝓcidentia ſedis ſuffitu reprimit In reliquo vſu eramētis illinit̓. firmatqꝫ ea ꝯtra ignes placꝫ ⁊ fer rariis officinis fabroꝝ tingēdo ferro: clauorūqꝫ cap bus ⁊ in multis alijs vſibꝰ. ¶ Auicēna in ſecūdo cano ne. Dixerunt quidā ꝙ bitumen illud eſt qd̓ manat de qͦ buſdā montibꝰ. Et aliud eſt qd̓ natat in quibuſdā me tibꝰ aquē. et nigꝝ quidē eſt malū ſimile pici. Et eſt fru ſtum nigꝝ leue ex quo cū maſticatur: egreditur ſapor piciſ: ſed ip̄m eſt frangibile. calidū eſt in tercio: ſiccū ad ip̄m. virtuſ bituminis eſt ꝓpinqua virtuti picis mēbra ꝯfortat: ⁊ lique facit ſanguinē ꝯgelatum in ventre quā do bibit̉. ꝯfert albedini vnguis qn̄ linitur. valet ⁊ ꝯtra impetiginē linitū deſuꝑ. ⁊ cōfert tuſſi. ⁊ vlceribꝰ pul niſ. ⁊ apoſtemata iuuat. ⁊ ad exſpuendū. ⁊ extrahit ſa em̄ a pectore: ⁊ cōfert apoſtematibꝰ ambaꝝ amigdalaꝝ ⁊ ſquinātie: confert duriciei matricis. ⁊ qn̄ ſupponit̉ fu mus eiꝰ cōfert exitui matricis et doloribꝰ eiꝰ. Et qn̄ fi cliſtere ex eo cū aqua ordeī ꝯfert diſinterie. ¶ Coſtar tinus vbi ſupra. Bitumen calidū et ſiccum eſt in tercio gradu. vulnerata loca ſolidat. matricis ſuffocationē cu rat. fumꝰ eiꝰ ꝓdeſt flegmaticis et diuturnā febrem ha bentibꝰ ¶ Plateariꝰ vbi ſupra. Bitumen caliduꝫ eſt ⁊ ſiccum in tercio gradu: multum valet ad ſolidanda vlci ra. valet etiā ad purgandū flegmā de capite: ⁊ etiā ſom nolentis et litargicis. Sed et vſus eiꝰ eſt cōtra yliacam paſſionem ¶ XIIIIII. De alumine et eius origine vel natura. Iſidorus vbi ſupra. Lumen vocatur a lumine: qꝛ lumen p̄ſtat colori bus tingendis. Eſt aūt ſalſugo terre: efficit qꝫ hyeme ex aqua et limo: et eſtiuis ſolibuſ ma turatur. huiꝰ ſpecies due ſunt. liquidū ⁊ ſpiſſum. ¶ P niꝰ li. xxxv. Nec minor a ſulphure et bitumine aut ī milis eſt aluminis oꝑa: qd̓ intelligitur ſalſugo terre. plu ra et eiꝰ genera. In cypro candidum et nigꝝ exigua cō loris differentia: cum ſit vſus magni: qm̄ inficiēdis cla ro colore lanis candidū liquidumqꝫ vtiliſſimum eſt. cō traqꝫ fuſcis et obſcuris nigꝝ: et auꝝ nigro purgat̉: fit aūt om̄e ex aqua limoqꝫ: hoc eſt terre exundātiſ natura Corriuatum hyeme eſtiuis ſolibꝰ maturat̉. Qd̓ fuerit ex eo p̄cox: candidum fit. Gignitur autem in hyſpar egipto: armenia: macedonia: ponto: africa. Inſulis ſar dinia. melo. lipara. ſtrongyle. laudatiſſimuꝫ in egipto ximum in melo. huiꝰ quoqꝫ due ſpecies. liquidum. ſpū ſumqꝫ. Liquidi ꝓbatio vt ſit limpidum lacteumqꝫ ſine offenſis fricandi. cum quodā igniculo caloris. hoc pho rimon vocant. An ſit adulteratum: dep̄henditur ſucco punici mali. Sinceꝝ enī mixtura ea nigreſcit. Alteruꝫ genus eſt pallide ⁊ ſcabre nature: et qd̓ inficitur galla ideoqꝫ hoc vocāt paraphoron. ¶ Dyaſcorides. Alu nis ſpecies multe ſunt. Sꝫ medicine tres neceſſarie. fō tundum. ſciſſum. liquidū. Rotundum ꝓbabilius eſt: qͥ naturali rotunditate formatum eſt. fiſtuloſum. ſubalbꝰ dum. nō lapidioſum: friabile: ex aliquā ꝑte pallidū: pin gue .ſ. et vehementer redarguens. Sciſſum autem op mum eſt: qd̓ eſt quaſi flos illiꝰ rotundi. leue. albuꝫ. capi los albos pectinatos ſimilās: nō in glebā compliuꝫ. x quidum deinde meliꝰ eſt qd̓ eſt leue: plucidum: ī ſumm autem in modū floris: qͣſi lac habēs ¶ Razi in libro di aluminibus et ſalibꝰ. Alumen eſt oleūꝫ qͦd coagulabū ſiccitas terre: et eſt in natura ſui calidum et humidū retinet omne volatile. mundificat et decorat corporū ee Liber Sextus augmentat tincturā eoꝝ ¶ Alchimiſta. Alumen laxor ſumpto vocabulo. dicitur om̄e qd̓ ligat tincturā in cor pore aliquo: vt in pannis ⁊ coriis Et ſicut ſunt diuerſe tincture: ſic ⁊ alumina diuerſa. Naꝫ tinctura quelibet alumine ſuo indiget: ſine quo imprimi nō poſſet. vel cū corꝑe ligari. vnde nō. vt quidā putant. alumē dat lumē ſed facit adherere lumen. id eſt colorem: ſicut apparet ī corio: qꝛ nō p̄paratur cū galla ſi nō imprimit̉ ei tinctu ra Itaqꝫ galla eſt alumentincture nigre: ſicut cinis cla uellatꝰ eſt alumen gladii. Alumen quoqꝫ d̓ quo agitur eſt alumen rubee tincture: licet alumen non rubificet ni ſi album. ¶ Xcv. ¶ De virtute aluminis in medicina. ¶ Platearius vbi ſupra Lumen calidū eſt ⁊ ſiccū in tercio gradu. virtu tem habet cōſumendi ⁊ vehementer deſiccādi ¶ ¶ Qd̓ albū eſt: meliꝰ eſt: ⁊ acutum: ⁊ ſalſugini im mixtū. Qd̓ aūt feculentū ⁊ terreū eſt impuꝝ: vſus eius cōtra cancꝝ. ⁊ inflatōes gingiuaꝝ: ⁊ cōtra ſcabieꝫ: bal neum aque aluminoſe valet ydropicis: ſcabioſis: artēti cis. ¶ Dyaſcorides. Om̄e aūt alumen virtutem habet ꝯſtrictiua: ⁊ vehementiꝰ ꝯſumptiuā. Medetur deniqꝫ putredinibꝰ: ⁊ ſanguinis fluxibꝰ. Gingiuis humectis ſeu dentibꝰ mollibꝰ cū aceto vel melle. Itē auriū fluxuſ cū ſucco poligonie durat. Carnes quoqꝫ ſuꝑfluas vel putores alaꝝ: vel inguinū ſanat. ¶ Plinius vbi ſupra. Uis liquidi aluminis eſt aſtringere: indurare: rodere: melle āmixto ſanat oris vlcera: papulas: prurituſqꝫ. hͨ curatio fit in balneis duabꝰ mellis partibꝰ: tercia alu minis: virꝰ alaꝝ ſudoreſqꝫ ſedat. Sumitur pilulis con tra lienis vicia pellendūqꝫ prurituꝫ: ac ꝑ vrinā ſangui ne memēdat ⁊ ſcabiē nitro ac melanthio admixtis. Cō creti aluminis vnū genꝰ ſchiſton appellant greci: in ca pillamenta quedā caneſcentia dehiſcens. Unde quidā trichit in potiꝰ appellāt. hocqꝫ fit ex lapide: ex quo ⁊ id chalcit in vocant: vt ſit ſudor quidā eiꝰ lapidis ī ſpumā coagulati. hoc genꝰ aluminis ſiccat: minuſqꝫ ſiſtit hu morem inutilem corꝑibuſ. Sed auribꝰ magnoꝑe ꝓdeſt infuſum vel illitū: vel oris vlceribꝰ dentibuſqꝫ ſi ſaliua cū eo cōtineatur. ⁊ oculoꝝ medicamentis inſerit̉ aꝑte verendiſqꝫ vtriuſqꝫ ſexꝰ. Coquitur in patinis: donec li quari deſinat. Inertioris eſt ⁊ alteꝝ genus qd̓ ſtrigilin vocant. due eiꝰ ſpecieſ. fungoſum atqꝫ om̄i ore dilui fa cile qd̓ in totū damnat̉. meliꝰ pumicoſum ⁊ foraminū fi ſtulis ſpongie ſimile: rotundūqꝫ natura: candido ꝓpiuſ cū quadā pinguedine ſine arenis friabile nec inficiens nigricia. hoc coquitur ꝑ ſe carbonibus puris: donec ci nis fiat. Optimū ex omībus qd̓ melinū vocāt ab inſula melo: vt diximꝰ. Nulli vis maior neqꝫ aſtringēdi: neqꝫ denigrandi: neqꝫ indurandi: nullū ſpiſſius. oculoꝝ ſca bricias extenuat: cōbuſtum vtiliꝰ epiphoris inhibēdis ſic ⁊ ad pruritꝰ corꝑis: ſanguinem quoqꝫ ſiſtit in totuꝫ foris illitū. Uulſis pilis ex aceto illitū: renaſcentē mol lit lanuginem ſummā: oīm geneꝝ vis in aſtringendo. vnde nomen a grecis: ob id oculoꝝ viciis aptiſſima ſūt ſanguinis fluctōes inhibent cū adip̄e. Sic ⁊ infantiuꝫ vlcera: putreſcentia vlceꝝ cōpeſcit cū adipe. Et ydropi coꝝ eruptōes ſiccat: ⁊ auriū vicia cū ſucco punici mali ⁊ vnguiū ſcabricias: cicatricūqꝫ duricias: ⁊ p̄terygia: ac perniones: phagedenas vlceꝝ ex aceto: aut cū galla pari pondere cremata: lepras cū ſucco oleꝝ. Cuꝫ ſalis vero duabꝰ ꝑtibꝰ vicia q̄ ſerpunt: lendes ⁊ alia capillo rum aīalia ꝑmixtū aque: ſic ⁊ ambuſtis ꝓdeſt: ⁊ furfuri bus corpoꝝ cū pice. Infūdit̉ ⁊ diſintericis: vuā quoqꝫ in ore cōprimit: ac tonſillas: ad om̄ia q̄ in ceteris gene ribus diximꝰ efficaciꝰ intelligitur ex melo aduectū Nā ad reliquos vſus vite in coriis laniſqꝫ ꝑficiendis: quā ti ſit momenti ſignificatum eſt. ¶ Auicenna vbi ſupra Alumen eſt calidū ⁊ ſiccū ad terciū: exiccat ⁊ ꝓhibꝫ flu xum om̄is ſanguiuis: ⁊ curſum ſuꝑfluitatū ⁊ effuſionē eaꝝ. Cū aqua interficit alkarad .i. cimices ⁊ pediculos ⁊ fetorem oris tollit: cū fece vini tantundē aluminis de ſiccat vlcera difficilia: cū ſalgemma valet corroſioni ⁊ aduſtioni ignis ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Uniuerſali ter alumen calidū ⁊ ſiccū eſt: in quarto gradu ſtipticū ⁊ mundificatiuū: ⁊ viſus obſcuritatis clarificatiuū: ſuꝑ fluam palpebraꝝ carnē aut membroꝝ corrodit: peſſima ⁊ ſicca vulnera inhibet: ne corpꝰ ꝑambulent: cū aceto ⁊ melle mixtū: dentes ꝯfortat infirmos: ⁊ valet tumidis gingiuis: ſanguinē cōſtringit de ore fluentem: puſtulaſ ſanat: ⁊ ſcabieꝫ ſi ex eo fricentur: aut ex aqua in qua fu ſa fuerit lauentur. ¶ Hali vbi ſupra. Selbū iemenicuꝫ .i. alumē meliꝰ eſt albū: ⁊ eſt frigidū ⁊ ſiccū ponticū: ſan guinem ſtringit: carnē laxatā ꝯfortat: ac gingiuas ener uatas: ⁊ ē quibꝰ fluit ſanguis: dentes quoqꝫ ſolidat et corroborat. hec de aquis ⁊ corꝑibuſ ex aqua generatis ſufficiant. Sequitur liber ſeptimus: que de nudatione terre ab aquis reſtant ꝓfunda inueſtigatione ꝑquirēs ⁊ ediſſerens. ¶ Continentia libri ſeptimi. Eptimuſ liber agit de terre nuda tione ac de huiuſ elementi natura et quorundam terrenorum corpo ruꝫ ꝓprietate. Habet quoqꝫ. xcii. capitula. I E nudatione terre ab aquis De ꝓprietatibus terre ii. De multiplici eius cōmendatione iii. De ſitu terre iiii. Qualiter dicitur terra ſuꝑ aquas eſſe fundata. v. Qualiter terre globꝰ in medio aere ſit libratus vi. Quorſum iniectus lapis erit caſurus ſi perforatus ſit ei terre globus vii Ꝙ rotunda ſit forma vel figura terre viii. ix. Deſtructiones opinionis contrarie Utrum terra inhabitetur vndiqꝫ Ꝙ terre globus ſit verticoſus xi. Ꝙ etiā occeanꝰ terrā cingens in verticeꝫ ſit coactꝰ. xii De menſura terre xiii. De quinqꝫ zonis. id eſt. circulis terre xiiii. Ꝙ in celo ⁊ in terra recte dicunt̉ eſſe quīqꝫ zone. xv. Ꝙ modica inhabitetur portio terre xvi De partibus habitabilis noſtre xvii. De locis cōuenientioribꝰ habitatōi humane xviii De inſulis ⁊ nominibus earum xix. De montibus et cauſis eorum De noībus quorundā montiū ⁊ proprietatibus. xxi. Adhuc de eodem xxii. Cur montes frigidiores ſunt vallibus xxiii. De vallibus ac ceteris terre locis patent ibus ac ſubter raneis. xxiiii. De quibuſdā mirabilibus terre locis xxv. xxvi. De terremotu ⁊ eius cauſis Iterum de eodem xxvii. De ſpeciebus terremotus xxviii De multiplici eius effectu xxix. De peſtilentia conſequente terremotum xxx. Quibꝰ in locis accidat terremotꝰ ⁊ quibꝰ non xxxi. Quibꝰ in tꝑibꝰ accidat terremotꝰ ⁊ quibꝰ nō xxxii De ſignis terremotꝰ xxxiii De terris ⁊ īſulis ex cauſis terremotꝰ naſcētibꝰ. xxxiiii De inſulis ac terris a mari abſorptis xxxv De terris trementibꝰ ſꝑ ⁊ inſulis fluctuātibꝰ. xxxvi. xxxvii. De remediis contra terremotum xxxviii. Morale ſe nece de terremotu Adhuc de eodem xxxix. De terre fecunditate. xl. Liber Septimus De diuerſis generibus terre xli. xlii. De ratione agriculture De ip̄ius apud antiquos veneratōne xliii De iugerum portione xliiii. De agri electione xlv De ſalubritate aeris ⁊ aq̄ ī agri electōe ꝯſiderāda. xlvi De terre fecunditate exploranda xlvii. De ruſtici operis induſtria. xlviii. De quibuſdā documentis artis ruſtice xlix De multiplici cultura terre De agri cineratione De ſtercorizatione De ſtercorizationis tempore liii. liiii. De aratione De temporibus arandi lv. lvi. De agris incultis aperiendis De iteratione ⁊ occatione ⁊ reſectione lvii. De ſeminatione lviii. De ſarculatione lix. De terra vineis ⁊ arboribus apta De ipſarum vinearum paſtinatione lxi. De ceteris arboribus ſimiliter paſtinandis lxii. De vineis fodiendis ⁊ arboribus circūfodiendis. lxiii. De pratis inſtituendis ⁊ colendis lxiiii De ortis in terra cōſerendis ⁊ areis faciendis lxv De pulueribus ⁊ glebis terre lxvi De luto multiplici lxvii. De his que continentur in viſceribus terre lxviii. De vaporibus terre quibus aer imprimitur lxix. De igne terreno ac multiplici eius effectu lxx De miraculis corpoꝝ vim ignis ſuſtinentium lxxi. De virtute ignis in corporibus aduſtis lxxii. De flama ⁊ fauilla lxxiii. De fumo ⁊ fuligine lxxiiii. De carbone lxxv lxxvi. De cinere lxxvii. De vitro ⁊ eius natur a De virtute ipſius in medicina lxxviii. De operatione ipſius in alchimia lxxix. lxxx. De latere cocto lxxxi. De teſta De diuerſis qualitatibus corporum terrenoruꝫ. lxxxii. De eodem lxxxiii. De raritate ⁊ denſitate lxxxiiii. De perſpicuitate lxxxv. De aeris ⁊ criſtalli puritate lxxxvi. De curuabilibus ⁊ inſciſſiuis lxxxvii. De ignis vel flame extinctiuis lxxxviii. lxxxix. De caloris mitigatiuis De caloris vel ignis excitatiuis. xc De flame nutritiuis xci. De quinto elemento qd̓ eſt vapor terreſtris. xcii. ¶ De nudatōe terre ab aquis. C. I. Quiſ ergo vt ſuperius dictū eſt. dei p̄cepto in vnuꝫ lo cum ſecedentibꝰ. Ter ra q̄ priꝰ cooꝑta ⁊ aqͥſ ipſis: erat limoſa: nu da qͥdeꝫ et arida mox apparuit vn̄ ⁊ nomen ip̄m accepit ¶ Iſidorꝰ li. xiii. Terre itaqꝫ no mina dat ratio. Naꝫ terra dicitur a ſuꝑio re parte qua colit̉. hu mus ab inferiore vel humida terra vt ſub mari. Telluſ aūt: qꝛ fructꝰ eiꝰ tollimꝰ. hec ⁊ ops dicta eſt: eo ꝙ oꝑem fert frugibꝰ. eadeꝫ ⁊ arua ab arando ⁊ colendo vocata. ꝓprie vero arida: ad diſtinctōeꝫ aque nuncupatur Na turalis enī eſt terre ꝓprietas ſiccitas. Nā vt hūida ſit: aquaꝝ affinitate ſortitur. ¶ Albertus. Si forte ẜm na turalem elementoꝝ ordinē aqua ſit ſuꝑior terra. querit aliquis: quo modo terra apparuit arida: ⁊ nō potiꝰ vn diqꝫ remāſit aquis cooꝑta: ſicut iſta duo elementa vn diqꝫ ſunt aere ⁊ igne iuxta ſperaꝝ ſuaꝝ gradꝰ circūda ta. veꝝ vt iā ſupra diximꝰ: nō eſt equa vel ſimilis ꝓpor tio ignis ⁊ aeris ad terra: cū aqua ẜm humidi ſui natu ram diſſoluit terrā eiꝰ pͥoros influens. Ideoqꝫ oꝑitur a terra ſepe: ⁊ nō oꝑit eā vndiqꝫ: Aer vero non ita diſſol uit eā humido: nec influit eā. Et ob hͦ vndiqꝫ circūdat aquā ⁊ etiā terrā ſimiliter ⁊ ignis. Porro in ſuꝑiori lo co ſcripture: vbi dicit̉ terra erat inanis ⁊ vacua. Aliter ſumitur terra: videlicet ꝓ informi materia. hic autē ſu mitur ẜm ratōeꝫ ſui noīs: ẜm quam dicitur terra quaſi pedibus trita. Sumitur quoqꝫ ꝓ loco quietis elemēta torum. In oībus enī dominatur terra: ⁊ ob hoc omniū quies eſt in ip̄a. ¶ II. De proprietatibus terre. ¶ Auicenna in primo canonē medicine. Erra eſt corpꝰ ſimplex: cuiꝰ locꝰ naturalis ī me dio totiꝰ vniuerſi ꝯſiſtit In quo naturaliter ma net quieta. Et ab ip̄o ſeꝑata naturaliter ad ip ſum mouetur. Et hec quidē eiꝰ naturalis grauitas exi ſtit: cuiꝰ quidē natura frigida eſt ⁊ ficca: ip̄a enī taliſ ex iſtit: ꝙ ſi dimiſſa fuerit: neqꝫ altera res extrinſeca eā cō uerterit: apparebit ex ea frigiditas ſenſibilis ⁊ ſiccitas Et in generatis p̄ſtat iuuamentū ad retentōneꝫ facien dam ⁊ fixionem: atqꝫ ad ſeruādas figuras ⁊ formas. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Om̄ia quoqꝫ ponderoſa na turaliter ad eā tanꝙͣ ad centꝝ ferūtur. hec naturalite frigida ⁊ ficca Et vt dicit beda. qn̄ frigore circūſtringi tur humores accipit. Cū aūt calore ſoluit̉: humoreꝫ re ceptum in nebulaꝫ emittit. hec occeano circūcingit̉. Et interiꝰ aquaꝝ meatibꝰ: velut corpꝰ venis ſanguinis ir rigatur. Qd̓ ſi nō fieret: ꝓpter ariditatē ſuā in puluerē redigeretur ac deſtrueret̉. vnde vbicūqꝫ in terra fodit̉. aqua reꝑitur: hec initio diſpoſitōis ſue rotunda fuit et plana: nec montes ⁊ valles erāt in ea. Nūc aūt eſt mon tuoſa: ſed tn̄ ſperica. Cuiꝰ circūitꝰ. clxxx. milibꝰ ſtadioꝝ menſurat̉: que in duodeciēs mille miliaria: ⁊ quinqͣgin ta duo cōputantur. Grauiſſima eſt ⁊ ideo nouiſſimū lo cum obtinet. In medio mundi quaſi punctus in medio circuli equaliter collocatur Nulliſqꝫ fultris: ſed diuina potentia ſuſtentat̉: quinqꝫ zonis diſtinguitur. fecunda eſt ⁊ oīm nutritiua. In ſe quoqꝫ ꝯtinet metalla p̄cioſa. ſuꝑ om̄ia elementa paſſibilis ⁊ mutabilis. Terra ſi pe troſa fuerit frigida ⁊ ficca eſt: ſi pinguis ⁊ craſſa: calida ⁊ humida. lutea vero frigida ⁊ humida. ¶ III. ¶ De multiplici eius cōmendatione. Seneca de naturalibꝰ queſtionibꝰ li. vi Erra quidem ⁊ ꝑs mundi eſt ⁊ materia: ex hac om̄ibus ſtellis: diuiduntur hinc viritim ſingul enī alimenta ſunt oībus aīalibus: om̄ibꝰ ſatis: hinc ip̄i mundo tā multa poſcenti ſubminiſtrant̉. Se cundꝰ ph̓s. Quid eſt terra: baſis celi: meditulliū mūdi fructuū cuſtos ⁊ mater: opculum inferni: mater naſcen tium: nutrix viuentiū: deuoratrix oīm: cellarium vite. Pliniꝰ li. ii. Terra naſcētes nos excipit: natos alit̓ et ſuſtinet. Semelqꝫ editos ſuſtinet ſemꝑ: nouiſſime com plexa gremio iā a reliqua naturā abdicatos: tuꝫ maxie vt mater oꝑiens: nullo magis ſacramento: ꝙͣ quo nos quoqꝫ ſacros facit: etiā monumenta ac titulos gerens: nomenqꝫ ꝓrogans noſtꝝ ⁊ memoriā extendens contra. breuitatē eui: cuiꝰ nomē vltimū iā nōnullis imp̄camur Liber Septimus iraſci graue: tanꝙͣ neſciamus hanc eſſe ſolā que nunꝙͣ iraſcatur homini. Nā aque ſubeunt ī imbres. rigeſcūt in grandines: tumeſcunt in fluctꝰ: p̄cipitantur in torrē tes. Aer quoqꝫ denſatur nubibꝰ: furit ꝓcellis. At hec benigna: mitis: indulgens: vſibuſqꝫ mortaliū ſemꝑ an cilla: que coacta generat: que ſpōte fundit: quos odoreſ ſaporeſqꝫ: quos ſuccos: ꝙͣ bona fide creditu fenus red dit: que noſtri cauſa alit. Peſtifera quoqꝫ animātia vt tali ſpiritu culpā habēte neceſſe eſt illi ſeminata exciꝑe ⁊ genita ſuſtinere: ſed in malis generantiū noxa eſt. illa vero ſerpentē homīe ꝑcuſſo ampliꝰ nō recipit: penaſqꝫ etiā merciū noīe exigit. Illa medicas herbas fundit: ⁊ ſemꝑ homini ꝑturit: quin etiā venena noſtri miſerta in ſtituiſſe credi poteſt: ne tedio vite dire famis mors ter re meritis alieniſſima lenta nos ꝯſumeret tabe inſtituit ne in ꝓfundo queſita morte ſepultura pabulo fieret. ne laceꝝ corpꝰ abrupta diſpergerent. ne laquei torqueret pena p̄poſtera. incluſo ſpiritu cui queret̉ exitꝰ: ne ferri cruciatꝰ ſcinderet corpꝰ: ita eſt miſerta genuit id: cuiuſ facillimo hauſto illibato corꝑe: ⁊ cū toto ſanguīe extin gueremur nullo labore ſit ientibus ſimiles. Quo taliter defunctos nō volucres nō fere attingerent. Sꝫ ⁊ verū fateamur: terra nobis maloꝝ genuit remediū: nos illd̓ fecimꝰ vite venenū. Nos enī ⁊ ferro quo carere nō poſ ſumus: ſimili modo vtimur. nec tn̄ quereremur merito etiā ſi maleficii cauſa tuliſſet. aduerſus vnā quippe na ture ꝑtem ingrati ſumꝰ. quaſi que nō ad delicias quaſ qꝫ: nō ad ꝯtumelias ſeruit homini. in maria iacitur: vt freta amittamꝰ. Eruditur aquis: ferro: igni: lapide: fru gis om̄ibꝰ horis cruciatur: multoqꝫ plus vt deliciis: ꝙͣ alimentis noſtris famuletur. Illa tn̄ que ſumma patiet̉ atqꝫ extrema cute tolerabilia videantur penetramꝰ eiꝰ viſcera auri ⁊ argenti venaſ: eris ac plumbi metalla fo dientes. Gemmas etiā ⁊ quoſdā ꝑuulos querimꝰ lapi des ſcrobibꝰ in ꝓfundū actis: viſcera eiꝰ extrahimꝰ: vt digito gēma geſtetur quā petimꝰ: quot manꝰ atterūtur vt vnꝰ niteat articulus. Si vlli eſſent inferi: iā ꝓfecto il los auaricie atqꝫ luxurie cuniculi refodiſſēt. ⁊ miramur ſi eadem ad noxā genuit aliqua. fere eniꝫ credo cuſtodi unt illā. arcentqꝫ ſacrilegas manꝰ. nōne inter ſerpētes fodimꝰ. ⁊ venas auri tractamꝰ cū veneni radicibꝰ Pla catiore tn̄ dea vtimur ob hoc ꝙ om̄s hi opilentie exitꝰ ad ſcelera cedeſqꝫ ⁊ ad bella tendūt. queqꝫ ſanguine nō ſtro rigamꝰ. inſepultis oſſibꝰ tegimꝰ: quibꝰ tn̄ velut ex probrato furore tandem ip̄a ſe obducit ⁊ ſcelera quoqꝫ mortaliū occultat. ¶ IIII. ¶ De ſitu terre ¶ Iſidorus li. xiij. St autē terra in media mundi regione poſita. oībus ceſi ꝑtibꝰ in modū centri equali interuaſ Ꝙ ꝯſiſtens ¶ Areſtotiles de celo ⁊ mundo li. ii. Om̄s qui eſtimāt celū eſſe finitū. dicunt ꝙ terra locata eſt in medio. in mūdo aūt nō eſt qd̓ ſit igne nobiliꝰ Cau ſa vero fixionis ⁊ quietiſ terre eſt eiꝰ latitudo ⁊ magni tudo. Corꝑa nāqꝫ latitudinē habētia ip̄a figunt̉ ⁊ ſtāt: neqꝫ ventus a locis ſuis eā mouere poteſt. Terra itaqꝫ fixa eſt ⁊ quietā. videmꝰ enī ꝑtes eius incedere inceſſu equali ad mediū. porro in rebꝰ incedentibꝰ recto inceſſo locꝰ ſuꝑior inferiori nobilior eſt: ⁊ anterior poſteriore. dextra quoqꝫ ſiniſtra. rei autē cui non eſt finis: nō eſt poſſibile: vt ſit ei ſurſum ⁊ deorſum ¶ Ex ſpera. Terra quidem in medio mundi ſita eſſe probatur: quia cuꝫ de natura ſua ponderoſa ſit: ad infimū tendit: ac ꝑ hoc ad mediū. qꝛ qd̓ infimū eſt .i. a circūferentia firmamēti ma xime remotū illud idē vtiqꝫ mediū eſt. ¶ Plinius li. ii. Mediā eſſe totiꝰ mundi terrā. haud dubiis ꝯſtat argu mentis: ſed clariſſime equinoctii ꝑtibꝰ horis. Nā niſi ī medio eſſet. equales dies ⁊ noctes habere nō poſſe dep̄ henderunt ⁊ dioptre. que vel maxime id confirmāt cuꝫ equinoctiali tꝑe ex eadē linea ortꝰ occaſuſqꝫ cernatur. Et ſolſtitialis exortꝰ ꝑ ſuā lineā brumaliſqꝫ occaſus: q̄ accidere nullo modo poſſent: niſi in centro ſita eſſet. ¶ Ex imagine mundi Terra igitur quaſi centꝝ ī medio mundi collocatur equaliter: vt punctꝰ in medio circuli nulliſqꝫ fultris ſed diuina potētia ſuſtentatur: ſicut ſcri ptum eſt. Qui appendit terrā ſuꝑ nichilū. Qui funda uit terraꝫ ſuꝑ ſtabilitatē ſuā. hec in circūitu occeano vt limbo cingitur: ſicut ſcriptū eſt. abyſſus ſicut veſtimen tum amictꝰ eiꝰ. Interiꝰ vero meatibꝰ aquaꝝ vt corpuſ venis ſanguinis penetratur: quibꝰ ariditas ip̄iꝰ vbiqꝫ mitigatur. vnde vbicūqꝫ terra infoditur: aqua reꝑitur ¶ Macrobiꝰ de ſomno ſcipionis li. i. Terra in medio celeſtis circuli ꝑ quē ſol diſcurrit. tanꝙͣ centro locata ē Celū enī ab om̄i ꝑte terre diſtat equaliter Niſi gͦ om̄ia pondera ferrentur in terrā. imbres qui extra latu terre defluūt nō in terrā ſed in celū caderent. qd̓ vilitatē ſcur rilis ioci excedit ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Terra fixa eſt ⁊ quieta: qꝛ equaliter ab orizontibꝰ eſt locata: ⁊ oīa quidē corꝑa grauia incidūt terre neceſſario: qm̄ ip̄a eſt mediū totius. Deniqꝫ in quibuſcūqꝫ locis eſt inceſſus ꝑtium alicuiꝰ terre: illic neceſſario eſt inceſſus totiꝰ ter re. ⁊ vbi incedit iuceſſu naturali. illic ſtat ⁊ quieſcit ſta tione naturali. Pars autē terre maior impellit neceſſa rio ꝑtem minorem: ⁊ grauior leuiorē: vſqꝫ dū ꝑueniāt ad mediū. Terra vero ꝙͣto pluſ vicinat̉ ⁊ appropinqua tur medio: velocior eſt in inceſſu ſuo: ⁊ qd̓ eſt grauiꝰ de ſcendit velociꝰ. Centꝝ aūt de natura ſua eſt immobile Cunqꝫ corꝑa grauiora incedūt ad mediū terre. nō eſt inceſſus figura equalis: ſed angularis. Corꝑa ſiquidē habentia grauitatē incedūt ad angulos ſimiles ¶ V. ¶ Qualiter dicitur terra ſuꝑ aquas eſſe fun data. ¶ Albertus. Uia vero dicit ſcriptura ꝙ ſuꝑ aquas deꝰ fun dauit terrā. Alibi quoqꝫ ꝙ fundauit eā ſuper ſtabilitatē ſuā. ne ſcriptura diuina ſibi eſſe ꝯtra ria videatur. Sciendū ꝙ terra duobꝰ modis cōſiderat̉ Uno modo vt elementū. Alio modo vt materia corpo rum generabiliū. Et primo quideꝫ modo ꝯſiderata ſuꝑ ſtabilitatē ſuā eſt fundata. dicitur enī ſtabilitas ſua vi delicꝫ illa natura: que ſupra ſe eſt .ſ. ignis: qm̄ ex illo ha bet in centro locari. ex hoc aūt ꝙ terra ꝑ ſe in centro fū datur. ⁊ nō ad alia elemēta terminat̉: ſed potiꝰ ad ip̄aꝫ quedā alia. dicitur alibi ſuꝑ nichilū fundata. Porro ſe cundo modo ꝯſiderata: vt eſt materia corpoꝝ elemento rum: fundatur ſuꝑ aquas. Corꝑa quippe mixta eſſe no ſcuntur: terra vero ꝑ ſe cōtinuatur. Un̄ ph̓s in quarto libro metheoroꝝ. Terra inquit pura lapis nō fit. qꝛ con tinuationem nō facit. ſed cōminutōeꝫ. Cōtinuatio aūt eſt ex virtute aque: ⁊ ideo terre cōtinuatio fundat̉ ſuꝑ aquas. ꝓpter humidū .ſ. cōtinuās illā in corꝑibꝰ cōmi xtoꝝ. ¶ Actor. Nō ergo ſuꝑficialiter intelligendū eſt: qd̓ de orbe terraꝝ ſcriptū eſt: qꝛ ip̄e ſuꝑ maria fundauit eā. Cū vtiqꝫ terra ſit naturaliter infimū elementorum oīm. Ideoqꝫ nō ſuꝑ maria vel flumina: ſed potiꝰ ſubter in naturali ordine eſt collocata. p̄terea cuꝫ maria ⁊ flu mina ſint in motu cōtiuuo: terra quoqꝫ ſtabilis nō eſſꝫ ſi ſuꝑ illa fundata eſſet. At ecōtra ſcriptura affirmat: ꝙ terra ineteruū ſtat. poteſt aūt etiā intelligi ꝙ terra ſu per aquas fundata dicitur: qꝛ vbicūqꝫ fodiatur: in eiꝰ viſceribꝰ aquā reꝑitur. vel fortaſſe loquitur ibi vulgari ter: ſicut dici ſolet caſtꝝ eſſe fundatū ſuꝑ fluuiū: quia et adiacet. vl̓ ⁊ intelligi poteſt ita: fundauit eā ſuꝑ maria hoc eſt ꝙ plus ꝙͣ maria ſit fundata. Nā vt dicunt ph̓i. celū velociſſime mouetur. ⁊ trahit ſecū mouendo igneꝫ impetu velociſſimo: ⁊ etiā aera ſed nō impetu tā veloci Tercio quoqꝫ aquā ab oriente cogit in occidentem mo ueri: ſed ip̄a ſuo pondere mota recurrit. ſicqꝫ fiunt ma ris curſus ac refluxꝰ. Al̓ iter quoqꝫ dicere poſſumꝰ: qꝛ ſicut dicit philoſophꝰ. terra ī minutiſſimū ⁊ ī athomos Liber Septimus reſolueretur: niſi eſſet aqua tam dulcis ꝙͣ ſalſa ei interi us infuſa .ſ. ꝑtes eiꝰ coagulans ⁊ cōpaginās. ſicqꝫ ter ra fundamentū .i. firmitatē habet ab aqua. Et hec ē ra tio illa: quā ponit albertꝰ ſupra. Item aliter poteſt dici ꝙ ẜm ordineꝫ nature tota terre ſuꝑficies aqua cooꝑire tur ⁊ aere. At vero creator oīm deus magno beneficio ſuo voluit vnā ꝑtem terre aque ſuꝑeminere: vt in ea eſ ſet hoīm habitatio ⁊ aīalium. Iuxta qd̓ legit̉ dixiſſe: cō gregentur aque q̄ ſub celo ſunt in locū vnū: ⁊ appareat arida. hec igitur ip̄a terre eminentia deſignatur. cū de orbe ip̄iꝰ dicitur: ſuꝑ maria fundauit eū: vt .ſ. mari oꝑi retur: ſed virtute creatoris fluctꝰ eiꝰ cohiberent̉. ſicut ī pſalmo dicitur. Terminū poſuiſti eis quē nō tranſgre dient̉. Alibi quoqꝫ legit̉ qͥs ꝯcluſit oſtiis mare ⁊ cVI. ¶ Qualiter terre globus in medio aeris ſit libratus. ¶ Adelardus ad nepotem. Ed quoniā inquis hec terra q̄ ſuſtinet oīa pon dera: a quo ſuſtinetur ip̄a in eodē loco. Si eniꝫ lapides ⁊ ligna ceteraqꝫ hmōi pondera que ſu ſtinentiā querūt. ꝓ ſuo pondere in aere ſuſtineri nō poſ ſunt. multo magis terre globꝰ: qui oīm grauitate pōde roſior eſt. ab aere vndiqꝫ verſo teneri nō poteſt Sic igi tur ip̄m ſtare videtur irrationabile. At inꝙͣ vt ip̄m ra tionabiliter ſtare monſtremꝰ: ne nos quidē ſimul cuꝫ ea cadamꝰ. Terrā ſiquidem nouimꝰ ponderoſitateꝫ habe re. ⁊ ponderoſam eſſe in primaꝝ qualitatū affectōe. qd̓ aūt ponderoſum eſt infimo loco meliꝰ degit. porro vnū qd̓qꝫ appetit qd̓ vitā ſuā vel eſſentiā ſeruat Et ad illud tendit: qd̓ amat. Tendat ergo. neceſſe eſt. om̄e terrenū: ad oīm locoꝝ infimū locū. Quid aūt aliud in rotūdo lo co infimū eſſe potens eſt: niſi id qd̓ in medio eſt Tendit igitur ad mediū locū quidquid eſt terrenū. locꝰ aūt me dius quaſi ſimplex ⁊ īdiuiſibilis eſt punctꝰ localis. Ad localem igitur ſimplicem punctū om̄ia terrena tendere manifeſtū eſt: qui .ſ. punctꝰ localis mediꝰ nō plures: ſed vnꝰ eſt. Ideoqꝫ ab vno nō a pluribꝰ occupari neceſſe eſt Cū ergo ad eundem. vt dictū eſt. om̄ia tendāt. vnūqd̓ qꝫ p̄mit aliud: dū ad vnū ſingula feſtināt: illuc ⁊ cadūt. Nichil enī eſt caſus pondeꝝ: niſi feſtinatio ad locū me diū. At illud ad qd̓ cadūt .ſ. mediꝰ punctꝰ localis ꝑſeue rat ſtabilis. Illa igit̉ dū ad ſtabilitatem cadūt: ſtare nō deſerunt. niſi forte cui eoꝝ aliqua vis inferatur. vn̄ ab intentōe naturali depellatur Sic ergo res in cōtrariuꝫ relapſa eſt. Nā qd̓ ſuꝑius cauſam eſſe caſus putabas. illud idem nunc ſtabilitatē eſſe: coherentiāqꝫ ponderi bus dare nō dubitabis. Stant etenī queqꝫ: quoniaꝫ il lud ad qd̓ tendunt: reꝑiunt ſtare. a loco igitur ad quem ꝓperant ſuſtinentur qd̓āmodo. licet in eo ipſo medio lo co nō ſit huiꝰ ſtabilitatis prima cauſa: ſed ſecunda. erit enī ẜm p̄dictā rationeꝫ quietis huiꝰ prima cauſa ſua ꝓ prietas: de inde loci qͥ appetitur ſtabilitas ¶ VII. ¶ Quorſum iniectus lapis erit caſurus ſi ꝑ foratus ſit ei terre globus. Ueris aūt vlteriꝰ: ſi ꝑforatus ſit terre globus vt ab vno celo in aliud pateat trāſitus. iniecta mole lapidis: quorſum ei futuruſ ſit caſus. At inꝙͣ qd̓ terrene moloyt dictū eſt. ſtatū p̄bet. hoc tibi et lapidee molis caſui quieteꝫ faciet. In medio vero loco quieſcet. At idem vero iſtud vt intelligas volo. Om̄iſ natura ſicut ſimile ſuū diligit: ita contrariū ſuū fugit. Quoniā igitur ignis terre qualitatū efficācia ꝯtrariuſ eſt: ip̄m a terra vitari cōſequens eſt. Ignis aūt natura li circūferentia ſup̄mo loco vndiqꝫ inhabitans eſt. Ex quo ſequitur ꝙ ille locꝰ ſuꝑior cū igne ſuo fugiendꝰ eſt At quoeunqꝫ a medio loco fugiat: incurrit vtiqꝫ qd̓ vi tat. ne igitur male fugiens qd̓ fugit incurrat: ip̄m tenꝫ locū: qui vndiqꝫ a ſuꝑioribꝰ eqͣliter diſtat: tenet igit̉ tā lem locū duplici intentōe cauſaꝝ. Una quidem dū ſua Ponderoſitate qd̓ amat petit. Alia vero qd̓ nō amat fu git. Ueꝝ inquis ſi. vt ſupra diſſertū eſt. mediū ⁊ imum idem ſunt in cōpage mundana: quid eſt ꝙ ſtatiꝰ nō mi nus poeta ꝙͣ ph̓us: ea ſuis verbis poſuit oppoſita: ima gine inquit tellꝰ a media ⁊cꝭ. dū enī ſic diſiunxit: oppoſi ta indicauit. At inꝙͣ: ſtatiꝰ duplici ſtilo dū ſic loquitur: ſeruit. Nā ⁊ vulgaris opinionis ſibi mentiens falſita tem tangit: ⁊ phiſicā veritatē aꝑte ſubdit. Neſcit enim vulgꝰ planētice cōtinentie circūferentiā. Id quoqꝫ lip piente anime dū corporeis oculis male credit: imꝑfecti onem praue tangit vel fingit emiſpericaꝫ. patet aūt vt doctrina initiatis huiꝰ mundane molis terrā ⁊ imā eſſe ⁊ mediā. ¶ VIII. Ꝙ rotunda ſit forma vel figura terre ¶ Ex libro de naturis rerū. Ixerunt aūt quidā ꝙ figura terre nō eſt facta niſi ad ſimilitudinem ⁊ ẜm figuraꝫ tympani: ſꝫ teſtibus philoſophis ⁊ aſtronomis ſperica eſt. ¶ Ex imagine mundi. Terra forma eſt rotunda. vnde ⁊ orbis dicta eſt. Nā ſi quis in aere poſitꝰ illā deſuper aſpiceret: tota enormitas montiū ⁊ cōcauitas vallium minus appareret in ea: ꝙͣ digitꝰ alicuiꝰ ſi pilā p̄grandē in manu teneret. ¶ Ex ſpera. Rotunda vero terra ꝑ hꝰ eſſe ꝓbatur ꝙ quelibet eiꝰ ꝑs equaliter tendit ad centꝝ Ip̄a enī ponderibꝰ ſuis ſuſtentatur: iuxta illud ponde ribus librata ſuis ⁊cꝭ. qd̓ nō fieret ſi anguloſa eſſet imc alia eiuſ ꝑs magis elongaretur a centro ꝙͣ alia: ⁊ ſic in ꝑtem illā terra vergeret: nec ſuſtentaretur ponderibus ſuis. Item ſi eſſet plana tunc ſol leuaretur ſuꝑ terrā eō cito: ⁊ eque diu videretur: a quolibet exiſtēte in ip̄o pla no circūſcripto ſaltem impedimento. īmo citius vident eum orientem: illi qui ſunt in oriente: ꝙͣ illi qui ſunt ī oc cidente: ⁊ lōge diuerſas habent meridies. Patet ergo ꝙ terra nō eſt anguloſa: nec plana: ergo rotuda. Aqua vero cū naturaliter ſequatur deuexa: talem ſibi formaꝫ aſſumit: qualem ſibi inuenit in ip̄a terra: ⁊ eſt ex omni latere circa ip̄am terrā. ⁊ ſimilem formā aſſumit aer cū ca aquā. ⁊ ignis circa aera. ¶ Seneca de naturalibꝰ ē ſtionibꝰ. Orbis terraꝝ vt pila eſt. pile aūt ꝓprietas eſt cū equalitate quedā rotunditas: at equalitati pile non multū nocent cōfiſſure aut rime: quo minꝰ pila par ſibi ab om̄i ꝑte dicatur. Sic ergo in orbe terraꝝ editi mon tes ſunt: ſicut in pila rime. Eoꝝ altitudo totius mund collatione cōſumitur. vnde nec magis alti montes ſolē ſentiūt ꝙͣ minores: ſicut nec homines longi ꝙͣ breues: vel caput hominis ꝙͣ pedes: qꝛ inter puſilla non poteſt magnū eſſe diſcrimen ¶ I. Diſtinctio opinionis contrarie: ¶ Guilhermus de conchis. Uidā vero beſtiales plꝰ ſenſui ꝙͣ rationi credē tes dixerūt terrā eſſe planaꝫ eo ꝙ quocunqꝫ ſe moueāt: tumorem ip̄iꝰ nō ſentiant. hoꝝ opinio nes argumentis ꝓbabilibꝰ deſtruere agrediar. ſi terra plana eſſet: aqua imbriū in terra currentiū nō diſcurre ret: ſed in vno loco cōgregata lacū faceret. Si iteꝝ ple na eſſet: ciuitas in oriente poſita mane ⁊ me ridieꝫ ſim ⁊ eodem tꝑe haberet: ex quo em̄ ſol appareret: ſuꝑ ip̄aꝫ eſſet. Ciuitas vero in occidente poſita veſꝑe ⁊ meridie ſimul haberet: ꝙͣto eniꝫ ciuitates orienti ꝓpinquiores eſſent: tanto minꝰ ſpacii inter mane ⁊ meridiē haberent Sed plus inter meridiem ⁊ veſꝑe. Sed ꝙͣto eſſent occi denti ꝓpinquiores: econtra ⁊cꝭ. Cū igitur apud omne eqͣle eſt ſpaciū a mane vſqꝫ ad meridieꝫ. ⁊ a meridie vt qꝫ ad occaſuꝫ: apparet terrā nō eſſe planā: ſed rotunda vnde apud orientales citiꝰ eſt ortꝰ ⁊ meridies ⁊ occaſu ꝙͣ apud occidentales. ſingulis igitur horis cuidaꝫ ꝑti terre oritur ſol. cuidā occidit. cuidā eſt meridies cuida eſt media nox: quod eſt argumentū totunditatis terre. Liber Septimus Aliud eſt eiuſdē rei argumentū. videlicet ꝙ ſtelle q̄ in vno climate apparent: in alio non apparent. Canopes ſtella q̄ ab egiptiis videt̉: a nobis nō videtur: qd̓ uūqͣ ꝯtingeret ſi terra plana eſſet. Eſt igitur terra rotunda ⁊ globoſa. Sed dicis cū ꝓfunditates tantas valliuꝫ in terra vide amꝰ. montes etiā nubes excedentes: quomō poteſt eſſe rotunda. Reſpondeo. Noſtra ꝑuitas: ea q̄ ſunt minima: facit videri magna Nā ⁊ tota terra que nobis videtur magna: comꝑatōe celi nulliꝰ eſt dimenſi onis. valles ergo ⁊ montes rotunditatē terre n̄ auferūt Et terra quideꝫ qꝛ rotunda eſt volubilis eſt. Nunꝙͣ tn̄ voluitur: ſicut lapis qui eſt in fundo maris viſibilis eſt nunꝙͣ tn̄ videtur. Ita mobilis quidē eſt terra ẜm natu ram: ſed īmobilis ẜm actū. ¶ X. ¶ Utrū terra inhabitetur vndiqꝫ. ¶ Plinius vbi ſupra. St aūt ingens hec pugna litteraꝝ: ꝯtraqꝫ vul gi opinionē: circūfundi terre hoīes vndiqꝫ: cō Gerſiſqꝫ inter ſe pedibꝰ ſtare. Et cunctis ſimilē celi verticem eſſe ſimili modo etiā ex quacūqꝫ ꝑte medi am calcari. querente vulgo. cur nō decidāt contra nos ſiti: tanꝙͣ nō etiā ratio p̄ſto ſit: vt nos nō decidere mirē tur illi. Interuenit aūt ſententia: ꝙͣuis indocibili tur be ꝓbabilis. In globo equali: vt ſi figura ſit pinee nūcis: nichilominꝰ terrā vndiqꝫ incoli. Sꝫ qͥd hoc refert: alio miraculo exoriente. ip̄os pendere ac nō nobiſcū cadere ceu ſpūs vis mundo p̄ſertim incluſi. dubiū ſit: an̄ poſſit cadere natura repugnate: ⁊ quo cadat negāte. Nā ſicu ti igniū ſedes nō eſt niſi in ignibꝰ: aquaꝝ niſi in aquis ſpūs niſi in ſpiritu nō eſt. Ita quoqꝫ terre arcentibꝰ cū ctis niſi in ſe locus nō eſt. Sed maria vndiqꝫ dimidio globo circūfuſa: ꝑtem orbis auferūt nobis nō inde huc neqꝫ hinc illuc tracto ꝑuio incolis. ¶ Auguſtinꝰ de ci. dei li. xvi. Ꝙ ant īpedas eſſe fabulantur .i. hoīes cōtra nos a ꝯtraria ꝑte terre. vbi oritur ſol cū occidit nobis. aduerſa pedibꝰ noſtris veſtigia calcare: nulla credēdū eſt ratione: neqꝫ hoc vlla hiſtorica cognitōe didiciſſe ſe affirmāt: ſed quaſi ratiocinādo cōiectant: eo ꝙ intra ce li cōuexa ſuſpenſa ſit terra. eundē locū habeat mundꝰ ⁊ infimū ⁊ mediuꝫ. Ex hoc alterā terre ꝑtem q̄ infra eſt: opinātur nō poſſe carere habitatōe hoīꝫ. Nec attendūt etiā: ſi cōglobata ⁊ rotunda figura mundꝰ eſſe credat̉: ſiue ratione aliqua monſtret̉: nō tn̄ conſequens eſſe: vt etiā ex illa ꝑte terra nuda ſit ab aquaꝝ ꝯgerie. de hinc etiā ſi nuda exiſtat. Nec hoc ſtatiꝫ neceſſe eſt: vt hoīes habeat: qꝛ nullo modo diuina ſcriptura mentitur: q̄ nar ratis p̄teritis facit fidē: eo ꝙ eius p̄dicta complent̉. Ni miſqꝫ abſurdū eſt: vt dicatur ex hac in illā ꝑtem immen ſitate occeani traiecta: nauigare ac ꝑuenire potuiſſe ali quos hominū: vt etiā illic ex illo vno primo homine ge nus inſtitueret̉ humanū. ¶ XI. Ꝙ terre globus ſit verticoſus. ¶ Plinius vbi ſupra. Rbem ergo terre globū eiꝰ dicimꝰ: quē vertici bus includi fatemur. Nō enī abſoluti orbis eſt forma in tanta montiū excelſitate: tantaqꝫ cam poꝝ planicie: ſed cuiꝰ amplexꝰ: ſi cuncta lineaꝝ compre hendantur ambitu figura abſoluti orbis efficiat. Idqꝫ ip̄a reꝝ natura cogit: nō eiſdē cauſiſ: quas de celo attu limus. Nāqꝫ in illo cauā in ſe ꝯuexitas vergit: ⁊ cardi ni ſuo .i. terre vndiqꝫ incūbit. hec aūt vt ſolida atqꝫ cō ferta cōſurgit intumeſcenti ſimilis: ex vtraqꝫ ꝑte ꝓten ditur. Mundꝰ in centꝝ vergit. at terra a cētro exit: im menſum eiꝰ globū in formā orbis aſſidua circa eā mun di volubilitatē cogente Globū tn̄ effici terre miꝝ eſt: in tanta planicie maris camporūqꝫ. cui ſm̄e adeſt Deciaꝫ chus vir in primis eruditꝰ. regū cura montes ꝑmēſus: ex quibꝰ altiſſimū ꝓdidit pelion. Mille ducentoꝝ quin quaguta paſſuū ꝑpendiculi ratōe. nullā vniuerſe rotū ditatis colligens huiuſcemōi portōneꝫ eſſe. michi vero incerta videtur hec cōiectatio. nō enī ignoro quoſdam vertices alpiū longo tractu nec breuiore quinquaginta milibꝰ aſſurgere paſſuū. XII. ¶ Ꝙ etiam occeanus terram cingens ī ver ticem ſit coactus. Ed vulgo hec pugna eſt maxime ſi coactam in verticē aquaꝝ quoqꝫ figurā cogatur credere: at qui nō eſt quicꝙͣ aliud ī natura reꝝ aſpectu manifeſtiꝰ. Nā ⁊ dependentes vbiqꝫ gutte ꝑuis orbibꝰ cōglobantur: ⁊ pulueri illate: frondiūqꝫ lanugini impo ſite abſoluta rotunditate cernūtur. in poculis quoqꝫ re pletis: media tument maxime. quaꝓpter humoris ſubti litate mollicia in ſemetip̄a reſidentē: ratōe faciliꝰ ꝙͣ vi ſu dep̄henduntur. Ideoqꝫ etiā magis miꝝ eſt in pocul̓ repletis. addito humore minimo: qd̓ ſuꝑeſt circūfluere. Ecōtra vero euenire ponderibꝰ additis ad vicenos ſe pe denarios. qꝛ .ſ. intꝰ recepta liquorē attollunt in verti cem: vt eminēte cumulo infuſa dilabātur. Eadē eſt cau ſa ꝓpter quā in nauibꝰ nō cernatur terra ē nauiū maliſ cōſpicua: ac ꝓcul ꝓcedente nauigio: ſi quid qd̓ fulgeat in mali cacumine religetur. paulatim deſcendere videa tur. ⁊ poſtremo penitꝰ occultet̉. deniqꝫ occeanꝰ: quē vl timū fatemur quanā alia figura cohereret atqꝫ nō deci deret nullo vltra margine includente. Idqꝫ ip̄m ad mi raculū redit. quonā modo etiā ſi globetur extremū ma re nō decidat. cōtra qd̓ vt ſint plana maria ⁊ qͣ vidētur figura. nō poſſe aūt id accidere magno ſui gaudio ma gnaqꝫ gloriā inuentores greci geometrica docent ſub tilitate. Nā cū in inferiora naturaliter e ſublimi feran tur aque ⁊ ſi hec natura eaꝝ cōfeſſa. nec quiſꝙͣ dubitet in litore acceſſiſſe illas ꝙͣ longiſſime paſſa ſit deuexitas Apparet ꝓculdubio quo quid humiliꝰ ſit ꝓpius eſſe cē tro terre. om̄eſqꝫ lineas q̄ emittantur ex eo ad ꝓximas aquas breuiores fieri ꝙͣ que a primis aqͥs ad extremū mare. Totas igitur omni ex ꝑte aquas in centꝝ patet vergere. Ideoqꝫ nō decidere: quoniā ad interiora nitā tur. Qd̓ quidem ita formaſſe nature artifex credit̉: vt cū terra ſicca: ⁊ arida ꝑ ſe ac ſine humore ꝯſtare nō poſ ſet: neqꝫ rurſus aqua ſtare: niſi terra ſuſtinente mutuo cōplexū fungerentur. hac ſinus pandente. Illa vero ꝑ meante totā intra ⁊ extra ⁊ ſupra venis vt vinculis diſ currentibꝰ. atqꝫ in ſummis etiā iugis erumpente Quo ſpiritu acta ⁊ terre pondere exp̄ſſa ſyphonū modo emi cat. tantūqꝫ a ꝑiculo decidendi abeſt: vt in ſūma queqꝫ ⁊ altiſſima exiliat. Qua ratōe manifeſtū eſt. cur tot flu minum quotidiano acceſſu maria nō creſcāt. Ꝙ igitur in toto globo ſuo tellꝰ medio ambitu precincta ſit mari circūfluo. nō eſt argumentis inueſtigandū: ſed exꝑimen to cognitum. XIII. ¶ De mēſura terre. ¶ Macrobiꝰ vbi ſupra Uidentiſſimis aūt dimenſionibꝰ cōſtat vniuer ſe terre ambitū. qui vbicūqꝫ vel incolitur. vel nhabitabilis iacet. habere ſtadioꝝ milia ducē ta quinquaginta duo. At vero quadragies octies cen tena milia ſtadiorū: a terra vſqꝫ ad ſolis curſum: qͦ vni bra terre ꝑuenit. ¶ Gerbertꝰ in aſtrologia ſua. Eratho ſtenes ph̓s a ptholomei philadelphi menſoribꝰ adiutuſ vt orbem terre deſcriberet: a ſyene vſqꝫ ad meroen: in uenit numeꝝ ſtadioꝝ. Diſpoſitis quoqꝫ ꝑ interualla lo coꝝ a ſeptētrione verſus meridieꝫ vaſis horoſcopicis. ſimili dimenſione. ⁊ gnomonum equa longitudine for matis. totidem gnomonice ſupputatōis doctos hoīes quot vaſa fuerant ſingulis quibuſqꝫ impoſuit. Atqꝫ vna die om̄s vmbrā meridiani tꝑis obſeruare fecit. et notare vnūquenqꝫ ſui gnomonis vmbrā quāte eſſet lō gitudinis. Atqꝫ ita comꝑit ꝙ vltra. dcc. ſtadia: ad vni us longitudinē gnomonis vmbra nō reſpōdit. Ex hoc aūt cōcluſit: ꝙ ꝑtes. ccclx. quibꝰ omnis zodiaci tractus Liber Septimus diuiditur ad terras vſqꝫ ꝑueniant. Et ꝑs que ibi incō perta ⁊ ineſtimabilis eſt menſure. In terris nō ampliꝰ ꝙ ducentoꝝ vel paulo minꝰ ſtadioꝝ menſurā obtineat. Comꝑta igitur magnitudine vniꝰ ꝑtis terraꝝ. que ad zod iacū ꝑtinet. ⁊ illā tricenties ſexagies multiplicādo circulū terre diffiniuit. ſtadioꝝ ducentoꝝ quinquagin taduoꝝ miliū .i. miliaria. xxx. ⁊ vnū milia ⁊. d. Unicui qꝫ. ccc. ⁊. lx. ꝑtium dans ſtadia. dcc̄. i. lxxxvii. miliaria. ⁊ ſemiſſem. Igitur vigeſimā quartā ꝑtem tot ſtadiorū tranſcurrit ſol in vna hora. .i. ſtadia. x. milia ⁊ quingen ta. ſiue. M.cccc. xii. miliaria ⁊ ſemiſſeꝫ. hore aūt parte xv .i. vniꝰ ex. ccc. lx. gradibꝰ aſcenſu vel deſcenſu ſolem dcc̄. ſtadia: ſiue. lxxxviii. miliaria ⁊ ſemiſſeꝫ trāſcurrere p̄dicte terre ambitꝰ claret diuiſionē. Dyamētꝝ aūt ter re iuxta circuli geometricalē regulā in octuaginta mili bꝰ ⁊. c. ⁊. lxxxi. ſtadiis ac ſemiſſe ſiue miliaribꝰ. x. milibꝰ ⁊ xxii. cū. xi. ſextadecimis vniꝰ miliarii colligi ꝓbatur. ꝙͣuis macrobiꝰ. lxxx. miliū ſtadioꝝ vel nō multo ampli us eū eſſe fateat̉ ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Teſte alfra gano: ceteriſqꝫ ph̓is ⁊ aſtronomiſ terra ſperica eſt: ⁊ to ta inſtar puncti reſpectu celi. Cū tn̄ mathematici ⁊ au tores almageſti dicāt: ꝙ eiꝰ reuolutio habeat. clxxx. mi lia ſtadia q̄ in duodecies mille miliaria ⁊. lii. cōputātur ¶ Ambroſiꝰ. Ueꝝ quoqꝫ michi querere que ſit menſu ra circūitus terre: quoniā geometri. clxxx. milibus ſta diorum eſtimauerunt melius eſt ſcire terraꝝ genera ꝙͣ ſpacia. ¶ UIII. De quniqꝫ zonis. id eſt. circulis terre. ¶ Ex libro de naturis rerum. Perā terre duo maria interſecāt: in oriente: et occidente ad angulos rectos. videlicet mediter raneū: qd̓ circūiens terrā vadit ab oriente ī oc cidentem: ⁊ iteꝝ in orientē. Et occeanꝰ qui circūiens ſi militer terrā: vadit a meridie ad aquiloneꝫ: ⁊ ab aquilo ne ad meridiē: quibꝰ totā terrā diuiditur in quinqꝫ zo nas: quaꝝ vna vt alibi ꝓbatur eſt habitabilis: licet non tota. ⁊ hec in quattuor ꝑtes diuidit̉: que quattuor orbiſ climata dicuntur ¶ Ex imagine mundi. Quinqꝫ aūt zo uis .i. circulis terra diſtinguit̉. Quoꝝ duo extremi ſūt inhabitabiles algore. Mediꝰ inhabitabilis calore: a qͦ ſol nunꝙͣ recedit. Ad illos vero extremos nūqͣ accedit Medii vero habitabiles ſunt. hinc algore. inde ardore tꝑati. Ex his aūt circulis primꝰ eſt ſeptentrionalis. Se cundꝰ ſolſtitialis. Terciꝰ equinoctialis. Quartꝰ bruma lis. Quintꝰ auſtralis noīatus. Sed ſolſtitialis a nobis inhabitari noſcitur: qui in tres ꝑtes diuiditur. europā aſiā. ⁊ affricā. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Terra quideꝫ frigida ⁊ ficca eſt. mediū tn̄ terre. qd̓ ſoli ⁊ ceteris ſubia cet planetis calore aduritur. duo illiꝰ capita ex remotio ne ſolis. ⁊ ex frigiditate ip̄iꝰ aque ꝑpetuo gelū ꝯſtringū tur. due vero ꝑtes quaꝝ altera hinc ⁊ altera illinc inter torridā ⁊ frigidā tꝑate ſunt atqꝫ habitatōnes patiētes Sūt ergo ī terra quīqꝫ circuli .ſ. ꝑs torrida. ⁊ due frigi de. due temperate. Que quia latitudinem habent: atqꝫ vndiqꝫ terrā cingunt: a grecis zone: a nobis circuli di cuntur. ¶ Xv. Ꝙ ī celo et ī terra recte dicūt̉ eē quīqꝫ zone̓. Unqꝫ virgilius zonas celo aſcribit. Non ideo quinqꝫ zonas in terra eſſe negat. Et attēde ae rem hic celū vocari. Suꝑ luna enī eſt ether: qui niſ aliud eſt ꝙͣ ignis: vnde ergo ꝑs illiꝰ poſſet eſſe frigi da. Itē ether ſubtilis eſt: neqꝫ ſuꝑ lunā eſt in quo igniſ accendatur. vnde igitur ꝑs erit torrida. Si vero ſuper lunā eſt quinta eſſentiā. vt teſtātur quidā. nec frigiditaſ ibi nec calor poterit eſſe. Lalor enī ⁊ frigus qualitates. ſunt elementoꝝ vel compoſitoꝝ ex eis. In aere igit̉ ꝑs que eſt ſuppoſita ſoli colore accenditur: que accenſa ꝑtē ſibi ſubdita accēdit. ꝑtes vero aeris que ſuꝑ capita ter re ſunt: frigiditate terre ⁊ aque: ⁊ ex remotōe ſolis fiūt frigide. ꝑtes vero inter frigidā ⁊ torridā zonā poſite. ex vtraqꝫ diſtemꝑie temperātur. Qualis vero eſt pars aeris ſuꝑpoſiti: talis eſt ꝑs terre ſuppoſite. Sunt ergo quinqꝫ zone in celo. i. in aere: ⁊ quinqꝫ in terra. Sꝫ tor rida eſt in terra ex ſuꝑioribus: due frigide ſunt in ea ex ſui natura: due tꝑate tā ex ſe ꝙͣ ex ſuꝑioribꝰ. Sed in ae re due frigide zone ex terra ⁊ aqͣ: torrida ex ſole Due tē perate ex ꝯfinio frigidaꝝ ⁊ torride. Sed dicis ſi ſuper lunā nō ſunt quinqꝫ zone: quo poterit ſtare ꝙ in autori bus inuenitur .ſ. ꝙ aries ⁊ libra ſunt in medio torride zone. Cancer in confinio torride ⁊ tꝑate: ⁊ alia ſimilia. Reſpōdeo. Solent autores p̄poſitionē ꝓ p̄poſitōne po nere: vnde forſan dictū eſt in ꝓ ſuꝑ: vt ſit ſenſus: aries eſt in medio torride .i. ſuꝑ mediū torride: ⁊ ſimiliter de alijs intellige: vel forſitan ꝑs aeris ſuppoſita torride zone: ⁊ ſi nō eſt in ſe torrida: noīe tn̄ illiꝰ qd̓ continet: tor rida dicitur. Solent enī autores nomen cōtenti attribu ere cōtinenti ⁊ ecōuerſo. ſimili figura ꝑs etheris ſuper poſita frigide: frigida dicitur. Superpoſita temperate temperata. XvI. Ꝙ modica inhabitetur portio terre. ¶ Plinius vbi ſupra. Uo tandem magnitudinis ſpacio credit̉ inha bitari terra. tante enī molis poſſeſſio debet eſſe ¶ imꝓba ⁊ infinita. at vero ſicut dictū eſt ſuꝑius maria circūfuſa vndiqꝫ diuiduo globo ꝑtem orbis au ferunt nobis. Nec inde huc: neqꝫ hinc illuc ꝑuio tractu Ip̄iqꝫ occeano nulla decedit portio: qui totꝰ circūdatꝰ medio: ceteras om̄es aquas fundit ac recipit. Quidqͥd etiā in nubes ⁊ ſidera exit: ip̄a tot ⁊ tante magnitudini paſcens. Adde vero ꝙ ex relicto terre ſpacio plꝰ abſtu lit celū. Nā cū eiꝰ ſint quinqꝫ ꝑtes. vt dictum eſt. quas vocat zonas. infeſto rigore. ⁊ eterno gelū p̄mitur: quid quid ſubiectū eſt duabꝰ extremis vtrinqꝫ circa verticeſ hic videlicet: qui ſeptentrion vocatur. Eūqꝫ qui aduer ius illi: auſtrinꝰ appellatur. vtrobiqꝫ caligo ꝑpetua: et alieno mollioꝝ ſideꝝ aſpectu maligna ac pruina tantū albicans. lux vero media terraꝝ quā ſolis orbita eſt ex uſta flamis ⁊ cremata cōminus vapore torretur. Circa quā due tm̄ inter exuſtā ⁊ rigentes ſunt tꝑate. Neqꝫ ip ſe ꝓpter inceudiū ſideꝝ inter ſe nō ꝑuie. Ita tres ꝑtes terre celū abſtulit. Occeani vero rapina in incerto eſt. Sed ⁊ relicta nobis vnica portō. Neſcio an etiā in ma iore ſit damno. Idē ſiquideꝫ occeanꝰ in multos infuſuſ vt diximꝰ. ſinus: adeo vicino acceſſu in terna maria alla trat: vt centū quindecim milibꝰ paſſuū arabicꝰ ſinus di ſtet a mari egypto. Caſpiꝰ vero trecentis ſeptuaginta quinqꝫ milibꝰ a pontico. Idē interfuſus per tot maria currit: quibꝰ affricā europā ⁊ aſiā diſꝑtit. Quantū ve ro terraꝝ occupet cōputetur etiā nunc menſura tot flu minum: tantarūqꝫ paludū. Addātur ⁊ lacus ⁊ ſtagna. Iteꝫ in celū elata ⁊ aſpectu ardua iuga detrahātur: ſil ue: valleſqꝫ p̄ruꝑte: ſolitudines: ⁊ mille cauſis deſerta. he tot terre portōnes: imo vero vt plures tradidere: mu di punctꝰ. Neqꝫ euī aliud eſt terra vniuerſa. hec eſt glo rie noſtre materia. hec ſedes nr̄a. hic honores gerimus hic imꝑia exercemꝰ. hic bella inſtauramꝰ. hic etiā opes querimꝰ vt publicos gentiū furores tranſeā ad menſu ram auaricie noſtre terrā ꝓpaganteſ: furto vicini ceſpi ¶ XVII. tem ſolo noſtro affodimꝰ ¶ De ꝑtibꝰ habitabilibꝰ terre ¶ Iſi. li. xiiij. Rbis itaqꝫ terre dictꝰ a rotunditate. Nā vndi qꝫ circūfluens oqceanꝰ eius in circulo fines am bit diuerſos. Trifarie diuiſus eſt: ⁊ aſia quidē ꝑ orientem ad ſeptentrioneꝫ ꝑuenit. Europa vero a ſe ptentrione ad occidentem. ⁊ inde affrica vſqꝫ ad meri diem. vnde euidenter orbē mediū due tenent europa ⁊ affrica. Reliquū vero dimidiū ſola aſia. Sed ideo iſte due ꝑtes facte ſunt: qm̄ ab occeano inter vtranqꝫ mare Liber Septimus magnū eas interſecans ingreditur .ſ. qd̓ mediterraneū dicitur: quaꝓpter ſi in duas ꝑtes orientis ⁊ occidentis orbem diuidas. aſia erit in vna. in altera vero europa ⁊ affrica. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Due igitur parteſ terre. vt dictū eſt. tꝑate ſunt. atqꝫ habitatōes patiētes vna circa torridā zonā. ⁊ altera vltra: vnā tm̄ ab homi nibus inhabitari credimꝰ: nec tn̄ totā. Noſtra ergo ha bitatio ab oriente vſqꝫ ad occidentē. A meridie ad ſe ꝑtentrionem extenditur: que ꝙͣuis tꝑata dicatur: nō tn̄ equaliter in oībus ꝑtibus: pars enī torride zone ꝓpin quior: vt libia: ethiopia: eſt calida ⁊ ficca. Uicina frigi de: frigida ⁊ humida. Occidētalis frigida ⁊ ſicca. Me dia vero ꝑs: eqͣliter tꝑata. Hec in tres ꝑtes diuiſa eſt. aſiā: affricā: ⁊ europa. Incipit aūt aſia ab oriente exten diturqꝫ lateraliter hinc vſqꝫ ad ſeptētrionem: illinc vſ qꝫ ad torridā zonā terminaturqꝫ ab occidente tanay ⁊ nelo. mediāqꝫ ꝑtem noſtre habitabilis obtinet. Affri cam vero terminat ab oriente nylus: a meridie torrida: a ſeptentrione mediterraneuꝫ mare: ab occidente mare athlanticū. Europā vero ab oriēte tanays terminat ab occidente mare gaditanū. a meridie mediterraneū ma re. a ſeptentrione frigida zona. hec noſtra habitabilis: aliqn̄ extremitas: aliqn̄ ꝑs illiꝰ ſubnota. ¶ XVIII. De locis conuenientioribus habitationi hu mane. ¶ Auicenna in primo canone. Ocoꝝ aūt habitabiliū diſpoſitōes in corꝑibꝰ diuerſificātur cauſa altitudinū ⁊ ꝓfunditatum I in ip̄is: ⁊ cauſa diſpoſitōis eoꝝ q̄ in eis vicinā tur. cū hoc ex montibꝰ ⁊ cauſa diſpoſitionū terre ip̄ius vt ſi lutoſa eſt vel ſcenoſa. vel ſi eſt in ea virtꝰ minere: ⁊ etiā diſpoſitōis multitudinis aquaꝝ vel paucitatis: vl̓ etiā diſpoſitōis eoꝝ q̄ vicinātur eis. ſicut arboꝝ: mine raꝝ aut foueaꝝ: cadaueꝝ: montiū quoqꝫ ac marium: et etiā ex ventis eaꝝ. Om̄is quidē aer qui cito infrigida tur cū occidit ſol ⁊ cito calefit qn̄ ſol oritur ſubtilis eſt. Qui vero ꝯtrariꝰ huic: ecōtra ſe habet: om̄ibꝰ aūt aeri bus deterior eſt ille qui cor ꝯſtringit ac aeris attractio nem anguſtat: loca habitabilia calida capillos nigrifi cant ⁊ criſpant: ac digeſtiuā debilitant: cunqꝫ in eiſ ma xima r̄ſolutio fuerit: minuetur humiditas: cito venit ſe nium: ſicut in terra nigroꝝ .i. ethiopū. Ibi nanqꝫ morā tibus aduenit ſeniuꝫ in annis. xxx. ⁊ eoꝝ corda timida ſunt: eo ꝙ ſpūs multū reſoluitur. p̄terea corꝑa illic mo rantiū leuia ſunt. In locis aūt frigidis morantes: ſunt fortiores ⁊ audacie maioris: ac melius digerentes. Et ſi humidi fuerint: erunt groſſi ⁊ carnoſi ⁊ albi: quoꝝ ve ne ꝓfunde: ⁊ iuncture occulte. In locis humidiſ habitā tes pulcras habent facies: ⁊ cutes lenes. Cunqꝫ exerci tantur cito aduenit eis laxitas: hoꝝ eſtas nō multū cā lefit: nec hyems multū infrigidatur: his adueniūt ven tres .i. fluxꝰ ventris. ⁊ multꝰ ſanguinis exitꝰ: ex mēſtru is: ⁊ emorroydibꝰ: ⁊ vlcera putrida: ⁊ multiplicat̉ in eiſ epylenſia frequenter. In locis ſiccis morantiū exiccan tur cōplexiones ⁊ ip̄oꝝ obfuſcātur cuteſ. hoꝝ eſtas val de calida eſt ⁊ hyems valde frigida. In locis altis ho mines ſunt ſani: fortes ⁊ laboris multū patientes: diu viuunt. In ꝓfundis aūt morantes in vaporoſitate mul ta ſunt: ⁊ epatis debilitate Aquis abundāt nō frigidiſ ſed ꝓprie ſi ſtantes fuerint: eoꝝ aeres mali ſunt: In lo cis petroſis ⁊ diſcooptis morantiū aeres in eſtate mul tum calidi ſunt: ⁊ hyeme frigidi valde. hoꝝ corꝑa dura ſunt ⁊ ſolida ⁊ multoꝝ capilloꝝ: ⁊ iuncture manifeſte. vincitqꝫ in eis ſiccitas: ſunt aūt multū vigilātes: ⁊ mo rum maloꝝ ⁊ ſuꝑbi atqꝫ inobedientes. In bellis forteſ In artibꝰ ſolertes ⁊ acuti. In locis montuoſis terra fri gida ⁊ montiū ratione ventoſa. dūqꝫ nix ibi morat̉ bo ni in eis venti generātur. dū aūt reſoluitur: ſi montes habent: qui ventos ꝓhibeant: vaporoſi fiunt. locoꝝ ma rinoꝝ tꝑantur frigiditas ⁊ caliditas ꝓpter inobedienti am humiditatis ſue ad patiendū ⁊ recipiendū id qd̓ eā penetrat. In humiditate vero ⁊ ſiccitate ꝓculdubio ad humiditatē declināt. Et ſi ſeptentrionalia fuerint: erūt maris vicinitas: ⁊ habitatōis ꝓfunditas magis in eis tꝑate. Si vero meridionalia calida: erit econtrario. ita qꝫ qui loca eligit habitabilia cognoſcere debet terre di ſpōſitōeꝫ: et aquaꝝ: et ventoꝝ: et hoīm ibi cōmorantiū: ſitqꝫ magis ſolicitꝰ: vt orientales venti ſtructuras vrl̓ vel domꝰ ingredi valeāt: et vt ſol vbiqꝫ intrare queat: qm̄ ip̄e eſt: qui aera rectificat. Sed et ciuitas aquarum dulciū mobiliū currentiū: multaꝝ et mundaꝝ: q̄ eſtate calefiūt: et hyeme infrigident̉: diuerſe ab eis q̄ occultāt̉ ¶ XIX. eſt res ꝯueniens et adiutoriū p̄bens. Se inſulis et nominibus earum. Iſidorus ex li. xiiij. Nſule dicte ſunt: eo ꝙ ī ſalo ſint .i. in mari. Ex his notiſſime quedā et maxime. quas plurimi veteꝝ ſolerti ſtudio indagauerūt. notande ſūt. vt in occeano britania interfuſo mari orbe toto diuiſa a vocabulo ſue gentis cognominata. Thanathos etiā freto gallico a britānia vado tenui ſeꝑata. frumētariiſ copiis ⁊ gleba vberi referta. Thile quoqꝫ vltima occe ani inſula: inter ſeptentrionalem et occidentalē plagaꝫ vltra britāniam ſita. Sunt ibi et orcades. xxxiii. inſule videlicet vltra britāniam poſite. quaꝝ. xx. deſerte ſunt xiii. incoluntur Ibiqꝫ ſcōtia q̄ et hybernia: britānie ꝓxi ma: inſula ſpacio terraꝝ anguſtior: ſꝫ ſitu fecūdior. hec ab affrica in boreā porrigitur. Cuiꝰ ꝑtes priores hibe riam et cantabricū occeanū intendūt. vnde et hibernia dicta. Scotia aūt ꝙ a ſcotoꝝ gentibus colit̉ appellata illic nullus anguis. auis rara. apis nulla: adeo vt adue ctos inde pulueres ſeu lapillos: ſi quis aliubi ſparſerit inter aluearia examina fauos deſerant. Et gadis: que dirimit europā ab affrica. Sunt et ibidem fortunate ⁊ gorgondes: et eſperiduꝫ: cryſe: et argyre: et taprobana ſubiacens indie. Sūt ⁊ in mari magno .i. mediterraneo alie inſule cōſtitute videlicet. cyprꝰ. cretos. abidos. cho os. cyclades. in numero. liii. Eolie inſule ſicilie q̄ nouē ſunt. ſicilia ſardina et corſice. eboſus. et baliares inſule Om̄ibꝰ aūt inſulis cōmune eſt vt ꝓmineāt. vnde ⁊ eaꝝ loca dicūtur ꝓmontoria. ¶ Actor. Porro de inſulis ac ſupradictis tribꝰ ꝑtibꝰ orbis pleniꝰ deo adiuuāte infe rius ꝓſequemur .ſ. poſt tractatū de creatōe hoīm de di ſpoſitōe humani generis ꝑ orbem. ¶ XX. ¶ De montibꝰ et cauſis eorū. ¶ Iſidorus Ontes ſunt tumores terraꝝ altiſſimi. ſic dicti. eo ꝙ ſint eminentes. Colles ſunt p̄eminentia Emontiū iuga: quaſi colla. Iuga montium dicta ſunt: eo ꝙ ꝓpinquitate ſua iungātur. Tumulꝰ auteꝫ eſt mons breuis: quaſi tumens tellus: vel terra congeſta. ¶ Petrꝰ cōmeſtor. Sunt aūt qui putant altitudinē mō tium ante diluuiū nō fuiſſe tantā: quāta nūc eſt ¶ Ex li bro de naturis reꝝ. Terra vt dictuꝫ eſt ſupra. in initio diſpoſitōis ſue rotunda fuit et plana: nec montes: nec valles erant in ea Nūc aūt eſt montuoſa: ſed tn̄ ſperica ¶ Ex fine quarti libri metheoroꝝ in additis. Qn̄qꝫ ex cauſa eſſentiali montes fiūt: qn̄ ſcꝫ ex vehementi terre motu eleuatur terra: et fit mons. Qn̄qꝫ vero ex cauſa accidentali: vt cū ex ventis vel aqueductū accidit: et fit paulatim cauatio ꝓfunda. Sicqꝫ fit iuxta eā eminētia magna. et hec p̄cipua eſt montiū cauſa. Sunt eniꝫ que dam terre molles. et quedā dure. Molles quideꝫ aque ductibus ventiſqꝫ tolluntur. dure vero remanent: ſicqꝫ fit eminentia: fit etiā generatio montiū: ſicut generato lapidū: qm̄ aqueductꝰ adducit illud lutoſum viſcoſū cō tinue: qd̓ ꝑ longitudinē tꝑis deſiccat̉: et fit lapis. Nec eſt longe quin ſit ibi vis mineralis. vertens aquas ī la pides. Ideoqꝫ in multis lapidibꝰ inueniūtur ꝑtes aīa lium: et aquaticaꝝ beſtiarū. Montes quidem ꝑ multa Liber Septimus tꝑa facti ſunt: ſed nunc decreſcētes ſunt. vene aūt lutee qn̄ reꝑiuntur in eminentiis: non ſunt de materia illa la pidea: ſꝫ de eo qd̓ de montibꝰ diminuitur. vel terreſtris aliqͣ ſubſtātia: quā adducunt aque cū lutis ⁊ herbis: q̄ admiſcetur cū luto montis: vel forte antiquū lutum ma ris nō eſt vniꝰ ſubſtātie. vnde ꝑs eiꝰ fit lapis: ꝑs aūt n̄ Sed mollitur ac diſſoluit̉ aque qualitate vincēte. Ma ris quoqꝫ acceſſus ⁊ receſſus loca quedā cauat: quedā extollit. ⁊ qꝛ qn̄qꝫ totā terrā cooꝑit. Inde mollia quedā abraſit: dura reliquit. Et in quibuſdam locis congeſſit. Mollia quoqꝫ quēdā ab eo ꝯgeſta: cū abſcederet deſio cata ſunt: ⁊ in montes ꝯuerſa ¶ Ex libro de naturis re rum. Sicut aqua putei creſcit poſt ablatōeꝫ: ita creſce re cōtingit terrā humoroſam. Si enī auferat̉ in aliqua quātitate: cōtinuo crementū erit in equali: qꝛ humiduꝫ illi terre admixtū: ꝑ minimas ꝑticulas eleuat illā in eoͣ li altitudine cū ſua origine. hinc eſt ꝙ montes circa to letū creſcūt. poſt ablatōeꝫ ſuaꝝ ꝑtium XXI. De noībus quorundā montiū et ꝓprieta tibus. ¶ Areſtotiles in li. metheororū ſecūdo. Mnibꝰ aūt montibꝰ qͥ ſunt in ortu ſolis maior eſt caucaſus. Cuiꝰ magnitudinis ſignū eſt ma ¶ gnitudo fundamenti eiꝰ: qd̓ eſt rotundū. Et ori untur de ſub eo multa flumina: ⁊ qui locū inferiorē ha bitant: vident ſolē ſuꝑ hunc montē in nocte donec trāſi erit tercia ꝑs noctis eoꝝ ex ꝑte orientis ⁊ occidentis ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Mons caucaſus ab india vſqꝫ ad tauꝝ porrectꝰ: ꝓ gentium ac linguaꝝ varietate quāqꝫ verſum vadit. diuerſis nomībus nuncupat̉. vbi aūt ad orienteꝫ in excelſiorē aſſurgit ſublimitatē. ꝓpter nimiū candoreꝫ caucaſus nuncupat̉. Nā orientali lingua cau caſum ſignificat candidū. Eſt enī denſiſſimis niuibus candidatꝰ. mons thaurꝰ a pleriſqꝫ idē vocatur caucaſꝰ ¶ Libanꝰ mons fenicis eſt altiſſimꝰ. cuiꝰ meminerunt ꝓ phete. dictꝰ a thure: qꝛ ibi colligitur. Cuiꝰ ea ꝑs: que eſt ſuꝑ eū ad orientalem plagā reſpiciens anthilibanꝰ ap pellatur .i. ꝯtra libanū. ¶ Ararath eſt mons armenie. in quo archā hiſtorie poſt diluuiū reſediſſe teſtātur. vnde ⁊ vſqꝫ hodie ibidem lignoꝝ eiꝰ vidētur veſtigia. Acro ceraunii montes ꝓpter altitudinem ⁊ fulminū iactꝰ vo cati ſunt. Grece enī fulmē ceraunios dicit̉. Sunt aūt in ter armeniā ⁊ hiberiā: incipientes a portis caſpiis vſqꝫ ad fontem tygridis fluuii. Iperborei montes ſcithie di cti: ꝙ ſupra .i. vltra eos flat boreas. ¶ Riphei montes in capite germanie ſunt: a ꝑpetuo ventoꝝ flatu noīant̉ Nā ryphin grece impetꝰ dicitur ¶ Olimpꝰ mons ma cedonie p̄celſus. ita vt ſub illo dicuntur eſſe nubeſ. de qͦ virgiliꝰ: nubes exceſſit olimpꝰ ¶ Cōmeſtor. Olimpꝰ vſ qꝫ ad liquidū aera euadit. ſuꝑ quē littere inſcripte ī pul uere ꝑ annū inuente ſunt illeſe: ⁊ ſtētiſſe immobileſ. vbi p̄ nimia aeris raritate nec etiā aueſ viuere poſſunt: nec ph̓i aſcendentes abſqꝫ ſpongiis plenis aquā aliqͣtū ibi manere potuerūt. quas naribꝰ apponentes craſſiorē in de aerem attrahebāt ¶ Iſidorus. Hic macedoniā diui dit a tracia. Athos mons macedonie ⁊ ip̄e altior nubi bus: tantoqꝫ ſublimis: vt in lemno vmbra eius ꝑtendat q̄ ab eo ſeptuaginta ſex milibꝰ ſeꝑatur ¶ Parnaſus eſt mons theſſalie. iuxta bocciā: qui gemino vertice eſt ere ctus in celū. hic in duo finditur iuga. cirra ⁊ nyſa. vnde ⁊ nuncupatur: eo ꝙ in ſingulis iugis colebātur. apollo ⁊ liber. Ceraunii ſunt mōtes epiri a crebris dicti fulmi nibꝰ. Grece enī fulmen: ceraunios dicitur. Appēninus mons appellatur. quaſi alpes penice. qꝛ hanibal veniēſ ad ytaliā. eoſdem alpes rupit ⁊ aꝑuit ¶ Iuuenalis. Et montes rupit aceto. XXII. Adhuc de eodem. Ons ethna ex igne ⁊ ſulphure dictuſ eſt vnde ⁊ gehenna. Cōſtat aūt hunc ab ea ꝑte: quā eu ¶ Vrus ⁊ affricꝰ flat: habere ſpeluncas planas ſul phuris: ⁊ vſqꝫ ad mare deductas: que ſpelunce recipiē tes in ſe fluctꝰ. ventū creāt qui exagitatꝰ igneꝫ gignit ex ſulphure. vnde fit ꝙ videtur incendiū. Solinꝰ. In ethne vertice hyatꝰ duo ſunt brateres noīati: per quos eluctatꝰ erumpit vapor. p̄miſſo priꝰ fremitū: qui ꝑ eſtu antes cauernaꝝ latebras longo mugitu intra terre vi ſcera diu voluitur. Nec antea flamaꝝ globi attollūtur. ꝙͣ interim ſtrepitꝰ antecedāt. miꝝ eſt hoc ne illud minꝰ ꝙ in illa feruētis ꝑuicacia mixtos ignibꝰ cineres p̄fert Et licet vaſtis exundet incendiis apiciſ canicie ꝑpetua brumalem detinet facieꝫ: itaqꝫ in vtroqꝫ inuicta violē tia eſt. Nec calor frigore mitigatur. nec frigꝰ calore diſ ſoluitur. Ꝙ aūt in campania veſeuuſ. in ſicilia ethna. hoc in licia mons chymera eſt ¶ Iſidorꝰ. Pireneꝰ ⁊ ip ſe a crebris fulminū ignibꝰ nuncupatur. Grece eī igniſ pyros nominat̉. Iſte eſt qui inter galliā atqꝫ hiſpaniā quaſi de induſtria munimentū interiacet. Solariꝰ a ſin gularitate dicitur: ꝙ om̄ibꝰ hiſpanie montibꝰ ſoluſ alti or videtur. Calpes mons in vltimis finibꝰ occeani. qui dirimit europā ab affrica: quē athlantis finem eſſe di cūt. Athlas frater ꝓmothei fuit: ⁊ rex affrice: a qͦ aſtro logie artem priꝰ dicūt excogitatā. ideoqꝫ dictꝰ eſt ſuſti nuiſſe celū ab eruditōe diſcipline ⁊ ſcientie celi. Igitur nomen eiꝰ in montem affrice deriuatū eſt. qui nūc ath las cognominatur: qui ꝓpter altitudinem ſuam qͣſi cel machinā: atqꝫ aſtra ſuſtentare videtur ¶ Solinꝰ. Ath las mons eſt e media cirenaꝝ conſurgens vaſtitate. Et eductꝰ eſt in viciniā lunaris circuli vltra nubila caput condit: ꝑte quā ad occeanū extenditur. Cui ⁊ a ſe nomē dedit. manat fontibꝰ. nemoribꝰ inhorre ſcit. rupibꝰ aſpe ratur. ſqualet ieiunio: qꝛ humꝰ nuda nec herbida. qua affricā cōtra verſus eſt. felix naſcentibꝰ ſpōte frugibꝰ. arboribꝰ ꝓceris optatiſſimus. quaꝝ odor grauis. come cup̄ſſi ſimiles: veſtiūtur lanugine ſericis velleribꝰ nihil viliore: in eo latere eſt herba euforbia copioſa: cuiꝰ ſuc cus ad oculariā ꝓficit claritatem: nec mediocriter ꝑcel lit vim venenoꝝ. vertex ſemꝑ niualis. ſaltꝰ eiꝰ quadru pes ac ſerpentes: fere: ⁊ cū his elephātes occupauerūt ¶ Iſidorꝰ. Alpes ſunt ꝓprie montes gallie. de quibus virgiliꝰ. Aereas alpes. Nā galloꝝ lingua alpes mon tes alti vocantur. hi ſunt enim qui ytalie murorū exhi bent vicem. XXIII. Cur montes frigidiores ſūt vallibꝰ ¶ Phūs. Icut aūt alias dictū eſt: in ſummitate quorun dam montiū ꝓpter aeris ſubtilitatem ꝑpetue ſunt niues. qꝛ ignea nō ſunt calida: niſi vicina ſint alicui materie ſpiſſe ⁊ humide. vnde ſol in ꝯuallibꝰ moutium vbi aer ſpiſſior eſt. maioreꝫ calorem exercet. ¶ Guilhermꝰ de conchis. In hac itaqꝫ habitabilis no ſtri zona ſunt quidā montes. in quoꝝ ſummitatibꝰ ſūt ꝑpetue niues: in cōuallibꝰ vero ip̄oꝝ eſt maximꝰ feruor Sed dicis cū calor ſit a ſole ⁊ a ſuꝑioribꝰ. frigus vero ab inferioribꝰ. Montiū vero ſummitates ſoliꝰ ⁊ ſuꝑio ribus ꝓpinquiores. ⁊ vallis inferioribuſ. quare illiꝰ eſt frigꝰ. huiꝰ calor. Reſpōdeo. Huiꝰ rei ſolutōeꝫ ſuꝑius poſuimꝰ iſtā. ꝙ ignis accendi nō poteſt: niſi in ſpiſſo ⁊ humido. In p̄dictis vero montibꝰ aer ſubtilis eſt. vnde accendi nō poteſt. Sed ex ſui leuitate huc ⁊ illuc impe litur: frigiduſqꝫ efficitur. Aer vero in cōuallibꝰ ſpiſſi eſt. ⁊ fere immobilis. Radii vero ſolis tangentes late ra montiū. ſeſe reſiliendo ꝑcutiunt. ex quibus omnibi calor accenditur. Sed dicis ſi aer in ſuꝑioribꝰ eſt ſubtī lis. vnde igitur nubes ſpiſſantur. Reſpondeo. Ille aer qui ibi eſt nō ſpiſſatur. ſed fumꝰ humidꝰ qui ex cōualli bus aſcendit frigiditate ſuꝑioꝝ montiū in nubes et ni ues cōſtringitur. hanc rationem frigiditatis montiuꝫ p̄ferimꝰ. Illa enī quā quidā reddūt .ſ. montes inde eſſe frigidos: qꝛ ſunt expoſiti boree nō placet nobis. Tunc ꝯnī a ꝑte meridionali nō eſſent frigidi. Ex ea ꝑte enim Liber Septimus clauſi ſunt boree: ⁊ expoſiti auſtro Cū ergo ex om̄i ꝑte ſunt frigidi: frigiditates ventis nō aſcribimus. Nō tū negamꝰ a ꝑte ſeptētrionis illos frigidiores eſſe. XXIIII. ¶ De vallibꝰ ac ceteris terre locis patentibꝰ ac ſubterraneis. ¶ Iſidorus. Alles ſunt humilia loca: ſic dicta: quaſi vulſa: hinc ⁊ ꝯualles dicuntur dep̄ſſa loca terraꝝ in ter montes. Campꝰ eſt terraꝝ planicies: ex gre co cami. l breuē nomen ſumenſ: qꝛ breuis ſit pedibꝰ nec erectus vt montes. fauces ſunt aditꝰ locoꝝ anguſtorū inter montes arduos dicti a fauciū ſimilitudine. Con frages ſunt loca in que vndiqꝫ venti cōcurrunt: ac ſeſe frangunt. Scabra ſunt loca ſitu aſpera. vnde ⁊ ſcabie a corꝑis aſꝑitate dicitur. Luſtra obſcura feraꝝ latibu la: ⁊ leonū cubilia ꝑ ꝯtrariū dicta: qꝛ paꝝ illuſtrantur. Specꝰ eſt foſſa ſub terra: qua ꝓſpici poteſt Antra ſunt loca ex quibꝰ reꝑcuſſe voces imaginem referūt. Spelia grece latine ſpelunca dicit̉ eſt aūt rupis cōcaua: hyatuſ eſt p̄ruptio terre ꝓfunda. Profundū ꝓprie cuius porro ſit fundꝰ. Infernꝰ dicitur eo ꝙ infra ſit. Sicut aūt ī or dine corpoꝝ inferiora ſunt oīa grauiora. ita ẜm ſpiritū inferiora ſunt om̄ia triſtiora. vnde ⁊ in greco quideꝫ in fernus: eo ꝙ nichil ſuaue habeat: reſonare ꝑhibet̉. Si cut aūt aīalis cor in medio eſt: ita infernꝰ in medio eſſe ꝑhibetur. vnde ⁊ in euāgelio legitur in corde terre. ph̓i aūt dicunt: ꝙ inferi dicuntur: eo ꝙ aīe hinc ibi inferan tur. Cochitꝰ eſt locꝰ inferi dictꝰ a luctu ⁊ gēmitu. Stix a triſticia dicta eſt: eo ꝙ triſtes faciat. vel triſticiam gi gnat. Herebꝰ inferioꝝ ꝓfunditas ⁊ receſſus. Tartaruſ qꝛ om̄ia ibi turbata ſunt vel verius a cartarizen grece qd̓ eſt horrere vel tremere: ibi em̄ fletꝰ erit ⁊ ſtridor den tium. Gehenna eſt locꝰ ignis ⁊ ſulphuris: qd̓ appellari putant a valle ydolis ꝯſecrata: q̄ eſt iuxta muros hieru ſalem: olim repleta cadaueribꝰ mortuoꝝ. Ibi enī hebrei filios ſuos immolauerunt demonibꝰ. Et appellabat̉ lo cus gehennon. Futuri ergo ſupplicii locꝰ vbi ſunt tru cidandi peccatores. huius loci vocabulo deſignat̉. Du plicem aūt eſſe dicūt gehennā ignis ⁊ ſulphuris Ex li bro de naturis reꝝ. Sicut aūt cor aīalis in medio dicit̉ eſſe: ita infernuſ in medio terre eſſe ꝑhibetur. Et ibi eſt maxime de materia. ideoqꝫ maxime de nō ente. Econ uerſo aūt in celo eſt maxime de forma: ⁊ ideo maxime d ente: quid ergo miꝝ ſi peccatum qd̓ nichil eſt: tendit ad infimum. XXV. ¶ De quibuſdam mirabilibus terre locis ¶ Plinius vbi ſupra. Unt aūt in diuerſis terraꝝ locis quedā digna miraculis. Nam paphos celebre phanū habet veneris: in cuiꝰ area quidē nō pluit. In thauro rum peninſula in ciuitate paraſino: eſt quedā terra qua ſanātur om̄ia vulnera. ⁊ circa aſon troadis lapis gigni tur: quo om̄ia corꝑa ꝯſumuntur: ⁊ ſarcofagus vocatur Iuxta flumen nydū duo mōtes ſunt: cuiꝰ alteri natura eſt: vt ferꝝ om̄e teneat Alteri vero vt reſpuat Itaqꝫ ſi in calciamento ſunt claui veſtigia in altero non poſſunt euelli: nec in altero ſiſti. Loeris ⁊ crotōne peſtilentiam annotatū eſt nunꝙͣ fuiſſe. nec vllo quideꝫ motu terre la boratū. In licia vero ſemꝑ a terremotu. xl. dies ſere noſ eſſe. In agro arpano frumentū nō naſcitur etiā ſi ſerit̉ Ad aras mutias in veiente apud thuſculanū ⁊ ī ſilua ciminia loca eſſe aſſerūtur: in quibꝰ in terrā depacta: nō extrahuntur. In cruſtumino fenū natū ibidem noxium eſt: extra vero ſalubre eſt. Iuxta narpaſa oppiduꝫ aſie ſtat horrenda cautes. mobilis vno digito: eadeꝫ tn̄ reſi ſtens ſi corꝑe impellitur toto. Iteꝫ in nea oppido circa ſimulacꝝ minerue in eodē relicta ſacrificia n̄ putreſcūt ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Cariuſ mons eſt in quo ſcor piones ledūt nō indigenaſ: ſꝫ hoſpites. Apud iunonis atam lacuna cinerem habet: qui ꝑflantibus vndiqꝫ ven tis immobilis manet. Nympheꝰ petrā habet: a qua fla ma egreditur que fluentibus deſuꝑ fluuiis accenditur Scotia nullā habet anguē. auem rarā. apem nullā Nā ⁊ ſi quis inde pulueres aduectos ſparſerit inter aluea ria: fauos deſerūt examina. Angues ſyrie dormientes ſuos nō attingūt. nec illis alias nocent. ⁊ tn̄ exteris om nino infeſti ſunt: quaꝓpter ſyri nō eos necant. Thana thos eſt inſula frugifera: ſic a morte ſerpentū dicta: qͦs dū ip̄a nō habet. ⁊ terra inde aſportata alibi ſerpentes perimit ſiti. Et hec eſt in ꝑtibꝰ hibernie Tata locuſ eſt in quem lepores delati moriūtur extremis quidē in lito ribꝰ. Tilia vel tile eſt inſula in qua nunꝙͣ arbores depo nunt folia: in hac ſemꝑ eſt dies ſex eſtiuis menſibꝰ. Sē per nox hyemalibꝰ. ¶ XXVI. ¶ De terre motu et eiꝰ cauſis. ¶ Seneca li. iij Ueramꝰ nunc quid ſit: qd̓ terrā ab infimo mo ueat: tantiqꝫ ponderis molem pellat. Cur etiā modo tremat: modo laxata ſubſideat: nūc ī par tes diuiſa diſcēdat. Et alias interuallū ruine ſue ẜuet. alias cito cōprimat. Nūc amnes notos introrſum ꝯuer tat. Nunc aūt ignotos exprimat: ⁊ ignes ſimiliter. Aqͣ rum etiā aliqn̄ calentiū venas aperiat. aliqn̄ refrigeret mille miracula mouet. faciemqꝫ locis mutat. defert mō tes. plana ſubrigit. valles extuberat. Nouas in ꝓfūdo inſulas erigit. Cauſaꝫ quidē qua terra concutit̉. alij in aqua eſſe. alij in ignibꝰ. alij in ſpiritu eſſe putauerunt. alij in om̄ibꝰ his. Illud ante om̄ia michi dicendum eſt opiniones veteres eſſe rudes ⁊ paꝝ exactas. Circa ve rum enī adhuc errabatur: qꝛ noua erant oīa primo tem tantibꝰ. poſtea vero eadē ip̄a limata ſunt Et ſi quid ab illis ſit inuentū. nichilominꝰ referri debet acceptū. Ma gni enī animi fuit reꝝ latebras dimouere. Cū excuſati on igitur veteres audiendi ſunt. Nulla eniꝫ res dū in cepit cōſummata eſt: ſed in omni negocio ſemꝑ longe a ꝑfecto fuere principia. Cauſam quidē terremotus eſſe ſpiritū: ⁊ ip̄e cōſentio: quē nō ꝑ tenuiſſima foramina: ſꝫ ꝑ maiora ⁊ potentiora intrare credibile eſt. Nā in nr̄is quoqꝫ corꝑibꝰ cutis ſpūm reſpuit: nec illi eſt introitus: uiſi ꝑ quē trahitur: nec receptꝰ quidem in neruis vl̓ pul pis p̄t cōſiſtere: ſed in laxiore corꝑis ꝑte. Idem d̓ terra ſuſpicari licet: vel ex hoc ꝙ motꝰ nō circa ſummā terrā eſt: ſed ſubter ⁊ ab imo. huiꝰ indiciū vel ꝙ altitudinis ꝓfunde iactantur maria. motis .ſ. his ſupra q̄ fuſa ſunt veriſimile igitur terrā ex alto moueri: ⁊ illic ſpūm in ca uernis ingentibꝰ concipi. qui cū magna vi vacuū terre locū oppilauerit penitꝰ: ac rixari ceꝑit: latera ip̄a inter que latet ſepiꝰ ꝑcutit: ita vt edificia ſupra poſita ꝓcum bant. deniqꝫ cur aliquis ad hoc ſtupet: ꝙ es vniꝰ ſtatue ne ſolidū quidem: ſed concauū ac tenue diruptū eſt. dū fortaſſis in illud ſe ſpūs querens fugā incluſerit. Inter argumenta vero quibꝰ ꝓbat̉ iſta ſpū fieri: nō ē ꝙ dubi tes ⁊ hoc ponere: cū maximꝰ editꝰ tremor eſt: quo in or bes terraſqꝫ ſeuitū eſt. nō poteſt illi par alius ſubſequi Sed poſt maximū leues motꝰ ſunt: qꝛ iā vehementiꝰ ex itum ventis luctantibꝰ fecit: reliqui deinde nō ideꝫ poſ ſunt: nec pugna illis opꝰ eſt: cū iā viā inuenerint: ſequā turqꝫ qua prima et maxima vis euaſit ¶ XXVII. ¶ Iterum de eodeꝫ. ¶ Plinius libro ſecūdo Otꝰ ⁊ hyatꝰ terre ceteraqꝫ om̄ia hmōi vi ſide rum fieri exiſtimant. Sed illoꝝ triū: quibꝰ ful mina aſſignāt. ac ventos in cauſa eſſe non reor dubiū: neqꝫ enī vnꝙͣ intremiſcūt terre niſi ſopito mari: celoqꝫ adeo trāquillo: vt volatꝰ auiū nō pendeāt ſubtra cto om̄i ſpiritū: qui vehit: nec vnꝙͣ niſi poſt ventos ꝯdi tos .ſ. in venas ⁊ cauernas eiꝰ occulto afflatu. Nec ali ud eſt in terra tremor. ꝙͣ in nube tonitruū: nec hyatꝰ ali ud: ꝙͣ cū fulmen erumpit incluſo ſpiritū luctāte: ⁊ ad li bertatem exire nitente. Deſinūt aūt tremores cū ventꝰ Liber Septimus emerſit. fiunt etiā ſimul cū terremotū. ⁊ inundationes. maris: eodem .ſ. ſpiritu infuſi: vel reſidentis ſiuū r̄cepti ¶ Ex imagine mundi. Hinc tellꝰ ſycilie: q̄ cauernoſa et ſulphure ⁊ bitumine ſtrata: ventis pene tota ⁊ ignibus patet: ſpiritu introrſum concertante: multis ſepe locis fumū: vel vaporē: vel flamā eructat: vel ⁊ vento acri vi incumbente ⁊ arenas ⁊ lapides inde egerit. ¶ Iſidoruſ li. xiiii. Terremotū alij dicūt eſſe ventū in ꝯcauis eius: qui motꝰ: eā mouet. Alii dicunt aquā generalē ī terris moueri: ⁊ eas ſimul cōcutere ſicut vas. Alij eandē ter ram frangi volunt: cuiꝰ plerūqꝫ latentes ruine ſuꝑpofi ta cuncta concutiūt. Terre quoqꝫ hyatꝰ aūt motū infe rioris aque fit: aut crebris tonitruis: aut de terra cōca uis erumpentibꝰ ventis ¶ Philoſophꝰ in. .iii. li. methe oroꝝ. Anaxagoras ait: ꝙ altior ether inflatꝰ deſcendit inferiꝰ. ⁊ occultatur in terra ꝓpter ſubtilitatē ſuam. ibi qꝫ agitatur ſurſum ⁊ deorſum: ⁊ hinc terra mouet̉. De mocritꝰ aūt dixit ꝙ terrā ſimilis eſt vtri pleno: cū ergo recipit additionē aque ex pluuiis ſuꝑ eā deſcendentibꝰ agitatur aqua in ea ꝓpter artatōeꝫ loci: ⁊ mouet eam. Illiꝰ quoqꝫ ſignū dixit. ꝙ terra humectat̉: ⁊ poſtea exic catur. Aqua vero in fiſſuras eiꝰ fluens agitatur interi us ⁊ eiꝰ agitatio eſt cauſa terremotꝰ. Sed oīm iſtoꝝ ſer mo error eſt. ſi eniꝫ ita. vt dicunt. eſſet. terremotus toti terre cōmunicaretur. dico ergo. ꝙ vapor ſiccꝰ ex terra generatꝰ ꝑ caliditatē ſolis ad eā ꝑuenientis duplex eſt. Unꝰ qui apparet ex terra ſurſum aſcendens. et hic eſt ventꝰ. Aliꝰ aūt factꝰ in ventre terre illic agitatur: ⁊ in de terra mouetur. Nō eſt enī ex elemētis ꝙ poſſet tantā cōmotionē facere: niſi ventꝰ. Nā ⁊ ip̄e eſt mouēs aquā ⁊ ignem motu vehementi. inflat igne: ⁊ eſtuat aquā per vehementiā ⁊ potentiā ſuꝑ illud. ¶ De ſpeciebus terremotus. ¶Ideꝫ in eodē XXVIII. Uidā aūt terremotꝰ eſt: ſicut res tremorem ha bens. Quidā vero ſicut maior ſonitꝰ corporuꝫ fricantiuꝫ ſe in aere. Qd̓ accidit ex diuerſitate agitatōis venti in terra incluſi. Et eſt ſicut homo n̄ po tens retinere ventū agitatū in ventre ſuo. vnde in qui buſdā locis accidit terremotꝰ. ⁊ nō quieuit donec ſciſſa eſt terra. Et exiuit ventꝰ audita voce. Rurſus dicit̉ ꝙ ẜm tempꝰ herculis regis in quadā inſula corinthi fuit terremotꝰ. ⁊ nō ceſſauit augmentari terra illa: donec fa ctꝰ eſt ibi colliſ. De inde ſciſſus eſt ille locꝰ: ⁊ exiuit inde ventꝰ vehemens ⁊ fortis. Exiuitqꝫ ex eo cinis: qui ope ruit ciuitatē deſtruens eā. Eiuſqꝫ loci imp̄ſſio .i. combu ſtio manifeſta eſt vſqꝫ nunc. Generatio aūt cineriſ illic eſt. qꝛ caliditas ibi coartata cōbuſſit terrā q̄ erat in cō cauitate illiꝰ loci. auditur aūt vox terremotꝰ. qꝛ quādo ventū in terra coartatū impellit aqua maris ibidē coar tata vapor vnꝰ ꝓpter aliū agitatur. plerūqꝫ etiā videt tenebroſitas ſolem tegēs abſqꝫ nube: ꝓpter ꝯſuꝑintio nem terremotꝰ. qꝛ ventꝰ egrediēs ē terra fit vapor groſ ſus .ſ. cū cinere mixtꝰ. ⁊ ideo lucē ſolis obnubilat ¶ Se neca vbi ſupra. Duo tn̄ ſunt genera terremotꝰ. vt poſſi donio placet. vnū dicitur ſucceſſio. cū .ſ. terra quātitur: ⁊ ſurſum ac deorſum mouetur. alteꝝ inclinatio. quā in latera nutat nauigii more. Ego ⁊ tercium exiſtimo: qui tremor terre vocatur. ⁊ vtriqꝫ diſſimilis eſt. Tūc enim ſuccutiuntur oīa. nec inclinātur: ſed vibrātur. Res qui dem in hmōi caſu minime noxia. ſicut longe ꝑnicioſior eſt inclinatio ꝯcuſſione. Niſi enī celeriter ex altera ꝑte ꝓperauerit motꝰ: qui inclinata reſtituat: ruina neceſſa rio ſequitur. Nobis ergo placꝫ hunc eſſe ſpūm: qͥ poſſit tanta conari: quo nihil eſt in reꝝ natura potentiꝰ. nihil acriꝰ. Sine quo nec illa q̄ vehementiſſima ſunt valent. Ignē enī ſpūs incitat. aque ſi ventū detrahas. inertes ſunt. Cū aūt eas adit flatꝰ. impetū faciūt. poteſt etiam magͣ terraꝝ ſpacia diſſipare nouoſ mōtes extollere. In ſulas an̄ nō viſas in medio mari ponere. ¶ XXIX. De multiplici eius effectu ¶ Plinius vbi ſupra Arie itaqꝫ terra quatit̉. ⁊ mira oꝑa eduntut. alibi ꝓſtratis menibus. alibi hyatu profundo ¶¶ hauſtis. alibi egeſtis molibuſ. alibi emiſſis am nibus. nōnunꝙͣ etiam ignibus calidis ve fontibꝰ: alibi auerſo fluminū curſu. procedit vero comitaturqꝫ terri bilis ſonuſ: alias murmur ſimile mugitibus: aut clamo ri humano. armorū ve pulſantium fragori: pro qͣlitate materie excipiētes: formaqꝫ vel cauernaꝝ: vel cuniculi per quem meat exiliꝰ graſſante. in anguſto eodeꝫ rauco In recuruis reſultāte. In duris fremete alias feruente In humidis fluctuante: et ſtagnātibus: Item feruēte cōtra ſolida. itaqꝫ ſine motu ſepe editur ſonus: nec ſim plici modo quatitur vnꝙͣ: ſed tremit: vibratqꝫ. hyatus vero alias remanet. oſtendens q̄ ſorbuit. alias occultat ore comp̄ſſo. rurſuſqꝫ ita inducto ſolo: vt nulla veſtigia extent vrbibꝰ plerūqꝫ deuoratis. agrorūqꝫ tractu hau ſto. Nā ingens factū eſt terraꝝ portentū. L. Marcio. ſex. iulio. conſ. in agro mitinenſi. duo eniꝫ montes inter ſe ꝯcurrerunt: crepitu maximo aſſultates: recedenteſqꝫ inter eos flamā fumo in celū exeunte interdiu ſpectāte e via emilia magnaqꝫ romanoꝝ equitū familiarumqꝫ multitudine. Eo cōcurſu ville om̄s eliſe. aīalia ꝑmulta q̄ intra fuerāt: exanimata ſunt. Nō minꝰ miꝝ oſtentuꝫ ⁊ noſtra etas cognouit. anno neronis principis ſup̄mo: pratis oleiſqꝫ intercedente publica via in contrarias ſe des trāſgreſſis in agro marrucino. ¶ Areſtotiles ī libro de vegetabilibꝰ. Terremotꝰ ſepe oſtendit fontes flum naqꝫ priꝰ latentia: qn̄ terra ſcinditur ex vapore vnctuo ſo. Nā in fluuiiſ: qui ſub terra generātur a montiū plu uiis. cū aque multiplicate ſunt interiꝰ conſtricte: fit ex eis vapor ſuꝑfluꝰ ꝓpter comp̄ſſionē: ſcinditqꝫ terrā: et apparent fontes ⁊ flumina: que priꝰ cooꝑta fuerunt. ¶ XXX. De peſtilentia conſequente motum terre ¶ Seneca vbi ſupra. N campano motu ſexcentaꝝ ouiū gregeꝫ exa nimatuꝫ in pompeiana regione narratur. So llent enī poſt magnos terraꝝ motus fieri peſti lentie: nec mirum. Multa enī mortifera in alto latent. Aer eteuī ipſe vel terraꝝ culpa: vel pigricia: et eterna nocte torpeſcens. haurientibus gͣuis eſt: vel corruptuſ internoꝝ igniū vicio: longoqꝫ ſitu emiſſus purū hunc liquidūqꝫ maculat. inſuetūqꝫ ducētibꝰ ſpūm affert no ua genera morboꝝ: quid ꝙ etiā inutiles alique peſtilē teſqꝫ paludes in abdito latent: vt quaſ nunꝙͣ vſus exer ceat. nunꝙͣ aura liberior exuerberet. craſſa igitur et̓ gͣui ꝑpetuaqꝫ caligine nichil niſi peſtifeꝝ corꝑibꝰ noſtriſqꝫ contrariū habent. Aer quoqꝫ qui mixtꝰ eſt illis. quiqͣ inter illaſ iacet: cū emerſerit: late viciū ſuū ſꝑgit: ⁊ hau rientes necat. faciliꝰ aūt hoc malū pecora ſentiunt: quo auidiora ſunt: aꝑtoqꝫ celo plurimū vtuntur ⁊ aquis: qͥ rum maxima in peſtilentia culpa eſt. oues quoqꝫ quo ꝓ piora terris capita ferunt: corruptas eſſe nō miror cuꝫ afflatꝰ aeris diri circa humū ip̄m exceperint: nocuiſſet ille ⁊ hominibꝰ: ſi maior exiſſet. Sed illum aeris ſinceri copia extinxit: anteꝙͣ vt ab hoīe poſſet trahi ſurgeret. Multa vero terras mortifera habere. vel ex hoc iifeſ lige: ꝙ tot inde venena naſcuntur. nō manu ſparſa: ſed ſponte: ſolo .ſ. habente mali vt boni ſemina Quid ꝙ plū ribꝰ ytalie lociſ ꝑ foramina quēdā peſtilēs exalat vapoꝫ Quē nec homini ducere nec fere tutū eſt. Aues quoqꝫ ſi in illū inciderint: anteꝙͣ celo leuantur meliore: in ipſo volatu cadūt. liuentqꝫ corꝑa. fauces tument. hic quid ſpūs ꝙͣdiu terras cōtinet. tenui foramine fluenſ: nō plꝰ habet potentie: ꝙͣ vltro ſibi illata conficiat. vbi vero ꝑ ſecula cōditis tenebris: ⁊ triſticia loci creuerit: in viciū ingraueſcit. Eoqꝫ mora peior: quo ſegnior. Exitū ergo Liber Septimus nactus aera noſtre regionis infuſcat. Et tunc etiā nle purior ſpūs tranſit in noxiū. vincuntur eniꝫ meliora pe ioribꝰ. Inde ſubite ꝯtinueqꝫ mortes ⁊ monſtruoſa mor boꝝ genera. nec prius peſtilentia deſinit: ꝙͣ laxitas celi ventorūqꝫ iactatio ſpūm illū grauē exercuerit vel exte nuauerit. ¶ XXXI. Quibꝰ in locis accidat terremotꝰ et quibꝰ nō ¶ Areſtotiles in libro metheororum tercio. It aūt terremotꝰ vehemens in locis in quibus eſt vehemens maris vndatio ⁊ agitatio: ⁊ ī lo cis cauernoſis: qꝛ in his maxime fit coartatio venti. ¶ Ideꝫ in libro de vegetabilibꝰ ſic ait. Terremo tus in arenoſis locis nō fit: ſed in terris duris. que loca ſunt aquaꝝ ⁊ montiū. Aqua enim ſolida eſt: ⁊ lapides ſolidi. Naturaqꝫ aeris calidi ⁊ ſicci eſt aſcendere. Cuꝫ ergo due ꝑtes eiꝰ corroborātur impellūt locū: ⁊ exit ab eo vapor ille. Ꝙ ſi locꝰ rarꝰ eſſet: vapor primitꝰ paula tim exiret. Sed qꝛ ſolidꝰ eſt vapor: cōgregatis ꝑtibus terrā poteſt ſcindere. Igitur terremotꝰ accidit corꝑibꝰ tm̄ ſolidis. Ideoqꝫ in ꝑtibꝰ plante ⁊ aīalis nō fit: qꝛ in raritate ip̄aꝝ eſt aer qui ſemꝑ aſcendit. In alijs autem oībus erit. nā multotiēs quoqꝫ erit in fictilibꝰ: ⁊ vitro: ⁊ in mineris aliquibꝰ. ¶ Seneca vbi ſupra. Egiptū nū ꝙͣ tremuiſſe tradunt: eo ꝙ ex limo tota cōcreuit. Turbi dus eniꝫ nylus defluens: multūqꝫ ſceni trahens. Et id ſub inde prioribus terris apponens. annuo incremento ſemꝑ vltra tulit. Inde pinguis ⁊ limoſi ſoli eſt egiptuſ nec vlla interualla in ſe habet: ſed creuit in ſolidum are ſcente limo. cuiuſ p̄ſſa erat ac ſedens ſtructura. dū ꝑtes glutinarentur. nec inane quicꝙͣ interuenire poterat. cū ſolido liquidū ac molle ſemꝑ accederet. ¶ Plinius vbi ſupra. Maritima aūt maxime quatiūtur: nec montuo ſa tali malo carent. Exploratū eſt michi alpes appenni nas ſepiꝰ tremuiſſe. Itē gallie ⁊ egiptꝰ minime quātiū tur. qm̄ hic eſtatis cauſa obſtat: illic hiemis. XXXII. ¶ Quibꝰ tꝑibus accidat et quibus nō. ¶ Areſtotiles in libro metheororum tercio. Uod aūt terremotꝰ fit ex vento in terra coarta to. ſignū eſt. qꝛ plurimum eiꝰ cauſe eſt. qn̄ flare ſolent venti: quare ⁊ in nocte plus ꝙͣ in die. qd̓ eſt ꝓpter elongatōem ſolis. Et cū fit in die tunc in me ridie ⁊ apud diluculū. qm̄ hore ſunt in quibus multipli cantur ventoꝝ flatꝰ. plurimū etiā fit ī vere ⁊ autumno: ⁊ in horis multaꝝ pluuiaꝝ: ⁊ in tꝑibꝰ ſicce cōplexionis qꝛ in his maxime fit ventoꝝ flatꝰ. nō fit aūt in eſtate et hyeme niſi paꝝ: qꝛ calor ⁊ frigꝰ ventos ꝓhibent: vt di ctum eſt. In tꝑe quidē ſicco fit plꝰ: qꝛ eſt in eo vapor ſic cus. Et in tꝑe multo humido fit multꝰ: qꝛ qn̄ multiplica tur humiditas in terra. ingroſſatur ⁊ opilat exitum va poris terre. Sicqꝫ occultat̉ in ea ⁊ agitatur: ⁊ inde fi motꝰ terre. Itē terremotꝰ ꝓuenit apud eclipſim ꝑ lunā qꝛ calor ſolis tūc nō ꝑuenit ad terra: ⁊ ideo coartat̉ va por nec aſcendit ſed agitatur ⁊ mouet terrā. ¶ Plinius vbi ſupra. Autumno aut vere terre crebriꝰ mouentur: ſicut fulmina. Ideoqꝫ gallia ⁊ egiptꝰ minime quatiunt̉ qm̄ hic eſtatis cauſa obſtat: illic hiemis. Itē noctu ſepi us: ꝙͣ interdiu. Maximi aūt ſigna motus futuri ſunt: matutini veſꝑtiniqꝫ: ſed ꝓpinquā luce crebri. Interdiu aūt circa meridieꝫ fiunt. Et ſolis luneqꝫ defectu: qm̄ tē peſtas tunc ſopiuntur. ¶ XXXIII. ¶ De ſignis terremotꝰ ¶ Areſtotiles vbi sͣ. Nte motū accidentē diluculo inuenitur aer fri gidus ⁊ quietꝰ: qd̓ fit ꝓpter coartationeꝫ venti Ain terra. qn̄qꝫ vero antecedit terremotū qd̓daꝫ ſignū: videtur enī ī celo quedā nubes longa: ſicut linea recta ante ſolis occaſum: qꝛ tūc ẜuatur ventꝰ ⁊ quie ſcit ¶ Plinius vbi ſupra. Precipue vero eſtꝰ imbreꝫ ſequi tur: vel imbres eſtū. Nauigātes quoqꝫ ſentiūt non du bia cōiectura: ſiue flatu intumeſcente fluctu ſubito: aut quatiente icti. Intremūt aūt ⁊ in nauibꝰ poſita eque ꝙͣ in edificiis: crepituqꝫ motū p̄nunciant. quin ⁊ volucreſ nō impauide ſedent. Sꝫ ⁊ in celo ſignū p̄cedit motū fu turo: aut interdiū aut paulopoſt occaſum ſereno ceu te nuis linee ſpaciū nubis in longū porrecta. Eſt ⁊ in pu teis turbidior aqua: nec ſine odoris tedio. ¶ Actor. Ad hoc aūt vt fiat terremotꝰ tria ꝯcurrere dicunt̉ .ſ. locus. materia. cauſa impellens: locꝰ eſt vaſta ꝯcauitas. nullū aut paruū: aut remotū: aut tortuoſum habens reſpira culum. Materia eſt vapor groſſus calidꝰ ⁊ ſiccus. Cau ſa impellens eſt vehemēs maris agitatio: aut vapor ip ſe ex ſe motū ꝯcipiens. XXXIIII. ¶ De terris et inſulis ex cauſis terremotuſ enaſcentibus. ¶ Plinius vbi ſupra. Imul aūt vt dictū eſt cū terremotu fiunt ⁊ inū Idatōes maris. eodē videlicet ſpiritu infuſi: aut reſidentis ſinu recepti eademqꝫ naſcentiū cau L ſa terraꝝ eſt: cū idem ille ſpūs ad tollendū potens: ſolo nō valet erumꝑe. naſcuntur em̄ hoc modo nec fluminū tm̄ inuectu: ſicut echynades inſule ab echeloo amne cō uecte. maiorqꝫ ꝑs egipti a nylo: in quā a pharo inſula noctis ⁊ diei curſum fuiſſe homero credimꝰ: nec receſſu maris ſicut idem circeꝰ. qd̓ accidiſſe ⁊ in ambracie por tu decem miliū paſſuū interuallo. ⁊ athenienſiū quinqꝫ mille paſſuū ad pyreū: memoratur. Et epheſi vbi quon daꝫ edē dyane alluebat: herodoto ſi credimꝰ: mare fuit ſupra memphim: vſqꝫ ad ethyopū montes. Naſcuntur ⁊ alio modo terre: ⁊ repente in aliquo mari emergunt: velut paria ſecū faciente natura: queqꝫ hauſerit hyatꝰ alio loco reddente. Clare iampridem inſule delos ⁊ rho dus memoria ꝓduntur enate. poſtea minores vltra me lo anaphe. Intra lemnū ⁊ helleſpontū: nea. Inter leſbū ⁊ theon: halone. Inter cycladas olimpiadis. cxxxv. an no quarto Thera ⁊ theraſia. Inter eaſdem poſt annos cxxx. hiera: eademqꝫ automate. Et ab ea duobꝰ ſtadiis poſt annoſ. cx. in nr̄o euo. M. iunio ſillano. ⁊. L. Balbo ¶ XXXV. conſſ. ad. viii. ydus iulii thia. ¶ De inſulis ac terris mari abſorptis Nte nos ⁊ iuxta ytaliā inter eolias infulas. itē qꝫ iuxta cretā emerſit ē mari mille quingentum paſſuū vna. Cū calidis fontibꝰ altera in tuſco ſinu flagras hec violento cū flatu: ꝓditur quoqꝫ memo rie magnā circa illā multitudinem piſciū fluitantem cō feſtim expiraſſe. Sic ⁊ in campano ſinu fertur pythecu ſas ortas. mox in his epopon montem cuꝫ ex eo flama emicuiſſet repente equatū campeſtri planicie. in eadem ⁊ oppidū ꝓfundo hauſtū. Alioqꝫ motu terre: ſtagnum emerſiſſe. Et alio ꝓuolutis montibꝰ inſulā extitiſſe pro chytam. Nā ⁊ hoc modo fecit inſulas reꝝ natura: auel lit ſiciliā ytalie. cypꝝ ſirie: euboeā boecie. euboe athlan tem ⁊ macriā. belbicū bithinie. leucoſiā ſyrenū ꝓmonto rio. Rurſus abſtulit inſulas mari: iunxitqꝫ terris. an tiſſaꝫ leſbo. zephiriū halicarnaſo. ethuſaꝫ mindo. domi ſton ac ꝑnen mileto. arthemiſian parthenio ꝓmontorio Hibanda quondaꝫ inſula yonie: ducentis nunc a mari ſtadiis abeſt. Syriden epheſus in mediterranea habet De raſidas ⁊ ſophoniā vicinā ei magneſia. Epydaurꝰ ⁊ oriton inſule eſſe deſierūt. In totū vero terras abſtu lit. primū oīm vbi athlanticuꝫ eſt mare. ſi platōni credi mus in medio ſpacio. mox interno quo videmus hodie merſam acarnamā ſinu ambrachio achaiaꝫ corinthio. Europā aſiāqꝫ ꝓpontide ac ponto. ad hoc prupit mare leucāda. anthirrū. helleſpontū. boſforos duos. Et vt ſi nus. ſtagnaqꝫ p̄tereā. ip̄a ſe condens terra deuorauit. Cibotū altiſſimū montem: cū oppido curite. Siphiluꝫ in magneſia. ⁊ priꝰ in eodem loco clariſſimā vrbem q̄ tā talis vocabatur. Pyrrā ⁊ antiſtā circa moet in pontus abſtulit. Elicē ⁊ burā ſinꝰ corinthiꝰ quaꝝ in alto appa rent veſtigia. ex inſula oēa pluſqͣ triginta miliū paſſuū Liber Septimus abrupta ſubito cuꝫ plurimis mortalibꝰ rapuit. ⁊ in fici liam dimidiā tyndarida vrbē: ⁊ quidqͥd ab ytalia deeſt Similiter ⁊ in boecia ⁊ eleuſina. ¶ XXXVI. De terris ſemper trementibus et inſulis fluctuantibus. Uedā vero terre tremūt in aduentantiū ingreſ ſu: ſicut in gabinenſi agro nō ꝓcul ab vrbe ro mana iugera ferme ducenta equitantiū curſu. Similiter in reatino quedā inſule ſemꝑ fluctuāt: ſicut in agro tecubo ⁊ eodē reatino. mutinenſi. ſtationēſi. in vadimonis quoqꝫ lacu: ⁊ adcutiliaſ aquas opaca ſilua q̄ nunꝙͣ die ac nocte loco eodē videtur. in lidia aque vo cantur calamine nō ventis ſolū: ſed etiā contis vel quo libet impulſu multoꝝ ciuium in itridatico bello ſalꝰ fue re. Sunt ⁊ in nimpheo ꝑue. ſaltares dicte: eo ꝙ in can tu ſymphonie ad ictꝰ pedū modulantiū mouent̉. in tar quinenſi lacu magno ytalie: nemora duo circūferuntur Nunc triquetrā edentes figurā. Nūc rotundā cōplexu ventis impellentibꝰ. Quadratā vero nūqͣ. XXXvII ¶ De remedio cōtra terremotū. Ed in eiſdē videlicet terre mōtibꝰ remediū eſt: quale cloace ⁊ crebri ſpecꝰ p̄bent. Precōceptū em̄ ſpūm exalāt: qd̓ in certis notatur oppidis q̄ minꝰ quātiunt̉ crebris ad purgandū eluuiem cuniculis cauata. Multo quoqꝫ tutiora ſunt in eiſdē illis que pē dent ſicut neapoli in ytalia intelligitur: ꝑte eiꝰ q̄ ſolida eſt. ad tales caſus obnoxia. Tutiſſimi etiā ſunt edificio rum fornices. anguli quoqꝫ parietum. poſteſqꝫ alterno pulſu renitentes. Sed ⁊ latere terreno facti parietes. minore noxa quatiunt̉. Magna eſt differentia ⁊ in ip̄o genere motꝰ: pluribꝰ enī modis quātit̉: tutiſſimū eſt cū vibrat: criſpante edificioꝝ crepitu. Et cū intumeſcit aſ ſurgens: alternoqꝫ motu reſidet innoxiū. Et cū ꝯcurrē tia tecta ꝯtrario ictu arietant: qm̄ alter motꝰ alteri reni titur. vndantis aūt inclinatio ⁊ fluctꝰ more quedā volu tatio infeſta eſt. Aut cū in vnā ſe ꝑtem totꝰ motꝰ impel lit. deſinunt aūt tremores cū ventꝰ emergit. Sin aūt du rauerint: nō ante quadraginta dies ſiſtuntur: plerūqꝫ vero ⁊ tardius: vtpote cū quidē annuo ⁊ biennii ſpacio XXXVIII. durauerint. Morale ſenece de teremotū. ¶ Seneca li. iij. Ec lucilli ꝙͣtum ad ip̄as cauſas. Illa vero nūc que ad animoꝝ ꝯfirmatōeꝫ ꝑtinent qm̄ magis noſtra refert fortiores fieri ꝙ doctiores. Sꝫ al teꝝ ſine altero nō fit. Nō eniꝫ aliunde animo robur ve nit: ꝙͣ a bonis artibꝰ ⁊ ꝯtemplatōe nature. Quē enī nō hic ip̄e terremotꝰ aduerſus om̄s caſus firmauerit ⁊ ere xerit. Cur enī hoīem aut ferā: cur ego ſagittā aut lance am tremā. Maiora me ꝑicula exſpectāt fluminibꝰ ⁊ ter ris: ac magnis nature ꝑtibꝰ petimur. Querendā ſūt ita qꝫ ſolacia trepidis: ⁊ demendꝰ ingens timor. Quid enī cuiꝙͣ ſatis tutū videri poteſt: ſi mundus ip̄e ꝯcutitur: ⁊ ꝑtes eiꝰ ſolidiſſime labātur. Si qd̓ ꝓprium habet terra ſtare. ꝑdidit. vbi reſident metꝰ noſtri. Quā ꝑſpicimus latebra: ſi orbis ip̄e ruinā agitat. Si hoc qd̓ nos tuetur ac ſuſtinet: ſupra qd̓ vrbes ſite ſunt: ⁊ qd̓ fundamentuꝫ orbis quidā eſſe dixerūt: diſcedit ⁊ titubat. Quid eē ſo lacii poteſt: vbi timor fugam ꝑdidit. A tempeſtate nos vendicat̉ portꝰ: nimboꝝ vim effuſam tecta ꝓpellunt. fu gientes nō ſequitur incendiū. Et aduerſus tonitruum ac celi minas ſubterranee domꝰ ⁊ in altū ſpecꝰ remedia ſunt. Iſte celeſtis ignis terrā nō trāſuerberat: ſꝫ exiguo eiꝰ obiectu retunditur. In peſtilentia ſedes mutare licꝫ nullūqꝫ malū ſine effugio eſt. Nunꝙͣ eī fulmina ppl̓os puſſerunt: peſtilens celū vrbes exhauſit: nō abſtulit. hꝰ aūt malū latiſſime patet: ineuitabile ac publice noxium Nō enī domos ſolum aut familias aut vrbes ſingulas haurit: ſꝫ gentes totas regioneſqꝫ ſubuertit. Et modo ruiniſqꝫ oꝑit: modo in alta voraginē cōdit. ac ne id quidem quo appareat ſaltē fuiſſe relinquit. Nec deſunt. hoc genꝰ mortis magis timeāt: quo in abruptū cū ſede bus ſuis eunt: ⁊ e viuoꝝ numero viui auferūtur. vnde ⁊ aliquos inſanis attonitiſqꝫ ſimiles fecit metꝰ. motus diſcurrere cernentes. vrbes cadere. populos opprimi. terrā ꝯcuti. Nō enī facile eſt inter magna non deſipere mala. Itaqꝫ leuiſſima fere ingenia in tm̄ venere formi dinis: vt ſibi exciderent: quaſi nō om̄e fatū ad eundem veniat terminū. Cū enī ad exitū venimꝰ omnes ī equo ſumꝰ. Nichil itaqꝫ intereſt: vtꝝ me lapis vnus elidat: an mons totꝰ p̄mat. vtꝝ ſuꝑ me domꝰ vniꝰ onus veniat an totꝰ terraꝝ orbis caput meū abſcondat. In pace et in aꝑto reddā ſpūm: an ī vaſto ſinu terraꝝ dehiſcentiū Solꝰ in illud ferar ꝓfundum: an cum magno comitatu populoꝝ concadentiuꝫ. nichil mea intereſt: ꝙͣtus circa mortē meā tumultꝰ ſit: ip̄a vbiqꝫ timenda eſt. ꝓinde ma gnum ſumamꝰ aīm aduerſus iſtā cladē. que nec euitari nec ꝓuideri poteſt. Iſtoſqꝫ deſinamus audire: qui poſt hunc caſum ē campania migrarūt: illiqꝫ regioni renun ciauerunt. oīa etenī eiuſdē ſortis ſunt. Et ſi nondū mo ta: tn̄ mobilia Nichil itaqꝫ vt immobile eſſet: natura cō cepit. At alia tꝑibus alijs cadunt: omniſqꝫ ſoli vicium eſt: male coherere. Et ex cauſis pluribꝰ ſolui. ſummaqꝫ manere. ꝑtibus ruere. ¶ XXXIX. ¶ Adhuc de eodē. Taqꝫ humano generi dictū puta: qd̓ illis inter ohoſtē ſtupentibꝰ dictū eſt. vna ſalꝰ victis nullā ſperare ſalutē. Si vultis nichil timere: cogita te oīa timenda eſſe. Nā nec cibꝰ: nec humor: nec ſomnꝰ: nec vigilia: ſine menſura quadam nobis ſalubria ſunt. Cūqꝫ mors vbiqꝫ p̄ſto ſit: ⁊ vndiqꝫ occurrat: nullū ma ius ſolaciū mortis eſt. ꝙͣ ip̄a mortalitas. nichil enī tam exiguū: qd̓ nō in ꝑniciem hoīs ſatis valeat. Ideo nō de bent nos iſta ꝯfundere: tanꝙͣ plus mali in ſe habeāt: ꝙͣ vulgaris morſ. Neceſſe eſt enī mori qn̄qꝫ vbicunqꝫ: ſtet licet humꝰ ⁊ ſe teneat ſuis finibus ſupra me qn̄qꝫ erat Intereſt ergo illā ego michi. an ip̄a ſe michi imponat. Ęgregie virgiliꝰ. ſi cadendū inquit michi eſt e celo. ceci diſſe velim. Ingenti itaqꝫ animo mors ꝓuocanda eſt. nichil enī ꝙͣ minax veniat. refert. Qd̓ quidē a nob iſ pe tit minimū eſt. hic ſenectꝰ ablatura eſt. hic auricule do lor. hic humoris abundantia. hic cibꝰ maximꝰ. hic pes leuiter offenſus. puſilla res eſt homīs vitā: ſed ingen res cōtemptꝰ vite. Qui hanc cōtempſerit. ſecurꝰ vide bit maria turbari: etiā ſi illa omnes excitauerint venti. Etiā ſi eſtꝰ aliqua ꝑturbatōe mundi totū in terras ver tit occeanū. ſecurꝰ quoqꝫ trucē ⁊ horrendā fulminatis celi faciē aſpiciet. frangat̉ licet. et ignes ſuos in exitiuꝫ oīm mittat: ſi etiā ruptis cōpagibꝰ dehiſcens ſolū: ⁊ il la inferioꝝ regna detegātur: ſtabit ſuꝑ voraginē illā in trepidus. Quid enī ad me ꝙͣ magna ſint quibus pereo ip̄m ꝑire nō eſt magnū. ꝓinde ſi volumꝰ eſſe felices: nec reꝝ timore verſari. ſi deſpicere fortunā ſuꝑuacua ꝓmiſ tentem leuia minitantē. eſt anima in expedito habenda ſi illā inſidie. ſiue morbi petent. ſiue hoſtiū gladii. ſiue inſulaꝝ cadentiuꝫ fragor. ſiue ruina terraꝝ. ſiue vaſta vis igniū. quid aliud debeo. ꝙͣ exeuntem hortari. et cū bonis omnibꝰ emittere. vade fortiter. vade feliciter. ni chil dubitaueris redieris. nō de re: ſed de tꝑe queſtio ē facis qd̓ qn̄qꝫ faciendū eſt: reꝝ natura te q̄ genuit expe ctat. fluit quidem tempꝰ. ⁊ auidiſſimos ſui deſerit. nec qd̓ futuꝝ eſt. meū eſt. nec qd̓ fuit: ſed in puncto fugien tis pendeo: ⁊ magnū eſt modicū fuiſſe. Eleganter itaqꝫ leſbiꝰ dicebat cuidā dicenti. lxͣ. annos habeo. hos inqͥt dicis. lx. quos nō habes. et nos quidem qui ſemꝑ tꝑis alieni ſortem ⁊ annos numerauimus amiſſos. hoc arfi gamus animo. ⁊ hoc nobis ſubinde dicamꝰ: moriendū eſt. qn̄. quid tua. mors nature lex eſt. mors tributū offi ciumqꝫ mortaliū: ⁊ maloꝝ oīm remediū eſt. optauit illa Liber Septimus quiſqꝫ timens. hoc igitur vnū meditare lucilli. ne mor tis nomen reformides. effice illam tibi cogitatione multa familiarē. vt ſi ita tuleris. poſſis illi ⁊ obuiā exi re. Sed nobis ignorātibꝰ naturā reꝝ oīa terribilia ſūt quoꝝ metū raritas auget. Leuius enī accidunt familia ria. nā in iuſolito formido maior eſt. Cur aūt nobis qͥc ꝙͣ inſolitū eſt: qꝛ nō ratōe: ſed oculis comp̄hendimꝰ nec cogitamꝰ qͥd illa facere poſſit: ſed tm̄ qͥd fecerit. Bamꝰ itaqꝫ penas hmōi negligentie tanꝙͣ nouis territi: cū il la n̄ ſint noua: ſed inſolita. Cunqꝫ timendi cauſa ſint ne ſcire. nō eſt tanti ſcire: ne timeas. ¶ XI. De terre fecunditate. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Erra quidem. vt dictū eſt ſupra. fecunda eſt: ⁊ oīm nutritiua. in ſe quoqꝫ ꝯtinet metalla p̄cio ſa. ſuꝑ om̄ia elementa paſſibilis ⁊ mutabilis: ⁊ petroſa quidem frigida eſt ⁊ ficca. pinguis ⁊ craſſa cali da eſt ⁊ humida. Lutea vero frigida ⁊ humida. ¶ Pli nius vbi ſupra. Hec quidē .i. terra p̄ ceteris elementis eſt benigna mitis ⁊ indulgens. ⁊ mortaliū vſibꝰ ſemper ancilla. multa generat coacta. ſponte quoqꝫ fundit mul ta. ſuccos odores colores atqꝫ ſapores ⁊ ſimilia: bona qꝫ fide creditū fenꝰ reddit. qd̓ cauſa noſtri alit. Sed vt veꝝ fatear: qd̓ ip̄a nobis maloꝝ genuit remediū. nos il lud vite facimꝰ venenū ¶ Adelardus ad nepotem. At inquis cū terre ſuꝑficies plana primū ⁊ immobilis ſit: quid eſt qd̓ inde mouetur: et ſurgit ac creſcit: et ramos extendit. Nempe cū aliquid terre ſubtiliter cribratum in teſteo vel eueo vaſe reponas: de hinc acceſſione tem poꝝ herbas inde reſurgere videas: cui hoc niſi miracu lo diuine voluntatis mirabili effectui imponas. volun tas inꝙͣ creatoris eſt: vt a terra naſcātur herbe ſed com mixta: ita ꝙ in ſingulis ꝑticulis ſuis q̄ ſenſui ſubiacēt: om̄ia quattuor elementa cū eoꝝ qualitatibꝰ continent. Nā quattuor illa in om̄ibꝰ ſunt ꝑmixta Cū ergo ī hoc terreo corꝑe qd̓ dicitur terra licꝫ ſubtiliter puluerizato quattuor ſunt cauſe neceſſariū qd̓dam compoſitū inde ſurgit .ſ. herba. terreū maxime. aquaticū paꝝ. aereū mi nus. igneū minime. ꝑ terra vtiqꝫ coherens: ꝑ aquā dif fundens: per aerem ⁊ ignem ſurgens. Sed hec plenius infra exponentur: vbi de generatione herbarum ſuo lo co dicetur. XII. De diuerſis generibus terre ¶ Plinius li. xvij. Um aūt diuerſe ſunt ſpecies terre: terraꝫ ama ram ſiue macrā ſi quis ꝓbare velit. demōſtrāt eā atre ⁊ degeneres herbe. frigidā vero retorri de nata: vliginoſam triſtia: rubricā oculi: argilloſaꝫ oꝑi difficillimā. que raſtros ⁊ vomeres ingentibus glebis onerat. ꝙͣꝙͣ aliqn̄ nō qd̓ oꝑi: hoc ⁊ fructibꝰ ſit aduerſuꝫ Item ecōtrario cinericiā: ⁊ ſabulū albū. Nā ſterilis: dē ſa: callo facile dep̄henditur: vel vno cuſpidis ictu. Ca tho breuiter ac ſuo more determinat vicia terre Terrā inquit carioſam caue: neue plauſtro: neue pecore impel las. Ecce hanc tantopere reformidat: vt pene veſtigus etiā interdicat. Redeamꝰ ad ligni cariē: ⁊ inuenimuſ il la. que intm̄ abhominātur. viciā terre .ſ. aride. fiſtuloſe ſcabre. caneſcentes. exeſe. pumicoſe. plꝰ dixit vna ſigni ficatione: ꝙͣ poſſit vlla copia ẜmonis enarrari. Eſt eniꝫ interp̄tatione vicioꝝ quadā non etate: que nulla intelli gi poteſt in ea. Sꝫ natura ſua anꝰ terra: ideoqꝫ ad oīa infecunda ⁊ imbecilla Idem agꝝ optimū iudicat ad ra dicem montiū: planicie in meridiē excurrente: qui eſt ſi tus totiꝰ ytalie. Terrā vero tenerā: que vocetur pulla: erit hec optima ⁊ oꝑi ꝯgrua alias ſatiua. Nā intellige re libeat: dictā mira ſignificatōe tenerā. Et quidqͥd ap tari debet: in hoc vocabulo inuenietur. Illa vbertatis tꝑate: illa mollis: faciliſqꝫ culture: nec mādida: nec ſiti ens. Illa poſt vomeres niteſcens: qualē fons ingenioꝝ homerꝰ in armis ab eo dixit celatā. Addiditqꝫ miracu lum increſcentis: ꝙͣuis in auro fieret: illa quā recentem exquirunt imꝓbe alites vomerē comitāteſ: coruiqꝫ ara toris veſtigia ip̄a rodentes. Cicero lux altera doctrina rum: meliora inquit vnguēta ſunt: que terrā ꝙͣ q̄ crocū ſapiunt. hoc euī maluit dixiſſe: ꝙͣ redolent. ita eſt ꝓfecto illa enī erit optima q̄ vnguenta ſapiet. Ꝙ ſi admonen di ſumꝰ. qualis odor terre ſit. ille qui queritur. ſepe con tingit etiaꝫ illa quieſcente ſub occaſu ſolis: in quo loco celeſtis arcꝰ capita ſua deiecerit. Et cū a ſiccitate cōti nua imbre immaduerit. tūc illū ſuū halitū diuinū ex ſo le conceptuꝫ emittit. cui comꝑari ſuauitas nulla poſſit. Is eſſe odor in cōmota debebit reptuſqꝫ nemine fallet ac de terre odore optime iudicabit. Talis fere in noua libꝰ eſt terra ceſa vetere ſilua q̄ ꝯſenſu laudatur XCII De ratione agriculture ¶ Richardus de ſancto victore in libro exceptionum. Orro agricultura circa quattuor ſpecies exer cetur in terra .ſ. aruū. paſcuū. conſitū. floriduꝫ. Aruū .i. ager qui deputatur ſationibꝰ. Conſi tum vero nemoribꝰ: vt ſunt pomeria. vineta: ⁊ oliueta. Paſcuū cōſiſtit in paſcuis. vt prata. Floridū in floridiſ vt roſaria ⁊ orti. Tuliꝰ in libro de ſenectute. Ueniam igitur ad voluptates agricolaꝝ: quibuſ ego incredibili ter delector: q̄ nec vlla impediunt̉ ſenectute. ⁊ michi ad ſapientis vita ꝓxime vidētur accedere. habent enī ratō nem cū terra. que nuſꝙͣ recuſat impium: nec vnꝙͣ ſine vſura reddit qd̓ accepit: agroqꝫ ornato ⁊ bene culto ni chil poteſt eſſe vberiꝰ: nec ſpecie ornatius. ¶ Ideꝫ in li bro officioꝝ primo. Omniū aūt reꝝ ex quibꝰ acquirit̉ aliqͥd. nichil eſt agricultura meliꝰ. nichil vberiuſ. nichil dulcius. nichil homini libero digniꝰ ¶ Auguſtinꝰ ſuꝑ geneſim li. viii. Quid enim maiꝰ aut mirabilius ſpecta culū eſt. aut magis cū natura reꝝ humana ratio qd̓am modo loqui poteſt: quā cū cōpoſitis ſeminibꝰ. plantatiſ ſurculis. trāſlatis arbuſtulis. inſitis malleolis. tanꝙͣ in terrogetur queqꝫ vis radicis ⁊ germinis qͥd poſſit. qͥd ve nō poſſit: vnde poſſit: vnde nō poſſit. quid in ea non valeat neruoꝝ inuiſibilis interioꝝ potentia. Quid ex trinſecꝰ adhibita diligētia: ⁊ in ip̄a ꝯſideratōe ꝑſpicere qꝛ neqꝫ qui plantat eſt aliquid. neqꝫ qui rigat: ſed deus qui incrementū dat. Nā ⁊ illud oꝑis: qd̓ accedit extrin ſecꝰ: ꝑ iſtū accedit: quē nichilominꝰ creauit: ⁊ quē regit ⁊ quē ordinat inuiſibilis deꝰ. ¶ XIIII. De ipſius apud antiquos veneratione. ¶ Plinius li. xviij. Ruoꝝ ſacerdotes romulꝰ primꝰ inſtituit. ſeqꝫ duodecimū inter illos fratrem appellauit. Nu ma inſtituit deos fruge colere: ⁊ mola ſalſa ſup plicare. ⁊ vt autor eſt hemina. far torrere. quoniā toſtu cibo ſalubriꝰ eſſet. id vno modo cōſecutū. ſtatuendo non niſi toſtū ad rem diuinā puꝝ eſſe. Is ⁊ fortunc calue in ſtituit farris torrendi ferias. Et agroꝝ terminis eque religioſas. hos enim deos tunc maxime nouerāt. Seiā ſcꝫ a ſerendo. Et ſegeſtā a ſegētibꝰ appellabāt quaꝝ ſi mulacra in cyrco videmꝰ. Nec deguſtabāt quidem fru ges nouas aut vina anteꝙͣ ſacerdotes primitias libaſ ſent. Agꝝ male colere cenſoriū ꝓbruꝫ iudicabatur. Et vt refert catho. quē viꝝ bonū colonū dixiſſent: ampliſſi me laudaſſe eſtimabāt: hinc etiā locupletes dicebāt. loqͥ hoc eſt agris plenos. Cautū quoqꝫ beniuolentia leguꝫ eſt: ne boueꝫ priꝰ ꝙͣ ouē nominaret: qui mulctā indicerꝫ frugem quidem aratro queſitā furtim nocte pauiſſe et ſecuiſſe. puberi duodecim tabulis erat capitale. ſuſpen ſumqꝫ cereri grauiꝰ: ꝙͣ homicidio conuictū iubebāt ne cari. Impubem vero p̄toris arbitratu verberari: noxā ve: duplionē ve decerni. Iā vero diſtinctio ciuitatis ip̄i us honoſqꝫ nō erat aliunde. Ruſtice tribꝰ eoꝝ qui ha herent rura: laudatiſſima. Urbane fere in qͣs tranſferri Liber Septimus ignominia eſſet deſidie ꝓbro. Itaqꝫ quattuor ſole erāt a ꝑtibus vrbis in quas habitabāt. Suburbana: palla tina: collina: eſquilina. nundinis vrbē reuiſitabāt. Ideo qꝫ nundinis non licebat habere comicia: ne plebs auo caretur ruſtica. Quies ac ſomnꝰ in ſtramētis erat. Glo riam deniqꝫ ip̄am a farris honore appellabāt adoriam His itaqꝫ moribꝰ nō ſufficiebāt fruges: nulla ꝓuincia rum ytaliā paſcente. veꝝ etiaꝫ incredibilis erat vilitas annone. Trebiꝰ in edilitate aſſibꝰ populo p̄ſtitit frumē tum: quā ob cauſaꝫ ⁊ ei ſtatue. in capitolio atqꝫ palatō ſunt dicate. Et ip̄e ſup̄mo die populi humeris portatꝰ ¶ XIIIII. eſt in rogum. De iugerum portione. Ugeꝝ vocatu eſt: qd̓ vno die vno iugo boū ex Ograri poteſt. Actꝰ dicebatur: in quo boues age rent cū aratro vno impetu iuſto. hic centūuigī ti pedū erat. Et duplicatus in longitudine iugeꝝ facie bat dona quidē ampliſſima imꝑatoꝝ erant: ⁊ fortiuꝫ ci uium ꝙͣto quis vno die circūaraſſet plurimū. Nec ē la tifundiis ſinguloꝝ ꝯtingebat arcentiū vicinoſ. quippe etiā lege ſtolonis licini incluſo quingentoꝝ iugeꝝ mō. ⁊ ip̄o ſua lege damnato. cū ſubſtituta filii ꝑſona ampli us poſſideret. luxuriātis iā reipublice fuit iſta mēſura. Manii quideꝫ curii poſt triūphos: immenſumqꝫ terra rum imꝑio adiectū: nota concio eſt: ꝑnicioſum intelligi ciuem cui ſeptē iugera nō ſatis eſſent. hec aūt menſura plebeis poſt exactos reges eſt aſſignata. Que nā ergo tante vbertatis erat cauſa. ip̄oꝝ nempe tunc imꝑatorū manibꝰ agri colebant̉. vt phas eſt credere. gaudēte ter ra laureato vomere: ac triuphali aratore: ſiue illi eadeꝫ cura tractabāt ſemina: qua bella: eademqꝫ diligentia di ſponebant arua qua ⁊ caſtra. ſiue honeſtis manibꝰ oīa ꝓueniebāt letiꝰ: qm̄ ⁊ curioſiꝰ fiebāt. Subinde ex agriſ ſenatꝰ ac duces accerſiebātur. At nūc eadē illa .ſ. arua vincti pedes. damnati manꝰ. inſcripti vultꝰ. exercent. Et apud romanos quidem multo ſerior viciuꝫ ⁊ cultu ra cepit eſſe: primo ſiquidē vt erat neceſſe: arua tantum coluere. XLV. ¶ De agri electōne ¶ Palladius de agricul tura libro primo. Ligendꝰ eſt aūt pinguis ⁊ reſolutꝰ ager: qui mi nimū laborem petit: fructūqꝫ maximū reddit. Q Secundi vero meriti ager ſpiſſus eſt. qui labo re quidē maxime ad vota reſpōdet. Illud aūt eſt genuſ deterrimū: qd̓ ſiccū eſt ſimul ⁊ ſpiſſuꝫ: ⁊ macꝝ vel frigi dum. qui videlicet ager peſtiferi more fugiendꝰ eſt. In agro vero eligendo vel emendo cauendū eſt ne bonum naturalis bonitatis ⁊ fecunditatis colentiū inertia de prauauerit: ⁊ inde degeneres ſurculos vber ſoli feraciſ expenderit. qd̓ ꝙͣuis emendari poſſit in ſatione melioꝝ tn̄ haꝝ reꝝ ſine culpa melior vſus eſt. quā cū ſpe corri gi ſerus inuentꝰ. poſitio ip̄iꝰ agri eligendi ea ſit. In fri gidis ꝓuinciis orienti ⁊ meridiano lateri ager debꝫ eē oppoſitꝰ: ne alicuiꝰ magni montis obiectu his duabus ꝑtibus excluẜ algore rigeſcat: aut ꝑ ꝑtem ſeptentrioniſ ſole remoto: aut ꝑ occidentis in veſꝑam ſole dilato. pe nitus ſterileſcat. In calidis vero ꝓuinciis ꝑs totius ſe ptentrionis optāda eſt: que ⁊ vtilitati ⁊ voluptati ⁊ ſa luti equa bonitate reſpondeat. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Pa raturos agꝝ ante om̄ia intueri oportet. aquarum vim: aut viciniuꝫ. Atti. regu. ille punico bello bis conſul aie bat: neqꝫ in fecundiſſimis locis inſalubrē agꝝ parandū nec effetis ſaluberrimū. Salubritas loci nō ſemꝑ incō laꝝ colore detegitur: qm̄ aſſueti durāt etiā in peſtilenti bus. Sunt p̄terea quedā ꝑtibꝰ anni ſalubria. nichil aūt ſalutare eſt: niſi qd̓ anno toto ſalubre. Ager vtiqꝫ eſt malus: cū quo luctatur dn̄s. Catho inter prima ſpecta re iubet: vt ſolū ſua virtute valeat. qua dictū eſt poſitio ne: vt oꝑarioꝝ copia. oppidūqꝫ validū ſit ꝓpe: vt naui gioꝝ vel itineꝝ euectꝰ: deinde vt bene ſit edificatus et cultus. nichil enī agro deſerto damnoſiuſ. Itaqꝫ catho de bono dn̄o meliꝰ emi. Et in agro queſtioſiſſimā iuq cat vitem: nō fruſtra: qm̄ ante om̄ia cauit de ratōne im penſe. ꝓxime ortos irriguos. nec id falſo: ſi ſub oppido XLVI. ſint. Et prata: q̄ antiqͥ dixere parata. De ſalubritate aque ac agri electōe conſi deranda ¶ Palladius vbi ſupra. Ligendi ⁊ bene colendi agri ratio quattuor re bus cōſtat. aere. aqua. terra. induſtria. Ex hie A tria ſunt naturalia. vnū facultatis ⁊ volūtatis eſt. Nature enī eſt. vt eis locis q̄ colere deſtinabis. aer ſit ſalutaris ⁊ clemens: aqua ſalubris ⁊ facilis: vel ibi naſcens: vel adducta: vel imbre collecta. Terra vero fe cunda ⁊ ſitu cōmoda aeris ſalubritateꝫ declarat. Loca ab infimis vallibꝰ libera: ⁊ nebulaꝝ noctibꝰ abſoluta: ⁊ habitatoꝝ cōſiderata corpuſcula: ſi eis color ſanus: capitis firma ſinceritas: inoffenſum lumē oculoꝝ: pur auditꝰ. fauces cōmeatū liquide vocis exercentes. hͦ ge nere benignitas aeris approbatur. his aūt cōtraria: nō xium illiꝰ celi ſpūm confitentur. Aque vero ſalubritas ſic agnoſcat̉. primū ne a lacunis aut palude ducat̉. Ne de metallis originē ſumat: ſꝫ ſit ꝑſpicui coloris. Neqꝫ vllo ſapore vel odore vicietur: nullꝰ ei limꝰ inſidat. frig tēpore ſuo mulceat. Eſtatis iucendia moderetur. Sed qꝛ ſolet his om̄ibꝰ ad ſpeciē cuſtoditis: occultiorē noxā rectior ẜuare natura: ip̄am quoqꝫ ex incolaꝝ ſalubrita te noſcamꝰ. ſi fauces oentiū pure ſunt: ſi ſaluo capite in pulmonibꝰ ac thorace aut nulla eſt aut rara cauſa. XLVII. ¶ De terre fecūditate explorāda. N terris vero querenda eſt fecūditas. ne alba ⁊ nuda ſit gleba. ne macꝝ ſabulū ſine admixtō ne terreni. ne creta ſola. ne arene ſqualenteſ. ne ieiuna glaria: ne auroſi pulueriſ lapidoſa macieſ. ne ſal ſa vel amara vel vliginoſa terra. ne tofus arenoſus at qꝫ ieiunꝰ. ne vallis nimis oꝑaca: ſed ſolida ſit gleba. pu tris. ⁊ fere nigra. ⁊ ad regendā ſe graminis ſinceritate ſufficiens. aut mixti coloris: que ⁊ ſi rara ſit. tn̄ pīguis ſoli adiunctōe glutinetur. at q̄ ꝓtulerit. nec ſcabra ſint: uec torrida: nec ſucci naturalis egentia. feratqꝫ. qd̓ fru mentis dandiſ vtile ſignū eſt. ebulū multū calamū. gra men. trifoliū nō macꝝ. rubos pingues. pruna ſilueſtria Color tn̄ nō magnoꝑe querendꝰ eſt: ſed pinguēdo atqꝫ dulcedo. pinguē ſic agnoſcas. glebaꝫ ꝑuam dulci aqua aſperges. ⁊ ſubigas. ſi glutinoſa eſt ⁊ adheret. cōſtat il li ineſſe pinguedinē Itē ſcrobe effoſſa. ⁊ repleta ſi ſuꝑa uerit terra pinguis eſt. ſi defuerit exilis. ſi conuenerit equata: mediocris. Dulcedo aūt cognoſcit̉: ſi ex ea ꝑti agri q̄ magis diſplicet: glebā fictili vaſe dulci aqua ma defactā iudicio ſaporis explorabis. Uineis quoqꝫ vti lia ꝑ hec ſigna cognoſces: ſi coloris ⁊ corꝑis rari aliqͦtē nus atqꝫ ſoluti eſt. Si virgulta q̄ ꝓfert: lenia: nitida: fe cunda ſunt: vt piros ſilueſtres prunos. rubos ceteraqꝫ hmōi: neqꝫ intorta habeat: neqꝫ ſterilia: neqꝫ macra ex ilitate languentia. Sitꝰ vero terraꝝ neqꝫ planꝰ: vt ſta gnet: neqꝫ p̄ruptꝰ: vt defluat. Neqꝫ obruptus vt in ima deiecta valle ſubſideat Neqꝫ arduꝰ: vt tempeſtates in modicas ſentiat ⁊ calores. Sed ex his omnibus vtilis ſemper eſt equata mediocritas. Et vel campꝰ aꝑtior: ⁊ humorē plurimū cliuo valle ſubducens: vel collis molli ter ꝑ latera inclinata deductus. vel vallis cū quādā mē deratione ⁊ aeris laxitate ſubmiſſa. vel mons alterius culminis defenſus obiectu. Et a moleſtioribꝰ ventis al quo liber auxilio. vel ſublimis aſper: ſed nemoroſus et herbidus XLVIII. De operis ruſtici induſtria Unc exequi cōuenit ꝑtem. quę reſtat. induſtrie cuius hec erit cura: vel maxime quas ſubiecti L Liber Septimus tenere ſententias. p̄ſentia dn̄i ꝓfectus eſt agri. Genera qīm ſurculoꝝ vel frugū p̄clara: ſed terris tuis exꝑta cō mitte. In nouo enī genere ſeminū ante exꝑimentu non eſt tota ſpes ponenda. locis humidis ſemina citiꝰ ꝙͣ ſic cis degenerāt. opeꝝ ratio vnū modū tenere nō poteſt ī tanta diuerſitate terraꝝ. Et ideo ſoli ⁊ ꝓuincie cōſue tudo ꝯſiderāda eſt: ſiue in ſurculis: ſiue ī genere omniū ſatoꝝ. Que florent: cōſtat nō eſſe tangenda viribꝰ agre ſtibus. Officia maxime iuuenū ꝯgruunt: imꝑia ſenioꝝ In agro ꝑiclitantur interiora: niſi colant̉ extrema. Ne ceſſitas feriis caret. fecundior eſt culta exiguitas. ꝙͣ ma nitudo neglecta. Terre altitudinē cum fecūditate: ſed ad frumēta duobꝰ pedibꝰ explora. qͣtuor vero ſi arbuſta vel vites. Si tibi ager eſt ſiluis inutilibus tectus. Ita eū diuide: vt loca pinguia puras reddas nouales. Loca ſterilia ſiluis fecta eſſe patiaris: quia illa naturali uber tate reſpondent. hec beneficio letantur incēdii. lupinꝰ ⁊ vicia ꝑabularis ſi virides ſuccidātur: ⁊ ſtatim ſupra ſe ctas eaꝝ radices arentur. ſtercoris ſimilitudine agros fecundāt: qui ſi ex ſe aruerint anteꝙͣ proſcindas: ex his terre ſuccꝰ aufertur. Ager aquoſus pluſ ſtercoris q̄rit ſiccꝰ minus. Si neceſſitas cogat de ſalſa terra ſperare aliquid: poſt autumnū plantāda eſt vel cōſerēda: vt ma licia eiꝰ hibernis imbribus elauetur. Aliqͥd ⁊ terre vel arene fluuialis ſubiiciendū eſt: ſi illis virgulta commit ¶ XLIX. ius. Iterum de quibuſdam documentis artis ruſtice. ¶ Plinius vbi ſupra. Unc etiā aruoꝝ culture rationē tractare volu mus: non modo vulgari: qn̄quidem qui eā dili gentiꝰ tractauere: quibuſuis oratoribus potiꝰ ꝙͣ agricolis ſcripſiſſe poſſunt videri. principiū quoqꝫ a cathone ſumemꝰ. Prediū inquit ne cupide emās. ⁊ ī re ruſtica oꝑi nō parcas. Idē catho interrogatꝰ quis eēt: queſtꝰ certiſſimꝰ: reſpōdit. Si bene paſcas. qui ꝓximuſ ſit. At bene ſumma oīm in hac ſpectāda fuit: vt fructꝰ is maxīe ꝓbaretur: qui minimo impēdio ꝯſtaturuſ eſſet hoc ex locoꝝ occaſione aliter alibi decernitur. eodē ꝑti net: ꝙ agricolā vendicem eſſe oportere dixit. funduꝫ in adoleſcentia conſerendū ſine cōtactōe. edificandū non niſi agro cōſito. ⁊ eū qui bene habitet. ſepiꝰ ventitare ī agrū. frontemqꝫ dn̄i plꝰ ꝓdeſſe ꝙͣ occipitiū nō mentiūt̉ Modꝰ aūt hic ꝓbatur: vt nec fundꝰ villam querat: nec villa fundū. dicere quoqꝫ cōuenit vt nec iuxta paludes ponendū eſſe: nec aduerſo amne: ꝙͣꝙͣ homerꝰ omnino e flumine ſemꝑ ante lucanas aurās inſalubres tradidit veriſſime: in eſtuoſis locis ſpectare debet ſeptentrionē In frigidis vero meridiē. In tꝑatis exortū equinoctia lem. Ip̄iꝰ agri bonitas. quibuſ argumentis iudicanda ſit: ꝙͣꝙͣ de optime terre genere diſſerendo: qd̓ dictuꝫ eſt ſufficere poſſit. etiā tn̄ traditas notas ſubſignauimus: Cathonis maxime verbis. ebulū. vel prunus ſilueſtris vel rubus bulbꝰ minutꝰ. trifoliū. herba pratenſis. q̄rcꝰ ſilueſtris. maluſqꝫ frumentarii ſoli note. Iteꝫ nigra ter ra cinerei coloris. Om̄is creta coquit niſi ꝑmacra. Sa bulū etiā niſi id ꝑtenue ⁊ multo campeſtribꝰ magis ꝙͣ cliuoſis reſpondet eadē. Agri modū in primis ẜuandū antiqui putauere. Ita quippe cenſebāt. Satius eſſe mi nus ſerere. ac melius arare. qua in ſententia virgilium quoqꝫ video fuiſſe. vna fuit antiquoꝝ vox. Temerariū ⁊ fortaſſe eſtimetur penitꝰ incredibile. nichil minꝰ expe dire: ꝙͣ agꝝ optime colere. Nā bene quidē colere neceſ ſariū eſt. optime vero damnoſum. p̄terꝙͣ ſobole ſua co lono. aut paſcēdis. Alioquin colente dn̄o. aliqͣs meſſes colligere nō expedit: ſi computetur impendiū oꝑe. ne te mere oliuā. nec quaſdā terras diligenter colere: ſicut in ſicilia tradūt. Itaqꝫ decipi aduenas dicunt. Inde reli qua ꝓſequamur oraculo. Nequā eſſe agricolā. quiſquiſ emeret qd̓ ei p̄ſtare fundꝰ poſſet. Malūqꝫ patremfami lias eſſe. quiſqꝫ interdiu domi faceret: qd̓ noctu poſſet. niſi tm̄ in celi tempeſtate. peiorem quoqꝫ qͥ ꝓfeſtis die bus ageret. qd̓ feriatis deberet. peſſimū vero qͥ ſereno die potiꝰ oꝑaretur ſub domi tecto: ꝙͣ in agro. frutecta optime tollunt̉ igne: filix biennio morit̉: ſi frondē agere nō patiaris. id efficaciſſime ꝯtingit germinātis ramis baculo decuſſis. Succꝰ enī ex ip̄a defluens necat radi ces. Aiūt ⁊ circa ſolſtitiū auulſas nō renaſci. nec arun dine ſectas aut exaratas vomeri arundine impoſita p̄ cipiunt. Iuncoſus ager verti pala debet. At in ſaxoſo qidentibꝰ. humidiorem agꝝ vtiliſſimū eſt foſſione cōci di atqꝫ ſiccari. foſſas vero retuſis locis aꝑtas relinqui In ſolutiori terra ſepibꝰ firmari. Extirpade ſilue ratio uem ꝓdidit democritus. lupini flore in ſucco cicute vno ¶ L. die macerato. ſparſiſqꝫ radicibꝰ. De multiplici cultura terre. ¶ Iſidorꝰ li. xvij. Ultura eſt qua frumenta vel vina queruntur ex terra magno labore .ſ. ab incolendo ſic voca ta. diuitie ſiquidē antiquoꝝ in his duobꝰ erāt. videlicet bene paſcere: ⁊ bene arare. Cultura quidem agri multiplex eſt .ſ. cinis ſiue ſtipularū incenſio. ſterco ratio. intermiſſio. aratio. occatio. runcatio. Cinis eſt in cendiū ꝑ qd̓ ager inutilem humorem exudat ¶ Aratio dicta eſt: qꝛ de ere priꝰ terre culturā exercebant. anteꝙͣ ferri fuiſſet vſus reꝑtus. Duplex autē eſt aratio .ſ. ver nalis ⁊ autumnalis. Intermiſſio eſt qua alternis annis vacuꝰ ager vires reſumit. ¶ Stercoratio eſt letaminis aſperſio. Stercꝰ aūt vocatur. vel qꝛ ſternitur in agris. vel qꝛ extergi oporteat: quidqͥd ſordidū ī ciuitate redū dat. Idem ⁊ fimꝰ eſt qui ꝑ agros iacitur ⁊ dictꝰ fimus qꝛ fiat mus .i. ſtercꝰ. qd̓ vulgo letamē vocatur eo ꝙ ſuo nutrimento leta faciat germina r̄ddatqꝫ arua pinguia ⁊ fecunda ¶ Occatio cū ruſtici ſatione facta: bobus di miſſis: grandes glebas cedunt: ac ligonibꝰ frangūt Et dicta eſt occatio: quaſi obcecatio: eo ꝙ operiat ſemina. Occare igitur eſt oꝑire terra ſemina: vites vel arboreſ Runcare eſt a terra herbas vellere. Nā rus terra eſt Sulcꝰ a ſole vocatꝰ eſt: eo ꝙ proſciſſus ſolem capiat. Et ꝓſciſſio eſt aratio prima: cū adhuc durꝰ ager eſt. Satio dicta: quaſi ſatoꝝ actio. Serere aūt vocatum eſt: qꝛ hoc ſereno celo faciendū eſt: nō ꝑ imbres. ¶ Pli nius li. xviii. In egipto nilus vice coloni fungens: inci pit euagari e ſolſtitio: aut noua luna: at primo quidem lente: deinde vehementiꝰ: ꝙͣdiu ſol eſt in leone Mox iu virginem trāſgreſſo pigreſcit. atqꝫ ī libra reſidet: ſi du odecim cubitos nō exceſſerit: certa eſt fames: nec minꝰ ſi. xvi. exupauerit: tanto em̄ tardiꝰ decidit: ꝙͣto abundā tius creuit: ⁊ ſementē arcet. vulgo credebat̉ ab eius de ceſſu ſerere ſolitos: mox impellere ſues veſtigiis ſemi na deprimentes. ⁊ hoc quidem in madido ſolo antiqui tus factitatū credo. Nunc aūt inarari certū eſt: abiecta priꝰ ſemina in limo digreſſi amnis: hoc eſt in nouembri menſe incipiente: poſtea pauci runcant. ¶ LI. ¶ De agri cineratione. ¶ Actor. Ineratio igitur. vt dictuꝫ eſt. incenſio eſt ſtipu yſidoꝝ. Nā vt etiā ſuꝑius dictū eſt iuxta plini laꝝ ꝑ quā ager inutilem humorem exudat ẜm um: humidiorem agꝝ ſiccari eſt vtiliſſimū. ¶ Pliniꝰ li. xvii. Cineris vſus adeo placet trāſpadanis: vt antēpo nunt eū fimo iumētoꝝ: qd̓ qꝛ leuiſſimū eſt: ob id exurūt vtroqꝫ tn̄ ꝑiter nō vtuntur in eodem aruo. nec in arbu ſtis cinere: nec ad quaſdaꝫ fruges. Sūt etiā qui puluo re vuas ali iudicent. pubeſcenteſqꝫ puluerent. ac viciū arborūqꝫ radicibꝰ aſꝑgant: qd̓ narbonenſi ꝓuincie cer tum eſt: ⁊ vindemias citiꝰ ſic eo coqui: qꝛ plꝰ ibi puluis ꝙͣ ſol cōfert ¶ Palladiꝰ vbi ſupra. Ut aūt ſuꝑius dictū eſt ager inutilibꝰ ſiluis tectꝰ diuidendꝰ eſt. Nam loca pinguia ſunt in puras nouales redigenda. Locaqꝫ ſte rilia ſiluis tecta eſſe patienda. Nā illa quidem rn̄dent Liber Septimus vbertati naturali. hec aūt beneficio letantur incendii: ſic tn̄ vrenda diſtingue: vt ad incenſum agꝝ poſt quin quenniū reuertaris. Ita nimiꝝ efficies: vt equaliter .ſ. ſterilis gleba cū fecunditate contendat. ¶ Idē in li. ix. Menſe auguſto vrenda ſūt̉ paſcua: vt ⁊ altoꝝ fruticuꝫ feſtinatio repͥmatur ad ſtipites: ⁊ incenſis aridis noua letiꝰ herba ſuccedat. LII. De ſtercoratōe ¶ Pliniꝰ vbi sͣ ſcꝫ li. xvij. Imi vſum argeus rex excogitaſſe tradit̉ in gre cia. diuulgaſſe vero hercules in ytalia: que ſuo regi ſtercucio fauni filio ꝓpter eiꝰ inuentioneꝫ tribuit immortalitatem. Uarro dat principatū ex auia riis fimo .ſ. turdoꝝ: qd̓ etiā pabulo boū ſuūqꝫ magnifi cat: nec alio cibo pingueſcere celeriꝰ aſſeuerat: ꝓximum columella facit columbariis: mox gallinariis. fimo na tantiū alitū damnato Ceteri autores ꝯſenſu humanaſ dapes ad hoc in primis aduocāt. alij ex his p̄ferunt ho minū potꝰ in corioꝝ officinis pilo madefacto. Alij per ſe aqua iterum largiuſqꝫ etiā ꝙͣ cuꝫ biberint admixta. Quippe plus iā ibi male domandū eſt. cū ad virꝰ illud vini homo acceſſerit. Hec ſunt certamina quibꝰ inuicē ad tellurem quoqꝫ alendā vtuntur hoīes Alij proxime ſpurcicias ſuū laudāt: columella ſolꝰ damnat. Alii cuiꝰ cunqꝫ quadrupedis fimū dicūt exitioſum Aliqui vero columbaꝝ p̄ferunt: ꝓximuꝫ deinde capraꝝ eſt. de hinc ouiū: deinde boū̄. Nouiſſimuſqꝫ iumentoꝝ. Nuꝑ repe rerim oleas gaudere maxime cinere e calcariis forna cibꝰ. Uarro p̄ceptis adiicit equino qd̓ leuiſſimū ſit alen di ſegetes. prata vero grauiore: ⁊ qd̓ ex ordeo fiat: mul taſqꝫ gignit herbas. Quidā etiā iumentoꝝ fimū prefe runt bubalino ouillūqꝫ caprino. oībus vero aſinoꝝ: qm̄ aſini lentiſſime mandūt. Ecōtrario aūt vſus aduerſus vtrūqꝫ ꝓnunciat. Porro inter om̄s ꝯſtat nichil melius eſſe lupini ſegēte: priuſꝙͣ ſiliquet̉ aratro: vel bidentibuſ verſa manipuliſue deſectis circa radices arboꝝ ac viti um obrutis. At vbi nō ſit pecꝰ: ip̄o culmo. vel etiā fili ce ſtercorare arbitrātur. Catho. Stercꝰ vnde fiat. ſtra menta: lupinū: paleas: fabalia: ac frōdis iligneas: quer naſqꝫ ex ſegete euellito. Ebulū: cicutā: ⁊ circum ſalicta herbā aucta vluāqꝫ ea ſubſternito ouibꝰ. frondēqꝫ pu tridā: vinea ſi macruerit. ſarmenta ſua ꝯburito: ⁊ itidē inarato. Itemqꝫ vbi ſaturꝰ eris frumentum: oues dele ctato. Necnō ⁊ ſatis quibuſdā ip̄is dicit paſci terram Segetem ſtercorāt fruges lupinum: faba: vicia. Sicut ecōuerſo cicer: qꝛ vellitur: ⁊ qꝛ ſalſū eſt: ordeū: fenūgre cum: ⁊ eruū. hec oīa ſegētē exurūt: ⁊ om̄ia que vellūtur Uirgiliꝰ etiā lino ſegētē exuri: ⁊ auena: ⁊ papauere ar bitratur. Fimeta vero fieri ſub diuo in loco concauo: ⁊ qui humorē colligat: iubet. ſtramentis intecta: ne ī ſole areſcant: palo ē robore depacto: ita fore ne innaſcantur his ſerpentes. ¶ Idem in li. xviii. Sunt qui optime ſter corari putent ſub diuo retibꝰ incluſa pecoꝝ manſione. Ager ſi nō ſtercoratur alget. Si nimiū ſtercoratuſ fue rit: aduritur Satiuſqꝫ eſt id ſepe: ꝙͣ ſupra modū facere quo calidius ſolum eſt: eo minus addi ſtercoris ratō eſt LIII. ¶ De ſtercoratōis tꝑe. ¶ Idē in li. xvij. I Lurimū vero r̄fert miſcere fimū terre fauonio flante: ac luna ſitiēte. Id aūt pleriqꝫ intelligūt praue ab ortu fauonii faciendum: ac februario menſe tm̄: cū id pleraqꝫ ſata menſibꝰ alijs poſtulēt. At quocunqꝫ tꝑe fiat. curandū eſt. vt ab occaſu equinoctia li flante vento fiat: luna decreſcente ac ſicca. mirūqꝫ in modū obſeruatōe tali vbertas augetur. eiuſqꝫ effectꝰ. ¶ Palladiꝰ li. i. Menſe februario tꝑatis locis incipiūt prata cuſtodiri: que priꝰ ſi macra ſint: debent ſparſo le tamine ſaturari. qd̓ eiiciendū eſt luna creſcente: ꝙͣtoqꝫ recentiꝰ fuerit nutriendis herbis. plus tāto valebit: qd̓ a ꝑte fundendū eſt ſuꝑiori: vt eiꝰ ſuccꝰ ꝑ totū poſſit ela bi. ¶ Idem in libro. x. Porro in menſe ſeptēbri circa eq noctiū ſtercorandi ſunt agri: ſed in colle ſpiſſiꝰ. In cam po rariꝰ: letamina diſponenda ſunt cū luna minuitur. que res videlicet ſi obſeruet̉ herbis officiet: vni iugero aſſerit columella ſufficere ſtercoris carpēta. xxiiii. in pla no vero. xviii. Sed idem cumuli tot diſſipandi ſūt: quot ea die exarari potuerīt: ne .ſ. exiccata ſtercora nil ꝓſint. Eiiciunt quidem let amina ettā qualibet hyemis parte ſi eiici nō potuerint in ſuo tꝑe. Itaqꝫ anteꝙͣ ſerat̉ pul uis ſtercoris more ſeminis ꝑ agꝝ ꝓiici debet ⁊ ſpargi terraqꝫ ſarculis ꝑmiſceri. nec ꝓdeſt vno tꝑe nimiū ſter corare: ſed frequenter ac modice. Ager aquoſus ſterco ris requirit plꝰ: ſiccꝰ vero minꝰ. At ſi letaminis copia nō abundat: hoc etiā ꝓ ſtercore optime cedat: vt ſabulo ſis locis ſꝑgas cretā .i. argillā. cretoſis aūt ac nimium ſpiſſis ſabulonem. hoc ⁊ ſegetibus ꝓficit: ⁊ vineas pul cerrimas reddit. naꝫ ⁊ letamen in vineis ſaporem viui viciare ꝯſueuit. ¶ Idem in li. xi. Menſe aūt octobri ſi ſuꝑpetit intermiſſo fimo ſunt oliuēta ſtercoranda locis maxime frigidis ¶ IIIII. Ie aratōe ¶ Plinius libro. xviij. F N arando ſeruandū eſt cathonis oraculuꝫ: qd̓ eſt bene colere: ⁊ bene arare agꝝ lutoſam terrā ne tangito. vi om̄ia arato: priuſꝙͣ ares ꝓſcindi to: hoc eī vtilitatē habet: qꝛ inuerſo ceſpite necant̉ her barum radices. boues aratris ꝙͣ artiſſime iungēdi ſunt vt capitibꝰ ſublatis arent: ſic enī colla minime contun dunt. Et ſi quideꝫ inter arbores aut vites aretur fiſcel lis capiſtrati incedāt. ne germinū tenera p̄cerpant. om ne aruū debet ſubigi rectis ſulcis: mox ⁊ obliquis. In collibꝰ aratur trāſuerſo tm̄ monte. Sed modo in ſuꝑio ra: modo in inferiora roſtrante vomere: tantūqꝫ laboriſ eſt hoīm: vt etiā boū vice fungātur. Nā ſine aīalibꝰ hiſ montane gentes arant ſarculis. Arator niſi incuruus: p̄uaricatur. purget vomerē ſubinde ſtimulꝰ cuſpidatuſ rulla. ſcanna inter duos ſulcos cruda ne relinquantū glebe ne exultent. ¶ Palladiꝰ li. i. Qui arādo crudum ſoluꝫ inter ſulcos relinquit: fructibꝰ ſuis derogat ⁊ ter re vber infamat. ¶ Idē in li. ii. Boues ad arandū meli us collo ꝙͣ capite iungūtur: quos vbi ad menſurā vene rint arator retineat: iugū quoqꝫ ꝓtollat: vt eoruꝫ colla refrigerent̉. Sulcꝰ enī in aratōe longior ꝙͣ. cxx. pedum nō debet eſſe. Seruandū eſt aūt ne inter ſulcos terra ū emota relinquatur: ſed glebe om̄s dolabris diſſipentur Equaliter vero terrā cognoſcis eſſe motā: ſi trāſuerſaꝫ ꝑ ſulcos multos equaliter partitā ꝓſpexeris vt nō intel ligatur vtro vomer ierit: que res ſepiꝰ facta bubulcos ab hac remouebit negligentia. Obſeruandū eſt ne are tur ager lutoſus. aut qd̓ ſepe fit poſt longas ficcitates imbre leui ꝑfuſus. Naꝫ in terra q̄ lutoſa tractat̉: in pri mordio fertur nō poſſe tractari toto anno. Que aūt ſu pra leuiter infuſa eſt: ac ſubter ſicca: ſi tunc aretur per trienniū fieri ſteriliſ aſſeritur. Ideoqꝫ mediocriter infu ſus ager: vt nec lutoſus: nec aridus ſit: p̄ſcindi debet: ſi collis trāſuerſus eſt ꝑ latera ſulcari debet. q̄ forma tuc ẜuandā eſt cū ſemē acceꝑit. ¶IV. De tꝑibus arandi. ¶ Plinius vbi ſupra. Epidioribꝰ locis a bruma p̄ſcindi debent arua ⁊ frigidioribꝰ ab equinoctio verno. Maturiuſ aūt ficca regione ꝙͣ humida maturiꝰ denſa ter ra ꝙͣ ſoluta. pingui ꝙ macra. vbi ſicce ⁊ graueſ ſūt eſta tes. Terra cretoſa ⁊ gracilis vtiliꝰ in ſolſtitiū ⁊ autum ni equinoctiū aratur: vbi vero leues ſunt eſtꝰ ac freque tes imbres: pingue herboſumqꝫ ſolū: ibi meliꝰ caloribꝰ Altū ⁊ graue ſolum etiā hyeme vomeri placet. Tenue valde ⁊ aridū paulo ante ſationis tempꝰ. Quidā ab eqͥ noctio veruo ꝓſcindi volunt: qd̓qꝫ vere ſemel aratū eſt Malladiꝰ li. iii. Menſe februario locis tepidis. aut ſi tempꝰ clemens ⁊ ſiccū fuerit. colles pingues proſcindi Liber Septimus cōuenit. ¶ Idem in libro iiii. Menſe marcio locis qͥdē frigidis prata purgari atqꝫ ſerenari oportet. locis aūt calidis colles pingues ⁊ agros vliginoſoſ proſcindere et exarare cōueniet. ¶ Idem in libro quīto. Menſe quo qꝫ aprili pingues agri ꝙͣdiu aquam tenent: poſt ydus pſcindendi ſunt Cū ⁊ omnes herbas ꝓtulerunt: et eoꝝ ſemina nondū maturitate firmata ſunt. ¶ Idē in libro vi. Menſe nichilominꝰ maio pingues herboſiqꝫ proſcī dūtur agri. ¶ Idem in libro vii. Mēſe vero iunii frigi diſſimis locis que maio p̄termiſſa ſunt excolūtur opor tet fere tūc agroſ eque ꝓſcindi herboſis ac ꝑtibꝰ gelidi vineta occari. ¶ Idem libro ix. porro menſe auguſti et circa kalendas apriliſ. ager planus humidꝰ exilis īcipi at exarari. LVI. ¶ De agris incultis aperiendis. Idem in libro ſexto. Enſe maio vt dictū eſt agros gelidoſ herboſoſ qꝫ proſcindi oportet. verum ſi agros incultos holue̓ris aꝑire: cōſidera: ficcus an humidus ſit ager ſil uis aut gramine: frutectis tectus aut filice. Et ſi quidē eſt humidus foſſarum ductibus eſt vndiqꝫ ſiccandus. Sed aperte quideꝫ foſſe note ſūt. Occulte aūt hoc mō fiunt: ſulci per agrum tranuerſi ternorum peduꝫ altitu dine imprimunt̉: poſtea vero vſqꝫ medietateꝫ lapidibꝰ minutis aut glarea replentur ac deſuꝑ terra que fuerat egeſta equātur. Sed foſſarum capita vnam patentem foſſam petant. ad quā decliues currāt: ſic et humor de ducetur: et agri ſpacia non peribūt. ſi vero lapides de fuerint: ſarmentis vl̓ ſtramētiſ ſubiectis cooꝑiant̉. aut qͥbuſcūqꝫ virgultiſ veꝝ ſi ager ē nemoroſuſ. extirpatiſ aut raro relictis arboribꝰ excolatur. Si vero lapidoſus fuerit: ꝑ macerias ſaxoꝝ turba collecta: et purgari et in de minui poterit. frequenti aratōne vincūtur gramē et iuncus et filices. Sed filicem. ſi ſepe fabā conſerās vel lupinos et ſubinde naſcentē mucrone falcis incidas. in tra exiguū tꝑs abſumes. ¶ Idē in libro viii. Menſe iu lio cū luna decreſcit agri ſilueſtres vtiliſſime extirpant̉ arboribus atqꝫ virgultis deſectis radicibus atqꝫ con buſtis ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Frutecta quippe igni tollun tur optime. ſilue quoqꝫ ratōnem extirpande ꝓdidit de mocritus. lupini flore in ſucco cicute vno die macerato ſꝑſiſqꝫ radicibus. LVII. ¶ De iteratione et occatione et reſectione. Palladius vbi ſupra. Enſe iulio agri qui aprili fuerant ꝓſciſſi circa y ¶ Okalendas ſunt iterandi. ¶ Idem in li. x Mēſe quoqꝫ ſeptēbri ager pinguis. ⁊ qui tenere diu cōſueuit hu rem. tercia vice debet arari. ꝙͣuis et humido ano poſſit ante terciari. Eodem etiam anno piter et menſe ager humidus et planus et exilis. quem auguſto mēſe diximꝰ debere primitꝰ exarari. iterari debet ac ſemīari porro graciles cliui nunc primo ſūt arandi. et ſtatim ſe rendi. ¶ Plinius vbi ſupra. Aratione ꝑ tranſuerſum iterata. occatio ſequitur. vbi res poſcit crate vel raſtro et ſemine ſato fit iteratio. Et vbi ꝯſuetudo patitur. cra te dentata vel tabula aratro adnexa. quod lirare vocat operiūt̉ ſemina. vnde primū deliratio eſt vocata Quar to ſeri ſulco virgiliꝰ eſtimatur voluiſſe cuꝫ dixit optimā ſegetē eſſe: que bis ſoleꝫ biſqꝫ frigora ſenſiſſet. Spiſſiꝰ ſolum vt plerumqꝫ in ytalia meliꝰ eſt ſeri quinto ſulco ī thuſcis vero nono Nec obmittemꝰ arādi ratōem vnā ī tranſpadana ytalia belloꝝ iniuria excogitatā. Salaſſi cū ſubiectos alpibꝰ depopularent̉ agros. panicū miliū qꝫ iam excreſcens: temtauerunt. Et poſtquā natura re ſpūebat: inararūt at ille meſſes duplicate docuere: quod nūc artrare vocāt ideſt aratrare. Hoc aūt fit vel incipi ente culmo. vel cū iam bina terna ve folia emiſerit: nec recens ſubtrahamꝰ exemplū: quod in agro treuerico nu per eſt compertuꝫ. Nam cum hieme pregelida capte ſe getes eſſent. reſarientes campos menſe marcio reſeue runt. vberrimaſqꝫ meſſes habuerunt. LVIII. ¶ De ſeminatione. ¶ Palladius li. primo. Mnia vero que in terra ſerutur. creſcente lūa et diebꝰ tepidis ſunt ſerenda. Nam tēpor euo cat: friguſ incluuit. frumenta om̄ia maxime le tant: patente et ſoluto campo. et ad ſolem recliuo. Spiſ ſa et cretoſa et humida terra bene far et triticū nutrit. ordeū ſoluto delectatur et ſicco. Nam ſi in lutoſo agro ſꝑgitur. morietur. Trimeſtris ſatio locis frigidis limo ſiſqꝫ conuenit. vbi qualitas eſtatis humecta eſt. ceteris ratio reſpondet euentui. Semē trimeſtre locis tepidiſ meliꝰ reſpondebit: ſi ſeratur autūno Omnia legumina grecis autoribꝰ ſeri iubentur in ficca terra: faba tantū mō in humida debet aſꝑgi. Om̄e triticum ſolo vligino ſo poſt terciā ſatōem in genꝰ ſiliginis cōmutatur. Tria vero mala in his nocent: ſterilitas: morbus: vicium. ꝙͣ uis temꝑatis agris ſerendum ſit: tamen ſi ſiccitas lon ga eſt ſemina occata potius in agris: ꝙͣ horreis ſerua buntur Seminarium mediocri terra inſtituere debemꝰ vt ad meliorem ꝙͣ ſata fuerint: tranſferantur. Ortus qͥ celo clemēti ſubiacet: ⁊ fontano humore ꝑcurritur ꝓpe eſt: vt liber ſit: et nullā ſerendi diſciplinā requirat. Se mina vero pluſꝙͣ annicula eſſe nō debēt. Ne vetuſtate corrupta nō ꝓdeant. frumento collis grano quidem eſt robuſtius. ſed menſura refundet minꝰ. Serendi tꝑa li cet ſignata ſint ꝑ menſes certa: ea tamē ſecūdū loci ac celi naturā vnuſquiſqꝫ obſeruare debꝫ Frigidis locis autūnaliſ ſatō fiat celerior. verna vero tardior. Calidiſ aūt regionibꝰ et autūnalis poteſt fieri ſerior: et verna maturior. om̄ia vero ſerenda ſunt: vt dictum: eſt cū lūa creſcit. ſecanda vl̓ legenda cū decreſcit. ¶ Plinius vbi ſupra. Plurimū vero refert ſoli cuiuſqꝫ ratō. Terra ve ro ſi fuerit quā teneram appellauimꝰ ordeo ſublato mi lium ſeri poteſt. eoqꝫ condito: rapa. his ſublatis orde um vel triticum. ſicut in campania. ſatiſqꝫ talis terra a ratur: cum ſeritur. Alius eſt ordo: vt vbi adoreū fuerit ceſſet qͣtuor menſibus hibernis vernāqꝫ fabā recipiat. aut an̄ hiemalē: ne ceſſet minuſqꝫ pinguis alternari po teſt ita: ſi frumento ſublato: legumen ſeratur tercio. gra cilior et in annū tercium ceſſet. frumentū quidā vetant ſeri niſi in ea q̄ ꝓximo anno qͥeuerit nec niſi ager ſterco ratus ſit. virgilius alternis ceſſare ſuadet arua Et hoc quidem vtiliſſimū eſt: ſi patiantur ruris ſpacia. Quod ſi neget cōditio: far ſerendū eſt vnde lupium. aut vicia vel faba ſublata ſint. et que terram letiorem faciunt. ¶ LIX. ¶ De ſarculatione. ¶ Plinius libro xviij. minata et occata diebꝰ cōgruis ſarienda ſūt at Orro ſiligo et far. ordeum et triticū in terra ſe 4 qꝫ runcanda. Sarculatio induratam hiberno rigore ſoli triſticiā laxat tꝑibus vernis. nouoſqꝫ ſoles admittit. At vero qͥ ſariet: caueat: ne frumenti radiceꝫ ſubfodiat. Triticum et ordeū ⁊ fabam bis ſarire meliꝰ eſt. Runcatio cū ſeges in articulo eſt: euulſis inutilibꝰ herbis: frugū radices vindicat: ſegētēqꝫ diſcernit a ce ſpite Legumīuꝫ cicer eadēqꝫ far deſiderat. faba rūcari nō geſtit: qm̄ herbas excedit et euincit. lupinū tm̄ rūca tur. Miliū ⁊ panicū occatur ac ſeritur ſed nō iteratur nec rūcatur Sicilia ⁊ faſeoli tantū occātur nō rūcātur Sunt aūt genera terre. quoꝝ vbertas pectinari ſegētē in herba cogat cratis: ⁊ hoc genus dentatis ſtilis fer reis. Palladius libro ſecūdo. Menſe ianuario ſere nis ac ſiccis diebus dū gelicidia nō ſunt: frumenta ſar culanda ſūt. Quod quidā opus pleriqꝫ negāt fieri de bere eo ꝙ eoꝝ radices detegantur aut incidantur ⁊ fri gore ſubſecuto necentur. michi vero tm̄ herboſis locis hoc faciendū eſſe videtur. Sed triticū ⁊ far ſariūtur fo liorum quattuor: ordeū quinqꝫ. faba vero et legumina Liber Septimus cū ſupra terrā quattuor digitis fuerint. lupinꝰ aūt qui vna habet radicē: ſi ſarculetur extinguitur: qd̓ nec etiā deſiderat: qꝛ p̄ter auxiliū cultoris affligit herbas: faba ſi ſarculetur bis ꝓficiet multū fructū ⁊ maximū reddi tura: vt ad menſurā modii cōplendi: freſa ꝓpemodum reſpondebit ſicut integra. porro ſi ſegetes iā ficcas ſar culaueris: aliquid ⁊ cōtra rubiginē p̄ſtitiſti. maxīe aūt ¶ LX. ordeū ſarietur ficcū. ¶ De terra vineis et arboribus apta. Olum vineis ponendis eſt aptū nec ſpiſſuꝫ ni mis nec reſolutum ꝓpius tn̄ reſoluto: nec exile nec letiſſimū. ꝓximū tn̄ leto: nec campeſtre: nec p̄ceps: ſed potiꝰ edito campo: nec ſiccū nec vliginoſum: modice tn̄ roſcidū: nec ſalſum: nec amaꝝ. hoc enī viciuꝫ vina ꝯtriſtat ſapore corrupto. Ad paſtinanduꝫ deniqꝫ potiꝰ eligendi ſunt agri rudes: vel maxime ſilueſtres. vltima conditio eſt eiꝰ loci in quo vineta fuerūt: quo ſi neceſſitas coegerit. exerceatur priꝰ aratōibꝰ: vt aboli tis vinee prioris radicibꝰ: om̄iqꝫ illaꝝ carie ⁊ ſqualore depulſis. tutiꝰ īduci poſſit nouella vitis Thofus ⁊ alia duriora vbi gelū relaxātur ⁊ ſolibꝰ: pulcerrimas ferūt vineas. refrigeratis eſtate radicibꝰ ⁊ humore detento. Sed ⁊ ſoluta glarea ⁊ calculoſus ager: ac mobileſ lapi des. ſi tn̄ hec om̄ia glebis ſe pinguibꝰ miſcuerūt. Silex tn̄ cui terra ſuppoſita eſt: qꝛ frigidꝰ ⁊ humoris tenax ē: ſitire nō patitur eſtate radices. loca iteꝝ ad que de ca cuminibꝰ terra decurrit. vel valles quas fluminū agge ſtio ſaturabit: ſed hec in his locis: q̄ nō poſſunt infeſta eſſe gelū ac nebulis. Arenoſa etiā terra aliqn̄ eſt cōmo da. Argilla ſola grauiter inimica: ⁊ cetera in generali bus dicta. Nā locꝰ qui miſera virgulta ꝓduxerit vl̓ vli ginoſus. vel ſalſus. vel amarus. aut ſiticuloſuſ. aut ari dus improbatur. Sabulo niger ac rubeꝰ vtilis eſt. ſicu bi terra fortis ꝑmixta eſt. Carbunculꝰ niſi ſtercoretur macre in eo vinee reddūtur. In rubrica difficile comp̄ hendūt: ꝙͣuis poſtea nutriātur. At hoc genꝰ terre oꝑi bus inimicū eſt: qꝛ ꝑuo vel humore vl̓ ſole nimis māde ſcit: aut dura eſt. Maxime vero vtile ſolū eſt: qd̓ inter om̄es nimietates temperamentū tenet: raroqꝫ ꝙͣ ꝯden o ꝓximum eſt. ¶ EXI. De ipſarum paſtinatione. Enſe ianuario tꝑs eſt congruū paſtino. qd̓ qui dem tribꝰ fit generibꝰ. aut terra ꝑ totuꝫ foſſa. aut ſulcis. aut ſcrobibꝰ. Terra tota effodi debꝫ vbi ager immundꝰ eſt. vt ſilueſtribꝰ truncis: atqꝫ radi cibus filicis: herbarūqꝫ noxiaꝝ: ſpacia liberent̉. vbi ve ro munde nouales ſunt: ſcrobibꝰ aut ſulcis paſtinande ſunt. ſulcis vero meliꝰ erit: qꝛ humorē velut in totū ſpa cia paſtinata trāſmittūt. ꝙ ſi ſcrobes fieri placet: faciat eas cultor tribꝰ pedibꝰ altās. duobꝰ ac ſemis latas. tri bus vero longas. vltra tres aūt fodiende nō ſunt altiꝰ. ne laborent frigore ſarmenta que pangimꝰ. latera vero ſcrobibꝰ inciſa ſint equaliter: ne vitis obliquā ſautieī alta nitentibꝰ ferramentis: cū foſſor incūbit. paſtino ve ro qd̓ om̄e verſabitur triū vel duoꝝ ⁊ ſemis peduꝫ alti tudine: terra vniuerſa fodietur. in quo adhibēda eſt di ligentia: ne crudū ſolum fraude cultor occulte includat Quā .ſ. rem ſubinde cuſtos virga in qua p̄dicte altitu dinis modꝰ ſignatur: exploret ꝑ ſpacia q̄ fodiūtur. Ra dices omnes ac purgamenta maxime rubeti ac filicis in ſummū egeri faciat: que cura eſt etiā in om̄i poſitio nis genere ſeruāda. locꝰ igitur paſtinādus priꝰ impedi mentis ⁊ om̄ibus eliſis arboribus liberetur: ne poſt aſſi duo calcatu terra foſſa ſolidetur. Si campꝰ eſt: duobus ac ſemis pedibꝰ paſtinetur: ſi cliuꝰ tribꝰ. collis p̄ruptus quattuor. ne terra decurrat citiꝰ. vallis aūt duobꝰ pedi bus. Sed ager vliginoſus: qui humores eructat altius foſſus: nō ampliꝰ ꝙ in pedē ſemis effoditur. ¶ Idē li. iii. Menſe aūt februario om̄ia genera paſtinati ſoli vel ſulci ſeu ſcrobes vitibꝰ cōplendas eſtimo. plano igit̉ lo co vitis ſtatim poni debet. cuiꝰ genꝰ nebulas ⁊ pruin ſuſtinet. Collibꝰ aūt illas: q̄ ſiccitatē ⁊ ventos tolerant ſtatuas. Agro pingui graciles ⁊ fecundas: macro fera ces ⁊ ſolidas. denſo validas ⁊ frondoſas: frigido vero nec nebuloſo: que hiemē ſceleri maturitate preueniunt: aut q̄ duris acinis ſecuriꝰ inter caligines florent. Deni qꝫ ventoſo ſtatue tenaces. Lalido grani teneriores. Et humido feraces. Sicco aūt illas: q̄ ferre nō poſſunt plu niales impetꝰ. Et breuiter eligenda ſunt vitiū genera: que vinoꝝ ſuoꝝ ꝓfeſſione cōtraria loca diligūt: his in quibꝰ durare nō poſſunt. placida ſana regio ac ſerena: tuto genꝰ om̄e ſuſcipit LXII. ¶ De ceteris arboribus ſimiliter paſtinādiſ Odem quoqꝫ menſe locis tꝑatis inſtituenda ſunt oliueta: que ⁊ paſtinis ꝯſerenda: ꝙ ſi oliue ¶ tum ſuo loco facere volueris. hec terraꝝ gene ra ſequeris. Terrā videlicet glarea ꝑmixtā. aut cretam ſabulonis ꝯiunctōe reſolutā. aut pinguē ſabulonē. aut denſiorē. aut niuide nature terrā. Creta figuli omnino repudiāda eſt: ac terra vliginoſa: ⁊ in qua ſemꝑ humo aſſiſtit: ſabuloqꝫ macer: ⁊ nuda glarea. ꝙͣuis enī comī hendat: nō tn̄ ꝯualeſcit. Seri poteſt: ⁊ vbi arbutus aut ilex ſteterat. Nā cedrus exciſa radices noxias relinqͥt: quaꝝ virꝰ oleā necat. Arbores quoqꝫ pomifere ita pa ſtinis diſponi poſſunt a ſeptentrionali regione: de qͥbuſ ſigillatim dicemꝰ infra: qꝛ ſpecialiter ſunt tenēda. Nā ⁊ pomis eadem terra q̄ vitibꝰ ꝯuenit. Scrobes aūt ma iores ſunt faciende: ⁊ inter ordines triceni pedes relin quendi. plante quidem ſtatuende ſunt radicate: ſeruan dumqꝫ ne cacumina vel manufracta: vel eroſa non cre ſcant. vnuſquiſqꝫ ordo generi ſuo d̓putetur. ne infirme a valentioribꝰ opprimatur. decliuo exili in planū ac pir guem ⁊ humidū trāſferātur. Et vbi regio ſiccior eſt. aqͣ tionibꝰ adiuuetur. LXIII. De vineis fodiēdis et arboribꝰ circūfodiēdiſ Odem quoqꝫ februarii menſe locis maritimis ⁊ calidis vites ſunt fodiende. Et eodeꝫ temꝑe ſi q̄ ſunt in ſeminariis plante ſunt circūfodiēde ¶Idem in li. iiii. Porro in menſe marcio frigidis loci celebranda eſt vineaꝝ foſſio. Egras aūt vites: vel qui bus fructꝰ areſcit ꝯuenit circūfodi: ⁊ urinā veterem ſb̓ fundi. Itemqꝫ cinerē ſarmenti vel querci aceto mixtuꝫ ſubiice. vel inciſas circa terrā letamine refice atqꝫ refo ue. ⁊ que germināt fortiorā dimitte ¶ Idē in li. v. Mē ſe quoqꝫ aprili locis frigidiſſimis foſſio vineaꝝ an̄ ydꝰ debet ꝑagi. ⁊ ſi q̄ reſtabunt de marcio menſe. vites quo qꝫ ſunt inſerende. porro ſeminaria q̄ ante facta ſūt her bis liberentur: ac leuiter circūfodiātur ¶ Idem in libro ſexto. Porro in menſe maio aſſidue ſeminaria fodiūtur ac locis p̄gelidis ac pluuioſis olee putātur. eiuſqꝫ mu ſcus abraditur ¶ Ideꝫ in li. viii. Menſe auguſti nouel le vites mane ac veſꝑe iā calore depoſito debent effodi ⁊ auerſo gramine puluerizari hoc enī menſe. vel an̄ ca niculares dies vtiliter extirpātur carix ⁊ filices. Arbo res quoqꝫ q̄ in meſſe ſteterant: aggeſtione terraꝝ obrūi debent. meſſibus ſectis. propter nimios ardores ſolis. Idem in li. xii. Menſe vero nouembri locis frigidis nouellas uites ⁊ arboꝝ plantas ꝯuenit circūfodi ⁊ oꝑ ri. ¶ Idem li. xiii. Deniqꝫ decembri menſe ad inſtituen das vites ſicut ante tractatū eſt: inchoemus effodere. ¶ De pratis inſtituendis et colendis. LXIIII. Idem in li. x. Rata ſi libuerit nouella formare. mēſe ſeptem bri locū pinguem. roſcidū. ⁊ planū: leuiter incli natum. vel hmōi valleꝫ oportet eligere. vbi hū mor nec ſtatim p̄cipitari cogitur: nec diu debet herere poteſt quidē ī ſoluto loco ⁊ gracili prati forma: ſi rige Liber Septimus imponi. Extirpandꝰ eſt itaqꝫ hic locꝰ tꝑe. ⁊ liberandus impedimentis om̄ibus herbiſqꝫ latōribꝰ ⁊ ſolutis. vir cultiſqꝫ. deniqꝫ cū fuerit frequēter exercitatꝰ. multaqꝫ qratōne reſolutus. ſubmotis lapidibꝰ. et glebis vbiqꝫ cōfractis. ſtercoretur luna creſcente recenti letamīe. ab pngulis vero iumentorū intactus ſeruetur attentione cūma. Precipue quotiens humeſcit ne ſolū īequale red nant. multis locis impreſſa veſtigia. Si vero prata ve tera muſcus obduxerit. ē abradendꝰ ſcalpris. et eiſdem locis ſꝑgenda ſūt feni ſemina. quodqꝫ ad muſcū necan num ꝓdeſt cinis eſt ſepius ingerendꝰ Quod ſi locus ca rie incuria vetuſtate ſterilis eſt factus. exaretur ac de nquo rurſus equetur Nam pratū ſterile plerūqꝫ arare cōuenit. Ac in nouo prato cōſeri pn̄t rape. quaꝝ meſſe cinita. cetera que dicta ſūt exequenda Rigari vero nō debet. anteꝙͣ durū ſolum fecerit. ne cratem eius minus ſolidam vis interflui corrumpat humoris. ¶ Idem in libro xii. In menſe quoqꝫ nouembri maxime principio prata noua pn̄t inſtitui more p̄dicto ¶ Ideꝫ in libro. ii. Mēſe vero ianuario in locis apricis aut macris vel ari dis iam prata ſūt purgāda: ⁊ pecore vendicāda ¶ Id in libro. iii. Porro mēſe februarii prata locis temꝑatis incipiūt cuſtodiri. ⁊ prius ſi macra ſint: debēt ſparſo le tamine ſaturari. ¶ Idem in libro vi. Menſe maio: in lo cis calidis: ſiccis: ſiue maritimis: fena recidantur: priꝰ tamen ꝙͣ areſcant. ꝙ ſi pluuiis infuſa fuerint: conuerti aliquādo nō debent ꝙͣ ꝑs eoꝝ ſūma ficca ē. ¶ Plinius libro xviii. Prata cedūtur circa kalendas iunii: quorū facillima eſt agricolis cura mīmūqꝫ impendii: in leto ſo lo vl̓ humido vl̓ riguo eaqꝫ aqua pluuia rigari via pu blica vtiliſſimū ſimul ⁊ herbe arare deinde cratire: ſere re florem ex fenilibus atqꝫ ex preſepibus feno dilapſum ſpgere priuſꝙͣ craciant̉. nec primo anno rigari. nec pa ſci an̄ ſcd̓a feniſecia: nec herbe vellant̉: obtrituqꝫ hebe tent̉. Seneſcūt p̄ta: reſtituiqꝫ debēt faba in hiſ ſatā: vl̓ rapis: vl̓ milio. mox in anno ſequenti frumēto Rurſuſ qꝫ ī prata relinqui tercio Secādi tꝑus eſt feni. cū ſpica defloreſcere ceꝑit ac roborari: ſecandū eſt em̄ anteꝙͣ īa reſcat. At fenū inquit catho ne ſeces: priuſꝙͣ ſemē ma tutū ſit. Quidā pridie rigant vbi rigua ſunt. Noctibꝰ roſcidis ſecare melius eſt. Sectum aūt oportet ad ſolē verti. nec niſi ſiccū cōſtrui. ni fuerit obſeruatū hoc dili genter: matutino nebulam qͣnda exalare. moxqꝫ ſole ac cendi ⁊ cōflagrare certū ē rurſꝰ deſecta rigari oportet: vt feretur autūnale fenū: quod vocant cordum: porro in vmbra pleriſqꝫ locis etiā nō rigna ſecantur quāter ī anno. Et poſtea in ipſo pabulo armentoꝝ. non minꝰ ali menti eſt ꝙͣ a feno. ¶ CXV. De ortis in terra cōſerēdis et areis faciē dis. ¶ Palladius libro primo. Rtus vero maxime ſterquilinio ſit ſubiectus. cuiꝰ em̄ ſuccꝰ ſponte fecundꝫ Ab area longe ſi tus. nā puluerem paleaꝝ patitur inimicū. felix aūt orti poſitō. cui leuiter inclinata planicies. curſus a que fluentis per ſpacia diſcreta deriuat. Si fons deſit aut imprimendus eſt puteolus. aut piſcina cōſtruenda ſuꝑius: aut aquas illi pluuia cōferente. ortus ꝑ eſtiuos ardores rigetur Ꝙ ſi hac omni facilitate carueriſ: ſem per altiꝰ tribus vel. .iiii. pedibus. ad ſimilitudineꝫ paſti ni fodias ortulū: qͥ ſic cultꝰ negligat ſiccitateſ. At hinc ꝙͣuis ſtercore adiuta quelibet cōuenit terra: hec tn̄ ge nera ſunt in electōne vitanda. videlicet creta. que dicit̉ argilla ⁊ rubrica. Illos quoqꝫ cuſtodias in ortis: quos natura nō adiuuit humores: vt ꝑtes diuidas: et hieme ad meridiem: eſtate ad ſeptentrioneꝫ ſpacia colenda cō uertas. Multis aūt generibꝰ ortos muniūt. Nam alij luto parietes figurāt Alij cōgeſta in ordineꝫ ſaxa com ponūt. Nōnulli quoqꝫ foſſis ſpacia colēda cingūt. Ꝙ vtiqꝫ cauendū eſt: qm̄ ortiſ ſubducit hūores: niſi locꝰ pa iuſtris colatur. Alii vero ſpinaꝝ plantas ⁊ ſemina di ſponūt in munitōeꝫ. ſed melius erit ſemīa rubi ⁊ ſpine que rubus caninꝰ vocatur: ad ſepē ꝓcreandā terre mā dare. Orti vero ꝑtes ſic diuidende ſunt. vt he quibus autūnali temꝑe ſemīabat̉. verno tꝑe paſtinent̉. Quas vero ſemībus vere cōpleuimꝰ. autūni temꝑe effodere debemus. Sic vtraqꝫ decoq̄tur paſtinatio. algoris vel ſolis beneficio. porro ſerendi temꝑa licet ꝑ mēſes aſſig nantur certa: tamen ſecundū loci ac celi naturā ſunt ob ſeruāda. Nam frigidis locis: vt dictū eſt: autūnalis ſa tio debet fieri celerior: verna vero tardior. Calidis aūt ecōuerſo Aree porro faciende ſint anguſtiores. ſcilicet duodecī pedū lōgitudine: ac vi. latitudine. ſintqꝫ ꝓpter ſpacia vtrūqꝫ purganda diuiſe. Margines earuꝫ duo bꝰ pedibꝰ irrigantur locis humidis vel irruguis. Sic cis aūt vno extuliſſe ſufficiet. Inter areas ſi hūor efflu ere conſueuit: altiora ſpacia ipſis areis debent eſſe. vt facilius īgrediatur aream humor admiſſus de ſuꝑiori ꝑte. vt vbi ſitientem ſaturauerit: ī alias excluſꝰ auerti poſſit ¶ Actor. De cultura terre ad pn̄s dicta hec ſuffi ciant in generali. Nam de ſingulis terrenaſcentibꝰ di cetur in ſpeciali inferius: vbi agetur de herbis et arbo ribus. Nūc aūt ad ea que pure de terra ſunt redeamꝰ. ¶ LXVI. ¶ De pulueribus et glebis terre Uluis eſt terra ſoluta. leuiſ. arida. infructuoſa tenuis. et mobilis ¶ Iſidorꝰ li. xmi. Puluis di citur eo ꝙ vento pellatur: tollitur enī eiꝰ flatu: nec reſiſtit. Puluis puteolanis collibꝰ vtalie colligitur. ⁊ ad ſuſtinenda maria fluctuſqꝫ frangendos opponit̉. Nā merſuſ aqͥs fit lapiſ ꝓtinꝰ: vndiſqꝫ qͦtidie fortōr ef fectꝰ: in ſaxū mutatur: ſicut argilla igne in lapidem ver titur. Gleba vero dicitur eo ꝙ ſit globꝰ. pulueris enim collectōne compingitur: ⁊ in vno glomere adunat̉. Nā terra ligata gleba eſt. ſoluta puluis. Argilla ē ab argiſ vocata: apud quos primū ex ea vaſa ꝯfecta ſūt. Creta ab inſula cretā ī qua melior eſt. Terra ſamia a ſamo in ſula dicta. glutinoſa eſt. ⁊ candida. ⁊ lingue lenis: medi camentis: ⁊ vaſculis neceſſaria ¶ Dyaſcorides. Terra quidem om̄is deſiccatiuā habet virtutem ⁊ frigidaꝫ: ⁊ periplaſticā. qn̄ pura adhibetur. Terra de alexandria ⁊ egipto iuuat ydropicū ⁊ ſpleneticū. Emplaſtꝝ ex ter ra factū ſanat emorroydas. lemnia terra cū aliquarum ſpecieꝝ humore ſoluta. vtiliſſimū fit ad vulneꝝ glutina tionem. Et ad vlcera diuturna: que vix cicatrizant̉. nec facile ſanantur. Terra vero geſamia valet eis qui ſan guinem ſpuūt ⁊ vomunt: ⁊ fluxui ſanguinis mulierum: ⁊ vlceribꝰ inteſtinoꝝ diſintericos mitigat. inflationem maxime generatā in māmillis mulieꝝ: ⁊ in teſticulis vi roꝝ. Oportet eā aūt ſolui cū aqua: ⁊ poſt oleū admiſce ri: vt nō ſiccetur. Cimolia quoqꝫ terrā ⁊ mollis vtilis ē lauatur ſicut ceruſa: ⁊ comburitur in cacabo nouo ꝑtu ſo. cooꝑto. in carbonibus viuis poſito. donec exeat pul uis minutꝰ: ⁊ color albidꝰ. Eſt aūt virtꝰ lote ⁊ cōbuſte. frigida ⁊ ſtiptica: alta vulnera replet. Et fluxꝰ ſanguīs mulieꝝ obſtruit. LXVII. ¶ De luto multiplici ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Utum dicitur ꝑ antifraſim: eo ꝙ nō ſit mūdū. Nā om̄e lotū mundū eſt. ¶ Auicenna. Lutum Comne infrigidatiuū eſt. deficcatiuū. abſterſiuū Et lutum quidē calidū terre ſolaris: eſt deſiccatiuū cor poꝝ laxoꝝ abſqꝫ mordicatōe: ꝓpter ſuā glutinoſitateꝫ Cōſtringit ergo carnem laxā ⁊ in ceroto ponitur ſuper ſcrofulas ⁊ duricieſ. Ex luto terre ſolaris ydropici ſple neticiqꝫ liniūtur: ⁊ manifeſte iuuātur. Lutū ſigillatum affertur de termino rubeo: qui lacuna appellatur: q̄ eſt terra plana ꝓfunda: in qua nō eſt herba: neqꝫ omnino lapis. Apud dyaſcoridē vero eſt lutū ſpelunce illiꝰ loci ꝯfectū cū ſanguīe hircoꝝ. Illud aūt meliꝰ eſt: qd̓ odorē Liber Septimus habet aluminis. Et retinet ſanguinem cum ex ore cur rit. Nec eſt medicina magis abſcindens ſanguinem: et eſt infrigidatiuū: ⁊ glutinoſuꝫ. Cōfert a principio apo ſtematum calidorū: vulnera recentia ꝯſolidat: ⁊ vlcera tionem aduſtionis ꝓhibet ac ſanat: ꝓhibet etiā catarꝝ ⁊ curſus oris: ⁊ gingiue ⁊ effuſioneꝫ materiaꝝ ad ma nus ⁊ pedes ⁊ ꝓhibet corroſionē. Cōſeruat aūt mēbra apud caſum: ⁊ cōfert extenuatōi a ſputo ſanguinis: qꝛ exiccat vlcꝰ pulmonis. Confert etiā raſure maligne in teſtiuoꝝ. Reſiſtit venenis ⁊ morſibꝰ cū vino bibituꝫ ⁊ cū aceto linitū. Qd̓ ex eo puꝝ eſt: cū bibitur: non ceſſat facere nauſeā ⁊ facit venenū vomitu exire. lutū ſamiū dicit galienꝰ eſſe: ſicut ſigillatū in retentōe ſanguiniſ ⁊ rebꝰ alijs. Sed eſt pluris arcitatis: ⁊ ideo pluris leuita tis. Eſt ⁊ tenaciꝰ ⁊ viſcoſiꝰ: ſed ſigillatū fortiꝰ. Eſt igit̉ hoc viſcoſum. tenax. glutinoſum. ablutōe nō indigens Eiuſqꝫ infrigidatio ꝑua eſt: ⁊ ſedatio plurima: ꝓhibet apoſtemata calida in inceptōe: ⁊ cōfert apoſte matibus māmillaꝝ. Et ſi infundatur: nō ſentitur in eo aſperitaſ calefaciens: ſicut ex ſigillato. Cōfert a principio pōda gre linitū. Cōfert etiā eruptōi ſanguinis a matrice: et egreſſioni ſanguinis cū egeſtione. Lutuꝫ terre maſticis eſt abſterſiuū: lauatiuū: generatiuū carnis. lutū creticū plurimū aereitatis eſt: ⁊ eſt ſimile p̄dictis: ſed debilius abſtergit aūt abſqꝫ mordicatōe: ⁊ debilitat ſenſus. Cō fert vlceribꝰ: ⁊ inflamatōi eoꝝ. lutū vitis exiccat: nō lō ge a mordicatōe: ⁊ in ip̄o eſt aliꝙͣtulū reſolutōis. Lutū kimolea. Qd̓ de eo puꝝ eſt plurimi exiſtit iuuamenti: ⁊ in ip̄o eſt infrigidatio ⁊ reſolutō. ſed cū lauatur: deſtru itur eiꝰ reſolutio. Cuꝫ aceto ponitur ſuꝑ apoſtemata q̄ ſub ſtomacho ſunt. ꝓhibet initiū aduſtionis ab vlcera tione. lutū vitis exiccat nō longe a mordicatōe: ⁊ in ip ſo eſt aliꝙͣtulum reſolutōis. Lutū qd̓ comedit̉: eſt opila tiuum: corruptiuū complexionis. veꝝ ip̄m cōfortat os ſtomachi: ⁊ delet eleuatōeꝫ cibi. Qd̓ aūt in ip̄o dicitur: de bonitate anhelitꝰ eſt ẜm oꝑationē. deſiderantiū ⁊ de lectantiū in ip̄o ꝓpter illud qd̓ accidit de gaudio ꝑ acc ſitōeꝫ eiꝰ qd̓ deſiderat. LXVIII. ¶ De his que continentur in viſceribus ter re. ¶ Seneca li. vij. Tacꝫ aūt natura regi terrā ad corpoꝝ noſtroꝝ exemplar: in quibꝰ ⁊ vene ſunt ⁊ arterie: ille ſā guinis: he ſpiritꝰ receptacula. Sic enī in terra. ſunt alia itinera ꝑ que aqua. alia ꝑ que ſpiritus currit. vn̄ ⁊ maiores noſtri venas aquaꝝ appellarunt. Sicut aūt in nobis nō tm̄ ſanguīs eſt: ſed humoris multa ge nera. alij neceſſarii. alij corrupti: ac paulo quidem pin guioris: vt in oſſibꝰ medulle ⁊ in capite cerebꝝ: muſci: ſaliue: ⁊ lacrime. Et quiddā additū articulis ꝑ qd̓ citiꝰ flectantur ex lubrico. Sic ⁊ in terra ꝙͣ plura ſunt hūoꝝ genera. quedā .ſ. q̄ mature durentur. ⁊ hinc eſt oīs me talloꝝ humꝰ. ex quibꝰ auꝝ ⁊ argentum auaricia petit. Et q̄ in lapidem ex liquore vertuntur. In quedā auteꝫ terra humorqꝫ putreſcūt: ſicut bitumē ⁊ cetera huic ſi milia. ceteꝝ ſicut in noſtris corꝑibꝰ: ſic in illa ſepiꝰ hu mores vicia ꝯcipiunt. Cū aūt ictꝰ: aut quaſſatio aliqua aut loci ſeniū: aut frigꝰ: aut eſtꝰ corruꝑe naturam. Sb̓ terra quidē nobis iura nature minꝰ nota ſunt: ſed n̄ mi nus certa. Sunt ⁊ illic ſpecꝰ vaſti: receſſus ingentes: et ſpacia ſuſpenẜ hinc ⁊ inde montibꝰ lapſa. ſtagna quoqꝫ locis āplis ⁊ tenebris obſeſſa. Sunt abrupti in infimū hyatus. qui ſepe illapſas vrbes receperunt: ⁊ ingenteꝫ ruinā in alto ꝯdiderunt. hec ſpiritu plena ſunt nichil eī vſꝙͣ inane eſt. Illic quoqꝫ naſcuntur aīalia ⁊ tarda ⁊ in firma: vt in aere ceco pinguiqꝫ cōcepta. pleraqꝫ ex eis ceca: vt talpe ⁊ ſubterranei mures. quibꝰ ideo lumē de eſt: qꝛ ſuꝑuacuū eſt. Inde etiā. vt theofraſtꝰ affirmat. piſces quibuſdā locis eruūtur. ¶ Idē in li. ii. Aſclepio dorus autor eſt. dimiſſos ꝙͣplurimos a philippo in an tiquum mētallū olim deſtitutum: vt explorarent: al ali quid futuris vetꝰ auaricia reliquiſſet. Illos itaqꝫ deſcē diſſe cū multo lumine. deinde longa via fatigatos ingē tia flumina ⁊ inertiū aquaꝝ ꝯceptꝰ vaſtos: nō quidem comp̄ſſos terra ſuꝑueniente: ſed libere laxitatis vidiſſ Cū magna ergo. hec legi voluptate: intellexi enī ſeculū noſtꝝ nō nouis viciis: ſꝫ iā antiquitꝰ traditis laborare Illi maiores noſtri quos celebramꝰ laudibꝰ: quibꝰ diſſi miles nos eſſe querimur. ſpe ducti montes ceciderunt. ⁊ ſupra lucꝝ ſub ruina ſteterunt. Que tanta neceſſitas hoīem ad ſidera erectū incuruauit. ⁊ in fundū telluris intime merſit: vt erueret nō auꝝ minori ꝑiculo queren dum: ꝙͣ poſſidenduꝫ. ꝓpter hoc cuniculos egit. ⁊ circa p̄ dam lutulentā inertēqꝫ reptauit: oblitꝰ nature meliori a qua ſe auertit. Nulli ergo mortuo terra tā grauiſ eſt ꝙͣ iſtis. ſupra quos vrgens auaricia terraꝝ pondꝰ ini cit. quibꝰ abſtulit celū. dū eos in imo vbi malū illud vi rus latitat. infodit. ¶ LXIX. De vaporibꝰ terre quibꝰ aer imprimitur. ¶ Uitrubius in li. viij de architectura. Er aūt a ſole ꝑcalefactꝰ humores a terra tollit vaporēqꝫ nebulas facit. Sic enī terra feruore A tacta humores eiicit: ſicut corpꝰ hoīs ꝑ calores Iudores emittit. ¶ Priſcianꝰ ad cōſdroe. Humidorum aūt ⁊ aridoꝝ ex terrā ⁊ circa terrā inflamatōis due ſpe cies ſunt. vna quidē humida. alia vero arida. Et amba rum cauſa eſt ſol. circulariter enī ⁊ oblique faciens mea tum ꝑ zodiacū: ſuꝑeuectū humidū a terra ad ſuꝑioren meatū trahit. Ip̄am vero terrā caliditate ficcās. Infla mationis fumee reſpiratōeꝫ facit. Exqꝫ his duabuſ fit nubiū cōcurſus ⁊ ventoꝝ. Ex humida quidē nubes et pluuie nix ⁊ gelū ꝓueniunt. Ex fumea vero copia ſpiri tuum ⁊ alioꝝ quecunqꝫ ignee ſunt eſſentie. Ipſe nanqꝫ vapor habens humidi plenitudinē. in locū ſuꝑiorē ſui ſum reducitur: qui eſt ſuꝑ ſolariū radioꝝ reꝑcuſſionem ⁊ ibi ꝓpter frigꝰ in aquā iteꝝ ꝯſtituitur: ⁊ denſatur lon gius facto ſole ꝑ obliqui circuli diſtantiā. Sicqꝫ ex ea nubes ⁊ pluuia fiunt. ceteraqꝫ hmōi humida: que ī ac re ⁊ circa terrā conſiſtūt. Rigeſcit enī aliqn̄ in guttatō nem exilē. Aliqn̄ vero in imbrē. ꝓpter validiorē nubis denſitatem: habet imbrea aqua. ſicut dictuꝫ eſt ſuꝑius. etiā lutū. eo ꝙ terrenū ſubleuatur mixtū cuꝫ humidiori bus vaporibꝰ. Nō om̄is aūt ex aqua cōtinenti meatꝰ eſt imber: ſed qui ꝓmotione vaporis in nubem eſt cōſti tutus. Sepe enī venti violentior tempeſtas ⁊ turbo hu midum ex fluminibꝰ vel ſtagnis vel mari rapiens in al tum ſubleuat. deinde etiā ſubtermittit: ꝓpter hec etiaꝫ apparuerunt aliqn̄ cū pluuia rane ⁊ piſces veluti ſurſū naſcentes deſcendere: ſepe quoqꝫ gutte ſanguinee ⁊ pi ce ſimiles fiunt: ex igneo cōmixto nubibꝰ: ſimulqꝫ terre nō ſyrpheſo .i. ex ventis collecto fumo: hec itaqꝫ omnia violenter ⁊ cōtra naturā ſurſum cōpulſa: naturali mea tu fluunt iteꝝ deorſum. vaporis quideꝫ qualitas humi da ⁊ infirma: nec a terra multū elata: cū nec a ſpiritu:ꝑ a calore offertur. primū facit nebulā .i. nubem infirmaꝫ concreta aūt paululū ⁊ comp̄ſſa: rorē. vaporis aūt ꝯcre tio in altum rapta: nix efficitur: nondū in aquā traſmo ta: ſed prius ſurſum circumgelata: deorſum deducta. ¶ Dieronimꝰ. Terra igitur etiā aerē in ſe habere ꝓb dum humecta temperiem ſolis acceptans largiſſimos yapores exalat. ¶ LXX. ¶ De igne terreno et multiplici eiꝰ effectu. terre quoqꝫ viſceribus ferꝝ ⁊ lapides decer nuntur. in quibꝰ ignis latitat. vnde ignis in ter ra eſſe oſtenditur ¶ Seneca li. vi. Et ignis qui dem fieri ſolet apud nos duobꝰ modis. Uno modo .ſ. ſi excitatur .ſ. lapidis percuſſu. Alio modo ſi attritu in uenitur: ſicut ſi duo ligna inter ſe diutiꝰ trita ſunt: nec oīs hoc tibi p̄ſtabit materia: ſꝫ ignibꝰ eliciēdis ydonea Liber Septimus ſicut laurꝰ ⁊ hedere. ⁊ alia in hunc vſum paſtoribꝰ not a poteſt ergo eodem modo fieri: vt nubes quoqꝫ ignē red dant vel ꝑcuſſe vel attrite. Cunqꝫ enī aer in ignē muta hilis in ventū ꝯuerſus atterat̉ quare poſſibile ꝙͣꝙͣ inui ſibile eſt ignē excuti caducū ac cito interituꝝ: qꝛ non ex ſolida materia oritur: nec in aqua poteſt cōſiſtere. trāſit igitur: tantūqꝫ habet more: ꝙͣtuꝫ itineris ⁊ curſus: qm̄ ſine alimento ꝓiectus eſt. Et ignis natura in verticem ſurgit. fulmen aūt vi ⁊ quadā neceſſitate qua excutitur cadit. Id enī his ignibꝰ accidit: qd̓ arboribꝰ: quaꝝ cacu mina ſubtꝰ trahi poſſunt: ſed cū ꝑmiſſe ſunt: in locū ſuū exilient. Sic ergo ⁊ igni ſi ꝑmittas ire quo velit: celum .i. leuiſſimi cuiuſqꝫ ſedē repetit. vbicūqꝫ aūt eſt aliquid qd̓ eū feriat ⁊ ab impetu ſuo auertat: id nō natura: ſed eiꝰ ſeruitꝰ fit ¶ Iſidorus. xix. li. Nichil eſt aūt pene qd̓ igne nō efficiatur. alibi enī vitꝝ. alibi argentum. alibi plumbū. alibi miniū. alibi pigmentū. alibi medicamina efficit. Igne lapides in era ſoluūtur. Igne ferꝝ gignit̉ ac domatur: auꝝ ꝑficitur. nullū metalli genꝰ ſine eo fun di vel extendi poteſt. Igne cremato lapide. cimēta ⁊ ꝑi etes ligantur. lapides nigros ignis cōquendo candifi cat. ligna candida vrēdo obfuſcat. Carbones ex pruna fulgida nigros facit. de lignis duris fragiles. de putri bilibꝰ imputribiles r̄ddit. Stricta ſoluit. ſoluta reſtrin git dura mollit. mollia dura reddit. habet ⁊ medicamīſ vſum. Nā ſepe vr̄i ꝓdeſt. Peſtilentie quoqꝫ q̄ ſolis ob ſcuratōe contrahitur igne auxiliari certū eſt. habꝫ aūt in ſe diuerſitatem. Nā aliꝰ eſt qui vſui humano. aliꝰ qͥ in iudicio apparet diuino: ſiue qui de celo fulmē aſtrin git. ſiue qui de terra ꝑ vertices montiū eructuat. Igniſ aūt dictꝰ eſt: eo ꝙ nichil ex eo gigni poteſt. Eſt enim in uiolabile elementū aſſumēs cuncta q̄ rapit. ¶ LXXI. ¶ De miraculis corꝑum vim ignis ſūſtinen tium. ¶ Augu. de ci. dei li. xxi. Icut aūt ſcripſerunt: qui naturas aīalium curi oſius indagarūt: ſalamādra in ignibꝰ viuit. Et quidaꝫ notiſſimi ſicilie montes: qui tanta tꝑis diuturnitate ac vetuſtate vſqꝫ nunc ac deinceps flamiſ eſtuant: ⁊ integri ꝑſeuerat: ſatis indicant: nō om̄e qd̓ ar det abſumi. Sed ⁊ calx occultiſſime ab igne ignem cōci pit. Eāqꝫ iā gleba tangentibꝰ: frigida tam latenter ſer uat: vt nulli noſtro ſenſui ꝓrſus appareat: ſed exꝑimen to comꝑtus: etiā dū nō appareat. ſciat̉ ineſſe ſopitꝰ. vn̄ de ⁊ calcem viuā dicimꝰ: quaſi ignis ip̄e latens aīa ſit inuiſibilis corꝑis viſibilis. ¶ Plimus li. ii. Montiū in miraculis ardet mons ethna: noctibꝰ ſemꝑ tantoqꝫ euo igniū materia ſufficit Niualis hibernis tꝑibuſ: egeſtū qꝫ cinerem pruinis oꝑiens: flagrat in phaſe licie monſ chymera ⁊ quidē immortalis diebꝰ ac noctibus flama. Ignē eiꝰ accendi aqͣ: extingui vero terra ac feno. Bni dius Ctheſias tradidit. Eadē in licia montes efeſti fla mante teda tacti flagrāt: vt lapides quoqꝫ riuoꝝ ⁊ are ne in ip̄is aquis ardeāt. aliturqꝫ ignis ille pluuiis. Ba culo ſi quis ex his accenſo traxerit ſulcos riuos igniuꝫ ſequi narrāt. In cōmagene vrbe ſamoſata ſtagnū emit tens limū multā vocant: flagrantem. Cū quid attingit ſolidi: adheret. p̄terea ⁊ tactꝰ ſequitur fugientes: ſic de fendere muros oppagnante lucullo. flagrabatqꝫ miles armis ſuis: aquis etiam accenditur. terra tm̄ reſtingui exꝑimenta docuere. Similiſ eſt nature napthe circa ba bilonem ꝓfluens bituminis liquidi modo. hinc magna cognatio igniū: tranſiliūtqꝫ in eā ꝓtinꝰ vndecūqꝫ viſā. Ferūt ita a medea pelicē̓ crematā: poſtꝙͣ ſacrificatura ad aras acceſſerat: corona igni rapta ¶ LXXII. De virtute ignis in corporibus aduſtis. ¶ Auguſtinus vbi ſupra. E igne aūt mira quis explicet. quo videlicet q̄ qꝫ aduſta nigreſcūt. cū tn̄ ip̄e ſit luciduſ. ⁊ pene om̄ia que lambit: ⁊ ambit colore pulcerrimo de colorat: atqꝫ ex pruna fulgida carbonem teterrimū red dit. Lapides tn̄ candidos facit. ⁊ ꝙͣuis ille magis rube at illi albicent. congruūt tn̄ luci qd̓ albū eſt: ſicut nigrū tenebris. Cūqꝫ in lignis ardeat: ⁊ lapides cōquat. Cō trarios habet nō in cōtrariis rebꝰ effectꝰ. Et ſi eniꝫ la pides ⁊ ligna diuerſa ſunt. ꝯtraria tn̄ non ſunt. ſicut al bedo ⁊ nigredo: quoꝝ vnuꝫ in lapidibꝰ facit: alteꝝ in li gnis. Clarꝰ illos clarificās. hec effuſcans cū in illis de ficeret. niſi in iſtis viueret. Intueant̉ miraculū calcis: nā excepto eo qd̓ igne candeſcit: quo alia terra reddūtur etiā occultiſſime ab igne ignem cōcipit: eūqꝫ cuſtodit. Iā vero ꝙͣmiꝝ eſt: ꝙ cū extinguitur: tunc accenditur. vt enim occulto igne careat. aque infunditur. aquā ve perfunditur. ⁊ cū antea frigida ſit: inde ferueſcit. vnde feruentia cuncta frigeſcūt. ergo velut expirāte illa gle ba diſcedens ignis ille: qui latebat. apparet. ac deinde tanꝙͣ morte ſic frigida eſt. vt adiecta vnda: iā nō ſit ar ſura. Additur ⁊ huic miraculo: ꝙ ſi nō adhibeas aquā ſed oleū: qd̓ magis fomes eſt ignis. nulla eiuſ infuſione ferueſcit: hoc miraculuꝫ ſi de aliquo lapide indico lege remus. aut audiremꝰ. ꝓfecto aut mendaciū putaremus aut certe granditer miraremur. q̄ vero ante oculos no ſtros quotidie verſantur. nō minꝰ mirabili genere ſunt ſed ip̄a aſſiduitate vileſcunt. ¶ Iſidoruſ li. xix. Calx vi ua dicitur: qꝛ dū tactu frigida ſit: occultū ignē continet intꝰ. vnde ⁊ aqua perfuſa. ſtatim latens ignis erumpit Natura eiꝰ mira facit. Nā aquis accenditur: quibꝰ ſo let ignis extingui oleo extinguitur: quo ſolet igniſ accē di: vſus eiꝰ eſt ſtructuris fabrice neceſſariꝰ. Nam lapis lapidi nō poteſt adherere fortiꝰ: niſi cōiunctꝰ calce. Et calx quidem ē lapide albo ⁊ duro melior eſt ſtructuris. Ex molli vero tincturis vtilis ¶ LXXIII. De flama et fauilla ¶ Ex libro d̓ naturis rerū Res aūt ſunt ſpeciēs ignis .ſ. lux. flama. ⁊ car bo. De luce quidem ⁊ eiꝰ natura ſufficienter iā dictū eſt ſupra. vbi .ſ. actū eſt de luce primaria: maxime vero ignis eſt flamā. Eſt autē flama fumus ar dens. Cunqꝫ flama ſit viſibilis: tn̄ calore creatur ⁊ va pore: quoꝝ vtrunqꝫ eſt inuiſibile. Beniqꝫ flama que ex igne generatur tandem extincta fumum ex ſe generat. Candela inflamata lucens quideꝫ alijs ꝓdeſt: ſed ſui di ſpendio lux eiꝰ aliqn̄ extinguitur vento. aliqn̄ etiā abun dantia materie: flama vel ignis flatu hoīs immoderato extinguitur. ⁊ eodem moderato reaccenditur. Candela ꝑ eleuatōnem accenditur ⁊ inflamatur. Et extinguit̉ ꝑ declinatōeꝫ. luce aūt flame vel ignis recedente qd̓ luci dum fuit. fctorem emittit. deniqꝫ fetor candele extincte mulieri ⁊ iumento cauſa eſt aborſus. flama vel igniſ vi detur a remotis. ſeqꝫ ⁊ alia videre facit: et ſi eſſet oculꝰ ẜm naturā: priꝰ videret ꝙͣ videret̉. vnius flama candele videtur ebrioſo due ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Flama dicit̉: qꝛ flatū excitatur. fauilla vero eſt deſerto igne ſcintilla. ¶ Actor. Hec de igne terreno dicta ſunt breuiter. Naꝫ de ꝓprietate ignis ſuꝑius eſt habitū: vbi de celo igneo dictū eſt. Adhuc tn̄ reſtat de fumo: ⁊ fulgure: ac ceteriſ corporibus ab igne ꝓcedentibus: vel fornacibus igne mediante. LXXIIII. ¶ De fumo et fuligine ¶ Areſtotiles in li bro me theororum tercio Umus aūt eſt vapor aduſtꝰ ¶ Ex imagine mū di. Fumꝰ aſcendit de aqua. ome nanqꝫ corpus L ꝯſtat ex quattuor elementis. Lignū aūt corpuſ eſt quo igni iniecto materies ignis q̄ ei ineſt ardet. ter re vero materies vertitur in cinerē. Aque vero ⁊ aeriſ materies euaneſcit in aerem. Ideo fumꝰ ille amarꝰ eſt: qꝛ natura aque ſalſa eſt. ſiue qꝛ terra admixta eſt Hu go de ſex diebꝰ. Fumꝰ nichil aliud eſt ꝙͣ guttaꝝ aque minutiſſimaꝝ cōgeries: ꝑ virtutē caloris in aera eleua ta. ¶ Actor. Fumus oculos grauat. eodem tꝑe ꝑtim qͥ Liber Septimus ortus fuerat in ſuꝑioribus diſparet. Nam aſcendendo attenuatur ⁊ deficit. de triplici aūt fumo iā dictū eſt ſu pra: vbi actū eſt de aeris imp̄ſſionibꝰ ¶ Auicenna. Fu mus eſt terrea ſubſtātia: digeſtiua: reſolutiua: ſubtilis: diuerſificatur aūt eiꝰ ſubſtātia: ⁊ om̄s eiꝰ ſpecies ſunt exiccātes. eſtqꝫ in eis igneitas pauca. hoꝝ autē fortior eſt fumꝰ alkithrā .i. picis liquide: deinde picis humide: deinde ſtoracis: deinde mirre: poſtea thuris: poſtea the rebintine. fumꝰ aūt napthe videtur fortior eſſe om̄ibꝰ: fumꝰ thuris ⁊ therebintine ponuntur in medicamentis vlceꝝ oculi. ⁊ ꝓhibent ortū piloꝝ additoꝝ: ⁊ curſum: ⁊ corroſionē ⁊ humiditates cū quibꝰ nō eſt obtalmia ⁊ vl cera lacrimaliū. ¶ Areſtotiles in li. iii. metheororū. Fu ligo ex fumo relinquitur ¶ Auicenna in ſecundo cano ne. Eſt aūt om̄is fuligo calida exſiccatiuā p̄ter indam. hanc enī indi ⁊ paulꝰ numerāt inter infrigidātia. Eſti mant aūt quidā: ꝙ inda ponitur ſuꝑ apoſtemata calida ⁊ ꝯfert eis. porro illa que aſſumitur ex fumo ligni pini. cū gūmi ⁊ bdellio: ponit̉ ſuꝑ aduſtionē ignis: ⁊ dimitti tur donec cadat ¶ Actor. Fuligo ſi de illa fiat epythi ma: cōfert ignis aduſtioni ¶ LXXV. ¶ De carbone ¶ Ex libro de naturis rerum Stilia corꝑa ſunt quecūqꝫ poros habent ſufce ptibiles ignis: ⁊ humorē igni debiliorē in poriſ habent. Uſtiliū. quedā flamātia ſunt: vt quecū qꝫ humida eſſentia vaporatiua ſunt. maxime quecunqꝫ fumū emittunt. Carbonem aūt faciunt. quecūqꝫ taliuꝫ plus habent terre ꝙͣ fumi. pix vero ⁊ oleū ſeu cera ma gis cū alijs ꝙͣ ꝑ ſe ſunt flamātia. Uaporatiua corpora ſunt: quecunqꝫ humorem habent hactenuſ: vt non exa let ſine ignitis. Eſt enim halitus ſiue vapor a calido vſtiuo in aere ſpirituū ſegregatio ex humido humectīo Carboni vero ſine igne tanta firmitas eſt: vt nullo hu more. nulla vetuſtate corrūpatur. vnde ⁊ in fundamen tis. tā lignis: ꝙͣ lapidibꝰ ſb̓ſternit̉. ¶ Auguſtinꝰ vbi ſu pra. Quid igitur in carbonibꝰ. Nōne mirāda res eſt. et tanta infirmitas. vt ictu leuiſſimo frangātur: p̄ſſu facil limo ꝯterantur. ⁊ tanta firmitas vt nullo humore corrū pantur. Nulla etate vincātur: ita vt eos ſubſternere ſo leant: qui limites figunt ad ꝯuincendū litigatorē: qͥſqͥs poſt ꝙͣtalibet tꝑa extiterit. fixūqꝫ lapidē: nō limitē eſſe ꝯtenderit. Quis eos in terra humida foſſos vbi ligna putreſcerent: tandiū durare incorruptibiliter poſſe: niſi reꝝ ille corruptor ignis effecit. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Pruna eſt ꝙͣdiu ardet a purendo: extincta vero carbo dicitur: eo ꝙ caret flama: qui dū interiſſe videtur maio. ris virtutis fit. Nam iterum incenſus. fortiori luce ca leſcit. LXXVI. ¶ De cinere. Actor. Inis ex p̄dictis corꝑibꝰ vſtis relinquitur ⁊ eſt ſubſtātia: terrena quidem: arida ⁊ compacta: in quā corꝑꝰ ſolidū ꝑ ignem reſolutū humore con ſumpto redigitur. vnde ex grandi corꝑe ꝓpter conſum ptionem materie modicꝰ cinis efficitur: deſpecti coloriſ eſt. Et qꝛ ꝑtes habet minutiſſimas. leui flatu agitabiliſ eſt ad multa tn̄ ꝑutilis. Cinere nāqꝫ primo quidē ignis ip̄e tegitur: vt ꝯſeruetur. Cinere pelles depilātur: ⁊ qd̓ ammodo innouātur. Cinis etiā ꝓ alumine ponitur ī tin cturis pannoꝝ. In eccl̓ia dedicāda alphabetū in cine re ſcribitur. In capite ieiunii cinis ad memoriā morta litatis noſtre in capitibꝰ noſtris ponitur: ex aqua cine ri admixta fit lexiuia: qua capita abluuntur. Cinis ſupͣ ſanguiſugā ꝓiectꝰ: ſanguinem quē ſuxerat euomere fa cit. In medicinis quoqꝫ tā cinis ꝙͣ lexiuia ꝓficit: ſicut inferiꝰ dicetur. de cinere vero oleū cū ſale ꝑ ignē extra hitur. ¶ Areſtotiles in libro ph̓icoꝝ. Teſtimonium aūt de cinere faciunt ꝙ tm̄ aque recipit: ꝙͣtum vas vacuū. ¶ Auicenna in ſecundo de medicina Cinis oīs naturā habet abſterſiuā: ⁊ exiccatiuā. diuerſificatur tn̄: ⁊ ablu tio minuit eiꝰ abſterſionē: ⁊ acquirit ei glutinatōem. et exiccationē ſine mordicatōe. aqua vero cineris ingredi tur in medicinis putrefacientibꝰ ⁊ eaꝝ fortiores ſunt aqua cineris fici ⁊ lacticinii. plꝰ enī abſtergit ⁊ ſiccat ꝙͣ cetere. Cinis almezerion q̄ ſunt .ſ. ſpecies lacticinii. ab ſterſiuꝰ eſt ⁊ putrefactiuꝰ. viſum acuit. ſquinātie ꝯfert: ⁊ ꝓprie cū dyayrundinis. Cinis aūt lignoꝝ ſtipticoruꝫ ⁊ quercꝰ ⁊ reliquoꝝ retinet ſanguinē. Linis althahagi reptilis .ſ. cuiuſdā ſic nuncupati: ſuꝑ ſcabiem ⁊ impeti ginem linitur: ⁊ confert. ¶ Dyaſcorides. Lexiuia ex ci nere quercꝰ ad vſum medicine efficaciſſima eſt: ⁊ homī nibus ⁊ pecoribꝰ que denſione pulmonis vexātur: et qͥ bus aliqua venenata res obſiſtit. Bibita nanqꝫ ſtatim ſalutem affert. vtilis etiā eſt in vulneribꝰ humectis: ⁊ ī fiſtulis: ⁊ ad vulnera difficilia ad ſanandū ⁊ calloſa: ſō gi tꝑis ſordida. Quotidie ergo lauāda ſunt: ⁊ ſic apto medicamine ſanāda: qꝛ virtꝰ lexiuie nō ſanat: ſed ad ſa nitatem vulnera diſponit. Cinis ex ſarmentis ſtipticꝰ eſt: ⁊ in recenti vulnere ⁊ in ꝓfluuio poſitꝰ ſanguinē ſa nat. Cinis ex ſarmentis oliue acerrimus eſt. Ex nucleo puro acrior Ex hac lexiuia vulneꝝ affert carcinomata ex hac etiā ſordida ſunt. Cinis calidꝰ eſt ⁊ ſiccꝰ. aduſti onem facit: ⁊ apoſtemata mollia diſſoluit ¶ Actor. Por ro de cinere quercꝰ ⁊ ſarmentoꝝ vitis vel oliue lexiuia fit vtilis medicine: ſicut inferius in locis congruis reci tabitur. LXXVII. ¶ De vitro et eiꝰ natura ¶ Iſido. li. xxix. Itrū dictū eſt: eo ꝙ viſus ꝑſpicuitate trāſlucꝫ ⁊ quodāmodo clauſus patet: leuibuſ aridiſqꝫ li Ignis ꝯcoquitur adiecto cypro ⁊ nitro. cōtinuū qꝫ fornacibꝰ vt es liquatur: ⁊ maſſe fiunt: poſtea ex ma ſis rurſus funditur in officinis: ⁊ aliud flatu figuratur aliud torno teritur. aliud argenti modo celat̉. Tingit̉ etiā multis modis. ita vt iacinctos ⁊ ſaphiros virides vincet ⁊ onices: vel aliaꝝ gemmaꝝ colores. Nec ē alia ſpeculis aptior materia: vl̓ picture accōmodacior: ferūt aūt ꝙ ſub tyberio ceſare quidā artifex excogitauit vitri tꝑatum: vt flexibile eſſet ⁊ ductibile: qui dū admiſſuſ fu iſſet ad ceſarē: porrexit ei fialā: quā ille indignatꝰ in pa ui mentū ꝓiecit. Artifex aūt ſuſtulit fialā de pauimēto que cōplicauerat ſe tanꝙͣ vas eneū. deinde marculū de ſinu ꝓtulit. ⁊ fialā correxit. hoc facto ceſar dixit artifici Nūquid aliꝰ ſcit hanc ꝯditurā vitroꝝ. poſtꝙͣ ille iurās negauit alteꝝ hoc ſcire: iuſſit eū ceſar decollari. Ne dū hoc cognituꝫ fuerit: auꝝ ꝓ luto haberetur. Et oīm me talloꝝ p̄cia abſtraherent̉. Reuera ſi vaſa vitrea nō frā gerentur: meliora eſſent ꝙͣ auꝝ ⁊ argentū ¶ Ph̓s vitꝝ ꝑſpicuitate tranſlucet. qd̓ in metallis nō contingit. Et qd̓ in eo clauſum eſt: ſiue liquor: ſiue alia res exteriꝰ pa tet. nec eſt de poroſitate: tunc enī ſplendor feriens ſupra vitꝝ pictū: cū in pͥoris non ſit. pictura inꝙͣ veniens ad oculū. appareret ẜm ſimilitudinē picture feneſtre ꝑ quā ferit. cuiꝰ oppoſitū ſepe videmus. fit aūt vitrū ex terra ⁊ herba ⁊ lapide ⁊ planta. fit etiā de cinere feni. ⁊ filicꝭ. Et etiā qn̄qꝫ ex admixtōne plumbi. albumine etiā oui decocto Et ſicut infra dicetur de criſtallo littera maior apparet ẜm omnem dimenſionē vitro interpoſito. Sb̓ tilis etiā gloſa interpoſito vrinali pleno aqͣ textꝰ groſſi tudinem rep̄ſentabit. Ex cauſa ſupradicta factū ſen eſt decoloratū. qd̓ aūt fit ex plumbo et terra arenoſa ſb̓ tili aut ex cinere filicis coloratū eſt. ¶ LXXVIII. ¶ De virtute ipſiꝰ in medicina: ¶ Auicenn Itrū eſt inter lapides ſicut ſtultꝰ inter homīes declinat enī ad omnem tincturā: ⁊ frangitur: ⁊ abſcinditur cū eo .ſ. imꝑſonaliter. Eſt autē cali dum in primo: ſiccū in ſecundo. In ip̄o eſt ſtipticitas ⁊ ſubtilitas. abſtergit dentes ⁊ oculū. ⁊ eiꝰ albugineꝫ de let. mundat ⁊ furfures. qn̄ cū eo fit ablutio. facit oriri pilos inunctū cū oleo ſambucino. aduſtū aūt fortiꝰ eſt. Liber Septimus quod ex eo tritū eſt et aduſtū cōfert valde lapidi veſice ex renū vino bibitū ¶ Cōſtantinꝰ in libro graduū. vitꝝ calidū ē pͥmꝰ gradu ſiccū in tercio. In multis colliriis ptile ē: et cōtra impetiginē valꝫ ledit furfures capillos ſubtiliat pulueriſatū et cū vino bibitū lapidē veſice frā Plateariꝰ. Uitrū frigidū ē pͥmo gradu et ſiccū cd̓o. Inde fit vngentū quod valet ad ſcabiem valꝫ eti ami ad ſerpiginem. Sed puluis eius cū terebintina vel cūmi prunorū in aqua ad ignem reſoluto conficiatur et inde pars inungatur. fit aūt vitrum ex terra. fit etiā ex herba ¶ Ex li. de naturis reꝝ. Uitrum ſi diligēter terat̉ et cū vino rihano .i. forti bibatur. lapides qui ſū in renibus frangit et eiicit. puluis vitri deorſum in ſti pite īfra corticem arboris ſuꝑ quā pullificāt corui vel cornices iniectus ꝓhibꝫ ne vnꝙͣ ad exitꝰ pullorū aperi antur oua eorum Caro etiā feſtinantiꝰ coquenda ſtatī decoquitur ꝑ appoſitiōem fruſti cuiuſlibꝫ maneriei vi tri. Quod tn̄ citius fit. Si vitrū de cinere filicis ſit ac i quod ut dixi ſemper decoloratū eſt ¶ LXXIX. ¶ De operatione ipſius in alchimia. Razi in libro d̓ animalibus. Itrū eſt ex ꝑtibus mercurii. ⁊ vincēs ſupra na turā eſt frigiditas ⁊ ficcitas: liq̄facit ferꝝ ⁊ oīa corꝑa facitqꝫ ea currere infuſione. Si aūt infundis vi trū quēcunqꝫ colorē ꝓiicis ſuꝑ ip̄m retinet. ¶ Alchi miſta. Uitrū eſt inter lapides ſicut amēs inter hoīnes Nam recipit omnes tincturas. cito in igne ſoluitur. et cito ad lapideitatem ſuā reuertitur. mollificat ⁊ mundi ficat et liquefacit omnia corꝑa. deinde ſubtrahit ſe ab eis ꝑ fuſionem: ſicut ſal ꝑ lauationeꝫ: deniqꝫ ſal ⁊ vitrū due ſunt res in quibꝰ eſt totū ſecretum artis. nec lapis poſſet fieri ſine eis. p̄cipue ſine ſale. ¶ Ex libro de na turis reꝝ. Uitrū dicitur eſſe de ꝑtibus mercurii. neſcio qua de cauſa: niſi qꝛ recipit tincturā: et colorē et ipſum etiā ferrū ſoluit: omniaqꝫ corꝑa diſſoluit et diffluere fa cit: ſicut autē aqua de natura frigida igne calefit. et po ſtꝙͣ refrigidatur frigidiſſima fit. Sic ⁊ cinis de quo fit vitrū. cum ſiccus ſit ſi humectatur per liquefactionem: poſtea deſiccatus ſicciſſimꝰ erit LXXX ¶ De latere cocto ac teſta ¶ Iſidorus li. xix Perū aūt fictilium ad parietes edificioꝝ. ⁊ fū damenta cocti laterculi. ad tecta vero tegule ⁊ imbricule aptātur. Tegule quidē dicte eo ꝙ edes tegāt imbrices aūt eo ꝙ imbres accipiāt. laterculi vero ꝙ la ti formētur. ¶ Uitrubius de architectura li. ii. Late res vero nō de arenoſo vel ſabuloſo luto ducendi ſunt. quia ex his ducti graues fiūt. ⁊ imbribꝰ ſparſi dilabun tur et diſſoluūtur. palee quoqꝫ in his ꝓpter aſperitateꝫ nō cohereſcūt. fiant igitur ex terra albida: cretoſa: vl̓ d̓ rubrica: aut etiā maſculo ſabulone. hec em̄ genera non ſunt in oꝑe pōderoſa. ſed ꝓpter leuitatem habēt firmi tatem: ⁊ faciliter aggregatur. ducendi ſunt aūt in vere vel autumno vt vno temꝑe ſicceſcāt. qui em̄ ꝑ ſolſticiuꝫ parātur: ideo vicioſi fiūt: qꝛ ſummū coriuꝫ ſol acriter ꝑ coquit. efficiturqꝫ vt videatur aridū. Interior autē ꝑs nō ſiccatur. Et cum poſtea ſicceſcendo ſe cōtrahit: ꝑrū pit ea que arida erāt: ſicqꝫ rimoſi facti imbecilli ſūt. vti liores aūt erūt ſi ante bienniū ducti fuerīt: quia non an te penitus ſicceſcere poſſūt. Eſt in hiſpania vlteriori ci uitas: vbi lateres ducti ⁊ arefacti natāt in aquā ꝓiecti Quod ideo poſſe videntur: quia terra de qua ducuntur pumicoſa eſt: cū ſic leuis ⁊ rara ſit. aere ſolidata non re cipit in ſe neqꝫ imbibit liquorē. Non em̄ in corpꝰ pene trare patitur humidā poteſtatem. Ideo quocūqꝫ pōde re fiūt cogūtur vt pumex ab aqua ſuſtineri. Itaqꝫ ⁊ in edificationibꝰ oneroſi nō ſunt: ⁊ a tempeſtatibꝰ nō diſ ſoluūtur. ¶ Palladius li. vi. Lateres faciendi ſūt mē ſe maio: ex alba terra ⁊ creta vel rubrica. Nam qui eſta te fiūt celeritate feruoris in ſūma crata ſiccātur: in inte rioribus humore ſeruato: que videlicet res ſciſſuris eoſ facit aꝑiri: fiūt aūt ſic. Terra diligenter cribrata. ⁊ om ni aſꝑitate purgata: mixta cū paleis diu maceratur: et iuxta forma lateri ſimilem imprimitur. tūc relicta quid̓ ad ſiccādum: ſubinde verſabitur ad ſolis aſpectū ¶ Idē in li. vi. Menſe quoqꝫ iunio fieri poſſunt lateres more p̄dicto. LXXXI. ¶ De teſta Actor. Eſta quoqꝫ fictili opere de terra cuiuſlibet colo ris argilloſa cōficitur. et igne cocta ſolidatur. Inde fiunt vaſa multifaria. vt eſcaria: vinaria olearia: et coquinaria. p̄cipue vero fieri ſolent in ſamo ciuitate: vbi etiā ars fictilis inuēta dicitur fuiſſe. vnde ſcriptū eſt ī libro yſaie ꝓphete. Ue qui cōtradicit ficto ri ſuo: teſta de ſamiis terre. ¶ Iſidorus li. xx. Samīa vaſa quidā a ſamo putāt nomen habere: videlicet quo dam opido grecie. Alii vero dicūt cretā ytalie: que no longe a roma naſcitur: ⁊ ſamia vocatur. ¶ Auicenna Teſta quidem exiccatiua eſt ⁊ abſterſiua ꝓprieqꝫ teſta clybani. Emplaſtrū ex teſta factū fortis eſt cōſolidatio nis. Cōfert vlceribꝰ. ⁊ abſtergit ſcabiem. at ex ea cero tum ſuꝑ ſcrofulas cū ſale metallino cōfert vngule. Itē teſta clybani linitur ſuꝑ podogrā: ſubtilior aūt eſt teſta cancri marini. ¶ Actor. De hac inferiꝰ ſuo loco dicet̉ hec omnia de igne terreno. ⁊ corꝑibus per eum ſolida tis ad p̄ſens ſufficiant. ¶ LXXXII. ¶ De diuerſis qualitatibꝰ corꝑū terrenorū ¶ Ex libro de naturis rerum. Orpoꝝ aut terreſtrium: quedā ſunt dura: que dam leuia ſiue mollia: duꝝ fit aliqͥd: vl̓ quia cō gelatur: vel qꝛ repletum extenditur: vel his ſimul obui antibus. leue aūt eſt ex cōtrariis. deniqꝫ omne qd̓ cedit vel flectitur per ſe ip̄m exiſtens ſimplex et ſingulare: iu dicatur leue. Item mollium q̄dam ſunt coagulabilia: q̄ dam non. Coagulatio eſt: vl̓ humidoꝝ que exprimūtur a calido: ⁊ tūc hmōi liquatio eſt vincente hūido. vel ca lidi quod expͥmitur a gelido. et tūc hmōi liqͣtio eſt vin cente calido. Quoꝝ auteꝫ ab vtriſqꝫ et a calido ⁊ ge lido vt quecūqꝫ calefacta deinde coagulantur a gelido Incoagulabilia vero ſūt quecūqꝫ etiā aquea plus hn̄t calidi et terrei: vt mel: muſtum et huiuſmodi. vel quecū qꝫ aquea plus hn̄t aerei: vt oleum: argētumuiuum: ⁊ ta lia. viſcoſa qͥdem facile coagulantur. viſcus autem non liquabilia ſunt aquea per totū poros hn̄tia. omne auteꝫ quod liquefacit ſeꝑat ac diſcernit. Impoſſibile eſt eniꝫ eſſe vel fieri vacuū a calore forti. Mollificabilia ſunt. quedam coagulatorū. Et horum quedā aquea ſunt ſed plus terrea. ⁊ nō ex toto in humorē ſe diſſoluentia: ſicut diſſoluitur ſal per aquā. neqꝫ inequales pͥoros habētia ut lateres. Neruꝰ ⁊ corrigia tractiua qm̄ mollificabilia ꝓprie non ſunt. cum nec ſint irriguā. Irriguū eſt. quod molliꝰ eſt cum ſit rigatum. Mollificant aūt quedaꝫ ex via qua humectāt: aut ex via qua liniūt: aut ex via qua euacuant: Quedam uero ex via qua deſtituunt. Item quedam ſunt lenta: q̄dam inflexibilia: lenta quedā ſunt que in ſe poſſunt extendi cū incuruātur: ut calamꝰ vimē et huiō. Quedā uero que pn̄t a rectitudine īcuruari ⁊ ecōuerſo. non tn̄ ex ſe. ſed ab agente extrinſeco: vt paſta et gluten. Incuruabilia uero ſunt: ut later lapis. Item quedam frangi poſſunt et cōminui: vt quecunqꝫ pͥoros habent: et in longum et in ꝓfundum. Quedā uero com minui poſſunt et non frangi: vt que poros hn̄t tātum ſe cundum profundum. Eſt enī fractio in magnas partes diuiſio ⁊ ſeparatio. Item comminutio in quaſlibet par ¶ .LXXXIII. tes: et plures duabus. ¶ De eodem. Tem quedā ſūt formabilia. quedā nō. pulſu nā qꝫ cedentia ſunt. que ad totū vel tactū embipe di ſcd̓m ꝑtem trāſponūtur in ꝓfūdum. Et hoꝝ Liber Septimus que manent impulſa et facile manui cedentia ſunt et formabilia. Pulſu vero nō cedentia ſunt. quecunqꝫ vel omnino nō obediūt. vt later. vel obediūt quidem: ſed ꝑ tes mutuo traſponūtur. nec manent impulſa. vt aqua et ſpongia. ⁊ lana. que ſunt informabilia. Item quedā ſūt appreſſibilia. quedam non. Appreſſibilia ſunt. quecun qꝫ in ſe ip̄a impulſa cōuenire poſſunt in profunditatem embipēdi alternati vt ſpongia. Nam ⁊ ſi vndiqꝫ cōpri matur. nulla eius ꝑs in alterius locū tranſponitur. In compreſſibilia vero ſunt: que non in ſui poros cōuenire nata ſunt: eo ꝙ poros nō habeant: vel eo ꝙ duriꝰ plenū habeāt: vt ferrū. et lapis. et later. ⁊ omne liquidū. Dici tur aūt embipedum: quaſi cedens in ꝓfunditateꝫ ſuper ficiei. Embadus enī ſuꝑficies eſt. pes auteꝫ profundita tem notat. Item quedā ductilia ſunt. quedā nō. Ducti lia ſunt. quecūqꝫ eadem plaga ꝑiter in latitudinē et in ꝓ funditatem embipedi ſcd̓m partē tranſponi queūt. Nō ductilia vero que non poſſunt. Et omīa qͥdem ductilia ſunt pulſui cedentia: ſed non conuertit̉: vt patꝫ in ligno et alijs multis. Item quedā ſunt ſciſſilia. quedam non. Sciſſile ſiue fiſſile eſt: quod ẜm longitudinē habꝫ poroſ ſecūduꝫ quos diuiditur: ⁊ non ẜm latitudinē: vt lignuꝫ Nam diuiſiuū qͥdem eſt ẜm latitudinē vt lignū. ſciſſile vero ẜm longitudinē. Item quedā ſunt vſtilia. quedam non. Et vſtilium: quedā ſunt flamātia. q̄dam non. vt ibi dictum eſt. vbi de his rebus agebatur. ¶ LXXXIIII. ¶ De raritate ac denſitate. ¶ Ex libro de va poribus. Arum et denſum in corporibus cōtraria ſūt et omne rarū eſt facile pulſui cedens. vt Ar e ſtotiles dicit. Omne uero denſum reſiſtens ei quod īpellit. Sed calor eſt cauſa rare factō nis. frigiditas uero conſtrictōis. et hec rare factō aeris dicitur per ipſiꝰ calorem diſſolutio quod idem eſt. quod apertio. Sic enī dicimꝰ ꝙ calor eſtiuus humanū corꝑ diſſoluit. id ē pͥoros aꝑit. vn̄ etiā ex illa corꝑis apertōne in eſtate ꝯtingit. ꝙ minimū frigus tūc magis ledat cor pus. ꝙͣ maximū in hieme. qꝛ ꝯſtringūtur pori corꝑis ex terius. Ita ꝙ in profundū eiꝰ penetrare nō poteſt: etiā magnum frigꝰ. At in eſtate poris aꝑtis etiā minimum frigus intrat: ⁊ ita corpꝰ debilitat. d̓ hoc aūt eſt queſtio cur vitꝝ cum ex cinere terreo: qui in ſe ſiccus eſt: gene retur: magis eſt ſiccū: ꝙͣ cinis ex quo generatur. Et ad hoc exemplū huiꝰ radicem tāgens ſupponit̉: ſicut enim cuꝫ de aqua frigida volumꝰ facere frigidiſſimā: oportꝫ vt aqua ipſa in medio calefiat. ita cum de ſicco fieri de bet ſicciſſimū oportꝫ: ut illud ſiccum intermedio fiet hu midum: ꝓpter qd̓ cinis feni ac filicis. qͥ ſiccꝰ eſt: vt tran ſeat in vitꝝ. oportꝫ ut per actionē calidi lique fiat: et pꝰ ea deſiccatus erit ſicciſſimus. ¶ De perſpicuitate ¶ Albertus .LXXXV Orpus quoqꝫ ſolidū ac denſum ſiue terminatū diuiditur cōtra corpus ꝑuium ſiue ꝑſpicuum ynde dicit areſtotiles ī libro de ſenſu ⁊ ſenſato: ꝙ color eſt extremitas perſpicui in corꝑe terminato: ſi cut alias expoſitum eſt. Et dicitur corpꝰ termīatum qꝛ nō ſuſcipit lumen niſi in terminis ſuis exterioribꝰ ſuꝑ ficierū. ꝑuium aūt dico: quod ſuſcipit lumen in termīo et in ꝓfundo. ¶ Ex libro de vaporibꝰ. Queſtio autem eſt cur calor diſſoluens cinerem nō ꝑuium: ꝑ diſſolutio uem ip̄m efficit ꝑuium. cōgelatum vero de aquā ꝑuiuꝫ non poteſt facere nō congelatuꝫ eſſe nō ꝑuium. videmꝰ em̄ ꝙ ⁊ ſi de aqua fiat criſtallus. aqua quidem eſt ꝑuia et criſtallus etiā magis ꝑuiꝰ. dico autē ꝙ cinis quidem fit vitrum mediāte calore ꝑ ꝑtium ſuaꝝ rarefactioneꝫ Aqua vero nō tranſit in criſtallum ꝑ ꝑtium ſuaꝝ com preſſionem: ſed ꝑ ſolius caloris exp̄ſſionem. Calor enim faciebat fluiditatem in aqua ꝑ ſui p̄ſentiam: poſtea ve ro duriciem facit ꝑ ſui abſentiam: ſed ſicut in exalatiōe calida a vino cōtingit: ſic etiā in aqua cōgelāte accidit. Calidum em̄ paulatim ⁊ nō ſubito contra ſolem a vino exalat: cum ſolis calor reſiduas eiuſdem vini ꝑtes rari ficat: vnde ⁊ ſi calidū qd̓ raritateꝫ in vino faciebat eua poret. reſiduum tn̄ ꝑ actionem caloris mediocreꝫ cōſer uatur in ſubtilitate ⁊ in raritate maiori: trāſitqꝫ in a ce tum ſubtilis ſubſtātie. Sic ergo ⁊ aqua ꝑ ſui calidi cō preſſionem in calore aeris circūſtantis ip̄m in regione calida indureſcit ſic in ſui raritate: ſaluata ſui certitu dine. ⁊ etiā ſubſtātiali humiditate. ꝓpter quod illud du rum remanet ꝑuium. nec vnꝙͣ ferret litterā ꝑgameni fuſ cam apparere pure nigrā: niſi ꝑuiam humiditatē habe ret in ſe: que manifeſtat litere nigredinem: que celabat̉ ꝑ incauſti in ꝑgameno ſicco exiſtentis ſiccitatem. dicit em̄ ph̓us ꝙ omnē ingroſſatū ꝑ ſiccitatē: fiet liquefactū ꝑ humiditatē: ſicut in luto videmꝰ. Ita ⁊ fuſcuꝫ quoqꝫ celatum ꝑ ſiccitatem cōtingit maīfeſtari ꝑ humiditateꝫ vnde patet ꝙ ſi criſtallus cōgelata fuerit humiditatem in ſe habebit. Sed quoniaꝫ aer magis eſt fluens in hu miditate ſua ꝙͣ criſtallus non poteſt fluxum ex humidi tate reſtringere vel termīare nec immutationem rei fa ¶ LXXXVI. cere. ¶ Queſtio de aeris et criſtalli ꝑuetate. Unc itaqꝫ quod videmꝰ ꝑ aerem mediū videbꝰ tur magis latum et in maiori quātitate: ꝙͣ illud I quod per criſtalli cernimus intermediū. Cuiuſ tn̄ videmꝰ oppoſitum cū littera ſub criſtallo apparet la ta: que ꝑ mediū aeris apparꝫ coartata. Aer p̄terea cali ditatem ⁊ humiditateꝫ hn̄s in ſe facere deberet: vt res longa et lata magis videret̉: ꝙͣ criſtallꝰ hn̄s frigiditatē que pͥncipiū eſt ꝯſtrictōnis: ⁊ longitudini atꝫ latitudini ꝯͣdicit. Quare res ſemꝑ videri debet amplior per aquā ꝙ per criſtallū. Ad hoc aūt dico: quia ꝙ apparet litera maior ꝙͣ ipſa ſit: ſub criſtallo: hoc eſt. qm̄ criſtallus duri ciem habet in ſe reſiſtentem. ẜm quā defacili non pene tratur ab īmutatione litere. vn̄ īmutatio illa inueniens ſibi reſiſtens ac difficile ad īmutādum: nequaꝙͣ ſubito tranſit ſcd̓m rectitudinem: ſed fluit ad latū. quare videt̉ res maior ſub criſtallo: ꝙͣ ſub aere. Eo ꝙ aer nō reſiſtit aliquo modo īmutationi pre ſui ſubtilitate. vnde ⁊ cum aer ſpiſſus ⁊ groſſus eſt uaporibꝰ humidis: ut videmuſ in mane ſol apparet maior: ꝙͣ in meridie. quod eſt ꝓpter ip̄ius aeris grofficiem et denſitatem: que faciūt eū īmi tationi ſolis reſiſtere: que ſcꝫ īmutatio quia non cito po teſt aerem ꝓpter eius denſitatē ſecundū rectitidineꝫ pe netrare: īmutat eum in latere circūquaqꝫ. Sicqꝫ immi tatio hec facit: ut ſol videatur in mane in maiori quanti tate ꝙͣ in meridie. Et attende: qꝛ ꝙ vitrum ꝑuiū eſt: ut criſtallꝰ non eſt de poroſitate: ſed de craſſitudine ac luci ditate. Si enī hoc eſſet ex poroſitate: tunc ſplendor fert ens ſupͣ vitrum pictū: cum in pͥoris pictura non ſit. nun ꝙͣ ad oculū ueniens ſcd̓m ſimilitudineꝫ picture feneſtre per quā ferit. appareret. Cuius oppoſitum uidemꝰ fre quenter. ¶ LXXXVII. ¶ De curuabilibus et inciſſiuis. Uruabilia vero ſunt vimē. gladius: lignū. et q̄ Vt exeat in periferiaꝫ. ſi quādo inflectitur. Nō in ꝑiferiam exeūt: vimen aut in ſui nouitate. ⁊ tamen ſtarim vt ꝑmittitur: reuertitur in rectitudinē: qꝛ ſcilicet in eo eſt groſſa vnctuoſitas. que ſicut eam acce pit ꝯſeruat. virga vero petrarie vel mangonelli que vt de rectitudine exit in periferiam ſtatim reuertitur in re ctitudinem. Et hoc ideo qꝛ in eius curuatione cōprim tur aer. qui fuit in eius poris vltra naturalē reſiſtentia Et quando virga illa recedit a violentia curuationis. qm̄ tūc aer ad ꝓpriam ꝯſiſtentiam intendit. naturaliter mouet lignū in rectitudineꝫ. Et quantū eſt in ſe diſcur rens ꝑ pͥoros vniuerſi ligni tendens in ſuā ꝓpriam coſ ſiſtentia. in qua replens illos poros. cōſiſtit in raritate. Liber Septimus ⁊ inquantū ſic eſt decurrens curuitatem virge econtra duiſtendit ſcd̓m rectitudinē. Signū autem huius ꝙ ex cellenter comprimitur aer ex huiuſmōi virge curuatiōe poſſumus acciꝑe. Nam ſi multa curuatio fiat ī aliqua ciſſura ꝑ cultellū vel aliud inſciſſiuū facta: ſtatiꝫ aer cō denſatus in excellentia principiū ꝑ quod exalare poteſt repetit. ⁊ incipit ſubito exalare. facitqꝫ fiſſurā ꝑ vniuer ſam virgā ita ꝙ virga frangitur in eius ſubita exalatō ne. Similiter etiā eſt de gladio. qui ſuſcipit incuruatio nem. ⁊ ſtatim accedit ad rectitudinem ꝓpter aerē com preſſum in eius pͥoris. qui deſiderat ꝓpriam ꝯſiſtentiaꝫ in raritate ꝓpria naturaliter ſibi deputata. Sed rectiꝰ exꝑiens gladiū in bonitate. cū videt eū manere ī curui tate. dicit gladiū malū eſſe. Et hoc eſt. quia quādo gla dius accipit cōſiſtentiam in curuitate. ſignificatur: ꝙ ī eo ſit humidū viſcoſum ⁊ groſſum. qd̓ cōſeruat conſiſtē tiam quā accepit ſine reuerſione. Et tn̄ per hoc ſignifi catur. quoniā humidū penetrationi cōtradicit. ad quā gladius factus fuit. ideoqꝫ gladiꝰ iudicatur malꝰ. In ſciſſiua vero quedā ſunt ꝑ naturā. quedā ſunt ꝑ violen tiam. ꝑ naturā vt acetum ⁊ hircinꝰ ſanguis. qui ſubſtā tiam penetrat adamātis vere indiuiſibilis: ⁊ hoc ex ſic citate que eſt ī ea. Inſciſſiua vero ꝑ violentiaꝫ ſunt vt aer campane: nāqꝫ in turri dependent: ⁊ ſonates aera feriunt: qui ſcꝫ aer nō valens extra exalare: poros ītrat turris: ibiqꝫ aerem pͥoros eiuſdē turris implentem īue nit: ⁊ cū illo ꝯdenſatur. cūqꝫ in loco capi nō poſſint: nec etiā exalare: faciūt fiſſurā in turri. hinc eſt ꝙ finduntur aliquādo turres in quibꝰ campane pendent. Quē admo dum etiā videmus: ꝙ quādo multū venti capitur ī fol libus: ſi obſtruātur ora folliū: ⁊ aeres cōprimantur: aer exalare volens facit fiſſurā in aſſeribꝰ: aut in corio vel facit diuiſionem corii ab aſſeribꝰ ꝑ exitū clauoruꝫ. Sic etiā in argento cum humidū ſit cōgelatum poſſumꝰ vi dere. qm̄ omni cōgelato accidit fiſſura in ꝑcuſſione. Cō tingit etiā inciſionem ex ſubtilitate fieri ſubſtātie: ſicut cum acetū flamā .i. ignem grecū inextīguibilē extīguit ſeꝑans ipſam in ꝑticulas mīmas: ſic em̄ ex ſua frigidi tate alterat ⁊ extinguit eam. Conuertendo calorē illum in frigiditatem. ¶ LXXXVIII. ¶ De ignis vel flame extinctiuis Reter hunc aut modū extinguendi ſcꝫ flamam vel ignē inextinguibilē ꝑ acetum. qui eſt ī ſeꝑa rando ip̄am in mīmas ꝑticulas. Eſt etiā alius modus extinguēdi: eum ip̄m per arenas. Nam ꝑticule arenoſe flamā illam ſeꝑantes in poris ſuis amplis acci piūt ꝑticulas eiuſdem que ſcꝫ ꝑticule cū exalare in aere non poſſint. ⁊ ab ip̄o reſpiraculū habere. extinguuntur Cur aūt illud fit alteriꝰ eſt iudicii. verū is eſt modꝰ ex tinguendi vnāquāqꝫ flamam. ſcꝫ ꝑ ſuffocationeꝫ hmōi eam occultātem vt arena vel cū alteratione ꝑ diuiſionē vt in aceto. Eſt em̄ acetū inter om̄es ſubſtātias magis rariſſimū: et hoc patet in ouo: quādo ꝑ tres vl̓ quatuor dies ponitur in aceto. Roditur em̄ tota teſta oui ꝑ in ciſionem aceti. Ip̄ius aceti ſubſtantia intrans oui pelli culam interiorem: facit in eius albumīe inciſionem. et aufert totā ab illo viſcoſitatē ⁊ tunc compͥmitur ſuauit̉ inter manus. aceti ſubſtātia exeūte exit albumīs ſubſtā tia. remanetqꝫ ſolus vitellus oui pellicula intacta. Sa quippe ⁊ ſi calide vel ſicce ꝯplexionis fuerit: ꝯtingit ta men ꝙ flamam ꝑ accidēs deſtruit. Cum em̄ pͥoros dire ctos ⁊ amplos habeat: ꝓiectum in igne. diuidit flamaꝫ in ꝑticulas mīmas: eiuſqꝫ pͥoris amplis ip̄iuſ flame ꝑti culas occultat. que cū reſpiraculū non poſſit habere: ex tinguitur in ſe. tamē cū ita ponitur ſupra ligna groſſaꝫ flamam emittentia cū fumo groſſo humido. et ſi ſubito flama non extinguat: tamen ex ſuis qualitatibus conſu mit humiditatem lignorum: et poſtea generatur flama ex fumo. ¶.LXXXIX. ¶ De caloris mitigatiuis. It aūt calidi quādoqꝫ extractio ab humido: ꝑ impoſitionē aque in illo. ſicut videmus ī muſto Cū em̄ vtruꝫ aqua ſit ei admixta ꝑcipere volu mus: ouū imponimꝰ: quod ſtatim deſcendit: ſi aqua īpo ſita fuerit. Quod ideo fit: qꝛ muſtū dum purū eſt: dupli cem calorem habet: vnū ſcꝫ ꝓpria cōplexione. Alterū a loco generationis ſue. ſicut cōtingit triplicem calorem habente puro pane nouiter a furno extracto. Et ille du plex calor facit ebullitioneꝫ in muſto: que ꝓhibet ouum deſcendere. Sed aqua modica appoſita calor extingui tur: ⁊ ebullitio eſſe deſinit. ouūqꝫ deſcendit. Similit̓ in vino in quo ouū deſcendit. poſtꝙͣ exalauerit calor: queꝫ a loco generationis ſue accepit. At vinū calidiſſimū in dolio poſitū: volenſqꝫ frangere doliū: accipit extermīa tioneꝫ ſui caloris a minima caſei ꝑticula: ſi ponatur in tra ip̄m. Caſeus enim cū frigidus ſit ac ſiccus atqꝫ po roſus: intra pͥoros ſuos ebullientis vini ſpūm accipit. Illūqꝫ ex ſua frigiditate alterat: et tūc vinū ab ebulliti on quieſcit. Alio etiaꝫ modo fit extinctio caloris: ſcꝫ ꝑ reſolutionem groſſe fumoſitatis. vt cū aqua in igneꝫ ꝓ ticitur ignis extinguitur. Itē alio quocūqꝫ modo calor per cōſtrictionem fumoſitatis extinguitur: vt cū teſticu li hominis ebrii in aqua frigida ponūtur: pollimitātia quippe teſticuloꝝ cū ſtomacho eſt: vbi adueniens aque frigiditas ad ſtomachū: alterat ip̄am ſcd̓m frigiditatē in eius fundo. que ſcꝫ frigiditas ꝯſtringit materiā eua porantem ad cerebruꝫ. ne fumus ex illa ꝑte ampliꝰ eua poret. ⁊ tunc ceſſat ebrietas. Que quidē nichil aliud eſt niſi fumus reſolutꝰ de vino meatus opilans. per quos deſcenſus eſt ſpūum a cerebro. Sic ergo que dicta ſunt caloris extenuatiua ſunt. ¶. Xd. ¶ De caloris vel ignis excitatione. Aloris autē excitatio cōtingit ex motu aliquā reflexione aeris in obſtaculo ꝯcauo. quēadmod do: plerūqꝫ vero caloris multitudo cōtingit ex videmus. ꝙ cū cyphus argenteus cōcauus ponitur ad ignem. Non pōt ſe tolerare manus in cypho cōtra eū dem. ſic ⁊ cum vna olla verſa ponitur in patella. que eſt aqua plena ſi apponatur ignis patelle. ſpūs ebulliens in ea. ꝓpter caliditatē ſuppoſita ad fundū olle inflectit̉ et multiplicatur. cōtinue trahit humidū ad ſe. vnde per ꝓceſſum temꝑis. aqua tota que eſt in patella. in ollā trā ſibit. ita ꝙ vacua penitꝰ apparebit. Itaqꝫ videtur hoc ruſticis admirabile. quoniā in tali caſu decoquitur fru ſtum carnis in olle fūdo euerſe. licet ille fūdus a patel la ꝑ magnam diſtantiam eleuatꝰ ſit in aere. Et attende quoniam alteriꝰ modi eſt ignis effectus in elixis. ⁊ alte rius modi in aſſatis. Nam qn̄cunqꝫ aquā calida circū ſtat in elixum. decoquendo totū humidū extrahitur ab elixo. Itaqꝫ in elixis relīquitur intus magis ſiccuꝫ. In aſſatis vero relinquitur interiꝰ magis humidū. exteriꝰ aūt ſiccum. Si vero queratur ratio quare ſic fiat diuer ſo modo. dico. ꝙ ſpū calido exiſtēte in aqua circūſtante aliquid elixabile. attrahet ſibi humidū illius elixabilis ſpūs ille. quod videlicet humidū in elixabili quidē exit. quia ſimile ſuū in circūſtante ſcꝫ humoroſitate inuenit. at omnē humidū aſſabile cū extrahi debꝫ a calore circū ſtante ip̄m. fugit in ꝓfundū aſſabilis. quoniā eiuſ oppo ſitum ſcꝫ ſiccitas eſt in calore circūſtanti. Attende iteꝝ ꝙ vbi eſt debilis humiditas et fortis ſiccitas. acuta ē flama ⁊ ſicca. vbi vero multa eſt humiditas ⁊ minor ſic citas. flama non eſt adeo penetratiua. Nec ita humidi circūſtantis ip̄m cōſumptiua. ꝓpter hoc quoqꝫ lixe vo lentes obſeruare pinguē hūiditatem in anſeribus deco ctis vt ſint ſaporoſiores. ſemꝑ decoquūt illos cū lignis ¶ XUII. humidis. nunꝙͣ cum ſiccis. ¶ De flame nutritiuis. Liber Septimus Orro irritatiuum caloris flamei eſt pinguedo maxime. ſed nō ex ſe. videmus em̄ ꝙ cum ping uedo porci liquefacta in patella puraqꝫ ⁊ ae rea pinguedo ſit nūꝙͣ emittere flamā poterit. Quod iō eſt: quia illa pinguēdo aerea. calida ⁊ humida ē. flama vero cum ſit ficca nō fit cū calido ⁊ humido puro. hinc eſt ꝙ in candela ſiccitas licinii quādam temꝑantiaꝫ ge nerat ſcd̓m quam flamā nutritur. Ideoqꝫ dicit ph̓us in iiii. li. metheoroꝝ: ꝙ vinū eſt flame nutrimētum. Quod ego ſic intelligo. Ex vino ſiquideꝫ rubeo ꝑ ſublimatio nem aqua extrahitur: qꝛ quādo ſcꝫ cū eodeꝫ vino aqua ⁊ ſulphur apponitur: aqua nimirum exalans: accipit a mixtis cū vino rubeo ſiccitatē: indeqꝫ cōtrahit ſublima tionem: que qꝛ cum ſit ſubtilis humiditas: ſiccitatē tra hit a ſulphure: ꝓpter que duo pōt ip̄a etiā eſſe nutrimē tum flamē. Et tunc ſi ſuꝑ ip̄am pānus ponatur: ſine de ꝑditione panni ſuppoſiti aqua in flamā ſeruabitur. Et attende: qꝛ ſi groſſum eſt humidū: groſſuꝫ ex ſe ꝓiicit fu mū. Ideoqꝫ quia flama eſt fumꝰ accenſus. Inde groſſꝰ accenditur fumus. ꝓpter quod ligna in plenilunio non oportꝫ decidere. qm̄ aer tunc diſponitur in humiditate vnde qꝛ humiditas ad putredinē ruit ⁊ ſiccitas ecōtra: ligna in plenilunio deciſa citius putreſcūt ꝙͣ deciſa ī no uilunio. Non ſemꝑ aūt eſt pinguedo nutrimentū flamē Sed aliquādo etiā humiditas aquoſa groſſaqꝫ. Quod attendentes fabri ꝓiiciūt aquam ſuꝑ carbones deſtitu tos ab humiditate. ex cuius ſcilicꝫ aque humoroſitate cū carbonum ſiccitate naſcitur temꝑantia: que valꝫ ad nutrimentū flamē: ſulphur aūt quoniā in eo tanꝙͣ ī ma teria calida ⁊ ſicca eſt pingue: ⁊ ex ſe flamaꝫ ꝓiicit ſine alicuius admixtione. Porro ſepum vaccinū. ⁊ ſi pīgui us ſit. tamē nequaꝙͣ ex ſe flamā ꝓiicit. Et hoc id̓o: quo niam abūdat in frigiditate. cuius ſignū eſt. qꝛ eſt d̓ aīa li rumīante. ⁊ omne tale eſt cōplexionis frigide. Ideo qꝫ ſtomachꝰ eius frigidus. ex vna herbe comeſtione nō pōt digeſtionē facere. ꝓpter hoc quod ab hmōi anima libus comeditur: bis comeditur. pix vero qm̄ in ea ſiccū ex ſtipticitate ſubſtātie vnctuoſum aut viſcoſuꝫ exiſtit flamam reddit. lapis aūt ⁊ ſi vnctuoſum in eo ſit: eſt ta men in eo excellens terreſtre. ideoqꝫ non eſt inflamabi lis. ¶ ITII. De quinto elemento quod eſt vapor terre ſtris. ¶ Philoſophus. Aporem aūt dicimꝰ quintū elementū: quod eſt mediū aque ⁊ aeris quātum ad ſubſtātie ſubti litateꝫ: qꝛ ſubtilior eſt aqua: groſſior aere. Et ꝙͣ uis fit ex hmōi elem̄tis puta qꝛ reſoluitur ex aqua ⁊ ter ra a calore ſolis: ſiue maneat clauſus in viſceribꝰ terre ſiue ſuꝑ terram eleuetur plus ⁊ minus: iuxta triplex in terſticiū aeris. ip̄e eſt principiū aliaꝝ rerū ſequentium Nam ille qui eleuatur ſuꝑ terrā principiū eſt cometaꝝ ac ſtellaꝝ cadentium: ⁊ aſub ⁊ anaxet. ⁊ circuloruꝫ circa lunam ⁊ ſolem apparentiū. ⁊ yridis: necnō ventoruꝫ. et turbinis: ⁊ tonitrui: ⁊ fulminis. nubis: et nebule: grādi nis quoqꝫ: ⁊ niuis. pruine atqꝫ roris. Et iſta ſunt elemē tata prime cōpoſitionis. Ille vero que manet in viſceri bus terre ip̄e eſt: qui calefacit fontes in hieme: ip̄e prin cipium terre motus. Ex qͣꝫ eo corꝑa mineralia generan tur. vt ſulphur. ex cuius ꝯmbuſtione calefiunt terre. vt lapis: ſimiliter ⁊ argentūuiuum: quod eſt principiū om niū metalloꝝ: que ſunt ſeptem. ſcꝫ plūbum. ſtannū. es. aurichalcū. cuprum. argentū. ⁊ auꝝ. Et hec ſunt elemē tata ſecūde cōplexionis vel cōpoſitionis. Sunt aūt ele mentata quedā media: que nec ſub terra ſunt: nec ſuper terrā. Et hoꝝ q̄dā ſūt īfixa ſicut terrenaſcētia. puta plā te arboꝝ ⁊ herbaꝝ. quedā vero nō. ſicut aīalia. Quedā tamen inter plantas ⁊ animalia media ſunt: vt ſpongi marine: que ⁊ radicibꝰ aluntur vt plante. et tactu ſenti unt vt animalia. Sed hoꝝ principia ſunt vapores. vnd̓ per ſe prius generātur. Plāte vero primo ex ſe minibꝰ pluuia mediate. Nutriūtur itaqꝫ terre naſcētia ex mi tione terre ⁊ aque. Et ita ſunt in tercia compoſitione: ī qua facta eſt aliqͦ mō ꝯtrarietaſ. q̄ elemētata ſecūde ꝯpo ſitōis animā habere ꝓhibet. vn̄ plante animā hn̄t vege tabilē. Et qꝛ vapores ſunt principia terrenaſcentium. Ex terre vero naſcentibꝰ generātur hūores aīalium. ex quibꝰ ſcꝫ animalibꝰ. ⁊ ip̄a nutriūtur ſemina. vl̓ oua for mātur de qͥbus alia quoqꝫ generātur animalia. Maui feſtum eſt. ꝙ vapores ſunt principia animal̓ et hominū qui ſunt qͣrte ⁊ quinte ꝯpoſitōis. Sed in animalibꝰ ma gis confracta eſt cōtrarietas: ꝙͣ in terrenaſcentibꝰ. vn̄ et nobiliorem. animā recipiūt. ſcꝫ ẜſibileꝫ. In omnibus quoqꝫ adhuc magis ꝙͣ in aīalibus: ⁊ ideo recipiūt aīaꝫ nobiliſſimā. ꝓpter ſummā corꝑis hūani tēꝑantiam. Et qꝛ non potuit eē nobilior ꝑfectio: patet ꝙ homo finis ē omniū creaturaꝝ. Sicut ergo prima creaturaꝝ rōnaliſ eſt: ſcꝫ angelus: ſic ⁊ vltimā ſcꝫ homo. vt finis cōueniat principio. ſicqꝫ creaturaꝝ ordo circularis: vt ex ꝑfectōe circl̓aris creationis intelligat̉ ꝑfectio ſummi opificis. Recte igit̉ quinqꝫ ponimꝰ elementa: licꝫ quattuor ſint primo pͥma. ¶ Continentia octaui libri Ctauus liber agit de corporibus que continentur in terre viſceribuſ hoc eſt de mineralibus vt de meta lis et ſimilibus. Et habꝫ cyi. ca. E corꝑibus terre minerabilibꝰ De quatuor eoꝝ ſpeciebus .ii. iii. De metallis ⁊ eoꝝ origine iiii De naturali metalloꝝ creatione De metalloꝝ inueſtigatione De artificioſa eoꝝ tranſmutatione vi. vii. De auri natura De ſpeciali ⁊ multiplici auri p̄emi nentia viii De quibuſdam modis auri inueſtigandi ix. Iterum de alio inueſtigandi modo Que fuit auri prima eſtimatio De luxuria modernoꝝ in auro xii. De oꝑatione eius in alchimia xiii. De virtute ip̄ius in medicina xiiii. De eodem xvi. De argenti natura xvii. De argenti fodina De oꝑatione ip̄ius in alchimia xviii. De virtute ip̄ius in medicina xix. De ſpeculis ⁊ vaſis ex argento xx. De hydrargiro De lithargiro xxii. De vſu lithargiri in medicina xxiii. xxiiii. De ere vel cupro De diuerſis ſpeciebus eris xxv. De oꝑatione eris vel cupri in alchimia xxvi. xxvii. De oꝑatione ip̄ius in medicina De cadmia eraria xxviii. De ſcoria eris ⁊ flore ac ſquama xxij De ip̄ius rubigine vl̓ erugine xxx. xxxi. De chaltice xxxii De calchanto De multiplici eiꝰ in medicina remedio xxxiii. De pompholige et ſpondio xxxiiii. xxxv. De difrige et antiſpodio De aurichalco xxxvi. xxxvii. De ſtanno De oꝑatione ip̄ius ſtanni in alchimia xxxviii. De virtute ſtanni in medicina xxxix De plumbo Adhuc de plumbi origine ⁊ natura xli. Liber Octauus De operatione plumbi in alchimia xlii. De mutua plumbi et ſtanni collatione xliii. De diuerſimoda plūbi puluerizatione xliiii. De virtute plumbi in vſu medicine clv. De plumbo vſto ⁊ eius lotura xlvi. De ſcoria eius ⁊ ſpūma xlvii. De ceruſa xlviii. xlix. De anthimonio De ferro Iterum de ferri natura li. De calibe ⁊ alidena lii. De ferri ⁊ calibis differentia liii. De oꝑatione ferri in alchimia liiii. De virtute eius in medicina lv. lvi. De ferri purgamentis Adhuc de eodem lvii. De qͥbuſdā metall̓ ꝯmixtis ⁊ electro ⁊ corintheo lviii. De moneta vel nūmo lix De ſpiritibus mineralibus lx. De argento viuo ⁊ eius origine lxi. De oꝑatione ip̄ius in alchimia lxii. Qualiter argentum viuum ſit elementum omniū liqua bilium lxiii. De virtute ip̄ius in medicina lxiiii. De ip̄iꝰ potione ac fumigatione venenoſa lxv. De ſulphure ⁊ eius natura lxvi. De regimine ⁊ oꝑatione illiꝰ in alchimia. lxvii. De virtute ſulphuris in medicina lxviii. De arſenico ⁊ eius natura lxix. De virtute eius in alchimia lxx. De oꝑatione ip̄ius in medicina lxxi. De ſale hāmoniaco lxxii. De ceteris mineralibꝰ que media corꝑa ſūt inter corꝑa et ſpiritus et primo de alumīe lxxiii De atramento ⁊ eius natura lxxiiii. De oꝑatione ip̄ius in alchimia lxxv. De virtute ip̄ius in medicina lxxvi. De nitro lxxvii. De vitro ⁊ obſiano lxxviii De naturali generatione lapidum mineraliū lxxix. De generatione lapidū ⁊ corpoꝝ mineraliū lxxx. De lapide elexir ꝑ quē ars imitatur naturā lxxxi. De duplici factura elexir lxxxii. De complemēto elexir albi ⁊ citrini ſiue rubei lxxxiii. Qualiter per hunc lapidem fiat metalloꝝ trāſmutatio ſcd̓m quoſdam lxxxiiii. Ꝙ vere fiat eorum tranſmutatio vl̓ potiꝰ diſpergatio er alchimiam lxxxv. Reſponſio auicenne contra eos qui dicunt eaꝫ eſſe fal am lxxxvi. De artificibꝰ eiꝰ ⁊ de hmōi artis materia lxxxvii. De clauibus ⁊ inſtrumentis lxxxviii. De igne multiplici ad oꝑandum lxxxix. De calcinatione corpoꝝ mineralium xo De quadruplici corpoꝝ ⁊ ſpirituū preꝑatione xci. Qualiter corꝑa dura lique facta r̄cipiūt tincturā xcii. Ꝙ qualitas olei ſit ibi cauſa ꝑmixtionis xciii. De oꝑatione boracis ⁊ ꝯmixtionē argēti ⁊ eris xciiii. De oꝑationibꝰ alchimie ⁊ corꝑibus ceteris xcv. De oꝑatione vermilionis ⁊ cinabrii ⁊ aurichalci xcvi. De coloribus natiuis ⁊ ficticiis xcvii. De ſinopide ⁊ rubrica xcviii. De parecoreo ⁊ melino ⁊ feretria xcix. De ſyrico ⁊ indico et ceruſſa De minio et ocra ci. De ſandaraca cii. De praſi et criſocolla ciii. De oꝑatione criſocolle ī aurificio ⁊ medicina ciiii. De ceruleo ac purpuriſſo cv. De cinnabari et armeno cvi. De corporibus mineralibus ¶ Actor I Icto de terre natura ⁊ ei us fecunditate at qꝫ cultura de ip̄iꝰ quoqꝫ paſſionibꝰ atqꝫ vaporibꝰ: re ſtat dicendum de quibuſdā terreniſ corꝑibus partim in viſceribus ter re: ꝑtim in eius ſu ꝑficieᵐ apparenti bus: videlicet de mineralibus ⁊ marinis coloribus atqꝫ lapidibus. Hec etenī a libro ſuꝑiori. ob vitandū ꝓlixitatis faſtidiū. re ſcindentes: in ſequētibus ꝓſequenda diffuſius reſerua uimus. Nūc igitur a corꝑibus mineralibꝰ exordiū capi amus. ¶ Seneca de naturalibꝰ queſtionibus li. vii. Si cut in nobis nō tantū eſt ſanguis ſed multa genera hu moris: Alia quidem neceſſarit: alia quoqꝫ corrupti ac paulo quidē pinguioris: vt in oſſibuſ medulle: in capite cerebrum: muſti ſaliueqꝫ ac lacrime: ac quiddā addituꝫ articulis ꝑ quod citiꝰ ex lubrico flectātur. Sic et in ter ra quoqꝫ plura ſunt humoꝝ genera: quedaꝫ ſcilicet que mature durētur. ⁊ hinc eſt omnis metalloꝝ humꝰ ex qͦ bus auꝝ ⁊ argentum auaricia petit: ⁊ que in lapidē ex liquore vertūtur. In quadā aūt terra hūores putreſcūt ſicut bitumen ⁊ cetera ſimilia huic. Ceteꝝ ſicut in nr̄is corꝑibus ſic ⁊ in illa humores ſepe vicia ꝯcipiūt: cū aut ictus aut quaſſatio aliqua loci. aut ſenium aut frigꝰ aut II. eſtus corruꝑe natura. ¶ De quatuor corporuꝫ ſpeciebus. ¶ Ex li. metheororum quarto. Orꝑa vero mineralia in quatuor ſpēs diuidun tur: ſcꝫ in lapides ⁊ liquefactiua ſulphurea ⁊ ſa es. hoꝝ quedā ſunt rare ſubſtātie ⁊ debilis cō poſitionis. quedā vero ſubſtantie fortis. ⁊ quedā ducti lia. quedam non. Eoꝝ que ſunt debilis ſubſtātie quedā ſunt ſales. vt que liquefiūt ex humido leuiter: vt auruꝫ calcantū ſal hāmoniacū. Quedaꝫ vnctuoſa nec facile ſo lo liquore vel humore liqueſcūt: vt ſulphur auripigmen tum. Sed argentū viuū eſt de ꝑte ſecunda: ꝙͣuis ſit ele mentū ductiliū ⁊ aliquibꝰ ductilibꝰ ſimile. Sunt auteꝫ omnia ductilia liquabilia: ⁊ vt multuꝫ non ductilia non liquabilia: nec mollificantur niſi cum magna violentia Eſt aūt materia ductiliū ſubſtantia aque admixta cuꝫ ſubſtantia terre forti mixtura. Ita ꝙ nō poteſt vnū ab altero ſeꝑari. Et gelatur ſubſtātia illius cū frigore poſt actionem caloris in ip̄m que eſt opteſis. Et erit exēpluꝫ ꝙ ſi non dum gelauit ꝓpter ſuā vnctuoſitatem ductile eſt. Lapidea vero de ſubſtātiis mineralibꝰ materialiter ſunt aque. Non tamē gelatur aqua ſola: ſed ⁊ cum ſicci tate que alterat aqueitates ad terreitatē. Nec eſt in eis humor nimis vnctuoſus. Et ideo nō ducūtur. et quia co agulatio eoꝝ eſt ex ſiccitate: non ſoluūtur vt multū niſi per ingenia naturalia. C. III. ¶ De metallis et eorū origine Iſido. li. xiiij. Etalloꝝ genera ſunt ſeptem. videlicet auruꝫ et argentum es electrum ſtannuꝫ plumbum ⁊ qd̓ domat omnia ferꝝ. In noticiam vero formarū metalla ita venerūt. dum quocūqꝫ caſu ardentes ſilue excoquerent terrā: que calefactis venis fudit riuos cu iuſcūqꝫ ſtructure. ſiue igitur es illud fuerat: ſiue aurū: cum in loca terre depreſſiora decurreret: ſumpſit figurā Liber Octauus in quam illud vel profluens riuus vel excipiens lacuna formauerat. Quaꝝ rerū ſplendore capti hoīnes cum li gatas attollerent maſſas: viderūt in eas terre veſtigia figurata. Inde qͣꝫ excogitauerūt ad omnē formaꝫ poſſe dęduci. Tria autē ſunt genera auri argenti ⁊ eris: ſcili cet ſignatū factū ⁊ infectum. Signatū eſt numiſmatis factū qd̓ in vaſis ⁊ ſignis. Infectū qd̓ in maſſis. In nū miſmate tria querūtur. metalluꝫ figura ⁊ pondus: ſi ex his aliquid defuerit: nūmiſma nō erit. Antiquiſſimi at nōdum auro argentoqꝫ inuento ere vtebātur. Nā pͥus erea pecunia in vſu fuit. poſtea argētea dein̄ aurea. ſed ¶ IIII. ab ea qua cepit ⁊ nomē retinuit. De naturali metallorū creatione. Auicenna in alchimia de anima. Icūt itaqꝫ ph̓i ꝙ ſeptem ſunt res que cum mal leo elongari poſſunt ad fornacē. ſcꝫ ſol .i. auruꝫ luna argentū: ſtannū es ferrū plūbum. Et crea tur naturaliter ſub terra. Auꝝ em̄ fit in ventre terre cū calore ſolis magno. d̓ argēto viuo pulchro cū ſulphure rubicūdo claro abſqꝫ lapidibꝰ cocto in centuꝫ annis et amplius. Argentum de auro viuo claro et ſulphure claro coctis ꝑ centū annos. Cuprum aūt de auro viuo groſſo ⁊ de ſulphure rubeo groſſo coctis ꝑ cētena āno rum. Sed auꝝ quidē nimis coctū eſt ⁊ induratū: Ideo nec ignis nec aqua nec terra delet illud. Argentū autē illud crudū eſt: ⁊ non coctum. Ideoqꝫ terra cito delet il lud. Cuprū vero cōbuſtum eſt. Ideo nō delet ip̄m terrā niſi ꝑ annos multos. ſed ignis cito ꝯſumit ip̄m. Plum bum aūt dicūt ph̓i fieri ſubtus terrā de auro viuo groſ ſo ac ſpiſſo. ⁊ de ſulphure peſſimo ac mixto crudo parū cocto. Et plumbū quidem in tantū de peſſima natura ē: quod cū odore ſuo frangit auꝝ ⁊ ſtringit auꝝ viuum. qͥ vero ſoluūt auꝝ ſi dent odorem de plūbo vertitur ī cal cem. Stannū vero fit de auro viuo pulcro ⁊ claro. ſed d̓ peſſimo ſulphure crudo paꝝ cocto. Ferruꝫ aūt de auro viuo ſpiſſo ⁊ ſulphure rubeo ſpiſſo nimis cocto. ¶ Are ſtotiles in libro metheoroꝝ. iii. Cum occultatur vapor humidus in terra: fiūt ex eo duaꝝ ſpecieꝝ corꝑa. quaꝝ vna liqueſcit vt es ⁊ auꝝ ⁊ argentū. Altera vero dila tatur in ꝑcuſſione vt ferꝝ ¶ Ex quarto libro. ex aqua et terra cōſtant metalla: ⁊ quecunqꝫ liquātur ab igne: iſta ſunt aquoſiora. auꝝ ꝓfecto ⁊ argentū ⁊ es et ſtannū ac plumbum liquātur calido ¶ De metallorū inueſtigatione ¶ Plinius li. xxxiii. Unc itaqꝫ metalla ⁊ opes ac reꝝ dicentur p̄cia tellureꝫ intus exquirēte multiplici cura. Alibi quoqꝫ diuitiis foditur: querētibus auꝝ ⁊ argē tum es electruꝫ. Alibi delitiis gemmas et ꝑietum digi torūqꝫ pigmēta. ⁊ alibi temeritati ferꝝ. Auꝝ etiā gra tius inter bella ꝓſequimur cedeſqꝫ. videmus quoqꝫ mi rantes ſuꝑexcauatos mōtes dehiſcere. Aliquādo etiā tellurem ip̄am intremiſcere. Imus in eius viſcera: et in ſede maniū opes querimus: tanꝙͣ illa paꝝ benigna fer tiliqꝫ qua ſecetur. ⁊ inter hec minimū remedioꝝ gratia ſcrutamur. Cui em̄ fodiendi cauſa eſt medicina: ꝙͣꝙͣ et hec medicinam ſcꝫ ſūma ſui ꝑte tribuit. vt minime p̄ca faciliſqꝫ in om̄ibus quecūqꝫ ꝓſunt. Illa nos p̄munt: il la ⁊ nos ad inferoſ agunt: que occultauit atqꝫ demerſit Quis finis eſt ſeculis om̄ibus: exhauriēdi quouſqꝫ pe netret auaricia: ꝙͣ innocens ꝙͣ beata imo vero ꝙͣ delica ta vitā hominis eſſet: ſi uichil niſi qd̓ ſupra terrās ē con cupiſceret. ac nō niſi quod ſecū eſt haberet. Eruitur au rum ⁊ criſocolla iuxta: ip̄m nomen ex auro cuſtodiens vt p̄ciſior videatur. Natura ſibi peſtem inuenit: ponēs in auro p̄cium: in precio famē auri queſiuit. Auxerunt ⁊ prodigioſa ingenia reꝝ precia. Acceſſit em̄ ars pictu re: ac celando auꝝ argentūqꝫ fit carius. Et didicit hō naturam prouocare. Auxerūt ⁊ artem irritamenta viti orum. In poculis libidines celare iuuit: ac ꝑ obſceuita tes bibere Murma ⁊ criſtallina eadem fodiūtur terra quibꝰ preciū fecerat fragilitas ip̄a: Et hec quideꝫ vera luxuria eſtimata eſt: habere qd̓ poſſet totum ſtatī pertre Nec hoc fuit ſatis gēmaꝝ quoqꝫ turba potamus. Ex ſmaragdis calices teximus. ac temulentie cauſa indiē tenere iuuat. ⁊ auꝝ iam acceſſu eius. ¶ Iſidorꝰ li. xvi. Metalloꝝ vero natura eſt talis. vt vbi vnā vena appa ruerit. ibi ſpes ſit alterius inquirendi .vI. De artificiali eorundem tranſmutatōe Ex doctrina alchimie Orro ꝑ artem alchimie trāſmutantur corpora mineralia a ꝓpriis ſpeciebus ad alias: p̄cipue metalla. Hec autē ſcientia oritur ab illa ꝑte na turalis philoſophie: que eſt de mineris. ſicut agricultu ra ab illa que eſt de plantis. Hanc etenī acceperūt arti fices a naturalibus: ꝙͣuis ea que ſcd̓m illam fiūt: fortaſ ſe non ſunt tam certa ⁊ ꝓpria: ſicut naturalia: ſed his ſi milia. ars em̄ debilior ē natura ¶ Razi in li. de alumī bus ⁊ ſalibus. Corꝑa vero mineralia ſunt vapores qui inſpiſſantur ⁊ coagulātur ſcd̓m menſuraꝫ ſeruitutis na ture in ſpacio longo. at primū quidem quod coagulat̉ eſt argentū viuū et ſulphur: hec em̄ ſūt elementa mine re et non ſunt aqua ⁊ oleum: ſꝫ vnū generatur ab aqua aliud ab oleo: ſuꝑ quibus aſſiduat decōctio equalis cū caliditate et humiditate donec coagulata ſunt. et ex eiſ corꝑa generatur ꝑ gradatam mutationem in milibꝰ au noꝝ: nam ſi remanerent in mineris ſuis p̄pararet ea na tura donec ꝑuenirent ad ſpeciem auri et argenti. Sꝫ ꝑ artificis ſubtilitatem fieri pōt huiuſmōi trāſmutato in vno die. .i. breui ſpacio. ¶ Actor de hoc pleniꝰ dicetur inferius prius em̄ michi videtur in ſpeciali dicendū de ſiugulis mētalloꝝ ſpeciebꝰ. Igitur ab auro tāꝙͣ a dig niori ſūmamus exordium. ¶ De auri natura. ¶ yſidorus. .VII. Urum ab aura dicitur .i. a ſplendore: eo ꝙ reꝑ cuſſo aere plus fulgeat. Naturale eſt em̄ vt me talloꝝ ſplendor plus fulgeat alia luce repercu ſus. Obriſum auteꝫ dictū eſt. eo ꝙ ſplendore obradiat. Eſt enim coloris optimi qd̓ hebrei vocant ophaꝫ. ¶ Ex li. de na. rerū Auꝝ inuenitur in riuulis et in fon tibus et etiam in montibꝰ quādoqꝫ: ſed raro: multꝰ aūt labor eſt in lauando. Sed ⁊ ſi ꝑ multas minutias terre et eius ſordibꝰ inuenitur ſociatū: inuenitur tamen puꝝ et non terre vel bituminibꝰ in ſe admixtum: ſicut es vel argentum. Itaqꝫ ſi etiam inter pulueres bratea reperi atur nequaquā tn̄ auri puritas in ſe ſordiuꝫ ſqualoribꝰ incorporatur. Cōtra dieꝫ. vt dicitur. frigeſcit: ⁊ ſic cog noſcunt habentes auꝝ in digitis quādo dieſcit. Fertur etiā ꝙ auꝝ inter omnia elementa ꝓfundius generatur in terra: clareſcit cū malleo ꝑ̄cutitur: et cedēs in omneꝫ partem dilatatur. Aurū poteſt occultari ſub ſpecie ter re plumboſe. Si em̄ auro cum liqueſcit admiſceatur ar gentum viuū. ⁊ poſtea moueatur quouſqꝫ infrigidetur remanebit puluis. Argentū enim viuuꝫ ex penetrabili tate ſue ſubſtantialis humiditatis ſeꝑat humidū auri. nec patitur ip̄m habere cōtinuitatem. ſic ferūt artificeſ ſarraceni aurum ſuum de terra in terraꝫ. Et cum volūt aurum habere puꝝ. in fornace ponūt ⁊ liquefaciunt: et exhalat argentū viuū ſine aliqua deꝑditionē. Occultaꝫ etiam ſub ſpecie pulueriſ terre. Si ⁊ liquefacto adn ceatur cinis ⁊ moueatur cū teſtula. quouſqꝫ puluerhet Teſtula quippe tunc ꝓpria humiditate deſtituta per ca lorem fornacis: extrahit humiditateꝫ totam ip̄ius auri ad ſe. Idem quoqꝫ fiet ſi moueatur cū virga corili rece te. Calor enim auri liquantis extrahit et ſumit humidi tatē virgē. qͦ fit vt verſa vice uirga īauita ab huīditate Liber Octauus prooria attrahit ad ſe humiditateꝫ auri loco ſue humi qitatis: ſicqꝫ relinquitur auꝝ vniuerſaliter diſcōtinua tum. hec omnia pn̄t fieri de plūbo. Si vero auricalcuꝫ fuerit auro admixtū: frāgitur. eritqꝫ ſicut vitrū ¶ Ply libro ix. Echini piſcis admodū parui ſale ſeruati hanc eſſe vim crebriꝰ magiſter affirmat vt auꝝ quod in altiſ ſimios deciderit puteos: admotus extrahat ¶ Idē in li. xxxiii. Auꝝ paleis accēditur. omniqꝫ auro ineſt argen tum pōdere vario. et alibi nona. alibi octaua inuenitur portio. Alibi quoqꝫ. xxxvi. ⁊ ideo ceteris p̄eſt. Iteꝫ au rum glutīatur argilla ferro. In auro lucētibus ſcintill̓ eſt terra alibi ruffa. ⁊ alibi cinericia. Auꝝ quo molliuſ eſt eo pulcrius. Omnia quidē argento viuo innatāt. p̄ ter auꝝ. id vnū ad ſe trahit. Ideoqꝫ ⁊ ip̄m optime pur gat. ceteras eius ſordes expuēs crebro iactatu fictilibꝰ vaſis ita vitiis abiectis: ſed vt ip̄m ab auro diſcedat: ī pelles ſubactas effunditur: ꝑ quas ſudoris vice defluē puꝝ reliquit auꝝ ¶ Idē in li. xxix. Auro liqueſcenti ſi gallinaꝝ membra miſceātur. in ſe conſumunt illud. Ita hoc. id eſt mēbra gallinaꝝ eſt auri venenuꝫ. ¶ Idē in li. xxxv. Auꝝ alumine nigro purgatur. ¶ VIII. ¶ De ſpeciali ac multiplici auri p̄eminentia ¶ Ex libro de natura rerum. Urum ceteris metallis eſt p̄cioſius durabiliꝰ et tractabilius: omni temꝑe fulget ⁊ coinquīa tum rubigine nō ꝯſumitur viſū fouet. Et quā to rubicūdius eſt. tanto melius eſt. In duplo quoqꝫ pō deroſius eſt ꝙͣ argentū aut es aut ſtannū. Cunqꝫ ſit ge neroſiſſimū ſuꝑ omnia mētalla. nichilominꝰ eſt maxime ductibile ſuꝑ omnia. Omni metallo temperatiꝰ eſt. Et ideo quia caliditas eius modici eſt exceſſuſ. nō locatur in gradu. Solū quoqꝫ nō reſoluitur. ¶ Actor. Auruꝫ itaqꝫ nō ſolum eſt inter metalla p̄cioſiſſimum. ſed etiaꝫ ſolidiſſimū. habet colorem igneū ſplendidū fouenteꝫ vi ſum. Inigne poſitū nō ꝯburitur. ſed purgatur ⁊ proba tur. Itaqꝫ triplici d̓ cauſa in igne ponitur. ad examinā dum ad purgādum ⁊ ad fabricandum. Sed ⁊ humano corꝑi maxime ꝯgruit. vnde in cibo ſumptū iuuat multū Plinius in li. xxxv. Precipuā auro fuiſſe gratiaꝫ ar bitror. nam colore qui ī argēto eſt clarior: magiſqꝫ diet ſimilis. ⁊ ideo militaribꝰ ſignis familiarior: quoniaꝫ is longius fulget. manifeſto illoꝝ errore: qui colorem ſide ruꝫ in auro placuiſſe arbitrātur: cū in gemis alijs qͣꝫ re bus nō ſit p̄cipuus. Nec pōdere nec facilitate materie p̄latum eſt ceteris: cum cedit plūbo ꝑ utrunqꝫ. Sꝫ quia rerū vni nichil deperit igne tutū quippe eſt in incendiiſ rogiſqꝫ. Quinimo quo ſepius arſerit: ad bonitatē auri proficit. Auriqꝫ exꝑimento igniſ eſt: vt ſimili colore ru beat: ip̄mqꝫ obriſum vocāt. primū aūt bonitatis eiꝰ ar gumentū eſt ꝙͣ difficillime accendi. p̄terea mirū violen tiſſimi ligni pruna indomitū: palea citiſſime ardeſcere: atqꝫ vt purgetur cū plūbo coqui. Altera vero cauſa p̄ cii maior eſt ꝙ minime vſus deterit: cū argento ac ere ⁊ plumbo linee ducātur: manuſqꝫ ſordeſcant decidua ma teria. Nec aliud quidem auro laxius vel latius dilatat̉: aut nūeroſius diuiditur. Hiſpania ſtrigiles vocat ꝑuu las auri maſſas. Et ꝙ ſuꝑ omnia ſolū in maſſa auramē to capitur. Cūqꝫ cetera in metall̓ reꝑta igni ꝑficiātur. hoc ſtatim auꝝ eſt: ꝯſummatāqꝫ materiā ꝓtinus habet cum inuenitur. Hec enim eiꝰ inuentio naturalis ē. Alia vero quā dicemꝰ coacta. Itaqꝫ ſuꝑ cetera nō rubigo vl la non erugo nō aliud eſt ex ip̄o: quod eiꝰ bonitatem cō ſumat: pondus ve minuat. Iaꝫ vero cōtra ſalis ⁊ aceti ſuccos reꝝ domitores eſt eius cōſtantia: ſuꝑ que om̄ia netur ⁊ texitur. lane mō ⁊ ſine lana. Es aūt inaurari ar gento viuo vel litargiro legittimū eſt: ⁊ in hoc excogita ta fraus ē: vt dicemꝰ illoꝝ naturā reddētes. ¶. IX. De quibuſdam modis aurū inueſtigandi. ¶ Plinius. xxxiij N orbe noſtro inuenitur auꝝ. vt omittamus in odicum. Et a formicis ⁊ griphibꝰ apud ſcithas erutum. Apud nos quidem tribus modis: vno modo ſcꝫ fluminū ramentis: vt ī thago hiſpanie: pado ytalie: hebro tracie: pactolo aſie: gange indie. Nec ul lum abſolutius eſt auꝝ. vt ip̄o curſu attrituqꝫ perpoli tum. Alio mō ſcrobibus effuditur puteoꝝ: aut ī ruina montiū quare vtraqꝫ ratō dicetur: auꝝ aquaꝝ qui que runt: ante omnia ſegulū tollunt: ita vocatur indicū: Al ueus vbi id eſt areneqꝫ lauātur: ⁊ ex eo quod reſedit: cō iectura capitur: vt inueniatur. Inuenitur aūt aliquan do in ſumma tellure ꝓtinus rara felicitate: vt in dalma cia nuꝑ tempore neronis. Ceteꝝ hiſpanie montes aridi ſterileſqꝫ in quibus non aliud gignitur: hoc bono ferti les eſſe cognoſcūtur alias cogutur: quod aūt puteis fo ditur cānaliciū vocatur. marmoris glaree inherēs non illo modo quo in oriēte ſaphiro atqꝫ thebaico ceteriſqꝫ in gemmis ſcintillat. ſed micas amplexū marmoris. hi venaꝝ cānales ꝑ marmor vagātur ⁊ latera puteorū et huc ⁊ illuc. inde noīe inuento. Tellus qͣꝫ ligneis colūniſ ſuſpenditur. Et quod effoſſū eſt tūditur: lauātur: vritur in farinā molitur. Nam qd̓ in pilis cudunt. apilaſcudē vocant. Argentū quod exit a fornace. Sudoremqꝫ qͥ e camino iactatur. Spurcicia vero ī omni mētallo ſcor ia dicitur. Et hec in auro coquitur iteꝝ ⁊ tūditur. Catini ad coquendū fiūt ex taſconio hoc eſt alba terra ſimili ar gille. Nō enim alia afflatum ignemqꝫ ⁊ ardentem ma teriā poſſet tolerare. X Iterum de alio inueſtigandi modo. Ertia vero ratio inueniendi aurū vincit opera gigantū. Cuniculis nāqꝫ ꝑ magna ſpacia actiſ ¶ ad lucernaꝝ lumina cauātur mōtes ꝓtractiſqꝫ vigiliis. multis menſibꝰ non cernitur dies. Subſidunt qꝫ rime ſubito. ⁊ opprimūtur oꝑantes. Ideo ſuſtinēdiſ mōtibꝰ relinquūtur crebri fornices. In vtroqꝫ genere ſilices occurrūt: hos etiā igni et aceto rūpunt. Sepius etiam quoniā in cuniculis vapor ſtrangulat ⁊ fumuſ ce dunt fractaris. cl. libras agentibus egerūtqꝫ humeris noctibus ac diebꝰ. Nocentiores tanto faciūt te rras. vt iam minus temerariū videatur. e ꝓfundo maris petere margaritas Eſt ex quodaꝫ argille genere. terra glaree mixta. ꝓpe inexpūgnabilis. quā vocāt candidam. hanc quoqꝫ ferreis cuneis ⁊ malleis aggrediuntur. nichilqꝫ duriꝰ putant. niſi ꝙ inter omnia fames auri duriſſima eſt. oꝑe pacto. ceruices fornicū cedunt ab vltimo. dat ſi gnū rima. ſicqꝫ mons fractus cadit ad ſe lōge. fragore magno ⁊ incredibili flatu. Spectāt victores ruinaꝫ na ture ⁊ tamen ad tanta pericula ſatis eſt cauſe. quod cu piunt: ſperare. Alibi quoqꝫ rupes inuie cedūtur: ſedem qꝫ trabibus cauatis p̄bere cogūtur. is qui cedit funibꝰ pendet. vt ꝓcul auri lineas aſpiciat. Iteruꝫ in ſuꝑciliis montiū piſcine longe ac ſtricte cauātur: vt aquā recep ta currens tāta vi ꝓrumpat vt ſaxa ꝓuoluat. Alius eti am nūc in plano labor eſt. foſſe in quas ꝓfluat cauātur et gradatim ſternūtur. vlex eſt frutex rori marino ſimi lis. aſper aurūqꝫ retinens. Cuiꝰ latera tabulis claudū tur vel tūduntur ac ꝑ prerupta ſuſpendūtur. Ita cāna li profluente de terra in mare vlex ſiccatus vritur et ci nis eius lauātur ſubſtrato ceſpite herboſo vt aurum ſi dat. Sic aſturia ⁊ gallicia ⁊ luſitania. auꝝ p̄ſtat. Ita vt ¶.XI. plurimuꝫ aſturia gignat. ¶ Que fuit auri prima eſtimatio. Tinam e vitā totū poſſet abdicari auꝝ. ſacra fa tabātur inter ſe. ſicut in troianis temꝑibꝰ facti mes. quāto felicius euū fuit. cum res ip̄e ꝑmi tatum homero credi conuenit. Sic enim. vt opinor. cō mercia victus gratia inuenta videlicet alios coriis bo um. alios ferro. captiuiſqꝫ rebuſ emptitaſſe tradit. Quā ꝙͣ ip̄e miratus aurum ſic fecerit eſtimationes rerum vt Liber Octauus centum boum arma aurea ꝑmutaſſe dicerꝫ glaucum cū dyomedis armis nouem bon̄. Ex qua etiā cōſuetudine multa legum antiquaꝝ p̄mutatio pecore cōſtat etiā ro me. peſſimū ſcelus vite fecit: qui pͥmus digitis auꝝ īdu it. Nec traditur quis hoc fecerit. nam ⁊ ꝓmetheo fer reum annulū antiquitas dedit. vinculūqꝫ nō geſtamen intelligi voluit Nec ſenatū romanum aureos habuiſſe manifeſtū eſt. Sed his tantū qui legati ad exteras gen tes ituri eſſent. annuli publice dabātur. ſic em̄ apud ex teros. vt credo. honoratiſſimi intelligebātur. Nec alijs vti mos fuit ꝙͣ qui ex ea cauſa publice accepiſſent. vul zoqꝫ ſic triūphabant. Et cū corona ex auro etruſca ge ſtabatur a tergo. anulus tam̄ in digito ferrens erat vt equā fortunā triūphantis ac ſerui oſtenderēt. Hi quo qꝫ qui ob legationem acceperāt in publico tantū vtebā tur. Intra domos aūt ferreis. Quo argumēto etiā nūc ſponſe ferreus anulus mittitur: Iſqꝫ ſine gemma: por ro deoꝝ honori in ſacris nichil aliud excogitatuꝫ eſt: ꝙͣ vt auratis cornibus hoſtie maiores dumtaxat immola ¶ XII. rentur. ¶ De luxuria modernorum in auro Taqꝫ peſſimū. vt diximus. inde ſcelꝰ fecit: qui primus auro digitos induit. ꝓximum vero ſce lus fecit: qui pͥmus denariuꝫ ex auro ſignauit. quod ⁊ ip̄m latet autore incerto. populꝰ ſiquideꝫ roma nus ne argento quidē ſignato ante pirrū regem deuictū vſus eſt: quin potius libralis: vnde nūc etiā libella dici tur: ⁊ dypondius appēdebatur aſſis. Quin et militum ſtipendioꝝ .i. ſtip̄is pōderande penſatores dicūtur libri pendes. Qua ꝯſuetudine in his emptōibus que manci pi ſunt: ⁊ nūc libra interpoītur. porro ī milicia. hec quo qꝫ adoleuit luxuria fremētes fibulas tribunicias ex au ro geri. Mulieꝝ quoqꝫ pedibꝰ auꝝ geſtatū viſum eſt. Et ne ſcelus in anulis arguamꝰ hn̄t etiā in lacertis iā quidē ⁊ viri quod de dardanis venit vnde et dardanuꝫ dicitur. Habētqꝫ femine in armilliſ toto qꝫ collo ⁊ digi tis ⁊ auribꝰ: ꝑ has diſcurrūt cathene circa latera: ⁊ īſer ta margaritaꝝ collo dn̄aꝝ auro pendent pōdera: vt in ſomnoqꝫ vnionū aſſit ꝯſcientia deniqꝫ luxuria multimo das addit gēmas exquiſiti fulgoris: cenſuqꝫ opimo di gitos onerat. Mox et effigies varias celat: vt alibi arſ alibi materia ſit in p̄cio. plures ꝙͣ vnū anulū geſtare la bor eſt: alij brateas leuiore materia inſerūt: et ꝓpter ca ſum gēmaꝝ totū ſolicitudinem putant. Alii quoqꝫ ſub gēmis claudūt venena ſicut demoſtenes oratoꝝ grecie ſumus. Anuloſqꝫ mortiſ gratia hn̄t. Demūqꝫ vt pluri ma opum ſic anulis fiūt ſcelera. Quibꝰ quoqꝫ delitiis venerūt tam aurca ꝙͣ inaurata. cū ſciamus interdixiſſe caſtris ſuis ſpartacū ne quis auꝝ haberet aut argētuꝫ Meſſalla orator ꝓdidit anthoniū aureis vaſis ī om̄ibꝰ obſcenis deſideriis vſum fuiſſe. pudendo quoqꝫ crimīe cleopatre. Itaqꝫ cōtumeliam fecit nature: vilitateꝫ au ro: opus dignum ꝓſcriptione. vaſa coquinaria ex argē to. Caluꝰ orator queritur fieri. At nos carrucas ex ar gento facimꝰ celari. Noſtraqꝫ etate pōpeia cōiunx ne ronis principis. que ſoleas ex auro induit delicatōribꝰ iumentis ſuis: p̄ter alia miror ⁊ populū romanū victis gentibꝰ ī tributo ſemꝑ argentū imꝑaſſe nō auꝝ. Itaqꝫ romē non fuit auꝝ niſi admodū exiguū longo tempore vnde ⁊ a gallis capta vrbe vt pax emeretur nō plus ꝙͣ mille pondo potuerunt ſoluere. Sed iam regnauerat in colchis ſalauces et e ſubopes: qui terrā virginem nactꝰ plurimū argenti et auri cruiſſe dicitur: ita ꝙ velleribuſ aureis inclito regno trabes etiā aureas ⁊ argenteas ⁊ colūnas habuiſſe narratur. Habuerūt iam ⁊ alij multi plurimū auri d̓ qͥbꝰ ī plini li. xxxiii. ſufficiēt̉ patꝫ. XIII De operatione auri in alchimia Areſtotiles vbi ſupra libro. iiij Urum profecto liquatur calido: et ſi fuerit ſui phur mūdum et puꝝ: et argentū viuū optimuꝫ cum rubore claꝝ: fueritqꝫ in eo vis igneitatiā ſimplicis nō vrentis: erit res optima: quā reciꝑe pn̄t al chimiſte: vt ex ea fiat auꝝ. Hoc em̄ ip̄m conuertetur in auꝝ. ¶ Razi vbi ſupra. Auꝝ eſt calidū ⁊ humidū om uibus corꝑibus nobilius rex eoꝝ ac dn̄s: nec terra nec aqua nec aere nec igne corrupitur: nec igne minuitur: ſed rectificat ip̄m ignis et humectat. Nec comburunt ip̄m ſulphura que cōburunt alia corꝑa: quia natura eiꝰ et complexio recta eſt equalis clara: in qua cōplete ſunt nature quatuor et equāte: ita ꝙ in eo non eſt additō ne qꝫ diminutio: quapropter extulerūt ip̄m ſapiētes: et po ſuerūt in eo cōpoſitionē elexir magni: qꝛ ſubſtātia ſtas et ꝑmanens fixaqꝫ imperpetuū: Eſt aūt ex fectione ſol̓ et eſt in corꝑibus ſicut ſol in ſtellis quia ſol eſt rex ſtella rum ac lumen eaꝝ: ⁊ ꝑ eum cōplentur res terre ex plan tis et fructibꝰ et mineris: et ꝑ ip̄m creſcit et additur eſ ſentia eoꝝ. Similiter et auꝝ in corꝑibꝰ retinet om̄e cor pus. et cuꝫ eo retinentur. Et eſt fermentū duorū elexit rubei ⁊ albi. que nō niſi ꝑ ip̄m rectificātur ⁊ cōplentur ſicut nec paſta uiſi ꝑ fermenta. ¶ Auicenna vbi ſupra. Auꝝ ml̓tiplex eſt. ſcꝫ naturale magiſtrale. xirchi. zafri. obrizum colō. ⁊ alijs modis. Et illud quidem quod ē de alexit valet magis ꝙͣ aurum acre: quo nō poteſt oꝑari. Auꝝ aūt de alexir eſt tribꝰ modis. ſcꝫ de petra capillo rum. et ſanguīs ⁊ ouoꝝ. Nō enim pōt auꝝ eſſe auꝝ de alio lapide. Quidā aūt faciūt falſum auꝝ ſicut et argo tum. Striugūt em̄ .i. iudurāt ſtannuꝫ. et dealbant ac di cunt eſſe argentū. Sicut etiā auripigmentuꝫ cū ſubtus ſtercus mittūt ibiqꝫ miſcent ſal hāmoniacū et incorpo rant cum cupro diſtenſo ꝑ locū barbatum ⁊ cum mercu rio rubeo. ⁊ dicunt ꝙ ſit auꝝ. veꝝ cuiuſmōi ſit auꝝ ſep tem modis ꝑ magiſteriū tēptatur atqꝫ cognoſcitur. ſcꝫ in ſolutione in lapide in pondere in guſtu ī igne in ſub limatione in fuſione. Porro naturalis auri natura cali da eſt et ſicca: et quātum habet ferruꝫ de natura ſic cita tis et duricie: tantū habet auꝝ naturā bonam ac moll fit aūt in ventre terre. de argento viuo bono nimis ⁊ d̓ ſulphure nō multum rubeo cocto ¶XIIII. ¶ De virtute ipſius in medicina. ¶ Ex libro de natura rerum. Urum eſt calide nature: lepram ac ſcabiē curat in puluerem redactū et antidotis mixtū. habet etiā virtutem cōfortandi: non qd̓ incorporetur aut mēbra nutriat: ſed ꝙ alteratiua virtute corpus im mutat. vulnꝰ ex auro factū non corrūpitur in tumores ¶ Haly regal̓ in practica ſua ſermone ſecūdo. Aurifo lia carnem cōmedūt ſine morſura: ſuntqꝫ ſicca ſubtilia: limatura auri cōfortat cor: et pulſioni medetur: ſi q̄ his ꝓſunt medicaminibꝰ admiſcetur. acalimia auri melior eſt tenuis et magis deſiccans et amplius elimas. Que ſi cōburatur et leuetur deſiccat oculoꝝ vlcera ſine mor ſura ¶ Actor. Auꝝ vt dictuꝫ eſt ſuꝑius omni metallo eſt tꝑatius: vnde quia caliditas eius modici eſt acceſſꝰ ideo non locatur in gradu: licꝫ in gradu ponatur ab al quibꝰ ¶ Auicenna .ii. ca. medicie: Auꝝ eſt equale ſul tile. cōfortat oculū in alcofol poſitum. Cōfert et dolori bus cordis ac tremori eius. Retentio eius in ore. feto rem ip̄ius oris remouet. Cauteriū melius eſt: et veloci us ſanabile quod fit cum auro: Limatura eius ingredi tur in medicinis melācolie et in medicinis ſerpiginis ⁊ alopicie leniendisº et in eis que bibūtur cōfert etiā do loribꝰ cordis ac tremori eius ac timori anime: et ei qͥ ſo lus loquitur. ¶ Idem in eodē. Clima vero eſt fex vl̓ fi mus ſuꝑ locum in quofunditur auꝝ eleuatus. Et illud quod ſubmergitur laminoſum eſt. Auriclima. melior ē illa que eſt aurea cinericii coloris recēs et lamīoſa groſ ſior. Eſt autem equalis ad ficcitatē declinans in tercio Liber Octauus Ioſa vero et quod ablutuꝫ eſt de illa ſubtiliora ſunt ar centidima. In ip̄a ſunt exiccatio et abſterſio. Implet puluera: et incarnat vulnera fraudulēta. Uulneꝝ quo qꝫ ſordes mūdificat et corrodit carnes eoꝝ: addituꝫ al hugini etiā oculo cōfert: et vitio aque. ⁊ oculū cōfortat Plinius li. xxxiiii. Auꝝ vulneratis et infantibꝰ ap plicatur: vt minus noceāt veneficia que inferātur. fiſtu las et emorroidas ſanat. Ꝙ ſi trito ſpumā adiiciat̉ vl̓ cera putrida et tetri odoris emendat. ¶ Idem in libro xxxiiii. Utiliſſima affirmatur eſſe ocul̓ ſpūma que fit ī aurariis. ¶ Xv. ¶ De eodem. ¶ Cōſtantinus in li. graduum Urū temperatius eſt ceteris mētallis. Habet ꝓprietatē ſubueniendi ſtomacho defecto: timo roſos cordiacos cōfortat. ¶ Galienꝰ dixit eſſe cotra melancoliā ⁊ alopiciam atqꝫ tiriam. Quibus cy rurgia neceſſaria eſt ſi fiat cū auro: nullaꝫ carnis putre dinem facit. paleola cū funditur remanet in loco vbi fū ditur: quaſi ſpūma. Et dicitur cadmia aurea. que vide licet cōtra oculoꝝ doloreꝫ ⁊ pānos: humoribꝰ calidis ⁊ ad oculos deſcendētibus repugnat. palpebras confor tat: et neruos eoꝝ incolumes conſeruat. ¶ Razi in al maſore. Auꝝ tremori cordis ⁊ melācolie p̄bet adiutori um. Cadmia auri ſubtilior eſt. ꝙͣ argenti: que etiam al bulam que eſt in oculo remouet. ¶ Plateariꝰ in libro de ſimplici medicina. Auꝝ calidū eſt: ⁊ eſt omni metal lo temperatius. fit aūt de vena terre ꝑ excoctionē: et qd̓ iude ſuꝑfluum ſeꝑatur ſpūma auri dicitur. Auꝝ habet virtutem cōfortandi ⁊ depurādi: vnde valet contra ele uantiā cordiacam paſſionem ⁊ ſincopim ſplenem et īfri gidationē ſtomachi. Uinū etiā in quo extincte fuerunt lamine auree cādentes: ſpleneticos iuuat: que ſi nō pn̄t haberi de calibe fiant. Uſture quoqꝫ facte ex aureo in ſtrumento meliores ſunt ꝙͣ ex alio metallo: puluis cad mie .i. ſpume auri more collirii vel ſimpliciter oculiſ im poſitus. oculoꝝ maculā corrodit. Sed queritur vnd̓ au rum cōfortat: cū nec incorporetur nec membra nutriat. Ad quod dicendū ꝙ quedā cōfortāt mēbra temꝑando ſpūs: vt aromatica. quedā reſtaurādo membra: vt cibi et potus. Quedā cōſtringendo relaxatū membꝝ: vt em plaſtrū ex maſtice factū. Quedā alterādo qualitateꝫ mē bri diſtemꝑatam: vt dyaſcoraſcos ſtomacho ex fragili tate debilitato appoſitū. Quedā vero depurādo ſuꝑflu itatem que opprimendo debilitat: vt medicine laxatiue hoc modo igitur cōfortat auꝝ: dum aſꝑitate ſua cōfor ¶ XVI. tat ſeu extergit ſuꝑfluum. ¶ De argenti natura. ¶ Iſidorus vbi ſupra Argentuꝫ greci argirion dicūt: cui mirum im modū illud accidit: vt cum cādidum ſit: impreſ ſum corꝑi nigras lineas reddit. ¶ Plinius li. xxxiii. Omni auro ineſt argentū: quo mollius eſt eo pul crius. Hidrargiro argentuꝫ inauratur ſolum. Argenti due differentie batillis ferreis cādentibꝰ ramento īpo ſito quod candidū ꝑmanet ꝓbatur. ꝓxima bonitas ruf fo: nulla nigro. Sed interueīt fraus exꝑimēto ſeruatis in vrina viroꝝ batillis: ita ramentū inficitur dum vri tur: cādoremqꝫ mentitur. Eſt aūt aliquod exꝑimentū politi in halitu hoīs: ſi ſudet ꝓtinuſqꝫ nubeꝫ diſcutiat Ex optimo argento fieri ſolent optima ſpecula. Argen tum medicatis aquis inficitur et etiā afflato ſalſo ſicut mediterraneis hiſpanie ¶ Ex li. de natura reꝝ. Arge tum ductile eſt et tractabile: ſonorūqꝫ ac tinitꝰ dulcit ſimum: et hoc maxīe ſi eri miſceatur. vnde tubas ex ar gento ductiles p̄cepit fieri moyſes ad terrorem hoſtiū et exhortationem ad bellū: ad mouenda quoqꝫ cāſtra: ⁊ populos ad eſcam cōuocandos. Argenti vene multe ⁊ in multis ꝑtibuſ orbis reꝑiuntur. nec eſt puꝝ in ſe ſicut auꝝ. Sed terre ac ſordibus incorꝑatum et admixtū: iō labor maximꝰ eſt: vt ꝑ ignem expurgetur. fumus autem pͥurgationis eius vald̓ nociuus eſt: nec de facili purga tur fumo huiuſmōi multo infectū: niſi fumo thuriſ aut aromaticis ſpeciebꝰ: ac vbi puꝝ fuerit argentū durabi le eſt: impurum autem de facili cōtrahit. corruptelam. argentum conſolidat alia metalla: et quaſi vnuꝫ efficit conſolidata. ¶ De argentifodina ¶ Plinius vbi ſupra .XIII. Rgenti metallo poſt auꝝ ſequens eſt mnſania: non niſi in puteis reꝑitur: nullaqꝫ ſui ſpe naſci tur: nullis vt in auro lucentibꝰ ſcintillis. Terra eſt alia ruffa: alia cineracia. Excoqui nō poteſt niſi cuꝫ nigro plūbo. aut cū vena plūbi quā galenaꝫ vocāt: que iuxta venas argenti plurimū reꝑitur. Et eodem igniuꝫ oꝑe deſcendit ꝑs in plūbum: ac ſuꝑne innatat argentū vt oleum aquis. In ꝓuinciis fere om̄ibus ſic in aquis reꝑitur argentū. Sed in hiſpania ſterili ſolo atqꝫ etiaꝫ in mōtibus pulcerrimū reꝑitur argentū. Et vbicūqꝫ ī uenitur vna vena non ꝓcul inuenitur ⁊ alia. hoc fere in om̄i metalli materia. Mirū adhuc ꝑ hiſpanias ab An nibale olim inchoatos durare puteos: ab inuentoribuſ ſua noīa habentes. ꝑ magnū ſpaciū cauant montes di ebus ac noctibus aquas egerūt: argenti vena in ſūmo r̄ perta vocatur crudaria. finis fodiendoꝝ metallorum et maxime argenti antiquis ſolebat eſſe alumen inuentuꝫ vltra nichil querebatur. Nuꝑ aūt inuenta eris vena ī fra alumen alba: finem ſpei nullū fecit. odor ex argenti fodinis inimicus eſt om̄ibus aīalibus: ſed maxime cani bus. Eſt et in his venis lapis. cꝰ vomica liquoris eter ni argentūuiuum appellatur: de quo ſcꝫ inferiꝰ dicetur In eiſdem quoqꝫ argenti metalliſ inuenitur vt proprie dicamus lapis ſpume cādide nitentiſqꝫ: nō tamen trāſ lucentis hūc alij appellant ſtibiaꝫ. Alii alabaſtrū. Alii turbaſ in duo ſunt eius genera mas ⁊ femina: feminam magis ꝓbant ihorridior eſt mas ſcabriorqꝫ ac minꝰ pō deroſus minuſqꝫ radiās et magis arenoſus. feīa vero econtra nitet fricabilis fiſſuriſqꝫ dehiſcens non globis vis eiuſ eſt aſtringere ⁊ refrigerare ſicut dicetur inferi XVIII. ¶ De operatione ipſius in alchimia. ¶ Ex libro metheororum iij. Rgentū ſicut et auꝝ ex terra et aqua conſtat: ⁊ liquatur calido ſicut et alia metalla. ¶ Razi vbi ſupra. Argentū eſt corpus mundum et decoꝝ circa auꝝ. Et eſt ex ſectione lune: cuius nō eſt cōplementū in lumine ſuo et virtute ſua ſed ſolis: ſic eſt locus argenti apud auꝝ: huius natura frigida eſt ⁊ humida. corrupi tur em̄ in terrā et in igne: et ſapor eius eſt ad acetoſita tem decliuus. Et ſulphura quidem et plūbum et ſtānū inimica ſunt ei: ab ip̄is em̄ leditur: et ab igne minuitur Eſt aūt omniū corporū ꝓpinquius ad auꝝ. quoniam oc cultum auri manifeſtū eſt argenti et econuerſo ¶ Aui cenna in libro alchimie d̓ aīma. Argentū triplex eſt: ſci licet naturale. petrale. hoc eſt quod fit de lapidibus per magiſteriū alchimie. et illud quod fit ꝑ vim medicie ſcꝫ de ſolo mercurio et ere ꝑ locum barbatuꝫ. ſed eſt melius de noſtro lapide. Eſt aūt argenti natura frigida et hūi da. fitqꝫ de argento viuo multo et de pauco ſulphure. Et naturale quidem frigidius eſt ꝙͣ petrale. petrale ve ro ꝙͣ illud quod cum medicinis. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Argentum depuratur de cupro mediāte plumbo: etſi quidem fabricatuꝫ ad ſuꝑficiem planam in igne po natur: et extractum eandem om̄ino ſuꝑficiem retineat: patet ꝙ a cupro eſt mundū. Sin aūt et in medio fiſſurā habeat: nō eſt depuratum. Siccitas eniꝫ cupri facit ad corrugationem: ꝓpter quā talis apparet fiſſura verūta men argentū quādo non eſt om̄ino purū. cum ſubſtātia eſt multum cōgelata: ſi ꝑcutiatur nō diffunditur in lon gum et in latum. ſicut nec glacies: ſed frāgitur. Ideoqꝫ apponūt argento cuprū: vt ex cōmixtōne ficci cū huīdo Liber Octauus gene retur viſcoſum: quod ſit diffuſionis argenti prīci pium. ragentū etiam viuum in igne cum argento mixtū aufertfragibilitatē argēti q̄ eſt ex nimia ſiccitate ¶ Ex doctrina alchimīe: Auꝝ et argentum tribꝰ modis exa minatur. quoꝝ tn̄ duo dicuntur examinationes impro prie: ſed vnus dici pōt ſeꝑatio: alius temptatio. Sepa ratio fit in paleola ſola: quādo ſcꝫ ibi ponitur adamas vt ſeparet abauro ferrū tantum. quia nō habet ſeparā di aliud metlalum ꝓprietatem. Temptatō vero fit: tam in paleola ꝙͣ in alio auro et argento: quādo ſcꝫ ibi frica tur lapis quidam ad modū cotis factus: vt ꝑ colorē ibi dem remanētem ſciatur: quantū ſit ibi de mixtura: quā tum ſcꝫ cum auro mixtū ſit de argento vel ere. aut cum argento de ere: In vera aūt examīatione tria ſūt neceſ ſaria: ſcꝫ puluis antiqui lateris ⁊ ſal ⁊ ignis. In exami natione argēti tria ſil̓r: ſcꝫ ignis cinis ⁊ plūbum. XIX ¶ De virtute ipſius in medicina Auicenna in ſecundo canone Rgentū infrigidatiuū eſt ⁊ exficcatiuū. bonū ē valde ſcabiei ⁊ prurigini. Eius cōfricatio cum alijs ꝯmixtionibꝰ cōfert fetori oris ac tremori cordis ⁊ humiditatibꝰ viſcoſis ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupͣ. Argentū frigidū ⁊ temꝑatum in humiditate eſt: ⁊ ē cō tra humidū ⁊ viſcoſum flegma. Cadmia tn̄ auri fortior eſt: et melior argētea. ¶ Razi in almaſore: Argentuꝫ frigidum eſt: cordiſqꝫ tremori ꝓficit. Cadmia argenti ſcabiei que in corꝑe oritur. ⁊ puſtulis que in oculis ſūt: bona eſt. ¶ Hali vbi ſupͣ. Scala. id eſt limatura argen ti: ſi cōteratur cū argēto viuo ꝓdeſt emorroidis. Acali mia argenti melior eſt tenuis mardaſegeno ſil̓is. Tem perata eſt in calore ⁊ frigore ſicce ꝯplexionis deſiccati ua pōtica. Si cōburatur ⁊ lauetur elimat viſū deſiccat qꝫ ſine morſura: oculoꝝ replet vlcera carne. deficcat vl cera in corꝑe manifeſta. Item purgamentū argēti meli us eſt viride ac tenue: ponticū eſt deſiccans fortiter. Iō qꝫ neceſſariis admiſcetur ad cicatrizādum vnguentis. ¶ Plinius vbi ſupra. Argēti ſcorie vis eſt: aſtringere corꝑa et refrigerare. additur in emplaſtris ⁊ valet cica tricibꝰ glutinādis. ꝓdeſt etiā cōtra tenaſmos ⁊ diſente rias cum oleo mirre cliſteribꝰ infuſa. adducitur ⁊ in me dicamentis que vocātur lippara: ad vlcera excreſcētia vel ex attritu facta vel in capite manantia. argēti ſpūa que eſt materie purgātis ſe. valet ad colliria. ⁊ nitrū ad cicatricū muliebrium feditates maculaſqꝫ tollendas: ⁊ valet ad capillū abluendū. Uis aūt eius eſt ficcare: mol lire: refrigerare: tēꝑare: purgare: vlcera explere: tumo res etiam in emplaſtris lenire: tollit et ignes ſacros. cū ruta mirtiſqꝫ et aceto. .XX. ¶ De ſpeculis et vaſis ex argēto ¶ Albertꝰ Rgentū bene politū inter omnia mētalla meli us eſt ſpeculū. quia in colore magis accedit ad dyaphanuꝫ. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Laminas duci: ſpecula fieri: non niſi ex optimo argento creditum olim fuerat. At id quoqꝫ iam fraude corrūpitur. Sed mira eſt natura imagīes reddēdi quod ꝑcuſſo aere atqꝫ ī ocu los regeſto cōuenit fieri: eadem vi in vſu ſpeculi polita craſſitudine paululumqꝫ ꝓpulſa: dilatatur in īmenſum magnitudo imaginū. Tantū intereſt: reꝑcuſſum illū ex cipiat an reſpūat quintiā pocula ita figurant̉: exſculp tis vel expulſis intus crebris ceū ſpeculis vt vl̓ vno in tuente populus totidem imaginū fiat. Excogitantur et mōſtrifica: vt in templo ſmirne dicato. Id aūt euenit fi gura materie. plurimūqꝫ refert vtrū cocaua ſint. an me dia depreſſa. an elata. an auerſa. an obliqua. ſupina. an recta qualitate excipientis figure veīentes vmbras tor quente. Nec em̄ eſt aliud imago illa ꝙͣ digeſta claritate materie excipientis vmbra. Optima fiebāt apud maio res brūduſina ſtanno ⁊ ere mixtis. Sed nūc plata ſunt argentea. Nuꝑqꝫ reꝑtum eſt certiorem imaginē reddi auro appoſito auerſis. Tingit et egiptus argentum vt in vaſis anubē ſuum ſpectet. pingitqꝫ non celat. Tran ſiit inde materia et in triūphales ſtatuas. mirūqꝫ crec cit p̄ciuꝫ fulgoris excecati. Id aūt fit hoc mō. miſcetur argento tercia ꝑs eris ciprii tenuiſſimi quod coronari um vocāt. et ſulphuris viui quātum argenti. Ita ꝯflan tur in vaſe fictili argilla circūlito. Modus coquēdi eſt donec ip̄a ſe oꝑcula aperianr. Nigreſcit ⁊ oui luteo iun durati. vt tn̄ aceto et creta deteratur. miruꝫ aūt celau po tunc neminē claruiſſe. uaſa ex argēto mira humani ingenii variat incōſtantia. nulluꝫ genus officine ꝓban do. Nūc furuiana. nūc clodiana. nūc gratiana: nūc ana glifa. vaſa coqͥnaria ex argēto caluꝰ orator q̄rit̉ fieri: at nos etiā carrucas ex argēto celatas inueīmꝰ. .XXI. ¶ De hidrargiro. ¶ Nuenitur et hidrargirū in vicem argenti viui paulo ante dilatū fit aūt duobꝰ mōis. ſcꝫ ereis mortariis ac piſtillis trito minio ex aceto. Aut patinis fictilibꝰ impoſitū ferrea cōcha calce cooptum: argilla ſuꝑillita. deinde ſub patinis follibꝰ accenſuꝫ ig ni continuo atqꝫ ita ſudore calcis deterſo. qui fit argen teo colore. ⁊ aqueo liquore. Idē guttis diuidi facilis. ac lubrico humore ꝯfluere. Quod cū venenū eſſe ꝯueniat. omnia que de minio in vſu medicīe tradūtur: arbitror temeraria. Preterꝙͣ fortaſſe ꝙ illitum capiti. ventri ve ſanguinem ſiſtit. dum ne quid in viſcera p̄tercat ac vul nus attingat. Nam aliter vtendū eſſe non equidem cen ſe o. Hidrargiro argentū inauratur ſolū nunc ꝓpe cum et in era ſimili modo duci debeat. Sed eadeꝫ fraus que in omni vite ꝑte ingenioſiſſima eſt. wvilioreꝫ excogitauit materiā. vt docuimꝰ. Auri argentiqꝫ mentionē comita tur lapis. quē appellāt cōticula. qui nō niſi ex himocho flumine quē alij nunc paſſim heracliū alij lidiuꝫ vocant ſolet inueniri. Sunt aut modici quaternas vncias lōgi tudinis habentes: binaſqꝫ latitudinis non excedentes. In his melius: quod fit a ſole ꝙͣ qd̓ a terra: his cōticul̓ periti cum e venalima exꝑimentum rapuerīt. ꝓtinus di cunt quātum auri ſit in ea: tantum argēti vel eris: ſcru pulari differētia mirabili rōnenō fallente. XXII. ¶ De lithargiro ¶ Iſidorus vbi ſupra. Itargirū dicitur argenti purgamentum: quod nos argenti ſpumā appellamꝰ: fit em̄ ex argen ¶ to et plūbo. ¶ Plinius vbi sͣ In p̄dictis metal lis fit et illa que vocatur argenti ſpūma: huius genera ſunt tria. quoꝝ illa quam criſit in vocāt eſt optima. quā argirit in ſcd̓a. molibdit in aūt vocatur tercia. ⁊ plerūqꝫ omnes hi colores in eiſdem inueīuntur tabulis. ꝓbatiſ ſima eſt attica. ſcd̓a hiſpanienſis. Criſitis ex ip̄a vena fit. Argiritis ex argento. Molibditis aūt ip̄iuſ plum bi fuſura: que fit puteolis: et inde nomē habet. om̄is at fit excocta ſua materia: ex ſuꝑiori cātino defluens ī infe rioreꝫ. Ex eo deniqꝫ ſublata verucul̓ ferreis. atqꝫ in ip ſa flama ꝯuoluitur veruculo: et fit modici pōderis. Eſt aūt ferueſcentis ⁊ future materie: ſicut intelligi pote ex ip̄o noīe ſpūma. Diſtat a ſcoria quo a fece pōt diſta re ſpūma. Alteꝝ purgantis ſe materie: Alterū purgē te vicium eſt. Quidā duo genera faciūt ſpume: que vo cant ſtelerythida et peumenem. Tertiū molibdenam in plumbo dicendam. vt aūt ſpūmā ſit vtilis iterū coqui cōfractis tabulis ad magnitudinem anuloꝝ: ſicqꝫ acce ſa follibus ad ſeꝑandos carbones cineremqꝫ abluitur. Ꝙ ſi ſit argiritis: vt candore decoretur magnitudīe fa be cōfracta: in fictili coqui ex aquā iubetur. Additō in linteolis tritico et ordeo nouis donec illa purgentur: po ſtea ſex diebus terūt in mortariis: ter die abluentes ad frigida: et cum deſināt calida addito ſale in libram ſpi me obolo. Nouiſſimo aūt die condunt in plumbeo vale Alii cum faba cādida ⁊ p̄tiſanā coquūt. ficcātqꝫ dieb xl. calidiſſimis eſtate. Sunt qui nō coquant. ſed cū ſale Liber Octauus ¶ XXIII. terant: adiectaqꝫ aqua abluant. ¶ De vſu litargiri in medicina. Sus eius ad colliria ⁊ nitꝝ: ad muliebriuꝫ to lendas feditates cicatricuꝫ: maculaſqꝫ abluen das: et ad capillū. Uis autē eius eſt mollire: re trigerare: explere: temperare tumores vlcerum lenire. Talibusqꝫ emplaſtris ignes etiā ſacros. cum ruta mir toqꝫ ⁊ aceto tollit. ¶ Razi ī almazore. Litargirū frigi dum eſt ⁊ ſiccū excoriatōibus et fetori ſudoris confert. Carnisqꝫ augmentum p̄ſtat. ¶ Plateariꝰ vbi ſupra itargirum frigidum eſt ⁊ ſtipticū. Quod ſtipticum eſt couiicimus quia ficcū eſt. et tamē in qualitatibꝰ ſuis eſt tꝑatum. Litargiri multiplex eſt differentia. Eſt em̄ qd̓ dam qd̓ eſt ſpūmā auri: et cū frangitur interiꝰ ſimile eſt et cadmia dicitur ꝓprie. Et eſt aliud ſpūma argēti: qd̓ fit ꝑ excoctōem in igne: cū non puꝝ a puro ſeꝑat̉ ⁊ ma grs attinet frigiditati et humiditati. Eſt et littargiruꝫ quo cōmuniter vtimur: ſcꝫ fex ſtanni. quod fit ſimiliter ꝑ eccoctōem cū fit ſtannū ex minera terre: et illud frigi dum eſt et ſtipticuꝫ. Similiter dicūt quidam littargiruꝫ reperiri quod eſt fex plumbi. litargirū aūt quo vtimur cōiter .i. fex ſtanni. virtutem ⁊ cōſtringēdi et ꝯſolidādi habet et purgādi et diuerſo modo conficiendi. puluis li targiri vlceribus impoſitus ſaniem conſumit: et vlcera conſolidat. Contra ſcabiem quoqꝫ et p̄cipue factam ex ſalſo flegmate vl̓ colera: fit decocto aliqͣntula olei nucū et puluis litargiri ſubtiliſſimꝰ cū aceto diu conficitur: et poſt additur oleum nucū ⁊ bn̄ conficitur. Sed ⁊ ꝯtra dyſenteriā vicio inferioꝝ factam iuuat litargiꝝ et con tra virge vlceratōem. litargiꝝ quoqꝫ qd̓ eſt ſpumā auri puluerizatur: et cum aqua rōſaꝝ frequenter abluitur: ⁊ ille puluis in modum collirii vl̓ ſolus vl̓ cū aquā roſaꝝ oculis īponitur. Contra feruores apoſtematum: in eri ſipila cōficitur puluis litargiri ⁊ cernſe. cū aquā roſaꝝ. et circūungitur: valet et idem puluis ad faciē depuran dā. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra: Litargiꝝ qͥdā dicūt. neqꝫ refrigeratiuū neqꝫ calefactiuū eſſe: ſed mediocre: eſſe tn̄ ſtipticuꝫ: ſolidatm̄. et oīm cōcauoꝝ mēbrorum de bona carne repletm̄ teſtatur. Carnem ſuꝑfluā rodit iunctum putorem coxarū ſcabiem ſudorem alaꝝ et oīa vulnera et puſtulas curat. nō nūqͣ cliſterizatuꝫ fit optimū reme dium vulneratis inteſtinis. Cum oleo roſaceo mixtum puſtulas nariū ⁊ labioꝝ extirpat ¶ Haly vbi ſupͣ litar giꝝ meliꝰ eſt atticū ⁊ hiſpanicuꝫ. Quod cum fragitur quaſi lamine refulget̉: Tēꝑatū eſt in caliditate et frigi ditate: deſiccans: ꝓdeſt vlceribꝰ humidis ⁊ apoſtemati bus calidis: ſi eo cataplaſment̉. eſt ⁊ in eo quēdaꝫ pōti citas: vnde et carnem in humidis vlceribus producit. ¶ XXIIII. ¶ De ere vel cupro. ¶ Ex li. de natura rerum Sſiue cuprum eſt eiuſdē duriciei cuꝫ argento. et eiuſdem liquatōnis: hoc excepto ꝙ eſt rubei coloris. Es nulla rubigine corrūpitur. fetorem habet et tamen dulce ſonat. ¶ Ex libro. iiii. metheoro rum. Es ſicut et plumbū et glacies et quecumqꝫ calidi priuatōne coagulātur: et a calido liquantur. Es pulſui cedit: eſt aūt pulſui ceſſio: embipedi in ꝓfundū tranſitio Item quedā ductilia ſunt: vt es. et quecūqꝫ eadē plaga dicūtur in latitudinē pariter ⁊ in ꝓfunditateꝫ trāſponi ſcd̓m partem. Es quoqꝫ liquabile eſt et nō flamās. Et quecūqꝫ liquātur ab igne: iſta ſunt aquoſiora ut argen tum et es: porro ſi fuerit argentum viuum bone ſubſta tie. et ſulphur non purū: ſcꝫ ꝙ ſit in eo vis adurens: con uertit ipſū in es. ¶ Iſidorus. Es aūt a ſplēdore aeris dicitur ſicut et auꝝ ⁊ argentum: Apud antiquos prior eris vſus ꝙͣ ferri cognitus eſt. Ere quippe primi ꝓſcin debat terra et certamina belli gerebat. Eratqꝫ in p̄cio es magis. Auꝝ vero ⁊ argentū ꝓpter īutilitatē reiicie bantur. Nunc aūt vice veria iacet es: ⁊ auꝝ ſūmo ceſſiſ honore: vſus eris poſtea tranſiit in ſimulacris in vaſis in edificiorū ſtructuris ad ꝑpetuitatem quoqꝫ monimē torū publice ꝯſtitutōes in ere ꝯſcripte ſunt. Es om̄e fri gore magno melius funditur. Rubigineꝫ celerius tra hit: niſi oleo ꝑūgatur. Seruari aūt illud optime ī liqͥda pice tradūt. Inter oīa vero metalla es vocaliſſimū eſt et maxime poteſtatis. Ex eo et enee lamīe fiunt. ¶ Ph̓s. Es ſiue cupꝝ ſonoꝝ eſt et vocale. natura calidum: ſonꝰ eius ꝑſe rudis eſt. admixtum vero ſtāno vl̓ argento vl̓ auro validum eſt valde: dulcēqꝫ tinnituꝫ habet. Tinnit aūt altiꝰ ceteris metallis: ſed vexat auditum: niſi ſtāno cōmodius tꝑetur. Et fuſile quidem eſt: et in om̄e artifi ciū ductibile: ſed cū labore ⁊ moderamīe verberātiſ: nū ꝙͣ vero purgari ſic pōt: quin facile ꝯtrahat corruptelā. durat tn̄ in ānos plurios. ¶ Plinius libro. xxxiiii: Es cōtactu menſtrui graue virus odoris accipit et erugi nem: magiſqꝫ ſi luna decreſcente id accidat. Ideꝫ in li. xxxiiii. Es inaurari argento viuo aut hidrargiro legit time ſolet. Sed excogitata fraus eſt. es ſiquideꝫ in pri mis cruciatur: accēſumqꝫ reſtrīguitur ſale aceto alumi ne: poſtea vero exarenatur. an ſatis decoctum ſit ſplēdo re deprehenditur: In cinereqꝫ et igni exhalatur: vt poſ ſit edomituꝫ mixtiſ pumice alumine argento viuo indu ctas brateas acciꝑe. XXV. ¶ De diuerſis ſpeciebus eris. ¶ Iſidorus Unt autē diuerſe ſpeciēs. eris: vt es cyprium corintheū: coronarium: pyropū: regulare: cāpa num. Cyprū es in cypro inſula prius repertum eſt: vnde appellatū eſt. fit aūt ex lapide eroſo. quem cad miam vocāt: et eſt ductile: huic ſi additur plūbuꝫ colo re purpureo fit. Corintheum es ꝯmixtio huiuſmōi eſt: qualis fuit facta apud corinthū: vt dicetur inferiꝰ. Co ronariuꝫ vero ex ere ductili tenuatur in laminas: thau rorūqꝫ felle tinctū auri ſpeciēs in coronis hiſtrionuꝫ p̄ bet: vnde ⁊ nomen habet. Piropū aūt igneus color vo cauit. Naꝫ in ſingulis eris vnciis additis auri ſcrupu lis ſenis p̄tenui lamia igniſcit: et flamas imitatur. R gulare es dicitur: quod ab alijs ductile vocat̉. eo ꝙ mal leo ꝓducatur: ſicut ecōtra fuſile: quod fūditur. Et hoc etiā caldariū dicitur: malleis em̄ frangitur. Omne aūt es diligentiꝰ purgatis igni vitiis et excoctis: regulare efficitur. Cāpanum a capania ytalie dictū: vtenſilibus et vaſis eſt ꝓbatiſſimuꝫ. ¶ Pliniꝰ li. xxxiiii. Eris vena foditur: igniqꝫ ꝑficitur. fit et ex eroſo lapide quem cad miā vocant. fit etiā ex alio lapide quem calcithē vocāt in cypro: vbi prima fuit eris inuētio. Moxqꝫ vilitas p̄ cipua: reꝑto in alijs terris p̄ſtantiore: maxīeqꝫ aurical co. Summa gloria in cardubenſi quod imitatur bonita tem auricalci. Es corinthiū maxīe laudatur: quod caſꝰ miſcuit: corinthꝰ cū caperetur incenſa. Eſt em̄ admixtio oīm metalloꝝ. Huiuſ primū genus candidū: argento ni tore qua ꝓxime accedit: in qua illa mixtura preualuit. Alteꝝ genus eſt in quo aurifulua natura eſt: Terciuꝫ in quo equalis fuit ſpecies omniū: colore p̄cioſum. Co ronarium es ex ductili ere tenuatur in laminas et thau ri felle tinctum auri ſpeciem p̄bet. vt dictū eſt. ī coronis hiſtrionū. Idemqꝫ in vncias additis auri ſcrupulis ſe nis p̄tenui piropi bratea igniſcit. Regulare ī alijs quo qꝫ mētallis fit. Idemqꝫ caldariuꝫ: Differentia vero: ꝙ caldariū funditur tantū malleis tn̄ frāgibile: quibꝰ ob ſequitur regulare: ab alijs ductile appellatū quale om ne cyprium eſt. In ceteris quoqꝫ metallis cura diſtat a caldario. Nam es om̄e diligentiꝰ purgatis ignē vitiis et excoctis eſt regulare. In reliquis generibꝰ eſt palma campano ſimile: in multis ꝑtibus ytalie ꝓuintiiſqꝫ ſed octauas plumbi libras addūt: et bene recōquunt ꝓpter ligni inopiam: quantum ea res afferat differentie ſenti tur in gallia maxime. ibi ſcꝫ inter lapides funditur can de factos. coctura ſiquidem exurente efficitur nigrum Liber Octauus atqꝫ fragile: p̄terea ſemel recoquunt: quod ſeꝑius feciſ ſe plurimum bonitati confert. .XXVI. ¶ De oꝑatione cupri vel eris in alchimia. ¶ Razi in li. de aluminibꝰ et ſalibus. Squidem ſiue cuprū eſt de diuiſione veneris: Natura eius eſt calida et ficca. ſꝫ minus ſicca ꝙͣ ferri. Eſt aūt in virtute ſua argentū: et ī ſua liquefactōne et duricie: ſed rubeū eſt. qui ergo eradicat eius rubedinem: facit ip̄m redire in argentū. Eſt em̄ in manifeſto ſuo es ⁊ in occulto argentū. Cōmiſcetur au tē cū auro ⁊ argento: et recipit tincturā: fitqꝫ ex eo elex ir albedinis ⁊ rubedinis. nec fugit eius tinctura qn̄ ſol uitur cū aqua atramenti vel alumīs. aqua eris liquefa cit om̄ia corꝑa: ⁊ omnē rem ex lapidibus: regimē āt eiꝰ eſt: ſicut regimē ferri equaliter. ¶ Auicenna in libro al chimie ⁊ anima: Cuprū triplex eſt: ſcꝫ hermeniuꝫ: natu rale: ⁊ cupꝝ nau̓arre. Natura eius calida eſt ⁊ ficca nō multū: ſed ē in eo humiditās. id̓o ſoluitur. Efficitur āt vt dixi. de argentō v̓iuo groſſo: et de ſulphure rubeo cō cto in ventre terre ꝑ centenas annoꝝ: ſed nō adeo cocto ſicut auꝝ. Nec eſt ꝯbuſtum ſicut ferꝝ: ideoqꝫ leue ē ad immutandū: et eſt ꝓpinquius argento ꝙͣ auro: quia pl̓ꝰ habet de ſulphure ꝙ de argēto viuo. Eſt aūt cuprū me lius rubeū et album. quod qn̄ ꝑcutitur ſonat. Hermeni um aūt cuprū nigrū eſt: et nō eſt ī eo alchimie oꝑanduꝫ quia multitudo ſulphuris que ibi eſt ꝯfūdit ip̄m. Nec pōt lauari nec dealbari. Lauat̉ em̄ cuprū vt eius īmun dicia auferatur. Calcīatur aūt: vt eius materia attenue tur. Lauatur iteꝝ cū fortiſſimis aquis: vt humiditateꝫ recuꝑ et: quā in calce ꝑdidit. Sublimatur aūt: vt magi attenuetur. et cuꝫ auro viuo miſcetur: vt materia ſua p̄ paretur. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Es ſiue cupruꝫ eſ eiuſdem duriciei cū argento: et eiuſdeꝫ liquatōnis: hoc excepto: quod eſt rubei coloris: Si quis aūt eiuſ rubigi nem abſtulerit: argentū erit. Huius manifeſtuꝫ eſt cali dum multū et ſiccū paꝝ. Eius aūt occultū ē debilis fri giditatis: et multe humiditatis. et dico ꝙ eris occultū. eſt plūbum. Sed ip̄m in argentum facilius eſt conuerte re: ꝙͣ in plūbum ꝑuenire nanqꝫ ad latera facilius eſt ve ¶ XXVII. nire: ꝙͣ ad fundum. ¶ De virtute ipſius in medicina Platearius vbi ſupra ¶ Sartificio quodā coaptatur ⁊ ꝯburitur: vt poſ ſet puluerizari. In olla em̄ facta terrea. poītur es rubeū. ſcꝫ qd̓ diu ante a fabris fabricatū eſt et in fornace vbi fit ignis cōtinuus ponitur diu: poſtea puluerizat̉. In excoctione em̄ nimia augmentātur ꝑtes terreſtres: et diminuuntur aquoſe. Huiuſmodi ergo es vſtum calidū eſt et ſiccū in quarto gradu: virtutem ha bet cōſumendi: diſſoluendi: et melancolicū humorē pur gandi et extenuandi: vnde cōueīenter poītur in empla ſtris attenuatiuis. et in emplaſtris cōtrā ſplenem. Car nem ſuꝑfluam corrodit. Cōtra fiſtulā puluis eius cum melle conficitur: et penna intincta imponitur: os fiſtule elaxat et etiā curat. ¶ Razi in almazore: Es vſtuꝫ ca pillos tingit: vulnus cōſolidat: aquā expellit: ¶ Auicē na in ſecūdo ca. medicine: Es calidū eſt et ſiccum in ter cio. vlcera maligna ambulatiua cōſolidat et ꝓhibet: et carnē augmentatam corrodit. acuit viſum: et cōfert du riciei palpebraꝝ. Capillos denigrat. palato illinitū vo mitum excitat. In ere aduſto eſt ſtipticitas ⁊ acuitas ⁊ cōſolidatio. Eſt aūt genus eris. quod dicitur calacon. Et frequens eſt ꝓuerbium: ſi cū forcipicibꝰ de calacon euellātur pili: ꝓhibebit ortum eoꝝ. Non eſt autē biben dum vaſis ereis in quibuſ eſt ſalledo vel amaritudo vl̓ acetoſitas. aut dulcedo vel pinguedo. ſicut ſunt olera ⁊ carnes ip̄a quippe trāſmittunt zimariaꝫ. quod eſt vene num. ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Es vſtū calidum ⁊ ſiccū in quarto gradu vulnera mūdificat. tenebroſitateꝫ ocu lorum clarificat: ſuꝑfluam carnem vulnerū deſtruit per ſimis vulneribus ne dilatentur repugnat. ſed lotum fi vtiliꝰ humidis naturis: ſicut eunuchis pueris et mulie ribus. ¶ Pliniꝰ. xxxiiii. li. Eris metalla multis modis inſtruūt medicinā: vtpote cū vlcera omnia ibi ociſſime ſanentur: maxime tn̄ ꝓdeſt cadmia. ¶ Hali vbi ſupra. Es vſtum melius eſt ſubtile. leue planū. ⁊ vtrūqꝫ rube um. Eſt aūt calidū ponticū. Cicatrizat vlcera que ſunt in corꝑibus dura. Sed ⁊ ſi abluatur mollia quoqꝫ cica triſat corꝑis vlcera. XXVIII. ¶ De cadmīa eraria Iſidorus. Urgamenta vero eris ſunt cadmnia et erugo et eris flos. Cadmia gignitur in metalloꝝ eris et argenti fornacibus inſidente nidore. Nā ⁊ ip̄e lapis cadmīa vocatur ex quo es fit. ſic rurſus in forna cibus exiſtit. et ſui noīs originē recipit ¶ Plinius vbi ſupͣ Cadmia ſine dubio fit in argenti fornacibꝰ candi dior: et minus ponderoſa: ſed nequaꝙͣ erarie ꝯpanda. Tria ſunt eius genera: vel etiā plura: Nanqꝫ ip̄e lapis ex quo fit es: cadmia vocatur. neceſſarius quidē fuſuriſ et medicine inutilis. Sic rurſus in fornacibꝰ alia exiſtit que ſui noīs originē recipit. Fit aūt egeſta flamis atqꝫ flatu tenuiſſima ꝑte materie in cameris lateribꝰ ve for nacum. ore quo eluctantur flame: appellata capnitis. Exuſta et nimia leuitate ſimilis fauille. Interior āt eſt optima cameris dependēs: et ab hoc argumento botri ſentos cognoīata. Hec pͥore ponderoſior: ſequuturis le uior. duo ſunt eius colores: deterior eſt cineriꝰ. Melior puniceus: frialis: et oculoruꝫ vtiliſſima medicamentis. Tercia eſt in lateribꝰ fornacū: que ꝓpter grauitateꝫ ad cameras ꝑuenire nō potuit: et hec dicitur placitis. Et ip̄a ab argumento cruſta verius ꝙͣ pumex intꝰ varias ad ꝑſoras vtilior et ad detrahēdas cicatrices: fluūt ex ea duo alia genera: Onichitis extra pene cerulea: Intꝰ onichiti maculis ſimilis. Oſtracitis tota nigra cetera rūqꝫ ſordidiſſima: vulneribꝰ maxime vtilis. Omnis au tem cadmia in cypri fornacibus eſt optima. Iteꝝ a me dicis coquitur carbone puro. et vbi redigitur in cinerē extinguitur que ad emplaſtra preꝑatur vino amineo. Que vero ad ꝑſoras aceto. Quidaꝫ in ollis fictilibꝰ tu ſam vrūt et in mortariis lauant: poſtea ſiccāt: Cadmie effectus ē ſanare: ſiccare: fluitiones ſiſtere: p̄terigia ſor des oculoꝝ purgare: ſcabriciem extenuare. Et quidqd in effectu plumbi dicemꝰ inferius: et es ip̄m ad omnia eadem vritur: p̄terqꝫ albugīes oculoꝝ cum lacte ſanat. facit et vomitiones ē melle ſumptuꝫ. Uritur aūt es cy prium in fictilibus crudis: cuꝫ pari pondere ſulphuris: vaſe circūlito ſpiramento in caminis: donec ip̄a vaſa ꝑ coquātur. Quidaꝫ et ſalem. Aliqui alumē ꝓ ſulphure addunt: Alii vero nichil ſed aceto tātū ꝑfundūt: Uſtū mortario thebaico teritur: Aqua pluuie lauatur. Iterū adiecta largiore teritur: ac relinquitur donec cōſedeat: ⁊ hoc ſepiꝰ donec ad ſpēm minii redeat: tūc ficcatū ī ſo ¶ XXIX. le in erea pixide ſeruatur. ¶ De ſcoria eris ac flore et ſquama. Ris ſcoria ſimili modo lauatur: minor effectu ꝙͣ ip̄m es. ¶ Hali vbi ſupͣ: Tubal hoc eſt eris ¶ ſcoria melius eſt nigrū. ſed inclinās ad rubore tenue velut cortices: et eſt ſubtilius ere ꝯbuſto. Elimat et incidit que noxia ſunt. Tenebras oculoruꝫ aufert: et aſperitatem palpebraꝝ diſſoluit: zemaꝝ .i. viridum eris calidum: carnem ſuꝑfluam ꝯmedit: et eſt incidens: ſi cu cera ⁊ oleo oliue miſceatur: Elimat ſine morſura ⁊ car nem adducit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ: Eris quoqꝫ flos vtilis eſt medicine: Fitqꝫ ere fuſo et in aliā fornacem tranna to: Ibi nāqꝫ flatu crebriore excutiūtur: velut milii ſqua me quas lepidas vocāt. et ſic adulteratur flos: vt ſqua ma veneat ꝓ eo. Eſt aūt ſquamā eris decuſſa vi clauis in quos paues erei ferrumīantur. In cypriis maxime Liber Octauus octicinis ornnia. Differentia hec eſt: ꝙ ſquama excutit̉ ctibus: iiſdem panibus flos ſponte cadit. Eſt alteꝝ ge aus ſquame ſubtilius ex ſūma ſcꝫ lanugine decuſſum: qqͥ ſcꝫ ſtomoma vocant. Squama aūt ⁊ flos in patinis cictilibꝰ aut ereis vrūtur: deinde. vt ſupͣ. ad eoſdem vſꝰ lauātur: Amplius ⁊ nariū carnoſa tollit vitia. Iterūqꝫ ſedis: at grauitates auriū: ꝑ fiſtulas in eas flatu impul ſaivuas alias vlcera oris aufert admota farina. ⁊ toſil ſas cū melle. Fit autē et ex ere candido cypreo. ſquama longe inefficacior. ¶ Iſidorꝰ vbi ſupͣ. Eris flos fit ſeu iguitur ꝯflationibꝰ ere reſoluto ac reliquato aqua fri ida ſuꝑfuſa. repentina quippe denſatione tanꝙͣ de ſuc co reꝑatur flos. ¶ Auicēna vbi ſupͣ. Flos eris ſtipticꝰ eſt: corroſiuus et mordicatiuus carnē additam corrodit Quod ex eo albū eſt: tritū et in aureꝫ ſufflatū delet ſur nitatem antiquā. Et ex eo tingitur palatum cum melle ꝓpter apoſtemata gule ⁊ vue. Soluit aūt humorē groſ ſum ⁊ aquā citrinā. Et poītur in exiccatiuis emorroida rū et exituraꝝ ani. ¶ Coſtantinꝰ vbi ſupra. Flos eris calidus eſt ⁊ ſiccꝰ in quarto gradu. Carnes ſuꝑfluas cō ſumit: ⁊ viſum clarificat. ¶. XXX. ¶ De ipſius rubigine vel erugine. ¶ Plinius vbi ſupra Ra exterſa celerius ſentire rubiginē ꝙͣ negle cta tradūt: niſi oleo ꝑungantur. ſeruari aūt op time in liquida pice tradūt. ¶ Iſidoruſ. Erugi nē quoqꝫ es creat. Nā eree lamine ſuꝑ vas aceti aſper rimi ſuꝑponūtur. atqꝫ ita diſtillātibus qd̓ ex eis cecide rit in ip̄m acetū teritur ⁊ cribratur. ¶ Plinius vbi ſu pra: Eruginis quoqꝫ magnus eſt vſus: Sed illa fit mo dis pluribus. Nam et ē lapide ex quo coquitur es dera ditur. et ere candido ꝑforato: atqꝫ in cadis ſuꝑ acetum ſuſpenſo: ereo obturatumqꝫ operculo: multo ꝓbatior ē qua ſi hoc idem ſquamīs fiat. Quidā ip̄a vaſa cādidi eris in aceto fictilibus ꝯdūt: ac decima die radūt. Alii vinaceis tegunt: totidemqꝫ poſt dies radunt. Alij de li matam eris ſcobem aceto ſpargunt: verſātqꝫ ſpatis ſe pius die: donec abſumatur. Eādem ſcobem alij vero in mortariis ereis ex aceto malunt terere. Ociſſime vero coronariuꝫ cōtrahit eruginem reciſamentis in acetum additis. Adulterāt autem marmore trito maxime rho diam erugineꝫ. Alii pumice aut gūmi. p̄cipue vero fal lit atramento adulterata ſutorio. Cetera quippe dente cōprehendūtur ſtridentia in frēdendo. Exꝑimentum ē in batillo ferreo: nam que ſincera eſt colorē ſuū retinet: Que mixta atramento rubeſcit. Dep̄hēditur ⁊ papiro galla prius macerato: Nigreſcit em̄ ſtatim erugine illi ta. dep̄henditur et viſu maligne virens. Sed ſiue ſince ram ſiue adulterā: ſiccataꝫ eius aptiſſimū eſt vri ac ver ſari in patina noua: donec fiat fauilla: poſtea teritur et recōditur. Nōnulli ⁊ thus maſculū admiſcent. lauatur aūt erugo ſicut cadmia: vis eius oculoꝝ colliriiſ eſt ap tiſſima: et de lacrimationibꝰ mordendo ꝓficua. Sed ab lui neceſſarium eſt penicillis calidis: donec rodere deſi nat. Erugo cruda vulnerariis emplaſtriſ miſcetur. oriſ etiā et gingiuaꝝ exulcerationē mirifice emendat. Et la bioꝝ vlcera cū oleo. Quod et ſi addatur cera purgat: ⁊ ad cicatricem ꝑducit. Erugo et callum fiſtulaꝝ erodit: vitiorūqꝫ circa ſedem: ſuꝑ ſe ſiue cū hāmoniaco illita: vel collirii modo in fiſtulas adacta. Eademqꝫ cū reſine terebintine tercia ꝑte ſubacta tollit lepras. Eſt ⁊ alteꝝ genus eruginis in ere cypreo: quā ſcoleciā vocant. hoc trito alumine aut ſale aut nitro pari pondere cuꝫ aceto albo ꝙͣ acerrimo: eſt medicine remedio. Nec fit hoc ni ſi diebus eſtuoſiſſimis circa ortū canis: Teritur aūt do nec putridum fiat vel viride: cōtrahetqꝫ in ſe ceu vermi culoꝝ ſpeciē: vnde et nomē habet. Quod vitiū vt emen detur. due ꝑtes ꝙͣ fuere aceti vrina impubis pueri miſ centu . Idem aūt in medicamētis et ſanterna efficit: qͣ diximus aurū ferrumminari. vſus vtriuſqꝫ eſt: qui eru ginis. ⁊ ſcoletia fit ꝑ ſe raſa ab erario lapide dicto chal cite: de quo nunc reſtat dicere. ¶. XXXI. ¶ De chalcite. Halcitis nāqꝫ lapis vocatur: de quo et ip̄m es coquitur diſtat a cadmia. ꝙ illa quideꝫ ſuꝑ ter rā ex ſubſidialibꝰ ceditur petris. hic autē ex ob rutis. Item ꝙ chalcitis friat ſe ſtatiꝫ mollis natura: vt videatur lanugo cōcreta. Eſt ⁊ alia diſtinctio: ꝙ chalci tis tria genera cōtinet eris: et miſeos ⁊ ſorios de quibꝰ infra. Habet aūt venas eris oblongas. ꝓbatur mellei coloris gracili venaꝝ diſcurſu friabil̓ nec lapidoſa. pu tāt et recentē eſſe vtiliorē. qm̄ inueterata ſori fiat viſ eiꝰ ad creſcentia in vlceribꝰ ſanguinē ſiſtere. vuā gingiuaſ tonſillas farina cōpe ſcere. Uulue quoqꝫ vitus in velle re reponitur. Cū ſuccō vero porri ⁊ verendoꝝ vitiis ad ditur emplaſtris. Maceratur aūt in fictili: ex aceto cir cumlito fimo diebꝰ. xl. Et croci colorē trahit et cum ad mixto cadmie pari pondere: medicamentum ſoricon di ctuꝫ efficit. Ꝙ ſi due ꝑtes chalcitis tercie cadmie tem perentur: acrius hoc idem fiat. Acrius etiā nū et vehe mentius factuꝫ: ſi aceto ꝙͣ vino temꝑentur. Toſta vero fit efficacior ad eadem omnia. Sori egiptium maxime laudatur: multū ſuperato ciprio: hiſpanienſi: et affrico quanꝙͣ oculoꝝ quoqꝫ curationi quidaꝫ vtilius ciprium putant. Sed in quacūqꝫ natione optimū: cui maximuꝫ virus olfactu: tritūqꝫ pīguiter nigreſcens: ⁊ ſpongioſū ſtomacho res cōtraria in tantū vt quibuſdā oīfactū mō vomitiones foueat. Et egiptiū quidem tale eſt: Alteriꝰ nationis contritū ſplendeſcit. Et miſi eſt lapidoſius. ꝓ deſt aūt ⁊ dentium dolori ſi cōtineatur atqꝫ colluat. Et oris vlceribꝰ grauibꝰ queqꝫ ſerpunt. Uritur carbonibꝰ vt chalcitiſ. Miſi vero aliqui tradiderūt fieri exuſto la pide in ſcrobibus eius flore luteo miſcēte ſe ligni pine a fauilla. porro reuera ex ſupradicto fit lapide concretuꝫ natura: diſcretūqꝫ ⁊ optimū in ciprioꝝ officinis: cuius note ſūt friati auree ſcīt ille: ⁊ cū teratur arenoſa natura ſiue terra chalcitidi ſimiliſ. Hoc aūt miſcent: qui auruꝫ purgant. Utilitas eius eſt: infuſi cum roſaceo auribus purulentis et lana impoſiti capitis quoqꝫ vlceribꝰ. Ex tenuat etiā ſcabricias oculorum inueteratas: p̄cipueqꝫ vtilis eſt tonſillis cōtraqꝫ anginas et ſupurata. Ratio vt. xvi. dragme in hemina aceti coquātur melle addito donec lenteſcat. Quotiens opus ſit molliri vim eiꝰ mel aſꝑgitur. Erodit et callum fiſtulaꝝ ex aceto fouentium et colliriis additur. Siſtit ⁊ ſanguineꝫ ⁊ vlcera que ſer punt que ve putreſcūt. Abſumit etiam carnes excreſcē tes peculiariter aūt virilitatis vitiis ꝓficit ac femīarū ꝓfluuium ſiſtit: Soꝝ egiptium maxime laudatur ¶ Di aſcorides chalcitis eſt gleba naturalis: que in inſula cy pro inuenitur in metallis: colore ſubauroſo: fragilis: in tus venas diffuſas habens: etiā in modū ſtellaꝝ fulgē tes guttas: optima eſt recens ⁊ mūdiſſima: et equaliter fragilis. Uirtus eſt ei ſtiptica: ⁊ termātica. ⁊ ſcarotica purgans palpebras ⁊ oculos. Ignem ſacrū extinguit. ⁊ herpetas: curat fauciū reumna impoſitū abſtinet: flux umqꝫ ſanguinis matricis retinet. vulnera paſcentia ſa C XXXII. nat. ¶ De chalcanto. Iſidorus libro xvi. Halcantum dicitur quia chaltitis eſt tymuꝫ iō eſt flos. vnde apud latīos eris flos appellatur olim in hiſpanie puteis vel ſtagnis id genꝰ aq̄ habentibus eam decoquebant: ⁊ in piſcinaſ ligneas fū debāt: appendentes ſuꝑ eas reſtes lapillis extentas. qͥ bus limꝰ in ſimilitudine vitreis acinis adherebat. Sic qꝫ euectū ſiccabatur diebus. xxx. fit aūt nunc alibi ī ſpe luncis: quod liquide collectū: dehinc diffuſuꝫ in quoſdā botros ſolidatur. fit et in ſcrobibus cauatis: quoꝝ ē la teribus decidentes gutte coaleſcūt. fit et ſalis modo ex Liber Octauus flagrantiſſimo ſole. Adeo āt ꝯſtrictiue virtutis ē: vt in leonū et vrſoꝝ ora aſperſum: tantā vim habet aſtringē di: vt nō valeāt mordere. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ: Greci cog nationem eris fecerūt nomine atramento ſutorio: quod appellāt chalcantū. Nec vlliꝰ eque mira eſt natura. In hiſpania quidem ē ſtagnis et puteis hmōi aquā haben tibus efficitur. ea que dulci mēſura pari admixta decō quitur: et in piſcinas ligneas funditur. immobilibꝰ ſuꝑ has tranſtris dependēt lapillis reſtes extente. E qͥbus adhereſcens limus vitreis acinis imaginem quandam vue reddit: exemptū ita ſiccatur diebꝰ. xxx. colore ceru leo ꝑꝙͣ ſpectabili nitore vitrūqꝫ eſſe creditur. diluendo fit tingendis coriis atramentū. fit ⁊ pluribꝰ modis ge nere eo in ſcrobe cauato: quaꝝ ē lateribꝰ diſtillantes hi berno gelu ſtyrias ſtalagmiā vocant. neqꝫ eſt puriꝰ ali ud. Sed ex eo candidū colorē ſentientem violaꝫ leucan thon vocant. fit ⁊ in ſaxoꝝ catinis pluuie aqua corriua to gelante limo. fit ⁊ ſalis modo flagrantiſſimo ſole ad miſſas dulces aquas cogente. Ideo quidam duplici ap pellāt differentia chalcantū ſcꝫ foſſile: aut facticiū. hoc quidē pallidius: et quantū colore melius: tantū in boni tate deteriꝰ. ¶ Diaſcorides. Chalcāti ſpeciēs ſūt tres vna ſcꝫ. que diſtillat ex metallicis fabricis: vel a cloaciſ aliquibꝰ: ⁊ inſpiſſatur: ſicqꝫ colligitur. Altera in ſpelū cis inueītur: Et collecta in vaſiſ refūditur: ibiqꝫ coagu latur. Tercia ī hiſpania fit imbecillis ⁊ decolorata. Cō ficitur aūt aqua mixtū ⁊ coctū. Eſt itaqꝫ ſummū cianet coloris: graue: ſpiſſum: ſplendēs: mūdum et lympidum. Coctū aūt ad denigrandū. ⁊ infecturaꝫ vtile eſt. ¶ XXXIII. ¶ De multiplci eiꝰ in medicīa remedio ¶ Idē Irtus eſt eiꝰ ſtiptica: termātica: ſcarotica: lum ¶ bricos latos excludit. venenū graue bibitū cuꝫ mulſa expellit. vomitū ꝓuocat bibituꝫ cū aqua vel in naribꝰ miſſum caput purgat: ¶ Plinius vbi ſupͣ Chalcantū maxime probant cyprum. in medicine vſu: Dragme pōdere ſumitur ad depellēda ventris aīmalia cuꝫ melle. purgat quoqꝫ caput: dilutū in naribꝰ inſtilla tum. purgat etiā ſtomachū cū melle vel in aqua mulſa ſumptū. Medetur ⁊ oculoꝝ ſcabriciei doloriqꝫ: nec nō ⁊ caligini: ⁊ oris vlceribꝰ. Siſtit quoqꝫ ſanguinē nariū ⁊ itē emorroidam. Idem cū ſemine iuſquiami alias hy oſcyami oſſa fracta extrahit. Epiphoras ſuſpēdit: peni cillo fronti impoſitū. Efficax etiaꝫ eſt in emplaſtris ad purganda vlcera ⁊ vlceꝝ excreſcētia. Cū lini ſemīe ſup ponitur ⁊ ēplaſtris ad dolores tollendos. Tollit ⁊ vuaſ vel ſi decocto tangātur. Quodqꝫ ex eo cādicat ī eo vſu violaceis p̄fertur. Et auriū grauitati ꝑ fiſtulas inſpira tur: vulnera quoqꝫ ꝑ ſe illitū ſanat ſed cicatrices tingit nuꝑ inuentuꝫ eſt vrſoꝝ in arena: et leonum ora aſperge re illo: Illiqꝫ tanta vis eſt aſtringendi. vt extūc nō que ant mordere. .XXXIIII. ¶ De pompholige et ſpondio. Unc etiā in eraruis reꝑiuntur que pompholigē et ſpondiō vocāt. Differētia vero eſt ꝙ pōpho lix aſꝑatur lotura ſpondios ſublota eſt: Aliqui ꝙ candiduꝫ ſit atqꝫ leuiſſimū pompholigen dixere. ip̄m qꝫ fauillam eris ⁊ chalcitis. Spondion aūt nigriorem eſſe: Que de raſa parietibꝰ fornacuꝫ: mittit ſcintillas ex carbonibꝰ quādoqꝫ. Hoc aceto p̄ſtat eris odorem: et ſi līgua tangatur horridū ſaporē. Conuenitqꝫ oculoꝝ me dicamentis: quibuſcūqꝫ occurrēs vitiis valet et ad om nia ad que ſpondion. Hoc diſtat. ꝙ vis huiꝰ elutior eſt Et in emplaſtris additur: quibꝰ leuis refrigeratio et ſic catio queritur: vtilior aūt ē ad omnia que vino eſt lota Spōdios cypria eſt optima: fit aūt cadmia et erario la pide liqueſcētibus leuiſſime hec efflatur ⁊ ocius euolat qꝫ e fornacibꝰ tectiſqꝫ adhereſcit: a fuligine diſtans cā dore. Qd̓ minus ex ea candiduꝫ eſt: immature fornacis argumentū eſt. Quod vero rubicūdius eſt. acriorē vim habet: adeo exulcerat vt cum lauatur excecet ſi oculos attingat. Eſt ⁊ ſpondios mellei coloris in qua plurimū intelligitur eris. Sed quodcūqꝫ genus lauādo fit vtili us. Purgatur ante pinna: deinde craſſiore lotura. digi tis ſcabriciem exterūt. Media vis eiꝰ eſt que vino laua tur. Eſt ⁊ aliqua in genere vini differentia. leni etenim lota colliriis oculoꝝ vigiliis fatigatoꝝ putatur apta. Eademqꝫ efficacior eſt vlceribꝰ que manant: vel oris q̄ madent: ⁊ omnibꝰ medicamētis que cōtra gangrenas parātur: fit ⁊ ī argenti fornacibꝰ ſpondium: quā laurio tin vocant: vt iliſſima cōfirmatur oculis: illa que fit ī au rariis. Nec ī alia ꝑte magis eſt mirari ingenia vite. ¶ XXXv. ¶ De difrige et antiſpondio N eiſdeꝫ officinis diſcernitur quā difrigē gre ci vocant: ab eo qd̓ bis torreatur. Cuius origo triplex inuenitur: fieri nāqꝫ traditur ex lapide pyrite in caminis cremato: donec in rubricam excoqua tur. fit ⁊ in cypro ex luto cuiuſdā ſpecus priuſ arefacto paulatim mox circūdatis ſarmentis. Tercio fit modo ī fornacibus eris fece ſubſidente: differentia eſt quidē ꝙ es ip̄m in catino defluit: ſcoria extra fornaces. flos ſuꝑ natat. Difriges remanet. Quidā tradūt in fornacibuſ globos lapidis qui coquātur ferrūminari. circa hūc et feruere. Ip̄m vero nō ꝑcoqui niſi trāſlatuꝫ in alias for naceſ. Et eſſe modū quendā materie: id quod excocto ſu perſit: dyaphriga vocant. Ratio eiꝰ in medicinis ſimi lis eſt ſupͣdictis ſiccare: et excreſcentia ꝯſumere ac pro purgare. ꝓbatur lingua: vt eam ſiccet tactu ſtatim: eriſ qꝫ ſaporem reddat. Antiſpōdion vocāt cinerem fici ar boris vel caprifici vel mirti folioꝝ: cū tenerrimis ꝑtibꝰ ramoꝝ. vel oleaſtri vel cytonti vel lentiſci. Item ex mo ris immaturis .i. candidis ī ſole arefactis: vel e buxi co ma vel pſeudo cyperi vel rubi vel therebinti vel oenan tis. vrūtur omnia ea fictili crudo in fornacibus: done figlina ꝑcoquatur. In erariis officinis et ſmegma fit ere iam liquato ac ꝑcocto: additis etiā carbonibus par latimqꝫ accēſis: ac repente flatu vehemētiori expuitur pala quedā eris. ſolū autem quo excipiatur ſtratuꝫ eſſe debet. ¶ De aurichalco. ¶ Iſidorus. .XXXVI. Urichalcū dicitur eo ꝙ ſplendorem auri et du riciem eris poſſideat. Eſt aūt nomen ꝯpoſitum ex liguā latina ⁊ greca. Es em̄ grece chalco vo catur: fit aut ex ere ⁊ igne multo. ac medicaminibus ad aureū coloreꝫ ꝑducitur. ¶ Pliuiꝰ li. xxxiiii. In egipto vt dictū eſt ſuꝑ. fuit eris inuentio pͥma. Moxqꝫ vilitaſ eius p̄cipua: in alijs terris p̄ſtantiore reꝑto. maximeqꝫ auricalco: quod ob p̄cipuam bonitateꝫ diu obtinuit ad mirationē. Sūma gloria in cardubenſi: qd̓ imitatur bo nitatem aurichalci. ¶ Ex li. de naͣ. reꝝ: Ex ere fit auri chalcū: ſic dictum. quia ſplendorem habeat auri: vel qꝛ de ip̄o fit auꝝ. dicit em̄ ph̓s in libro de lumine. Lumen quod ex vrina pueri ⁊ auricalco fit auꝝ optimū: Quod intelligendū eſt in colore: nō ī ſubſtātia. Dicit em̄ idem areſtotiles: ꝙ variatur color: ſed ſubſtātia manet. Hoc aurichalcum frequentiꝰ ſcripture vocāt electꝝ. Et hoc ꝓpter colorem electro ꝓpe ꝯſimilem. ¶ Ex doctrina al chimie: Es aūt tranſmutatur in aurīchalcum: quod fit mediante tuchia. qꝛ fumus eius albificat. ⁊ habꝫ natu ram ſpūs. ſtatimqꝫ cū puluis eius ꝓiicitur ſuꝑ es fuſuꝫ vl̓ miſcetur cū laminis eris. In ip̄a eris fuſione tuchia calefit: et fugam querit tanꝙͣ ſpūs: vnde apparet ꝙ eiꝰ fuga fit ꝑ eris corpus fuſum. ſicqꝫ ficcat ip̄m: qꝛ rum eius eſt temꝑate albus: et albū huiuſmōi mixtum cū ru beo repͥmit rubedinem: ⁊ fit citrinū ⁊ ita aurichalcum. .XXXVII. ¶ De ſtanno Iſidorus. Liber Octauus Tāni ethimologia eſt ſeꝑans ⁊ ſecernēs: Mir ta em̄ ⁊ adulterata inter ſe ꝑ ignem metalla diſ ſociat. ⁊ ab auro et argento es plūbumqꝫ ſecer nit. Alia quoqꝫ metalla ab igne defendit: ⁊ cū ſit natu ra eris ferriqꝫ duriſſima: ſi abſqꝫ ſtāno fuerit. vritur et crematur. Stannū illitū ereis vaſis ſaporem facit gra tiorem: ⁊ virus cōpeſcit eruginis. Specula etiaꝫ ex eo temꝑantur. ceruſa quoqꝫ ex eo ſicut ex plūbo cōficitur Pliniꝰ libro. xxxiiii. Eramētis cōglutinatur ſtannū ſtannoqꝫ argentū. Et iteꝝ optima vero fiebāt olim ſtā nō ⁊ ere mixtis ⁊ ſpecula bruduſina: Nunc p̄lata ſunt argentea. ¶ Idem in li. xxxiiii. Plūbum nigruꝫ aliqn̄ cū argento naſcitur: mixtiſqꝫ venis ꝯflatur. Eius qui pͥ mus fuit in fornacibꝰ liquor appellatur ſtānū: qui ſcd̓s argentū. Stannū. vt dictū eſt. ſaporeꝫ gratioreꝫ reddit ereis vaſis illitū: compeſcit eruginis virus. mirūqꝫ ꝙ pondus nō auget. Specula quoqꝫ ex illo vt diximꝰ lau datiſſima temꝑabantur prūduſii. donec argenteis ⁊ an cille ceperūt vti. Nunc aūt adulteratur ſtannū. eris cā pidi tercia portione addita in plūbum album. fit ⁊ alio mō mixtis albi plumbi nigriqꝫ libris. Et hoc nūc argē tarium vocāt aliqui. Iidem ⁊ terciariū appellāt. in quo due ſunt portiones nigri tercia vero albi. p̄cium eiꝰ in xxx. libris eſtimatur: et hoc fiſtule ſolidantur. Improbi ores additis ad terciariū equis ꝑtibus albi: argentari um uocāt. ⁊ eo que volūt incōquūt precia. huius faciūt in pondo. cxxx. In libras albo ꝑ ſe ſincero p̄cia ſunt tri ginta. Nigro. xvii. ¶ Areſtotiles in li. iiii. metheoro rum. Stannū. vt cetera que p̄dicta ſunt. aquoſum eē ꝓ batur: quoniā ⁊ ip̄m calido liquatur. Et videtur ſtānū habere bonū argentum viuū: ſulphur vero malum. Et hec nō bene mixta. ſed tanꝙͣ ꝑ parua cōpoſita: Ideoqꝫ fit tale. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Stannū temꝑatiſſi me nature eſt: In britania tantuꝫ olim reꝑire ſolebant. ſed nūc in germanie ꝑtibus abūdantiſſima vena reꝑta eſt: valde ductile ⁊ tractabile: ſuꝑ om̄ia quoqꝫ metalla liquabile. ꝑ ſe quoqꝫ eſt mutū: ſed cum ere vel argento vel auro mixtū ſonoꝝ eſt ⁊ armoniacū. fulget interiꝰ: ſꝫ foris defacili cōtrahit corruptelam: ⁊ hoc ſqualoris no rubiginis: nūꝙͣ em̄ rubiginatur. In aqua diu iacēs de facili putreſcit. vnd̓ fiſtule aqueductus que ſub terra fi eri ſolebant ex plūbo ⁊ cōſolidari ſtanno. modernis tem poribꝰ ex calido ⁊ fuſili plumbo: cōſolidari ars hominū excogitauit qꝛ ſoliditate ſtanni ſolitate durare non po terant in longinquū: plūbuꝫ vero ſub terra ſemꝑ durat. C XXXVIII De oꝑatōne ſtanni in alchimīa. ¶ Ex libro de alumībus et ſalibus. Tannū eſt ex ſectōe iouis. natura eiꝰ eſt calida et hūida: ſed minorata eſt eius caliditas. quia ꝯplexio eius corrupta eſt: ꝑ dominiuꝫ ſuꝑ ip̄m in minera ipſius. Et in ip̄o ſunt mollicies et ſtridor. et velocitas liq̄factōnis ⁊ acetoſitas. Qui ergo remouet ab eo has infirmitates quatuor: reducit ip̄m ī argentū Eſt aūt grauis tīcture ⁊ albificat es ꝓprie: quia ſingu lare cum eo eſt. Recipit aūt tincturā rubeaꝫ: ⁊ fit ex eo aqua acuta: cū qua retinetur argentū viuum. Et eſt ini micū argento ⁊ eri: ꝯueniens aūt auro ⁊ ferro. ¶ Aut cenna in libro alchimie de anima. Stannū quadruplex eſt: ⁊ omnia intrāt in alchimie magiſterio. hoꝝ aūt me lius eſt album ⁊ croceū: quod ſonat ꝑ̄cuſſuꝫ: ⁊ hoc voca tur althe. Scd̓m genus eſt ynoe: quod apparet nigrum ⁊ non ſonat. Tercium eſt calicon: quod graue ſoluitur. Quartū eſt cerab: ⁊ eſt ſicut althe. ¶ Ex libro de vapo ribus auerrōis: Stanni cōſolidatiuū eſt plūbum. ⁊ plū bi ſtannum. Quodqꝫ plūbum ꝯſolidetur ſtanno: nō eſt de natura plumbi. ſed de natura ſtanni liquefacti: plum bum humidū liquefactū penetrātis. Ex qua videlicꝫ pe netratione in illis duobꝰ generatur humiduꝫ viſcoſum ligans partes ſtanni. Stannū vero conſolidans ⁊ ſtan num conſolidatum: quoniam vtrumqꝫ ſic contradicit viſcoſitati. que debet eſſe ex vno hūido ⁊ alio ſicco: Iō non eſt aliqua cōſolidatio ſtanni cū ſtanno. Borax aūt cū ſolidat argentū cum argento vel ſtannū cum ſtanno impoſſibile eſt hoc eſſe: niſi cōmunicet cū eis in radice: ſicut dicetur inferiꝰ ¶ Ex libro de natura reꝝ. Ex ſtā no fit optimū ſal ex quo faciunt aquā acutam. ⁊ cum ea tingunt argentū viuū. Stanno liquefacto: ⁊ poſtmodū aceto in quo eſt argentū viuū infuſo: cuꝫ valde ſit pene tratiuū: adhuc magis iuuāte aceto om̄es ſtanni parteſ intrat: ſuaqꝫ humiditate remollit ſtāni ſiccitatem. .XXXIX. ¶ De virtute ſtanni in medicina. boꝝ: ⁊ eius ſcoria ꝓdeſt vlceribꝰ oculorum. Tannū quoqꝫ valet ad multoruꝫ remedia mor ¶ Auicenna in ſecūdo canone: Razas ip̄m ē ſtannum. ⁊ eſt frigiduꝫ ⁊ humidū. Subtile eſt ex eo qd̓ aduſtum eſt: ⁊ eius ceruſa: oportet aūt vt timeatur eiꝰ odor: quādo aduritur. In eo quidē quod aduſtum ē: eſt lenificatio: ſubtiliatio: reſolutio: ⁊ interiectio ſanguiniſ Eiuſqꝫ ceruſa eſt glutinatiua ⁊ infrigidatiuā: Cuiꝰ vir tus eſt quaſi tuchie aduſte. Cōfert aut ſtannum apoſte matibꝰ fricatum cum vino. aliquo ve ſuccoꝝ frigidoꝝ. Cōfert etiā vlceribꝰ fraudulētis ⁊ ambulatiuis. Et ce ruſa replet vlcera atqꝫ glutinat ea. p̄terea ceruſa ſtāni fricata ſuꝑ puncturā marini ſcorpionis cōfert: Simili ter ⁊ draconis marini. Sed oportet vt odor eius cauea tur ꝓpter aduſtionē: ¶ Hali vbi ſupra: Azerebꝝ. id eſt ſtannum frigidum eſt: Et eſt in eo ſiccitas: illud meliuſ eſt: quod minime ſubdentibꝰ frendet vel ſtridet. Et in eo ſunt quedā virtutes aquoſe: ſi fricetur ad lapidē cuꝫ modico vino vel oleo oliue: ꝓderit apoſtematibus: q̄ cu ca ⁊ ſupra verenda fiunt ⁊ in lumbis. Item ſi cum eius fruſto emplaſterizetur anus inferius: ſedat appetitum coitus. XI. ¶ De plumbo. ¶ Iſidorus. Lumbum dicitur: ꝙ ex eo pͥmuꝫ pilis factis: al titudo maris temptata eſt. Huius duo ſunt ge nera nigrū vel candidum. Sed candiduꝫ meliꝰ eſt: quod prius in inſulis athlantici maris inuentuꝫ eſt. Similiter ⁊ in luſitania ⁊ in gallicia gignitur ſumpta tellure arenoſa coloris nigri. ⁊ pondere graui. Interue niunt et minuti calculi maxime ē torrentibus ſiccatis has arenas lauāt metallici: et quod ſubſidet coquūt for nacibus. Inueniūtur ⁊ in aurariis metallis aqua miſſa calculi nigri et graues. Et dum auꝝ colligitur: cum eo remanent. poſtea ſeꝑati conflantur: et in puluerem albū reſoluūtur. Inde et eadeꝫ eſt grauitas plūbo: que auro Nigruꝫ plūbum circa cantabriā abūdat: Cuius origo duplex eſt: Aut em̄ ſolum ex vena ſua prodit: aut cū ar gento naſcitur. mixtiſqꝫ venis cōflatur. Huius pͥmus in fornacibus liquor ſtannū eſt: Secundus argentum. Quod remanꝫ ſuꝑaddita vena rurſuſqꝫ conflata fit ni grum plumbum. India neqꝫ es neqꝫ plumbū habet gē mis tantum ⁊ margaritis hec ꝑmutat. Nigro plumbo ad fiſtulas laminaſqꝫ vtimur. Laborioſius in hiſpania ⁊ gallia ꝑlumbuꝫ eruitur. Nam in britānia ſūmo terre corio ¶ Ex libro methe ororuꝫ. iiii. Plumbum quoqꝫ li quatur vt fluat: fluenſqꝫ rurſum ex frigore cōgelatum: colore nigrum et ſimile calci efficitur. Naꝫ quecūqꝫ. vt ſupra dictum eſt. calidi priuatione coagulātur: a calido liquātur. vt glacies: plumbum es et ſimilia: et iſta ſunt aquoſiora. Plumbū quādo liquatur eſt argentuꝫ viuū cunqꝫ calefactum fuerit: cōuertitur in liquorē omnibuſ liquabilibus cōmunem ſcꝫ igneum rubeū. ¶ Ex libro de natura reꝝ: Plumbū temꝑate nature eſt: ſicut ſtan num: pōderoſum ſicut auꝝ. Ita ꝙ duplex habꝫ pōdus argenti vel eris. ductile quoqꝫ eſt et tractabile: minus Liber Octauus autem ſtanno liquabile. ad horaꝫ autem liquatum ante niteſcit poſtmoduꝫ vero naturalibꝰ ſordibus adumbra tur. Cōpreſſiuū eſt. et lenificatiuū. Ne ſoluꝫ in ſe mutū eſt naturaliter: ſed etiā muta efficit alia metalla quibuſ admiſcetur liquefactum in igne ceteris metallis plꝰ mi nuitur. Scoria eius .i. ſpūma cōtinet argentuꝫ. Hoc āt ꝓprium eſt et ſpeciale plumbo inter metalla: ꝙ ſemper augmentatur. et hoc ſub diuo magis et in aere ꝙͣ ſub terra: ſqualorē vero cōtinet ſed nō rubiginē. ¶ Gloſa ſu per iob. Quod in plumbo ſcribitur citius deletur: quod vero in ſilice ſcribitur diutius manet. Unde iob in ꝑſo na xp̄i vel eccleſie. ſcribantur inquit ſermones mei ſtilo ferreo in plumbi lamina vel celte ſculpātur in ſilice Iu dea vero cito verba dei recipit ac deſerit: ſed gentilitaſ vix recepit ⁊ fortiter tenuit ¶ Gloſa ſuper hieremiaꝫ: Plumbū metallis adulteratiſ miſcetur: vt aliena mate ria ſeparetur. Et ſi forte purgata nō fuerit: plumbum omnino cōſumitur. ⁊ in nichilū redigitur. Unde ꝑ hi remiam a dūo d̓ his in quibꝰ ſermo dei perit: metapho rice dicitur. defecit cōflatorium: in igne cōſumptuꝫ eſt plumbū. ¶ Pliniꝰ in li. xxxiiii. Plumbum nigrū ꝯglu tinatur albo: ip̄mqꝫ albū ſibi oleo. Argentū quoqꝫ non poteſt excoqui: niſi cū plūbo vel vena plūbi. ¶ XLI. ¶ Adhuc de plumbi origine et natura ¶ Plinius libro xxxiiij. Lumbi genus candidū eſt: p̄cioſiſfimū a greciſ appellatū caſſiterium. fabuloſeqꝫ narratū eſt ī inſulis athlātici maris peti: vitilibusqꝫ naui giis corio circumſutis aduehi. Nunc aūt certuꝫ eſt ī lu ſitania gigni et in gallicia ſumma tellure. arenoſa colo riſqꝫ nigri. pondere tantū ea dep̄henditur. Inuenitur et in aurariis metallis: que allucia vocantur. Aqua ſi quidem īmiſſa: eluunt calculos nigros paululuꝫ cādore variatos: quibus eadem grauitas que auro. Et ideo in chalatis in quibꝰ auꝝ colligitur: cuꝫ eo remanēt. poſtea vero caminis ſeꝑantur: cōflatiqꝫ in plūbuꝫ albuꝫ reſol uuntur. nec fit in gallicia nigꝝ: cuꝫ in vicina cantabria abundet tantū nigꝝ. Nec fit argentū ex albo. cum fiat ex nigro. Plumbi vero nigri duplex eſt origo. vt ſuꝑiꝰ dictum eſt. Albi natura plus aridi habet: Contraqꝫ ni gri tota humida eſt. Ideoqꝫ album nulli rei ſine mixtu ra vtile eſt: Nec ex eo argentū plumbatur. qm̄ pͥus liq̄ſ cit argentū. Cōfirmant ꝙ ſi minus albo nigri ꝙ ſit ſa tis miſceatur. argentū ab eo eroditur. Albuꝫ incoquit̉ ereis oꝑbus galliaꝝ inuento: ita vt vix diſcerni queat ab argento. Albi plumbi exꝑimentū in carta eſt: vt liq̄ factum pondere videatur nō calore rupiſſe. Iungi non poteſt inter ſe plumbū nigrū ſine albo: Nec hoc ei ſine oleo. Sed nec album quidē ſecum iungi pōt ſine nigro Nigri genera ſunt iouerauū: caprienſe: oleaſtrēſe. Nec vlla eſt differentia ſcorie modo diligēter excocta. Miꝝ in his ſolis metallis: quod ea derelicta fertilius reuiuiſ cunt. hoc videtur facere relaxatis ſpiramentis ad ſacie tatem aer infuſus: vt eque feminas quaſdā fecūdiores facere abortus. Nuꝑ id comꝑtum eſt in betica metallo ſantarenſi: quod locari ſolitum decem libris ꝑ ducētos ante annos: poſtꝙͣ obliteratū erat: lxv. locatū eſt. Simi li modo antonianū in eadeꝫ ꝓuincia pari locatione ꝑue nit ad pondo. ccc. vectigalis. ⁊ miꝝ vas ē plumbo ꝯſtat addita aqua nō liqueſcere. Eademqꝫ ī aqua ſi additur calculus ereꝰ ve quadrans vas puri. ¶ Ph̓us. Plum bum eſt frigidum et ſiccū. In ip̄o eſt auꝝ et argētū eſſē cialiter et nō viſibiliter. Et eſt receptiuū tincture quoni am p̄ter auꝝ nunquā acceperit eam. Quādo cuꝫ ferro vt miſcetur cū ſtanno: bene cōuenit et nō ſeꝑatur ab eo Et melioratur cū cupro. Bene quoqꝫ cōcordat argēto excepto ꝙ diuiditur ab eo cum decoctione: que ſolet ar gentū purificare. Auro vero nunquā ſociatur nec cum eo melioratur: nec cum eo cōgaudet. Eius etiaꝫ olfactꝰ minuit auꝝ: plumbum ſtanni eſt cōſolidatiuuꝫ. argento quoqꝫ depurando a cupro miſcetur plumbū. Aliter em̄ in argenti depuratione: ignis qui ē diſgregatiuus etro genioꝝ: ſeꝑando cuprū: ſe ſtatim ad argenti ſubſtātiam ꝯuerteret: vt eam cōſumeret. quia poſſibilior eſt ꝙͣ ſub ſtantia cupri. Quod ne fiat additur toti plūbum vt eiꝰ ſubſtantia quia humidior eſt: ac cōſumptioni paratior ꝙͣ argenti ſubſtantia: ꝯſumet. ¶ XIIII. ¶ De operatōe plumbi in alchimīa. ¶ Ex libro metheororum. iiij. Lumbi groſſi argentū viuū eſt maluꝫ: pōdero ſum luten. Eius quoqꝫ ſulphur eſt malum. Et mali ſaporis fetidiqꝫ ac debilis. vnde non gela tur. Et artifices faciūt artificialiter gelationē fere ſen ſibilem: Sciant vero artifices nature ſpecies ꝑmutari nō poſſe. Sed eis ſimilia poſſunt facere. plūbiqꝫ immū dicias abſtergere. veruntamen ſemꝑ erit plūbum: et ſi videatur argentū: ſed obtiuebūt in eo qualitates aliene vt in ip̄o errent hoīes ¶ Auicēna in libro alchimīe de anima: Plūbum ſicut et̄ ſtannū quadruplex eſt. ſcꝫ mix tum cum ſtanno: naturale: plūbum de enchacia: plūbuꝫ greſſuri. Huiuſ natura frigida eſt ⁊ paꝝ ſicca: ſed ē ibi humiditas multa. Eſt aūt de auro viuo groſſo: ⁊ de ſul phure groſſo ſpiſſo nō claro: ⁊ eſt ibi plus de auro viuo ꝙͣ de ſulphure. Nec eſt multū coctum: ſed molle reman ſit. Et ideo ſoluitur ſtatim. Et quia in eo multum eſt ar genti viui magis eſt de natura auri. niſi quia auruꝫ eſt de pulchro auro viuo cum ſulphure claro. plūbum autē ecōuerſo. Et auꝝ quidem coctuꝫ: hoc aūt crudum. Si quis aūt ſciat p̄parare: leuiter ſe mutat in naturā auri. Eſt aūt plūbum illud melius: quod eſt bene ponderatū et quādo ſcinditur eſt album. et quādo percutitur: non ſonat. qn̄ funditur tarde ſe infrigidat. ¶ Razi in libro de aluminibꝰ et ſalibꝰ: Plumbū eſt ex ſectione ſaturni. In ip̄o ſunt aurum ⁊ argentū: ꝑ potentiam nō ꝑ viſum Et eſt grauis corꝑis: velocis liquefactionis: tardi mo tus: ſuſcipiens tincturā. Ex ip̄o exit argentuꝫ. Et fiunt ex eo litargiꝝ et ceruſa. ⁊ elexir maius rubedini et albe dini. et etiā aque cū quibus retinetur argentuꝫ viuum Rectificatur cum ere p̄paratiuo: ⁊ vnitur cuꝫ argento Sed ſeꝑatur ab eo ꝑ examinationē. ventus eiuſ frāgit auꝝ. ⁊ coagulat argentū viuū. Cōuenerunt greci ph̓i: ꝙ omniū corpoꝝ plumbū auro ꝓpinquiuſ eſt: quia eius occultū eſt calidum et humidū. occultuꝫ vero auri frigi dum et ſiccū. Itaqꝫ manifeſtū huius corꝑis plumbum qꝛ frigidum et ſiccū. occultum vero eius aurū: quia cali dum ⁊ humidū. Ait etiā armenides. Nō eſtimetis plu bum eſſe ex ſtanno: vel ex aliquo corpoꝝ. Neqꝫ em̄ ē ni ſi auꝝ: ſuꝑ quod introiuit nocumentū in minera ſua. ſi cut ingreditur ſuꝑ fetum in ventre matris. vnde et au ro ſimile eſt in diſpoſitionibus ſuis. Nam ſicut auꝝ eſt ꝑmanens ac ponderoſum: expectās ſub terra et aqua ⁊ aere: nec ꝑmutatur ſimiliter ⁊ plumbū. Eſt autem ī ip̄o iigredo albedo et rubēdo. XLIII. ¶ De mutua plumbi et ſtanni collatione ¶ Plinius vbi ſupra. Lumbum. vt dictum eſt. plerūqꝫ cū argēto naſ citur mixtiſqꝫ nenis cōfiatur. Eius ſequer qupͥmus in fornacibus fluit: appellatur ſtannū. qͥ ſecundus: argentū. et qui remanet: ſuꝑaddita vena rui ſuſqꝫ conflata: fit nigrum plūbum. Nunc auteꝫ adultē ratur ſtannum: addita eris terciā portione cādidi ī plū bum album. ¶ Ex libro auerrōis de vaporibꝰ: Et attē de ꝙ plumbum cōſolidatiuū eſt ſtanni: ⁊ ſtannum plum bi. Mirumqꝫ: ꝙ ſimile nō pōt adherere ſuo ſimili: ⁊ cō tinuare ꝑtes in ſuo ſimili: potius ꝙͣ in ſuo diſſimili. Sꝫ hoc eſt ꝓpter groſſum humidum in plumbo: quod cū ca lefit diſſoluitur. Similiterꝭ et ſtannum ſiccum diſſolutū ex ſiccitate ſua que facit ad penetrationē: miſcet̉ plubo Liber Octauus humido: ⁊ ex ſiccitate ſua ſecū retinet plumbū humidū quod eſt admixtum: ꝓpter hoc ⁊ ip̄m cōſolidat. quoniā ibi generatur quoddā humidū viſcoſum tenax. dico eti am ꝙ ſtannū cum ſit calidum lique factū ſuꝑ plumbū ſi militer liquefactū retinet diutius calorem ⁊ diſſolutio nem in plumbo: quouſqꝫ admiſceatur ꝑ ſiccitatem ſuā oenetrantē. Itaqꝫ cū iſta cauſa inueniri nō poſſit in ad nitione ſtanni cū ſtanno vel plūbi cuꝫ plumbo: nequaꝙͣ cōſolidatur ſtannū ſtanno: vel plūbum plūbo. Ꝙ autē plumbum cōſolidatur ip̄i ſtāno: nō eſt de natura plūbi. ſed de natura ſtanni liquefacti penetrantis plūbum hu midum liquefactū. Ex qua penetratione in illis duobꝰ generatur viſcoſum humidū ligans ꝑteſ ſtanni. Plum hum aūt frigidū eſt: quod ſi lique fiat anteꝙͣ admiſcea tur alicui plumbo cōſolidato: ſtatim vtrūqꝫ infrigidat̉: et remanet vtrūqꝫ diſcretum ꝑ ſe. Stannuꝫ vero conſo lidans ⁊ ſtannū cōſolidatum. quia vtrūqꝫ ſiccū. contra dicit viſcoſitati. que debet eſſe in vno humido ⁊ alio ſic co. Ideo nō eſt aliqua cōſolidatio ſtanni cū ſtāno. Quē admodū argentū viuū remollit humiditatē ſtanni ſic ⁊ plūbum iuuat ad eius duriciem. Et etiaꝫ reꝑto ſtanno ad duriciem plumbi. vnde volētes artifices plumbum aut ſtannū facere duꝝ: admiſcent plūbum et ſtannū ad inuicem: efficiturqꝫ totū magis duꝝ ꝙͣ alteꝝ componē tium. Et hoc ideo quia ex ſiccitate ſtanni: ⁊ humiditate plumbi generatur quedā viſcoſitas dura: que duriciei principiū eſt in hac mixtura. .XLIIII. De diuerſimoda plumbi puluerizatione Icut aūt cōtingit extrahere humiditatē vel hu moroſitatem a vino vel etiā a lapide humiduꝫ cōuiſcans partes ip̄ius lapidis. ita cōtingit ex trahere humidum a plumbo: ⁊ tunc remanebit plumbi puluis. Sic em̄ faciunt ollaꝝ artifices: qui plumbuꝫ li quefactum in olla ponētes: cū cinere ac reſticula mouēt ip̄m: quouſqꝫ puluerizetur. Nam cineris ſiccitas: reſti culeqꝫ humiditas ꝑ calorem recedens: faciūt: vt reſticu la cōtrahatur et humiditas plumbi: et tūc remanꝫ plū bum puluerizatum et diſtentum. Dicūt ⁊ alij ꝙ pulue rizatur plumbum: quando liquefactum eſt in fornacibꝰ: ꝑ virgam corili recenteꝫ intra plūbum poſitā dū em̄ vir ga mouet plumbum: ꝑ fornacis calorem extrahit̉ humi ditas virge: ip̄aqꝫ virga attrahit ad ſe humiditatē plū bi loco ſue humiditatiſ extracte: et tunc plūbuꝫ remanꝫ ſiccum diſcōtiguatum et abſtractū. Alius etiā eſt mo dus in puluerem reducēdi plumbum: vt cum eidem liq̄ facto admiſcemus argentū viuū. et tunc mouemꝰ illud quouſqꝫ infrigidetur: tunc em̄ remanꝫ puluis. qͥa viuū argentum ſeparat humiditatem plumbi: expenetrabi litate ſue ſubſtātial̓ hūiditatis. nec patit̉ ip̄ꝫ hr̄e ꝯtigui tatem. Hoc enim artificio vtnūtur ſaraceni artifices: ī deferendo auꝝ ſuū de terra in terraꝫ in ſpecie terre plū boſe. poſtea vero ponunt illud in fornace: exalatqꝫ viuū argentū ſine ꝑ̄ditione auri. ⁊ eſt ſimiliter exalatio plum bi: ꝓut videmus in depuratione argenti: plūbum videli cet mixtū exhalare ex caloris motione: ad quod argētū depurandū ponitur plumbum: ⁊ ex cauſa ſuꝑius dicta. Accidit etiā quādo pila ſunt cōcaua et terrea: et intra medium poroꝝ calibs cū plumbo ponitur. qꝛ ꝑ calorē agentem euaporat plūbum. Et cuꝫ in euaporatione ca libs remanet mollificat̉. ſicut poſtea dicet̉. ¶ XLV. ¶ De virtute plumbi in vſu medicine Plinius vbi ſupra. Lumbi ꝑ ſe vſus eſt in medicina cicatrices repͥ Omere. ⁊ adalligatis laminis membroꝝ ac renū ꝑtibus frigidiore natura veneris impetus ihi bere. Uiſa etiā in quiete veneria ſponte nature erūpen tia vſqꝫ in morbi genus caluus orator his laminis tra ditur cohibuiſſe: vireſqꝫ corꝑis ſtudioꝝ labore cuſtodi uiſſe. Nero etiā princeps plubi lamina impoſita pecto ri ſub ea cantica exclamans: alendis vocibus vtileꝫ de monſtrauit. Coquitur aūt ad vſus medicine patinis fi ctilibus: ſubſtrato ſulphure minuto: laminis tenuibus impoſitis ac ſulphure opertis. Cum aūt coquitur: mu nienda ſunt in hoc oꝑe foramina ſpūs. Alioquin plum bi ē fornacibus alitus noxius ac peſtilēs ſentitur. et ali tus quidem plumbi nocet ociſſime canibꝰ. omniū vero metalloꝝ muſcis ⁊ culicibus. Quidaꝫ in cōquendo ſco bem plumbi lima queſitaꝫ ſulphuri miſcent. Alii ceru ſam potius ꝙͣ ſulphur. ¶ Platearius: Plumbuꝫ frigi dum eſt et humidū in ſecūdo gradu. Ignis actōne faci le ſoluitur. Ex plumbo fit mortariolū et piſtillus. et im ponitur oleū roſatiū vel violatiū: ⁊ mouetur vſqꝫ dum ꝑueniat ad aliquā ſpiſſitudineꝫ. poſtea ſoli ꝑ quinqꝫ di es exponitur: oleo roſaceo addito: ⁊ ſemꝑ mouetur. p̄tꝰ hoc in aliquo vaſe ponitur hoc vnguentū: miro mō va let contra vſturā ex igne vel aqua: et calida apoſtemata et excoriationes. ¶ Cōſtantinus in libro graduū: Plū bum frigidū eſt in ſecūdo gradu. Quiddā habet ꝯmuni tatis. ⁊ eſt ꝑfectum in coagulatione. Habet etiā partem quendā aereā. Unde ⁊ ph̓s in libro de lapidibuſ intitu lato: plumbum. inquit. eſſet argentū: niſi tria accidētia pateretur: putorē ſui odoris: Molliciem ſue ſubſtātie: Et quia natura eius ante focum ſtare non poteſt. Que accidentia in terra. ſicut fetus in vulua. patitur. ¶ Dy aſcorides. Plūbuꝫ ſimplex tritū ⁊ ſuꝑunctum mitigat ictus ſcorpionū marinoꝝ et draconū. ¶ Hali regalis ī practica ſua ſermone. ii. Abaurū .i. plumbum cōbuſtuꝫ cōtinet in ſe virtutem deſiccantē cum acumine. Quod ſi abluatur: deſiccat ſine morſura. Et eſt medicamē vti le peſſimis vulneribus: maximeqꝫ oculoꝝ: humiditateꝫ eoꝝ deſiccat: et cicatricem ſuꝑinducit. ¶ Auicenna in ſecūdo cā: Plumbū nigꝝ frigidū eſt et humidū in ſecū do gradu. Et ip̄a ſubſtātia aquoſa multū: quā congela uit frigus. Cuiꝰ ſignū eſt. vt eſtimat galienꝰ. velocitas calefactionis eius. In ip̄o quoqꝫ eſt terreitas nō vehe mentis multitudinis. Et eſt vehemēter infrigidās apo ſtemata: vnde ꝯfert apoſtematibꝰ calidis: ligatur ex eo ¶ XLvI. lamina ſuꝑ ſcrophulaſ ⁊ glādiolas ¶ De plumbo vſto et eius lotura ¶ Platearius Lumbum etiā vſtum fit. quod puluerizatur: et ī vngentis medicinalibꝰ ponitur. ¶ Pliniuſ vbi ſup. fit et lotura plumbi vſus in medicina: cū ſe ip̄o teritur in mortariis plūbeis addita aqua celeſti. do nec craſſeſcat: poſtea ſuꝑnatans aqua ſpogiis tollitur. Et quod craſſiſſimū fuerit ſiccatū ī paſtillos diuiditur. Quidā limatū plūbum ſic terunt. Quidā etiaꝫ plumba ginē admiſcent. Alii vero acetū. Alii vinū. Alii adipē Alii roſam. Quidā in lapideo mortario et maxime the baico plumbeo piſtilla terere malūt. Cādidius quia ita fit medicamentū. Id autē quod vſtum eſt plūbum: laua tur. Et ſtibiis et cadmīe poteſt aſtringere ſiſtere cōtra here cicatrices. vſus em̄ ex eodem et in oculoꝝ medica mentis. Maximeqꝫ cōtra ꝓcidentia eoꝝ ⁊ inanitatem Et vlcerꝝ excreſcentiā Rimaſqꝫ ſedis: aut emorroidaſ ⁊ cōdilomata. Ad hec maxime facit plumbi lotura. Ci nis autē vſti ad vlcera ſerpentia ⁊ ſordida. vritur autē in patinis ꝑ laminas minutas cum ſulphure: verſatum rudibꝰ ferreis: donec liquor mutetur in cinerē: deinde ī frigeratum in farinā teritur. Alii elimatā ſcobem in fi ctili cado coquūt in caminis: donec ꝑcoquatur figlimū Alſi ceruſam miſcent pari mēſura: aut ordeū teruntqꝫ et p̄ferunt ſic tritū plūbum ſpondio cyprio. ¶ Dyaſco rides. Lotura plumbi virtutē habet ſtipticaꝫ et frigidā et malacticam. Alta vulnera replentem: reumaqꝫ ocu loꝝ abſtinentem. Carnes vulneribꝰ ſuꝑflue creſcentibꝰ depaſcitur. fluxumqꝫ ſanguinis vulnerumqꝫ reſtringit plumbum quoqꝫ combuſtum et lotum ſōnos venereos Liber Actauus cohibet. ſeminis lapſu vexatos medetur appoſituꝫ clu nibus. Emorroides abſtinet et oculoꝝ fluores. hꝫ em̄ in ſe humectationem nimis frigidā. ¶ Auicenna ī. iiii. canone. Deniqꝫ plumbum vſtum venenum ē .ſ. in potu vel cibo vl̓ odoreꝫ nam opilat vias anhelitꝰ in corpore. Idem in eodem: accidit autē ei qui bibit litargiꝝ luna turam plumbi: ꝙ apoſtematur corpꝰ eius: ac grauatur lingua eius: ac retinetur vrina. Et quādoqꝫ ſtercꝰ fit: ac quādoqꝫ ventris fluxuſ. Sentiturqꝫ grauitas in ſto macho et inteſtinis. Ita ꝙ egrediat̉ quandoqꝫ anus et ad raſurā ꝑueniat. et eiꝰ inflatio fiat. Eritqꝫ quaſi glā diola lapidea in ventre illius. et fit color plumbeꝰ: anhe lituſqꝫ cōſtringitur: ⁊ fortaſſe prouocatur. Accidūt eti am quādoqꝫ accidentia yleos. Cura eius eſt vomitꝰ fit qꝫ cum aliquo apertiuo. vt eſt decoctio ſeminis anti ⁊ ficus. datur etiā in potu mirra in vino. vel abſinthium et yſopus: aut ſemen appii: vel piper cū vino: Signum ſanitatiſ eſt ſi materia ſoluitur ⁊ vrina ꝓuocatur. ad vl timū indiget aꝑtiuis ⁊ ſolutiuis. ¶ XLVII. ¶ De ſcoria eius et ſpūmā. ¶ Pliniꝰ ubi ſupra Lumbi quoqꝫ ſcoria vſum habet in medicina. optima eſt queqꝫ ad luteū colorē maximeqꝫ ac cedit ſine plumbi reliquiis: aut ſulphuris ſpecie ac terra carens. lauatur hec in mortariis minutim fra cta: donec luteū colorē trahat aqua. Inde trāſfunditur in vas puꝝ: Idqꝫ ſepius: donec ſubſideat: quod eſt vti liſſimū. habet eoſdē effectus quos plūbum ſed acriores fit ⁊ ſpondiō ex plūbo eodem quo ex ciprio ere diximꝰ. Lauatur in linteis raris aqua celeſti. ſeꝑaturqꝫ terrenū tranſfuſionē: cribratūqꝫ teritur. Quidā puluerē volūt cum pennis detergere. malūt atqꝫ in vino odorato tere re. Eſt et in molibdena quā alibi gallenā vocauimꝰ. ſcꝫ plumbi ⁊ argenti vena ꝯmunis. melior hec ē quāto ma gis aurei coloris habet: quāto minꝰ plumboſa: friabiliſ et modice grauis. Cocta cū oleo iocineris colorē trahit Auri etiā ⁊ argenti fornacibꝰ adhereſcit: hanc metalli cam vocāt. laudatiſſima eſt: que in cipro alias zephyrio fit. ꝓbātur minime terrene: minimeqꝫ lapidoſe. Coquū tur ⁊ lauātur in modū ſcorie. vſus eiꝰ in lippara ad le nienda refrigerādaqꝫ vlcera. Emplaſtriſqꝫ que non alli gātur. Sed illita ad cicatricem ꝑducunt. teneris corꝑi bus molliſſimiſqꝫ ꝑtibus. Cōpoſitio eiꝰ eſt libris tribꝰ: et cere libra vna: olei tribꝰ heminis. Quod in ſenili cor pore cū amurca additur. Temꝑatur ⁊ cum argenti ſpu ma ⁊ cū plumbi ſcoria: ad dyſenteriā ⁊ tenaſmuꝫ calida fouendo. Idem in libro. xxxiii. Plumbi ſpūmā fit ip̄iuſ plūbi fuſura: puteolis efficitur. Indeqꝫ nomē ſortitur. ¶ De ceruſa. ¶ Idem inlibro xxiiij. XLVIII. Eruſa edūt officine plumbarie. Laudatiſſima eſt in rhodo. fit autē ramentis plumbi tenuiſſi mis ſuꝑuas aceti aſperrimi impoſitis atqꝫ ita diſtillātibus: quod ex eo in acetū ceciderit: arefactū mo litur ⁊ cribratur. Iterūqꝫ aceto mixto in paſtillos diui ditur et in ſole eſtate ſiccatur. fit et alio mō: addito ī vi ceos aceti plumbo obturatos ꝑ dies deceꝫ: Deraſoqꝫ ceu ſitu ac rurſꝰ deiecto donec deficiat materia. Quod deraſum eſt teritur ⁊ cribratur et coquitur in patinis. miſceturqꝫ rudiculis donec ruffeſcat et ſimile ſandara ce fiat. Deinde lauatur dulci aqua: donec nubecule on nes eluātur. ſiccaturqꝫ ſimilit̓ poſtea ⁊ in paſtilloſ diui ditur. vis eius eadē eſt que ſupͣdictis. leuiſſima tamē eſt ex om̄ibus: p̄ter que ad candorem feminaꝝ adhibetur Eſt aūt letalis potus: ſicut argenti ſpūma. Ceruſa ip̄a ſi coquatur ruffeſcit. ¶ Iſidorꝰ in li. xix. Ceruſa de plū bo fit hoc mō: In vaſe aceto accrrimo impleto: ſarmen ta aminea in eodem vaſculo collocātur. ac ſuꝑ ſarmēta tabule plūbee tenuiſſime ponūtur. deinde vas diligētiſ ſime clauditur ⁊ illinitur: ne inde aliquid ſpiraminis ex eat. poſt dies triginta vas aperitur: et ex diſtillatione tabulaꝝ innata ceruſa inueītur. quod ablatuꝫ atqꝫ are factum teritur ⁊ iteꝝ aceto mixto in paſtillos diuiditi et in ſole ſiccatur. Hac obſeruātia: ſi laminas ereas ſa mentis ſuꝑponas: eruginē creat chalcantū. ¶ Plate a rius vbi ſupͣ: Ceruſa flos plumbi eſt: ⁊ eſt frigida et ſic ca in ſecūdo gradu. hanc qui faciūt ſeptꝰ incurrunt apo plexiam: epilenſiam. paliſim. arteticam. ꝓpter frigidita tem aceti diſſoluentē ⁊ mortificantē. Habꝫ aūt ceruſa virtutē mūdificandi et extergendi ſuꝑfluitates. Unde quedā mulieres abluta facie puluerē ceruſe tenuiſſi me ſuꝑadducunt. Alie vero quia ceruſa aliquātulum ſicca eſt: ꝯficiunt eam in aqua roſaꝝ: et exponūt ſoli maxime in eſtate: qua ꝯſumpta altā apponunt. ⁊ hoc faciunt: do nec fit albiſſima: et aliquātulum aromatica: poſtea ſor mant in pillulas ⁊ faciei apponūt. Nota ꝙ que lono temꝑe vtūtur adhibitione ceruſe: doloreꝫ dentiū incur runt: et putredineꝫ oriſqꝫ fetorē. ¶ Hali vbi ſupͣ Heſpi dagum plumbi: hoc eſt ceruſa. melius eſt onuſtuꝫ: pluri mū albū: ſuaue molle: frigidū: ⁊ ſiccū: vlcera deficcat ca thaplaſ matū ſuꝑ ea: ꝓdeſt obtalmie ſi miſceatur oculo ruꝫ medicaminibꝰ: vlceraqꝫ eoꝝ cicatriſat. Si vero ſu per acutaᵇ apoſtemata cathaplaſmetur: inflationem eo rum ſedat. ¶ Auicēna in ſecundo ca. Ceruſa eſt cinis plumbi. poītur ī emplaſtris ⁊ vlcera replet: ac generat in eis carnem. ⁊ corrodit carnē malam Confert qothor oculi: lenificat apoſtemata frigida ⁊ dura. Fit aūt ceru ſa quādoqꝫ aceto quādoqꝫ cum ſalibus. et eſt frigida ⁊ ſicca in ſecūdo gradu. Que aūt cum aceto fit vehemen tioris eſt ſubtiliationis. Eſt etiā ex medicinis que cōue niunt ani fiſſuris. Eſt iteꝝ ex venenis. ¶ XLIX. ¶ De anthimonio ¶ Idem in eodem Nthimoniū eſt ſecūdina plumbi mortui: eiuſqꝫ virtus ſimilis eſt virtuti plumbi aduſti. quod aūt ex eo bonū eſt: laminoſum eſt. fruſtis eiꝰ cō fractis eſt ſplendor: eiqꝫ nihil extraneū admiſcetur. nec eſt ſordidum: valdeqꝫ velociter frāgitur. Et eſt frigidū in pͥmo gradu ſiccū in ſecūdo. Eſt qͣꝫ vehemētioris de ſiccationis anthimoniū ꝙͣ atramentū rubeum. Cōſtrin git aūt ⁊ exiccat ſine mordicatione: fluxūqꝫ ſanguīs ab ſcindit: Item vlceribꝰ ꝯuenit: deſtruit carnes additas: et ꝯſolidat. Ponitur etiā cum adipe ſuꝑ aduſtione: ſi qꝫ non vlcerat. ꝓhibet p̄terea fluxū ſanguinis narium ex velaminibꝰ cerebri. Cōſeruatqꝫ ſanitatem oculi: ac ī mouet ſordes vlceꝝ ſuoꝝ. Item cōfert fluxum ſangui nis matricis: quādo ſupponitur loco eius ſtannum adu ſtum. li. L. ¶ De ferro. ¶ Iſidorus. libro ſedecimo. Errū dicitur eo ꝙ farra .i. ſemina frugū ꝯdat: vſus ferri poſt alia metalla reꝑtus eſt. cuius po Iſtea verſa eſt in obprobriū ſpecies. Nam vnde pͥdem tellus tractabatur: inde mō cruor effūditur. Nu lum aūt corpus eſt tam denſis inter ſe coherētibus et ī plicitis elementis ꝙͣ ferrū. vnde ineſt ei duricia cuꝫ fri gore. ferri metallū fere vbiqꝫ reꝑitur. ſed ex omnibꝰ ge neribus palma ſerico ferro datur. Seres em̄ hoc cū ve ſtibus ſuis pellibuſqꝫ mittūt. Secūda ſcꝫ palma parthi co. Nec alia ferri genera ex mera acie temꝑantur: cete ris em̄ mollior cōplexus admiſcetur. Differentia ferro rum plurima eſt iuxta terre genus. Nam aliud eſt moli le plūboqꝫ vicinū: rotaꝝ et clauoꝝ vſibus aptū. Aliu fragile et eroſum: culture terre cōueniens. Aliud breui tate ſola placet: clauiſqꝫ caligariis. Aliud rubigineꝫ ce lerius ſentit. Aquaꝝ ſumma differentia eſt: quibꝰ fe rum cādens immergitur. Hec aquā alibi atqꝫ alibi vti lior nobilitauit loca gloria ferri quo vtilius fiat: ſicut bilbilin in hiſpania ⁊ thuriaſſonem. et comum in ytalla In acuendo ferro oleo delicatior fit acieſ vnde ⁊ tenui ora oleo reſtringui mos eſt: ne aqͣ in fragilitatē duretur Liber Octauus A ferro ſanguis humanus ſeſe vlciſcitur. eo nāqꝫ con ractum celerius rubigineꝫ trahit. Cū ferro magnes la pis ꝯcordiaꝫ habet: ſola em̄ hec materia vim ab hoc la pide accipit: retinetqꝫ longo temꝑe. Ex eodeꝫ lapide qͥ dam architectus alexādrie templū ꝯcamerauit. vnd̓ in eo ſimulacrū de ferro in aere pendere videretur. Ferrū accenſum niſi duretur ictibus corrūpitur. Rubens nō eſt habile ad tornandū: neqꝫ anteꝙͣ albeſcere incipiat. A ceto vel alumine illitū ferrū fit eri ſimile. ¶ Areſto tiles in libro metheoroꝝ. iii. Ex vaporibꝰ humidiſ ī ter ra ſpecies nulla dilatatur in percuſſione ſicut ferrum. Eorūqꝫ eſſe eſt: ꝙ quādo coartatur igneitas et lapidei tas deliccātur et areſcūt. ¶ Idem in libro. iiii. Quedā ſunt igne mollificabilia velut ferrū et cornu. Eritqꝫ fer rum ſic molle ⁊ ſciſſibile. Ferūt aūt a calido liquatū coa culatur infrigidatū. Ip̄mqꝫ oꝑatum liquatur vt humi dū fiat itemqꝫ coaguletur. Scoria vero ſubſtat et deor ſum datur. Cūqꝫ multotiēs patitur ⁊ mundū fit hoc ca libs fit: Minuſqꝫ pondus eſt emūdati. Melius quoqꝫ ferrū eſt: quod minorē purgationē habet. ¶ LI. ¶ Iterum de ferri natura ¶ Plinius li. xxxiiij. Roxime iudicari debent metalla ferri optimo vite peſſimoqꝫ inſtrumēto. Siquideꝫ hoc tellu rem ſcindimus: ſerimus arbuſta: ponimꝰ pome ria. vltes ſqualore deciſo: ſingulis ānis iuueneſcere cō gimus. Hoc tecta extruimus. ſaxa cedimꝰ. omneſqꝫ ad alios vſus ferro vtimur. Sed eodem ad bella cedeſqꝫ et latrocinia nō ſolum cominꝰ: ſed etiam miſſili volucriqꝫ nunc tormētis excuſſo: nūc lacertis: nūc vero pēnato: ꝙͣ ſceleratiſſimā ingenii humani arbitror fraudeꝫ. Siqui dem vt ocius mors ad hominē ꝑueniret: alitem illā feci mus: pennaſqꝫ ferro adiecimus. deniqꝫ in federe ꝙ ex pulſis regibꝰ populo romano dedit porſenna: nomina tim ꝯprehenſum inuenitur: ne ferro niſi in agricultura quis vteretur. ⁊ cū ſtilo ſcribere intutuꝫ vt vetuſtiſſimi autores ꝓdiderunt ferri metalla vbiqꝫ ꝓpemoduꝫ repe riuntur: Inſula quippe ytalie ilua gignente. minimaqꝫ difficultate agnoſcuntur colore ip̄o terre manifeſto. ſed ratio eadeꝫ excoquēdis venis. In capadocia tm̄ queſtō eſt: aque an terre fiat acceptuꝫ quia ꝓfluuio terra certo ꝑfuſa: nec aliter ferrū ē fornacibus reddit. Differentia ferri numeroſa eſt: prima eſt in genere terre celi ve. Ali cubi vena bonitatē ei p̄ſtat: vt in noricis. Alicubi vero factura vt ſulmone. Alicubi aqua. Quippe cuꝫ in exa cuendo oleares cōtes ⁊ aquarie eque differant: Et oleo delicatior acies fiat: Mirūqꝫ eſt cū excoquatur vena: in modū aque ferrum liquari poſtea in ſpongias frāgi Metalloꝝ omniū ferri vena eſt largiſſima. Cantabrie maritima parte: quā occeanus fluit: mons prerupte a tus incredibile dictu totus ex hac materia exiſtit. ¶ Ex libro de na. re. Ferrū frigide nature eſt: durū: ſoliduꝫ: et inciſiuū: omnia fortitudīe ſua domat: et a ſe tantū cōſu mitur. Suꝑ omnia mētalla corruptelam facilius cōtra hit. ⁊ etiā ꝯnexa corruptione inficit. Rauce ſonat. igne ebeſcit et ductile fit. Ex eo fiunt arma diuerſaqꝫ īſtru menta inciſionibus apta .LII. ¶ De calibe et alidena ¶ Ex li. de natura rerū ( Alibs eſt genus ferri duriſſimi quod vulgo di citur aciare vel aciariū. ferrū quidem magis eſt terreſtre ꝙͣ calibs ⁊ ideo ſicciuſ. Calibſ ſuꝑ fer rum abundat in aqueo cōgelato. et tamē calibs magi eſt frangibilis ꝙͣ feruꝫ. ſicut glacies frangibilior eſt ꝙͣ cornu. Ferrū duplicem habet humiditatem terreſtrē ac groſſam cōuiſcantem ꝑtes ſcabioſas. et hec ꝑ actioneꝫ ignis euaporat. Alia eſt humiditas aquea ſubtilior. et hec remanet igne agente magis depurata. ⁊ cōdenſata Conuerſo modo cōtingit̉ in duplici humiditate vini. et aliaꝝ plurium rerū vnde aūt ferrū eſt ſiccum: inde etiā eſt poroſuꝫ: Et dum tale eſt: nō valet. vt inde fiat inſtru mentum inciſiuum ſubtilis acuminis. Ideoqꝫ excoqui tur in igne: vt abſterſa ſcabioſitate ſua terreſtri: relinqͣ tur aque ſubſtantia: que eſt maxime denſa: que cum du ctilis ſit ad modū aque: aptabilis eſt inciſioni ⁊ omni fi gure. denſatur etiā ferrū: et opilatur eiuſ poroſitas per admixtioē calibis ⁊ ſic habilius fit ad inſtrum̄ta inciſi ua. Calibs ſi cōcauatur. et in eius concauitate plūbum ponatur: totūqꝫ ponatur in ignem. euaporabit plūbum ſed non ita quin relinquatur calibs aliquātulum moll ficata. vnde tociens ita fieri poſſꝫ ꝑ additionē alterius plumbi: ꝙ tandē calibs totam duriciem ſuā amitteret: atqꝫ ita laxabilis in moduꝫ cere fieret. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Calibs a calibe flumine dicitur. vbi optima fer rum acie temꝑatur. Unde abuſiue materies ip̄a calibi dicitur: vt vulnificus calibs. ¶ Ph̓us. Calibs ex fer rariis fit multiſqꝫ tenſionibus induratur: vt virtutē ha beat ſuꝑ ferrū. et hoc ferri genere acuūtur acies armo rum vt valeāt. Eſt et aliud ferri genus in orientis par tibus: quod vulgariter alidena dicitur. Inciſionibꝰ ap tum eſt: et fuſile ſicut cuprū vel argentū: et ductile non eſt: ſicut ferrū aliaꝝ mundi ꝑtium ¶ IIII. De ferri et calibis differentiā. Ex libro de uaporibus. ¶ Errū itaqꝫ caret vaporibus: Nam terreſtre qͥ dem in quibuſdā admiſcetur humido: ita ꝙ ca litate agente ex illo terreſtri euaporat humidū illud: ſicut videre cōtingit in vino. At in ferro euapo ratio ꝑ actionem ignis nō eſt: ſed potius agente calore in ferro: ſquamoſitas terreſtris īpedit: ne humiduꝫ eua poret: et magis aqueū ſcꝫ calibs remanet. Et qm̄ terre ſtritas ex ſua ſiccitate ad poroſitateꝫ facit. ferrū magi ꝙͣ calibs poroſū erit. Ideoqꝫ faber ī acumīe cultelli ad miſcet cum ferro calibem vt ꝑ calibem in acumine fiat opilatio pͥoroꝝ ferri. ſitqꝫ bonum ad inciſionē. ferri nā qꝫ poroſitas et groſſa terreſtritas eiuſdem impediunt: ne cultellus duci poſſit ad tenuitatem inciſioni aptam. Et tūc quoniā aqueū ductile eſt in omnē formam: Ideo calibs cum ſit magis aqueus: aptatur in acumīe cultel li: vt ꝑ ip̄m ducatur ī tenuitatē inciſioni aptā. Si vero queritur cur calibs ſit frāgibilior ferro: cum potius vi deatur ſequi ꝯtrarium. ſi magis eſt aqueus ꝙͣ ferꝝ. Di co ꝙ ſicut glacies frāgibilior ē ꝙͣ cornu: ꝓpter terreſtri tatem exiſtentem in cornu: que tendit ad viſcoſitatem: que ſcꝫ viſcoſitas fractioni cōtradicit. ſic terreſtritas q̄ eſt in ferro faciens ad viſcoſitatem: magis facit ferruꝫ fractioni cōtradicere: ꝙͣ eius principiuꝫ in calibe. Deni qꝫ quēadmodū poſt euaporationē humidi a vino: rema nere cōtingit terreſtre humiduꝫ. ita ꝑ actionem caloris humiditate cōſumpta: que conuiſcat in ferro ꝑtes terre ſtres et ſcabioſas a ꝑtibus aqueis et coagulatis: rema net calibs in aquea ſubſtātia et congelata: poros habēſ ſtrictiores ꝙͣ ferrū ꝓpter quod quidem deficit in ſiccō: quod facit amplitudinē pͥoroꝝ in ferro et ī cupro. ⁊ tūc quia calibs eſt magis aqueus: ⁊ aqueū ab aqueo deleri vel infici cōtingit: Accidit ꝙ calibs cum plumbo ꝑ ca lorem agentem. vt ſupͣdictum eſt. plūbum euaporabit Et tamen in euaporatione calibs mollificatus aliquan tulum remanet. Totienſqꝫ hoc fieri poteſt: ꝙ calibs to tam duriciem amittet: atqꝫ imp̄ſſiones ad modum cere recipiet. Et hoc videlicet ꝓpter hūiditatē. quā accepit a plūbo. qd̓ eſt remollitiuū duriciei ſicut videri ꝯtīgit ī paliticis vbi duricies nerui relaxatur ꝑ humiditatē ſine aliqua repletione. que generet ſpaſmum repletionis. CLIIII. De operatione ferri in alchimia ¶ Ex libro de aluminibus et ſalibus Errū eſt ex diuiſione martis. natura eiꝰ calida ſicca. ⁊ eſt acetōſum in ſapore vehementis vir tutis. expectans ignē et impugnans ip̄m. liq̄fit Octauus Liber autem cum quatuor rebus: ſcꝫ cum arſenico: ⁊ plumbo et magneſia. et marcaſica. regimenqꝫ eius eſt ſecūdum quatuor modos ¶ Auicenna in libro alchimie d̓ aīma Ferrū pluribꝰ modis efficitur: pͥmum eſt ferꝝ de ande lum quod eſt forte: ⁊ de illo faciunt martellos ⁊ fiſſoria ceteraqꝫ oꝑa. ſed nō eſt bonū ad ſcindendū nec intrat ī magiſteriū alchimīe. Aliud eſt ferrū de alidena: qd̓ eſt groſſum nec bonū ad oꝑandum. Terciū eſt acerium: qd̓ poteſt acuere ferrū de andelū. Quartū eſt ferrū d̓ india qd̓ ſcindit magis ꝙͣ alia. qꝛ calor plus eſt in eo ꝙͣ ī alijs Sed opus eſt vt pͥus calefiat ad ignem vel ad ſolem. et aceriū quidem eſſet eiuſdē nature: niſi quia in acerio eſt multū de ſulphure. Nullū aūt de ferris intrat in opus alchimie ſed ſeruit magiſterio. preꝑari tamen poſſet vt ingrederetur ⁊ corpus fieret. Sed nō niſi grauiter ſol uitur et cū magno magiſterio. Eſt em̄ natura ferri cali da ⁊ ſicca: et ſiccitas eius maior eſt om̄ibus illis que ſe elongāt. Ideoqꝫ de facili fūdi nō poteſt. Eſt aūt factū de argēto viuo groſſo ⁊ d̓ ſulphure rubeo lapidoſo groſ ſo. ¶ Ph̓us. Ferruꝫ cū auro miſcetur: nūquā ab eo ex terminatur: neqꝫ decoctione: neqꝫ alia re. cūqꝫ adiūgi tur argento ſtans cū auro: tingit ip̄m colore pulcro: et qͣ ſi auꝝ apparet. Ferri natura calida et ſicca eſt. Quidā tn̄ dixerunt ꝙ eſt frigida ⁊ ſicca ⁊ maſculinū ⁊ femineū. Huius aūt manifeſtū eſt calidū ⁊ ſiccū ⁊ duruꝫ. Occul tum aūt his ꝯtrarium. Nec in aliquo corpoꝝ eſt aliqͥd durius manifeſto ip̄ius. Similiter eiꝰ mollicies mani feſtatur: cū in eius occultū ꝯuertitur. Huius exempluꝫ eſt argentū viuū cuius occultū eſt ferrū: eiuſqꝫ manife ſtum eſt argentū viuū. Cū igitur occultabitur eiꝰ mani feſtum: ⁊ manifeſtabitur eius occultū: cōuertetur in fer rum. aut ſi volueris eius minue calorē et apparebit ei frigiditas. fitqꝫ argentū. Aut minue ip̄ius ſiccitatem: et apparebit eiꝰ humiditas: fitqꝫ auꝝ. ¶ CV. De virtute ferri in medicina ¶ Ex libro de natura rerum. ¶¶ Erru. dicunt ph̓i. virtutem habet attenuādi et deſiccandi. Infrigidatiuū eſt ac diſſolutiuuꝫ et ſtomacho ꝓdeſt limaturis ſumptū. ¶ Auicēna in. ii. ca. medicine. Ferrū tres habet ſpecies. Uinum ⁊ aqua in quibꝰ extīguitur ferrū ꝯferūt apoſtemati ſple nis: ac mollificationi ⁊ debilitati ſtomachi. Erugo eiuſ vtil̓ ē cū vino poſitū ſuꝑ pānariciū: Sil̓r ⁊ ſuꝑ eriſipilā ⁊ ſuꝑ podogrā. vtilis etiā eſt aſperitati palpebrarum: ⁊ vngule: hec quoqꝫ īfrigidat. ⁊ ſtiptica ē. ſuppoſita flux um ſanguīs abſcindit ex matrice: ⁊ exiccat emorroidaſ p̄terea vinū in quo ferrū extinguitur. retinet ſolutionē antiquā ⁊ dyſenteriā. Cōfert mollificationi ani: ⁊ inſen ſibilitati vrine ⁊ fluxui mēſtruorum: ⁊ ꝓuocat cōitum. Ideꝫ in eodē Aqua ferrea cōfert viſceribꝰ et ſpleni et ſtomacho. ac renibus: ac colice paſſioni. Aqua etiam in qua ferrū extinguitur ſputo ſanguīs cōfert. Idē in libro pͥmo. Subſtātia quidē metallina vl̓ eius ſimile ⁊ aque ſanguiſugales male ſunt omnes. In quibuſdaꝫ tamē illaꝝ exiſtit iuuamentū. Illa ſiquideꝫ in quā virtꝰ ferri ſuperat: ad hoc iuuat: vt interioribꝰ fortitudo tri buatur. ⁊ īdereb .i. ſtomachi corruptō ꝓhibeatur. et vt deſiderātes virtutes procedāt. Itaqꝫ nō cōire valētes. aqua ferri adiuuātur. Splenem etiā reſoluunt. ¶ Con ſtantinꝰ in libro graduū. Dyaſcorides ait ferrū candēſ in aqua vel vino extinctuꝫ optimum diuturne ſolutōni et vulneribꝰ inteſtinoꝝ: apoſtemata ſplenis ⁊ ſtomachi mollificat. ¶ Galienꝰ aūt dicit. Aqua in quaᵉ candens ferrū extinguitur: neruos cōfortat: emorroidas curat: et plumbeuꝫ colorem qui ex eis eſt aufert. Mulieri ꝓhi bet ne cōcipiat cū aceto bibitū: humorem de auribꝰ tol lit: cathaplaſmata podogram infrigidat. vncta ſuꝑ al lopiciā capillos inſtaurat. Eſt aūt calida in ſecūdo gra du. ¶ Idem in pantegni libro quīto. Aqua de ferri me tallo ventrem conſtipat: membra confortat: valet ad dd lorem ſplenis ⁊ apoſtemata. ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ. Mede cina ē ferro eſt et alia ꝙͣ ſecandi: pūgi ſcꝫ leniter mucro ne quo ꝑcuſſus ſit homo. ꝓdeſt contra dolores laterum pectoꝝ ve ſubitos: qui punctiones afferāt. Quedā etiā vſtione ſanātur: p̄cipue canis rabidi morſus. qͥppe mor bo p̄ualente potum expaueſcētes vſta plaga ilico ſanā tur. Cale fit quoqꝫ ferro candente potus in ml̓tis vitūſ p̄cipue vero dyſentericis. ¶ IVI. ¶ De ferri purgamentis ¶ Iſidorus. Erri quoqꝫ purgamenta ſunt rubigo et ſcoria Eſt em̄ rubigo dicta velut ab erodēdo. non ab (eramento. Eadeꝫ etiā ſegetes rodit. a ferro. vt dictū eſt. ſeſe vlciſcitur humanuſ ſanguis: quia cōtactū ſanguine ferrum rubiginem celerius trahit. Caret aūt rubigine: ſi perungatur ceruſa et gipſo ac liquida pice. Rubigo quoqꝫ nō viciat ferramenta: ſi medulla cerui na inungantur: vel ceruſa roſaceo mixta. Scoria vero purgamenta ſunt ⁊ ſordes: que igne excoquūtur. ſic di cte: quia de ferro excutiūtur. ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ. Rubi go ip̄a ferri eſt in medicinis: que deraditur humido fer ro veteribus clauis. Uis eius ē ligare ficcare. ſtrīgere vel ſiſtere. Illita emēdat alopicias. vtūtur eadem ⁊ ac ſcabricias genaꝝ: putulaſqꝫ totius corꝑis cum cera et oleo mirteo ad ignes vero ſacros ex aceto. Item ad ſca biem. paronychia digitoꝝ. et p̄terigia in lintheolis. Si ſtit ⁊ feminaꝝ ꝓfluuia velleribus īpoſita. Plagis quo qꝫ recentibus vino deluta ⁊ cum mirra ſubacta. ⁊ cōdi lomatis ex aceto prodeſt. pōdogras etiam illita ſanat. Squama quoqꝫ ferri eſt ī vſu. et acriore vi quā rubigo Quāobreꝫ etiā contra epyforas oculoꝝ aſſumitur. ſāg uinemqꝫ ſiſtit cum vulnera maxime ferro fiant. Siſtit ⁊ feminaꝝ ꝓfluuia: Imponitur etiā contra lienum vitia. Ęmorroidas compeſcit. Ulcerū ſerpentia. ⁊ genis pro deſt: farine modo pauliſper aſperſa. p̄cipua tamen eius ꝯmendatio eſt: in quodā emplaſtro irge dicto ad purgā dā vulnera ⁊ fiſtulas: omnēqꝫ callū erodenduꝫ: ac roſis oſſibꝰ ad carnes recreādas. ¶ Razi ī almazore. Squa ma ferri ſtomachū corroborat. Emorroidaꝝ ſanguineꝫ ſtringit. Aqua vero in qua ferruꝫ extinguitur: proficit roſſo ſpleni: ſed deſideriū ſtimulat coendi. ¶ IVII. ¶ Adhuc de eodem ¶ Platearius in libro de ſimplici medicina. ¶ Errū: ferrugo: ac ſquama ferri: eiuſdē virtutis ſunt. Ferrugo calida eſt ⁊ ficca in ſecūdo gradi Squamā ferri eſt illud latuꝫ ⁊ tenue: qd̓ euolat a ferro ꝑ cōcuſſionem. Ferrugo aūt ꝑ exuſtioneꝫ liqueſ cit a ferro. ⁊ habet virtutem deſiccaudi et attenuandi. Ad attenuationē ſplenis valet vinū: in quo ferrum car dens extīctum fuerit: multū em̄ ſubtile eſt. Cōtra opila tionem ſplenis ⁊ epatis ex longo temꝑe datur. Puluiſ ſubtiliſſimus ferruginis cuꝫ vino calido vomitū in mul ta quantitate ꝓuocat: etiam in tantū ꝙ ad morte ducit. vnde poſt impetum vel in impetu debet dari aqua: in qͣ lapis magnes tota nocte iacuerit: ⁊ puluis eiuſ in aqua detur. reprimit em̄ violentiā eius ⁊ ſiſtit vomitum eiuſ atteſtante dyaſcoride. ſed ibi vomitus ꝑiculoſus eſt: vn̄ de nō laudo fieri. Cōtra emorroidas. puluis eiꝰ ſcilicet ferruginis vel ſquamē ferri ſubtilis cōficitur cuꝫ ſuccō tapſi barbati: ⁊ bombicem intinctā ſuꝑponit ſibi patie et optimum eſt. ¶ Auicēna in ſecūdo ca. Scoria ferri eſt fortioris exiccationis om̄ibus ceteris. In ip̄a ē vi tus ſoluens aquā. Eſt aūt ſicca in tercio gradu. Eriſqͣꝫ ſcoria ei ꝓpinquā. Relique vero minus ꝓpinque et mi nus ſunt calide. omneſqꝫ ſunt exiccatiue: et exiccant hū miditates. Scoria ferri reſoluit apoſtemata. Cōfert aſ ſperitati palpebraꝝ. Confortat ſtomachū. ⁊ exiccat̉ hū miditates eius ſpongia: remouetqꝫ mollificatione eius quādo potui datur in vino antiquo ⁊ admixtū: phibet Liber Octauus aūt impregnationem ⁊ fluxū emorroidarum. fluxumqꝫ menſtrui ſanguinis abſcindit. ⁊ eſt in eo vltima. ſimilit̓ et in vrina. Anū quoqꝫ coartat linita. ¶ Idem in eod̓ zimar ferri eſt ſtipticum ⁊ corroſiuum. Erugo ferri vti lis eſt ſuꝑ eriſipilam ⁊ ſuꝑ bothor ⁊ ſuꝑ podograꝫ. Ui num ⁊ aqua in quibꝰ ferrū extinguitur cōſumit apoſte mata ſplenis: et ꝓdeſt mollificationi ſtomachi ⁊ debili tati eius. Scoria eius ſoluit aquā. ⁊ erugo eius eſt ſtip tica. Exiccatqꝫ emorroidas ſuppoſita. Beniqꝫ vinū in quo extinguitur ferrū: retinet ſolutionem antiquam et dyſenteria. ¶ Ideꝫ in li. iiii. Ex limatura ⁊ ſcoria ferri accidunt quādoqꝫ dolor vehemēs in ventre: et ficcitas in ore: ⁊ inflatio: ſuꝑatqꝫ dolor capitis. Cura eius ē vt detur in potu lac cum roſaceo ⁊ violaceo oleo. ſuccꝰ foli orum de ſalicibus quaſſatoꝝ cū aceto ſuꝑ capitaⁱ eoruꝫ Batur etiā quādoqꝫ in potū aliquid de magnete vt ag gregetur id quod ſeꝑatum eſt ad ip̄m. deinde adhibent̉ ¶ IVIII. ſolutiua. ¶ De quibuſdam metallis cōmixtis electro et corintheo ¶ Iſidorus. Lectru dicitur: eo ꝙ ad radios ſolis clariꝰ au ro argentoqꝫ reluceat. Sol em̄ a poetis vocat electron. defecacius em̄ eſt hoc metallū om̄ibuſ metallis. Huius tria ſunt genera: vnū quod ex arbore pini fluit: ⁊ ſuccinū dicitur. Alteꝝ mētalluꝫ quod natu raliter inueītur: ⁊ in p̄cio habetur. Terciuꝫ quod fit de tribus ꝑtibus auri ⁊ vna argenti. Quās ꝑtes etiaꝫ ſi naturale ſoluas: inuenies. vnde ⁊ nichil intereſt: natum ſit an factū. vtrūqꝫ em̄ eiuſdem nature eſt. Electruꝫ qd̓ eſt naturale eſt eiuſmōi nature vt in ꝯuiuio ⁊ ad lumīa clarius cunctis mētallis refulgeat: ⁊ venenum prodat. Nam ſi ei venenū infundas ſtridorē edit et colores va rios in modum arcus celeſtis emittit ¶ Ex libro de na tura reꝝ. Electrū duplex eſt: artificiale: quod ex auri et argenti mixtura cōficitur. Et naturale quod in colore quidē ſimile eſt: ſed in virtute p̄ſtantius. Rariſſime au tem inueītur. ⁊ ſophiſticatū auro difficilime diſcernit̉. Sed vas ex vero et naturali electro venenuꝫ ꝓdit. Cui ſi venenū infūdatur: ſtridet: quaſi violentiā paſſuꝫ. ⁊ cō lorem ꝑdit: vſqꝫ dum igne purgetur. Metallū hoc con ſeruatiuū eſt. vnde olim in locellis ex electro: magnoruꝫ corꝑa cōdebantur. ¶ Plinius libro. xxxiii. In auro vbi cunqꝫ argenti eſt quinta portio: electrū vocatur. Scro bes hmōi reꝑiuntur in auro canaliēſi: fit et cura electꝝ dum argento additur auꝝ. quod ſi ꝓportionem quinta excedit incudibus nō reſiſtit. Electru natura eſt clariuſ argento ſplendore ad lucernaꝝ lumīa. Quodqꝫ natiuū exiſtit: venena dep̄hendit. Nam in calicibuſ arcus: cele ſti arcui ſimiles: cū igneo ſtridore diſcurrūt: geminaqꝫ ratione p̄dicunt. Electro teſte homero autoritas fuit qͥ menelai regia auro electro argēto. et ebore fulgere tra dit ¶ Gloſa ſuꝑ ezechiel̓. Electruꝫ ex auro et argento cōpoſitum eſt. Dumqꝫ argentū miſcētur: in claritatem creſcit. Et aurū a fulgore ſuo palleſcit. vn̄ in ezechielis viſione: ꝑ electrū recte ſignificatur xp̄us mediator dei et hominū. dum em̄ humanitas eius in maieſtatis glo ria excreuit: diuinitas a ꝓprii fulgoris potentia huma nis oculis ſe temꝑauit. Sicqꝫ dum in eo palleſcit aurū fulget argentū. Electrū vero in igne. deus homo in ꝑſe cutione. ¶ Iſidorus: Corinthiū eſt cōmixtio oīm me talloꝝ. Quod caſus pͥmum miſcuit: corinthus cū caꝑe tur incenſa. Nam dum hāc ciuitatem Annibal cepiſſet Omnes ſtatuas eneas ⁊ aureas et argēteas in vnum rogum ꝯgeſſit ⁊ eas incendit. Ita ex hac cōmixtione fa bri ſuſtulerūt: ⁊ parapſides fecerūt. vnde vſqꝫ hodie ſi ue et ex ip̄o ſiue et ex eius imitatione es corinthiuꝫ vel chorinthia vaſa dicūtur. ¶ LIX. ¶ De moneta et nūmo ¶ Idem. Oneta inde appellata eſt: quia monet: ne qua fraus vel malicia in pondere aut metallo fiat. Numi vero a numa romanoꝝ rege dicti ſunt: q̄ eos primū apud latīos: imaginibꝰ notauit: ⁊ titl̓o ſui noīs p̄ſcripſit. Itaqꝫ nūmiſma eſt ſolidus aureus vl̓ ar genteus aut ereus: ſic dictum: quia noībus principum effigiebuſqꝫ quōdaꝫ ſignabatur. In nūmiſmate vt ſupͣ dictum eſt. tria queruntur: ſcꝫ metallū: figura. ⁊ pōdus Si ex hiſ aliquid defuerit: nūmiſma n̄ erit. Antiqͥſſimi aūt nōdum auro argentoqꝫ inuento: ere vtebātur. Nā prius erea pecunia in vſu fuit: poſtea argentea: deinde aurea. Sed ab eo quo cepit: et nomē retinuit. ¶ Plini. vbi ſupra. Seruius pͥmꝰ es ſignauit. Antea vero rudi vſus rome thineus tradidit. ſignatū autē eſt pecudū no ta: vnde et pecunia dicta. maximꝰ cenſus. ex. milia aſſiū illo rege fuit exactus. Argentum vero anno vrbis. d. lxxxv. quinto fabio cōſule eſt ſignatum quinqꝫ ānis an̄ bellum punicū. placuitqꝫ denariꝰ ꝓ. x. libris eris. Qui narius ꝓ quīqꝫ. Seſtertium ꝓ dypōdio ac ſemiſſe. libre aūt pōdus eris īminutum eſt bello punico pͥmo cuꝫ im penſis reſpublica non ſufficeret. Conſtitutūqꝫ vt aſſes ſextātario pōdere ferirentur. Ita quīta ꝑte lucrifacta: diſſolutum es alienū. poſtea vero annibale vrgēte Quī to fabio maximo dictatore aſſes vnciales facti. placuit qꝫ denariū. xvi. aſſibus ꝑmutari. Quinarium octonis Sexterciū quaternis. Ita reſpublica dimidiū eſt lucra ta. In militari tamen ſtipēdio: ſemꝑ denarius pro decē aſſibus eſt datus. Mox vero lege papyriana ſemiunci ales facti ſunt aſſes. Liuius druſus in tribunatū plebiſ argento miſcuit octauam ꝑtem eris. Nūmus qui nunc appellatur victoriatus. quia ſcilicet victoria ſignatꝰ: le ge clodia eſt ꝑcuſſus. Antea ſiquidē loco mercis habe batur: ex illirico aduectus. Aureꝰ vero nūmus poſt an num. lxii. ꝑcuſſus eſt: ꝙͣ argenteus. ita vt ſcrupulū vale ret ſeſterciis vicenis. verū a numa pͥma eſt auaricie ori go fenore excogitata: queſtuoſaqꝫ ſegnicia. Nec paula tim rabie quādā. non iam auaricia ſed auri fames exar ſit vtpote Sepeiꝰ Claudius. C. grachi familiaris: ca put eius auro repenſum exciſum: ad opimiū tulerit. plū boqꝫ in os addito: parricidio ſuo rempublicā etiā circū ſcripſerit. Nec iam quiritum aliquo: ſed vniuerſo noīe romano infami. Rex mithridates auruꝫ in os infudit aquilio duci capto. hec parat cupido habendi: peſſimuꝫ ergo ſcelus fecit: qui pͥmum ex auro deuarios ſignauit quod et ip̄m autore incerto latet. populus quideꝫ roma nus ne argento quidem ſignato ante pirrū regem deui ctum vſus eſt. vtina ē vita in totum abdicari poſſꝫ auri ſacrā famēs. Multo felicius euū fuit: cuꝫ res ip̄e ꝑmu tabātur inter ſe. LX. ¶ De ſpiritibus mineralibus ¶ Auicēna in libro alchimīe de anima Piritus aūt minerales ſunt ſulphur: Auripio mentum: Sal hāmoniacum: Mercurius. Spi ritus inquā ſunt: quia ꝑ eos imprimitur corpꝰ vt poſſit cum anima cōiungi. Corꝑa quideꝫ ſunt: ſꝫ ab alijs corꝑibus differūt. quia ſublimātur hec et nō alia. Ideo dicuntur ſpūs: quia nulla res ſine ſpiritu ſublima ri poteſt. Lapis enim ꝑ ſe non aſcēdit. ſic nec alia corꝑa Iſta vero ꝑ ſemetip̄a aſcendūt .i. ſublimātur ⁊ ſoluunt̉ leuiter: ⁊ faciunt alia ſolui. et cremant: et infrigidant: et ſiccant: et humidāt quatuor elemēta. ¶ Ex doctrina al chimie. vide ergo ꝙ in viſceribus terre virtutem mine ralē habentis: fit generatio ſpirituuꝫ et corpoꝝ. Spūs quidem ſunt quatuor: ſcꝫ ſal hāmoniacum: ⁊ ſulphur: et argentū viuū: ⁊ arſenicū. Corꝑa vero ſex: ſcꝫ auꝝ argē tum es ⁊c. Ex p̄dictis em̄ elementis minere generātur aliquādo corꝑa munda: vt auꝝ ⁊ argentū. Aliquādo ī munda. vt es ⁊ ferruꝫ. Nam ex argēto viuo puro albo coagulato a virtute ſulphuris albi nō vrentis: generat̉ Liber Octauus materia in minera: que ꝑ fuſionem cōuertitur in argen tuꝫ. Ex ſulphure aūt mundo: claro rubeo: nō habēte in ſe virtutem adurenteꝫ: Et ex argento viuo bono: claro: a ſulphure coagulato: generatur aurū. Porro ex bono argento viuo: ⁊ ſulphure habente virtutem adurenteꝫ generatur es. Ex prauo aūt ſulphure: ⁊ prauo argento viuo ferrū. Ex bono vero argento viuo: ⁊ prauo ſulphu re nō bene ꝯmixto: ſtannū. Ex prauo argento viuo: ſcꝫ pōderoſo ⁊ luteo: ⁊ prauo ſulphure fetido ac debili: plū bum. He oꝑationes: quas natura facit in mineralibuſ et has alchimiſte conātur. Dicūtur aūt ſpūs: vel habe re ſpūum naturā: quecūqꝫ ignem fugiūt. hec em̄ que di cūtur corꝑa: natura facit. vnde et fixa dicuntur. Itaqꝫ cūcta etiā que egrediūtur de plāta vel alia re ꝑ diſtilla tionem: hn̄t naturā ſpūum quia fugiunt ignem. et om̄e tale dicitur volatile ac fugitiuū. vnde ⁊ argentū viuuꝫ a ſapientibus alchimie ſeruus fugitiuus vocatur: It firmitatis āt ſpūum duplex eſt remediuꝫ: ſcꝫ in eoꝝ fixi on. et eoꝝ coloratione. Qd̓ aūt nō fugit ignē: dicitur fixum. ſicut corꝑa lapiduꝫ ⁊ mētalloꝝ. Hoc tamē ſcd̓m magis ⁊ minus. Nam vt vera loquamur. Nulluꝫ genꝰ mētalloꝝ eſt vere ⁊ omnino fixum. ita ſcꝫ vt non paula tim fugiat igneꝫ. p̄ter ſolū auꝝ examinatū. hoc em̄ nec fugit ignē nec ab ip̄o minuitur. ſed potius rectificatur ⁊ humectatur. Circa hec et ſimilia ſcd̓m p̄fatum modū negociātur alchimiſte: et hec eſt eoꝝ materia. ¶ LXI. ¶ De argēto viuo et eius origine vel natura ¶ Iſidorus. vbi ſupra. Rgentū viuū dicitur: ꝙ excidat materias qui bus iniicitur. hoc ⁊ liquidū quia ꝑcurrit. Inue nitur autē ſpēaliter in metallis: ſiue in fornaci bus argentariis: guttaꝝ cōcretione tectis inherēs. Se pe etiam in ſtercore vetuſtiſſimo cloacaꝝ: vel puteoꝝ li mo. fit etiam ex minio cōcule ferree impoſito patena te ſtea ſuppoſita. Tūc em̄ circūlito vaſculo circumdantur carbones: ſicqꝫ argentū ex minio diſtillat. ſine hoc neqꝫ argentū: neqꝫ es inaurari pōt. Tante aūt virtutis eſt: vt ſi ſuꝑſextariū argenti viui: centenariū ſaxum ſuper ponas. oneri ſtatim reſiſtit. Sin aūt auri ſcrupulum: le uitatem eius raptim ſinu recipiet. Ex quo intelligitur: Non pōdus ſed naturā eſſe cui cedit. Seruatur at me lius in vitreis vaſculis: Nam ceteras materias ꝑforat potui aūt datum interficit pōderis cauſa. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Argentū viuū venenum eſt omniū rerū exedit ac ꝑrumpit vaſa ꝑmeans tabe dira. Om̄ia em̄ innatāt p̄ter auꝝ. Id vnū ad ſe trahit. Ideoqꝫ optime purgat ceteras eius ſordes expuens: crebro iactatu fictilibus in vaſis: ita viciis abiectis. vt et ip̄m ab auro diſcedat: in pelles ſubactas effunditur. ꝑ qͣꝫ eas ſudoris vice de fluens puꝝ relinquit auꝝ. Ergo ⁊ cum era inaurantur ſublitū brateis ꝑtinaciſſime eas retinet. Uerū pallore detegit ſimplices: aut p̄tenues brateas. Huiuſmodi li quor eternus venis argēteis vomitur. ¶ Auicēna vbi ſupra. Argentū viuū ſubtus terrā naſcitur: ꝓpter hūi ditatem magnā ī loco illo exiſtentē. Et hoc eueīt ꝓpter ſolem ⁊ aerem: qui tangūt euꝫ. Ideoqꝫ efficitur currēs ꝓpter humiditatem ⁊ frigiditatē: que in eo ſunt: nec ef ficitur niſi in loco frigido. ¶ Ex li. iiii. metheororum. Argentū viuū ē liquefactiuū: et rare ſubſtātie ac debi lis ꝯpoſitionis. Eſt em̄ vt aqua: que miſcetur cuꝫ terra nimia ſubtilitate ſulphurea. mixtione forti: donec nō qͥ eſcit ſuꝑficie plana. Et hoc eſt ex ſiccitate magna: que ī eſt illi. ⁊ ideo non adheret tangenti. Eſtqꝫ albedo eiꝰ ex claritate aque illiuſ. Et ex albedine terre ſubtilis: que ē in eo. Et ex admixtione aeris cum ea. ꝓprium aūt eius ē ꝙ ex vapore ſulphuris coagulatur. ¶ Ex libro de va poribus. Argentū viuum aufert frāgibilitateꝫ ex ſicci tate ꝓuenientem: vt patet in ſtateris. Stannū quippe li quefactum: ⁊ poſtea in aceto infuſum. vbi eſt argentum viuum: ſtatim penetratur ex ſubſtantia argenti viui. et etiā ex ſubſtantia aceti coadiuuāte ad penetrabilitateꝫ et tunc humiditas argenti viui ſiccitatem aufert ſtāni et eius humiditatem remollit: p̄terea viuū argentuꝫ lſa mine argenti cum argento eſt ꝯſolidatiuū. Quod io fit vt dicit ph̓us. quia cōmunicat in radice cū omni metala lo. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Argentū viuū eſt reuera calidum et humidū in quarto gradu. licet in quibuſdā libris inueīatur eſſe frigidū. Extinctum pōt alii rei ad miſceri. Sed viuū nō. Optime ſeruatur ī vaſis vitreis et loco frigido: poſitum em̄ in calidū exalaret in fumuꝫ Pōteſt aut fieri albū ⁊ rubeum cū ſulphure: fertur em̄ de facili omnes colores reciꝑe. Si extinguatur cū pino uedīe apparebit quaſi terra. et ſic inter ollas artificiole crematum: extrahitur ab igne claꝝ malliabile et tracta bile ad modum argenti. ad maxima firmacula faciēda. Beniqꝫ ſine argēto nō poteſt fieri deauratio cūqꝫ argē tum nō ꝯſolidetur argento medio argēto: hoc videtur bene fieri cum argento viuo. ¶ XXII. De operatione ipſius in alchimīa ¶ Ex libro de aluminibus et ſalibus Rgentū viuū eſt frigidum et humiduꝫ elemen tum: Ex quo deus creauit om̄es mineras. ⁊ eſt aereum fugiens ab igne. cū ergo infigitur ei q̄ libet fixio efficit oꝑationem ſublimē. ⁊ eſt ſpūs in imie ſolum. nec eſt ei in mūdo ſimile ꝓfundans in om̄i corꝑe erigens ip̄m ⁊ conuertens de diſpoſitione in diſpoſitō nem: de colore in colorem: quādo agitur cū eo ⁊ ꝯmiſce tur ei. Ip̄m eſt etiā quod mortificat ⁊ viuificat. exiccat: humectat calefacit: infrigidat: Et facit ꝯtrariam oꝑati onem ſcd̓m menſura ſui regiminis. Et ignis quidē per dit omnē rem: ac finit et diſꝑgit eam temꝑe breui vl̓ lō go: niſi argentū viuum. Suꝑ ip̄m enim nō poteſt neqꝫ ꝯmedit ip̄m. ſed fugit ab eo. Ingeniauerūt aūt ei phile ſophi p̄tendentes modos ingenioꝝ: ſcꝫ mortificationē ſublimationeꝫ ſolutionē. Hec ſunt quatuor ſpēs ip̄ius regiminis ingenioſe a philoſophis inuēte: quas oportꝫ p̄cedere fixionem: donec ſcꝫ paulatim fiat expectās ig neꝫ. Ip̄mqꝫ cū mutatur mutat. ⁊ perit eius nigredo: ac ſonitus. albificat in viſione oculi. ⁊ rubificat in ſucceſt one. Et acetū eſt attrahens. ⁊ aqua aggregās ⁊ oleum mollificans. Eſtqꝫ pater mineraliū omniuꝫ: ſeruus quo qꝫ fugitiuus: qui ⁊ auro ſe p̄tulit ⁊ ip̄m vicit. Bixit er go auꝝ ei. Quāto prefers te michi. Et ego ſum dn̄s la pidum execrans ignem. Reſpondit ei vtiqꝫ ſed ego ge nui te. et ex me natuꝫ eſſe te noſcis. Et vna ꝑs ex me vi uificat multas de te: ⁊ tu auaꝝ es non dans ex te aliqͦd ꝑ ꝯꝑationem ad me ¶ Auicenna vbi ſupͣ. Argentum viuū. vt ſuꝑius dictum eſt. efficitur currēs ꝓpter humi ditatem ⁊ frigiditatē: que ſunt in eo. Nec efficitur niſi in loco frigido. Ideo etiam effugit de igne quia maior ꝑs eius eſt aqua: que eſt igni cōtraria. Quādo vero ca lere incipit: deſiccatur et aſcendit ſicut ignis. Et ſi mul tuꝫ ignē ei dederint: ⁊ ſit in loco clauſo: recedit inde hu miditas: ⁊ vertit ſe in colorem ignis accidentalē: dicūt qꝫ naturales ꝙ eſt auꝝ viuum. ¶.LIII. ¶ Qualiter argentum viuum ſit elementuꝫ oīm liquabiliū ¶ Ex libro quarto metheororū Rgentū vinum. vt dictuꝫ eſt ſupͣ. eſt lique facti uum ⁊ miſcetur plūbo ⁊ huiuſmōi corꝑibꝰ. qm̄ hoc eſt de ſubſtantia eoꝝ. videtur aūt ꝙ argen tum viuū et que illi ſunt ſimilia ſunt elementū omniū liquabiliū: quoniā alia liquabilia cū liquātur: ad ipſuꝫ ꝯuertūtur. Sed nō liquātur niſi calefacta. Et cū liqua ta fuerint: apparent rubea. vt apparꝫ in plūbo. quod ꝓ culdubio cum liquatur eſt argentū viuum. ſed nō liqu tur niſi calefiat. Et cum liquefactū fuerit ꝯuertitur ad calorem ꝯmunem omnibꝰ liquabilibus ſcꝫ igneum. Et ideo miſcetur argentum viuū cum iſtis corꝑibus: quia Liber Octauus eſt de ſubſtantia eorum. Sed iſta ab eo differunt in cō poſitōe ſua: eo modo quo differt argentū viuuꝫ a ſuis ſimilibus. Et permixtōnes que miſcentur cum illis: do nec ꝯgelātur. et quidem ſi fuerit argentum viuū puru coagulabit illud vis ſulphuris albi. nō vrentis. ⁊ illud eſt optimuꝫ: quod recipere pn̄t alchimiſte: vt cōuertant rpō̄m in argentuꝫ. Si aūt fuerit ſulphur mūdū: optimū rubore clarum: Et fuerit in eo vis igneitatis ſimplicis vreutis: erit res optima: et alchimiſte cōuertunt illud ī auꝝ. Ꝙ ſi fuerit argentum viuū bone ſubſtātie et ſul ph̓ur non puꝝ: cui inſit vis adurens ꝯuertit ip̄m in es ſi vero fuerit argentum viuū malum: non mundū poro ſum: terreum: ſulphur quoqꝫ nō mundū: fiet ex eo terrū porro ſtānum videtur habere argentum viuū bonum. ſulphur vero malum. Et hec bene nō mixta: ſed tamꝙͣ ꝑ parua ꝯpoſita. et ideo bene fit tale: plūbi vero groſſi argentum viuū malum eſt ac pōderoſuꝫ et luteū. et ſul phur eius malum. mali vaporis et fetidi ac debilis. vn̄ nō bene gelatur. Artifices aūt faciūt gelatōem fere ſē ſibilem artificialiter ꝙͣuis artificialia non ſunt eo mō quo naturaliā nec tā certa qm̄ ars debilior eſt natura. Nec eam cōſequitur ꝙͣuis multum laboret ¶. Actor. His aūt verbis libri metheoroꝝ cōſonat ſentētia libri de aluminibus et ſalibus: videlicet ꝙ argentuꝫ viuū ē elemētū: ī quo deꝰ creauit om̄es mineras ¶ LXIIII. ¶ De virtute ipſius in medicina. onſtantinus in libro graduum Rgentum viuū calidum eſt in quarto gradu et humidum. pediculos capitis occidit. et repti lia omīa cuꝫ litargiro et aceto et oleo. fitqꝫ bo num ad curadum ſcabiem: fit etiā vugentum ad puſtu las optimū. ¶ Auicenna in ſecundo canone medicine. Argentuꝫ viuū aliud generatur ex minera ſua purga tum. Et aliud extrahitur ex lapide minere ſue cū igne: ſicut auꝝ ⁊ argentum: qui ſcꝫ lapis minere eius quādo purus eſt: nō ꝑmiſcetur eī terra ⁊ lapides. Habet autē colorem nizifur .i. cinabrii et eo fortiorem: frigidum eſt et humiduꝫ in ſecūdo gradu vel in. iii. Sublimatū qͥdē ſtipticum eſt. Extinctum aūt cū oleo roſato medicamē eſt pediculoꝝ: et lendium et ſcabiei: et vlcerum maloꝝ. ¶ Platearius vbi ſupra. Argentum viuū caliduꝫ eſt et humidum in quarto gradu. Nā calidū eē ex effectu ꝓbatur. quia diſſoluit. incidit ⁊ penetrat. Sed quia val de frigiduꝫ actualiter eſt. frigidum ab autoribus qͥbuſ dam iudicatur. In terra generatur. Et ab ea quaſi aqͣ fluens ꝓducitur. Biutiſſime cōſeruatur: ſed in vaſe ſoli do: et in loco frigido. Habetqꝫ virtutem diſſoluendi ⁊ penetrandi. farina lupinorum amarorum decoquitur ī aceto fortiſſimo vſqꝫ ad ſpiſſitudineꝫ ⁊ argenti viui ex tincti facta ꝯmixtōe: caput patientis ex abūdantia pe diculoꝝ pungitur ꝑ diſcriminalia. Ext inguitur autem vel cū ſaliua. vel fricatur cum cinere et ſaliua. Aut cuꝫ capillis et ſaliua. Aut cuꝫ puluere oſſis ſepee et ſaliua. melius aūt dicitur extingui cū alteri rei pōt admiſceri Niſi eī ſic extinguatur: ip̄ius ad aliud nō fit admixtio Ignis aūt ex actōne facile extenuatur in fumum. deni qꝫ nec in re actualiter calida ponendū eſt: quia extenua retur in fumū. fumuſ aūt argenti viui aſtātibus obeſt. Cōtra ſcabiem aūt vnctum: oleo paꝝ calefacto miſcet̉ acetuꝫ: de inde litargiꝝ: et ceruſa puluerizāta bulliūtur ad ſpiſſitudinem mellis. Et refrigeratis argentū viuū imponitur: et vſui reſeruatur. Cuꝫ axungia quoqꝫ gal linacia argentum viuū et ceruſa cōficiuntur. Et hoc fa cies inuncta clarificatur et dealbatur. ¶ LXV. ¶ De ipſiꝰ potōne ac fumigatōne venenoſa. ¶ Iſidorus Rgentum viuū potui datum interficit cauſa poderis. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Diaſcori Ades quoqꝫ dicit. ꝙ argentū viuū bibenti mortē tribuit. Euadere tamen poterit: qui hoc biberit: capri num lac bibendo ac ſe mouendo. vl̓ etiā bibendo vinū addito abſinthio ſynapi vel yſopo. Cuicūqꝫ mēbro ad heret ip̄m ꝑcutit et corrodit. Quod ſi ad ignem ponat̉ deſtruitur: fumūqꝫ facit. cui .ſ. fumo quiſqͥs a ꝓpinqͣue rit: mox eius mollificabūtur oſſa: om̄eſqꝫ nerui atqꝫ la certi. Et oīa membra que ꝓpter motum volūtariuꝫ ſūt ſcꝫ ꝯpoſita. vnde pleriqꝫ incidūt in paraliſim: ī tremo rem ac ſurditatem: ⁊ actōis corruptōem aīate. Beniqꝫ quocumqꝫ loco fumꝰ argenti viui fuerit. omīa reptilia fugiunt aut moriūtur ¶ Platearius vbi ſupra: Argē ti viui fumꝰ vt dictum eſt aſtātibuſ obeſt qͥa ſcꝫ remolli endo neruos paliſim operatur: ore etiā receptum vl̓ au ribus inmiſſum occidit. mēbra diſſipādo. Si tamē fue rit ore receptum. detur lac caprinū in multa quātitatē et patiens ſit in motu. vel detur vinū decoctōnis yſopi et abſinthii. Hec em̄ ſunt ad ſalutē remedia ¶ Auicē na vbi ſupra. Argentum viuū ſublimatum interficit. ꝓpter vehementem inciſionem. et eiꝰ cura fortis eſt bi bere lac et vomere. Sed galienus dicit: hoc ſe exꝑtum nō fuiſſe. Dicūt et quidā ꝙ extinctū interficit: qꝛ quid quid ei obuiat ſua grauitate corrodit. Interficit etiaꝫ murem. Et ex eius fumo fugiunt vermes et ſerpentes venenoſi. Item vapor eiꝰ facit accidere paraliſim: tre morem: fumus eius deſtruit viſum ac auditū. Et facit oris fetorem: cum tranſit ꝑ ip̄m. ¶ Idem in libro quar to. Argenti viui extīcti venenū eſt de genere medicina rū acutaꝝ calidaꝝ. Mordicatōi et inciſioni ⁊ pūcture corroſionis aptum. Potatum vero plurimū non nocet. ſed egreditur ꝑ inferiorem regionē. porro in aureꝫ infu ſum facit dolorem vehementē: ⁊ accidit cōmixtio ⁊ qn̄ qꝫ ſpāſmus. Et grauedo illius lateris. Quādoqꝫ etiaꝫ epilenſia vel apōplexia. ꝓpter leſionem cerebri cū frigo re ip̄ius. Extinctū autem ⁊ ſublimatū eſt malū nociuuꝫ inciſiuū litargiro ſimile ex punctura: et inteſtinoꝝ torſi on. ⁊ ſanguīs deambulatione. ⁊ lingue grauitate. ſto machi qꝫ grauedine. Corpus etiā apoſtematur: ⁊ vrīa retinetur. Cura extincti potati eſt: vt poſt vomituꝫ mir ra cū vino ⁊ aquāᵉ mellis detur. ⁊ cliſterizetur. Cū aūt in aure effuſum eſt: declinet caput inquantū pōt. Stāſ qꝫ ſuꝑ vnū pedem ſaliat ſuꝑ aliā ꝑtem. vel manu ſuſpē datur: vt cōcutiatur argentū viuū ⁊ egrediat̉. LXVI. ¶ De ſulphure et eiꝰ natura. ¶ Iſidorus. Uphur dicitur qꝛ igne accēditur. Uerū igniſ eſt. Nam vis eius ab aquis feruētibus ſentit̉. Nec aliqua res facilius accēditur. Naſcitur inſulis eloris inter ſiciliam ⁊ vtaliā: quas ardere dicūt. Inueītur ⁊ in alijs locis effoſſum. huiꝰ genera quatuor vnum quod effoditur. trāſlucet: ⁊ viret: quo ſolo ex om nibus generibus medici vtūtur. Alterū quod glebam appellant. vſibus tantū fullonuꝫ familiare. Tercium li quor eſt: vſus eius ad lanas efficiēdas: qꝛ candorē mol liciemqꝫ preſtat. Quartum ad licinia maxime cōficien dā aptū. Sulphuris tāt̉a vis eſt: vt morbos comitialeſ nidore ſuo ꝯprehendat. Impoſitū ignibus ardēſcēs in calice vini: prunaqꝫ ſubdita circūferenſ ex ardeſcētis re ꝑcuſſu pallorem dirū velut defunctoꝝ effundit. Pli nius libro. xxv. In generibus terre ſcd̓m regiones vel maxīe naturaꝫ: mira vis eſt ſulphuris quo plurima do mātur. Naſcitur in eloiis inſulis. Sed nobiliſſimuꝫ in melo inſula. In italia quoqꝫ inueītur in agro neapolita no campanoqꝫ collibus qui vocantur leucogabi ē cuni culis effoſſum igni ꝑficitur. pͥmum genus greci apyrō appellant qd̓ ſolidum hoc eſt gleboſum naſcitur. Eoqꝫ ſolo ex omnibus generibꝰ medici vtūtur. Cetera nāqꝫ liquore cōſtant ⁊ cōficiūtur oleo incocta. viuū aūt effo ditur tranſlucens ⁊ virens. Secundum vocatur gleba fullonum tantū officiis familiare. Tercium egula. Cui vnus tantū eſt vſus ad ſuffiendas lanas. qm̄ candoreꝫ Liber Octauus tantum molliciem qꝫ cōfert. Quartum ad licinia confi cienda maxime valet. Impoſitum igni comiciales mor bos nidore ſuo dep̄hendit. Luſit eo anaxilaus candens in calice nouo pruna ſubdita circūferens. Ex ardeſcen tis reꝑcuſſu ⁊ pallorem dirū velut defunctoꝝ conuiuis effundente. Sentitur vis eius ⁊ in aquis feruentibus. Neqꝫ alia res facilius accēditur. quo apparet ignium vim magnā etiam ei ineſſe fulgura et fulmīa quoqꝫ ſu phuris odorē hn̄t: Et lux ip̄oꝝ eſt ſulphurea. ¶ Actor ſulphur calidum eſt: fetidū: tenax: duratiuū. Accenſum autem plus fetet. LLXVII. De regimine et oꝑatōe ipſius in alchimia ¶ Ex libro de aluminibus et ſalibus Ulphuris natura ac regimen ip̄iꝰ eſt: ſicut arſe uici. Quod aūt de ip̄o cōſideratur: eſt remotio aduſtionis eius. Et deletio oleagītatis. et albi ficatio ip̄ius equaliter ſicut arſenicū. Huius generis rubeū meliꝰ eſt. De arſenico dicetur inferiuſ. ¶ Actor Ex ſupͣdictis vero patet: ꝙ ſulphur. ſicut ⁊ argentū vi uum. eſt elementū omnis minere metalloꝝ. Nam ex ar gento viuo puro et albo. vt ſupͣdictum eſt. a virtute ſul phuris albi nō vrentis coagulato: generatur materia in minera: que ꝑ fuſioneꝫ cōuertitur in argentū. Ex ſul phure aūt claro: mūdo: rubeo: nō habente in ſe virtutē adurentē. ⁊ argento viuo bono: claro: a ſulphure cōge lato: generatur auꝝ. porro ex bono argento viuo et ſul phure habente virtutem adurentē generatur es. Ex p̄ uo aūt ſulphure ⁊ prauo argento viuo ferruꝫ. Ex bono vero argento viuo et prauo ſulphure nō bene cōmixto ſtannū. Ex prauo argento viuo ſcꝫ pōderoſo et luteo et p̄uo ſulphure debili ac fetido nō bene gelatis plūbum. Ex libro de vaporibus: Sicut aūt cum ignis attra hit humiditatē cupri: nigreſcit cyphus argenteus in ig ne. Sic quādo ſulphur vel etiā auripigmentuꝫ pulueri ſatum apponitur ſup̄ cuprū calefactum: nigreſcit cupꝝ Ęo ꝙ auripigmenti ⁊ ſulphuris attrahit ſibi humidū. Ex hoc etiam eſt radix cur hoīes declarare volētes au ripigmentū ⁊ ſulphur: lauant ea in acutis lauaturis: vt in vrina ⁊ aceto: ⁊ lixiuio: ⁊ ſero caprino. vt extrahāt ex eis vnctuoſitatem. que faciebat in eis ad citrinitatem. Cunqꝫ videre volunt: vtrū ſint pure dealbata: et receſ ſit ex eis tota citrinitas: apponunt illa ſupͣ cuprum cali dum. Et ſi quidem nigreſcit puꝝ in illa poſitione: ſciūt. ꝙ hoc eſt ꝓpter vnctuoſitatem: quā extrahit illis: q̄ an te faciebat in illis ad citrinitatem. Nec ex toto receſſit ab eis. ⁊ tunc ſciūt ꝙ non ex toto dealbata eſt ꝑ acutas lauaturas. Si aūt viderint ꝙ cuprū nullo mō nigreſcit ꝓpter illoꝝ appoſitionē: tunc ſciūt. ꝙ ī illis nulla r̄man ſit vnctuoſitas: que faciebat ad citrinitatem et tunc ſci unt illa corpora pure eſſe dealbata ⁊ apta: vt ex eis fiat ſublimatura. Et nota ꝙ ſulphur qm̄ in eo eſt pingue tā ꝙͣ materia calida ⁊ ſicca: ꝓiicit flamam ex ſe ſine alicuiꝰ admixtione. Sepum aūt vaccinū licet pinguius ſit: nō tamē flamā ex ſe ꝓiicit. Et hoc ideo: qm̄ abundat in fri giditate: cuius ſignū eſt quia eſt de animali ruminante quod eſt cōplexionis frigide. ¶ LXVIII. De virtute ſulphuris in medicina. Plinius vbi ſupra. Ulphuris natura excalefacit et cōcoquit. Cor porūqꝫ collectiones diſcutit. ꝓpter hoc talibus emplaſtris ⁊ malagmatibus miſcetur. Renibꝰ etiā ac lumbis in dolore: cum adipe impoſitum: mire ꝓ deſt. Lichenas ē facie: cū therebinti reſina ⁊ lepras au fert. ꝓdeſt ⁊ ſuſpirioſis: purulenta quoqꝫ extuſſientibuſ ⁊ contra ſcorpionis ictus. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Sulphur calidum eſt ⁊ ſiccū in quarto gradu: Unde di aſcorides. Sulphur inquit calefacit: ⁊ diuturnā tuſſim maturat: Saniem pectoris excludit mixtuꝫ cum aceto. valet impetigini et ſcabiei et alopicie. Arbore pomoꝝ citrinoꝝ ex eo fumigata: mox omnia poma cadunt. O ſi roſa atqꝫ rubei panni ex eo fumigentur fiunt albi co loris. mixtum cū melle ⁊ nitro: veteri valꝫ ſcabiei: puſtu lis et putori corꝑis. Puluerizatū corꝑiqꝫ aſperſum ſu dorem egredi ꝓhibet. reuma ⁊ catarrū curat. Cū nitro et aqua mixtum frigidā podogram mitigat. Diaſcori des ⁊ galienus ꝯcordati ſunt dicētes: aquā ſulphureaꝫ puſtulis. ſcabiei. ⁊ impetigini valere: corꝑibus inde lo tis. Morſus reptiliū ⁊ leonū. ⁊ diuturnas febres curat Mulieres etiā conciꝑe nequientes ꝓpter humores ac cumulatos: excludit. ¶ Auicēna in. ii. ca. Sulphur ca lidum ⁊ ſiccum eſt ad quartū gradū ꝑtingens ſubtilia tiuū eſt ⁊ attractiuū. Eſt aūt in medicinis albaras: pro prie dum nō tangit ip̄m ignis. cū aceto ſuꝑ morpheam ponitur. Cum gema albotri mixtū corrodit et eradicar veſtigia que ſunt in vnguibus. ponitur quoqꝫ ſuꝑ adu ſtionem ⁊ adulcerationem. ⁊ abſtergit impetigineꝫ: pro prie cum aceto ⁊ nitro ꝓpter pruritū. aut lauetur ex eo corpus. Suffumigatū: reſtringit corizam. Et cū nitro et aqua linitur ſuꝑ podagram. Cū aceto ⁊ melle poītur ſuꝑ auris ꝯtritionē. ¶ Biaſcorides. Sulphur eligēdū eſt: viuū: colore limpidū: reſplendens ac ꝑlucidum: ac ſi ne lapide. quod miſſum in focū viridem ⁊ pingueꝫ colo rem facit. Naſcitur in meloſda ⁊ lippara: virtus eiꝰ eſt termantica ⁊ dyaforetica ⁊ recorꝑatiua: ⁊ extenuatiua. Tuſſim ꝓhibet. Empicis ⁊ aſmaticis in ouo acceptum medetur reſine mixtum ictus ſcorpionis mitigat. ⁊ dra conis maritimi. pruriginem corꝑis ꝓhibet. Catarrū ei ſuꝑfluum ſudorem corꝑi aſꝑſum tollit. cum nitro ⁊ aqͣ podagricis cōfert. Fumigio reddit auditū: ⁊ litargico curat. Item aceto mixto cū terebintīa leproſos vngueſ excludit. venenis in vino bibitum reſiſtit. ¶ Plateari de ſimplici medicina. Sulphur eſt calidū ⁊ ſiccum in pͥ mo gradu. Terra actione caloris in naturā ſulphureaꝫ mutatur: aquoſis ⁊ terreſtribus ꝑtibus in igneas tranſ euntibus. viuum tale eſt: quale ab ip̄a terre ꝓducitur. Aliud extinctū vel mortuum: quod artificioſe paratur. In calamis eneis vel ferreis funditur. ⁊ ꝑ actionem ꝓ prii caloris cōſumitur. Et in cinerem album ꝯuertitur ſicqꝫ in medicinis ponitur. Et habet virtutem diſſoluē di: ꝯſumendi: attrahendi. LXIX. ¶ De arſenico et eiꝰ natura. ¶ Iſido. li. xix. Rſenicum. qd̓ latine ob coloreꝫ auripigmentū dicitur colligitur in ponto ex auraria materia Avbi et ſandaraca optimū eſt: quod in aureuꝫ co Iorem trāſit. puꝝ et fuſile gracili venarū diſcurſu. Qd̓ vero pallidius. aut ſandarace̓ ſimile eſt. deteriꝰ iudica tur. Eſt ⁊ terciū genus ſquamoſum: quo miſcetur aure us color: vis eoꝝ eſt: vt ſandarace ſed acrior: ¶ Pliniꝰ li bro. xxxiiii. Arſenicum eſt ex eadem materia: qua ⁊ ſan daraca. Quod ex eo optimū: eſt coloris etiā in auro ex cellētis. ¶ Ex li. de vaporibuſ. Cōtingit in aliquo loc terre: ꝙ terreſtre cōpreſſione humidi in ip̄o fit pinguiꝰ: vt ſterquilinio. Nam ꝓpter cōpreſſionem ꝑtis ad ꝑte ⁊ humidi groſſi exalationem: redditur ſterquiliniuꝫ pi ue. In tali caſu cōtingit in cauernis fieri bitumen pig ue: ⁊ ex groſſa pinguedine. tunc veniētibus vētis terre ſtribus calefactis in fundo maris per meatuſ terre: cale factis inquam per ſplendorem ſolis reflexum ab ip̄ſ is ꝑtibus colatis: ꝑ humidum fluens per cauernas terre exalante humido: ꝑtes terreſtres in cauernis exiſtenter habent in ſe ſubtilem vnctuoſitatē: que veniens ad p̄d ctum bitumen admiſcetur illi: et tūc vnctuoſitas eſt du plex Una ſcꝫ que eſt bitumīs groſſi et altera que ē ſūc tilis iſtaꝝ ꝑtium terreſtrium que admixte ſunt ei. porro tali corꝑe cōgelato ꝑ tempus ꝯtingit ip̄m trāſire ī fub ſtantiam auripigmenti ſicut in ſulphuris. hinc auripis mentum duplicē dicimus habere vnctuoſitatem ⁊ ſummi liter ſulphur. Itaqꝫ auripigmentum. vt ſuꝑius de ip̄o Liber Octauus ⁊ de ſulphure dictum eſt. quādo puluerizatū appoītur ſupra cuprum calefactum: nigreſcit cuprū: eo ꝙ ſibi at trahit auripigmenti humidum vnde hoīnes declarare nolentes auripigmentū ⁊ ſulphur: lauāt ea in acutis la uaturis. vt in vrina: in aceto ⁊ lixiuio: et ſero caprino. vt extrahant vnctuoſitateꝫ: que faciebat in eis ad citri nitatem. Cunqꝫ videre volunt vtrū ſint pure dealbata ⁊ receſſit tota citrinitas. apponūt illa ſupͣ cupruꝫ calidū ⁊ ſi quidem nigreſcit cuprū in illa poſitione: ſciūt ꝙ hoc eſt ꝓpter vnctuoſitatem: quā extraxit ab illis. que an̄ fa ciebat in eis ad citrinitatem nec ex toto receſſit ab eis. ⁊ tunc ſciūt ꝙ non ex toto dealbata eſt ꝑ acutas lauatu ras. Si aūt viderint: ꝙ cuprū nullo modo nigreſcit pro pter illoꝝ appoſitionem. Tūc ſciunt ꝙ in illis nulla re manſit vnctuoſitas: que faciebat ad citrinitatē. Et tūc ſciūt illa corꝑa eſſe pure dealbata: et apta vt ex eis fiatꝰ ¶ LXX. ſublimatura. De operatione ipſius in alchimia. Ex libro de aluminibus et ſalibus. Rſenicum eſt calidū ⁊ humidū ⁊ eſt diuerſi ge neris: ſcꝫ rubeum ⁊ citrinū ⁊ laminoſū. cū vtriſ qꝫ non ſit quod fortius neqꝫ quod vehemētiuſ adurat corꝑa. Eſt arſenicū ſimile ſulphuri in ml̓tis oꝑi hus: ⁊ in ſublimatione. ⁊ ī velocitate liquefactionis. et a puitate expectationis ſupra ignē. Citrinū vero diuti us expectat. ꝙͣ rubeum. Et eſt copioſioris tincture: lau dabilioriſqꝫ ſucceſſionis. De ꝓprietatibꝰ aūt eius ē: ꝙ albificat aliud quādo ſublimatur: ⁊ denigrat qn̄ nō ſub limatur. Et adurit dum ꝑmanet viuū. Quod aūt volui tur de arſenico. eius eſt albificatio ⁊ deletio oleoginita tis eius ac remotio aduſtionis ⁊ cōbuſtionis eiꝰ. ¶ E libro de vaporibꝰ. Arſenicū ſiue auripigmentū. vt p̄di ctū eſt. duplicem vnctuoſitatē habet. Et ſulphur ſimilit̓ vnde cū intendimus auripigmentum vel ſulphur ſubli mare: auferimus vnctuoſitatē vnā ꝑ eius ablutionē in vrina ⁊ lixiuio ⁊ aceto ⁊ capͥno lacte. que quidē ablutio nes acute ſunt: ⁊ vnctuoſitatem ex eo auferūt. que ſi re maneret auripigmentū ſublimari nō poſſet. Nam ſtatī incēderetur ⁊ flāma fierꝫ Eo ꝙ illa vnctuoſitas ad ſuſ cipiendum calorē abilis eſt. Nec talia corꝑa ſublimari pn̄t. Etenī bene poteſt eſſe duplex vnctuoſitaſ in aliquo ſicut in carne leonis duplex eſt calor. vnus quem ſem per retinet. Alter quem aliquando amittit. ¶ Ex doc trina alchimie. Cum autem inquireremus aliquid: qd̓ ſi proiiceretur ſuper lique factum adhereret ei ac con miſceretur ac ſubmergeretur in co: nec ipſum corrum peret. Non inuenimus niſi de minerabilibus ſulphur: et de ꝯmixtis arſenicū. Ip̄m tam̄ fugiūt ſine mora. ni ſi ꝙ breuiſſimo tꝑe incipiunt ꝓcedere ad cōuerſioneꝫ cū eo. Inuenimus autem ingenium ꝑ quod illa rectificent̉ Ita vt eis maneat adherentia et deſtruat̉ aduſtio. Cau ſa ſiquideꝫ adherētie liquefactō eſt. Deinde ſimilitudo minereitatis et vicinitatis quaꝫ hꝫ cū eo. ¶ .LXXI. De virtute ipſius in medicina. ¶ Pli. vbi sͣ Rſenici eadeꝫ eſt vis que et ſādarace ſꝫ acrior Tollit digitorum prurigia: carneſqꝫ digitorum et ꝯdilomata. et quidqͥd excreſcit. torretur autē in noua teſta: donec mutet colorem. vt validius proſit. Auicēna vbi ſupra. Arſenicum aliud eſt albū: Aliud rubeum. Aliud citrinum: oīa putrefactiua ſūt et mordi catiua. Eſt auteꝫ calidum in tercio: ſiccū in ſecundo. pi los abradit. et allopicie cum gūmi pini ꝯuenit. Empla ſtrū cum eo fit ſuper vulnera. Cum adipe et oleo cōue nit ſcabiei ⁊ ſabaphat humide. ⁊ putredini. ⁊ abſtergit et adurit cutem. Aſſumitur ad tuſſim antiquā: et ſputū ſanici et ſanguinis. ac quandoqꝫ ponitur in pillulis ad aſma. Miſcetur auteꝫ cū oleo roſato ad bothor ⁊ emor roidas. Quod autem ex eo ſublimatū eſt interficit. Et ex rubeo quidem melius eſt. qd̓ eſt puluerizabile. Arme num. aureum. laminoſum. ſubtile. Album aūt īterficit ¶ Diaſcorides Arſenicū naſcitur in metallis vbi et ſandaraca. Aſſatur aūt in teſta donec mutet colorem ⁊ reponitur. virtus ei ſtiptica eſt: cum calce viua mixtum et corꝑi illitum: tollit pilos. ¶ De ſale hāmoniaco. ¶ Iſidorus. libro. xiij .LXXII. Al hāmoniacum. ī cirenaīa ſub arenis inueni tur. ¶ Plinius libro. xxxi Inuentū eſt ſal inter egiptum ⁊ arabiam. etiā ſqualentibus locis de tractis arenis. qualiter ⁊ ꝑ affrice ſidentia vſqꝫ ad ora culum hāmonis. Ex his quidem cū luna noctibus cre cit. Nam et cyrenaici tractus hāmoniaco ſale nobilitā tur: ip̄o ſic appellato qui ſub arenis inuenitur. Similiſ eſt colore alumini qd̓ ſchiſton vocant. longis glebis ne qꝫ ꝑlucidis. Ingratus eſt ſapore: ſed vtilis medicine. ꝓ batur ꝙͣ maxime ꝓſpicuus. rectis ſciſſuris inſigne. De quo ꝓditur ꝙ leuiſſimus intra ſpecus ſuos. in luceꝫ vni uerſam prolatꝰ vix credibile ingraueſcat pōdere. Cau ſa euidens eſt cuniculorū ſpiritu mādido ſic adiuuante molientes vt adiuuent aque: Adulteratur autē ſiculo. Nec non et cyprio mire ſimili. In hiſpania quoqꝫ cite riore ē gelaeſte ceditur glebiſ pene tranſlucētibus. Cui iam pridem palmā inter omnia ſalis genera. a pleriſqꝫ medicis datam eſſe ꝑhibetur. Eſt aūt ſal hāmoniacum calidum et ſiccuꝫ in quarto gradu ¶ Ex libro de alumi nibus et ſalibus. Sunt quidem multā genera ſalium: ⁊ omnes preꝑati apud ꝯplementū redeunt ad ſalem ham moniacū: qui eſt ſaliū melior ac nobilior in regimine: fix us non fugiens ignem. Et ip̄e quidem eſt oleum. quod coagulauit ſiccitas ignis. huius natura calida eſt ⁊ ſic ca: ſubtilis: penetrās: ꝓfundans: et eſt ſpūs volans ad iuuans elexir. Sine ip̄o em̄ non cōpleretur elexir. Nec exolueretur nec ingrederet̉. ¶ Ex libro quarto metheo roꝝ. Alumē et ſal hāmoniacū ſunt de genere ſalis. niſi quia ignis in ſale hāmoniaco eſt magis terra. vnd̓ et to tum ſublimatur. ⁊ ip̄m eſt cui miſcetur fumus calidꝰ ni mium ſubtilis multe igneitatis. Et eſt coagulatum ex multa ſiccitate ¶ Actor. De ceteris aūt generibꝰ ſalis dictum eſt pleniꝰ ſuꝑius. in tractatu d̓ elemēto aque ac glebis ex aqua cōgelatis. C .LXXIII. ¶ De ceteris mineralibꝰ que media ſūt inter corpora et ſpiritus et primo de alumine. ¶ Ex doctrina alchimīe Ec ſunt igitur. vt dictū eſt ſupͣ. que in minerali bus oꝑatur natura. Cuius oꝑationes imitari conatur alchimia. Quedā etiā alia generātur in terre viſceribus. quoꝝ ꝑtes obtinent vicem ſpūum. Et quedam vicem corpoꝝ. vt ſunt alumen atramentuꝫ et nitrū. ¶ Plinius libro. xxxv. Alumē intelligitur eſ ſe ſalſugo terre. nec minor eſt aut ab eo diſſimil̓ oꝑatio aluminis. ab illa q̄ bituminis. Plura ſūt eiꝰ genera in cypro candidum et nigrū. Exiguaqꝫ eſt coloris differē tia cum ſit vſus magni: quoniaꝫ inficiēdis lanis colore claro candidū et liquidum eſt vtiliſſimū. Econtra vero fuſcis et obſcuris nigrū Auꝝ nigro purgatur. fit autē om̄e ex aqua limoqꝫ. hoc exundātis ē terre natura. Cor riuatur hyeme: eſtiuiſqꝫ ſolibus maturatur. Qd̓ ex eo p̄ cox fuerit: cādidum fit. gignitur in hiſpania et egypto armenia: macedonia: ponto: africa: multiſqꝫ ꝓuinciis. Sed laudatiſſimum in egypto. ꝓximuꝫ in melo. Huiua quoqꝫ due ſunt ſpeciēs liquidū et ſpiſſum. Liquidi ꝓba tio eſt: vt limpiduꝫ ſit ac lacteū: ſine offenſis fricantiuꝫ quodā igniculo caloris. An ſit aūt adulteratū dep̄hen ditur ſucco mali punici. Sinceꝝ em̄ mixtura ea nigreſ cit. Alteꝝ genus eſt pallide et ſcabre nature qd̓ galla ī ficitur. Ideoqꝫ hoc vocant paraphoron. Uis aluminis liquidi eſt. aſtringere: indurare: rodere: Admixto melle ſanat oris vlcera. et papulas: prurituſqꝫ. Curatio hec fit in balneis: duabus mellis ꝑtibus terciaqꝫ aluminis Liber Octauus virus alarūqꝫ ſudores ſedat. Sumitur et pillulis ꝯtra vitia lyenis pellendumqꝫ pruritum ac ſanguinē per vri nam. Emendat et ſcabiem nitro et melanthio admixtiſ Concreti aluminis aūt vnum genus greci ſchiſton ap pellant. In capillamenta quidē caneſcentia dehiſcens. Unde quidaꝫ trichitin potius appellauere. Hocqꝫ fit ex lapide: ex quo et id chalcitin vocant. vt ſit ſudor qui dam eius lapidis in ſpūmam coagulati. Hoc genus ſic cat: minuſqꝫ ſiſtit humorē inutilem corꝑibus. Es auri bus magnope prodeſt infuſum vel illituꝫ. aut oris vlce ribus dentibuſqꝫ ſi ſaliua cū eo cōtineatur. Oculorum etiam medicamētis inſeritur aꝑte. verendiſqꝫ ſexꝰ vtri uſqꝫ. Coquitur in patinis donec liquare deſinat. Iner tioris eſt ⁊ aliud genus quod ſtrigilin vocāt cuius due ſunt ſpēs vnum ſcꝫ fungoſum. et omniū ore dilui facile quod damnatur in totum. Melius vero pumicoſum: ⁊ foraminū fiſtulis ſpongie ſimile: rotundūqꝫ natura: cā dido propius: cum quadaꝫ pinguedine ſine arenis fria bile. Nec inficiens nigricia: Id coquitur ꝑ ſe carboni bus puris donec fiat cinis. Illud aūt eſt optimū: qd̓ ab omnibus vocatur a melo inſula melinum. Nulli maior vis eſt aſtringendi: neqꝫ denigrandi: neqꝫ indurandi: Nullūqꝫ ſpiſſius. Oculoꝝ ſcabricias extenuāt. Cōbu ſtum aūt melius eſt epiphoris iuhibendis. Et ſimiliter ad pruritus corꝑis. Sanguinē quoqꝫ ſiſtit in totū foriſ illitum. vulſis pilis illituꝫ ex aceto: renaſcentēqꝫ mollit lanuginem. Omniū geneꝝ vis in aſtringēdo: ſumma. ⁊ ob id oculoꝝ vitiis aptiſſima. vlcera putreſcētia cū adi pe cōpeſcit. ⁊ ydropicoꝝ eruptiones ſiccat. ꝯtra lepras etiā ac lendes. ac animalia capilloꝝ: vel auriū vicia: re media p̄ſtat. Infunditur ⁊ dyſentericis: ac prodeſt am buſtis. ¶ Actor. Cetera quoqꝫ d̓ alumīe atqꝫ eiꝰ ope ratione: tam in alchimia ꝙͣ in medicina: dicta ſunt ſupe rius in fine tractatus de aquaꝝ ac corꝑum aqueorum natura. .LXXIIII. ¶ De atramento et eius natura. Iſidorus libro decmonono. Tramentū ſic dictum eſt. eo ꝙ ſit atrum. Cuiꝰ ſpēs ⁊ picture ⁊ quotidiano vſui neceſſaria eſt ¶ Dyaſcorides. Atramentū ſcriptoꝝ ex teda rum lignis fit: huic admiſcetur gūmi reſine: ⁊ pictorum fauilla ⁊ atramentuꝫ ſutoꝝ. et aptantur aduncta ſtipti cis medicaminibꝰ. que dyſſenterice putredini ꝯueniūt. Quidā etiam ignis aduſtionibꝰ illiniendū ꝓbant cum qua in mellis craſſitudinem oleum ſuperinungentes ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ: Atramentū inter colores ficticios erit. Quanꝙͣ ⁊ terre ſit gemine ſcꝫ originis: Aut enim fit arte humana: aut terra ip̄a ſulphurea. Inuenti ſunt pictores: qui e ſepulcris effoderent infectos carbones fit aūt fuligine pluribus modis: reſina vel pice exuſtis ꝓpter quod etiā officinas edificauerūt: fumū eaꝝ non emittētes. Laudatiſſimū eodē modo fit e tedis fuligīe. fornacea balneaꝝ fuligine adulteratur: quo ad volumi na ſcribenda vtūtur. Sunt qui ⁊ vini fecem ficcataꝫ ex coquāt: Et ſi ex bono vino fuerit fex: Indici ſpēm illud atramenti p̄bere affirmāt. polignotus ⁊ micon celeber rimi pictura ī athenis. vinaceaꝫ fecere ſtigmon vocan Appelles vero ꝯmentatus eſt ex ebore cōbuſto facere. quod elephantiū appellat. apportatur ⁊ indicum ex in dia: īe xplorate adhuc inuentionis michi. Apud infecto res etiā ex flore nigro fit: qui cortinis ereis adhereſcit: fit ⁊ e tedis ligno combuſto. tritiſqꝫ carbonibꝰ in mor tario. Mira vero ⁊ ex hoc natura ſepiaꝝ ſed ex his nō fit picture atramentū. Omne aūt atramentū ſole perfi citur. librariūqꝫ ac tectoriū glutīo admixto. qd̓ aūt ace to liq̄factū eſt egre eluitur. ¶ LXXv. De operatōne ipſius in alchimia ¶Ex libro de aluminibus et ſalibus Tramentum eſt aqua ⁊ tinctura quā terre ſicci. tas coagulauit. Et eſt in ſui natura calidum et ſiccum. huius multa ſunt genera quoꝝ melius eſt in hiſpania. Et ip̄m quideꝫ denigrat corꝑa. Et auc mentat rubeū rubedine. Albu vero denigrat. Huius gimen vt dicit ieber. ē cum aquila .i. cum ſale hāmonia co. Quoniā atramentū eſt ſubmerſionis longinque ſed ip̄m ſubmergit. Et in atramentis inquit ſunt ſulphura ſubtilia. que ſublimātur. ⁊ coloratur. ⁊ forſitan tingunt Et ꝓprietas quidē eius eſt: ꝙ retinet omne fugitiuū a fuga ¶ Ph̓us. Colchatar et cyrīna atramentuꝫ quaſi terre fracmīa ſunt. Uirtus eaꝝ eſt ſubtiliatō ⁊ aduſtio quę ſi cōburantur. ſubtilitas augetur ⁊ aduſtio fortior efficitur ¶ Ex libro quarto metheoroꝝ. Atramēta cō poſita ſunt ex ſale. ⁊ ſulphure ⁊ lapidibus: Et eſt in eis vis aliquoꝝ corpoꝝ liquabiliū quoniaꝫ ex eis fiunt. vt calcantum et abachar. generatur ex maioribus granis atramenti. Et nō ſoluitur ſalſedo eius niſi cuꝫ eo quod in illo eſt ſulphureum: ⁊ poſtea coagulatur reſiduuꝫ. Il ludqꝫ iam cepit vim mineralē in aliquibus corporibus Quod aūt ceperit vim ferrea erit rubeum aut croceuꝫ aut calathar. Quod aūt vim ereā erit viride ſicut cha chantum: vnde poſſibile eſt illa duo artificialiter fieri ¶ LXXVI. ¶ De virtute ipſius in medicina Auicenna in ſecundo canone Tramentū eſt diuerſoꝝ coloꝝ eſtqꝫ differētia inter atramēta alba et rubea ⁊ citrina ⁊ viridia ¶ Colchatar eſt citrinuꝫ Calchadis album: Cal chantum viride: Et aſſurie rubeum. Hec aūt om̄ia ſo uūtur in aqua ⁊ decoctione p̄ter aſſure quod eſt vehen̄ tis ſoliditatis et ꝯgelationis. viride quoqꝫ vehemētiuſ gelatum eſt: ꝙͣ citrinū: ⁊ vehemētiores habet tunicas Atramentū non aduſtum fortius eſt. aduſtū vero ſubti lius. Et ſubtiliora quidem eoꝝ ſunt calchadis ⁊ viride Equalius vero colchatar: Groſſiꝰ autē aſſurie: propter hoc in aqua nō reſoluitur. Uirtus quidē atramenti ī qͦ ſunt ſplendores aurei: ꝓpinqua eſt virtuti alcolchatar: ⁊ illud alcolchatar melius ē quod velociter frangitur: ereū: mundū: non antiquū. Et atramentū vero quod in enchauſto poītur eſt illud quod ſabira. Et eſt duꝝ hn̄s quaſi aureū ſplendorem: ⁊ virtuoſum ſicut alcolchatar. Melius eſt aūt aſſurie quod affertur de egypto: ⁊ frā gitur a nigredine: ⁊ eſt habēs venas plurimas raucidi guſtus: ſtipticum. ⁊ eius odoratꝰ ſimiliter. Eſt aūt atra mentū calidum ⁊ ſiccū in tercio gradu. Omnia ſūt adu̓ rentia ⁊ ſtiptica. ſcabiei ꝯferūt humide: ac duriciei pal pebraꝝ: ⁊ aſꝑitati eaꝝ: aut apoſtematibꝰ inguinis. Elt tamē in atramento virtus venenoſa deficcas pulmone ita ꝙ fortaſſe interficit. Sufflatur autē in naribꝰ ꝓpter fluxum ſanguīs ⁊ ꝓprie alcolchotar: ⁊ quo etiā fiunt li cinia: et ponūtur in fiſtulis: ⁊ extirpant ventoſitatē. lici nium quoqꝫ cōfert vlceribus auris: ⁊ ſaniei eius: ⁊ ꝓhi bet corroſionem dentiū. ¶ Idem in eodeꝫ. Colchatat calidum et ſiccū eſt in tercio gradu. In ip̄o ſūt aduſtio vehemens. et curſuū ſanguineoꝝ cōſtrictio: et exiccato et ſtipticitas plurima. Confert formice et eriſipile. qua do linitur cuꝫ aqua coriandri. puluerizatur autē ſupe fraudulentum vulnus ⁊ ambulatiuū: adurit carne adc tam. Confert etiā fluxui ſanguīs nariuꝫ: et apoſtemati bus gingiue et ganonis. Et ꝓhibet fluxū matricis. po nitur etiā in alcōfol ad abſtergendū et ſubtiliandū gro ſitudinem palpebraꝝ. ¶ LXXVII. ¶ De nitro ¶ Plinius. li. xxxvi Itri vero hec pͥmo dicitur fuiſſe origo. phenix ſirie paludem habet que candebea dicitur ex qͣ I belus amnis naſci creditur quinqꝫ miliū pan um ſpacio in mare ꝓfluens iuxta ptolomaidem colonia lentus hic currit: inſalubris potū. Sꝫ cerimoniis ſacer Liber Octauus vado limoſus ꝓfundus. Huic nō niſi repulſo mari are nas fatentur. que fluctibus volūtate niteſcunt detritis ſordibus. Nunc etiā marino creduntur aſtringi morſu non prius vtiles. Quingentoꝝ nō amplius eſt paſſuuꝫ litoris ſpaciuꝫ. Idqꝫ tantūmodo ꝑ multa ſecula gignē qq fuit vitro. fama eſt appulſa naue mercatoꝝ nitri cū ſparſi ꝑ litus epulas pararēt. Nec eſſet cortīs attollen dis lapidum occaſio. Nitri glebas ē naui ſubdidiſſe: quibus accenſis arena litoris permixta tranſlucentes noui liquoris riuos fluxiſſe. et hanc vitri originem fuiſ ſe. Mox vt aſtuta eſt atqꝫ ingenioſa ſolertia: nō fuit ni trum nuſcuiſſe cōtenta. Cepit addi ⁊ lapis magnes. eo ꝙ in ſe quoqꝫ vitri liquorē ut ferrū trahere creditur. Si muliter ceperūt vri ⁊ calculi multifariā ſplendentes. de iude cōchie ⁊ arene foſſiles. autores ſunt in india ē cri ſtallo fracta fieri. Et ob id nullū indico comꝑari. Leui hus aūt aridiſqꝫ ligniſ coquitur addito cyprio ac nitro maxime ophirio. Continuis fornacibus liquatur vt es fiuntqꝫ maſſe nigricātes ac pingues. acies quacūqꝫ tā ta exiſtit: vt citra vllum ſenſum ad oſſa cōſecet quidqͥd corꝑis afflauerit. Ex maſſis rurſus in officinis fundit̉: tingiturqꝫ: ⁊ aliud flatu figuratur. Aliud toruo teritur ⁊ aliud argenti modo celatur. Sidon quondaꝫ his offi ciuis vobilis fuit: ſiquidem etiā ſpecula excogitauerat. Fit vitrū rubeuꝫ ⁊ albū ⁊ murrinū vt imitetur colores omniū lapidum. Nec eſt materia ſequacior vel picture ſcꝫ accōmodatior. Maximꝰ tamē eſt honos in candido tranſlucēte: ꝙͣ ꝓxima criſtalli ſimilitudine vſus eius ad potandū pepulit metalluꝫ argenti ⁊ auri. Eſt autē calo ris impatiens niſi p̄cedat liquor frigidꝰ. vitria pila cuꝫ aqua addita: ſole ex aduerſo intantum incādeſcunt: vt veſtes exurāt. Teporata tantū agglutinatur fragmēta vt rurſus tota nō queunt fundi. vitrū ſulphuri ꝯcoctuꝫ ferrūmīatur in lapidem pactiſqꝫ omnibꝰ que ꝯſtant in genio artem natura faciēte nec ſuccurrit mirari: nichil pene non igne ꝑfici. .LXXVIII. Iterum de vitro et obſiano. x libro de vaporibus. Itrū aliquādo fit etiā ex plumbo ac terra ſubti li: abſqꝫ cinere filicis ac feni: plumbū em̄ aliqn̄ eſt euaporās: aliquādo ꝯuiſcans. vnd̓ admixtū cum terra ſubtili: terre ꝑtes illas ꝯuiſcat. Et diſſoluit ī parte ꝑ actionem caloris: admixtaqꝫ puluere cuꝫ terra ſubtili: accipit a terra deſiccationem. Et etiam a calore faciente liquefactionem in vtroqꝫ vnibilem: vel vniuer ſalem admixtionē. ꝓpter quod volētes cito decoqui car nem: fruſtū vitri apponūt cum carne in aquā. vitrū em̄ cum ſiccū ſit: tantuꝫ extrahit de humiditate carnis ſua ebullitione: ꝙ caro ſtatim relinqͥtur decocta. Titiꝰ quo qꝫ decoquitur talis caro: ſi vitrū apponatur: quod ē de cinere feni ac filicis. quia tale minus abūdat ī humido pͥmum em̄ vitrum habꝫ aliqͥd humiditatis. quā accepit a plumbo: quod pͥmum in compoſitione fuit. Et eſt dif ferētia inter iſta genera: ꝙ vitrū de cinere feni ac filicis ſemꝑ eſt diſcoloratum. Quod autē fit ex plūbo et terra ſubtili: vel ex cinere filicis habet colorē glaucum. plum bum em̄ quantū eſt in ſe: principiū eſt viroris ī decoctō ne. Et qꝛ cōiungitur cum limatura cupri: cuius puluis habet albedineꝫ: ꝓpter hoc accidit ei glaucedo. que me dia eſt inter albedinem ⁊ virorem. ¶ Plinius vbi ſupͣ. In genere vitri ⁊ obſiana numerātur ad ſimilitudineꝫ lapidis quē obſidius in ethiopia inuenit. Eſt aūt colo ris nigerrimi et trāſlucidi: aliquādo viſu craſſiore. et in ſpeculis parietum pro imagine vmbras reddente: gem mas ex eo faciūt multi. Uidimuſqꝫ ⁊ ſolitas imagineſ diui anguſti: capti craſſitudinis huius materia: q̄ etiaꝫ ꝓ ip̄o miraculo obſianos quatuor elephātes ī cōcordie templo dicauit. fit et obſianum tincture genere ad eſca ria vaſa: totum rubens vitꝝ nō trāſlucens hematinon appellatum ¶ Actor. Cetera de vitri origīe et natura et de oꝑatōne ip̄ius in alchimia. et virtute in mediciniſ dicta ſūt ſupra in tractatu de naturā ⁊ effectibꝰ ignis. . LXXIX. ¶ De naturali generatōne lapidum minera lium ¶ Auicenna in libro alchimīe de anima I Apis naturalis eſt res: que efficitur in ventre terre ſine oꝑe. ꝑ ſeip̄m itaqꝫ naſcitur. ⁊ nō creſ cit nec minuitur vt argentum viuū auripigmē tum. ſal hamoniacū. ſulphur. Hi ſūt lapides naturales et ſpiritus. Lapis aūt herbalis naſcitur et creſcit. por ro acetum ⁊ vrina et ſperma medicine ſunt lapides: nō ſtris naturales. quoꝝ aūt aqua indurat mercuriū .i. vi trum. et tingit omnes res ſunt ſpūales vt ſanguis. Eſt aūt inter ſpūalem et naturalem differentia. Quia natu ralis ſtatim oꝑatur. Spūalis non niſi in termino ſtatu to. ¶ Ex libro quarto metheoroꝝ. Terra quidem pura lapis nō fit: qꝛ cōtinuationem nō facit. Uincens enim in ea ſiccitas: non ꝑmittit eam coagulari. Fiunt aūt la pides duobus modis: cōglutinatione et congelatione. In quibuſdā aūt lapidibus dominās eſt terra: in aliqui bus aqua. Aliquotiens nāqꝫ deſiccatur lutum: fitqꝫ pͥ mum quod mediū eſt inter lutum et lapideꝫ: quod dein ceps fit lapis huic trāſmutationi aptius eſt lutū viſco ſum. Quod em̄ tale nō eſt cōminutiuuꝫ erit. In ripis qͦ qꝫ gyon viſa terra eſt: que dicitur in lapidē ꝯuerti ī ſpa cio. xxxiii. annoꝝ. De aqua vero quatuor modis fiūt la pides. vt ſuꝑius eſt dictum. vnus eſt: quando gelat̉ aqͣ guttatim cadens. Alius: qn̄ de aqua currente deſcēdit quiddā: quod reſiſtit in ſuperficie fūdi ip̄iꝰ: fitqꝫ lapis. Sunt etiā certa loca: ſuꝑ que aque effuſe vertūtur ī la pides diuerſoꝝ coloꝝ. Sunt etiaꝫ aque que ſeorſum ac cepte nō gelātur. Sed ſi ꝓpe alueum ſuuꝫ fundātur: co agulātur. fiuntqꝫ lapides. Scimꝰ ergo ꝙ in terra illa ē vis mineralis: que cōgelat aqͣs. principia ergo lapiduꝫ ſunt: vel ex ſubſtātia lutea vnctuoſa vel ex ſubſtātia in qua vincit aqua: que ex quadā minerali virtute cōgluti natur: vel vincit ſiccitas in ea terrea: faciens eaꝫ coagu lari. Eodem mō coagulatur ſal. Salem aūt nō ſufficit vis terrea ꝑmutare. Sed adiuuat ip̄am calor coagulās virtute occulta. Et fortaſſe fit virtute terrea frigida et ſicca. Aqua em̄ fit terra cum eā vicerīt terre qualitateſ ¶ LXXX. et econuerſo. ¶ Iterum de generatōe lapidum et corporū mineralium. Iunt ergo lapides ex luto viſcoſo ꝑ calorem ſo lis. vel ex aqͣ coagulata virtute terrea: ſicca: vel ex cauſa calida deſiccatiua. Similiter ⁊ quedā vegetabilia. ⁊ quedaꝫ animalia vertūtur in lapides vir tute quadaꝫ minerali lapidificatiua: ⁊ hoc fit in loco la pidoſo: dum diſcōtinuantur ſubito virtuteᵇ quadaꝫ que exit a terra in hora terremotus: que cōuertit in lapides quod in illa hora cōſequitur. Et hec trāſmutatio corpo rum animaliuꝫ ⁊ vegetabilium eque ꝓpinqua eſt: ſicut trāſmutatio aquaꝝ. Eſt ergo impoſſibile vt aliquid cō plexionatum cōuertatur in vnū elementum: ſed elemen ta mutātur ad inuicem dum traſeunt in dominās. vnde quod cadit in ſalinas: fit ſal. et quod in ignem fit ignis Sed quedā citius: quedā tardius. ſcd̓ꝫ potentiā actiua rum: et reſiſtentiā paſſiuarū. Eſtqꝫ locus in arabia qui colorat alia corꝑa in eo exiſtentia colore ſuo: panis quo qꝫ prope coracem in lapidem cōuerſus eſt: remāſerat tn̄ ei color ſuus. Sunt aūt talia mira qꝛ raro accidunt. ſed eoꝝ cauſe manifeſte ſunt. Sepe nāqꝫ fiūt lapides ex ig ne dum extinguitur. ⁊ ſepe corꝑa lapidea ⁊ ferrea cade re contingit in choruſcationibus. Quoniaꝫ ignis extin ctione ſua frigidus et ſiccꝰ efficitur. In ꝑſia quoqꝫ ca dunt corꝑa erea. vt es vſtum ⁊ ſimilia ſagittis comatiſ vel barbatis: Nec pn̄t liquefieri: ſed per ignē euaporāt Octauus Liber in fumum. attingentem viriditati donec reſiduuꝫ fit ci nis. Cecidit etiā apud nerigen fruſtuꝫ ferri pre duricia fere infrāgibile: Cuiꝰ ꝑs miſſa eſt regi corinthuꝫ. Qui cum p̄cepiſſet: vt enſes inde fierent. erat infabricabile. dicunt aūt arabes ꝙ enſes qui optimi ſunt de tali ferro fiunt. Cum aūt cecidit illa maſſa reſiliuit aliquotiens a terra ſicut pila. Erat quoqꝫ ex minimis fruſticulis ꝯpo ſita: coherentibus adinuicem ad granoꝝ milii quantita tem. Simile etiā apud tēpreſten eueīt. ſic itaqꝫ fiunt et lapides. Et eaꝝ generatio vel erit ſubito ꝓpter magnū calorem accidentem: vel paulatim per longum tempus. ¶ Ex libro de aluminibꝰ et ſalibꝰ. Corꝑa quoqꝫ mine ralia generātur ex vaporibus inſpiſſatis et coagulatis ſecūdum nature menſuram in ſpacio longo. ſicut dictū eſt ſupra. ¶ .LXXXI. ¶ De lapide elexir ꝑ quē ars imitat̉ naturā ¶ Alchimiſta. N corꝑibus itaqꝫ mineralibꝰ. vt ſupͣ dictum ē ad inſtar oꝑationis nature: conati ſunt alchimi ſte facere breui temꝑe: quod natura facit ī an nis mille. vnde ⁊ docuerūt rem quādam facere: que cor pora ſuper quibus ꝓiicitur trāſmutat. Hec vocatur ab eis elexis. ⁊ dicitur lapis non lapis. Lapis quia teritur Nō lapis qꝛ funditur. Et currit abſqꝫ euaꝑatiōe ſicu auꝝ. Nec eſt alia res: cui ꝓprietas illa ꝯueniat ¶ Aui cēna vbi ſupra. Elexir igitur eſt res que ꝓiicitur ſuper maius corpꝰ. ⁊ mutat rem a natura ſua in aliā. Fit aūt qn̄ miſcetur corpus minus ⁊ ſpūs ⁊ elementa ⁊ fermen tum. fitqꝫ de om̄ibus vna cōfectio. ⁊ eſt elexir verbum grecū: quod ſonat magnū theſauꝝ: vel meliorem de the ſauris. Omne quidē quod miſcetur cū alia re: miſcet ſe aut ꝑ talem mixtioneꝫ: que nūqͣ pōt diuidi: ſicut tuchia cum cupro. Aut ꝑ talem que pōt diuidi: ſicut mercuriꝰ cum aliquibꝰ de corꝑibus. Aut ꝑ mixtionem de cōiun ctione: ita ꝙ ꝑmanet vnūquodqꝫ ſingulariter. Et elex ir quidem que ſe cū corꝑe miſcet: eſt ſicut tuchia cuꝫ cu pro. Sed augmentatur vel creſcit in ſuo pondere: ſicut creſcit cuprum de illa tuchia. Cuius ratio eſt: qꝛ tuchia res terrenalis eſt. Elexir aūt res ſpūalis. Et reuertitur natura ſui generis ad aliud genus. De duplici factura elexir. ¶ Alchimiſta. LXXXII. It aūt elexit duobꝰ modis. Uno mō ex ſpiriti bus mineralibus ⁊ corꝑibus mūdis preꝑatis. Alio mō ex quibuſdaꝫ rebus ꝓuenientibus ex animatis: ſcꝫ ex capillo vel ouo vel ſanguīe. pͥmo modo ſic. Mortificātur quidaꝫ ſpūs ⁊ ſublimātur: donec mū da fiant. poſt hoc vnū de corꝑibus a natura generatis cōburitur. donec poſſet teri. deinde calcinatur: donec ī modum calcis mundū efficiatur. Tandem vero ſpūs ⁊ corꝑa ſic preꝑata teruntur ⁊ bibuntur cū aquis acutis diſtillatis: poſtea tam diu inhumidātur: donec in aquā claram ꝯuertātur. deinde cōgelantur: ad extremū tam diu ponūtur in igne: donec fixa efficiātur. ¶ Auicēna vbi ſupͣ. Abimazer alpharabi in libris d̓ principio mū di poſt naturā dicit: petrā quā abſconderūt philoſophi Alii dicūt ꝙ ſit petra herbalis. Alii ꝙ naͣturalis. Alii ꝙ vitalis ſiue animalis. michi autē videtur ⁊ ꝓbaui: ꝙ petra herbalis ſunt capilli. Et petra naturalis oua. pe tra vero animalis ſanguis humidꝰ. Hee ſunt petre de philoſophis extracte. vnde bazamur accepit filiū ſuuꝫ in collo ſuo: ⁊ iurauit ꝑ deum celi ⁊ terre: lapis eſt d̓ me ⁊ de ip̄o. De me dicit ꝓpter ſperma: de ip̄o ꝓpter capil los. ⁊ ſanguinē. dicit quoqꝫ Ieber: ꝙ petra: que non eſt petra: inueītur in fimiſ. Lapis itaqꝫ noſter nō eſt aliud niſi capillus: oua: ſāguis. Capilli quidē hominis: et nō niſi pueri vel virginis. Sanguis etiam hominis: ⁊ hoc iuuenis. Qua vero de gallinis nō eſt niſi gallo exiſtēte cum eis. Diuiditur aūt lapis noſter in quatuor elemen tis: ⁊ parū de illo accipitur ac ꝓiicitur: vt faciat argen tum vel auꝝ. Quod fieri nō pōt ſine preꝑatione ⁊ ſubꝰ tiliatōe corꝑis quia partes eiꝰ minime nō poſſent īcre di: niſi minimis ac ſubtiliatis partibꝰ corꝑis. Iōqꝫ mo teria preꝑatur ac ſubtiliatur: ⁊ in quatuor elemēta diu ditur pluſqꝫ de vno ꝙͣ de alio mittitur iuſte: prout debꝫ et in ip̄a hora tunc corꝑi ſe incorꝑat. qd̓ prius propte groſficiem multam nō poterat. ¶ LXXXIII ¶ De cōplemento elexit albi et citrini ſiue ¶ Auicenna in epiſtola ad baſem. rube Lexis itaqꝫ tinctura ſua tingit et oleo ſuo ſub mergitur ⁊ calce ſua figitur. ⁊ album quidē cō ¶ ꝑletur tribus in quibꝰ non eſt ignis. Citrinum vero ꝯpletur quattuor totis. ¶ Gloſa verū eſt: ꝙ elex ir album nō indiget niſi tribus rebus ſcꝫ oleo: tinctur ⁊ calce. Sed rubeū quatuor: ſcꝫ oleo calce: tīctura: ⁊ ite ruꝫ tinctura que dicitur ignis. Et ideo ſubdit auicēna in quibꝰ nō eſt ignis. vnde in elexi facto de mineralibꝰ ē pro tinctura nitrū. ꝓ oleo: arſenicum. ꝓ calce argentū calcinatū. Et hoc in albo. Sed in rubeo ꝓ calce auꝝ vl̓ es calcinatur. pro tinctura nitrū: pro oleo ſulphur .i. ru bedo ſulphuris: que rubificat ſpūs ⁊ calces. Uel ſi al igne lapides maiores rubricētur: tantūdem valerꝫ. Iō citrinum dicitur compleri quatuor totis. Idem accidit in lapide facto de re animata. Qui cōſtat ex aqua: oleo igne: ⁊ terra et hoc ad rubeum. Ad album vero nō niſ ex aqua oleo ⁊ terra. Credo tamē ꝙ aliter ſit in elexir ⁊ re animata. Et quia ꝙ dicit princeps rubeuꝫ quattuor et album tribꝰ cōſtare: locum habet in elexi facto de m neralibꝰ. In elexi vero facto de re aīmata: Credo ꝙ ru beum tribꝰ completur. ⁊ albū quattuor: ſcꝫ aqua ⁊ oleo ⁊ igne: ⁊ terra. Neceſſariū quoqꝫ eſt auꝝ factuꝫ ſpiritꝰ fixus vel nitrū factum corpus fixuꝫ. quia ꝙͣuis illud di uiditur in quattuor elemēta. totum tamen eſt oleum. to tum tinctura. totū ſubſtantia fixa. vnde indiget aliqua re nobilis minere: que totum hoc deferat per vniuerſuꝫ corpꝰ ſuper quod ꝓiicitur. vel cuꝫ quo ꝑ aliud miſcetur Idem in albo: ꝙ cōſtat ex tribus. Oportꝫ em̄ addi ſub ſtantiam minere: vel vitrū factum corpꝰ fixuꝫ. vel arge tum factum ſpūs fixus. Magne autē eſt induſtrie: faci re de corꝑe ſpūm fixum. vel de ſpiritu corpus fixū. Itē dicit auicenna: ꝙ. vii. res neceſſarie ſunt in elexi id eſt in lapide maiori: nitrum ſcꝫ rubeum: fermentū auri. Calx argenti: Terra: aqua ignis: ⁊ aer. quoꝝ nitruꝫ tinctura eſt .i. ponitur in lapide vt tīgat Calx ⁊ fermentū ponit̉ pro ſubſtantia fixa. fermentū quidem: quia tam elexim ſuam ꝙͣ corpꝰ ſuper quod ꝓiicitur trāſmutat in ſeipſuꝫ ſicut modicum fermēti totam paſte maſſam augmētat: et in ſeip̄m trāſmutat. et tamē eſt ſubſtantia fixa. Cali vero quia totam elexim cōuerti facit ⁊ conſolidari cuꝫ argento ſupͣ quod ꝓiicitur elexi. Et hoc ꝓpter ſimiliti dinem: qua habet calx argenti cum illo argento. porro aqua: ⁊ terra: ⁊ igniſ: ⁊ aer: pro oleo ponūtur. Sed hec quattuor elementa ꝑ diſtillationem extrahūtur: de ouo vel capillo vel ſanguine. De quolibet em̄ iſtoꝝ fieri po teſt hec medicina: que pro oleo ponitur in lapide. Unī dicit morienus: ꝙ illa res que fit lapiſeſt in homine: vt homo eſt in minera. ¶. LXXXIIII. ¶ Qualiter ꝑ hunc lapidem fiat metalloruꝫ tranſmutatō ſcd̓m quoſdam. Ic itaqꝫ lapis videlicet elexir. vt ſupra dictuꝫ eſt. ſi ſupͣ corpus minerale liquefactū ꝓiicitur I tranſmutat ip̄m ſcd̓m ꝓprietatem. ¶ Ex libro quarto metheoroꝝ. Sciāt aūt artifices alchimie ſpēs nature ꝑmutari non poſſe: ſed his ſimilia pn̄t facere: ẜ album tingere citrino colore: vt videatur eſſe aurū. pi bi quoqꝫ immūdicias abſtergere: vt videatur eſſe arge tum. verūtamen ſemper erit plumbum: ſed obtincbunt in eo huiuſmodi qualitates: vt errēt in eo homines. C terū ꝙ ſpecifica differentia aliquo tollatur ingenio. nō Liber Octauus credo eſſe poſſibile. Sed ibi fit expoliatio accidentium vt coloris: ſaporis: ⁊ ponderis. Artificialia quoqꝫ nō ſunt eo modo quo naturalia. nec tam certa licet propin qua ſint et ſimilia. Quoniam ars debilior eſt natura. Nec cōſequitur eam licet multū laboret. Ceteꝝ ꝓpor tio cōpoſitionis iſtaꝝ ſubſtātiaꝝ non erit omnibꝰ eadē Hec igitur in aliaꝫ ꝑ mutari nō poterit: niſi forte in pri maꝫ reducatur materiā. Sic in aliquod quod pͥus erat ꝑmutetur. Hec aūt non ſolū ꝑ liquefactioneꝫ fit ſed ac cidunt ei ex hoc res quedā extranee ¶ Alchimiſta vi detur tamē ꝙ ꝑ ſolutionem in aquā pͥmo: deinde per di ſtillationem: tandem ꝑ cōgelationem in pͥmam redigan tur naturā. fieri tamē nō pōt: vt artificioſe trāſmutata talia ſint qualia ſunt naturalia. Et ab igne examīatio nis defendant ſe illa. Si em̄ ita eſſet: neceſſario oporte ret ꝙ elexir rubea: que ꝓiicitur ſuꝑ argentum: vt de eo fiat auꝝ. tale eſſet quod ip̄m argentū tranſmutatū defē deret ab omni eo: quod adurit argentū et non auꝝ. Si cut ſunt cemēta et ſulphur: que in examīatione auri po nuntur. Similiter ꝙ elexir: que ꝓiicitur ſuꝑ es: vt albi ficetur: ⁊ trāſmutetur in argentu: defenderꝫ ip̄m ab om ni eo: quod adurit es: ⁊ non argentū. ſicut ⁊ plumbum uoꝝ vtrūqꝫ eſt impoſſibile. Sciendū itaqꝫ ꝙ ſi auruꝫ in fuſione bullit ⁊ feruet de magiſterio eſt. Si non: neqͣ ꝙͣ. ſed ſi poſt fuſionē citrinum eſt: bonū eſt. ſi nigrū pra uum. Argentū vero in fuſione ſi minuitur ⁊ facit ſcori am: naturale eſt. Si aūt non artificiale. ¶ LXXXV. ¶ Ꝙ vere fiat eorū tranſmutato vel potiꝰ diſgregatō ꝑ alchimiam. ¶ Actor. T verbis aūt p̄dictis videtur: ꝙ alchimia qd̓ ammodo ſit falſa. verūtamen tam ab aut iquis philoſophis: ꝙͣ ab artificibꝰ noſtris nr̄i temꝑis ꝓbata eſt vera. verūqꝫ auꝝ ⁊ argentū ſcd̓m illam: nō qͥ dem fieri tantuꝫ: ſed a ceteris materiebꝰ: quibꝰ ꝑmixta ſunt vel incluſa quodāmodo ꝑ ignē ſegregari vel exclu di. Naꝫ. verbi gratia. quod exterius eſt cuprū: eſt auꝝ interius: tanꝙͣ ſcꝫ anima ip̄ius. Nōnulli etiaꝫ illud vlti mum capitulū metheoroꝝ. vbi agitur de trāſmutatiōe metalloꝝ: dicūt non eſſe areſtotilis. Sed addituꝫ ex ver bis cuiuſdam alteriꝰ autoris. ¶ Auicenna ī libro alchi mie de anima. Quidā ex naturalibꝰ dicunt: ꝙ nō eſt al chimia. Sed areſtotiles et plato ꝑmagni ph̓i ceteriqꝫ plures: dicūt ꝙ eſt et hoc ip̄e viſus oſtendit. Nam vnū quodqꝫ ſeptem corpoꝝ que ꝑ malleū elongantur efficit̉ currens. ſicut argentū: auꝝ viuū. ⁊ azenzar: qd̓ de iſtis efficitur: eſt coloris ſulphurei. ⁊ azenzar de ferro. rubeū eſt. decupro croceū. vnde ſcire oportet: ꝙ omne corpus quod ſoluitur ⁊ inde efficitur azenzar: factum eſt de ar gento viuo ⁊ de ſulphure. deniqꝫ nitrū efficitur fluens eſt em̄ de terra ex qua poſſet fieri auꝝ viuū. Et figuli qͥ dem qui vaſa terrea faciūt quādo mittūt in eis ignem efficiuntur vitrea. Dicūt aūt iſti philoſophi: que calor ſolis coqueret in ventre terre ꝑ centena annoꝝ: facit ig nis in hora breui. ſic ergo ⁊ nos ſulphur ⁊ auꝝ viuum: qd̓ calor ſolis coquit ꝑ centena annoꝝ: coquimus ad ig nem in ꝑuo temꝑe: ⁊ deinde facimus auꝝ. Cōtra illos aūt qui dicūt: ꝙ non pōt homo trahere genꝰ de alio ge nere: dicūt ꝙ ſi quis ſtercus equi mittat in loco. vbi ca lor eū tangat: inde ꝓcedunt beſtie quas dicūt adlactas p̄terea ſi quis ſpinam alicuius piſcis accipiat: ⁊ mittat ſubtus algaceram. ibiqꝫ ꝑ menſem remaneat inueniet eam vermē qui centipes dicitur. ſicqꝫ de non viuēte re rahit rem viuentem. ¶ LXXXVI. ¶ Reſponſio auicēne contra illos qui dicūt eā eſſe falſam Unt et alij qui nō cōcedūt alchimie magiſteri um: dicētes. ꝙ de re d̓ cuiuſ natura nō eſt vt ig nem ſuſtineat: nō trahi pōt que ſuſtineat ignē. Nec fieri pōt in re naturali: vt rem coloratā diſcolores et in alium colorem mutes in quo permaneat nec ad pri mum reuerti poſſit. quia primus color ſemper perſiſtere debet: et ſecundus deleri: et ad naturam ſuam primam reuerti. ſic eſt de ſapore et pōdere. Quibus ad primum reſpondemus ratōem de nitro: quod terra quidem cito deletur ad ignem. Sed ꝙͣdiu tāgitur ab igne efficitu fortis. Non em̄ habet ignis vim ſuꝑ nitrum. De tīctu ra vero dicimus ꝙ cupꝝ quādo cum tuchia miſcetur in de aurichalcum efficitur. Cum capillis aūt mixtuꝫ effi citur auꝝ. et numꝙͣ illum colorem amittit quem recipit quādo cū tuchia mixtum eſt. Ceterum oīa ſupͣdicta mu tantur in nitro. Quia nitrum non eſt de colore terre: ne qꝫ de ſapore: neqꝫ de pondere. Sic et de re dulci efficit̉ amara. de alba nigra. et ſic de ceteris ꝓprietatibus cor poꝝ. deniqꝫ nō putes ꝙ ego traham metallū de ſuo ge nere ad aliud genus. quod ibi nō ſit. Ibi em̄ eſt ꝑ vim: quia vere ſi ibi eſſet in naturā illam mutari non poſſet. Adhuc eſt vna ratio p̄dictaꝝ rationuꝫ fortitudo. Cur em̄ plus valent ſaphiri quidā ⁊ alij lapides ꝙͣ alij. et ni trum ſimiliter. niſi quia efficiūtur in loco valde calido. Locus em̄ orientis vbi precioſi lapides inueīuntur: eſt ꝓximus ſoli. Sic ⁊ nitrū quanto plus tāgitur a ſolis ca lore. tanto magis valet. Itaqꝫ ⁊ lapis mineralis: qͥ ma gis ſuſtinet ignes alioſqꝫ labores: ⁊ tarde frāgitur: ille plus valet. ſicut auꝝ pluſꝙͣ argentū. et argentum ꝙͣ cu prū. ⁊ cuprū ꝙͣ ſtannū. ⁊ ſtannum ꝙͣ ferrum. ⁊ ferruꝫ ꝙͣ plumbum. LXXXVII. ¶ De artificibus et materia huius artis: Uiꝰ artis magiſtri fuerūt. Adam. Noe. Idrid Sqͥlia. Cora. Moyſes. Catho. Uirgiliꝰ. Are ſtoti. Alexand̓. Geb̓. Iahie. Razi. Maurienꝰ Abimazer. Iohānes euāgeliſta. Garſias. et Gilbertꝰ cardinales. Guilhelmus epūs huck appellatus. Egidi us magiſter hoſpitalis: qui extraxit libruꝫ de. cxxv: lapi dibus. Androitus etiam epūs et apoſtolicꝰ. Dominicꝰ ⁊ Iacob aranicus iudeꝰ. qui me in iſta arte non pauca docuerūt. Petrꝰ quoqꝫ et Dirandꝰ monachi. Dixit āt Iahie hec eſſe neceſſaria in magiſterio alchimie. Sul phur. auripigmentum viuū. Sal hāmoniacū. ſalgēma. ſal ꝯmune. ſal calculi. nitreum. vitreolum. alumē. acetū vrinam. capillos. oua. ſanguinem. ſperma. ſtercus equi ⁊ illa ſex que cū malleo elogantur. ¶ IXXXXIIII. ¶ De clauibus et inſtrumentis. ¶ Ex doctrina alchimie. Lauēs practice huius artis ſunt: Mortificatō ſublimatio. diſtillatio. ſolutio. ꝯgelatio. preter ¶ hec etiā fixio. chalcinatio. rubificatio. Spūs qͥ dem figūtur ꝓpter vehementiā ꝯmixtionis cū chalce. Ideo aūt mortificatur ſpūs: vt pereat in eis virtus ad urēs. ne ſcꝫ adurent corꝑa. et etiā preparentur ad ſubli manduꝫ. Ideo aūt ſpiritus ſublimātur: vt purificentur ⁊ non denigrent corꝑa. Soluūtur vero in aquā claram vt poſſint figi ⁊ ꝯmiſceri. Et vt ex pluribꝰ vna res fiat. Congelātur quoqꝫ ꝓpter eandem cauſam. Et vt alia ꝓ cedat oꝑatio ex hac compoſita medicina ꝙͣ ex ſuis ſim plicibus fieret. Talis ē operatio ſpūum. Corꝑa quoqꝫ adurūtur: calcinātur: teruntur: rubificantur: ſoluūtur: ⁊ congelātur. Sed aduri dicūtur improprie: quia adurū tur ſine denigratione et combuſtione. poſtea vero calci nātur: ſicut inferius demōſtrabitur. Terūtur quoqꝫ te rendo ea ſubtiliſſime in marmore porphirit icō: vt apta ſint ad ſoluēdum. Rubificātur aūt: vt quādo faciendū eſt aurum: et tinctura debet reciꝑe rubedinem ab igne Aliter nō valet: ſicut ē flos ferri. atramentum. rubedo ſulphuris. oleum ouoꝝ. poſte a ſoluūtur in aquā claram tandem ꝯgelantur. Itaqꝫ ad p̄dicta omnia exercēda. ſci re oportet facere diuerſa genera vaſoꝝ furnellorū igni um ac lucoꝝ ⁊ huiuſmodi. Naꝫ. verbi gratia. ſolutōis corpoꝝ et ſpūum inſtrumenta ſunt multa. Quoꝝ vnuꝫ Liber Octauus dicitur venter equi. de quo ſup̄ dictū eſt: Et fit ī duobꝰ vaſis: quoꝝ in vno eſt aqua. In alio fimus equi. vbi eſt phiala cum medicina. ſtatqꝫ in furnello et deſuper com buritur leuis ignis: vt aqua tantuꝫ euaporet. et nō bul liet. Ibiqꝫ eſt canalis: ꝑ quā additur aqua que minuit̉ Solutiua quoqꝫ corpoꝝ multa ſunt: vt aqua lunonum vel pomoꝝ cereoꝝ vel citrinoꝝ: que dicūtur melangol vel arangii diſtillata ꝑ viltrum. que ſcꝫ poma in archi epiſcopatu ianuenſi. vena etiā vacce diſtillata ꝑ elembi cum ſimile. aqua quoqꝫ hāmoniaci. ſed et alumen ſpar ſum in aqua ꝑ bullitionem diſſolutum. et ꝑ elembicum diſtillatum ſoluit. Et dicitur ꝙ eius virtus ſuperius ra pitur. LXXXIX. ¶ De igne multiplici ad operandum. St aūt ignis multiplex: ⁊ eius qualitas diuer ſa. ꝑ quoſdam gradus diſtincta. Quidaꝫ em̄ in primo gradu eſt calidus ignis ⁊ humidus in ſe cundo: ſcꝫ ignis ventris equi: De quo ſupͣ dictū eſt. Cu ius ꝓprietas eſt: ꝙ non deſtruit oleū. Sed augmentuꝫ ꝓpter ſuā humiditateꝫ p̄ſtat. Nam alij deſtruūt: ꝓpter ſiccitatem. Huic ergo nō aſſimilatur alius in mūdo: ni ſi naturalis ignis corꝑis hominis ſani. Ignis quidem ſolis calidus ē in eodem gradu: ſed ſiccus eſt. Hic aūt eſt qui domat rem: ⁊ de animata fit ac nutritur re. ſicut puer cui datur in principio lac ¶ Nam puer ex calido et humido augmētatur. Sic ⁊ ignis equi augmentat ole um ſua humiditate. figit aūt lapidem nō lapideꝫ ſuo ca lore temꝑando. Eſt inter hos duos ⁊ alius: qui eſt cali dus ⁊ ſiccus in ſecūdo gradu: vt ignis furni poſt panis extractionem. hic fundit leniter: ⁊ nō ꝯburit: quia non ē in eo flama: nec fortitudo caloris. Calor em̄ paulatī de clinādo recedit. Sed ſi ſtaret: ſpūm figeret in corꝑe vel extra corpꝰ. Ignis aūt equi nec fundit: nec ꝯburit. ſed domat: ⁊ humidū augmentat. Eſt etiam quartus furni fixionis: hic fundit ⁊ figit: nō aūt comburit. qꝛ flamaliſ non eſt. nec differt a p̄cedenti: niſi qꝛ in hoc eſt calor cō tinuus in illo non. Quintꝰ dicitur flamalis: ⁊ eſt calidꝰ ⁊ ſiccus in tercio gradu. hic calcinat tantū: ⁊ non fūdit ſcꝫ ad comꝑationem auri ⁊ argēti ⁊ alioꝝ corꝑum ī eo dem gradu vel vltra. Et eſt hic ignis in furno calcina tionis. Sextus eſt calidꝰ ⁊ ſiccus in quarto gradu: ⁊ hͨ fundit et figit fortiter: mollificando corꝑa ſuauiter. nec diſſipat ea vel diſpergit. Hic eſt ignis furni fuſionis: ī eodem gradu eſt ⁊ ignis folliū: qui corꝑa diſſipat et di ſpergit et fundit. ⁊ hic eſt ſeptimꝰ. Octauus eſt qui fū dit ⁊ calcinat. et eſt flamalis. quia in eo ſola flama oꝑa tur. Subſtātia ignis carbones ⁊ flama. Sed in iſta ſo la flama lignoꝝ: hic etiā eſt in eodem gradu cū p̄ceden tibus. In eodem quoqꝫ gradu eſt nonus. ſcꝫ qui om̄ibꝰ ē magiſter: vt ignis officiationis .i. examīationis. Hi fundit: ⁊ comburit: ⁊ diſſipat: ⁊ diſpergit malū: ſaluat ⁊ rectificat bonū. ⁊ eſt quaſi iudex diſcernens iuſtum ab iniuſto. ¶ XCI. ¶ De calcinatione corporum mineralium. ¶ Ex libro de aluminibus et ſalibus Redictoꝝ itaqꝫ corꝑm regimē quadruplex eſt hementi ⁊ ſale: vt deleantur ab eis ſulphura corrumpē tia: ⁊ remaneāt munda: ſicut calx. Auꝝ quidem ⁊ argē tum nō eſt neceſſe calcinare niſi ꝓpter quietem partiuꝫ eoꝝ ⁊ preꝑationeꝫ: ſcꝫ vt exiccata eoꝝ humiditate: ſint humiditatis aliene ſuſceptibiliora. ⁊ ad. fundendū velo ciora. Plūbum aūt et es et ferrum neceſſe eſt calcinare: ꝓpter cauſam p̄cedentem: ſcꝫ vt deleātur eaꝝ ſulphura corrumpatur et deleatur eaꝝ vnctuoſitas comburens. ¶ Alchimiſta ¶ Ex his patet ꝙ p̄dicta diffinitio calcīa tionis non cadit ſuꝑ corpora munda: que ſunt auꝝ ⁊ ar gentū: cetera nanqꝫ calcinātur: vt pereat ab eis ſulphu reitas aduſtōnis: que corꝑa denigrat. hec aūt vt preda rentur ad ſuſcipiendū humiditatem alienā vt ponāt in elexim: ⁊ bene ꝯmiſceātur cum alijs rebus. Quorum vnū erit calx. ſcꝫ argentū Alteꝝ vero fermentuꝫ ſcꝫ au rum: vt infra dicetur. Niſi aūt fieret puluis ſiccus: nō ſuſciꝑet humidum. quia ficcū ſitit humidum ⁊ ab eo pe netratur. Ignis autē vehemens hic ꝓprie dicitur: qͥ ad modum vehiculi .i. quadrige curſum ſuū equaliter con tinuat: quod facere nō poteſt ignis flame. Sed talis ē ignis furni calefacti et clauſi poſt carbonū extractionē Eſt em̄ ibi calor cōtinuus ſine cōbuſtione. Talis etiam eſt ignis furni: in quo poſiti ſunt carbones: qui fumuꝫ nō faciunt. Ignis quoqꝫ carbonū accenſoꝝ cōbuſtorū: vel lignoꝝ cōbuſtorū accenſoꝝ: vel cineris calidiſſimi. Talis igitur eſt ignis qui corꝑa calcinat et non fundit Cuius ꝓprietas eſt: ꝙ cōburit ꝑtem minus potentē: ſci licet ſulphureitatē. partem vero potentem dimittit: do nec ip̄m corpus erigit et mūdat a nigredīe. Sal quoqꝫ quod miſcetur cū limatura corꝑis in igne: defendit ip̄ꝫ ne fundatur vel cōburatur. Et ſi eſt corpus immūdum reddit ip̄m mundū a ſulphureitate et nigredīe. quia de ſiccat ⁊ corrodit et deglutit ſulphureitatem. ꝓpter eius mūdiciam ⁊ ſiccitateꝫ. Si vero mundū reddit illud mū dius et augmētat rubedinem in rubeo. albedinē ī albo. quia ſemꝑ corrodit ⁊ mūdat ip̄m. a ꝑticula illa ſulphu ree nigredinis: que remāſit: quādo generatū eſt a natu ra. Cum aūt inter ea diſgregādum eſt: lauatur ip̄m cor pus aqua: tunc em̄ ſal in aqua diſſoluitur: ⁊ corpus reſi det. Nam om̄e ſal in aqua diſſoluitur: ⁊ ſeꝑatur a corpi bus et ſpiritibus ꝑ lotionem ī aqua calida: que tamdiu fieri debet: donec ſalſedo d̓ aqua cedat. ſicqꝫ completur XIII. opus. ¶ De quadruplici corporū et ſpūuꝫ p̄paratiōe Icit aūt princeps aboali: ſcꝫ auicenna. ꝙ opor tet corꝑa aduri: donec in puluereꝫ poſſint redi gi. deinde cum ſale calcinari preꝑato: et poſtea lauari. ⁊ ea calcinare nichil aliud eſt: quā extrahere hu miditatem corrumpētem: ⁊ intromittere humiditatē ig neam rectificantē: ꝑ quā eſt vita eoꝝ ⁊ eſſentia poſtmo dum ſtans in igne examīationis. Calcinantur aūt pari modo auꝝ et argentum: ſcꝫ cum ſale preꝑato: poſito ac duplum ſui: et cum furnello flante ⁊c̄. ¶ Razi vbi ſupͣ Ceratio eſt ſublimatio ꝑtium ip̄ius cerati: vt minoret̉ ac ſubtilietur: ingroſſetur et ꝓfundetur humiditas ī cor pore. Quod non fit niſi cum attractione: et inhibitione donec ſubtilietur: ſicut cera que liqueſcit ſupͣ ignem cu minore caliditate. poſt cerationem aūt artificioſe fit ſo lutio: de inde coagulatio. ¶ Alchimiſta Itaqꝫ preꝑatō corꝑum mineralium eſt quadruplex: ſcꝫ calcinatio: cera tio: ſolutio: congelatio: princeps quideꝫ dicit in epl̓a ad arſē. ꝙ oportet ea pͥmum aduri: deind̓ calcinari. Sed di cuntur improprie aduri: quoniā adurūtur ſine denigr̄a tione et ꝯbuſtione. Corꝑa munda .i. auꝝ et argentū io calcinantur: vt ꝑueniat humiditas ad ꝓfunda ip̄oꝝ: et vt poſſibile ſit ea cerare et ſoluere in aquā. Immūda ve ro: vt pereat ab eis vnctuoſitas adurens. Et uigredo qͥ in eis ex ſulphureitate ꝯſiſtit. Cerātur autē dum ī ma more purpuritico terūtur. donec fiat puluis ſubtilis: vt apta ſint ad ſoluendū. poſtea ſoluūtur in aquam claraꝫ vt poſſint ꝯmiſceri cum aqua ſpūum: et ex pluribus re bus fiat vna quaſi res iterū nata. et hoc eſt fortaſſe qd̓ dicitur in fine metheoroꝝ: niſi forte in pͥmaꝫ reducatu naturā. Tandem vero congelatur: qn̄ quod iolutum ē in aquā cōuertitur in lapideā ſubſtantiā: vt eo alchimi ſta conſequi poſſet intentionem. Spūs quoqꝫ quattuor modis preꝑentur: qui ſcꝫ ſpūs ſunt. Mortificatio. ſub limatio: ſolutio: congelatio. Mortificātur quidem mul tipliciter et ob multas cauſas. Nam argentum viuur vt aptū ſit ad ſublimandū: qꝛ niſi curſus ip̄ius auferat: Liber Octauus non poteſt ſublimari. Sulphur aūt et auripigmentum vt in eis pereat virtus adurens corꝑa. Hanc em̄ ab eiſ qufert mortificatio. Sal aūt hāmoniacum non indiget hac preꝑatione: poſtea vero ſublimātur ſpūs: vt purifi centur ⁊ non denigrent corꝑa. fit aūt ſublimatio quan do ſpūs ex ignis calefactionibꝰ reſoluūtur in vaporem ⁊ fumum. Deinde retinetur ille vapor in cadmīe vaſis. Et inſpiſſatur ibidem: ita qd̓ poteſt recolligi. ſoluuntur tandem ⁊ cōgelantur ſpūs: ſicut iam dictū eſt de corpo ¶ XIIII. ¶ Qualiter corꝑa dura lique facta recipiunt tincturam. ¶ Auicenna vbi ſupra Ermixtio quidē tincture cū corꝑibus duris la pideiſqꝫ fieri nō poteſt anteꝙͣ leniantur .i. mit gantur. ⁊ currāt. nec eoꝝ lenificatio ⁊ curſꝰ an teꝙͣ liquefiant. Cuꝫ aūt liquefacta fuerint: non omnis tinctura rubea vel alba effectū ꝯſequitur optatuꝫ .i. me talli trāſmutationem. Tinctura nanqꝫ non ꝓficit. ſiue quia nō aduritur. ſiue quia non figitur: ſed euolat et fu git. ſiue quia nō ingreditur ⁊ ꝑmiſcetur. ſiue qꝛ nō defē dat argentū ne aduratur ab his que nō adurūt aurum ſed adurunt argentū: ſicut ſulphur. ⁊ reliqua quibus au rum purificatur ab argēto ¶ Nec defendat es ne adura tur ab his q̄ nō adurūt argentū: ſed es: ſicut plūbuꝫ ⁊c̄ Inquirenda eſt tinctura: que corꝑibus liquefactis per miſceatur: ⁊ nō aduratur cum rebus acutis adurētibuſ ſed obuiet ⁊ nō purgetur. Nec ꝑmittat adurentia ꝑtes corꝑum ſeꝑare: habeatqꝫ ſubſtātiā ꝯſolidatiuam ⁊ coa gulatiuā: ⁊ fixam ſuꝑ ignem. Ingeniuꝫ quoqꝫ ꝑmiſcēdi iſta ad inuicem: ita vt fiant vniēdo ſubſtātiā vna: ī quā ignis nō impͥmat .i. nō eum euaporare faciat. tingatqꝫ cum eo: quod eſt in eadem tinctura. ⁊ ꝑmiſceatur cū eo: quod eſt ibi de ſubſtantia ꝯſolidatiua. ⁊ figatur ſemper cum eo: quod eſt ibi de ſubſtantia fixa. ¶ Alchimi ſta. In ſpiritu quidē multum eſt de tinctura: etiā anteꝙͣ fi gatur nec ꝑ e ius fixionem augmētatur. Quod econuer ſo eſt in corꝑe. Nam auꝝ non figit: niſi pͥmo augmente tur tinctura. Sꝫ in qua quātitate augmētatur ī ea tin git. Similiter ⁊ reliqua corꝑa que mūda ſunt. quia de quolibet elexim fieri poteſt. Sed qualiter in eis augmē ¶ XCIII. tatur tinctura ſecretum eſt. ¶ Ꝙ qualitas olei ſit ibi cauſa permixtonis Ubſtantie aūt ꝑmixtibilis eſt om̄e quod habꝫ oleuꝫ in ſe. vt eſt auꝝ ⁊ argentū et cetera: ⁊ eti am ſpūs ſublimatus et impīguatꝰ. Et ille ſole res ꝑmiſcentur: que ſunt eiuſdē nature et pōderis. Nā corꝑa metalli et nitri nō ꝑmiſcentur: quia diuerſa ſunt. Similiter nec lapis et mētallū. quoꝝ vnum ſiccū eſt: et aliud humidū. fit aūt ꝑmixtio inter corꝑa q̄ ad inuicem ꝓporcionātur in humiditate et pōderoſitate. hoc ſemꝑ verum eſt: niſi quādo humidum cum ſicco: et calidum cuꝫ frigido miſcetur in ꝯpoſitōne elexim. Sed in cōpo ſitōne inter elexim et corpus ſupra quod ꝓiicitur debet eſſe ſimilitudo. quia alias nō cōiungerētur. nulla quoqꝫ elexis ſiue de corꝑe. ſiue de ſpiritu fieret. Nec ꝯſolidat̉ cuꝫ corꝑe ſupra quod ꝓiicitur: niſi ſit ei admixtū: illud quod cōſolidat corꝑa ad inuiceꝫ. hoc eſt oleū īaduſtibile ſiue ſit de planta: ſiue de animali. Fixa vero dicitur ſub ſtantia que ab igne in ipſam agente non corrumpitur nec euaporatur. hec oīa ſi habuerit tinctura: bona erit ac phennis: ⁊ a corꝑe inſeꝑabilis. ¶ Auicenna vbi ſupͣ Cum aūt inquiremus aliquod: quid ſi ꝓiiceretur ſuꝑ liquefactum: adhereret ei ⁊ cōmiſceretur ac ſubmerge retur in eo: nec ip̄m corrumperet. nō inuenimus niſi de mineralibus ſulphur. ⁊ de cōmixtis arſenicum: ip̄m ta men fugiunt ſine mora. niſi ꝙ breuiſſimo temꝑe incipi unt ꝓcedere ad ꝯuerſionem cū eo. Inuenimus aūt inge nium ꝑ quod illa rectificētur. ita vt eis remaneat adhe rentia: ⁊ deſtruatur aduſtio. Cauſa ſiquidē adherentie lique factio eſt. deinde ſimilitudo minereitatis ⁊ vicini tatis quā habet cū eo. Eſt igitur ſubiectū liquefactiōiſ humiditas currens: ꝑmixta partibus ſicciſ terreis. In quibus moratur cū reſoluit eas ignis. Nec moueri po teſt ꝓpter vehementiā cōmixtionis. Cauſa aūt euaꝑati onis eſt humiditas in eo nō vehemēter ꝯmixto. Ex hoc em̄ eleuatur et egreditur: Cauſa vero aduſtionis eſt cō munitas cuꝫ igne. Itaqꝫ auferatur aduſtio de oleo: an teꝙͣ miſceatur cum corꝑe. Et vt ſit adherētia: vehemēs cōmixtio fiat humidi cum ſicco. Alioquin humidū eua porabit: et ſiccuꝫ remanebit cū currēte. Sed ſi bene im miſceatur oleū facit currere ſiccum. et ab eo non euapo rat. vt dictum eſt. ¶X ¶IIII ¶ De operatione boracis et cōmixtione ar genti et eris. ¶ Ex libro de vaporibus Um aūt borax ꝯſolidat argentū cum argento vel ſtannū cum ſtanno. Impoſſibile eſt hoc eſſe niſi cōmunicet eis in radice. ꝓpter hoc artificeſ alchimie v̓tūtur borace in metalli ſui multiplicatione. Aliud em̄ eſt occultum et aliud manifeſtū in ere: quādo volunt es in argentum trāſſubſtantiare. nō laborāt in hoc: vt tranſſubſtantietur ſubſtantia eris. ſed ſolūmodo vt auferant ab eo colorem: qui ſubſtātiam argenti cela bat. Cum aūt humidū ductibile ſit in omnē partē. ſcd̓ꝫ areſtotilem. humidū erit male terminabile ꝓprio termi no: bene aūt alieno. Itaqꝫ neruus tractabilis eſt in lon gum: vt corigia. et hoc eſt ab humiditate: q̄ eſt ī eo ī om nem ꝑteꝫ ductilis. humiditate dico admixta terreſtrita ti ſubtili: que facit viſcoſitatem abilem ad diffuſionem ſicut videmus in molli. Hinc eſt ꝙ fabricatores argēti volentes illud fabricare in longū: apponūt ei cuprū vt ī ꝑmixtione cupri ſicci cū argento humido generetur viſ cōſuꝫ: qd̓ ſit principium diffuſionis argenti in longuꝫ aut latum. Argentū quippe eſt ſubſtātia humida ml̓tm et cōgelata: vnde ⁊ ſi ꝑ ſe in fabricatione fabricaretur: acciperet fiſſuram: ſicut videmus in glacie. cum em̄ per cutitur glacies frāgitur: et nec in longū nec in latuꝫ dif funditur. Siquidē in omni congelato accidit fiſſura in ꝑcuſſione. Cunqꝫ extrahitur argentū apparꝫ rubor ꝑti cularis qui eſt ex ꝑuo cupro. Quod ſi magnū eſſꝫ cupꝝ appareret nigredo coloris: celans ſubſtātiam argenti. Et attēde ꝙ ſicut humiditas remollit: ſic ⁊ ſiccitas cor rugat. vnde cū cuprum ſimul calidū ⁊ ſiccum ſit magis ꝙͣ aqueū: iudicant artifices metalloꝝ: quod cū argentū ſit decoctum habet corrugationē. ⁊ ita non relinquitur in decoctione purū. Et hoc patet. Cum em̄ argenti ſuꝑ ficiēs eſt plana. et in medio fiſſura. dico illam fiſſurā in fundo exiſtentem eſſe tantū in ſiccitate cupri: cū ſcabro ſitate ip̄ius cupri: a qua non eſt depuratū argentū vnd̓ tunc eſt ibi ſignū ꝙ argentū non eſt puꝝ. Aliquādo āt argentū viuū frangibilitatē ex ſiccitate ꝓuenienteꝫ au fert: vt patet in ſtanno. ſicut iam ſuꝑius dictum eſt ¶ Ui demus aūt in argenti depuratione: plūbum mixtu exa lare ex caloris motione: ad quod depurandū apponitur plūbum. Non quia depuret ip̄m: ſed quia tanꝙͣ ꝯſumē do calor ei adheret: qui alias ſubſtantiam argenti cōſu meret. Et interim argentū ꝑ calorem depuratur qui fa cit tranſire cuprū in vna parte. et argentū in alia ꝑ ſuā caliditatem. vnde enim dicit areſtotiles calidum diſgre gatiuū eſt ethrogenioꝝ ¶ XCV. ¶ De operationibus alchimīe in corporibꝰ ceteris. ¶ Alchimiſta. Xceptis autē oꝑationibus circa nobilia corꝑa terreſtria: vt ſunt auruꝫ et argentum et ſimilia. Eſt etiam in alchimia ſubtilitas ſublimis: ⁊ vti litas non parua: ꝙͣtum ad trāſmutationes et diſgrega tiones ꝑmutationeſqꝫ rerū que iugiter in mundo fiunt ad varios vſus hominū. partiꝫ a natura: ꝑtim īduſtria humana: vt eſt opꝰ minii: vermilionis: nitriⁱ ⁊ auricalci Liber Octauus. vnde et dicta eſt occulta ph̓ia. quia rationum vel cauſa rum inueſtigatio: quibus hec fiūt: difficilis eſt et occul ta. Tale eſt etiam diſgregare res quattuor de qualibet planta ꝑ diſtillationē. Ita ꝙ in vnaquaqꝫ remaneat ele menti vnius dominiū. Et hoc eſt extrahere pͥmo aquaꝫ deinde oleum: tercio igneꝫ: qui eſt liquor huiuſmodi ru beus. Quarto loco remanꝫ terra: tanꝙͣ fex. Et ꝑ hͦ ſciri pōt quod elementū magis dn̄atur in illa planta: de qua hic agitur. de ſicca tamē planta nō extrahitur aqͣ: quia ia euaporauit humiditas aque: que ſcꝫ citius euaporat ꝙͣ humiditaſ oleagina. Illa em̄ eſt: que diutiꝰ remanēs defendit plantas a putrefactionē. Idem etiaꝫ fieri pōt de quibuſdam rebꝰ: que ꝓcedūt ex animalibus: vt de oſ ſe capillo. ouo. et huiuſmōi. Unde docet auicenna in ca pitulo de complexionibus mēbrorū diſtillare oſſa et ca pillos: ad ſciendū in quo eoꝝ plus ſit humiditatiſ. Sic etiam eſt extrahere ſalē de omnibus generibus cineruꝫ plantaꝝ: ⁊ animaliū oſſium et de calcibus lapidum. In hoc aūt differūt hi ſales inter ſe: ꝙ in ſale calciū nō eſt oleum: quia caret vtraqꝫ humiditate. cum em̄ nec vege tatur nec nutritur ſicut planta et aīmal. Aīal em̄ ſcd̓m frigidū ⁊ humidum nutritur ⁊ ſcd̓m caliduꝫ ⁊ humidū viuit. Sicqꝫ vita ⁊ nutrimentū ꝓuenit in planta ⁊ ani mali: vt dicit iohānes damaſcenus. In ſale vero d̓ cine ribus plantaꝝ ⁊ oſſium ē oleum quod ignis non poteſt diſgregare: eſt em̄ inaduſtibile. Sed oleū quod extrahi tur ꝑ diſtillationem nō eſt aduſtibile. Nam omne quod egreditur ꝑ diſtillationem fugit ignē: ⁊ habet naturaꝫ ſpūum. vt ſupͣ dictum eſt ¶ In qualibet etiā re minerali: ſiue de planta: ſiue de terra: ſiue de aīali eſt oleuꝫ. ſine qͦ nō poſſit fundi ⁊ currere. ¶ XqVI. ¶ De oꝑe vermilionis et cinabrij et auricalci Unt ⁊ alie multe. vt dictū eſt. artificū oꝑatio nes: ꝓpter reꝝ trāſmutationes ad alchimiā ꝑ tinentes: verbi gratia. Opus vermilionis ꝑ ſo lum ignem ⁊ de ſola ceruſa: que cū ſit albiſſima: ponitur in igne vehementi ⁊ fit rubea. eo ꝙ eius occultū eſt ru beum: licet manifeſtū ſit albuꝫ. Nam in libro de. lxx. di citur ꝙ omnis res habet cōtrarium ī oculto eius: quod apparet in manifeſto ⁊ econuerſo. Ignis itaqꝫ qd̓ ma nifeſtum eſt: ponit ī occulto. ⁊ quod occultū in maīfeſto Cinabrii vero trāſmutatio accidit ex ꝓprietate compo ſitionis. fit em̄ ex argento et ſulphure albo vel citrino: que rubedinem quidē: que in eis nō eſt in cōiunctione: acquirūt ex violentia ſulphuri illita argento viuo medi ante igne ⁊ ingenio artificis. Nam ſicut ex compoſiti on diuerſaꝝ reꝝ ꝓuenit in cōpoſitione vtriuſqꝫ quod in ſimplicibꝰ non eſt: vt in tyriaca. ſic ⁊ color: vt in cina brio. Es aūt trāſmutatur in auricalcū: quod fit mediā te tuchia: vt ſupͣ dictum eſt. Itaqꝫ arſenicū ⁊ tuchia ꝓ prietateꝫ habēt impͥmendi ſe in ere. Sed nō eſt par vtri uſqꝫ effectus. Nam arſenici ad citrinū: fumus eſt albiſ ſimus ⁊ albificat pluſꝙͣ in eo ſit d̓ tinctura excedēs om nem albedinē in albificando. Ideoqꝫ totam eris albedi nem ad ſe trahit: ⁊ ip̄m in album ꝯuertit. vt dicit ꝯſtan tinus in libro graduum: vbi agit de arſenico .i. auripig mento. Fumus aūt tuchie nō tantuꝫ habet de albedine ſed multo minus. ⁊ iō non aufert eris rubedinē: ſed repͥ mit vt dictuꝫ eſt. XAVII. ¶ De coloribus natiuis et ficticijs Iſidorus libro decimonono. Olores aūt quidam ex terra vel in terra naſcū tur: vt ſinopis rubrica melinū. auripigmentuꝫ ¶⁊ cetera huiuſmodi. Quidā vero fingūtur: aut arte: aut ꝑmixtione. ¶ Plinius libro. xxxv. Sunt aūt colores floridi vel auſteri: ⁊ vtrūqꝫ natura vl̓ ꝑmixtura euenit. Floridi ſunt quos ars fingendi p̄ſtat. vt miniū armenum cinaberis: criſocolla: indicū purpuriſſuꝫ. Ce teri vero auſteri ſunt. Ex omnibus aūt alij naſcuntur: ⁊ alij fiunt. Naſcūtur ſinopis et rubrica ⁊ parethoniū melinū. eretria et auripigmentū. Ceteri vero fingūtur vt ochra: ceruſa vſta: ſandaraca: ſandix: ſiricū atramen tum. Sunt etiā noui duo colores atqꝫ viliſſimi. viride. quod et apianū vocatur: Et quod criſocollā lotum mē tit̉. Fit ex viridi creta: eſtimata ſeſterciis ī libras. Anm lare quod candidum vocatur: eſt quo muliebres pictu re illumīantur. fit ⁊ ip̄ꝫ ex creta admixtis vitreis gem mis. et vulgi anulis. vnde ⁊ anulare dictum. Ex om̄ib coloribus cretulam amare ¶ Udo qꝫ illini recuſant. pm puriſſum indicum. ceruleuꝫ. melinū. auripigmentū. api anum. Ceruſſa cere tingitur eiſdeꝫ coloribus ad eas pr cturas: que vtūtur alieno parietibꝰ genere ſed claſſibꝰ familiari: et onerariis nauibus. Totqꝫ coloꝝ tanta va rietate ſubit. antiquitateꝫ mirari. pingebāt em̄ antiqͥ ⁊ ꝑicula ⁊ rogos. Iuuabatqꝫ pugnaturos ad morteꝫ vel cedem ſpecioſe vehi ¶ Nero princeps iuſſerat coloſſeum pingi cxx. pedum in lintheo ad hoc tempꝰ incognitum. Eaqꝫ pictura vbi ꝑacta fuit in lamianis ortis accenſa fulmīe cū optima ꝑte ortoꝝ ꝯflagrauit. ¶ X¶VIII. ¶ De ſinopide et rubrica ¶ Iſidorus Inopis inuēta pͥmū in ponto fuit: indeqꝫ nomē ab vrbe ſinope accepit. Species eiꝰ ſunt tres. ſcꝫ rubra minuſqꝫ rubens. ⁊ inter has media. ¶ Plinius vbi ſupra Sinopis a ſinope nomīatur vrbo Naſcitur in egypto: balearibus: affrica. Sed optima ī lemno. ⁊ capadocia effoſſa: ⁊ in ſpelūcis excellit que ſax is adheſit. Glebis colos extra maculoſꝰ eſt: hac vſi ſūt ad ſplendorem veteres. Excepto vſu eius in pictura. ī medicina quoqꝫ blandis eſt emplaſtris et malagmati ſiue ſicca cōpoſitione eius ſiue liquida. Facilis eſt ꝯtra vlcera in humore velut in oris ſedis ſita. feminaꝝ ꝓflu uia ſiſtit denarii pondere poto. Aluū ſiſtit infuſa. Ead̓ aduſta ſcabricias oculoꝝ ſiccat: cū vino maxīe. ¶ Iſi dorus Rubrica vero ſic dicta ē: eo ꝙ ſit rubeo ⁊ ſangui neo ꝓxima. hec in locis plurimis gignitur. ſed optima in ponto. vnde ⁊ pontica dicitur ¶ Plinius vbi ſupra Rubrice genus in ea voluerūt quida intelligi autorita tis ſecūde. palmaꝫ em̄ dabant lēnie. hec eſt minio proxi ma. multū ant iquitus celebrata: cum inſula in qua naſ citur. nec niſi ſignata vendebatur. hac itaqꝫ miniū ſub liniunt et adulterant. ponitur in medicina: et res habet̉ preclara. Epiforas em̄ oculoꝝ mitigat et dolores circū lita. Egylopias manare prohibet. Sanguinē quoqꝫ r̄ iicientibus ex aceto datur bibenda. Bibitur et contra lyenum ac renū vicia. et purgationes femīaꝝ. Itēqꝫ cō tra venena et ictus ſerpentū marinoꝝ ac terreſtriū. Io qꝫ familiaris eſt omnibꝰ antidotis. Et ceteris rubrice generibus egiptia et affricana ſunt fabris vtiliſſime. qͦ niam ſorbentur maxīe. picturis aūt apta naſcitur ī me tallis ferrariis: Et ex ea fit ochra: ſcꝫ exuſta rubrica in ollis nouis luto circūlitis. Que quo magis in camini arſerit: eo melior exiſtit. Omnis aūt rubrica ficcat. Io qꝫ et emplaſtris ꝯuenit: etiā igni ſacro. XC IX. ¶ De pare thonio ac melino ac feretria Arathonion habet nomen loci ab egypto. ſpu māqꝫ maris eſſe dicunt ſolidatam cuꝫ limo. Et ideo cōche minute inueniūtur in eo. fit ⁊ cyre nis ⁊ in cretā inſula. Adulteratur rome aūt creta cimo lia decocta cōſpiſſataqꝫ. ¶ Iſidorus. Melinum dictū eſt eo ꝙ eius metalli ferax ſit vna de cicladibus inſula melos nomine. Eſt em̄ candidū nec vtūtur eo pictoret ꝓpter nimiaꝫ pinguedinē. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Melinū candidum eſt: ecandidis coloribus pinguiſſimū et pro pter liuorem tenuiſſimū. et ip̄m in melo inſula optimuꝫ In ſamo quoqꝫ naſcitur: et eo pictores ꝓpter nimiam pinguedinē nō vtūt̉. Hoc aūt effodere ſolēt accubates intra ſaxa venas ſcrutātes. porro in medicina eundem vſum habet: quē pheretria creta: p̄terea linguam tactu Liber Octauus ſiccat. pilos detrahit et mitigat. precium in libra ſeſter ciis ſingulis. Feretria ſue terre nomen habet. ⁊ hac ni chomachus et parthaſius v̓ſi. refrigerat ⁊ mollit et ex plet vulnera ſi coquatur ad ſiccāduꝫ vtilis capitis quo qꝫ doloribꝰ. p̄cipua feretria quoqꝫ terra que duplex ē. Al a ſcꝫ acinerea vtilis in medicina: ſicut iam dictum eſt ſupͣ in tractatu de terra. ¶ A. ¶ De ſirico et īdico ac ceruſa. ¶ Iſidorꝰ vbi sͣ Iricum eſt rubei coloris pigmentū. ex quo ſcri buntur ⁊ capita libroꝝ. Ip̄m eſt et feniceuꝫ: ſic appellatū: eo ꝙ in ſyria colligatur in litoribꝰ ru hri maris: vbi fenices inhabitāt. Eſt aūt inter colores ficticeos: quia ſepe fit aut ſinopide aut ſandice mixtis. Iudicus color in indicis calamis inueītur ſpūma limo adherente. Eſt aūt coloris cyanei mixturaꝫ purpure ce ruleiqꝫ mirabilem reddens. Eſt alteꝝ genus in purpu rariis officinis. ſpūma videlicet in ereis cortinis inna tans. quā infectores detrahētes ficcāt. ¶ Pliniꝰ vbi ſu pra. Indico eſt autoritas maxima: quod venit ex india. vnū genus eſt arundineū adhereſcēte ſpūmā limo. cum teritur nigrū quod in diluendo mixturaꝫ purpure ceru leiqꝫ mirabilem reddit. Alteꝝ eſt in purpurariis offici nis innatās cortinis. Et eſt purpure q̄ adulteratur ſpu ma. Indicū ſtercore columbino tingūt. aut cretā ſilenu ſiam aut anulariam vltro inficiūt. ꝓbatur aūt carbone reddit em̄ quod ſinceꝝ eſt flamā excellētis purpure. Et dum fumat odorem maris olet. Ob id quidā id colligi e ſcopulis putant. In medicina quoqꝫ indicuꝫ rigores ⁊ impetus ſedat: oris vlcera ſiccat. Ceruſe color eſt can didus cuius rationeꝫ in plumbi metallis diximꝰ. fuit et in terra ꝑſe in theodoti fundo inuenta zmirne: qua vete res ad nauium picturas vtebātur ¶ Nūc autē omnis ex plumbo fit ⁊ aceto. vſta caſu repta in incēdio pire et ce ruſe cremata. Optima vero aſyatica nūc habetur que et purpurea nūcupat̉ fit ⁊ rome cremato ſilice marmo roſo ac ꝑfuſo aceto. ¶ Actor. de hac plenius actuꝫ eſt ſuꝑius vbi de plumbi metallo diximꝰ. ¶ CI. ¶ De minio et ochra. Inium pͥmum greci tradūtur inueīſſe ī epheſio rum ſolo: Cuius pigmenti copia ceteris regio y.nibus plus abūdat hiſpania. Unde nomē etiā dedit flumini ꝓprio. Huius diſtillatio argentum liqui dum gignit. Miniū aūt hoc quidā cynabriū eſſe dicūt. ¶ Plinius libro. xxxiii. Inueītur miniū quoqꝫ in argē tariis metallis. Et nunc inter pigmenta magne autori tatis: ⁊ quondā etiā apud romanos. Ita vt iouis ip̄iuſ ſimulacri faciem diebꝰ feſtis illinire: triūphantiūqꝫ cor ꝑa: legātur ſoliti fuiſſe. Sicqꝫ camillum triūphaſſe con ſtat ⁊ ethiopiū populos totoſqꝫ illo tingi proceres ſoli tos eſſe. ⁊ hūc ibi deoꝝ ſimulacris colorem eſſe. Theo phraſtus anno. ccxlix. vrbiſ noſtre: tradit minium inuen tum eſſe a challia athenienſi inicio ſperāte poſſe auruꝫ excoqui. in metallis argenti arena rubente: ⁊ hanc eiuſ originem fuiſſe. Reperiri aūt iam tum in hiſpaniis ſꝫ durū ⁊ arenoſum. Optimū vero ſupͣ epheſuꝫ. Cilbanis agris. Arenā cocci colorem habere: ⁊ hanc teri: deinde lauari farinā. Et quod ſubſidat iteꝝ lauari. Differētiā vero artis eſſe: quia alii miniū faciunt pͥma lotura ¶ Id qꝫ dilucidius eſſe. optimū quod ſequentis loture. Olim qui mocromata pingebāt pinxerūt epheſio minio quod ideo relictum eſt quia oꝑis erat curatio. p̄terea vtrūqꝫ exiſtimatur minus acre. Ideoqꝫ ad rubricā et ſinopidē tranſire Iuba miniū naſci tradit: ⁊ in carmania: hermo genes et in ethiopia. nec fere aliūde ꝙͣ ex hiſpania. Sꝫ neutro ex loco aduehitur ad nos. Celeberrimum eſt ex ſi ſaponenſi regione in betica miniario metallo: vectiga libus populi romani nulliꝰ rei diligētiori cuſtodia. Nō licet ibideꝫ ꝑficere: excoquiqꝫ: romā defertur vena ſig nata ibiqꝫ lauatur. Eſt alteꝝ genus in om̄ibus fere ar gentariis atqꝫ plumbariis metallis: quod fit exuſto la pide ꝑmixto venis: nō ex illo cuius vomica argentū vi uum dicitur. Is em̄ ⁊ ip̄e in argentū excoquitur. Sꝫ ex alijs ſimul reꝑtis: ſteriles etiā plurimi dep̄hendūtur: ſo lo colore tantū in fornacibus rubeſcēteſ. Exuſtiqꝫ in fa rinam tundūtur: Sublini aūt miniuꝫ ſirico demonſtrat compendii ratio. Et alio modo pingentū furto eſt opor tunum plenos ſubinde penicillos abluentiū. Sidit aūt in aqua cōſtatqꝫ furantibuſ. Sinceri cocci nitor eſſe de bet. Secundarii vero ſplēdor in parietibus ymaginem ſentit: ꝙͣꝙͣ hoc rubigo quedā metalli eſt. Siſaponenſibꝰ aūt in miniariis ſue vene arena ſine argento excoquit̉ auri modo ꝓbatur. auro candente fucatuꝫ nigreſcit: ſin cerum retinet colorem ¶ IInuenio et calce adulterari: ac ſimili ratione ferri candentis lamina ſi nō ſit auꝝ ilico dep̄hendi. ſolis ⁊ lune cōtactus inimicꝰ ¶ Remedium vt ſiccato pariete cera punica cum oleo liquefacta cādens ſetis inducatur ¶ Iterūqꝫ admotiſ galle carbonibꝰ: vſqꝫ ad ſudorem aduratur. poſtea candelis ſubigatur. ac de inde linteis puris. ſicut ⁊ marmora. niteſcūt. Qui mini um in officinis poliunt: faciē laxis veſicis illigāt: ne ꝑ nicioſum puluerem inſpirādo trahāt. et tamē vt ꝑ illas ſpectent. Non ſolū aūt minium in pictura: ſed ī volumi num vſurpatur ſcriptura: ¶ Iſidorꝰ. Ochra gignitur in topazō rubri maris inſula: vbi ⁊ ſandaraca. Fit autē ⁊ ochra exuſta rubrica in ollis nouis luto circūlitiſ: que quāto magis in camino arſerit. tāto melior fit. ¶ CI. ¶ De ſandaraca ¶ Idem. Andaraca quoqꝫ naſcitur ī inſula rubri maris tōpazō: colore cinabrii: odore ſulphuris. Inueī tur in aurariis ⁊ argentariis metallis. eo quid̓ melior quo magis rufa. quoqꝫ virꝰ redolꝫ magis. Quā ꝙͣ et ceruſa ſi torreatur in fornace ſandaracā facit vnde et color flameus exiſtit. Ꝙ ſi torreatur et equa ꝑte ru brica admixta ſandicem reddit. ¶ Pliniꝰ libro. xxxiiii Sandaraca inuenitur in aurariis ⁊ in argētariiſ metal lis: meliorqꝫ quo magis ruffa: quoqꝫ magis redolens virus. ac pura et friabilis. valet auteꝫ purgare ſiſtere ⁊ excalefacere prodere. Sūma eiꝰ dos eſt ſtiptica: Explet alopicias ex aceto illita. Additur ⁊ oculoꝝ medicam̄tiſ Fauces purgat cum melle ſumpta. Uocem limpidaꝫ et canoram facit. Suſpirioſiſ tuſſientibuſqꝫ iocūde mede tur cum reſina therebintina in cibo ſumpta. Suffita qͦ qꝫ cum cedro medetur eis nidore ip̄o. ¶ Idem li. xxxv Sandaracā et ochram iuba naſci tradit in inſula rubri maris topazon. ſed inde ꝓuehūtur ad noſ. Fit aūt adul terina ſandaraca ex ceruſa ī fornace cocta. Color flame us eſſe debet. Hec ſi torreatur e qua ꝑte admixta rubri ca: ſandicem facit. ꝙͣꝙͣ animaduerto virgiliū extimaſſe id herbam eſſe verſū illo. Sponte ſua ſandix paſcentes veſtiet agnos. p̄cium in libras eſt dimidiū eiꝰ quod ſā darace. Nec ſunt alij colores maioris ponderis. Inter facticeos eſt et ſyricum quo miniū ſublini diximꝰ. fit āt ſynopide ⁊ ſandice admixtis. ¶ Auicenna in ſecundo canone. Sandaraca calida eſt. ⁊ ſicca in ſecūdo gradu. Stiptica eſt: et ſanguinē retinet. hac vtūtur luctatores vt leues et fortes fiant: ne difficultatem anhelitꝰ incur rāt. Item macredinem facit: fiſtulas fumigio ſiſtit ⁊ ſic cat. fumꝰ catarros prohibet. dolorem dentiū optime ſe dat. gingiuaꝫ rectificat. ꝓhibet tremoreꝫ cordis. et flux um ſanguinis et etiaꝫ aſma humidum exiccatione ſua. Cōfert etiam in potū ſpleneticis: et eſt bona ſolutioni antique fumꝰ eiꝰ confert emorroidis. ¶ Dyaſcorides. Sandaraca in eiſdeꝫ locis naſcitur in quibꝰ auripigm̄ tum. Eligēda eſt autem ruffa valde et facilebilis. mun da colorem habens cinabrii et odorem ſulphuris. virtꝰ eſt ei ſimilis arſenico: quod eſt cauſtice virtutis: et dya foretice et ſtiptice. Reſine mixta alopicias curat cuꝫ pi ce vngues leproſos excludit. cum oleo pediculos necat. Liber Octauus ¶ AII. et puſtulas corꝑis purgat. ¶ De praſi et chriſocolla ¶ Iſidorus Raſin .i. creta viridis. et ſi ꝑmiſcue generetur Iin aliquibꝰ terris: optima tamē in libia cyrenē ſi. Chriſocolla colore praſino ſic dicta eſt: eo ꝙ auꝝ habere traditur eius vena. Hec etiā naſcitur in ar menia: ſed probabilis venit ex macedonia. Foditur em̄ ex metallis eris: cuius inuētio argentū atqꝫ indicū pro dit. Nam vena eiꝰ cum his habet nature ſocietatem. Dyaſcorides. Chriſocolla colorē habet praſinuꝫ .i. viridem valde. Melior eſt aūt et armenica. Secūda ve ro macedonica ⁊ cypria. Eligēda vero eſt munda: ſine lapide: ſine terra. virtus eſt illi inſciſſoria. et cōſtrictiua ¶ Plinius libro. xxxiii. Chriſocolla eſt humor ꝑ auri venam defluens humore craſſeſcente frigoribus hiber nis vſqꝫ in duriciam pumicis. Laudatiorē eandeꝫ fieri comꝑtum eſt. in aurariis metallis ⁊ ꝓximam in argen tariis. Inueītur etiā in plumbariis vilior etiā auraria. In om̄ibus aūt his metallis fit ⁊ cura multuꝫ infra na turalem illā: immiſſis in venam aquis leuiter hyeme to ta vſqꝫ ad iunium menſem. et in iunio iulioqꝫ ficcatis. Natura eiꝰ eſt que lino ⁊ lane ad ſuccū bibendū: Tun ditur in pila: deinde cribro tenui ſecernitur: poſtea mo litur: ac de inde tenuius ſic cribratur. Quicqͥd nō tranſ meat: in pila reꝑitur: de inde molitur. puluis ſemꝑ in ca tinos digeritur: et ex aceto maceratur. vt om̄is duricia ſoluatur. rurſumqꝫ tūditur: deinde in cōchis lauatur ⁊ ſiccatur. Tunc alumine herbaqꝫ ſola quā luteā vocant tingitur atqꝫ pīgitur: anteꝙͣ purgat. Refert ꝙͣ bibula dociliſqꝫ ſit: Nam niſi rapuerit colorem: addūtur ⁊ ſcy tanum atqꝫ turbiſtū: ita vocant medicamēta ſorbere co gentia. Laudatiſſima eſt in armenia. Secunda in mace donia. Largiſſima vero in hiſpania. ſunt ⁊ in cypro ge nera eiꝰ duo. Sūma ꝯmendationis eſt vt colorē herbe ſegetis lete virentis reddat ꝙͣ ſimillīe. Luteam putant a lutea herbāa dictā quā ip̄am ceruleo ſubtritam pro cri ſocolla inducūt viliſſimo genere ⁊ fallaciſſimo. Tribus generibꝰ diſtinguūt eam: ſcꝫ aſperam. mediam. ⁊ attri tam. quā vocant herbacea. Subliniūt em̄ are noſā: pͥuſ ꝙͣ inducāt atramēto ⁊ paretōnio. qm̄ eſt natura pīguiſ ſimum ⁊ ꝓpter liuorem tenaciſſimū Atramēto quidem ſpargitur: ne candorē pare thonii chriſocolle pallor affe rat. ¶ UIIIII. ¶ De oꝑatōe criſocolle ī aurificio et medicīa Riſocollam ⁊ aurifices ſibi vendicant in auro agglutinādo: ⁊ inde omnes appellatā ſimiliter vtentes dicūt. Temꝑatur aūt erugine cypria. et pueri impubis vrina nitro addita. Teritur ciprio ere in cypriis mortariis. Santernā huiuſmōi vocāt noſtri. Ita ferruminatur auꝝ: quod vocāt argentoſuꝫ. Signū eſt ſi addita ſanterna niteſcit. Ex diuerſo eroſum ſe cō trahit ⁊ hebetatur. ac difficulter ferruminatur auꝝ. at id glutinuꝫ fit auro ⁊ ſpūma argenti ad ſupͣ dicta addi tis. vnaqꝫ contritis. Contexi reliqua par eſt circa hoc: vt vniuerſa nature ꝯtīgat admiratio vſus chriſocolle ē in meddicina: cum oleo ⁊ cera ad vulnera purgāda. Ead̓ ꝑ ſe arida ſiccat et cōtrahit datur et in angina orchop noea ve cum melle miſcenda: cōcitatqꝫ vomitiones: miſ cetur ⁊ colliriis ad oculoꝝ cicatrices: ac viridibꝰ empla ſtris ad mitigādos dolores atqꝫ trahendas cicatrices. ¶ Dyaſcorides. Chriſocolla eligēda eſt: ad vſuꝫ medi cine. ſicut dictum eſt. mūda: ſine lapide: ſine terra. virtꝰ eſt illi inciſoria et cōſtrictina: reumna gingiuaꝝ cōpeſcit vulnera purgat. carnes ſuꝑfluas vulneribꝰ creſcere nō ſinit. Cicatrices attenuat. vomituꝫ ꝓuocat. ⁊ plus ſola accepta homicidiū facit. colliriis miſcetur ad lacrimaꝫ facientibus. ¶ U. ¶ De ceruleo ac purpuriſſo ¶ Pliniꝰ vbi sͣ Eruleum eſt arena: cuius genera ſūt tria. Am ( tiquius egyptiū: quod maxime ꝓbatur. Siricū Hhoc facillime diluitur cunqꝫ teritur in quatuo colores mutatūr. Candidiorē: nigriorē vel craſſioreꝫ te nuiorem ve. Huic etiā nunc cyprium p̄fertur. Acceſſit his puteolonū et hiſpanienſe: arena ibidem ꝯfici cepta Tingitur aūt om̄e ⁊ in herba ſua coquitur: bibitqꝫ ſuc cum. Reliqua cōfectura eadem eſt: que chriſocolle. Ex ceruleo fit: quod lomentū vocatur. Idqꝫ lauādo. terēdo qꝫ ꝑficitur. hoc eſt ceruleo candidius atqꝫ p̄cioſius. Ce rulei ſinceri exꝑimentū eſt in carbone vt flagret. frauſ eſt. arida viola decocta ī aqͣ ſuccōqꝫ ꝑ lintheū exp̄ſſo ī cretam eretreā alias feretriā. vis eius eſt in medicīa vt purget vlcera. Adiiciūt illud emplaſtris: itemqꝫ cauſti cis. Teritur aūt difficillime. In medēdo leniter mordꝫ et aſtringit atqꝫ expellit vlcera. vritur aūt in fictilibus vt proſit ¶ Idem in libro. xxxv. Purpuriſſuꝫ e colori bus reliquis quos ab homīe dari diximꝰ ꝓpter magni tudinem p̄cii ante omnes eſt e creta argentaria cuꝫ pui puris tīgitur ꝑit̉: bibitqꝫ coloreꝫ illū celeriꝰ lanis puteo lanum plus laudatur ꝙͣ tiriū: aut gethulicū vl̓ latonicū vnde p̄cioſiſſime purpure. Cauſa eſt. ꝙ id genus maxīe inficitur: rubeāqꝫ ſorbere cogitur: pingentes ſādice ſub dita: mox ouo inducentes purpuriſſuꝫ fulgore nimii fa ciūt. Si purpuram facere malūt ceruleū ſublinūt. mox qꝫ purpuriſſum ex ouo inducūt. .¶VI. ¶ De cinnabri et armeno ¶ Iſidorus. Innabar eſt puluis rubei coloris. hunc aiūt eē ſanguinem draconis elephantem implicantis. ac ſub ip̄o ruentis. ¶ Diaſcorides: Cinnabar multi putant̉ eſſe miniū: et alii ſanguineꝫ draconis: ſed fallūtur. quia miniū in hiſpania cōficitur ex lapide qui arene argiritidi miſcetur. Qui ſi tutus fuerit colorem mutat. Sed odor eius in metallo hominē effocat. Undi qui in metallo ꝯuerſātur: veſicas ſibi in facie ponūt ac liberandos oculos. Cinnabar autē in libra naſcitur: co lor eſt illi ſanguineus: ⁊ ideo ſanguis draconis a ml̓tis eſſe putatur. virtus eſt ei ſimilis emathiti lapidi. Itaqꝫ vehementer cōſtringit. Et ideo fluorem ſanguinis ab ſtinet. Cōbuſtionibꝰ etiaꝫ ac puſtulis opitulatur. Cera tis additur. ⁊ vtiliter colliriorū miſcetur cōfectionibus ¶ Plinius vbi ſupͣ ſcꝫ li. xxxv. Armenū lapis dicitur quē armenia mittit. eiuſqꝫ noīne appellatur. hic quoqꝫ chriſocolle infectus mō: optimus eſt. qui maxime viri dis eſt: cōmunicato colore cum ceruleo. Solebāt eius li bre taxari nūmis tricenis. Inuētaqꝫ ꝑ hiſpanicas are na eſt: ſimilem curā recipiens. Itaqꝫ ad denarios ſenoſ vilitas rediit. diſtat a ceruleo cādore modico: qͥ tenerio rem hūc efficit colorem. Uſum habet in medicīa tantū ad pilos alendos: maxīeqꝫ in palpebris. porro d̓ arſeni co ſiue auripigmento. ⁊ de atramento: ceteriſue colori bus. iam dictum eſt ſuꝑius in tractatu de mineralibus Hec itaqꝫ ſufficiāt de corꝑibus in terra minerā haben tibus: ⁊ natiuis coloribus: et ad librū ſequentem tran ſeamus. In quo agendū reſtat de lapidibus. ¶ Continentia noni libri. Onus liber agit de lapidibus diuerſi generis. id eſt. de lapidibus communi bus et inſignioribus. Habet autem li LI ber iſte capitula. cvii. Elapicidinis. ¶E lapidibus ad mortaria medicinalia cō E lapidibus edificio aptis. iii gruis. iiii. De quorundā lapidum miraculis De lapidibus quibuſdam medicinalibus vi. De quibuſdam lapidibus cōmunibus vii De arena et eius ſpeciebus Liber Nonus De natura ⁊ ꝓprietatibꝰ arene viii. ix. De calce De oꝑatione calcis in vſu medicine De malcha et gypſo xi. xii. De topho xiii. De ſilice xiiii. De cōte De marmore marmorumqꝫ generibus xv. De alabaſtrite et alabandicō xvi. De offite et purpurite vl̓ porfirite et pario xvii. Ne cariſteo et numidico ceteriſque marmorum ſpecie De lapidibus inſignioribꝰ. Et pͥmo de magnete xix. bus xviii. De miraculo magnetis in ferri attractōne De virtute ip̄iꝰ ī vſu medicine xxi. De gagate xxii. De echite. xxiii. xxiiii. De pirite De frigio et fingete xxv. De ſamio ſarcofago ⁊ oſtratite xxvi. De abeſton et amianto et catochite et nēphite xxvii. De androdamanto et d̓ quibuſdā alijs xxviii. De genmis et eaꝝ virtutibus xxix. De gēmaꝝ generibus et coloribus De luxuria hominū ī gēmaꝝ preciis ⁊ aſpectibꝰ xxxi. xxx. De qͣrundā eaꝝ de nominatōnibꝰ ⁊ effecti bꝰ xxxii. De qͣrundā adulteratōne et melioꝝ electōne xxxiii. De quarundā virtutibus attractiuis xxxiiii. De quarundam ſigillis De ꝓprietatibus gēmaꝝ ẜm ordinē alphabeti et primo xxxv. de abſicte xxxvi. De achate xxxvii. De ml̓tiplici achatis origine et eiꝰ ſpecie xxxviii. De adamante xxxix. De vario adamantis genere xl. xli. Iterum de eodem De agape et alabandina xlii. xliii. De allectorio De amētiſto xliiii. De androdamanto et antracite xlv. De aſio et aſterite ⁊ aſtrione xlvi. De balaginte et berillo xlvii. Iterum de barillo xlviii. xlix. De borace De callaica et calcedonio et calcōphano De carbunculo De multiplici carbunculoꝝ genere lii. liii. De celidonia De celonide et cimedia liiii. De ceraunio lv. De corallio lvi. De eodem lvii De cornelio ſiue corneolo. lviii. De criſelectro et criſocolla lix. De criſolampſi et criſolito De cryſopraſo et criſoptaſio lxi De criſtallo lxii. De criſtallo iteꝝ lxiii. De demonio ⁊ dracontide ac droſelito lxiiii De dyacodo ac dyamācio et dyoniſia lxv. De ebeno ⁊ efeſta ac egipcilla lxvi. De electria et elyctropia lxvii. De emathite lxviii. De vario emathitis genere lxix. De enidro et epiſtice lxx. De ermiſtione et etithe et exacōtalito lxxi. De falcano et filatero et flongite lxxii. De galactice et garamantite lxxiii. lxxiiii. De gelacie et gloſopetra De hiena et hyeratite lxxv. De iacincto et iacinctizonte lxxvi. De iaſpite lxxvii. De kabrate et kacabre et kamali lxxviii. De lichine lxxix. De ligurio et lyparea lxxx. lxxxi. De margarita lxxxii. Item de eodem De luxuria antiquoꝝ in margaritis lxxxiii. lxxxiiii De virtute ip̄arum in medicina De medio et inirrite lxxxv. De melochite et murrina lxxxvi. De nitro et noſe et onice lxxxvii. lxxxviii. De oꝑalo et ortallio De orithe et oſtratite lxxxix. De pantro ſiue panthero ac peanite De pōdero ac potica ac praſio et pyrite xci. De quirino ac quanidro et raday ⁊ rāni xcii. De ſaphiro xciii. De virtute ip̄ius in medicine remedio xciiii. De ſagda et ſandaꝫ iro xcv. De ſardio xcvi. De ſardonice xcvii. De ſilenite atqꝫ ſirtite xcviii. De ſmaragdo xcix. De ſmaragdi ſpeciebus variis De ſmaragdi virtute in medicinis De ſolis gēma ⁊ ſuccino cii. Opiniones falſe de ſuccini origine ciii. De certa ip̄ius origine ac ꝓprietate ciiii. De tegolito ⁊ topazio ⁊ turcoy cv. De varach venice ac vngētana et vnione cvi. De yri et zymeniellazuri ac zignite cvii. De lapicidinis. ¶ Uitrubius d̓ architectura libro ſecundo. Apidici ne quedā molleſ ſūt: quedā dure: alie vero tempe rate. Eſt ⁊ in cā pania rubrum et nigruꝫ tophum. In vmbria et pi ceno venecia al bum: quod etiaꝫ Sſo MEo cae et pcren ſerra dentata ſe Sed ex his omnibus que mollia ſunt: exempta ſaxa fa ciliter om̄i ope tractātur. Et ſiquideꝫ in locis tectis ſit laborem ſuſtinent. Sin aūt in aꝑtis et patentibꝰ ſtillici diis aut gelicidiis et pruina congeſta: fricantur ⁊ diſſol uūtur. Iuxta maritima quoqꝫ a ſalſugine defluūt nec eſtus p̄ferunt. Temꝑata vero et ab humoribus et tem peſtatibus iniurias ſufferunt. Sed ab igne tuta eſſe nō poſſunt. Quin pocius ſimul eo tacta diſſoluūtur ⁊ diſſi pantur. eo ꝙ humores ꝑui ſunt: nec habent terreni ml̓ tuꝫ: ſed aeris et ignis plurimū. qͥ ſcꝫ ignis tactu ⁊ vi va poris aere fugato venaꝝ vacuitates occupās ferueſcit eaqꝫ ardentia ſibi ſimilia efficit. Sunt item lapidicine cōplures in finibus tarquinenſium: que aniciane dicūt̉ quibus nec gelicidiorū tempeſtas. nec ignis tactus no cere pōt. ſed firma eſt et ad uetuſtateꝫ. Ideo ꝑmanꝫ qd̓ paꝝ de mixtione nature aeris et ignis habꝫ. Humoris aūt tꝑati terreniqꝫ plurimū. .II. De lapidibus edificationi aptis. Iſidorus libro. xix. Apides ſtructuris apti ſunt albus tiburtinus Liber Nonus columbinus ſfungia rubruſ fluuiatilis ⁊ reliqui. albus. alius mollis eſt: alius durus. Mollis in oꝑe nō durus eſt: ſed tractabilis. Ita vt in eo quaſi in ligno litere ſcri bantur. Tiburtinus a loco ytalie dictus eſt: qui cuꝫ ad fabricam fortis ſit: vapore tn̄ diſſilit. Arenacius lapis eſt arenis maris cōcretus: hic et bibulus dicitur. qꝛ ſer uat humorem acceptum. pipirinus ſubalbidus eſt cum punctis nigris durus atqꝫ fortiſſimꝰ. Cōcleacius autē concleis et lapillis concretus eſt: et arena aſperrimus. Molaris in parietibꝰ vtilis eſt: quia eſt quedā eius na tura pinguior duraqꝫ et aſpera ex quo etiā mole fiunt. huius quatuor genera ſunt: albus: niger: ꝑ̄mixtus: fiſtu loſus. Sfungia lapis creatus ex aqua leuis ac fiſtulo ſus et cameris aptus. ¶ Plinius libro. xxxvi. Multi tudo lapidum inutilis eſt edificiis moroſitate quadam In liguria ⁊ veneciā lapis albus ſecatur dētata ſerra. hi tractabiles in oꝑe ſunt. laborem quoqꝫ tollerant ſub tecto dumtaxat. Aſꝑgine ac gelu brumiſqꝫ rumpitur in teſtas contra humores ⁊ maris auras talis lapis ro buſtus eſt. Tiburtini ad reliqua fortes. vapore diſſiliūt Nigri ſilices optimi quibuſdā in locis rubentes. Non nuſquā et albi: ſicut in tarquinēſi et in anicianis lapici dinis circa lacum volſiniēſem. Et in ſtratonenſi ſunt la pides: quibus nec ignes quidem nocent ⁊ in monumen ta ſculpti contra vetuſtateꝫ quoqꝫ ꝑmanent incorrupti Ex his forme fiūt in quibꝰ era funduntur. Eſt ⁊ lapis viridis vehemēter igni reſiſtens: ſed nuſꝙͣ copioſus. et vbi inueītur lapis nō ſaxuꝫ. E reliquis pallidus ī cemē to raro vtilis. Globoſus ꝯtra iniurias quidē fortis: ſꝫ ad ſtructuraꝫ infidelis niſi ml̓ta ſuffrenatione deuīctꝰ. Nec certior eſt fluuiatilis: ſemꝑ veluti madenſ. Reme dium eſt in lapide dubio: eſtate illū eximere. Nec an̄ bi enniū eum domi tecto inſerere: domituꝫ tempeſtatibus que ex eo leſa fuerint: in ſubterranea ſtructura vtilius eſt aptari. ⁊ qui reſtiterint tutū eſt celo ꝯmittere. ¶ III ¶ De lapidibꝰ ad mortaria medicīalia cōgru Idem in eodem. 1g Utoribus quoqꝫ fuerūt cure lapides: mortari iorū quoqꝫ nec medicinaliū tantū ad pigmenta ¶ꝑtinentium. In his ꝑtulere lapidem etheſium I Mox etiā thebaicum quē pirrhopecilon appellauimus Alii vocāt pſaroniū. Terciū ex calazio chriſiten. Me dici aūt et baſaniten. Hic em̄ lapis nichil ex ſe remittit Hi vero lapides qui ſuccū reddūt: oculoꝝ medicamētiſ vtiles exiſtimati ſūt. Ideoqꝫ ad ea maxīe ethiopici ſūt ꝓbati. Tenariū vero lapidē ac penicum et hematitē hiſ medicamentis ꝓdeſſe tradūt que ex croco componatur Ex alio tenario: qui niger eſt: et ex pario lapide nō eq̄ quoqꝫ medicis vtilem: potiorem ex egyptio lapide ala baſtrite vel ex albo ophite. Eſt em̄ hoc genus ophitis: ex quo vaſa et etiā cados faciūt. In ſiphno lapis eſt qͥ cauatur tornaturqꝫ in vaſa cōquendis cibis vtilia. vel ad eſculentoꝝ vſus nigreſcit oleo excalefactꝰ: dureſcit qꝫ: natura molliſſimus. In belgica ꝓuincia candiduꝫ la pidem ſerra facilius etiā ſecant ad tegulaꝝ ⁊ imbricum vicem ꝙͣ ligna. vel ſi libeat: ad ea que vocat pauonacea tegendi genera. Specularis vero lapis qm̄ et hic lapis nomen obtinet faciliore multo natura finditur: in quali bet tenues cruſtas. Hunc olim hiſpania citerior dabat tantuꝫ. nec tota: ſed circa ſegobricam vrbem intra cen tum milia paſſuū. Iā vero etiā cipros ⁊ capadocia nec non ſicilia: nuꝑqꝫ inuentū eſt in affrica poſt ferēdos ta men om̄es hiſpanie ⁊ capādocie molliſſimis: ⁊ ampliſſi me magnitudinis ſed obſcuris. ¶IIII. ¶ De quorundā lapidum miraculis. Apidem e ſcyro inſula fluctuare tradunt inte grū: eundemqꝫ mergi ꝯminutum. In oſſa troa dis fiſſili vena ſcinditur lapis ſarcofagus: cor ꝑaqꝫ defunctoꝝ in eo condita: intra diē quadrageſimū abſumi conſtat: exceptis dentibus. Mucianus autor ē. ſpecula quoqꝫ ⁊ ſtrigiles ac veſtes et calciamenta mor tuis illata fieri lapidea. Eius generis ī licia ⁊ in orien te ſaxa ſunt: que viuentibus quoqꝫ adalligata corꝑaro dunt. Theophraſtus autor eſt: Ebur foſſile cādido v groqꝫ colore reꝑiri. et oſſa ē terra naſci atqꝫ lapides ꝗſ ſeos inueniri. Uarro tradit lunenſem ſilicem ſerra ſeca ri. Tuſculanū igni diſſilire. Sabinuꝫ fuſcum. addito eti am oleo: lucere. ¶ Actor. Etiā d̓ quibuſdā mirabiliter creatis lapidibꝰ iam dictū eſt ſuꝑius in libro p̄cedenti vbi actū eſt de lapidibꝰ mineralibus ¶ Ienon ī libro de naturalibuſ. virtus em̄ eſt occulta vniuerſalis: que lapi des ex igne facit. Et ex aqua quando funditur ip̄m ſut locum bezon. Tunc em̄ ſubito coagulatur. Nec ampliꝰ in naturā ſuam reuertitur. Itaqꝫ quod igni aque et ter re contingit illud etiam animalibus et plantis accidit Qua ſcꝫ virtute materie ſue: temporis aūt loci fit eorū om̄ino diſſolutio: aut in lapidem ꝯuerſio. x ¶ De lapidibus quibuſdā medicīalibꝰ. ¶ Plinius vbi ſuꝑra Apis aſſeus guſtu ſalſus. pōdagras lenit: pe dibus in vaſe ex eo cauato inditis. Omnia p̄te rea crurū vicia in his lapicidinis ſanātur: cum in metallis oībus crura vitiētur. Eiuſdem lapidis flos appellatur in redigenda farinam mollis ad quedam ꝑ inde efficax. Eſt aūt ſimilis pumici ruffo. Emendatqꝫ vitia māmaꝝ: admixtus eri cyprio. pici auteꝫ vel reſine mixtus. ſtrumas vel panos diſcutit. ac p̄tiſicis proficit linctu cum melle ad cicatrices vlcera vetera ꝑ̄ducit: ex creſcentia erodit. Ad beſtiaꝝ quoqꝫ morſꝰ vtiliſ repug nantia curationi ſiccat ſuppurata. Et fit ex eodeꝫ mix to fabe vel lomento podagricis cathaplaſma. ¶ Aui cenna in ſecūdo cā. Indicus lapis eſt ſicut nux parua modice longa: quaſi dactilus amigdala: hūc etiaꝫ in ex tremitatibus linee ſecant. ⁊ alie linee latitudīales eque diſtantes. Itaqꝫ ſe ſecant. ⁊ remanent ex eis ſicut ſqua me ꝑue lucide. Stomacho nō ꝯuenit: ſed eū debilitat. ⁊ deiicit appetitū. Confert lapidi renū: ⁊ eum extrahit. ⁊ ſanguinē abſcindit. Capis lacteus eſt cinericii coloris: dulcis ſaporis. Cunqꝫ fricatur cum aqua: egreditur ex eo quaſi lac ⁊ reſeruatur. Eſt aūt temꝑatus. ⁊ ꝯfert ini cio calidoꝝ apoſtematum. ꝓhibet curſum ſuꝑfluitatum ad oculum ⁊ vlcera in eo accidentia. Lapis lune dicitur ſplendor: vel ſpūma: vel ſputuꝫ lune. Et inueītur aqud augmentū lune in terra arabum leuis. Suſpēditur aūt ⁊ fertur ſuꝑ arborem ⁊ fructificat. Epilenſiā quoqꝫ ſa nat. Itaqꝫ ſuꝑ epylenticū ſuſpēditur. qui ſcd̓m terminū ab eo aſſumitur. Lapis ſerpentis. vt dicitur. ſuſpenſio ne ſua morſui ſerpentis cōfert. Eſt etiā lapis quidaꝫ qͥ inflamatur aqua: extinguitur oleo: Ex iſto fugiunt ver mes venenoſi. ¶ VI ¶ De quibuſdā lapidibus cōmunibus. ¶ Iſidorus libro. xvi. Apis dicitur eo ꝙ ledit pedem. Cautes ſūt aſ pera ſaxa in mari: dicte a cauendo: quaſi caute Murices petre ī litore: ſimiles muricis nimis acutiſſime: et nauibus ꝑnicioſe. Icon eſt ſaxū dictuꝫ ꝙ humane vocis ſonū captet. etiā verba loquentiū imitat ycon em̄ grece imago latine dicitur. licet hoc quideꝫ et locoꝝ natura eueniat. ⁊ quādoqꝫ ꝯuallium. Calculꝰ eſt lapillus terre admixtus. rotundus atqꝫ duriſſimus: ⁊ omni puritate leuiſſimus: dictus: eo ꝙ ſine moleſtia bre uitatis ſue calcetur. Cui cōtrarius eſt ſcrupulus lapil lus minutus ⁊ aſper: qui ſi inciderit in calciamentuꝫ ſio cet: ⁊ moleſtus eſt. vnde ⁊ animi moleſtiā ſcrupulū dici mus. Ex libro luminū. Ex elementoꝝ beneficio tria genera ſubſiſtunt: ſcꝫ lapides: vegetabilia: ⁊ animalia. Lapis eſt corpus minerale. ⁊ eſt duplicis generis. Eſt em̄ lapis cui ſola natura ſpeciem dedit: ⁊ cōplementum Liber Nonus vltimum: vt lapides vulgares ⁊ p̄cioſi. Eſt ⁊ aliꝰ quem natura quidem incepit: ſed artificium compleuit vt cor pora metallina: et ſpiritus et huiuſmodi. ¶ Ex libro metheororum. Terra quidem pura lapis non fit: quia cōtinuationem nō facit. ſed cōminutionem. ſiccitas ī ea vincens nō ꝑmittit eaꝫ glutinari. Fiūt aūt lapides aut cōglutinatione: vt in quibꝰ dominās eſt terra. Aut cō relatione: vt in quibus aqua p̄dominatur. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Lapis vulgaris viliſſimus. et qui ſculpi nō poteſt nec ſecari: lapidibus tn̄ ſecabilibus in funda mento ſubditur et ſubſternitur. Edificiorū quoqꝫ viſce ra roborat interius. ¶ Actor. Capis durus eſt ⁊ volu hilis: aqua tamē nō mollitur: ſed aſſidua gutta cauatur gelu frāgitur: de pumice quideꝫ ⁊ alijs lapidibꝰ: qui ex aqua generātur dictū eſt ſupͣ: vbi actum eſt de aque na tura. Nūc aūt de ceteris dicendū reſtat. ¶ VII. ¶ De arena et eius ſpeciebꝰ Iſidorus vbi ꝯͣ Rena ab ariditate dicta eſt: huius probatio eſt Si manu preſſa ſtrideat. Aut in veſtem candi dam ſperſa: nil ſordis relinquat. ¶ Uitrubius vbi ſuꝑ. Alia eſt arena fofſicia. alia fluuiatica vel mari na. Arene foſficie ſūt hec genera: ſcilicꝫ nigra: cana: ru bea: carbunculum. Ex his optima erit que in manu cō fricata ſtridorem fecerit. que aūt terroſa eſt: aſꝑitatem nō habet. Item ſi in veſtimentū candiduꝫ coniecta fue rit: ⁊ poſt excuſſa: id nō inquinauerit. nec ibi terra ſubſi derit ydonea erit. Sin aūt nō fuerit arenaria: vnd̓ fodi atur tamen de fluminibꝰ ⁊ ē glarea extrahatur. hec tn̄ ī ſtructuris odioſa eſt: quia difficile ſicceſſit. Nec onera ri ſe ꝯtinenter paries patitur: niſi intermiſſionibꝰ requi eſcat. Nec cōcamerationes recipit. Marina vero hec amplius: ⁊ etiā parietes: cū in his tectoria facta fuerīt remittentes ſalſuginē eoꝝ diſſoluūtur. Sicceſcūt auteꝫ celeriter foſſicie: ⁊ tectoria ꝑmanent: ⁊ cōcamerationes patiūtur: ſed he que ſunt de arenariis recentes. Si em̄ exempte diutius iacēt: a ſole ⁊ a luna. ⁊ a brumā coacte reſoluūtur ⁊ petroſe fiunt Ita ꝙ in ſtructurā cōiecte ce menta cōtinere nō poſſunt ſed labūtur et ruūt oneraqꝫ parietū ſuſtinere nō poſſunt. Recētes etiā foſſicie licet tam vtiles ſint in ſtructuris: non tn̄ in tectoriis. quia ea rum pinguedini calx paleaqꝫ cōmixta: ꝓpter vehemēti am non pōt ſine ruinis inareſcere. fluuiatica vero prop ter macritatem: in tectorio recipit ſoliditateꝫ. ¶ Palla dius de agricultura libro .i. Omniū arene geneꝝ preci pue melior eſt ruffa. ſequētis meriti cana Terciū locuꝫ poſſidet nigra. Sed foſſilis arena nō inueītur. de flumi nibus aūt glarea vel litore colligitur. Marina quidem tardius ſiccatur. Ideoqꝫ nō ꝯtinue. ſꝫ intermiſſis tem poribus eſt ꝯſtruenda: ne opus corrumpat onerata. Ca meraꝝ quoqꝫ tectoria ſalſo diſſoluit humore. foſſiles āt tectoriis ⁊ cameris ac celi ſiccitati vtiles ſūt. Melioreſ qꝫ ſi ſtatim cū effoſſe ſunt. miſceātur. quia diutino ſole aut ymbre. aut brumā vaneſcunt. Fluuiales vero tecto riis ꝯuenire magis poterunt. At ſi vti neceſſe ſit arena maris: ꝯmodum erit eā pͥus lacuna immergi dulcis hu moris: vt aquis ſuauibus eluta: deponat vitiū ſalis. ¶ VIII. ¶ Iterum de natura et ꝓprietatibus arene. Ex libro de natura rerum Rena ſparſa ſuꝑ flamam inextinguibilē extīg uit eam. Cur aūt arena flamā vel igneꝫ grecū extinguat: Iam ſuꝑius dictuꝫ eſt. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Arena habet tria genera: vna ſcꝫ foſſicia: cui calcis debꝫ addi ꝑs quarta. Secūda fluuiatilis aut ma rina. Tercia vero fit ſi teſte tuſe tercia ꝑs calcis addat̉ et melior erit materia. Ab apennino ad padum nō inueī tur foſſicia nec marina. Ruinaꝝ vrbis ea maxime cau ſa oſtenditur: ꝙ furto calcis ſine ferrumine ſuo cemēta ꝯponuntur. Intrita quoqꝫ: quo vetuſtior eo melior. In anitquaꝝ edum legibꝰ inueītur. Ne trima recentiore. quis vteretur. Ideoqꝫ nulla eoꝝ tectoria fedauerunt ri me. Tectoriū quidem qd̓ niſi ter arenato et bis marmo rato inductū eſt: non ſatis ſplendoris habet. In grecia tectoriis arenaꝝ qd̓ inducturi ſūt. pͥus ī mortario ligne is vectibus ſubigūt. Experimentū marmoratiⁱ eſt ī ſub igēdo: donec rutro nō cohereat. Cōtra in opere albario vt macerati calx ceu glutinū hereat. Macerari vero n̄ niſi ex gleba oportet ¶ Areſtotiles in libro d̓ vegetabi libus. Ideo aūt mare ſuper arenas ē. et terra mari ꝓpī qua arenoſa: quia in aqͣ ſiccitas terre obtinuit: durauit qꝫ ſecūdum duratōnem fixionis terre ⁊ exiſtentie aque diuiſitqꝫ lutū ꝑ minutas ꝑtes: et in arenam cōuertit. vt autem etiā quibuſdam campis exiſtat arena: cauſa eſt mora motus ſolis: et elongatō a dulcibus aquis Nam quia non habent quod eos a ſole cooperiat: et ab aqua dulci remoti ſunt. ſiccauit ſol ꝑtes humiditatis dulcis: remāſitqꝫ quod eſt de genere terre: ꝑſeuerāte ergo ſolo diſcoopto: ſeꝑate ſunt partes luti: factaqꝫ eſt arena. ¶ Dyaſcorides. Arena maris que in litore eſt: ſole cale facta: carnes humidas deſiccat. Iteꝫ cocta ſaccellis ad cōpeſcendum tumores interaneoꝝ iuuat. ¶. IX. ¶ De calce ¶ Iſidorus vbi ſupra. Alx viua dicitur. quia dum tactu frigida ſit occultum ignem intus habet. vnde ⁊ aqua per fuſa ſtatim latens ignis erūpit: natura eiꝰ mi ra facit. Nam aquis accenditur quibus ſolet ignis ex tingui. Oleo extinguitur quo ſolet ignis accendi. vſus eius eſt ſtructuris fabrice neceſſariꝰ. Nam lapis lapidi non poteſt adherere fortiꝰ: niſi calce coniunctꝰ. Et calx quidē e lapide albo ⁊ duro melior eſt ſtructuriſ. Ex moſ li vero tincturis vtilis. ¶ Pliniꝰ. Calcem e vario lapi de catho cenſoriꝰ improbat. Ex albo ſtretuure melior ē ꝙͣ ex duro. Tectoriis vtilior: que ex fiſtuloſo. Ad vtrun qꝫ damnatur ex ſilice. vtilior eſt eadem ex lapide effoſſo ꝙͣ ex ripis fluminū collecto. vtilior etiaꝫ e molari eſt. qꝛ pinguior natura eiꝰ eſt. Mirūqꝫ illā poſtꝙͣ arſerit: aqͥs accendi. ¶ Palladius vbi ſupͣ. Calcem albo ſaxo duro vel tiburtino aut columbino fluuiali ue ꝯuenit coquere aut rubro: vel ſpōgia: aut poſtremū marmore. Et illa qͥ dem que ex ſpiſſo aut duro ſaxo: cōuenit ſtructuris. Ex fiſtuloſo aūt vel molliori lapide: cōuenit tectoriis. vtili us quideꝫ ſi in duabus calcis partibꝰ: arene vna miſce tur. In fluuiali vero arena ſi terciā partem crete teſtee addideris. opeꝝ ſoliditaſ inuicta p̄ſtabitur ¶ Uitrubi us vbi ſupͣ. Calx de albo ſaxo aut ſilice coquenda eſt: et que ex ſpiſſo ⁊ duro in ſtructura vtilis erit. Que aūt ex fiſtuloſo in tectoriis. E principiis aūt. vt corꝑa cetera. ſic ⁊ ſaxā ſunt temꝑata. Et que plus habent aeris: ſunt tenera. que aque: lenta. que terre dura. que ignis: fragi liora. Itaqꝫ ſaxa ſi antequā coquantur contuſa minute mixta arena in ſtructuram cōiiciantur: non ſolideſcunt nec eam cōtinere poterūt. Cum vero in fornacem cōie cta: ⁊ ignis vehementi feruore correpta: pͥſtine ſolidita tis virtutem amiſerūt: tunc exuſtis ⁊ exhauſtis eoꝝ vt ribus relinquūtur patentibꝰ ⁊ inanibꝰ foraminibꝰ. Cū ergo liquor qui eſt in corꝑe lapidis exhauſtus fuerit et ereptus: habueritqꝫ in ſe reſiduū calorem latenteꝫ: intī ctus in aqua. penetrate humore in foraminū raritates cōferueſcit et ita refrigeratur: dum ex calcis corꝑe calo rem reticit. Ideoqꝫ etiā quo pondere ſaxa in fornacem coniiciūtur: nō poſſunt ad id reſpōdere dum eximūtur Sed dum expetūtur ꝑmanente ea magnitudīe: excocto liquore circiter tercia parte ponderis imminuta eſſe in ueniūtur. Itaqꝫ cum eoꝝ raritates et foramina patent arene mixtionem in ſe corripiunt. et ſicceſcendo cum ce mentis coeūt: ac ſtructuraꝝ ſoliditateꝫ efficiūt. Sic āt materia miſceatur: vt calce extincta: ſi fuerit arena foſ ſicia: tres partes arene: ⁊ vna calciſ infūdatur. Si aūt Liber Nonus fluuiatica vel marīa: d̓ue arene ⁊ vna calcis. In fluuia tica etiā vel marina: ſi quis teſtam tuſam ⁊ ſuccreta ex tercia ꝑte adiecerit melius erit. ¶ X. ¶ De oꝑatione calcis in vſu medicine. ¶ Plinius vbi ſupra Agnus quoqꝫ calcis vſus in medicina: Eligi tur em̄ recēs. Nec aquis aſperſa. vrit: diſcutit ¶ extrahit: et vlceꝝ impetus incipiētes ſerꝑe. cō ercet. aceto ⁊ roſaceo temꝑata: ꝑducit ad cicatrice. Cax atis quoqꝫ cū adipe ſuillo vl̓ liquidā reſinā ex melle me detur. Auicēna in .ii. ca. medicīe: Calx ē cinis corpoꝝ lapidoſoꝝ: Illa quidem quā aqua nō tetigit: ⁊ illa quā aqua tetigit cū remanet extincta duobus diebꝰ aut tri bus: tūc nō adurit: ſed tantū calefacit. Et abluta quidē dicta eſt: ⁊ exiccatiua ſine mordicatōne. Calx vero bul lita cum oleis fit maturatiuā. Calx fluxuꝫ ſanguīs ab ſcindit. carnem additā corodit. ⁊ abluta ꝯſolidat: ignis aduſtioni confert. ¶ Cōſtantinus. Calx eſt calida ⁊ ſic ca in quarto gradu: Que mixta ſero et oleo puſtulas et apoſtemata putrida habētes iuuat. vulneraqꝫ et inciſi onem ſolidat. ¶ Razi in almazore. Calx calida eſt adu rit ⁊ carnem ſuꝑfluam corrodit fluxum ſanguīs cōſtrin git: q̄ cū lauatur aduſtioni ignis cōfert. ¶ Actor. Por ro de miraculo calcis dictuꝫ eſt ſuꝑius vbi actum eſt de effectibus ignis. ¶ XI. ¶ De maltha et gipſo ¶ Plinius vbi ſuꝑra Altha eſt cū ē calce recēti gleba efficitur: vino ¶ ſuillo duplici linamento: que res oīm tenaciſſi qꝫ cōſtringitur. Mox tūditur cū ficu: et adipe ma exiſtit. duriciemqꝫ lapidis an̄cedit. Quod autē mal thatur oleo ꝑfucat̉. ¶ Actor De maltha vero flagran ti: q̄ eſt limus ē ſtagno ſamoſate vrbis. naturaliter emiſ ſus: dictū eſt ſuꝑius. vbi actū eſt de ignis effectibus et corꝑibus terrenis ſemꝑ ardentibus. ¶ Iſidorꝰ vbi ſu pra. Gypſum quoqꝫ calci cognatū eſt: cuius plura ſunt genera. Omniū aūt optimū eſt lapis ſpecularis: edifi cioꝝ ſignis gratiſſimus ⁊ coronis. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Gypſum eſt res calci cognata pluraqꝫ ſunt genera eiꝰ. Naꝫ e lapide coquitur in ſyria. ⁊ turiis ē terra foditur ⁊ ī cypro ⁊ per thebie ſūma telluri. Qui coquitur lapis non eſſe debet alabaſtriti marmori diſſimilis. hic eſt in ſyria duriſſimus quē ad id eligūt. coquūtqꝫ fimo bubu lo: vt vratur celerius. Omniū aūt optimū fieri cōpertū eſt ex ſpeculari lapide: ſquamāqꝫ vitalem habere ex gip ſo mādido ſtatim vtendū eſt: quia celerrime cogit ⁊ ſic catur. Tamē rurſus tūditur: ⁊ in farinam reſolui patit̉ Gypſi huius in albariis ſigillis edificioꝝ atqꝫ coronis eſt gratiſſimus. Exemplū illuſtre. C. ꝓculeium auguſti ceſaris familiarē: in maxīo ſtomachi dolore ē gypſo po tu ſibi morte cōſciuiſſe. ¶ Auicenna. Gypſin eſt lapiſ gipſi lamīoſus albus. ꝑuus cuiꝰ ſubtilitatis fit augmē tatio cum aduritur. Eſt aūt frigidꝰ ⁊ ſiccꝰ: glutīatiuus ponitur ſuꝑ partes fluxū ſanguinis patiētes. ⁊ cōſtrin git. quia in ip̄o eſt cum glutinatiōe virtus faciēs adhe rere. ⁊ in ip̄o eſt ſtipticitas cum viſcoſitate. linitur ex eo frons aut coopitur ex eo caput vt pilleo ⁊ retinet fluxū ſanguinis ex naribus. ponitur ⁊ ſuꝑ obtalmiam ſangui neam. Eſt aūt ex ſūma venenoꝝ prefocantiū. ¶ XII. De thopho ¶ Iſidorus vbi ſupra Hophus eſt lapis edificiis inutilis: aptus fun damentis mortalitate ⁊ mollicie. Ex eſtū em̄ ⁊ Calitu maris fricatur: ⁊ ymbribꝰ verberatur. ¶ Uitrubius vbi ſupͣ. Tophus eſt genus pulueris cir ca montem veſenū. quod calce ⁊ cemento cōmixtum: nō modo ceteris edificiis firmitates p̄ſtat. ſed etiā moles in mari cōſtructas ſub aqua ſolidat. Quod ideo fieri vi petur: quia ſub his mōtibus et terre feruētes ſunt ⁊ fō tes crebri qui nō eſſent: ſi nō ex ſulphure in ymo aut ex bitumine aut ex alumine ardentes maximos ignes ha berent. Itaqꝫ ignes ⁊ flame vapor ꝑ interuenia det̓ma nans ⁊ ardens: terrā illam leuem efficit. Et ibi qui nac citur tophus: ſine liquore exiſtit. Cum ergo tres preq cte res conſimili ratione ignis vehementia formate: in vnā ꝑuenirent mixtioneꝫ. calida humoris ieiunitas qq̄ repente ſaciata: cōmunibus corꝑibus latenti calore co ſueſcit. ⁊ vehementer ea cōire efficit. celeriterqꝫ vnam ſoliditatis virtutē ꝑcipere: quā nec fluctꝰ nec vis aque pōt diſſoluere. Omnibꝰ ergo locis ⁊ regionibꝰ: non ea pem genera terre: nec lapides naſcūtur. Sed non nulla terrena ſunt: Alia ſabuloſa. Itemqꝫ hic glareoſa: aliis locis arenoſa. Quibuſdā locis nō ſunt terrenoſi mōtes Sed ignis ꝑ eius materie venas egrediēs: quod molle ac terrenū eſt exurit. qd̓ aūt aſperum relinquit ita: ſicut in campania exuſta terra fit cinis vel tophus. ſic ⁊ ī tu ria excocta materia efficitur carbūculus. ¶ XIII. ¶ De ſilice ¶ Iſidorus vbi ſupra. Ilex eſt lapis durꝰ ſic dictus: eo ꝙ ab eo ignis exiliat. ¶ Idem in libro. xix. Ex genere ſilicuꝫ optimi ſunt nigri quibuſdā in locis ac rubēt ca Albi quoqꝫ contra vetuſtatem incorrupti: qui et in mo numentis ſculpti et incorrupti permanent: quibus nec ignis) quidem nocet. Nam ex his etiam forme fiunt in quibus era funduntur. Sed ⁊ viridis ſilex vehemen ter igni reſiſtit: at nuſꝙͣ copioſus eſt: ⁊ vbi inuenitur: la pis nō ſaxū eſt. pallidus aut in cemēto raro vtilis. Flu uiatilis vero ſilex ſemꝑ veluti madens eſt. hūc eſtate ex hiberi oportet. nec ante bienniū in ſtructuris domoꝝ in ſeri. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Sunt in bononienſi parte ytalie breuēs maculoſi cōplexū ſilices alligati: quoꝝ tn̄ appa ret natura ſimilis eis: qui puteis in hiſpania profunda altitudine effodiūtur. Nec nō ex ſaxo incluſi ſuꝑ terraꝫ inueniūtur. Extrahūturqꝫ vl̓ excidūtur: ſed maiori ꝑte fiſſili natura abſoluti ſegmenti mō: nūꝙͣ adhuc amplio res quinqꝫ pedū lōgitudine. hūorem hunc terre quidā autumant: criſtalli modo glaciari: et in lapidem ꝯcreſce re. hoc apparet manifeſte: ꝙ cū forte in puteos decide re tales in oſſibus eaꝝ apparent medulle: in eadem lapi dis natura poſt vnā hyemē figurate. Inueītur et aliqn̄ niger ſed cadidius natura. ſoles rigoreſqꝫ perpetiendi eſt aptus. Nec ſeneſcit ſi mō iniuria non aſſit: cū hoc in cementis multoꝝ geneꝝ accidat. CXIIII. ¶ De cōte ¶ Iſidorus libro xiiij. Otis dicitur eo ꝙ ferrū ad incidendum acua Lotis em̄ grece inciſio. Ex hiſ alie aquarie ſūt blie oleo indigent in acuendo. Sed oleo leniorē aqua acerrima aciem reddūt ¶ Pliniꝰ vbi ſupra inte operarios lapides: ſunt qui ferro acuendo ꝯueniunt̉ cō tes. Multa ſunt eaꝝ genera: Cretice diu maxima ſau dem habuere. Secūdam laconice ex taygēto mote: oleo indigentes vtreqꝫ. Inter aquarias vero laus fuit max ima naxīe. Mox armeniace. ex oleo et aqua pollent cii cie. Ex aqua arſinotice. Reꝑte ſunt et in ytalia: aciem acerrimo effectu aqua trahentes. Nec nō ⁊ tranſalpes quas vocāt ꝑſenices. alias paſternices. Quarta fatio cotium eſt hominis ſaliua ꝓficientiū. que in tonſtrinaꝝ officinis inutilis ē: fragili mollicie. Flaminitane ex hn pania citeriore in eo genere ſunt p̄cipue. ¶ In libro de natura reruꝫ. Cote cultelli exacuntur: et durior cos cui tello molli cōpetit exacuendo. mollior duro. vulgo ꝯſi. fontes quoſdā eſſe: qui ligna iniecta in lapideā ſubſtan tiam ꝯuertunt: exqͣꝫ huiuſmōi lapidibꝰ fiunt cōtes oꝑ time. ¶ Auicenna. Capis in quo acuitur .i. cos eiꝰ fii catio ſuꝑ māmillam teſticulūqꝫ ponitur. vt nō n centur: valet etiā apoſtematibꝰ māmille calidis. ¶ Rl ¶ De marmore marmorumqꝫ generibus ¶ Iſidorus libro. xvi. Armora dicūtur eximii lapides: qui maculis ⁊ x ¶ cloribus ꝯmendātur. Marmor auteꝫ grecis Liber Nonus ſermo eſt:a viriditate dictus. Et ꝙͣuis poſt etiā alij co lores inuenti ſunt: nomē tamen priſtinū a viriditate re tinuerūt. hoꝝ colores ⁊ genera innumerabilia. Nec om mia e rupibus excidūtur: ſed multa p̄cioſiſſimi generis ſub terra ſparſa ſunt ¶ Plinius vbi ſupͣ. Marmoruꝫ genera coloreſqꝫ non attinet in tanta noticia dicere: nec enumerare facile eſt in tāta multitudine. Quoto enim cuiqꝫ loco non ſuuꝫ marmor inueītur. Et tn̄ celeberrimi dicta ſunt generis in ambitu terraꝝ cū gentibus ſuis. Non omnia vero gignūtur in lapicidinis. ſed multa et ſub terris p̄cioſiſſimi generis. Sicuti lacedemoniū viri de cūctiſqꝫ hilarius. Sic ⁊ auguſteū ac deinde tyberiū in egypto auguſti ac tyberii pͥmum ac principatu vtrū qꝫ reptum. Bifferentiaqꝫ eoꝝ eſt ab ophite cū illud ſit ſerpentū maculis ſimile: vnde ⁊ nomē accepit. Qd̓ hec maculas diuerſo mō colligūt: auguſtiū vndatim in ver tices criſpum. Tyberiū ſparſim ꝯuoluta canicie. Sunt et alia eius genera: de quibꝰ dicetur infra. ¶ XVI. ¶ De albaſtrite et alabādico ¶ Iſidorus vbi sͣ Tabaſtrites eſt lapis cadidus interſtinctus va riis coloribus. hūc cauant ad vaſa vngētaria. ¶ Quoniā vngenta optime ſeruari dicitur incor rupta. Naſcitur circa thebas egypcias: et damaſcuꝫ ſꝫ rie: ceteris cādidior. ꝓbatiſſimus vero in india. ¶ Pli nius vbi ſupͣ. Alabaſtriten lapidem vocāt: quē ad vngē taria vaſa cauant ⁊c̄. Ideꝫ ⁊ exuſtus emplaſtris ꝯuenit Naſcitur circa thebas egipcias ⁊ damaſcuꝫ ſirie. Hic ceteris candidior. ſed ꝓbatiſſimus eſt in carmania mox in india: iam quidem et in ſyria atqꝫ in aſia. viliſſimus aūt ⁊ ſine vllo cādore ī capadocia. Probātur quāmaxi me coloris mellei in vertice maculoſi: atqꝫ nō tranſſuc di. vicia ſunt in his corneus color cādidus ⁊ quicqͥd v tro ſimile eſt. ¶ Diaſcorides. Lapis alabaſtrites virtu te laxatiuus eſt: Emollit deniqꝫ duricies. Stomachiqꝫ dolorem admixtꝰ cerato ſedat ¶ Iſidorꝰ vbi ſupͣ. Ala bandicus ſue noīe terre nuncupātur: purpure aſpectu ſi milis. Iſte in oriente igne liquatur: et ad vſum vitri fū ditur. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Alabādicus niger eſt: terre ſue nomine dictus: ꝙͣꝙͣ ⁊ milethi naſcēs. Ad purpuraꝫ tn̄ magis aſpectu declinante: Idemqꝫ liquatur igni ac funditur ad vſum vitri. ¶ Actor. Nota ꝙ alabadicut lapis ab yſidoro ponitur inter marmora: alabandina tn̄ ab arnoldo ſaxone inter gēmas poītur infra ¶ XVII. ¶ De ophite ac purpurite vel porfirite et pario ¶ Plinius vbi ſupra. Phites vt dictū ē. ſerpentū maculis ſimilitudi nem habet. nec ex eo inueniuntur columne niſi ꝑue. duo ſunt eius genera: Molle ſcꝫ candidū nigricās duꝝ. Ambo capitis dolores adalligata ſeda re dicūtur. Et ſerpentū ictus. Quidā etiā freneticis ac litargicis adalligari iubent cādicantem. Porphirites etiā ex egipto rubet cādidis interuenientibus punctis ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Purpurites eſt ex egipto rubēs candidis interueīentibꝰ punctis. Noīs eiꝰ cauſa quod rubeat vt purpura. Parius eſt lapis marmoreꝰ eximii candoris. Hic apud paron inſulā naſcitur vnde et noīa tur. Magnitudo eius eſt qua lances crateraſqꝫ nō exce dat. vnguētis ⁊ ip̄e aptus eſt. XVIII. ¶ De cariſteo et numidico ceteriſque marmo rum ſpeciebus. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Ariſteū viride optimū eſt nomen ſuuꝫ ab aſpe ctu habens eo ꝙ gratū ſit his qui gēmas ſcul ꝑunt. Eius em̄ viriditas reficit oculos. Numi dicū marmor numidia mittit: quod ad cōtem ſuccum di mittit croco ſimilem vnde ⁊ nomen accepit. Nō cruſtis ſed in maſſa: ⁊ in liminū vſum aptuꝫ. Teſfrian a colore cineris appellatur: cuius alligatio contra ſerpētes lau datur. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Inuenit ⁊ egiptus ⁊ ſyria et ethiopia lapidem quē vocant baſalten. ferreiqꝫ colo ris atqꝫ duriciei. vnde et ei nomē dedit. Nūqͣ vero ma ior repertus eſt: ꝙͣ in templo pacis ab imperatore veſpa ſiano auguſto dicatus. Nec abſimilis ei narratur ī the bis delubris ſerapis. vt putāt ſtatue dicatuſ mennoni queꝫ quotidiāo ſolis ortu cōtactū: radiis creꝑare dicūt Onychidem etiā cuꝫ in arabia mōtibus: nec vſꝙͣ alibi naſci: putauere noſtri veteres. Sed ī germania potato riis inde vaſis primū factis: deinde lectoꝝ pedibus: ac ſellis que cornelius nepos tradit magno fuiſſe miracu lo: cū publius lentulus āphoras et vrceos magnitudīe cadoꝝ oſtendiſſet ex eo. .XIX. ¶ De lapidibꝰ inſignioribꝰ et prīo d̓ magnete Marmoribus digredienti ad reliquoꝝ lapidū inſignes naturas. quis dubitat ī pͥmis magne Atem occurrere. quid em̄ mirabiliꝰ: aut qua par te nature maior improbitas dederat voceꝫ ſaxis reſpō dentem hoī imo vere et obloqͣntē. Quid lapidis rigore pigriꝰ. Quid em̄ duricia ferri pugnacius. ſꝫ cedit et pa titur mores: trahit̉ nāqꝫ a lapide magnete. Illaqꝫ mate ria rerū omnium domitrix ad inane. neſcio quid currit: atqꝫ vt ꝓpius venit aſſiſtit. ac tenetur. et complexū he ret. Siderit in ob hoc alio nomine appellāt. Quidā he radeon. Appellatus aūt eſt magnes ab inuētore. vt au tor eſt Nicander in india reꝑtus. Nam ⁊ paſſim inueī tur. vt in hiſpauia quoqꝫ. huius genera quinqꝫ ſotacuſ demōſtrat. ſcꝫ ethiopium ⁊ magneſiacum e macedonia Terciū in echio bohecie. Quartū circa troadeꝫ alexan drie. Quintū in magneſia aſie. Differentia pͥma mas ſit an femina ꝓxima in colore. Nā qui reꝑiuntur ī mag neſia ⁊ macedonia. ruffi ſunt ⁊ nigri. Boeciꝰ ve ro pluſ habet ruffi coloris: ꝙͣ nigri. Qui troade uenit: niger eſt ac feīei ſexus: Ideo fine viribus deterrimus in mag neſia cādidus neqꝫ attrahens ferruꝫ ſimiliſqꝫ pumici. Ethiopicis laus ſūma datur: ponduſqꝫ argento repen ditur ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Magnes eſt lapis indicꝰ: ab inuentore vocatus. Fuit aūt in india pͥmum reptus: cla uis crepidaꝝ baculiqꝫ cuſpidi herens. cū ideꝫ magnes armenta paſceret: poſtea paſſim eſt inuentus. Eſt autē colore ferrugineus. Sed ꝓbatur cum ferro adiectus fe cerit raptum: vnde ⁊ eū vulgus ferrū viuū appellat: liqͦ rem quoqꝫ vitri vt ferrū. trahere creditur. Omnis aūt magnes tanto melior eſt. quāto magis ceruleus. ¶ Tre ſtotiles in libro de lapidibus. Lapis magnes ferrū tra hit: ⁊ ferrum obediens eſt huic lapidi ꝑ virtutem occul tam: que ineſt illi: ip̄m mouet ad ſe ꝑ omnia corꝑa ſoli da: ſicut ꝑ aera. ⁊ vno quideꝫ ip̄ius angulo trahit ferꝝ ex oppoſito aūt angulo fugat ip̄m. Angulus quideꝫ et us: cui virtꝰ eſt attrahendi ferrū: eſt ad zaron .i. ſeptem trionem. Angulus aūt oppoſitus ad afon .i. meridiem Itaqꝫ ꝓprietatem habet magnes: ꝙ ſi appximes ei fer rum ad angulū ip̄ius: qui zaron .i. ſeptemtrionem reſpi cit: ad ſeptemtrionem ſe cōuertit. Si vero ad angulum oppoſitū ferrū admoueris: ad afon .i. meridiem ſe moue bit. Ꝙ ſi huic ferro ferruꝫ aliud aꝓximaueris ip̄m de magnēte ad ſe trahit. hoc ⁊ lapis adamas facit: naturā qꝫ condemnat magnetis. ¶ XX De miraculo magnetis ī ferri attractione. ¶ Auguſtinus de ciuitate dei xxi. libro Agnetem lapidem nouimus eſſe mirabileꝫ fer ri raptorem. Quod cū pͥmum vidi vehementer Cexhorrui. Quippe cernebā a lapide ferreū anu lum raptū atqꝫ ſuſpenſum. deniqꝫ tanꝙͣ ferro quod ra puerat: vim ſuam dediſſet ꝯmunemqꝫ feciſſꝫ. Ideꝫ anu lus alteri ad motus eſt: eūdemqꝫ ſuſpendit. Sic acceſ ſit et tercius et quartus: Iamqꝫ ſibi ꝑ mutua circulis nexis: nō implicatoꝝ intrinſecus: ſed adherentiū extrin ſecꝰ: quaſi cathena pependerat anuloꝝ. Quis iſta vim lapidis nō ſtuperet: que illi nō ſolum inerat: ſed etiam per tot ſuſpenſa tranſibat. et inuiſibilibus ea vinculis Liber N 1. S ſubligabat. Sed multo mirabilius eſt: qd̓ a fratre meo et coepiſcopo ſeuero millenitano de iſto lapide comperi Se ip̄m nāqꝫ vidiſſe narrauit: quemadmodū lucanariꝰ quondā comes africe: cū apud eū ꝯuiuaretur: epiſcop eūdem ꝓtulerit lapidem: et eū tenuerit ſub argento: fer rūqꝫ ſuꝑ argentuꝫ poſuerit. Deinde ſicut ſubter moue bat manū: quā lapidem tenebat: Itaqꝫ ferrū deſuꝑ mo uebatur. atqꝫ argento medio nichilqꝫ patiente ꝯcitatiſ ſimo curſu ac recurſu infra lapis ab homine: ſupͣ ferrū rapiebatur a lapide. dixi ꝙ ip̄e cōſpexi: dixi ꝙ ab alijs audiui: cui tanꝙͣ ip̄e viderim credidi. Quid etiā de iſto magnete legerim dicā quādo iuxta eum adamas ponit̉ ferrū non rapit. Et ſi iam rapuerat: vbi ei aꝓpīquaue rit mox remittit. Ex hoc aūt ꝙ magnes ferrū attrahit: tam mirifica fiunt arte mechanica: vt ea qͥ neſciāt opi nentur eſſe diuina. vnde factū eſt ꝙ in quodam templo lapidibus magnētibus in ſolo ⁊ in camera proportione magnitudinis poſitis: ſimulacrū ferreū aeris illius me dio inter vtrūqꝫ lapidem quaſi numīs poteſtate pende ret. quale aliquid etiā in lucerna veneris de lapide abe ſto ab artifice fieri potuit. quod gētiles mirarētur. In quo lapide mirū eſt: ꝙ cū ignem nullū habeat ꝓprium: accepto tn̄: ſic ardet alieno: vt extīgui nō poſſit. ſic ergo ⁊ in magnete: quod neſcio qua inſenſibili ſorbitione ſti De virtute ipſiꝰ in medicīa ¶ Diaſcorides. pulam nō mouet: ⁊ ferrū rapit. .XXI Agnes gignitur circa litus occeant: apud tro goditas magnas hn̄s virtutes. ⁊ vel vt ſpiritū Fin attrahendo ferrū: fures intrātes domū vt p̄ cioſa deripiat: intra quatuor angulos domus carboneſ ardentes ponūt: ⁊ lapidē minute p̄ciſum ſuꝑmittūt. ſic qꝫ mentes ⁊ oculos eoꝝ qui aſſunt: auertunt: vt timore fugiāt: putātes ſuꝑ ſe ruere domū. Habꝫ aūt vires pur gatorias. ⁊ ob hoc ydropicis cuꝫ mulſa datus: groſſitu dinem deducit: ⁊ omnes humores ꝑ ventreꝫ miniſtrat Tritus etiā ⁊ ſuꝑaſperſus ꝯbuſta ſanat. ¶ Conſtanti nus in libro graduū: Magnes in ripa maris indie reꝑi tur. cuius natura calida eſt ⁊ ſicca in tercio gradu. D cit etiā galienus in libro de lapidibus: ꝙ naute nauem ferreos clauos hn̄tem: illuc nō audent ducere. Nec vl̓ lum ferri artificiū in ea habere. Naui em̄ illis mōtanis appropinquāte: omnes claui ⁊ quidqͥd ferri in ea habe tur a mōtanis attrahūtur ſua ꝓprietate. Hic lapis po tui datus: optimū eſt ei qui de ferro toxicato vulnerat̉ꝰ eſt. Et eis qui infirmātur de ferrugīe cathaplaſmatibꝰ vel emplaſtris ꝯmixtus: valet ad ſagittā vel gladiū ex trahendū de vulnere. Ruffus dixit eūdem lapideꝫ me lancolicos ꝯfortare: timorem ⁊ ſuſpitionē eis aufferre. ¶ Platearius vbi ſupͣ. Magnes eſt caliduſ ⁊ ſiccus ī tercio gradu: valet ꝑcipue vulneratis: qꝛ ferrū attrahit puluis etiā eius datus in ſucco feniculi: valꝫ ꝯtra ydro piſim ⁊ ſplenē ⁊ alopeciā. Attrahit em̄ flegma ⁊ melan coliā. ¶ Auicēna vbi ſupra. Magnes cū aduritur fit emathites: ⁊ virtus eiꝰ ſicut virtus illius. Melius ē ni ger imbibitus rubedine. purus aūt abſterſiuus ⁊ mūdi ficatiuus. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. In quadā ethiopie r̄gi on inueītur emathites: magnes ſāguinei coloris: ſag uinemqꝫ reddēs: ſi teratur. ſed ⁊ etiā crocū. At ī attra hendo ferrū: nō eſt natura eadem emathiti q̄ magneti. Om̄es aūt hī medicamētis oculoꝝ ad ſuā quoqꝫ porti onem ꝓſunt: maxīeqꝫ epyforas ſiſtūt ſanāt ⁊ aduſtā cre mati ac triti. XXII. Yſidorus vbi sͣ. ¶ De gagate. Agates pͥmū ī ſicilia inuētus eſt: Gagatis flu minis fluore reiectus: vnde ⁊ noīatus. licet in britānia ſit plurimꝰ. Eſt aūt niger planꝰ leuis ⁊ ardens igni admotus fictilia in eo ſcripta nō delētur Incenſus ſerpentes fugat: demoniacos ꝓdit virginita tem dep̄hendit. Mirū quod aqua accēditur oleo extīg uitur. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Gagates lapis nomen haber loci ⁊ amnis: habet em̄ nomen gagatis licie. Aiunt et ſ leucocolla expelli mari: atqꝫ infra duodecī ſtadia collici Eſt aūt pumicoſus. nō multū a ligno differēs: planus leuis: frangibilis: odore ſi teritur graui. Naꝫ tritꝰ odo rem ſulphureū reddit. Ex vino decoctus medetur denti bus. ¶ Solinꝰ. Gagates calefactus applicata detinet ¶ Arnoldus vbi ſup. Gagates lapis alius eſt glaucus alius niger: ⁊ eſt leuiſſimꝰ: ꝑ attritionem calefactus pa leas attrahit. ⁊ facile cōbuſtibilis exiſtit. ydropicis cō fert. firmat dentes. valet cōtra ventris ſubuerſioneꝫ et fātaſmata. eiuſqꝫ ſubfumigatio reddit mēſtrua. Aqua ex hoc lapide bibita. ſi bibens eſt virgo non vrinabit. Si aūt virgo nō eſt vrinabit. ſicqꝫ virginitas in eo ex ꝑitur. Et etiā contra laborē ꝑturientis auxiliatur ¶ Ex libro de natura reꝝ. Gagates lapis niger eſt ac lucidꝰ. caducis ꝓdeſt accenſus. Gemones quoqꝫ fugat. aut ſi ꝑ os hominis obſeſſi loquātur. fumus eos tacere cogit Idem ſtomachū euerſum Iuuat. Et aqͣ in qua triduo iacuerit: cito ꝑtum liberat. Ip̄a quoqꝫ aqua ſi a puella potetur: an virgo ſit dep̄henditur. Nam ſi virgo ē im mota manet. ſi corrupta incōtinenti mingit. Idē lapis demonibus ⁊ incātationibus reſiſtit ſerpentes fugat. vnde ⁊ aquila ponit eum in nido ſuo contra ſerpentes. Sergius tn̄ dicit. ꝙ hoc facit vt calorem ſuū circa oua temꝑet. Idem quoqꝫ calefactus ꝯfricatione paleas at trahit ad ſe: ⁊ cortices granoꝝ tritici. ¶ Auicenna vbi ſupͣ. Gagates eſt lapis leuis: habens odorē aſphalti: cō fert podagre. ⁊ ſuffocationi matricis. qn̄ ſuffumigatur ex ip̄o. epylenticis cōfert. fumus eiꝰ effugat vermes ve nenoſos. ¶ Diaſcorides. Gagates melior eſt ille: qͥ fa cile igne exarſerit ⁊ odorem habꝫ aſphalti. hic aqua ſo lutus dentes mobiles ꝯfirmat: ad rigores p̄cordioꝝ ac dolores ⁊ euerſiones facit. Incenſus ſerpentes fugat: et epylenticos ꝓdit. Incēditur aūt ⁊ in aqua mittitur: ⁊ ꝑturienti de eadem aqua ꝑ triduū potui datur. demo nibus ⁊ omnibꝰ maleficiis reſiſtit. virginitateꝫ dep̄hen dit. ¶ XXIII. Iſidorus vbi ſupra ¶ De ethite Thites reꝑitur in nidis aquilaꝝ. aiūt inueniri binos: marem ac feminaꝫ. Nec ſine his aqͥlas ¶ ꝑarerę. Hoꝝ aūt maſculꝰ eſt durꝰ: ſimilis galle ſubrutilus. femineꝰ vero puſillus ac mollis. Alligati ꝑ tus celeritatem faciūt. Aliquid etiā vulue excidunt: ni ſi cito ꝑturientibꝰ auferātur. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Ethi tes magnā habet famā argumento noīs. Aiunt binos inueniri: marem ⁊ feminā. Genera eoꝝ quatuor. In af frica naſcentem puſillū ac mollem: intra ſe velit albam argillā habentē: ſuauem candidā: ip̄m frīabilem quē fe minei ſexus putant. Marem qͥ naſcitur in arabia: duꝝ galle ſimilē. vel ſubrūtilū: habentem in aluō duricieꝫ la pideam. Tercius inueītur in cypro: colore ſimilis eiſde in affrica naſcentibꝰ. amplior tn̄ atqꝫ dilatatꝰ. Ceteris em̄ quaſi globoſa facies. arenā iocūdam: et lapillos in aluo habet. Ip̄e vero tam mollis: vt fricetur etiaꝫ digi tis. Quarti generis eſt taphiuſiꝰ naſcens iuxta leucāde vbi eſt mons thophius: qui dextra locatus eſt ad leuca dem nauigātibus. Inueītur aūt in fluminibꝰ candidus ac rubicūdus: huic eſt in aluo lapis: qͥ vocatur callimū nec quicquā tenerius. Om̄es grauidis ad alligati mū lieribus vel quadrupedibuſ: pelliculis ſacrificati vter animaliū cōtinent partus: nō niſi ꝑturiant remouendi alioquin vulue excidiū fit. Sed niſi ꝑturientibus aufe ratur: om̄ino nō pariunt. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ: Capis ethites ſuſpenſus ſuꝑ cubitum eius: qui habet epylen am: ꝓhibet eam et imp̄guate iuuat ꝑtum. ¶ Arnoldui de ſaxonia in libro de virtutibus lapidū. Ethites lapii eſt punicei coloris: qui reperitur in aquile nidis. aūt in ꝑſia aut in litoribus occeani. hic alium lapidem ꝯtinet. I Ie. Nonus et in ſiniſtro ſuſpenſus lacerto: pregnantibus confert. caſum caducorum ꝓhibet. Contra etiaꝫ abortum et la harem pregnātis valet. Si de veneni fraude aliquis ſu ſpectus eſt. hic lapis ſub eius cibo ſuppoſitus ipſuꝫ de clutire ꝓhibet: ſi reus eſt. Si vero lapidē a cibo ip̄o ſb̓ traxeris: mox eūdem cibuꝫ deglutiet. ¶ Ex libro de naͣ tura reꝝ. Aquila ī nido lapidem habet ethitem: qui ve iut pregnans fetū ꝯtinet intus lapidē minutū ſonantē et hunc cōtra caloreꝫ nimiū quē habet aquila: naturali ter incubans in nido: ne ſcꝫ depereāt oua decocta calo re uimio. Huic eniꝫ lapidi calor ignis nocere nequit. Phiſiologꝰ Ethites facillime igne vicīo accenditur Gunt autem bini maſculus ⁊ femina. Nec ſolū aquilis ad pariendū oua ꝓſūt ſꝫ etiā pregnantibꝰ adalligati ce leritatem ꝑtus efficiunt. ¶ XXIIII. ¶ De pirite. ¶ Iſidorus. yrites lapis perſicus eſt fuluꝰ: ſimilās aeris qͣli tatem. ſic dictus: eo ꝙ inſit illi ignis plurimꝰ. Siqͥdem facile ſcintillas emittit. hic tenentis manum: ſi vehemētius p̄matur: adurit ¶ Plinius vbi ſupͣ. Corallium lapidem pyritem vocant aliqui: eo ꝙ ig nis plurimus inſit ei. Sed eſt etiā alius pyrites eris ſi militudine: quem reperiri volūt in cypro. Et in metalliſ q̄ ſūt circa acamania vnū argenteo colore. alterū aureo Coquuntur varie ab alijs iteꝝ tercioqꝫ in melle: donec liquor cōſumatur. Ab alijs vero pruna pͥus: deīde mel le. ac poſtmodū vt es lauātur. vſus eoꝝ in medicina eſt excalefacere: ſiccare humoreꝫ: extenuare: duriciaſqꝫ ni mias mollire. vtūt̉ ⁊ crudis ⁊ tuſis ad ſtrumas atqꝫ fu rūculos. Pyritaꝝ etiaꝫ aliqui genus vnū faciunt pluri mū habens ignis: quos viuos appellamꝰ. Et pondero ſiſſimi ſunt: hi caſtroꝝ exploratoribus maxime neceſſa rii ſūt: qui clauo vel altero ꝑcuſſi ſcint illas edūt. que ſcꝫ ſulphure: vel fungis aridis: aut foliis excepte: dicto ce lerius ignem trahunt ¶ Diaſcorideſ. Lapis pęrites eli gendus eſt: colorem eraminis habēs. huic crudo et coc to virtus ſtiptica et termantica. caligines oculorū pur gat: duriem mollit. diaforeſim et digeſtioneꝫ facit. addi ta reſina carnes ꝑequat. lapis iſte cōbuſtuſ a multis di friges dicitur. XXV. De phrigio et phingite. Iſidorus. Hrigius a loco dicitur eo ꝙ in frigia naſcitur colore pallidus mediocriter gͣuis gleba pumi coſa. vritur ante vino ꝑfuſus: flatuſqꝫ follibus donec rubeſcat. Rurſuſqꝫ dulci vino extīguitur tribus vicibus: tingendis veſtibꝰ tantuꝫ vtilis. ¶ Diaſcorides Phrigius lapis tres habet ſpeciēs. vna eſt metallica: q̄ in cypro naſcitur et de ꝓfūdo aſcendit lacu: que ⁊ terre noſa eſt. ⁊ poſt hoc ſole ſiccatur. Hec in medio poſita ſa cramento circūitur et cōburitur. Altera ſpecies eſt fex eraminis habens guſtum eri uſto ſimileꝫ. Tercia vero ſic colligitur. Lapis pirites colligitur: et in fornace po ſitus vt calx comburitur: ꝙͣdiu colorem ſanguineū facit et collectus reponitur: ac defriges appellatur. vtilis eſt ille qui guſto ſtipticus eſt: eris vſti ſimilem ſaporem ha bens. et līguam fortius velut alumē deſiccans. vnde ſi cōburitur ꝓ defrige venditur. Defrigi quidē virtꝰ ſtip tica eſt: purgatoriā et ī modū niuis refrigeratoria. Creſ centes ſuꝑflue carnes vulneribus equat. ad cicatricem ducit ad fluores oculoruꝫ vtilis eſt. vulnera maligna et paſcētia curat. apoſtemata ſpergit. Ceraqꝫ et reſina ad ditis omnia ſupͣdicta facere poteſt. ¶ Iſidorus. Phin gites alias p̄hengites capadocie lapis eſt: duricia mar moreꝰ: candidus atqꝫ tranſlucens Ex quo quōdā tēplū a quodā rege ꝯſtructū eſt: foribꝰ aureis: quibus clauſis intus diuturna claritas erat. ¶ Plinius vbi ſupͣ. In capadocia repertus eſt lapis phingites: ſub nerone pri cipe ex argumento ſic appellatꝰ: quoniaꝫ cādido et trāſ lucenti fulue inciderant vene. hic eidem cōſtruxit fortu ne: quā ſciam appellant. Seruio rege ſacratā: aurea do mo ꝯplexus. Quāobrem ⁊ foribus oꝑtis: erat interdiu ibi claritas diurna. haud alio ſpeculariū mō tanꝙͣ īclu ſa luce non tranſmiſſa. XXVI. De ſamio et ſarcō fago et oſtratite Iſidoruſ ¶Amius a ſamo inſula vbi repitur vocatus eſt Amius a ſamo inſula vbi reꝑitur vocatus eſt tatus vertigines ſedat. Menteſqꝫ cōmotās ī ſtituit adalligatꝰ vero ꝯtinet partus. ¶ Plinius vbi ſu pra. Samius lapis auro poliendo ē vtilis. In medicīa quoqꝫ vtilis eſt. oculoꝝ vlceribꝰ. cum lacte contra vete res lacrimationes ꝓdeſt. Etiā cōtra ſtomachi vicia po tus. Quidā et morbis comicialibus vtiliter putāt euꝫ dari. ⁊ ad vriue difficultates aceto miſceri. ꝓbatur aūt grauitate atqꝫ candore. ¶ Iſidorus. Sarcofagꝰ lapiſ eſt: dictus eo ꝙ corꝑa defunctoꝝ in eo condita: infra qͣ draginta dies dentibꝰ exceptis ꝯſumūtur. Sarcos em̄ grece archa dicitur: fagos ꝯmedere. veſtes quoqꝫ ⁊ cal ciamenta mortuis illata lapidea fieri mucianus autor affirmat. Naſcitur aūt in troade fiſſiliqꝫ vena ſcīditur ¶ Plinius vbi ſupͣ. In aſya troadis fiſſili vena ſcindi tur ſarcofagꝰ lapis. Mucianꝰ autor eſt: ſpecula quoqꝫ ſtrigiles ac veſtes ⁊ calciamēta mortuis illata fieri lapi dea. Sunt ⁊ eiuſdeꝫ generis in oriente ſaxa: que etiā vi uentibꝰ adalligata erodunt corꝑa et mitior eſt ſeruādis corꝑibus nec abſumēdis. chemites ebore ſimillimus: in quo darium conditū ferunt. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Oſtra tite teſte ſimilitudinē habent. vſus eoꝝ eſt ad cuteꝫ leni gandā ꝓ pumice. poti quoqꝫ ſanguinē ſiſtunt. Et illiti cum melle vlcera: doloreſqꝫ māme reſanāt. ¶ XXVII. De abeſton et amiantho et catochite at mēfite. ¶ Iſidorus. Beſtō archadie lapis ferrei coloriſ: ab igne no men accepit: eo ꝙ ſemel accenſꝰ nūquā extīgui tur. de quo lapide mechanicuꝫ aliqͥd ars huma na molita eſt: quod gētiles capti ſacrilegio mirātur. Ai unt em̄ in templo quodā fuiſſe veneris phanū. Ibiqꝫ cā delabrū ⁊ in eo lucernā ſub diuo ſic ardentē: vt illā nul la tempeſtas nullꝰ ymber extingueret. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Amiantus alumine ſimilis. nichil igne deꝑdit. om nibus veneficiis ⁊ priuatim magoꝝ reſiſtit ¶ Solinuſ catochites eſt lapis ī agro corſicano maior ceteris: qui ad ornatū deſtinatur. Nec tam gēma ꝙͣ cautes. hic im poſitas manꝰ detinet. Ita ſe iunctis corꝑibꝰ adnectēs. vt cū ip̄o hereant quibꝰ tangitur: ſed ineſt ei vellus et de glutino lentiore neſcio quid pariat gūmi. ¶ Iſidorꝰ Mēphites a loco egipti vocatꝰ gēmantis nature eſt. h̓ tritus atqꝫ in his que vrenda et ſecāda ſunt: ex aceto il linitus: ita obtupeſcere facit corpus: vt non ſentiat cru ciatum. ¶. XXVIII. De androdamantho et de quibuſdaꝫ alijs Iſidorijs vbi ſupra. Ndrodamātꝰ eſt colore niger: pondere et duri cia inſignis. vude ⁊ nomen traxit p̄cipuus autē in affrica inueītur. Argentū vel es in ſe trahe re dicitur. Attritus vt emathites in colorem ſanguīs redigitur. ¶ Syrius a ſyria vbi reꝑitur appellatur. h̓ integer fluctuare traditur: ꝯminutus mergi. ¶ Phiſi ologus. Theroboleni lapides ſunt igniferi in quodam monte orientis. Maſculus ⁊ femina: qui quādo longe ſunt ab inuiceꝫ: ignis ab eis nō accenditur. Cum autē caſu aliquo appropinquauerit femina maſculo. ſtatī ac cenditur in eis ignis. Ita vt ardeant oīa que circa mō tem illum ſunt ¶ Plinius vbi ſupͣ. Geoden ex argumē to appellant quia cōplexus eſt terrā. vtiliſſimus eſt ocu loꝝ medicamentis. Itemqꝫ māmarum ac teſticuloꝝ vi tiis. ¶ Arabus eſt lapis ebori ſimilis. qui crematꝰ ac cōmodatur dentifriciis: pͥuatim emorroidas ſanat cum lauugine linteoꝝ eiſdem linteolis imſuper impoſitus. Liber Nonus Melinus lapis dulcem emittit ſuccū: atqꝫ mellicum Tuſus ac cere mixtus eruptionibus pituite: maculiſqꝫ corporis medetur. et fauciū exulcerationi. Epinictidas quoqꝫ tollit: ⁊ vuluaꝝ dolores impoſitꝰ velleri. ¶ Spe gie lapides inueniūtur in ſpongiis: ⁊ ſunt natiui. Qui dam eos cyſteolithos vocāt: qm̄ in vino poti veſice me dentur. Et calculos rumpunt. ¶ Theameden lapidē alius mons in ethiopia gignit: qui omne ferrum abigit ⁊ reſpuit. porro in alijs atqꝫ alijs lapidum generibus Sunt qui ⁊ lunā non tolerent et qui vetuſtate rubiginē trahant. colorem ve candidū oleo mutēt. ¶ XXIX. De gēmis et earum virtutibꝰ ¶ Iſidorus. Emme dicūtur eo ꝙ inſtar gūmi tranſluceant ¶ Nam que nō trāſlucent gemme cece appellan tur. eo ꝙ denſitate ſua obſcurātur. Multuꝫ ve ro decorem auro tribuūt gēme. coloruꝫ venuſtate. Lapi des aūt p̄cioſi dicūtur: quia care valent. Uel quia rari ſunt. qm̄ omne quod raꝝ eſt: p̄cioſum vocatur. ¶ Ex li bro de natura reꝝ. Gēmaꝝ virtus magnā eſt: ⁊ vn̄ ha beant niſi a deo homini īcomꝑtum eſt. Nam om̄is vir tus a deo fit: In herbis quidē eſt mediāte oꝑatione na ture: vtpote que naturaliter calide ſunt aut frigide. Iō qꝫ ꝯpetunt medicine. que ſcꝫ ꝑ cōtraria fit. hoꝝ aūt nul lum in lapidibus eſt: vt ſcꝫ exceſſus caliditatis: aut fri giditatis in aliquo lapidū denotetur. Conſtat ergo qꝛ ſine vllo medio indidit virtutē omnipotens. eiſqꝫ volū tatis ſue virtutē ⁊ potentiā tribuit: pro ratione nature. De his āt dicit auguſtinꝰ. ꝙ ꝑ has etiā demōes alliciū tur. Unde ⁊ ſalomon incluſiſſe demones ſub gēmis et ī anulis legitur. Sed ſicut in peccato primi hominis oīs creatura corrupta eſt. Sic etiā ī ip̄is virtutes que poſt peccatū in eis remanſerāt ꝑ attactum ⁊ vſum immūdo rum ⁊ imꝑioꝝ hominū: p̄cipui et lapides corrūpuntur. Sed ſanctificatione ꝯſecrationis ad virtutū efficacias reꝑantur. ¶ Ex lapidario. Occultas aūt lapidum cog noſcere vires: quaꝝ cauſa latens: effectꝰ dat maīfeſtos Egregiuꝫ quidē volumus rarūqꝫ videri: ſcꝫ his ſolers medicoꝝ cura iuuatur auxilio lapidū morbos expellere docta. Nec nimis inde dari reliquaꝝ ꝯmoda rerum: au tores ꝑhibent: quibus hec ꝑfecta ferūtur. Nec dubium cuiqꝫ debet falſum ve videri. Quin ſit ſua virtus diui nitus inſita gemmis. ¶ Hieronimus ſuꝑ hieremiā: de natura vero lapidū ſiue gēmaꝝ: ⁊ grecoꝝ plurimi et la tinoꝝ ſcripſerunt. E quibus ſancte memorie epūs epy phanius vnus fuit. qui nobis ingenii ⁊ eruditionis ſue volumē inſigne reliquit. plinius quoqꝫ ſecundus orator ⁊ ph̓us extitit. qui etiā in oꝑe pulcerrio naturalis hiſto rie librū triceſimumſeptimū qͥ et extremꝰ eſt. Lapidum ¶. XXX. atqꝫ gēmaꝝ diſputatione cōpleuit. ¶ De gēmarum generibus atqꝫ coloribus ¶ Iſidorus vbi ſupra. Emmaꝝ aūt innumerabilia genera eſſe tradū tur. quaꝝ etiā colores diuerſi ſunt. Nā alij ſūt virides: vt ſmaragdus: praſius: croſoberillus croſopraſſus: Et iaſpis: Topaſius: callaicus: melochi tes: Elyctropia: Sagda: Mirriteſ: Aromatices: Coaſ pides. Alie vero rubee: vt corallus: Onix: Sardonix: Ematites: Succinus: ligurius: Alie purpuree. vt ame tiſtus: Saphirus iacinctus celidoniꝰ: cyanea Alie quo qꝫ candide. vt margarita: pedorus: aſterites galacͣtites galacies: ſilenites: cimedia: Epymelaſ. Alie vero nigre vt achates. Abſictos: Egicilla: media: vegētana: Bari pthos: Meramelas: veneris crinis: pyritis: Dyoniſia Porro alie ſūt varie vt pantrus: olcā: Mitridax: oppa lus: pōtica: Murrina: Exacōtalicus. Alie vero criſtal line: vt criſtallus: Adamas: Balatias: Cerauniꝰ: Iris Aſtreon: Electria: Enidros: Carbūculus: Autracites Sandaſirus: Lichinus: Alabādina: carcedonia: dracō tides: cryſoptaſiꝰ: Ermiſcion: flōgites: Syrtites: Que dam autem auree: vt cryſopis: cryſolitus: cryſelectros. Amocriſus: criſolamſis: leocriſus: criſocolla: Multuꝫ vero ſicut iam dictū eſt ſupͣ decorem auro tribuūt gem me: coloꝝ venuſtate. ¶ XXXI. ¶ De luxuria hoīm in gemmarum precijs et al pectibus. ¶ Plinius libro xxxvij. Eniqꝫ in artum coacta rerū nature maieſtas: nulla ſui ꝑte mirabilior apparet hominibus: ꝙͣ circa gēmas. Tantū varietati coloribuſ ac ma terie decori tribuunt. Uiolare quoqꝫ ſignis gēmas ne phas ducunt. Aliquas vero arbitratur extra hūarum opum taxationem ac p̄cia. Ita vt pleriſqꝫ ad ſummā ab ſolutāqꝫ rerū nature ꝯtemplationem: ſatis ſit vna aliqͣ gēma. policrates ip̄e fatebatur ꝙ felix eſſet. ſatiſqꝫ piar menti ſi in vniꝰ gēme volūtario damno vteretur: Si cū fortune volubilitate paria faceret. planeqꝫ ab inuidia eius abūde redimi ſe putaret. ſi hoc vnū doluiſſet. Aſſi duo ergo gaudio luxus eo a nauigio ꝓuectus: anulum merſit in altum. At illū piſcis ex nimia magnitudine re gi natus eſce vice raptum. vt faceret oſtentū: in culina dn̄i: rurſus fortune inſidiātis manui reddidit. hanc ve ro gēmam conſtat fuiſſe ſardonicem: poſt hūc anulū re gia fama exiſtit de gēma pirrhi: qui aduerſꝰ romanos bellum geſtabat. Achatē enim habuiſſe traditur: in qua nomen muſe ⁊ apollo cythara tenens nō arte ſed ſpōte nature ſpectarētur. ita diſcurrētibus maculis: vt muſis quoqꝫ darentur inſignia ſingulis. pompeius tercio tr umpho: quē de pyrathis: aſia: ponto: gentibuſqꝫ ac r̄gi bus egit. alueū cum teſſeris luſorium ē gēmis duabus lacum pedes tres longū quatuor tranſduxit. In eo fuit aurea luna: pondo triginta miliū triclinares lecti: tres. vaſa ex auro ⁊ gēmis abacoꝝ: nouem. Signa vero au rea: tria. Minerue matris ⁊ apollinis coronas ex ma garitis: triginta tres. Montē quoqꝫ aureū quadratuꝫ cum ceruis: ac leonibus ⁊ pomis omnis generis circū datum vite aurea. Muſeū ex margaritis. In cuiꝰ faſti gio erat horologiū. Cetera triumphi eius ꝙͣ veriſſime ſubiiciā. Sed honore id reciduo: ſeueritate ſcꝫ victa ex veriore luxuria: quā triūpho. profecto inter illos viro cognomen magni duraſſet: ſi ſic ē margaritis triūphaſ ſes magne: re tam ꝓdiga feminiſqꝫ reꝑta. quā habere gerereqꝫ fas nō ſit. Tolerabiliorē tn̄ fecit cauſam gau principis: qͥ ſuꝑ ceterā muliebria: oculos e margaritis induebat. Neroniſqꝫ principis qui ſceptra perſonis hi ſtrionū et cubilia viatoria vnionibꝰ conſternebat .XXXII. De quarundam earū denomīationibus et effectibus. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Unt aūt gēmaꝝ quedā genera ex metalloꝝ vl̓ lapiduꝫ ſpecie cognoīata: vt criſopis qm̄ auꝝ tantū eſſe videtur. Leocriſus colore aureo inter ueniete candida vena. Criſelectros auro ſimilis: ſed in colorem vergens electri. Calcites coloris erei. Ethiop cus ferrei. Iunilaniciꝰ: ſimilis marmori. Arabica ebo ri. Sunt ⁊ quedā eaꝝ genera ab aīalibus cognomīata. Nam ethites: vipeas expͥmit maculas. carcine ē ex ca cri maritimi colore. Scorptiſ colore effigieqꝫ ſcorpio refert: vnde ⁊ noīatur. Mirmicites formice reptatis ef figiem imitantur. Caos ſimilis eſt pauoni. Hieracites accipitris coloris. Etithes aquile. Egoptalinus capno ſimilis eſt oculo. Licoptalmus eſt coloꝝ quatuor: ex ru tilo ſanguineū: In medio nigrū: candido cingens: vt li poꝝ imitetur oculoſ. Meconites expͥmit papauer. Mi ti ſunt aūt ⁊ mirabiles gēmaꝝ effectus in medicinis et variis vſibꝰ. Sunt ⁊ quedā eaꝝ quibus gentiles in qui buſdam vtūtur ſuꝑſtitionibus. Nā lyparea ſuffita om nes beſtias euocari tradunt. Anācitide in nigromacia demonū ymagīes euocare dicūt̉. Synocitide vmibras inferoꝝ euocataſ: teneri aiūt. Celonites oculꝰ eſt indice Liber Nonus raſtudinis varius atqꝫ purpureus. quo magi lingue im poſito futura prenūciare fingūtur. Bronia a capite te ſtudinū e tonitribus putatur cadere. Ictuſqꝫ fulminis ceſtinguere. Hyenia quoqꝫ lapis in oculis hiene beſtie inueītur. ſi ſubditus fuerit hoīs lingue futura dicūt eū q̄cinere. Sꝫ corallius tempeſtati ⁊ grādini reſiſtere fer tur. bontica quoqꝫ gēma dicūtur interrogare demones ac fugare. XXXIII. ¶ De quarūdam adulteratōne ac meliorum electione ¶ Idem ficultas ē a falſis vera diſcernere. Quippe cū A quibuſdā vero gēmaꝝ generibꝰ. magna dif inuētum ſit. ex vero genere alterius. in alia fal ſa traducere vt ſardonices ē cerauniis glutinātur gem mis. ita vt dep̄hendi nō poſſint. fingūt em̄ eas ex diuer ſo genere. nigro cādido niueoqꝫ colore. Naꝫ ⁊ ꝓ lapide q̄cioſiſſimo ſmaragdo. quidā vitrū arte inficiūt. ⁊ fallit oculos ſubdole quedā falſa viriditas: dum nō eſt qui ꝓ hat ſimulatū ⁊ arguat. Sic ⁊ alia. alio atqꝫ alio modo. Nec eſt ſine fraude vlla vita mortaliū. ¶ Plinius vbi ſupra. Inuentū eſt ex veris gēmis fieri traductionem ī falſas alteriꝰ generis. Sardonices ē cerauniis glutinā tur gēmis aliunde nigro: aliūde candido: aliūde niuio. ſumptis om̄ibus in ſuo genere ꝓbatiſſimis. ita vt fieri nō poſſit artis deprehēſio. Quinimo extāt etiā autoruꝫ ꝯmentarii: quos nō equidē demōſtrarī: quibꝰ modis ex criſtallo tingātur ſmaragdi. alieqꝫ trāſlucentes gēme. Sardoniis ē ſarda. ⁊ itē ex alijs cetere. Nec vlla fraus vite eſt lucroſior. Nos aūt ecōtra rationē deprehēden di falſas demōſtremus. cum etiā luxuriā aduerſꝰ frau deꝫ muniri deceat. p̄ter illa que in prīcipalibus quibuſ qꝫ generis pͥuatim dicemus. Trāſlucentes matutino ꝓ bari cenſent aūt ſi neceſſe eſt in quarta horaꝫ poſtea ve tant. Exꝑimenta vero pluribꝰ modis cōſtant: pͥmū qui dem pōdere ſi grauiores ſentiūtur. poſt hec corꝑe: ficti ciis puſtule in profūdo apparēt. ſcabricia in cute. In ca pillamento frigoris incōſtantia: priuſꝙͣ ad oculos ꝑue niat: deſinēs nitor. ficticie etiā ſcarificationis candican tiā fugiūt. Ceteꝝ caue extuberātes: qꝛ vidētur equali bus viliores: figura maxime ꝓbatur oblonga. deinde que vocatur lēticula. poſtea clipeidos et rotūda ¶ Angi loſis vero mīma eſt gratia. ¶ XXXIIII. ¶ De quarundam virtutibus attractiuis. Areſtotiles in libro de lapidibus Nter lapides atqꝫ gēmas quedā habent diuer ſas virtutes attractiuas. Nam. verbi gratia. carrabre lapis attrahit paleā: ⁊ nō eſt eī opera tio: donec teratur multū. Adamas ferꝝ attrahit ⁊ mag neti ſurripit. Speciēs vero magnetis multe ſunt. Et ī attrahendi virtute diuerſe ſunt. Ex his em̄ eſt que colli git auꝝ diuerſa quideꝫ ab illa: que colligit argentum. Eſt etiā que colligit es: ⁊ que colligit plūbuꝫ. Alia qͦqꝫ colligit carneꝫ. alia os. alia pilos. alia vero aquas ⁊ piſ ces. Iibar .i. ferro quādo coequātur virtutes: que ſunt in magnete: pendebit corpus in aere. Ignis quoqꝫ ſul phuris ad ſe ferruꝫ ⁊ lapides trahit: eoſqꝫ adurit. Mo dica vero eſt eius oꝑatio in lignis. ⁊ alia re multū ſubti li. Napta quoqꝫ alba ignem trahit. Eſt etiaꝫ inter lapi dum ſpecies lapis olearii noīatus: qui trahit ad ſe oleū ⁊ lapis aceti: qui trahit ad ſe vinū. Et ſpūmā eiꝰ: ad ſe ſpumā trahit. Eius quoqꝫ fex: fecem attrahit. Sic autē trahūt: ⁊ trahūtur hec om̄ia. Tanꝙͣ his ullus ſapor ſit optimus: aut odor: aut aīma. ¶ Arnoldus de natura la pidum. Itaqꝫ in lapidibꝰ eſt ꝓprietas aliquā: que nulli complexioni eſt attributa. Sed cū pͥma ſimplicia mixta ſint ex eis: virtus fit vna. ſicut ī magnete virtus attra ctiua. qui ⁊ ferꝝ ex vno attrahit angulo: ⁊ fugat ex alio Sic ⁊ virtutes ſpecifice diuerſi generis ſunt lapidibꝰ: varie ſingulis eoꝝ attribute. ¶ XXXV. ¶ De quarundam ſigillis ¶ Item in libro de ſigillis lapidum etem: vel leonem: vel ſagittariū: inſculptuꝫ. La Bitur ſi in quibuſdam lapidibus inueneris ari pides illi ſunt ignei ⁊ orientales liberatqꝫ ſepe ferētes ſe a febribus quotidianis: ⁊ ydropiſi. Eoſqꝫ red dunt facūdos et ingenioſos. Si inueneris aūt in aliqui bus gemminos: libraꝫ aquarium: hi calidi ſunt aerei et occidentales liberantqꝫ a febribus: ⁊ a ꝑaliſi ſe ferētes porro in quibus inueneris cancrū vel ſcorpionē: ſeu piſ ces imp̄ſſos. illi frigidi ſunt. et aquei et ſeptētrionales. defēdūtqꝫ ab artetica t̓ciana: ⁊ acuta febri: ⁊ cauſon ſe portātes. In qͥbuſcūqꝫ aūt īueneris tauꝝ: vl̓ capͥcornū vel virginem. hi frigidi ſunt ⁊ meridionales. perpetuo qꝫ tutos a ſyneca reddūt ſe gerentes. porro ſerpentariꝰ lapis: qui ſerpente hoīem habet cinctum: cuius caput dextera manus tenet: ſiniſtra caudam. hic geſtatus vel bibitus liberat omnē hominem a veneno ante cibū ſumptus: ⁊ poſt. Capis aūt ī quo ſignatus eſt centaurꝰ habens in ſiniſtra manu leporem ſuſpenſum cultello: ⁊ in dextra baculū: in quo beſtiola infixa eſt: cū lebete ſuſ penſa. hic reddit ſe gerentem in ſanitate ꝑpetua. Ind̓ dictū eſt ꝙ centaurꝰ qui magiſter achillis erat: hūc lapi dem manu ferebat. Si aūt in lapide inueneris ſigillum cerui: canis vel leporis. aut venatoris. hic habet poten tiam ſanandi demoniacos ac freneticos: ⁊ melancolicoſ atqꝫ lunaticos. porro ſi inueneris in eo marteꝫ armatu aut venerem cū ſtola tenentem laurū: cum magna veſte hic lapis dat pulcritudinem ac leuitatem. ⁊ aufert timo rem aque. deniqꝫ ſi leonem in lapide inueneris qui euꝫ portauerit nō ydropiſis ei nocebit. Nec egritudo frigo ris. hi ⁊ alij lapides aſſignati fuerūt in templo apolliniſ a rege ꝑſaꝝ: conſilio omniū aſtrologoꝝ. tam egiptioruꝫ ꝙͣ caldeoꝝ ſcd̓m curſus ſignoꝝ. ⁊ horas planetaꝝ. ¶ XXXVI. ¶ De ꝓprietatibꝰ gemmarum ſecundū ordi nem alphabeti et primo de abſicte ¶ Actor. dum de ſingulis ſcd̓m ordinem alphabeti. Nō Icto de gemmis in generali nunc reſtat dicen quidem de oībus qꝛ multe ⁊ quaſi infinite ſunt ſed de illis qui principales vocātur et virtute inſignio res exiſtūt. vt hic ſequitur. ¶ Abſyctos. Achates. Adamas. Agapes. Alaban dina. Alabaſtrum. Alectorius. Ametiſtus. Adroma ta. Aſitratites. Alius. Aſtrites. Aſtrion. Balagius. Barillus. ¶ Callica. Calcedoneus. Cathophanus. Carbuncū lus. Cathochites Celidonia Cerauniū Coralliuſ Cor nolus. Criſelectros. Criſocolla. Criſolitus. Criſopraſꝰ Criſoptaſius. Criſtallus. Cymedia. ¶Demonius. Broſelitus. Bracontides. Dyacodos Doniſia. ¶ Ebenus. Efeſtis. Electra. Elictropia. Emathites udros. Epiſtrites. Erinicion. Exacotalitus. Falcones. Flongites Filaterum Balacteꝰ. ſiue. Galactides. Galacies. Garaman tites. Gerachites. Gloſopetra. Hyenia. Iacintus. Iacinthizōtes. Iaſpis karabrātes kalrabre. Ligius. Lichius. Ligurius. Lipparea. ¶ Margarita. Molochiteſ. Media. Mirrita. Mir 4. ¶ Nitrum. Nicomar. Noſe. Onix. Opalus. Oſtratites. Pantros. Peanites. Pedoros. Praſius. Piriteſ Quirinus. Quanidros. Radin. Ramni. Saphirus. Sagda. Sandaſirus. Sardius. Sar donix. Silenitis. Smaragdus. Solis gemma. Liber Ponis ¶ Theogolitus. Thopaſius. Torcōis. Uarac. Uegentana. Uenix. Urices. Iris. Iignites. Zimetu. ¶ Iſidorus. Abſyctos gemnia eſt nigra ⁊ ponderoſa: diſtincta venis rubentibus. Hec excalefacta igni: vii. diebus retinet ignem vel calorem C. .XXXVII. ¶ De achate idem. Chates eſt gēma nigra hn̄s in medio circulos nigros ⁊ albos iūctos ⁊ variatos: ſimil̓ emathi ti. polita aūt pingueſcit. Magi ſuffitu earum ſi creditur tempeſtates auertūt: fulmīa ſiſtūt. ¶ Idem achatē ſycilia primū dedit in achate fluminis ripis re ptum non vilem. Quippe inſcribētes euꝫ vene: natura libus ſic notāt formis: vt cū optimus eſt: variaſ p̄ferat rerū ymagines. vnde anulus pirri regis: qui contra ro manos geſſit bella: non ignobilis fuit. cuius gēma erat achates: In quo nouem muſe cū inſignibus ſuis ſingu le: ⁊ appollo tenens cytharam videbatur. Non impreſ ſis figuris: ſed ingenitis. Nūc aūt diuerſis locis patet hic lapis. Creta dat achatē corallo ſimilē. ſed illitu gut tis auro micātibus: ⁊ ſcorpionū ictibꝰ reſiſtentē. India dat achatē nunc nemoꝝ nūc animaliū facies reddenteꝫ qui viſum fouet. Et intra os receptus ſitim ſedat. Sūt et qui iuſte redolēt mirre odorē. Achates maculis ſāg uineis irrubeſcit. Sed qui maxime ꝓbantur: habeāt vi tream ꝑſpicuitatem: vt cypreus Na qui facie cerei ſūt abūdantes negligūtur. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Achates in autoritate fuit magna Nūc aūt in nulla. Reꝑta pri mum eſt in ſicilia iuxta flumē eiuſdem noīs. poſtea vero plurimis locis. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Achates in orientali fluuio reꝑitur. viperaꝝ morſus aufert. qꝛ con tra venena valꝫ: venena quippe fugat. ſitim ſedat. viſū fouet. portantem roborat et fecūdat. ¶ Ex lapidario: Hic lapis. ſcꝫ achates. īgenitas memoratur habere fi guras: Cuiꝰ natiua facies albis īterlitaqꝫ venis. Nūc formas rerū dat. nūc ſimulacra deoꝝ. Sic lucet ip̄e ni ger:zonis tn̄ obſitus albis. XXXVIII. De multiplici achatis origine ac ſpecie. ¶ Plinius vbi ſupra. Chates excedens amplitudīe ē numeroſa. vari etatibus diuerſis mutātibus eius cognomīa. ¶ Corale achates guttis aureis zaphiri mō ſpar ſa: qualis copioſiſſima eſt ī creta. putant eā contra ſcor pionum ⁊ araneaꝝ ictus ꝓdeſſe. Quod in ſiculis vtiqꝫ crediderim. qꝛ primū extīguitur ſcorpionū peſtis: affla tu eius ꝓuincie. In india quoqꝫ inuente cōtra eadē pol lent: alijſqꝫ magnis miraculis. reddūt ſpecies fluminū ⁊ nemoꝝ: ⁊ iumētoꝝ. prodeſt etiā oculis ſpectaſſe. Sitī ſedant in os impoſite. Thebis egiptiis reꝑte carent ru bentibꝰ venis ⁊ albis proſunt tn̄ cōtra ſcorpiones val de. Eadem quoqꝫ cypriis eſt autoritas. In ꝑſis quoqꝫ ſuffitu eaꝝ tempeſtates fulmīaqꝫ dicuntur auerti. Et argumentū eſſe: ſi refrigerēt in feruētes lebetes addite vt tn̄ proſint leoninis iubis adalligādas eſſe. Naꝫ hye ne pelli ſimilem abhomīantur: domibꝰ diſcordialeꝫ. Il lam vero que vnius eſt coloris: inuictā eſſe dicunt athle tis. Argumentū vero eius eſſe ꝙ cocta cū pigmentis ī olla plena olei intra duas horas ſubferuefacta: vnū co lorem ex om̄ibus faciat minii. ¶ Arnoldus vbi ſupra Achates ē niger lapis cū albis venis. Eſt aūt quoddā genus achatis corallo ſimile. Et eſt genus creticū cum venis croceis. Aliud quoqꝫ genus indicum ſanguineiſ guttis variū. primū genus aptum eſt ad formas reguꝫ et ſimulacra mōſtranda ſomnioꝝ Creticū vero pericū la vincit: gratum ⁊ facundū: boniqꝫ coloris hominē fa cit vireſqꝫ confert at munit. Terciū genus viſum fouꝫ contra ſitim: ac venenū eſt. ⁊ accēſio eius odorifera eſt. ¶ Ex lapidario. Nunc quoqꝫ corallio ſimilē gerit inſu la creta. cuius planicies criſcis eſt illita venis. Iſte no cens virus fugat: quod vipera fundit. Reddentē vari as facies dat et indus achatē. Nunc nemoꝝ frondes: Nūc dantem ſigna feraꝝ hic ſedare ſitim: viſumqꝫ f uere putatur. Et eſt qui mirre ſuccenſus ſuſpirat odorē Sanguineas maculas eſt qͥ ꝑhibetur habere. Erea cur facies cui creber viſus habetur. ¶ XXXIX. ¶ De adamante. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Damas eſt lapis indicus ꝑuus et indecorꝰ: fer rugineū hn̄s colorem: ⁊ ſplendorē criſtallinum ¶ Nunꝙͣ aūt vltra magnitudinē nuclei auellane reptus ē. hic nulli materie cedit: Nec ferro quidē: Nec igne: Nec vnꝙͣ incaleſcit. vnde ⁊ nomē: interpretatione greca: indomita vis accepit. ſed cū ſit inuictꝰ: ferriqꝫ et ignis cōtemptor: hircino ſanguīe rumpitur recēti et ca lido. ſicqꝫ maceratus ml̓tis īctibꝰ ferri ꝑfringitur. Cu ius fragmētis ſculptores pro gēmis inſigniedis ac per forādis vtūtur. hic cū magnete lapide diſſidet intantū vt iuxta poſitus ferrū nō patiatur trahi a magnete. aut ſi admotꝰ: magnes comp̄henderit: rapiat atqꝫ auferat. fertur quoqꝫ in electri ſimilitudine venena dep̄hendere metus vanos expellere. Maleficis artibꝰ reſiſtere. Fi us genera ſunt ſex. ¶ Phiſiologꝰ. Adamas in quodaꝫ monte orientis inueītur: Nocte tm̄ nō in die queritur. quia nocte lucet. ꝑ diem aūt nō lucet: qꝛ ſol eius lumen abſcondit. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Adamas ferꝝ mag neti aufert: Eiuſdemqꝫ magnetis naturā ꝯdemnat. om nia quoqꝫ ſolida corꝑa lapis adamas ꝯfringit. plūbum vero frangit eū: nec ferrū eum frangit. Sed nec in igne ꝯburitur. Omnes quoqꝫ lapides penetrat et corrodit. Eorūqꝫ ſplendores detegit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Maxi mū in humanis rebꝰ: nō ſolum inter gēmas: p̄ciuꝫ habꝫ adamas. diu non niſi regibꝰ: ⁊ his admodū paucis cog nitus. In metallis vnus reꝑtus eſt auri. nec naſci vide batur niſi in auro. veteres eū in ethiopuꝫ metallis tan tum: inter mercurii delubrū ⁊ inſulaꝫ meroen: exiſtim. uerunt inueniri. Dixerūt non ampliorē cucumeris ſemi ne: vel colore diſſimilem reꝑiri. Nunc aūt eius genera ſex naſcūtur de quibus ſcꝫ infra dicetur. Illa vero īui cta vis duaꝝ violētiſſime nature rerū: ignis ferriqꝫ cō temptrix. hircino rumpitur ſanguīe Nec aliter ꝙͣ recē ti calidoqꝫ macerata. ⁊ ſic quoqꝫ ml̓tis ictibus: tūc eti am p̄terꝙ eximias incudes malleoſqꝫ frangit. Cuiꝰ hͦ ingenio inuentū quove caſu reptum: aut que fuit cōie ctura experiendi rem immēſi ſecreti etiam in fediſſimo animaliū. Eūqꝫ feliciter rumꝑe cōtingit: ī tam paruas frāgitur cruſtas: vt vix diſcerni poſſint. que quidem a ſculptoribus expetūtur: ferroqꝫ includūtur: omnem du riciem ex facili cauātes. adamas venena irrita facit: et lymphationes abigit. Metuſqꝫ vanos a mēte expellit ¶Arnoldus vbi ſupͣ. Adamas eſt lapis criſtallo obſcu rior: huiuſmōi tn̄ fulget colore. hic nec igne ſoluitur. vt dictuꝫ eſt. nec ferro. Sed hirci ſanguine: vel plūbo. Gē mas penetrat: ⁊ ferꝝ attrahit ip̄m. magnetis quoqꝫ n̄ turam ſoluit. virtus eius eſt in auro: vel argento: vl̓ fer ro. valetqꝫ contra inſaniā. ⁊ cōtra venena. ⁊ vana ſom nia. ⁊ phantaſmata. Et cōtra incubos. ⁊ contra hoſtes indomitos: geſtatus in lacerto ſiniſtro. ¶ Ex libro d̓ na tura rerū. Adamas fortē facit hoīem ꝯtra hoſtem. ſom nia vana repellit. venenū fugat ⁊ prodit. fertur em̄ ſudi dore madere. ſi venenū adhibeatur ꝓpe. prodeſt lunati cis: ac demone repletis. Ex cōtactu etiam prodeſſe dici tur inſanis. ¶ XL. De vario adamātis genere ¶ Plinius vbi sͣ. ¶Damātis genera ſex eſſe noſcūtur. Indicꝰ cogͦ nationem habet cū criſtallo: Siquidem et colo re nō differt. tranſlucidus laterū quoqꝫ ſexan gulo leuore: turbinatus in mucronē: aut duabꝰ ꝯtraruſ ꝑtibꝰ quo magis miremur vt ſi duo turbīes latiſſimis Liber Nonus fuis partibus iungātur. Auellani vero nuclei magnitu dine: ſinulis eſt huic arabicꝰ: minor tm̄ ſimiliter naſcēs ceteris pallidior. ⁊ in auro nō niſi excellentiſſimo nata lis. incudibus hic dep̄henditur. ita reſpuēs ictus ut fer rum vtrīqꝫ diſſultet. incudes etiā ip̄e diſſiliant. duricia qppe inenarrabils eſt ſimulqꝫ ignium victrix natura. ⁊ nunꝙͣ incaleſcens. vnde ⁊ nomē indomita vis grece ac cepit. vnū ex his vocant centhron milii in magnitudine Alterum eſt macedonicū. in auro philippico reꝑtuꝫ cu cumeri ſemini par. poſt hunc cyprius notatur: in cypro reptus: in aureum coloreꝫ vergens. ſed ī medicamine efficaciſſimus. poſt hūc eſt ſyderites ferrei ſplendoris: pōdere quidem ante ceteros: ſed natura diſſimilis. Nā et ictibus frangitur: ⁊ alio adamāte: qui ex cypro venit ꝑforatur ¶ Ex libro de natura rerum Adamantis duo ſunt genera: vnū indie partibus inuenitur. Inter rupeſ criſtallinas: criſtallini coloris. Sed quaſi ferrū limatū micās: cuiuſ ſcꝫ naturā deſcribit yſidorꝰ. huiꝰ vis maior eſſe ꝑhibetur: ſi ſedes eius cū in anulo ponitur: ferrea fit. Anulo tamē ꝓ dignitate lapidis ex auro cōſtante. hic a quibuſdā dyamas dicitur. Aliud ī arabia reperi tur: ⁊ in mari circa cyprū. ⁊ in ferraria que philippiis ē diguitate quideꝫ ⁊ virtute multo inferiꝰ. Sed maioris quātitatis: ⁊ colore diſſil̓is: obſcurū ſcꝫ ac ferrugineū. ſine cruore hirci frāgitur. ferrū aūt hic aufert magneti. Stellāqꝫ maris indicem itineris: inter obſcuras nebu las ꝑ diem vel noctem nautis ꝓdit. Cū em̄ vias ſuas ad portū dirigere neſciūt. accipiūt acū ⁊ acumine eius ad adamāteꝫ lapidē fricato ꝑ trāſuerſū in veſtuca ꝑua figunt: et vaſi pleno aqua immittunt. Tunc adamantē vaſi circumducunt: et mox ſecūdum motum eius ſequi tur in circuitu cacumen acus rotatum ergo ꝑinde citiꝰ ꝑ circuitū lapidē ſubito retrahūt: moxqꝫ cacumen acus auulſo ductore: cōtra ſtellā aciem dirigit: ſtatimqꝫ ſub ſiſtit. nec ꝑ punctū mouetur. et naute ſecundū demōſtra ¶.XII. tōem factam ad portum vias dirigunt. ¶ Iterum de eodem. ¶ Solinus. Gamas lymphatōnes abigit: ſi indicus eſt: ve nenis reſiſtit. Eximius in criſtalli genere qͦdaꝫ inuenitur. Materia vnd̓ naſcitur eque ſimili: ſplendore liquidiſſimo in mucroneꝫ ſexangulum ꝑ vtrū qꝫ latus leniter turbinatus. ꝑuꝰ eſt: vt auellane nūcleuſ Secundus eſt pallidior. et magis argenti ſplendore re nitens. Tercius in venis cypri reꝑtus ad aeriā faciem parior. Quartus in metallis ferrariis legitur: ceteros antecedens pōdere: nō tamen poteſtate. Nā hic et qui in cypro dep̄henduntur: frāgi queunt. et etiā pleriqꝫ ab altero adamante perforantur. primi vero nec ferro vin cuntur nec igne domantur. Ueruꝫ tamen hircino ſāg uine recenti calidoqꝫ macerati. malleis aliquot ante fractis: et incudibus diſſipatis: Aliqn̄ cedūt atqꝫ ī ꝑti culas diſſiliunt. que fragmenta ſcl̓ptoribus in vſu īſig niende gēme cuiuſdam expetūtur. Hi vero primi in au ro excellentiſſimo dep̄hendūtur. ¶ Ex lapidario: vltī a p̄cipue genera indie ſūt adamātis. ad criſtallorū natuꝫ ſūptumqꝫ metallis. nūc ita fulgentem criſtallum reddit origo: vt ferruginei nō deſinat eſſe coloris. cuiꝰ duricies ſolidiſſima cedere neſcit. ferrum cōtempnēs nulloqꝫ do mabilis igne. q̄ tamē hircino calefacta cruore liqueſcit Incudis damno ꝑcuſſoꝝqꝫ labor ē. huiꝰ fragmentis gē me ſculpūtur acutis. alterius generis producit arabia adamātem. nō ſic inuictum naͣ frangitur abſqꝫ cruore. nec nitore par huic. p̄ciiqꝫ minoris habet̉. pōdere ſit ꝙͣ uis et enormi corꝑe maior. Terciꝰ eſt adamas: quē dat maris inſula cyprus. Quartū ꝓducit ferraria vena phi lippis. oībus equa tn̄ viā eſt: adducere ferruꝫ. Qd̓ facit et magnes: abſente potens adamāte. Nam preſenſ ada mas magneti quod rapit aufert. Ad magicas arteſ idē lapis aptus habetur. Indomitumqꝫ facit mira virtute gerentem. Clauſus in argēto lapis hic auro ne feratur Cingit et hic leuū. fulgens armilla lacertū. ¶. XIII. ¶ De agape et alabandina. ¶ Diaſcorides Bapis potentias habet maximas: qui coloreꝫ pelli leonis habet ſimilem: ad morſum ſcorpio nis valet. Alligatus enim vel illinitus cū aqua ſtatim dolorem tollit. Tritus et vulneribꝰ aſperſus: vl̓ in potiōe cū vino datus: viꝑaꝝ ſanat morſus. portatus quoqꝫ facundum et amabilem gratum ac potentē facit ¶Iſidorus vbi ſupra. Alabādina dicta eſt ab alaban da regione aſie. Eſt aūt criſtallini genus. cuiꝰ color ad calcedonium vadit: ſed rarus. ¶ Arnoldus vbi ſupra Alabandina fulgorem habet: qui eſt ruffus. clarus vt ſardius. Huius virtus eſt: ꝙ fluxum ſanguinis ꝓuocat et augmentat. ¶ Ex lapidario. Eſt alabādina. cuiꝰ lux eſt emula ſardi. Indicis aūt dignū d̓ nomīe fallit amicū XLIII. ¶ De allectorio. V Solinus. Clectorius lapis traditur qui criſtallīa ſpecie: fabe mō in gallinacioruꝫ ventriculis naſcitur. aptus vt dicunt preliatoribus. ¶ Diaſcorides Allectorius lapis in ventribus galloꝝ gallinacōruꝫ in uenitur: quem gladiator hn̄s in ore: ꝑmanet inuictꝰ ac ſine ſiti. Mulieribꝰ quoqꝫ que volūt placere viris pro derit. quia portātes ſe ꝓbas ac ſpecioſas reddit ¶ Ar noldus vbi ſupͣ: Allector ius eſt lapis obſcuro criſtallo ſimilis: e ventriculo galli caſtrati trahitur poſt qͣrtū an nū: vltima eius quantitas eſt ad magnitudinē fabe. hic excitat venerē: hoīemqꝫ diſertū ⁊ ꝯſtātē facit: atqꝫ ī ore tentus ſit im reprimit. ¶ Ex libro de naturiſ reꝝ. Alle ctorius lapis eſt. Criſtallo vl̓ aque limpide ſimilis: in ie core gallinacii reperitur: ſi caſtratus fuerit. poſtꝙͣ tribꝰ annis vixerit caſtratus. Nullus maior eſt faba. poſtꝙͣ hic lapis ī gallinacō fuerit: nunꝙͣ bibit. valet frigidis: et qui cōire non poſſunt. A muliere quoqꝫ bibituſ facit eam viro ſuo placere. portātem ſe facit inuictuꝫ: et ſine ſiti. Hinc reges euꝫ habentes in ore fortiter dimicant. Phiſiologus. Allectorius in ventre galli naſcitur: qui poſt tres annos caſtratur et poſtea per ſeptem ānoſ viuens hūc lapidem portat idem gallinacius. hic lapis ſitim extinguit: hominemqꝫ diſertum et gratum: maxi meqꝫ vxoreꝫ marito facit. vt aūt habeat hec om̄ia: clau ſus in ore portatur. ¶ Ex lapidario. Uētriculo galli qͥ teſticulis viduatus. Cum tribus ad minimū factus ſpa do vixerit annis. Naſcitur ille lapis: cuiꝰ nō vltīa laua eſt. Et ꝑ bis binos capit increm̄ta ſequentes. Mēſurā qꝫ fabe creſcens excedere neſcit. Criſtallo ſimilis: vl̓ aq̄ cū limpida paret. Inuictū lapis hic reddit quēcūqꝫ g rentem. Ex tinguitqꝫ ſitiꝫ patientis. ore receptus. Nā milo crotonias pugiles hoc p̄ſide vicit. Hoc etiaꝫ mul ti ſuperarūt p̄lia reges. Hic oratorem vrbis facit eſſe diſertum. Conſtantem reddens: cunctiſqꝫ ꝑ oīa gratuꝫ Hic circa veneris facit incentiua vigentes Cōmodus vxori que vult fore grata marito. Ut bona tot preſtet: clauſus portetur in ore. ¶ .XIIIII. ¶ De amētiſto. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Metiſtus indicus inter purpureas gemas te net principatuꝫ. Eſt aūt color eius purpureus ꝑmixto colore violaceo: ⁊ quaſi roſe nitor. Le niter quaſdam flamulas fundens. alteruꝫ genꝰ eius deſ cendit ad hiacinctos. Cauſam noīs eius reddunt: quia ſit in eius purpura quoddā nō in toto igneum: ſed vini colorem hn̄s. Eſt aūt ſculpturis facilis. Huius gemme geuera ſunt quinqꝫ. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Lapis amēti ſtus ſi poſueris eum ſuꝑ vmbilicū: vaporem vini prohi bet. ebrietatemqꝫ ſoluit. ⁊ hoīem a contagio liberat. ¶ Arnoldus vbi ſupͣ. Ametiſtus eſt gemna purpurei coloris: vt rōſa. ⁊ trāſmittitur ab india. Sunt quedā ei us ſpecies. Sed hec .i. īdica ceteris vtilior eſt. huic mol licies ad ſculpendū ineſt. virtuſqꝫ illius eſt contra ebrie Nonus v. C1 2nſig Liber tatem: facitqꝫ hoīem vigilem. malāqꝫ cogitationem re pellit: et intellectū bonum tribuit. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Indice quidem ametiſte principatuꝫ tenent. Sꝫ in ara bie quoqꝫ parte: que eſt finitima ſyrie: petria vocatur. Et in armenia minore. ⁊ in galatia reꝑiuntur. ⁊ ī egip to. Sordidiſſime atqꝫ viliſſime in thraſo ⁊ cypro. Indi ce abſolutum phenicis purpure colorem hn̄t. Et ad hāc tingentiū officine vota dirigūt fundit aūt euꝫ aſpectu leniter blandum: neqꝫ in oculos vt carbunculi vibrant. Alterū eaꝝ genus deſcendit ad hiacinctos. ⁊ hūc colo rem indiſacon vocāt. Eſt ⁊ paranites. in ꝯtinuo arabie gentis. Quartū genus colorē vini habet. Quintuꝫ ad vicinia deſcendit criſtalli albicante defectu purpuree: has gēmas magoꝝ vanitas ꝓmittit ebrietati reſiſtere: multaqꝫ mira efficere. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Ame tiſtus violacei coloris eſt optimꝰ. Eſt aūt quedaꝫ velut gutta vini rubei aqͣ corrupta. Et hec facilior eſt ad ſcul pendum: valet multū vinum bibētibus: qm̄ ebrietati ē contrarius. . XLV. ¶ De androdamāta et antracite Iſidorus Adrodamāta nitorem hꝫ argenti ⁊ pene ada mas ſemꝑ teſſeris quadrata. Magi putant ei ¶ nomē impoſitum ab eo. ꝙ domare ac refrenare dicatur impetus vel iracūdias animoꝝ. Gignitur aūt in mari rubro. ¶ Arnoldus vbi ſupra. Androdamāta lapis eſt coloris argētei: trahiturqꝫ de rubro mari: for ma eius vt teſſera duricies vt adamātis: virtus eiꝰ eſt cōtra furorem animūqꝫ ꝯmotuꝫ ¶ Ex lapidario. An drodamanta lapis eſt quaſi teſſera quadra. Ip̄e maris rubri mixtus reꝑitur arenis. Quē magus affirmat tan te virtutis haberi. vt poſſit pn̄s animos ſedare calētes ¶ Ex libro de natura reꝝ: Androdamāta lapis qͣdrus atqꝫ duriſſimus tāte virtutis eſt: vt animū furore calen tem ⁊ luxuria ſedare poſſit. ¶ Iſidorus. Antracites ē coloris ignei vt carbūculus. Sed cādida vena p̄cinctꝰ cuius ꝓprium eſt ꝙ iactatus in ignē: velut mortuus ex tinguitur: ac cōtra ꝑfuſus exardeſcit. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Eſt inter carbuculoꝝ ſpecies antracitis: ī theſpro cia foſſilis: carbonibus ſimilis. hec quoqꝫ cādida vena p̄cincta traditur. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Antrax .i. car bunculus rubeus: ſi cū eo ponatur orithi nocte lucebit. ¶ De aſio et aſterite et aſtrione. XLVI. ¶ Diaſcorides. Sius lapis in alexādria tm̄ inueītur: qͥ optimꝰ eſt ad vſum medicine. qui eſt colore candidꝰ. ac leuis in modū pumicis: ac velut puluis maībꝰ inſidens. Sanat fiſtulas: ſcrofas: podagram ⁊ alienas paſſiones. Cū melle vero putredinē circūſcribit. datur etiam ptiſicis more electuarii. Et habet ſaporē ſalfugi noſum ac nitroſum. ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Aſterites ē gē ma candida: lucem ꝯtinens incluſam veluti ſtellā intus ambulātem. Soliſqꝫ candicātis radios reddit: vnde et nomen inuenit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. proxima candicanti um gēmaꝝ eſt aſteria: principatū hn̄s ꝓprietate nature ꝙ incluſam lucem pupille modo quodā cōtinet. ⁊ tranſ fundit cū inclinatione: velut intus ambulantem ex alio atqꝫ alio loco reddēs. ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Aſtirion gē ma eſt criſtallina in india: criſtallo ꝓpinqua. in cuius cē tro fulget ſtella lune plene fulgore. Nomēqꝫ eo ſumpſit ꝙ aſtris oppoſita fulgorē rapit ⁊ gerit. ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ. In carmania naſcitur gēma: que aſtrios vocatur. Similiter vt aſtiria vel aſtirites candida: criſtallo ꝓpī qua. In india vero naſcens ⁊ in pallenes litoribꝰ aſtri os: ſtella fulgore lune plene lucꝫ a centro intus. Quidā vero cauſam noīs huius reddūt: ꝙ aſtris oppoſita ful goreꝫ rapiat ⁊ gerat. Optimā aūt in carmania. nulliqꝫ vitio obnoxiam gigni. Cerauniā vero que ſit deterior vocari. peſſima vero ſimilis eſt lucernaruꝫ lumini. Cele brant ⁊ aſtroitē miraſqꝫ laudes eius in magicis artibꝰ zoro aſtrē ceciniſſe. quidā diligentius de ea re produnt. Aſtrobolon ſudmes dicit oculis piſciū ſimileꝫ eſſe. ⁊ ve ſolem candido radiare. XIVII. De balaginte et berillo. ¶ Arnoldꝰ vbi ā Aligius eſt gēma ruffa ꝑlucetis nature deo neras a carbunculo: ip̄ius ac virtutibꝰ om̄ibuſ debilibus in eo remiſſis. ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Berillus in india gignitur: viriditate ſimilis ſmarao do: ſed cū pallore. politur auteꝫ ab indis in ſexangulas formas vt hebetudo coloris reꝑcuſſione anguloꝝ exci tetur. aliter politus nō habet fulgorē: genera eius ſunt nouem. ¶ Helinādus in cronicis libro. x. Berillus eſt coloris violacei vel aque marine ¶ Iuba ſcripſit ꝙ con iugii dat amorem. ⁊ portātem ſe magnificat. Bextraꝫ ſtringentis adurit. Aqua in qua iacet pota: valet infir mis oculis: tollit rictus ⁊ ſuſpiria et cūctis epaticis fer tur curare dolores. ¶ Arnoldus. Berillus eſt lapis cu ius color eſt pallidus vt lympha. forma ſexagona. Cun qꝫ genera eius ſunt nouē: qui magis pallet eſt melior. virtus eius eſt cōtra hoſtiū pericula. ꝯtra pigriciē. ocu los humidos ſanat. geſtanteꝫ adurit. Si oculo ſolis op ponitur ac rotūdatur: ignem accendit. ¶ Diaſcorides. Berillus lapis lucidus eſt ⁊ clarus: oleo ſimilis: ſculpi tur locuſta marina: ac ſub geminis pedibꝰ eiꝰ cornuta: ac ſub gēma ponitur herba ſenina modico ano incluſa geſtata amorē ꝯiugii facit. Aqua in qua miſſa eſt pota ad oculoꝝ vicia valet. ⁊ ad omnē valitudinem. ¶ Item de berillo I. XLVIII. ¶ Philoſophus Erillus eſt lapis ꝯſpicuus: oleo vel aquis mari ¶ nis colore ſimilis. Radiuꝫ ſolis ad ſe trahit: qͥ Oſcꝫ radius lapidem ſine cōtinuitatis ſolutione penetrās: ex altera parte lapidis que ſcꝫ remotior eſt a ſole: ſtupas ⁊ pāniculos et quecūqꝫ ficca et cōburenda facile attrahit ⁊ accendit. Manū quoqꝫ ſe tenentis ad urere dicit̉. Aqͣ ablutionis eiꝰ vꝫ ocul̓ īfirmis vꝫ etiā ꝯͣ eructuationes: ⁊ ſuſpiria: ⁊ dolorem epatis. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Berillus eandem aūt certe ſimilē habere vide tur cū ſmaragdo naturā. India gignit berillos raro ali bi reꝑtos. ꝓbatiſſimi ſūt ex his qui viriditatē imitātur. puri maris. ꝓximi vero qui vocātur cryſoberilli paulo quidē pallidiores ſed in aureū colorem exeunte fulgore vicinū huic genus eſt pallidius ⁊ a quibuſdaꝫ ꝓprūi ge neris exiſtimatur: vocaturqꝫ crhyſopilon. Quarto loco hiacinthizontes numerātur. Quinto illi quos heroideſ vocāt. poſt eos ſunt cerini. deinde oleagini. hoc eſt colo ris olei. poſtremi vero criſtallis fere ſimiles. ⁊ hi habēt capillamenta ſordeſqꝫ alioquin euanidi que omniuꝫ vi cia ſunt. Indi mire gaudent eoꝝ longitudīe: ſoloſqꝫ gͦ maꝝ eſſe: qui malūt auro carere: predicāt. Et ob id ꝑfo ratas elephātoꝝ ſetis religāt. Alios ꝯuenit nō oporte re ꝑforari quoꝝ ſit abluta bonitas: vmbilicis ſtatim ex auro capita ꝯprehendētibꝰ. Ideoqꝫ chylindros ex his facere malūt: ꝙ gēmas. qm̄ eſt ſumma ꝯmendatio ſlon gitudine. Quida putāt ⁊ anguloſos ſtatim naſci: ꝑfora tos qͣꝫ gratiores fieri: medulla cādoris exempta. Addi toqꝫ auro reꝑcuſſa: vel om̄ino caſtigata ad craſſitudine ¶ Ex libro de natura reꝝ. Berillum india mittit: opti mi ſunt oleo lucido ſimiles. ⁊ maxime qui maculas inte rius non hn̄t. Sunt em̄ quidā lucidiſſimi: minutas ⁊ lo gas habentes interius maculas: velut ꝑuos capillos. Berillus ſi formā ſexangularē habuerit: arcus celeſtis colores in radio ſolis efficit. Idem etiā ſi rotundus: vt pomum fuerit. humectatus aqua in claritate ſolis: cal bones mortuos: vel pannū laneum nigrū: vel bulliture arboris ficcā accendit. vnde quidā egregie metro luſū in ꝑſona berilli dicens. Me dedit inſignem virtus que format in igneꝫ: Solis ſplendorē nō ignis paſſa calore Liber Nonus qiclux eterna deſcendit ab arce ſuꝑna. Eſt incarnata: nq̄ matre tamen violata. Dicitur etiā ꝙ morbo ſquinā cie medetur. Et glandes: que ex hūoribus colliguntur ꝑ fricationem tollit. maxime cū adhuc in augmento ſūt ¶ XXIX. ¶ De borace Orax eſt gēma que vulgo dicitur crapondina vocata ſic: qꝛ borax quoddā ſcꝫ bufonum genꝰ ¶ Deā in capite portat. huius genera duo ſunt: vnū ſcꝫ album: ⁊ hoc melius eſt atqꝫ rarius. Aliud vero fuſ cum ⁊ nigrū. In medio ſui hn̄s oculū: qui parūper colo rem imitatur ceruleū. Sed quādo bufoni viuo et palpi tanti hic lapis extrahitur: tunc oculū habere d̓r. Quan no vero extrahitur aliquādiu mortuo: tūc malicia vene in illius oculus extīguitur: et lapis viciatur. Hic lapis cōtrarius eſt venenis: ⁊ in cibum ſumptus: interna ho minis mala ſanare dicitur. Inteſtina nāqꝫ circuit et fa cta cura ꝑ inferiorē regionem egreditur. hic lapis alio noīe noſe dicitur: ſicut ex ſequētibus oſtēdetur. ¶ Ar noldus vbi ſupra. Noſe lapis eſt: cuius duo ſūt genera vnū ſubalbidum. ⁊ aliud variū. De bufonis capite tra hūtur anteꝙͣ bibat: vel aquā tangat. Et forte in eis qn̄ qꝫ apparet forma bufonis cū pedibus ſparſis. hic lapis valet cōtra morſus reptiliū. ⁊ contra venenū. Nam pre ſente veneno. vt varius lapis. digitū adurit tangentis amboqꝫ ſimul includendi ſunt. ¶ De callaica et carcedonio et calcophano ¶ Iſidorus. vbi ſupra. Allaica eſt gēma colore viridis ⁊ pallens ac ni mis craſſa. nichilqꝫ iocūdius decēs auro. vnde et appellata. Naſcitur in india vel germania ī rupibus gelidis: Oculi mō extuberās. Carcedoniꝰ hic facere dicitur quod ⁊ lichnis. quāꝙͣ multo vilior ſit cete ris gēmis criſtallinis. Naſcitur apud naſamonas diui no vt ferūt ymbre ⁊ inueītur ad reꝑcuſſum lune plene. Omni aūt genere reſiſtit ſculpture. ¶ Gloſa ſuꝑ apoca lipſim. Carcedonius eſt lapis colore hn̄s lucerne pallē tis: fulget ſub diuo: obſcurus in domo. Omnibus ſcul pentiū argumentis reſiſtit. Radio ſolis vel digitoꝝ at tritu excādens paleas attrahit. ¶ Arnoldus. Carcedo nius eſt lapis colore pallidus: hic tamē virtute lapidis zimetu eſt ꝑforandus. colloqꝫ geſtādus. virtus eius eſt cōtra illuſiones dyabolicas. Et vt ꝑfecte cauſas aduer ſarioꝝ euincat. virtutes ꝯſeruat. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Carcedonius ī ethiopia naſcitur: velut ignis lucꝫ ſed pallentis ſpeciē retinet. Semꝑ itaqꝫ detentus pallo re. colorem hꝫ mediū inter hiacinthum ⁊ berilluꝫ. Qui ſi ꝑtuſus ſit. ⁊ collo vel digito feratur: cauſas vincere ꝑ hibetur. Huius ſpēs tres eſſe dicūtur. ¶ Plinius. Ar chelaus ⁊ in egypto circa thebas naſcrtradit carcedo nios fragiles ac venenoſos: moriētibus carbonibus ſi miles. Ex hac et ex lychnite potoria inuenio factitata. Om̄ia vero genera hec ſculpture cōtumaciter reſiſtūt: partemqꝫ cere in ſigno tenēt. ¶ Ex lapidario. Calcedō lapis eſt ebeti pallore refulgens: hec ſpēs lapidū tm̄ tri color reperitur. ¶ Iſidorus calchophanus eſt gēma ni gra: ſed eris tinnitū reddit ſi lapide fuerit illiſa ¶ Ar noldꝰ. Calchophanos nigri coloris lapis: clarificat vo cem: ꝓhibet raucedineꝫ ¶ Ex libro de natura reꝝ: Cal cōphanus ſonorus ac dulcis inſtar eris: ſi ferro vel ere ꝑcutiatur. vocem quoqꝫ ſonorā ac dulceꝫ reddit. ſi por tetur ab homine caſto. ¶ .II. De carbunculo ¶ Iſidorus Arbūculus dicitur: eo ꝙ ignitus ſit: vt carbo. cuius fulgor nec nocte vīcitur. In tenebris enī niō vincitur: qꝛ in eis lucet: adeo vt flamas ad oculos vioret. hic grece dicitur antrax. ⁊ in libra gigni tur apud trogoditas: oīmqꝫ gēmaꝝ ardentiū habet prī cipatum. huius genera ſunt. xii. ¶ Arnoldus vbi ſupͣTarbunculus eſt gemma rubicūdiſſima: in obſcuro ⁊ te nebris lucens: vt carbo. Colore virtutibuſqꝫ: ſuꝑat om nes gēmas ardentes. ſola em̄ habet oēs: que in ip̄is ſūt virtutes. Suntqꝫ p̄ter illā. xii. ſpecies minus ea vtiles ¶ Philoſophus. Carbūculus: qui ⁊ grece antrax dicit̉ vulgariter rubith. dicit ph̓us: ꝙ cum cūcta pereant ab igne tenta: carbūculus minime patitur ab igne. qui eſt ſigillū Et dicit alurēdus ꝙ eſt ſigillū lapidū. Alii vero quia carbūculus pōt impͥmere figurā ſuā om̄i alij lapi di: ⁊ nō ecōtra ¶ Ex libro de natura reꝝ: Carbūculus eſt lapis oīm p̄cioſiſſimus atqꝫ cariſſimus ⁊ oīm lapidū ꝑhibetur virtutibꝰ p̄ditus. huius color igneus eſt: ⁊ no cte magis ꝙͣ die lucet. Nam die obſcuratur nocte vero tantū refulget: vt circa ſe noctem quaſi in diem vertat. ¶ Ex lapidario. Ardentes ſuꝑat gemmas Carbūculꝰ omnes. Nam velut ignitus radios iacit vndiqꝫ carbo Huius nec tenebre p̄nt extinguere lucem. Quin flamaſ vibrās oculis mittat aſpicientū. ¶ LII. ¶ De multiplici carbunculorum genere. Ex libro de natura rerum. Arbunculoꝝ ſpecies ī arte lapidaria periti di ſtinguūt tres: pͥma carbūculus ꝓprie nomīatur Secūda rubith. Tercia balauſtus: ⁊ hic vilior dicitur. Rubith quidem ignei coloris eſt: ſed incōpara biliter minoris qͣm carbunculus. vnde nec tenebras no ctis fugat. virtutibus etiā impar eſt. Sed tamen inter ceteros lapides precioſior ⁊ elegantior: colore ſydereo. Balauſtus vero multo vilior eſt colore virtute et p̄cio. Tamen ſaphiro ⁊ iaſpide dignior exiſtimatur. ¶ Iſido rus. Sicut dictū eſt carbunculi genera ſunt duodecim. ſed p̄ſtantiores qui videntur fulgere ac velut ignē effū dere. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Principatuꝫ habent carbūcu li a ſimilitudine igniū appellati. cum tn̄ ignes nō ſenti ant ip̄i. Hoꝝ genera ſunt indici ⁊ garamātici. qui et vo cātur carchedonii. Adiiciūt ethiopicos ⁊ alabādicos ī ortoſiaca caute naſcentes. ſed qͥ ꝑficiātur alabandicos In om̄i vero genere maſculi appellātur acrioreſ: ac lāg uidius femīe refulgenteſ. In maſculis quoqꝫ obſeruāt alios flamē liquidioris. Alios nigrioris. ⁊ quoſdam ex alio lucidius ceteriſqꝫ magis in ſole flagrātes. Optīoſ aūt ametiſtizōtes: quoꝝ ſcꝫ extremꝰ igniculus exeat in amethiſti violaꝫ. ꝓximos illis quos appellant ſyrtitas pinnato fulgore radiātes. Inueniri aut vbicūqꝫ ſolis r̄ ꝑ̄cuſſu maxime. Satyrus: indicos nō eſſe claros: dicit. plurimumqꝫ ſordidos ac ſemꝑ retorridi fulgoris. Cali ſtratus fulgorem carbūculi tradit eſſe debere candiduꝫ poſtea extremo viſu nubilū: ac ſi ita attollatur: exardeſ centem. ob id a pleriſqꝫ hūc carbunculum candiduꝫ vo cari. Quiqꝫ languidius ⁊ liuidius ex indicis luceāt: ap pellari liuicontas. Carchedonios aūt eſſe multo mino res. Indicos etiaꝫ minus vnius ſextarii menſura caua ri. Archelaus vero calcedonios dicit eſſe aſpectꝰ nigri oris. Sed in igne vel ſole vl̓ inclinatione acrius ꝙͣ cēte ros excitari. Eoſdemqꝫ obumbrāte tecto: purpureos vt deri. Sub celo: flameos. Cōtra ſolis radios: ſcint illare Ceras ſignātibus his: quāuis in opaco: liq̄ſcere. Mul ti vero indicos carchedoniis cādidiores eſſe et ē diuer ſa inclinatione hebetari: ſcripſere. et etiam in carchedo niis maribus ſtellam intus ardere. feminas aūt vniuer ſum fulgorem extra ſe fundere. Naſcūtur ī thracia cō loris eiuſdem ignem minime ſentiētes. Theophraſtus autem autor eſt: et in orchomeno archadie et in chio ī ueniri. Illoſqꝫ nigriores. Ex quibuſdā et ſpecula fieri. Eſſe ⁊ trocenios interueīentibus maculis albis varioſ Itemqꝫ corinthios ex pallidiore candidos. Nec eſt ali ud plꝰ difficile: ꝙͣ hec genera deſcribere. Aiūt ab ethi opibus hebetiores ī aceto maceratos. xiiii. diebꝰ niteſ cere: totidem menſibus durante fulgore. Adulterātur vitro ſimillime. Sꝫ cōte dep̄henduntur: ſicut alie gēme Liber Nonus facticie. Mollior enim materia ⁊ fragilis: centroſa ſcro be dep̄hendūtur ⁊ pondere: quod minus eſt vitreis. ali quādo ⁊ puſtulis argenti mō relucentibus. ¶ .III. ¶ De celidonia ¶ Iſidorus Elidonia eſt gemna purpurea ex irūdinum co lore vocata: duoqꝫ ſunt eiꝰ genera. vna eſt pur ¶purea ex ꝑte altera. Et alia nigris interueīenti bus maculis purpurea. ¶ Diaſcorides. Celodoniꝰ la pis eſt: qui in vteris yrūdinum inueītur. Cuius genera duo ſunt niger ⁊ ruffꝰ: hic ſublatis pullis yrūdinuꝫ ex nido: fiſſiſqꝫ ventribꝰ eoꝝ: in ip̄is inuenitur. Et ruffus quidem ſanat lunaticos ⁊ lāguidos ⁊ inſanos pāno im miſſus. ⁊ in ſiniſtro egroti brachio circūligatus. p̄terea portātes ſe facūdos: gratos: ⁊ amabiles facit. Nigrum quoqꝫ qui habuerit omnibus placebit. Sed cui dolent oculi eo trito cum aqua inūgitur: et ſanatur. Idē in pā no lineo croco tincto miſſus: quotidianas: tercianas: et quartanas ꝯpeſcit. Aduerſus omnes humores aptus eſt excellenter. ¶ Phiſiologus: Pullū yrūdinis primo die luna deficiente api: et inueīes in eius ventre duos lapides. vnū pulcrū: alium deformē vnus eſt niger: aliꝰ ruffus. Accipe ambos: ⁊ caue ne terrā tangant. ⁊ ne aſ ſint pater ⁊ mater pulli: quia tūc lapis fortius oꝑabit̉. Liga ergo eū in pelle vituli: vel cerui anteꝙͣ coeant. et porta in brachio ſiniſtro: iuuat epylenticos. valet ꝯtra febres: ⁊ noxios humores. Ruffus portantes gratiſſi mos facit. Niger quoqꝫ portatus optimū finem nego ciis imponit. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ: Celidonius ē la pis informis ⁊ ꝑuus: quē yrundinuꝫ pulli in iecore ſuc portātes: ex hoc cognoſcētur: ſi ore ad os in ſignuꝫ pa cis: adinuicem cōuerſe ſedent. Ruffus vero lunaticos ⁊ inſanos mitigat. Niger aūt iram ſedat. Et aqua dilu tus lumina clarificat ¶ Arnoldus. Celidonius ruffus pāno lineo: vel vituli corio inuolutus: ⁊ ſub aſcella ſini ſtra geſtatus. valet cōtra inſaniā: ⁊ antiquos lāguores ac lunaticam paſſionē. Niger aūt valet contra nociuos humores ⁊ ꝯtra iras ⁊ febres. Si vero inuoluatur ī fo liis herbe celidonie: ſic viſum obfuſcat. Aqua etiā lotꝰ oculos ſanat. ¶ IIIII. ¶ De celonite et cimedia Elonites ē lapis purpurei variiqꝫ coloris. hūc teſtudo mittit: ⁊ diuinatorē illuꝫ facit: qui hūc ſub lingua geſtauerit. At hec virtus ip̄i tantū mō tūc ineſt cū luna primo accenſa creſcēs eſt. Nec hic lapis ab igne corrūpitur. ¶ Iſidorus. Celonites eſt in dice teſtudinis oculus. varius ⁊ purpureꝰ: hoc magi ī poſito lingue fingūtur futura p̄nunciare. ¶ Ex lapida rio. Indica teſtudo lapidem mittit celonitē: Gratū: pur pureo varioqꝫ colore nitentē. Quē ſub lingua loto ſi qͥſ ꝙͣ geſſerit ore: Noſſe magi credūt hūc diuinare futura Orto mane die ſextā dūtaxat ad horam Tꝑe quo lune ſuccreſcere cernitur orbis. Sed luna pͥma lapidis p̄di cti poteſtas. Totius fertur ſpacio durare diei. Quinte poſt decima ꝯcordant temꝑe lune. At detrimēti maris in temꝑe toto. Ante diem tm̄ lapidi manet illa poteſtaſ Eſt etiā nulli lapis hic obnoxius igni. ¶ Iſidorus. Cy media eſt gēma que inueītur in cerebro piſcis: eius no minis. cādida et oblōga: his p̄ſagire dicūtur magi ſig na trāquillitatis ⁊ tempeſtatis. ¶ IV. ¶ De ceraunio ¶ Iſidorus Erauniū dicitur: eo ꝙ alibi ꝙͣ in loco fulminis ictui ꝓximo nō inueītur. Greci enim fulmen ce raunos vocāt. Hoꝝ duo ſunt genera. vnuꝫ qd̓ germania mittit: criſtallo ſimile: ſplēdore tn̄ ceruleo Et ſi ſub diuo fuerit poſitum: fulgorē capit ſyderium. Al terū hiſpania in luſitaniis litoribꝰ gignit: cuiꝰ color ſi milis piropo rubenti. qͣlitas vt ignis. hic aduerſus vim fulguꝝ opitulari fertur ſi credimus. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ Eſt inter candidas gēmas et illa que vocatur ceraunia ſiderum fulgorē rapiens: ip̄aqꝫ criſtallina: ſplēdoris ce rulei naſcens in carmania zenothemis albam eſſe fatet̉ ſed intus ſtellam ꝯcurſantē habere. Fieri ⁊ hebetes ce raunias: quas nitro ⁊ aceto ꝑ aliquot dies maceratas: ſtellā tradit conciꝑe. Eamqꝫ poſt mēſes totidem relāc ueſcere. Sotacꝰ ⁊ alia duo genera fecit ceraunie: nigre rubeſcētiſqꝫ. Traditqꝫ ſimiles illas eſſe ſecuribꝰ. hiſqꝫ nigre ſūt ⁊ rotūde: vrbes expugnare ⁊ claſſes: eaſqꝫ be tulos vocari. que vero longe ſunt ceraunias vocari faci unt. ⁊ aliam raram ad modū ꝑthoꝝ magis queſitaꝫ: qꝛ nō inuenitur alibi ꝙͣ in loco fulmīs ictus. ¶ Arnolduſ Ceraunius eſt lapis criſtallo ſimilis inuectus ceruleus de germania. Alter vero d̓ hiſpania rutilans vt flama Hi de locis tronitrui cadūt valentqꝫ ad dulces ſomnoſ ⁊ ad p̄lia cauſaſqꝫ vincēdas. loca etiā omnia in quibus ſunt a fulmine ⁊ tempeſtate ꝯtuentur. ¶ Ex libro de na tura reꝝ. Ceraunis ex greco dicitur qꝛ cum fulmine de celo cadere ꝑhibetur. et in loco vbi lapis iſte fuerit ful men cadere negatur. Eſt aūt cerulei coloris. Exqꝫ vna ꝑte ſepius acutus ¶ Ex lapidario Uentorū rabie cum turbidus eſtuat auſter Cū tonat horrendum: cū fulgu rat igneus ether. Nubibus illiſis celo cadit ille lapillꝰ. Cuius apud grecos extat de fulmine nomē. Illis qͥppe locis quos conſtat fulmi ne tactos. Ip̄e lapis tantū poſ ſe reꝑiri putatur. Quis caſte gerit huc: a fulmine nō fe rietur. Nec domus aut ville: quibꝰ affuerit lapis ille. Se neqꝫ nauigio ꝑ fulmen vel mare vectꝰ. Turbīe mer getur: vel fulmine ꝑcutietur. Ad cauſas etiā vincēdas ⁊ p̄lia prodeſt. Et dulces ſomnos ⁊ ſomnia leta mīſtrat ¶ De corallio ¶ Ambroſius. .LVI. Orallius in mari herba eſt: Si in aerem trāſfe ratur: lapidis ſoliditate firmatur ¶ Iſidorus. Coralliꝰ in mari rubro gignitur. forma ramoſꝰ colore viridis et̄ maxime rubens. virge eiꝰ candide ſub aqua ⁊ molles: detracte cōfeſtim durātur ⁊ rubeſcunt tactuqꝫ protinꝰ lapideſcūt. Itaqꝫ occupari euelliqꝫ rhe tibus ſolet ⁊ acri ferramēto p̄cidi. Qua de cauſa coral lius habet: vt hūc magi reſiſtere fulminibꝰ affirment. ¶ Diaſcorides. Lapis coralliꝰ maximas habꝫ virtuteſ Eſt em̄ tenax ⁊ omnia ſomnioꝝ ludibria repellit. atqꝫ ab omni maleficio: atqꝫ vmbris demonū: et inanibꝰ ſtu diis cuſtodit. ſed ⁊ fulminibꝰ etiaꝫ in naui ventis ⁊ tem peſtatibꝰ reſiſtit. ¶ Arnoldꝰ: Coralliꝰ a mari trahitur ſicut ramuſculꝰ: ⁊ valet cōtra quēlibet fluxū ſanguinis et epylenſiam. et cōtra vana monſtra collo ſuſpenſꝰ. va let etiam cōtra tempeſtates et grandīes. agris aſperi multiplicat fructꝰ. Philoſophꝰ. Coralliꝰ tantūmodo radice habet: nec ſtipitē: nec flores: nec folia: nec fructꝰ. Et eſt planta maris ſine cortice: cuiꝰ caro aliꝙͣtulū mo lis eſt in aqua. cū aūt venit in aerem ſterilem dureſcit ī lapidem: quātum apud nos margaritū indicū precioſū eſt: tantū apud indos corallius. Hūc magi fulminibꝰ re ſiſtere affirmant. ſcꝫ rubeū. Albus vero eligendꝰ eſt qͥ groſſus et clarꝰ et planus. Et quāto albior tanto melior et qui nō eſt ꝑforatus ꝑuis foraminibꝰ. ¶ PVII. ¶ De eodem ¶ Auicenna in primo ca. Orallius eſt frigidꝰ in gradu primo: ſiccus ī ſe cundo. Stipticus eſt: et vehemēter ꝓhibet flui Cum ſanguinis. carnē additam abſcindit. cōfor tat̉ oculū abſtrahendo et exiccādo humiditates infixas in eo. Et eſt precipue quod aduſtū eſt et ablutū ꝯueniēs lacrimis. veſtigia quoqꝫ vlcerū abſtergit. cōfert apoſte matibꝰ inteſtinoꝝ et ſplenis. Retinet ſputū ſanguini: cor etiā confortat: et eius tremori cōfert. Naſcitur au in maribus: que ſunt in affrica. Et alius quidē rubeus eſt: alius niger: alius albꝰ. dolorē ſtomachi remouet: ac ꝓhibet. ſuꝑ os eius directe ſuſpenſus. Et iō collis pue roꝝ appenditur Dicit̉ aūt ꝙ ſi teratur: et impleatur ex Liber Nonus eo concauitates infirmoꝝ dentium: eradicat eos. et eſt ſummus in cōfortatione gingiuaꝝ. cōfert etiam ſputo canguinis ⁊ eius fluxui. ꝓprieqꝫ rubēs. Et om̄ibꝰ egri tudinibus ſtomachi. ¶ Arnoldus vbi ſupra: Coralliꝰ eſt qui collo ſuſpenſus epilentici: caſum eius prohibet. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Coralliꝰ eſt lapis rubeꝰ val de figurā habens vt cornu cerui. vel vt herbe radix cuꝫ multis ralicibꝰ: nec mirū qm̄ herba fuit in mari pͥmuꝫ hic fulminibꝰ ⁊ tempeſtatibꝰ reſiſtit. vnde antiqui lapi dem huiuſmōi cōfractū cum ſeminibꝰ in agro iactabāt aut in arboribꝰ ſuſpēdebant. vt grandinū ꝑicula nō ſen tirent. Demonibꝰ quoqꝫ terribilis eſt. ⁊ hoc forte: quia frequēter ramorum eius extenſio moduꝫ crucis habet. ¶ Ex lapidario. Coralliꝰ lapis eſt dum viuit in equore cumen. Rhetibꝰ aduulſus vel ceſus acumīe ferri. Ae re cōtactus fit durior et lapideſcit. Quiqꝫ color fuerat viridis: mō punicens fit. Hic velut arbuſti ramuſculuſ eſſe videtur Circa ſe īpedem tunc vix longior inuenitur Ex quo fingūtur teſtamina ꝯmoda multis. Quippe ſa lutaris geſtātibus eſſe ꝓbatur. Fulmia triphonicas tē peſtateſqꝫ repellit. Aratro vel tecto vel agro quocūqꝫ geratur. Aſt in vinetis aſperſus ⁊ inter oliuas. Aut in de anniculos cū ſemīe iactus in agros. Grādinis auer tit calamis ꝯtraria tela. Multiplicat fructus vt ſterili tatē retundent. Umbras demoniacas ⁊ theſſala mon ¶ .IVIII. ſtra repellit. ¶ De cornelio ſiue corneoio ¶ Arnoldus. Ornelius lapis ē: ruffi ⁊ obſcuri coloris: vt la uatura carnis. h̓ collo digito ve ſuſpēſus. iras ittigat. valetqꝫ contra quēcūqꝫ ſanguīs flux um ac p̄cipue menſtruoꝝ ¶ Ex libro de natura rerum. Corneolus vel ſcd̓m quoſdā cornelius eſt lapis rubeuſ plucidus ſed obſcuri coloris: inciſe carni ſimilis. Hoꝝ lapidū multitudinē filii iſrahel in deſerto ſculpſiſſe dicū tur quoꝝ ſculptura tam ſubtilis acuminis cōprobatur vt nullus poſteroꝝ huiuſmōi oꝑis imitationeꝫ audeat̉ attemptare. Nec dubiū ꝙ ſcd̓m efficacias et virtutes gēmaꝝ ſculpebātur imagīes figuraꝝ. ¶ Ex lapidario Sed neqꝫ cornelios lapides memorare pigebit. Qui li cet obſcuꝝ videātur habere colorem. Nō ſpernēda tn̄ his creditur inſita virtus. Nam lapis hic digito ve ge rentis adherens. In diſceptādo ſurgētes mitigat iras Quiqꝫ lauature carniſ par eſſe videtur. Sanguinis ex membro ſiſtit quēcunqꝫ fluorem. Precipue talem patiſ ſi femina fluxum. LIX. ¶ De criſolectro et criſocolla Iſidorus ¶ Riſolectrus eſt lapis auro ſimilis: ſꝫ in coloreꝫ electri vergens. matutino tm̄ aſpectu iocūdus Igniū rapaciſſimus: ⁊ ſi iuxta fuerit: celerrime ardeſcens. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Criſolectrus igneꝫ trahit: et ex eius natura eſt ꝙ ab igne cito comburitur. ¶ Arnoldus. Criſolectrꝰ gēma eſt aurei coloris: ab ig ne cito inflamabilis. viſu pulcerrimꝰ eſt in horis matu tinis: in alijs vero ꝑ omnia diſſimilis. ¶ Plinius. Cri ſolectrū collo ad alligatū medetur febribꝰ: tritum vero cum melle atqꝫ roſaceo auriū viciis. Et ſi cū melle atti co cōteratur: oculoꝝ etiā obſcuritati: ſtomachiqꝫ viciiſ medetur. vel ꝑ ſe farina eius ſumpta: vl̓ cum maſtice ex aqua pota. ¶ Ex lapidario. Eſſe criſolectrus ſimilis de ſcribitur auro. Cuiꝰ ad electrū color inclinare videtur. Hic matutinis viſu iocūdior horis. Cuius materies ra pidiſſima dicitur ignis. Nam cito vicino correptus fla grat ab igne. ¶ Iſidorus. Criſocolla eſt gēma que gig nitur in india. vbi formice auꝝ eruūt. Eſt āt auro ſimi lis. habꝫ naturā magnetis: niſi ꝙ auꝝ augere traditur vnde ⁊ nūcupatur. LX. ¶ De chriſolāſi et criſolito. ¶Idem. Hriſolāſis. eſt gēma ex auro ⁊ igne vocata. die ſiquidem eſt aurea: et noctu ignea. hanc gignit Ithi opia. Chriſolitꝰ etiā eſt lapis auro ſimilis cum matini ſimilitudine coloris. huc quoqꝫ gignit ethi opia. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Ethiopia mittit ⁊ chriſolitoſ aureo fulgore trāſlucentes. his aūt p̄feruntur indice̓: et ſi varie nō ſint bactriane. deterrime vero ſunt arabice. quia turbide ſunt et varie: maculaꝝ nubilo interpolate fulgentes. Optimi vero chriſoliti ſunt: qui in collatōne auꝝ albicare quadā argenti facie cogūtur. Fūda inclu dūtur ꝑſpicue: ceteris ſubicitur aurichalcū Tamētſi iā exꝑtos gēmaꝝ viu appellātur ⁊ chryſolectri in coloreꝫ electri declinātes matutinus aſpectus iocundior. ponti cas dep̄hendit leutias. Quedā in hiis dure ſunt ruffe qꝫ. Quedam molles ⁊ ſordid. Bochus autor eſt: Chri ſoliton. xii. pondo a ſe eſſe viſam. ¶ Arnoldus. Chriſo litus eſt gēma cuiꝰ color aureꝰ ſcintillat. hic in auro po nitur: ſiniſtroqꝫ lacerto geſtatur. Et eſt virtus eius con tra demones: et cōtra melācoliaꝫ. nocturnoſqꝫ timores ¶ Ex libro de natura reꝝ. Chriſolitꝰ auro micat. et vt ignis ſcintillat. Qui ſi ꝑforatus fuerit et foramen ſetis aſini repletum fuerit demones exterret et exagitat. Di cit aūt tethel philoſophus iudeoruꝫ in libro de ſculptu ris lapidum: ꝙ qn̄ inuenitur in chriſolito femina habēs in vna manu auem et in alia piſceꝫ valet ad negociādū. ¶ LXI. ¶ De criſopraſo et criſoptaſio Iſidorus. Riſopraſus indicꝰ eſt lapis colore porri ſuccū referēs: aureis interueīentibꝰ guttis. ¶ Soli ius. Criſopraſos ex auro ⁊ purpura mixtaꝫ lu cem habētes. berilloꝝ generi adiudicauerūt renitētes aureis guttis. virtus eſt ꝙ viſū clarificat: auariciā qͦqꝫ pellit. ⁊ in om̄ibus bonis ꝑſeuerantiam dat ¶ Ex libro de natura rerum. Criſopraſus inueītur in india. Sed hic quoqꝫ rariſſime. vt dicitur. vnde et inuentus carior habetur. Eſt aūt ex duobꝰ coloribus auręolis ſcꝫ guttiſ micans: ⁊ porri ſucco colore ꝑmixtus. ¶ Iſidorꝰ. Cri ſoptaſius eſt lapis ethiopicus: quē lux celat: prodit ob ſcuritas. Nocte ſiquidē eſt igneus: die aureus. ¶ Ar noldus. Criſoptaſion eſt gēma quā mittit ethiopia. hec lucet in tenebris. in lumine aūt tenebreſcit. fitqꝫ in ea r̄ ciprocatio coloris nō determīati. velut in quercū putre facta. ⁊ in noctiluca. ¶ Ex lapidario. Ethiopuꝫ tellus lapidem criſoptaſiō edit. Quē te nebre prodūt occultuꝫ temꝑe lucis. Noctibus igne micans vaneſcit luce diur na. Abſqꝫ nitore iacens auri pallore ſepultus. Hic quo qꝫ nature mutatus cernitur ordo. Nam quē lux celat ſolito nox more reuelat. ¶ LXII. ¶ De criſtallo ¶ Iſidorus Riſtallus eſt lapis reſplendēs et colore aquoſꝰ Traditur aūt ꝙ ſit nix: glacie durata ꝑ annos vnde et nomen greci ei dederūt. Gignitur aūt in aſia ⁊ cypro: maxīeqꝫ in ſeptētrionū alpibus. vbi nec eſtate ſol feruentiſſimꝰ inueītur. Ideoqꝫ ip̄a duricia di uturna et annoſa: reddit hāc ſpecieꝫ: que criſtallus dici tur. hic oppoſitus radiis ſolis adeo flamaꝫ rapit: vt ari dis fungis vel foliis ignem p̄beat. vſus etiaꝫ eiꝰ ad po cula deſtinatur. Nichil aūt aliud quā frigidū pati pōt. ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ. Criſtallū cōtraria nature cauſa fa cit̉: gelū vehementiore concreto. Nec alibi certe reperi tur: ꝙͣ vbi maxīe niueſ rigent hiberne. certumqꝫ eſt gla ciem eſſe. vn̄ et nomen greci dedere. Oriens et hāc mi tit: nec vlla p̄fertur indice. Naſcitur et in aſia: viliſſima circa alabandam et hortoſiam. finitimiſqꝫ mōtibus. itē in cipro. Sed laudata et in europa iugis alpiū. Autor eſt iuba: ⁊ in quadā inſula rubri maris naſci ante arabi am ſita que neron vocetur. Et in ea: que iuxta gemma topazion ferat cubitalemqꝫ effoſſam a pitagora p̄tolo mei regis p̄fecto. Cornelius bochus dicit et ī luſitania naſci ꝑqua mirandi ponderis immenſis iugis dep̄hen ſis ad liberamentum aque puteis. Hoc aūt mirū: quod et exonocrates epheſius tradit: aratro in aſia et ī cipro excitari. non em̄ in terreno nec niſi inter cautes creditū Liber Nonus fuerat inueīri. veriſimilius eſt ꝙ idem xeuocrates tra dit a torrentibus ſepe deportari. Sudmes autē negat niſi ad meridiem ſpectātibus locis naſci. Quod certuꝫ eſt. nō em̄ in aquoſis quanꝙͣ in regione p̄gelida reperi tur. etiā ſi amnes ad vada vſqꝫ glaciētur. humore cele ſti: paruaqꝫ niue: id neceſſe eſt fieri. Ideoqꝫ caloris īpa ciens. nō niſi frigido potu addicatur. Cur āt naſcatur ſexangulis lateribus: nō facile ratio inueīri pōt: eo ma gis ꝙ neqꝫ in mucronibꝰ eadē ſpēs eſt. Sicqꝫ adeo ab ſolutus eſt laterum leuor: vt nulla id arte poſſit equari. Magnitudo viſa nobis eſt ampliſſima: quā ī capitolio quinquagīta dicauerat Liuia Auguſta libraꝝ circiter quadragīta. At idem xenocrates autor eſt. criſtalli vas amphorale viſum. Et aliqui ex india criſtallū quattuor ſextarioꝝ. Nos liquido affirmare poſſumꝰ in cautibus naſci alpium: adeo inuiis: vt extrahāt eam pendentes fune plurimū. peritis em̄ ſigna eius ⁊ indicia ſūt nota. viciis infeſtantur plurimis: ſcabra ferrugine maculoſa nube occulta: aliquādo vomica: pre duro fragiliqꝫ cen tro a ſole appellato. Eſt ⁊ ruffa aliquibꝰ rubigo. Alijs capillamentū rime ſimile. Hoc artifices litura occultāt Que vero ſine vicio ſūt puras eſſe malūt aſynthetā ap pellantes nec ſpumei coloris limpideqꝫ In pondere ve ro eſt autoritas poſtrema. Medici vrenda corꝑum nō aliter vtilius fieri putāt: ꝙͣ pila criſtallina. ſolis radiis aduerſis oppoſita. Fragmēta criſtalli nullo mō queunt ſarciri. Mireqꝫ ad ſimilitudinē vaſa vitrea acceſſerūt ſed prodigii modo vt ſuū p̄cium auxerūt. ¶ LXIII. ¶ De eodem ¶ Philoſophus Riſtallus. vt dictuꝫ eſt. traditur eſſe nix. glacie durata per annos .ſ. vt quidam volūt. triginta. ¶ Quidā aūt volunt ꝙ criſtallus nō fiat ꝑ conge lationem: maxime cū eū percalide ꝑducant regiones. ⁊ cum in ſe nō habeat humiditatē. litera aūt maior appa ret ſcd̓m omnē dimenſionē. criſtallo impoſito. Aer eniꝫ ꝓpter multā ſui ꝑuietateꝫ ſpeciei rei in ſe facileꝫ prebet trāſituꝫ veniendi ad oculū. et iō immutatio que venit a literis fit ad oculū ſub quātitate ꝓpria. et nō ſub maio ri. Quia vero immutatio inueīt in criſtallo duriciā reſi ſtentē: nō ita ſubito ⁊ de facili trāſit ꝑ mediū ip̄ius: ſed fluit in latum. Idcirco videtur ſub maiori quātitate ꝙͣ habeat. ¶ Arnoldus. Criſtallus lapis non vi frigoris eſt induratus: ſed vi magis terreſtritatis. ac ip̄i glaciei ſimilis. Is ſolis radiis oppoſitus ignē cōcipit: ſi frigi dus eſt. nequaꝙͣ vero ſi calidus eſt. huiꝰ virtus contra ſitim ⁊ ardorē eſt: trituſqꝫ melle ac potatus vbera lacte replet. ¶ Diaſcorides. Criſtallꝰ vires habet ſtipticas Quida em̄ cū melle tritū potui dederūt: ad generandū lac ¶ Ex libro de natura reꝝ. Criſtallꝰ lapis eſt ex gla cie induratus. ¶ Solinus tn̄ in aliquibꝰ mūdi ꝑtibus hunc inueīri dicit: vbi nūqͣ gelū vl̓ glacies fuit. Hic la pis tritus: ⁊ cū melle mixtꝰ atqꝫ potatus: vbera lacte r̄ plet. ¶ Ex lapidario: Criſtallꝰ glacies ml̓tos durata ꝑ annos. Quod lapis hic ſoli ſubiectus cōcipit ignē. Ad motos qꝫ ſibi ſolet hic accēdere fungos. Hūc etiā tritū quidā cum melle ꝓpinant. Matribꝰ infantes quibꝰ aſ ſignātur alendi. Repleri potū quo credūt vbera lacte. .LXIIII. ¶ De demonio et dracontide ac droſelito ¶ Arnoldus Emonius eſt lapis bicolor: cōfert febricitātibꝰ venena pellit. hoīemqꝫ tutū ac victoreꝫ reddit. ¶ Iſidorus. Dracōtides ex criſtallinis vnus qui ex cerebro draconis eruitur. Que niſi viuēti abſci ſa fuerit: nō ingēmiſcit. vnde eam magi dormiētibꝰ dr̄a conibus amputāt. Audaces em̄ viri ſpecus eoꝝ explo rant. ibiqꝫ gramina medicata ſpargūt: ad incitandū ſo porem draconū. Atqꝫ ita ſopitis capita deſecāt ⁊ gem mas detrahūt. Sunt aūt candore tranſlucido. vſu ea& orientis reges p̄cipue gloriātur. Broſelitꝰ eſt lapis po rius: cuius noīs cauſa extitit: quia ſi ad ignem applicet velut ſudorem emittit. .LXV. ¶ De diacodo et diamantico et dioniſia. Arnoldus. Iacodos eſt lapis pallidꝰ berillo ſimilis: demo nes excitat ⁊ fantaſmata. applicatus defuncto vires amittit. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Dya codos eſt lapis berillo ſimilis: qui aquis iniectus vari as effigies demonū efficit. ita vt det reſponſa petētibꝰ Hic ſi corꝑi defuncti admoueatur: amittit vires. ⁊ qua ſi ſenſibiliter mortem abhorret ¶ Ex lapidario. Eſt qͥ dyacodos reſpōſa petentibꝰ aptus. Bemonis effigies varias oſtendere fertur. Nec lapis eſt alius: qui fortiui euocat vmbras. Sanctus em̄ lapis eſt: ⁊ quē mors ſter nit: abhorret. Hūc aūt ꝑhibent ſimilem fulgore berillo ¶ Ex libro de natura reꝝ. Dyamāticos eſt lapis. qͥ in quocūqꝫ metallo geſtetur: ferreā tamen ſibi ſedem pro pinquā elegit ¶ Iſidorus. Dyoniſia ē lapis niger mix tus rubentibꝰ notis. hec ex aqua trita vinuꝫ fragrat et odore ſuo putatur ebrietati reſiſtere. ¶ Philoſophꝰ. Di oniſia lapis eſt oriētis fuſci coloris niueīs reſpius gut tis. in aqua tritus vinū fragrat. ⁊ tamen ebrietas ꝯtra naturā odore ſuo fugari ſolet. ¶ LXVI. De ebeno et efeſte et egipcilla ¶ Diaſcorides Benus eſt lapis albus ac p̄cioſus: quo folent artifices auꝝ lympidare. hic potatuſ in paſſo ⁊ Aaqua ſthomaticos curat. Amētes ſimiliter po tus eius fanat. veſicas etiā dolentes ſoluit. potatuſqꝫ ſi ne egritudine ſeruat ⁊ femore circūuolutatus velociter parturientes facit. ¶ Iſidorus. Efeſtis lapis eſt ſpecu li naturam hn̄s in reddendis imaginibus quāꝙͣ rutilet Exꝑimentum eius eſt: ſi feruenti aque addita ſtatiꝫ re frigeret. Aut ſi ſoli oppoſita materiā aridam accendat Naſcitur in corintho. Egipcilla gēma eſt radice nigra facie vero cerulea: ex egypto vbi reꝑitur ſic appellata. ¶ LXVII. ¶ De electrīa et elictropia Lectria dicitur quaſi electoria ī ventriculis ei gallinactis inueītur criſtallma ſpecie. magnit dine fabe. hac in certaminibus: uictos fieri: magi volunt ¶ Actor patet ꝙ hic lapis ip̄e eſt allecto rius: de quo dictum eſt ſuꝑius. ¶ Iſidorus. Elictropia eſt gemma coloris viridis ac nubili. ſtellis puniceis ſu perſparſa cum ſanguineis venis. Cauſa vero noīs eſt de effectu ip̄ius lapidis. Nam in labris eneis deiecta: radios ſolis mutat: ſanguineo reꝑcuſſo. Extra aqua au tem ſpeculi modo ſolem excipit. dep̄henditqꝫ defectus eius: ſubeuntem lunam oſtēdens. Gignitur in cypro et affrica. ſed metior in ethiopia. Magi hāc admixta her ba elictropia: quibuſdā additis p̄cantationibus: geren tem conſpici negant ¶ Treſtotiles. Capis elictropia ſi ponatur ſuꝑ aquam euaporabit eam. Arnoldus. Cū ctropia eſt gemma viridis ſmaragdo ſimilis: cū gutti ſanguineis. hāc mittit ethiopia: ⁊ ciprus ⁊ india. hic la pis in aquā poſitus: eandem que in vaſe eſt aqua: cun radiis ſolis opponitur. ebullire facit. et in nebula reſol uit. que poſt paululum ymbrem inducit. hic etiā hoīen reddit incolumem. Cōtra fluxū quoqꝫ ſanguinis valel ac contra venena. porro ſi iungatur cum herba eiuſdeꝫ nominis: valet in fallendo viſuꝫ hominis. dum hoc mo ſe videri ꝓhibet homo. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Lapis elictropius ī vaſe aqua pleno ſolis radiis ſubiectꝰ: ſag uineum ſolē reddit: acſi pateretur eclipſim. Nec mora vas ip̄m in quo iacet ebullire videtur: ⁊ aqua velut ꝑm bres ſpargere hoc facto: videntes arepticii. ſi preſeles ſint. extra ſe rapiūtur: ⁊ futura predicunt. hic lapis gͣ ſtantem in longa vite temꝑa producit: ſanguinē ſtrigit venena fugat. ⁊ cōtra dolos tutū facit. ¶ Ex lapidario Liber Nonus Ex re nomen habēs ē elictropia gēma Que ſolis radiiſ in aqua ſubiecta patillo. Sanguineū reddit mutato lu mine ſolem Eclipſimqꝫ nouam terris effundere cogit. Heniqꝫ poſt modicuꝫ vas ebullire videbis Aſpergiqꝫ foras ſubite ſcaturiginis ymbrē. ¶ LXVIII. ¶ De emathite ¶ Iſidorus. vbi ſupra Mathites lapis eſt dictus: quia rubore ſang uineus. Emath quippe ſanguis eſt. Gignit̉ at 7in ethiopia: ſed principalis in arabia et affrica inueītur. ¶ Pliniꝰ libro. xxxvi. Emathites in metalliſ inueītur: vſtus minii colorē imitatur Oculis cruore ſuf cuſis mire cōgruit mulierū profluuiuꝫ potus ſiſtit. Re iectionibꝰ ſanguinis cū ſucco mali punici ⁊ in veſice vi ciis efficax. Bibitur ⁊ in vino cōtra ſerpentium ictus. adulteratos emathites dep̄hendunt vene rubentes: ⁊ ē natura friabil̓. ¶ Platearius. Emathites dicitur: qꝛ emath ſanguis thitel ſiſtens: habet em̄ virtutē ſtringē pi fluxum ſanguinis. ¶ Arnoldꝰ. Emathites lapis ē ruffus ferruginęus valet cōtra veſice vitia. fluxum vē tris ⁊ carnem ſuꝑfluaꝫ ⁊ menſtruoſoꝝ fluxū: ⁊ ꝯtra ſpu tum ſanguineū ⁊ vulnera ⁊ vlcera viſuſ. hebetes ſanat et aſpitatem palpebraꝝ. Et eſt virtus huiꝰ lapidis ſti ꝑtica ¶ Conſtantinus in libro graduū: Emathitē dix it galienus paꝝ eſſe calefactiuū ⁊ extenuatiuū: puſtula rum oculoꝝ mūdificatiuū. ⁊ ſi cū melle tempetur aſpe ritas palpebraꝝ ⁊ āguloꝝ oculoꝝ lenitiuū. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Emathites lapis eſt ferruginei coloris mixtus venis ſanguineis. hic miſſus in aquā bullientē eam reddit tepidam. Si quis eū deferat: ſolis ardorem non timebit Idem ſoli expoſitus a ſe ſcintillas emittit: fructus a locuſtis ⁊ grandine ſeruat. Idem quoqꝫ ꝯfra ctus ⁊ in aqua reſolutus ſanat eos qͥ ſaliuas ſāguineas emittūt. Sanat etiā ventris fluxuꝫ. puluis eius carnes mortuas creſcētes in vulnere corrodit ⁊ tollit. vino quo qꝫ ꝑmixtus vlcera ſanat. bibituſqꝫ lapidem veſice frā git. ¶ Ex lapidario. Sumpſit emathites grecū d̓ ſāg uine nomē. Nature lapis humane ſeruire creatꝰ. Sti tica cui virtus ꝑ multa ꝓbatur ineſſe. ¶ LXIX. ¶ De vario emathitis genere Plinius vbi ſupra. Mathitis genera quīqꝫ p̄ter magnētē tradit ¶ Sotacus ex vetutiſſimis autoribꝰ: Ex his prin cipatum ethiopico dat: oculoꝝ vtiliſſima medi camentis. itemqꝫ ambuſtis. Alterū vocari dicit andro damanta colore nigro: pondere ac duricia inſignem. ⁊ ī de nomen traxiſſe. precipueqꝫ in affrica reptum. Ad ſe aūt argentū et es ac ferrū trahere. Exꝑimentum eiꝰ in cōte eſſe: ex lapide baſanite. Sanguineū quippe colorē reddere ⁊ ad iocinerū vicia remedii p̄ciuꝫ exiſtere. Ter cium genus facit arabica: duricia ſimili. vix reddentis ſuccū ad cōtem aquariā aliquādo ſimilē croco. Quarti generis elathiten vocari dicit ꝙͣdiu crudis ſit Coctum vero vtilem ambuſtis. ad omnia vtiliorē rubrica. Quī ti generis ſchiſtos repͥmit emorrōidas. Emathitis vis eſt in totū ſanare ſtrumas omnes. Tritus in oleo pōde re dragmaꝝ triū ac bibitus a ieiunis: ſanat viciā ſang uinis. Idem autor ſchiſtō eſſe alterius generis tradit ꝙͣ emathitē quem atractiten vocant. Ip̄mqꝫ in affrica naſci nigrū: ac tritum aquariis cōtibꝰ ab ea parte: que fuerit a radice nigrū colorem. ab altera ꝑte croceū. ⁊ ip ſum oculoꝝ medicamētis eſſe vtileꝫ. ¶ Auicēna vbi ſu pra: Emathites inneītur quādoqꝫ in mineris: Quādo qꝫ vero magnes vritur. ⁊ quod inde ꝓuenit eſt emathi tes in oꝑationibus ſuis. Melior eſt ille qͥ velociter frā gibilis ē: equalis duricie .i. cui nō admiſcētur ſordes: et in quo ſunt vene. Nō ablutus quidē calidus eſt in pͥmo ſiccus in ſecūdo. Ablutus aūt frigidus eſt ad ſecūdum ꝓpter ablutionem ſiccus in tercio. In ip̄o eſt ſtipticitaſ vehemens ⁊ calefactio quedam: ⁊ ſubtilatio ⁊ exiccatio vltima. Puluerizatus ſuꝑ carnem additam: extenuat eam. Cōfert vlceribus oculi: ⁊ aſꝑitati palpebraꝝ. Da tur etiam in potu cū vino ad difficultatem vrine: et ad fluxum mēſtruoꝝ. ⁊ eſt in eo ꝓprietas rectificandi gono ream. LXX. ¶ De enidro et epiſtite. ¶ Iſidorus Nidros lapis eſt ab aqua vocatus. exūdat eī aquā ita vt clauſam putes in eo fontaneaꝫ ſcā turiginem. ¶ Arnoldus. Enidros ē lapis di ſtillans ꝑpetuis guttis: nec liqueſcit omnino: nec effici tur minor. ¶ Ex libro d̓ natura reruꝫ: Enidros lapis criſtallo ſimilis: miro modo ꝑpetuis lacrimis diſtillat: et tn̄ durus ⁊ integer in oībꝰ ꝑſeuerat ¶ Ex lapidario Huius nature graue eſt dep̄hendere cauſam. Nā ſi de currit lapidis ſubſtātia: quare. Nō minor efficitur aut non om̄ino liqueſcit. Si res exterior deſcendit ad interi ora. Vt ſemꝑ refluat. cur ſe nō impedit ip̄ꝫ. ſcꝫ ingredi ens cōtrarius egredienti. ¶ Areſtotiles: Epiſtites la pis eſt qui ſecuritatem a beſtiis prebet et ſi mittatur in aque bullientis vaſe. ceſſant ebullitōnis eiꝰ ampulle. ¶ Arnoldus. Epiſtites lapis eſt rutilās ⁊ rubicundus inbinari natus. Ex parte cordis geſtatus: hoīem tutuꝫ cuſtodit: locuſtas ⁊ volucres. nebulaſqꝫ ſteriles: grandi nem ac turbineꝫ a fructibus terre compeſcit. ⁊ ſoli oppo ſitus ignē vt radios emittit. ¶ Dyaſcorides. Epiſtit in lapis rubicūdus ac dilucidus eſt: ⁊ naſcitur in corintho hic in aquā feruentē miſſus: cōtinuo tepidiorem eā red dit. ⁊ ſi aliquātulum ſteterit ibi. omneꝫ ardorem tollens frigidam eā facit. Hūc cum aliquis in manu dextra cō tra ſolem tenuerit radios emittit ⁊ igneꝫ vomit. ita vt videntes mirētur. Qui vero circa brachiū ſiniſtrum eū portauerit: omnes turbas cōtempnit. ¶ Ex lapidario Epiſtites: Naſcitur in binari rutilans lapis ⁊ rubicun dus. Ad ſolē poſitus radios emittit ⁊ ignem. Mirāteſ oculos ꝑſtringens luce coruſca. Accēſas idem compeſ cit ſeditiones. ⁊ tutum ſeruat dubia ſub ſorte gerenteꝫ Pectore ſed memori fixuꝫ teneamus oportet. Qua cor parte iacet. lapides hos eſſe gerendos. ¶ LXXI. ¶ De ermiſtione et ethite exacontalito ¶ Iſidorus Rmiſtion gēma inter gratiſſimas aſpicitur. et ex igneo colore radiās auro: portans ſecū in ex tremitatibus cādidam lucem ¶ Ex libro de na tura reruꝫ. Eth̓ites eſt lapis punicei coloris hn̄s lapil lum interius: ex quo fit ſonorus. hic ab aquila de extre mis orbis ꝑtibus in nidum portatur. naturaliter enim hūc eſſe pullis ſuis tutamen reꝑitur. Alii dicūt hāc eſ ſe cauſam ꝙ oua aquile immoderato calore cōcaleſcunt niſi lapis naturaliter frigidus pn̄s ſit: hic pueros incō lumes ſeruat. Efficaciſſime pregnantes iuuat: ne abor ſum faciant vel in partu grauiter laborēt. in leuo lacer to portari vult. ſobrietatē cōfert ⁊ gratiā. facitqꝫ victo rem ¶ Actor De hoc lapide plenius dictū ē ſuperius vbi actum eſt de lapidibus inſignioribus. Quidā enim lapides quaſi ſunt medii inter gēmas ⁊ lapides ceteroſ inſigniores: ⁊ ideo inter vtraſlibet deputātur. vt ſunt androdamāthus et ethites ⁊ emathites. ¶ Iſidorus. Exacōtalitus lapis in parua magnitudine multicolor eſt. vnde ⁊ noīatus eſt. Tam diuerſis em̄ notis aſperſꝰ eſt vt ſexaginta gēmaꝝ colores in ꝑuo eius orbiculo d̓ p̄hendātur. ¶ Arnoldus. Exacotalitꝰ eſt lapis valde puus ex coloribus ſexaginta diſtinctꝰ. hic hominis ocu los efficit tremuloſos. ¶ Ex lapidario. Exacōtalitus lapis ex re nomē adeptus Corꝑis exigui miro diſpēdio ſupplet: Bum tot gēmaꝝ ſumit gēmula ſola decorem. .LXXII. ¶ De falcano et filatero et flongite. Arnoldus. Alcanos qui et arſenicum vel auripigmen tuꝫ Nonus Liber dicitur. Lapis eſt rubeus ⁊ citrinus. Habetqꝫ naturaꝫ ſulphuris calefaciendi ac deſiccandi. Si eri apponatur tranſmutat illud in album. Omniaqꝫ metallina corꝑa exurit preter auꝝ. Filaterus eadeꝫ eſt gēma eiuſdemqꝫ virtutis cuius et criſolitus: de quo ſcꝫ iam ſufficienter dictum eſt ſuꝑius ¶ Iſidorꝰ. Flongites gēma eſt ex ꝑ ſida ⁊ hec eſt vna ex gēmis ardentibus vel criſtallinis oſtentās intra ſe quaſi flamas eſtuātes que nō exeant ¶ .LXXIII. exterius. ¶ De galactite et garamantite. ¶ Idem Alac̄tites lapis lacteus dicitur: qui attritꝰ red dit ſuccum album. ad lactis ſaporem. Feminis nutrientibꝰ illigatus fecūdat vbera. Infantiuꝫ quoqꝫ collo ſuſpenſus ſaliuam fertur facere. In ore aūt liqueſcere ⁊ memoriā adimere ¶ Arnoldꝰ. Galactites lapis eſt ciueri ſimilis: hūc mittit nilus et atheolꝰ. dat qꝫ lactis ſuccū ⁊ ſaporem. ⁊ in ore clauſus turbat men tem. Collo circūdatus vbera lacte replet Et femore li gatus faciles partus prebet. Deniqꝫ ſi veſꝑe cum ſale mixtus aqua ouile circūſpargitur. oues lacte replentur et ſcabies ab eis fugatur ¶ Treſtotiles. Lapiſ galacti tes dum ponitur cōtra incendiū: ignis extinguitur. ⁊ ſi ſupͣ mulierem ſuſpēditur: partus egreditur. ¶ Diaſco rides. Galactites lapis colore cinereꝰ eſt: guſtu dulcis? ſic dictus: qꝛ tritus colorē lacteū emittit. hic poſt balne um ieiuno datus cū mulſa vel aqua: lactis copiā mini ſtrat. Cacteus aūt d̓r quia p̄cedentia mala in obliuionē adducit. vnde ⁊ mulieri difficulter pariēti. filo facto d̓ lana ouis circa femur dextrū ligatus: mox eam ſine do lore parere facit. ¶ Idem faſcina ligatus: dolorē denti um liberat. ⁊ qui ſecum eum portauerit: ſi prīcipem vel altū offenſum habuerit: in obliuionē eū adducit: ⁊ gra tioſum reddit. ¶ Pliniuſ vbi ſupͣ. Garamātiten aliqui vocant lapidem: qui ⁊ ſandareſus. de quo ſcꝫ dicetur in C LXXIIII. ¶ De gelacie et gloſopetra. ¶ Iſidorus ferius. Elaciēs ſiue galacies lapis. candoreꝫ ⁊ figurā preſtat grandinis. duricia quoqꝫ inuicta eſt: vt adamas. ⁊ in igne fertur etiā frigus ſuū mane. re. ¶ Arnoldus. Galacia lapis omni tempore frigidꝰ: nec vnꝙͣ calefit. ¶ Ex lapidario: Eſt que candoreꝫ fert grandinis atqꝫ figurā. Ictibꝰ oīmodis nuic tā gelacia gēma. Cuius nature vis tanta fore ꝓbatur. Ut om̄i tē ꝑe frigida ſit. nulloqꝫ caleſcit ab igne. ¶ Solinꝰ. Glo ſopetra lapis deficiētibꝰ lunis e celo cadit̉. līgue huma ne ſimilis eſt. nō modice. vt magi ferūt. poteſtatis: qui ex ea motus lunares excitari putāt. ¶ LXXV ¶ De hiena et hieratite. ¶ Iſidorus. Iena lapis eſt qui in oculis hyene beſtie inueī tur. Qui ſi ſub lingua hoīs ſubditꝰ fuerit: futu ra eum p̄cinere dicūt. ¶ Areſtotiles in libro de animalibus. Gēmam hyena portat in oculis: vel vt ali qui dicūt in fronte. ¶ Solinus. Uarietas ml̓tiplex co lorumqꝫ mutatio ineſt oculis hyene: in quoꝝ pupillis ī uenitur lapis quē dicunt p̄dicendi futura p̄ditum pote ſtate ¶ Ex lapidario Tollitur ex oculis lapis extollen duſ hyene. Uatidicū munere dicūt inferre gerēti. Qui queat imbutus p̄cinere queqꝫ futura Sub lingua loto ſi cōtineatur in ore. ¶ Iſidorus. Hyeratites ē lapis ac cipitris coloris ſimilis. ¶ Areſtotiles in libro d̓ lapidi bus. Hyeratites lapis ſi ab hoīe geſtetur. a muſcis vel apibus nō mordetur. ¶ Arnoldus. Hyeratite lapiſ eſt niger quē qui in ore geſtauerit: magis cogitationum et opinionū iudex efficitur. ⁊ amabilis redditur. Sic aūt virtus eius ꝓbatur: corpus geſtātis ſi nuduꝫ melle fue rit inunctū: ⁊ muſcis expoſitum: intactum relinquent ip ſum. at ſi lapis ab eo auferatur: ſugēt atqꝫ corrumpūt corpus. L. XXVI. ¶ De iacincto et iacīthizonte ¶ Iſidorus Acinctus ex noīs ſui fulgore vocat̉: hic in ethi opia inueītur ceruleū colorem habens. Optim aūt eſt. qui nec rarus eſt nec denſitate obtuſus ſed ex vtroqꝫ tꝑamento luce purpuraqꝫ refulgēs. Non aūt equaliter rutilat. Nam ſereno ꝑſpicuꝰ atqꝫ gratuſ nubilo corā om̄ibꝰ euaneſcit atqꝫ marceſcit. In os mic ſus frigidus ⁊ in ſculpturis duriſſimus: nec tn̄ inuictus Nam adamāte inſcribitur ⁊ ſignatur. ¶ Solinꝰ. Iaci ctus nitore ceruleo lapis eſt p̄cioſus: ſiquidem inculpa bilis inueīatur. eſt em̄ viciis obnoxius. nā plerūqꝫ aut violaceo diluitur. aut nubilo obducitur aūt albicātius ī aquaticū eliqueſcit. hic eſt qui auras ſentit: et cum celo mutatur: nec equaliter rutilat: cū aut nubiloſꝰ eſt dies aut ſerenus. ¶ Arnoldus. Iacinctꝰ lapis aquaticꝰ: cu ius color eſt rufus: vel purpureus: aut ceruleus. Sunt qꝫ tres ſpēs iacincti ſcꝫ granati: ac citrini: ⁊ veneti: fri gidi atqꝫ duriſſimi. Sꝫ meliores ſūt granati: ⁊ qui me dii ſunt inter raꝝ ⁊ denſum: ⁊ ꝑſpicui. hic lapis triſtici am fugat: ⁊ ſuſpitiones vanas. Eſt autem cōfortatiue corꝑum virtutis. dat vigorem mēbris. Collo vl̓ digito ſuſpenſus reddit hoīem ſecuꝝ ab hoſtibꝰ. Somnū pro uocat neruos vegetat. ¶ Areſtotiles. Iacinctus vene nū fumoſum tollit. Et impgnata: qn̄ tenuerit ip̄m: abor tit. Si eſt in hoīe vulnꝰ ponitur ſupͣ venenū eiꝰ. ¶ Pli nius vbi ſupͣ. Iacincto fulgor violaceus diluitur. pͥmo quoqꝫ aſpectu gratꝰ euaneſcit anteꝙͣ ſatiet: adeoqꝫ non implet oculos: vt pene nō attingat. celeriꝰ inardeſcens noīs ſui flore. ¶ Ex libro d̓ naturiſ reꝝ. Iacinctꝰ eſt la pis ceruleꝰ in obſcuro nubiloſus in ſereno clarus. Ita ꝙ aera ſentire dicitur. poptimꝰ eſt ille qui nec nimium clarus nec nimis obſcurus. Eſt aūt frigidiſſimuſ ⁊ hoc magis ſi mittatur in os. Solidiſſime quoqꝫ duricie eſt: ita ꝙ findi vl̓ ſculpi recuſat. Sculpitur tn̄ aliqn̄ fragm̄ tis adamātis. hic cōfortat geſtātem et fugat triſticiam ac ſuſpitiones vanas. Securū facit in ꝑegrinas terras euntem. Tutamen etiā eſt cōtra peſtilentiā et cōtra ſer pentes atqꝫ venena. Dicit aūt thethel ꝙ cū inueītur in iacincto albꝰ lapis admixtꝰ. ⁊ in ip̄a albedine equus. h̓ valet ad obtinendam gratiā ⁊ gloriaꝫ. ¶ Diaſcorides Iacincti vt dictū eſt. ſpecies ſūt tres inter quas grana ti ſūt meliores. qui iuxta ignē magis ac magis rubicū di fiūt. ⁊ ſi aliqua ibi fuerat nigredo tollitur. veneti ve ro non patiūtur ignem. ¶ Alexāder omnes iacinctos dicit eſſe calidos ⁊ ſiccos in pͥmo gradu. licet quidā ve netos dicāt eſſe frigidos. Si quis in collo vl̓ alio modo portauerit intrās terrā peſtiferā. vt fertur. idem nō infi cietur. idem lapis pilos a pubertate retinet. ¶ Iſidorꝰ. Iacinthizōta lapis eſt indicꝰ. iacinctum ꝓpe referens. Quidā eoꝝ criſtallis ſimiles: capillamētis intercurren tibꝰ obſcurātur. Ex quo etiā vicio nomen illoꝝ eſt. C LXXVII. ¶ De iaſpide 3 ¶ Aſpis grece latīe viridis gemna ſmaragdo ſi milis eſt: ſꝫ craſſi coloris. huiꝰ ſpecies ſūt. xvii. ¶¶ Helinādꝰ li. x. Iaſpis optimꝰ eſt. viridi traſ lucentiqꝫ colore. Caſte geſtatꝰ fugat febres ⁊ ydropeni Appoſituſqꝫ iuuat mulierē ꝑturientem. vis aūt eiꝰ for tior dicitur eſſe ī argento. ¶ Areſtotiles. Iaſpis clari ficat viſum hoīs ſanguīem ſtrīgit: et ſi ſuꝑ muliereꝫ eſt partū eius ſoluit. ¶ Arnoldꝰ Iaſpis eſt gemna mito rum coloꝝ. ſed optimꝰ eſt viridis ⁊ trāſlucens de milie ꝑtibus trāſmittitur. hoīem tutū facit. ⁊ fantaſmata per lit. luxuriā quoqꝫ cohibet. ⁊ conceptū ꝓhibꝫ. eſt aūt vo tus eius ꝯtra fluxū ſanguinis ⁊ menſtruoꝝ ¶ Pſintu: vbi ſupͣ. Iaſpis eſt vt ſmaragdus viridis ſꝫ craſſi cōlb ris. Oriens iaſpidum ſpecies. xvi. geſtare traditur. x his que ſmaragdo ſimilis eſt e petra ꝑ tranſuerſum al ba linea p̄cingitur ⁊ grāmacias vocatur. Qui aūt pu ribus policalomos dicitur. quā magi ꝓdiderūt vtuene Liber Nonus eſſe concionātibus. Eſt ⁊ onypuncta que laſponix voca tur. nubem cōplexa ⁊ niues imitata: que eſt rutilis pū ctis ſtellata. ⁊ ſale megarico ſimilis. ⁊ veluti fumo infe cra. que capnias vocatur: Magnitudinē iaſpidis vnci arū. xv. vidimus: formatā in effigiē neronis thoracatā adulteratur aūt maxime tinctura: idqꝫ in regis egiptii qui pͥmus eaꝫ tinxit: aſcribitur gloria. Diuiditur ⁊ hic in mares ⁊ feminas. Ineſt aūt ⁊ aliquādo aureꝰ puluis nō qualis in ſaphirinis: nam in ſaphiris aurū collucet pūctis ceruleis ¶ Philoſophꝰ. Iaſpis eſt lapis virens guttas ſanguineas hn̄s. Ille poptimꝰ eſt qͥ magis trāſ iucet. Caſtū hoīem ſe portantē tutū facit ⁊ gratū: ſi cō ſecrata ſit. noxia quoqꝫ fantaſmata pellit. Huius gene ra plura ſunt. Eſt aūt quoddā genꝰ valde rubens: īſtar ignis ⁊ trāſlucidū ⁊ hoc ſpēoſum eſt. Quoddā vero ru hens nō plucidum ⁊ hoc vilius eſt. Dicit thetel ꝙ quā do inueītur in iaſpide homo ſcutū habēs in collo vl̓ ma nu: ⁊ cuſpideꝫ in altera manu: ſub pedibꝰ quoqꝫ ſerpen tem. hic habet ꝯtra omnes inimicos virtutē. Cū aūt in ueītur in eo homo hn̄s faſciculū herbe in collo: ponat in argento ⁊ habet virtutē inter infirmitates diſcernen ni ⁊ in omni loco ſanguinē reſtrīgendi. Itaqꝫ galienus in digito portaſſe fertur hunc lapidē̓. Si quis aūt inue uerit iaſpidem viridē: ⁊ in eo crucem: hꝫ virtuteꝫ: vt fe rēs ip̄m nō mergatur. ¶ Rabanꝰ Iaſpis in virore fi dem inmarceſſibilem indicat. quā virtutū flores ꝯmita ri ſolent. Iaſpidū tn̄ multa ſunt genera. Aliꝰ em̄ eſt vi ridis coloris: ⁊ tinctus quaſi floribꝰ apparet. Aliꝰ qͣſi ſmaragdi hn̄s ſimilitudinē: ſꝫ craſſi coloris. Aliꝰ niuis ⁊ ſpume marinoꝝ fluctuū: quaſi mixto colore obrutilās pͥmus ē preſtātior. vanos fugat timores. ¶ LXXVIII ¶ De kabrate et kacabre et kamā. Arnolduſ Abrates eſt lapis criſtallo ſimilis: hic eloquen tiā et honorem ⁊ gratiā dat. A noxiis quoqꝫ d̓ ¶ Vfēdit. Et ydropiſiꝫ curat kacabre lapis eſt id̓ cum gagate ſed melior: nec virtutibꝰ ab eo diſcrepans aut colore. ¶ Areſtotiles. Ex gagate ⁊ kacabre fumi gium fit. ⁊ mouet epilenſiam hoīs. ¶ Arnoldꝰ. kamā lapis eſt cuius color albꝰ. et coloribꝰ variis diſtinctꝰ. h̓ͦ a laumate qd̓ incendiuꝫ kramā dicitur. qm̄ in locis ſul phureis calidis reꝑitur. Huius uirtꝰ exiſtit maxime ex pture in eo diuerſitate. ¶ LXXIX. ¶ De lichine ¶ Iſidorus. Ichinis ex ardētium gemmarū genere eſt a lu cernaꝝ flagrantia appellata. Gignitur in mul tis locis: ſed ꝓbatiſſima apud indos. Huiꝰ du plex eſt faciēs: vna que purpura radiat. Alia que cocci rubore a ſole excalefacta aut digitoꝝ attritu: paleas ⁊ filia vel folia cartaꝝ ad ſe raꝑe dicitur. Sculpturis reſi ſtit. Et ſi qū ſculpta eſt: dū ſigna impͥmit. quaſi quodaꝫ animalis morſu: partem cere retētat. huius genera ſūt quatuor:. ¶ Solinus. Lichinis d̓r: eo ꝙ lucis vigorē ex citat flagrantia lucernaꝝ. ¶ Pliniꝰ Lichinites ex ge uere ardentiū lucernaꝝ accenſaꝝ p̄cipua gratiā eſt ap pellata. Naſcitur circa orthoſiam: totaqꝫ carmania et vicinis locis. ſed ꝓbatiſſima in indis. Quidā em̄ eā dix erūt eſſe carbūculum remiſſiorem. Secunda bonitate ſi milis eſt ionis: ſic a floribꝰ ꝓlatis appellata. Helinan dus libro. xii. Lichinis eſt lapis purpureꝰ: fulgēs vt lu cerna hic tactꝰ ſub ſole digitis: paleas attrahit. ſubitū ¶ De ligurio et liparea. ¶ Iſidorus. qꝫ incendiū reſtinguit. LXER IIguriꝰ gēma ſic eſt appellata: eo ꝙ fiat ex vri na līcis beſtie temꝑe induratā. Eſt aūt ſicut et ſuccinꝰ fulua. attrahēs ſpiritu folia ꝓpinquan tia. Helinādus libro. x. Liguriū theofraſtus dicit ele ctri colorem habere. paleas attrahere. ſtomachū dolen tem iuuare. yctericis coloreꝫ reꝑare. fluxū ventris ſtrin gere. ¶ Plinius vbi ſupͣ. De licurio dicere cogit auto rum ꝑtinacia: quippe ſi nō etiā electrū id eſſe. gemam tn̄ eſſe contendūt. fieri aūt ex lincis vrina. ſed egeſtam ter ra ꝓtinus oꝑiente beſtia. eo ꝙ vſui hoīm eam inuideat. eſſe vero qualē in igneis ſuccinis colorē gēme. ſcalpiqꝫ nec folia tm̄ aut ſtramenta. ſed etiā eris ac ferri lamīas ad ſe raꝑe credit theofraſtꝰ atqꝫ diocles. Ego totuꝫ id falſum arbitror: nec viſam in euo noſtro gēmam vllam ca appellatione. De medicina quoqꝫ ſimul ꝓditur. hoc lapide poto veſice calculos elidi: ⁊ morbo regio occurꝝ ¶ Dyaſcorides. Lociū liucis quē multi liguriū vocant mox vbi minxerit lapis fit. dolores ſtomachi tollit et vē tris abſtinet reumatiſmū. ¶ Rabanꝰ. Liguriꝰ hꝫ colo rem qͣſi electri: ⁊ ſi fuerit cōfricatus. paleas ad ſe trahit ¶ Philoſophus: Hic lapis eſt frigide ⁊ ſicce complexi nois: rotūdus: valet p̄cipue vulneratis. ⁊ a vulnere fer rum extrahit ¶ Ex libro de natura reꝝ: Liguriꝰ eſt la pis: quē ſtillare dicūt ab inguine lincis beſtie ſcꝫ oriētiſ huiꝰ em̄ vrina ſcd̓m pliniū ſolidatur in lapideꝫ. qd̓ natu raliter beſtia ſciens: inuidet bono noſtro egeſtūqꝫ preci oſum vrine liquorē harena obruit. et hic eo citiꝰ in lapi deꝫ dureſcit Eſt aūt frequētius croceꝰ paꝝ ad nigredi nem tendēs. Huiꝰ color iuxta pliniū igneꝰ ac rubicūdꝰ eſt. ⁊ carbūculo ſimilis. niſi ꝙ nequāꝙͣ nocte lucꝫ. iuxta lapidariū vero viridis eſt: virtꝰ eius habetur ad multa remedia: precipueqꝫ ablutꝰ in aqua cōſtipatos iuuat: ⁊ ventrē ſoluit. colorē quoqꝫ perditū in facie recuperat ¶ Actor d̓ hoc iteꝝ inferiꝰ dicetur: vbi d̓ natura beſtie lincis agetur. ¶ Arnoldus. Liparea eſt lapis ſtipticuſ huius ꝓprietas eſt: ꝙ omne genꝰ ferarū ad eiꝰ preſenti am cito ꝓperat: ⁊ ip̄m intuet̉. ¶ Iſidorus. Lyparea ſuf fita gentiles omnes beſtias euocare tradūtur. ¶ Ex li bro de natura reꝝ. Lyparea lapis eſt in lybia valde mi rabilis: ad quē omne feraꝝ genꝰ. docente natura. ſpon te quaſi ad patronū currit: cuꝫ canes vel venatores eas inſequūtur. Sed nec aliquis aduerſariꝰ eas nocere po teſt. ¶ LXXXI. ¶ De margarita ¶ Iſidorus Argarita eſt pͥma cādidaꝝ gēmaꝝ. Quā inde Amargaritā vocari dicūt: quod ī cōchulis marit inueīatur. Ineſt em̄ in carne cōclee calculꝰ natꝰ ſicut in carne oſtree margarita p̄cioſiſſima reꝑiri dicit̉ vel ſicut in cerebro piſcis lapillꝰ. Gignitur aūt d̓ celeſti rore: qͣꝫ certo anni temꝑe cōclee hauriūt. Ex quibꝰ mar garitis quedam vniones vocātur: aptū nomen hn̄tes: eo ꝙ tantū vnꝰ: ⁊ nūquā duo vel plures ſimul reperian tur. Meliores autē ſunt candide margarite: ꝙͣ q̄ flaueſ cunt. Illaſ em̄ aut iuuentꝰ: aut matutini roris cōceptio reddit candidas. Has ſenectꝰ vel veſꝑtinus gignit ob ſcuras. ¶ Phiſiologus. Conchꝰ ſiue mermicoleon vel vnio eſt lapis in mari cōcauus ⁊ rotundꝰ: in duas ꝑtes diuiſus. vnde aꝑiri poteſt et cōcludi. hic de fūdo maris aſcendit ſuꝑ mare hora matutīa: ⁊ aꝑiens ſe ſuſcipit de rore celi intra ſe: ⁊ circūfulget eum radiꝰ ſolis. ſic fit in tra eum margarita p̄c ioſa ⁊ ſplendida valde. quippe q̄ rore celi eſt cōcepta ⁊ ſolis radio clarificata. ¶ Arnoldꝰ Margarita eſt cādidus lapis: qui ex marinis tollitur conchis. Quedā ex his ꝑforate ſunt: ⁊ in tonitro fit ab orſus ab eis. Meliores mittit india ⁊ britānia. ¶ Pli nius libro. ix. Principiū culmenqꝫ omniū rerum tenent margarite p̄cii. Indicꝰ maxīe has mittit occeanꝰ. ferti liſſima ⁊ eſt taprobane ac torōis. p̄cipue vero laudātur circa arabiam in ſinu ꝑſico rubri mariſ. Origo ac geni tura conche exiſtit haud multū differēs oſtreaꝝ ꝯchia has vbi genitalis ſtimulauerit hora: pandentes ſe qua dam oſcitatione roſcido ꝯceptū tradunt impleri: graui daſqꝫ poſtea eniti partūqꝫ conchaꝝ eſſe magaritas. ꝓ qualitate roris accepti. Si purꝰ influxerit: candorē con ſpici: Si vero turbidus ⁊ fetū ſordeſcere eundēqꝫ palle re celo conceptum mināte. Ex eo quippe cōſtare: celiqꝫ maiorem eis ſocietatem: quā maris eſſe. Inde ergo tra hit colorem nubilū. aut pro claritate matutina ſerenum Liber Nonus Si tempeſtiue ſatiētur: grādeſcere tradūt et partꝰ. Si fulguret conchas cōprimi ac pro ieiunii mō minui. Si vero etiaꝫ tonuerit pauidas ac repente cōpreſſas: q̄ vo cant phiſemata: efficere ſpēm. verū inani mō inflatam ſine corꝑe. hoſqꝫ concharū abortus eſſe. Sani quidem ꝑtus cute conſtant ml̓tiplici. nō improprie callū: vt exi ſtimari corꝑis poſſit. Itaqꝫ ⁊ purgatur a ꝑitis. Miror aūt ip̄o tantū eas celo gaudere: ſole rubeſcere cādorem qꝫ ꝑdere vt corpus humanū. quare precipuū eū ſcꝫ can dorem cuſtodiūt in ſe. pelago altius. quā vt radii pene trent. merſe. Senecta tn̄ ⁊ ille flaueſcunt rugiſqꝫ torpeſ cunt: nec niſi in iuuēta ꝯſtat ille: qui q̄ritur vigor. In ſe necta quoqꝫ craſſeſcunt. et conchis adhereſcut nec his. euelli niſi lima queūt. Quibꝰ vna tantū eſt facies et ab ea rotunditas: auerſis plauicies: ob id tympania nomi nātur. ¶ IXXXII. ¶ Iterum de eodem. Argaritas in conchis coherētes videmuſ hac dote vnguēta circūferentibꝰ. Ceteꝝ in aqͣ mol lis exiſtit vnio exemptꝰ ꝓtinꝰ dureſcit. Cōcha ip̄a cū manū videt ſeſe ꝯpͥmit: opeſqꝫ ſuas operit: gna rā ꝓpter illas ſe peti manūqꝫ ſi p̄ueīat: acie ſua abſcin dit. Conchas huiuſmōi retibꝰ incluſas: ml̓to ſale dicūt in vaſis fictilibꝰ obrui: eroſaqꝫ om̄i carne nucleos quoſ dam corꝑum .i. vniones in ima decidere. Nec dubiū eſt illas vſu atteri coloremqꝫ in diligentia mutari. dos om nis eſt in cādore: magnitudīe: orbe: pōdere: leuore: Nun ꝙͣ duo reꝑiuntur indiſcreti: ideoqꝫ ⁊ nomē vnionum ro mane delicie impoſuerūt eis. Nam id apud grecos non eſt nec apud barbaros īuētores aliud: ꝙͣ margarite no men. Eſt ⁊ in cādore ip̄o magnā differētia. clarior ī ma ri rubro reꝑtus. Indicꝰ vero ſpeculariū lapidum ſqua mas aſſimilat: magnitudīe p̄cellens alias. Sūma laus coloris eiꝰ eſt vocari exalumīatos: ꝓcerioribus aūt ſua eſt gratia. Eleucos appellāt faſtigata longitudine: ala baſtroꝝ figura: in orbe pleniore deſinentes. Hos digi tis ſuſpendere: ⁊ binos ac ternos auribꝰ: feminarū glo ria eſt. In mari nr̄o reꝑiri ſolebāt: crebriꝰ circa boſpho rum thraciuꝫ: ruffi ⁊ parui in chonchis: quas myas ap pellant. Corpꝰ eaꝝ ſolidū eſſe maīfeſtū eſt: qꝛ nullo lap ſu frāgitur. nec ſemꝑ in media carne ſed alijs ⁊ alijs lo cis reꝑiuntur. vidimꝰ in externis iam etiā marginibus velut ē concha exeūtes. In britannio ꝑuos atqꝫ decolo res naſci certū eſt ¶ Ex libro de natura reꝝ: Marga rita. vt dicit ſolinus. ſic efficitur: Conche in quibꝰ inue niūtur nocturno temꝑe litus adeūt ⁊ rore celi eās cōci piunt: ſi puꝝ fuerit qd̓ accipiunt gēme candide fiūt. Si vero turbidū: aut pallore languēt. aut rufo obnubilant̉ Deniqꝫ quotiēs accipiūt matutini aeris ſemē: fit clari or margarita. Quotiēs veſꝑe fit obſcurior. Quāto ma gis hauſerint rorē. tanto magis ꝑficitur lapidū magni tudo. Si vero conchis aꝑtis repete coruſcatō micuerit intempeſtiuo mētu ꝯprimūtur: ſubitaqꝫ formidīe abor tiūtur: aut ꝑparue efficiūtur. Talis aūt conchiſ ip̄is eſt ſenſus. vt ꝑtus ſuos timeāt maculari. cum ſol vrentes ac feruētes orbes emerſerit. Itaqꝫ ne calore nimio fuſ centur lapides: conche ſubſidūt in ꝓfundū. Duo nunꝙͣ in vna concha reꝑiuntur. vn̄ ⁊ vniones a pleriſqꝫ dicū tur. Grādinibꝰ deſcēdentibꝰ cōche lapides dureſcunt alias flaueſcūt. vltra ſemiunciā nūquam reꝑiuntur. Di cūtur aūt cum luna creſcere ⁊ decreſcere du viuentes ī concha ſunt. Huius gēmas digitis vel auribꝰ ſuſpēde re binas aut trinas: femīaruꝫ gloria eſt. In aceto vero poſite citius reſoluūtur. deniqꝫ margarita vndiqꝫ ꝑfo rabilem ſe p̄bet ⁊ cōtra morbū caducū vꝫ. XXXIII ¶ De luxuria antiquorū in margaritis. Plinius vbi ſupra. ¶ ¶ Lmerutur. inter qꝫ beluas imnauēs ꝑ tot mnaria Argarite. vt dictū eſt. occeano maxime indico venientes: tam longo terraꝝ tractu: tantiſqꝫ ſolis arq ribus petūtur. Itaqꝫ iam ex tota reꝝ natura ventri ma re damnoſiſſimū ⁊ tot modis: tot menſis: tot piſcium ſa poribus: quibꝰ p̄cia capientium ꝑiculo fiunt. Sed quo ta hec portio eſt reputatibꝰ purpuras: ⁊ cōchilia: ⁊ mar garitas: paꝝ ſcꝫ fuerat in gulas condi maria: mſi mar bus: auribus: capite: totoqꝫ corꝑe a feminis atqꝫ viris geſtarētur. Quid mari cū veſtibꝰ. Quid cuꝫ vellere va dis ac fluctibus. Nō recte nos recipit hec natura rex niſi nudos. Eſto: ſit tanta ventri ſocietas cuꝫ eo. Quia tergori Paꝝ ſit niſi qͥ veſtimur: ꝑiculis etiā veſtiamur adeo ꝑ totum corpꝰ anime hoīs queſita placent maxīe p̄cipue ergo rerū p̄cium tenent. vt dictū eſt. margarite Has digitis ſuſpendere: ⁊ binas trinaſqꝫ auribus: glo ria eſt feminaꝝ. Subeūt luxurie eius noīa ⁊ tedia exoni ſita ꝑditione potatu. Siquideꝫ cū id fecere crotalia ap pellant. ceu ſono quoqꝫ gaudeāt: ⁊ colliſu ip̄o margari taꝝ. Quin ⁊ pedibꝰ nec crepidaꝝ tm̄ obſtragulis: ſed et totis addūt ſocculis. Neqꝫ em̄ geſtare iam ſatis ē mar garitas: niſi calcent. ac ꝑ vniones etiaꝫ ambulent. duo maximi fuerunt vniones: ⁊ vtrūqꝫ poſſedit cleopatra p̄ ginaꝝ egipti nouiſſima: ꝑ manus regū orientis ſibi tra ditos. hic cum exqͥſitis quotidie antoniꝰ epulis ſagina retur. ſuꝑbo ſimul ac procaci faſtu vt regina meretrix. lauticiam eius omnē apparatūqꝫ obtrectās: eo queren te qͥd aſtrui magnificentie poſſit. vna ſe cena centies ſe ſtertiū abſumpturā oſtendit. Cupiebat antoniꝰ diſcere ſed nō arbitrabatur fieri poſſe. Spōſionibꝰ ergo factis poſtero die quo indiciū agebatur: quotidianaꝫ antoni cenam appoſuit irridenti: ⁊ cōputationem expoſtulanti At illa coralliū id eſſe: ꝯſumpturāqꝫ ſe ea in cena taxa tionem ꝯfirmās ſolam ſe centies ſeſterciū cenaturam ſe cundā inferri menſam iuſſit. ⁊ ex p̄cepto miniſtri vnun tm̄ modo vas ante illā appoſuerūt aceti: cuiꝰ aſperitas viſqꝫ in tabem margaritas reſoluit Gerebat auribꝰ tn̄ maxime ſingulare: illud ac vere vnicū opꝰ nature. Ita qꝫ antonio ſpectāte: quid nā eſſet actura: detractum a teꝝ merſit: ac liq̄factum abſorbuit. Iniecit alteri manū Lucius plancus iudex ſpōſionis eiꝰ: eum quoqꝫ parāti ſimili abſumere mō. victūqꝫ antonium ꝓnūciauit. hoīe irato. prior id fecerat rome. Clodiꝰ tragēdi eſopi filius in amplis oꝑibꝰ heres ab ip̄o relictus. Ne triumphatu ſuō nimis ſuꝑbiat Antonius pene hiſtrioni ꝯparatus. ⁊ quidē nulla ſpōſione ad hoc ꝓductus: quo id magis gium erat: Sed vt experiretur in gloria palati: quid ſa ꝑent margarite: atqꝫ vt mire placuere: ne ſolus hoc ſci ret: ſingulos vniones cōuiuis ad ſorbendū dedit. Beni qꝫ cōchilia ⁊ purpuras ora omnis atterit: quibꝰ eadem mater luxuria pene paria etiā margaritis p̄cia fecit. .LXXXIIII. ¶ De virtute ipſarum in medicina. ¶ Platearius in libro de ſimplici medicina. Argarite frigide ſunt ⁊ ſicce. Que ꝑforate me liores ſunt: ⁊ in medicinis ponūtur. Sed eligi ¶ ¶ Lde que clare ⁊ albe ſunt: virtutem hn̄t ꝯfortad quia quādā aſꝑitate ſua membra a ſuꝑfluis abſtergū ⁊ ea quaſi aſtringendo ⁊ coartādo ad vnum ducunt̉. cō tra debilitatem ⁊ ſincopin ex medicina: vel fluxum ver tris vel ſanguīs: ⁊ cōtra cordiacā paſſionem. In febri bus datur puluis eius cum zuccaro roſaceo ¶ Arnolo Margarita virtutem cōfortātis ſpiritꝰ habꝫ. cōtraq cardiacam ⁊ ſincopin ⁊ cōtra fluxum ſanguinis. ⁊ izei teriam ac dyarriā valꝫ. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Ma garita cōtrita ⁊ cōfecta ſcd̓m modum debitum valꝫ ei tra ſtomachi debilitatem. cōfert corꝑis ſanitateꝫ ⁊ et i mentis. quia caſtum reddit portātem. valet etiam vt di ctum eſt cōtra morbum caducum. Eligende ſunt auteꝫ vt dictum eſt. margarite albe ⁊ clare: cōfortāt em̄ repo rando ſubtiles ſpiritus Que autem obſcura eſt quaſt t Liber Nonus et lubalbida: non ponatur in medicina. ¶ LXXXV. ¶ De media et mirrite ¶ Iſidorus. Edia eſt gemna nigra erei coloris habens ve ¶Lx. poldus. Media lapis eſt cuiuſ color viridis al nas. Sudorem reddit croci: ſaporeꝫ vini. ¶ Ar cernis niger. Trāſmittitur a regione medoruꝫ. Eiuſqꝫ pirtus eſt cōtra cecitatem oculoꝝ: ac veterē pōdagram creneticā paſſionē. Refouet aūt feſſos ⁊ debiles. Sꝫ ci huius lapidis nigri fragm̄ta in aqua calida reſoluta: poſti tibi ſuſpecto ad lauandū dederis: mēbroꝝ excoria tionem ꝓtendit. Et ſi ad potandū dederis vomitu: ſto machiqꝫ ſubuerſione ꝑibit. ¶ Dyaſcorides. Medꝰ la pis in media inuētus eſt: apud fluuiū faſni: vn̄ ⁊ nomen accepit. Niger quidē eſt. ſed tritus coloreꝫ croceū emiſ rit. Eſt aut duplicis potētie: bone ſcꝫ ⁊ male. Naꝫ ⁊ tri tua in coctura medicinali cū lacte mulieris: que ſemel queꝝ pͥmo partu edidit: ⁊ vnctus. albugīes oculoꝝ cu rat. ⁊ omnē illoꝝ dolorem. etiā ſi fuerit deſꝑatus. pōda cricos etiā eodēm mō cum lacte ouis: que ſemel genu it maſculū ſanat. veꝝ ſi quis ex eo biberit: pulmonē euo met. ¶ Ex lapidario. Aſt ī medoꝝ regione lapis repe ritur. Quē mediū vocitāt mētis dator atqꝫ ſalutis. Nā qꝫ ſuꝑ cōtem mulieris lacte ſolutꝰ. Que ſemel atqꝫ ma rem peperit ꝑſanat inunctꝰ. viſu fraudatos iā multo tē pore cecos. Cacte ſolutus ouis ſemel atqꝫ marem pari entis. Expellit veterē ſimili de more pōdagrā. ⁊ feſſos reficit ſub anhelo pectore fibras. Hoc ⁊ frenetici ſaneſ cunt inguine renes. Bebet in argento mixtus nitro ve reponi. Ieiunoqꝫ dari ſic vtile fit medicamē. Hic totꝰ niger eſt: ſed nō eſt tota poteſtas. Cādida dum prodeſt dum ledit nigr̄a vocatur. ¶ Iſidorꝰ. Mirrites dictus eſt. eo ꝙ mirre color in eo eſt. cōpreſſus autē vſqꝫ ad co em nardi ſpirat ſuauitatē aromatis. ¶. LXXXVI. ¶ De melothite et murrina Iſidorus. Elothites lapis eſt ſpiſſius virens ⁊ craſſius qͣ ſmaragdus. Hic a colore malue nomē accepit ⁊ in reddēdis laudatus ſignis. Naſcitur autē In arabia. ¶ Arnoldus. Melothites eſt gēma viridis ſmaragdo ſimilis: ⁊ valde mollis: hec mēbra cuſtodit a nociuis caſibꝰ ⁊ cunas infantiū ſimiliter. ¶ Iſidorus Murrīa eſt gēma: que apud parthos gignitur. ſed p̄ci pua in germania. humorē ſub terra putāt: calore denſa tum. vn̄ ⁊ nomen accepit. varietas eius in purpurā: cā doremqꝫ: ⁊ ignē: cū quodā coloꝝ reꝑcuſſu. quales in ar cū celeſti ſpectātur. Cuiꝰ cōtraria cauſa. criſtallū facit gelu vehemētiori ꝯcreto ¶ Plinius libro. xxxvii. Pri mus in vrbem pōpeius murrina inuexit ⁊ ex eo trium pho capitolino ſex pocula ioui dicauit. Que ꝓtinus ad vſum hoīm tranſiire: abacis etiā eſcariiſqꝫ vaſis expe titis. Excreſcit indies eiuſdē rei luxus: murrino. lxx. ſe ſterciis empto. capaci plane ad ſextarios tres calice. Oriens hūc lapidē mittit. Inueīuntur illic in pluribuſ locis: nec inſignibꝰ: maxīe parthici regni. Precipua ta men in carmania humorē putāt ſub terra calore denſa ri. amplitudine nūquā paruos excedit abacos. craſſitu dine rara: quāta dictū eſt vaſi potorio. potentia ſplēdo ris eius eſt ſine viribꝰ: nitor potius ꝙͣ ſplendor. Sed in p̄cio varietas eſt coloꝝ: ſubinde circuagentibꝰ ſe macu lis in purpurā candorēqꝫ. ⁊ terciū ex vtroqꝫ igneſcente veluti ꝑ trāſitum coloris purpura rubeſcente: aut lacte cādeſcente. Sunt qui maxīe in his laudāt extremitateſ ⁊ quoſdā coloꝝ reꝑcuſſus quales in arcu celeſti ſpectan tur. Macule pingues in eis placēt. Trāſlucere quicꝙͣ vel pallere viciū eſt. Item ſales verruceqꝫ nō eminēteſ ſed vt in corꝑe etiā plerūqꝫ ſeſſiles aliqua ⁊ in odore cō mendatio eſt. LXXXVII. De nitro et noſe et onice ¶ Arnoldꝰ vbi sͣ ¶ Dius virtus eſt diſſoluendi ⁊ attrahendi: ⁊ cōtra Itruꝫ eſt lapis ſubalbidus atqꝫ ꝑſpicuus. Hu yctericiam valet ¶ Noſe lapis eſt qͥ ⁊ borax. de quo di ctuꝫ eſt ſupͣ. Onix eſt gēma nigri coloris. ⁊ eſt aliud ge nus nigrū cum albis venis. huc arabia ⁊ india mittur. Ęius ſpecies quinqꝫ ſunt ex diuerſitate venaꝝ et colo rum. hic collo ſuſpenſus vel digito triſticiaꝫ ⁊ timores excitat: ⁊ fantaſmata in ſomno. Multiplicat quoqꝫ rix as ⁊ lites. ac pueris ſaliuā auget ⁊ ſi pn̄s ſit ſardiꝰ tūc non nocet onix ¶ Areſtotiles. Onix lapis. ſi ſuſpenda tur ſupra pectus hoīs. pallorem ⁊ timorem ac triſticiaꝫ facit. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Exponenda eſt onicis ip̄ius natura: ꝓpter noīs ſocietatem hoc in gemma tranſilit. ⁊ a lapide ex carmania Sudmes dicit. in gemma can dorem eſſe ſil̓itudīem hūani vnguis. Item criſoliti colo rem ⁊ ſarde ⁊ iaſpidis. Onix indica. plures d̓r habere varietates. ignea: nigra: cingentibꝰ cadidis venis ocu li modo interueīentibꝰ: quarūdam oculis obliqͥs venis Sotacus et arabicam oncem tradit. ſed a ceteris diſtare: ꝙ indica igniculos habeat albis cingentibꝰ zo nis ſingulis pluribus ve: aliter ꝙͣ in indica ſardonice. Illic em̄ eſſe momentū: hic vero circulū. Arabicas on cas inueīri nigras zonis cādidis. Satyrꝰ carnoſas eſſe indicas ꝑte carbūculi: ꝑte chriſoliti ⁊ amethiſti. Totuꝫ id genus abdicat. Onicem aūt verā plurimas variaſqꝫ cū lacteis zonis habere venas. oīm in trāſitū inenarra bili colore exiſtente ⁊ in vnū redeūte cōcentum grata ſu auitate. ¶ Iſidorus. Onix in gēmam tranſit ex lapide: ſic dicta: eo ꝙ habeat in ſe ꝑmixtum candorem in ſimili tudīe vnguis hūani. Greci em̄ vnguē oniceꝫ dicūt. hāc india vel arabia gignit. Arabica autē hec ab indica di ſtat: ꝙ indica igniculos habet albis cingētibus zonis: Arabica aūt nigra eſt. cū candidis zonis. Genera eius quinqꝫ. ¶ Ex libro de natura reꝝ: Ouix eſt lapis p̄cio ſus ex ꝑte albꝰ ⁊ ex ꝑte niger: liter ⁊ diſcordias ꝯmouet ⁊ multiplicat: De lapide onichino. due ſunt opiniones dicit em̄ gloſa ſuꝑ leuiticū. ꝙ oſtreola ſit ꝑua ſuauiter ī dolens. a magnitudīe ⁊ colore vnguis hūani dicta. Ha bent em̄ colorem mediū inter rubeū ⁊ albuꝫ. hec aqͥs ex empta dureſcit in lapidem ſicut margarita. Beda tam̄ videtur velle: ꝙ onichinus ſiue onix. vt ip̄e dicit. uiger ex ꝑte ſit: intercurrētibus albis ⁊ rubeis zonis. ¶ Pla tearius aūt dicit: ꝙ onicha vel onix eſt genꝰ gūmi fluēſ ex arbore: quod poſtea dureſcit in lapidem: ſicut de ſuc cino legitur. Sed forſitan aliud dicit onichaꝫ ꝙͣ onichi num. Onicha tn̄ pro onichino ponitur ſcd̓m gloſam ī lo co exodi: vbi de vnguēto ꝯpoſitionis agitur. valet autē onichinū cōtra ſcabiem: ⁊ albificat faciem. In igneꝫ ve ro miſſus odorem ſuauiſſimū reddit. hoc etiā de onicha valde mirabile fertur: ꝙ cū nichil adeo exiguū ſit: ꝙ nō ledat oculū ſi intrauerit. hic infirmo appoſitꝰ oculo: ſpō te ſua: quaſi ſenſata res ītrat ſine leſione: circuitqꝫ ocu lum ⁊ omnes ꝑtes interius penetrat quoſqꝫ cōtrarios viderit eſſe humores: prorſus excutit. ¶ LXXXVIII De oꝑalo et optallio ¶ Iſidorus. Palus eſt lapis diuerſaꝝ colore gemmaꝝ di ſtinctus. Eſt em̄ in eo carbunculi tenuior igniſ ¶Ametiſti fulgens purpura ſmaragdi nitens vi riditas. cuncta qͣꝫ pariter ſub quadā varietate lucentia Nomen hꝫ ex patria. Sola enim parturit eum india. ¶ Plinius vbi ſupra. Opali ſunt in india: quibꝰ p̄cioſiſ ſimā gemmaꝝ ꝯpoſitores gloriā ⁊ maxime inenarrabi lem difficultatem dederūt. quia ſunt in eis cūcta piter incredibili mixtura lucentia. Alij ſūmo fulgoris augm̄ to colores pigmentoꝝ equauerīt. Alii vero ſulphuris ardentem flamam: aut etiā ignis oleo accenſi. Magni tudo nucem auellana equat. inſigni apud nos hiſtoria. Extat hodie quoqꝫ gemma generis huiꝰ: ꝓpter quā ꝓ ſcriptus eſt ab anthonio ſenatore nonius filius ſtrume Nonii eius: quem Catullus poeta in ſella curuli viſuꝫ indigne tulit. Auuſqꝫ Seruilii Noniani quem ꝯſulem Liber Nonus vidimus. Illeqꝫ proſcriptus fugiens hūc e fortunis ſu is omnibꝰ ānulū abſtulit ſecū. Queꝫ certū eſt ſeſterciis vinginti milibus eſtimatuꝫ. Miraqꝫ anthonii feritas atqꝫ luxuria ꝓpter gemma ꝓſcribentis: nec minꝰ nonit cōtumacia ꝓſcriptionem ſuā amātis: cū etiam abroſas corꝑis ꝑtes beſtie relinquāt. ꝓpter quas ꝑiclitari ſe ſci ant. Opali vicia ſi color in flore herbe que vocatur ely otropiū exeat: aut criſtallū aut grandinem. In galacia ⁊ thaſo ac cypro qui ꝓfecit oꝑali gratiā habet. ſed mol lius nitet raro non ſcaber. Sūma coloris ex aere ⁊ pur pura cōſtat. viriditas ſmaragdi deeſt. Melior color ille ꝯſtat cuius fulgor vini colore fuſcatur. qͣm qui aqua di luitur. ¶ Arnoldꝰ. Optallius eſt lapis p̄cioſus: geſtan ti ſe cōtra omnes oculoꝝ morbos ꝓficuus. viſum eius acutū ꝯfortat. ꝑ omnia vero circūſtantium viſus ⁊ ocu los excecat ⁊ obumbrat ¶ Ex lapidario. Auertēs ocu lis morbos optalliꝰ omnis. Aſſeritur furū tutiſſimꝰ eē patronus. Nam ſe geſtantū viſus ꝯſeruat acutos. Ac circūſtantes obducta nube retundit. vt poſſint ſpoliare domos īpune latrones LXXXIX. ¶ De orithe et oſtratite ¶ Arnoldus Rithes eſt lapis triplicis generis: vnus eſt ro tūdus ac niger. Alius viridis et macl̓as albaſ habet. Tercius eſt cuiꝰ altera ꝑs aſpera eſt: al tera plana. Et eſt corpus quaſi ferri lamīa. hic lapis ge ſtatus ⁊ oleo roſaceo mixtus ꝓhibꝫ ab aduerſis caſibꝰ atqꝫ a peſtiferis reptiliū ⁊ alioꝝ animaliū morſibꝰ. Id̓ appenſus ml̓ieri ꝓhibet ip̄am impregnari: ⁊ ſi pregnas eſt abortit. ¶ Ex lapidario. Letiferos morſus niger at qꝫ rotūdus orithes. Quos fera vel cornu vel ſeuo den te ꝑegit. Cū roſeo mixtus perfecte curat oliuo. Per va ſtas harenas īterqꝫ feras gradiētes. Illeſos ẜuat mor ſus abigendo feraꝝ. Qui viret ⁊ maculas albas habꝫ alter orithes. Caſibꝰ aduerſis portātes vbiqꝫ reſiſtit. Tercius aſſeritur fame grauioris orithes. Alteraˡ ꝑs cuius crebris eſt ⁊ aſpera clauiſ. Altera leuior eſt: qua ſi lamina ferri. Hic facit appenſus ne fiat femina preg nans. Aut ſi pregnās fuerit. cito fundit abortū. ¶Iſi dorus. Oſtratites gēma eſt teſtacea: durior eſt altera ſi milis achati: niſi ꝙ achates politura pingueſcit. Duri ori tanta ineſt vis: vt alie gēme ſculpatur eius fragmē . Xci tis. De pāthro ſiue pāthero ac peanite ¶ Iſido. Antherus eſt lapis variꝰ ex om̄ibus pene colo ribus ꝯſtans vn̄ ⁊ noīatus ¶ Arnoldꝰ. Pāthe rus eſt lapis ml̓tos hn̄s colores ſparſos: ſimul qꝫ defunctos ſcꝫ nigrū ac virideꝫ ⁊ ruben. Eſt etiā pal lidus ⁊ purpureus ac roſeus: hic luſcos efficit viſus. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Pāthera lapis eſt oīm fere cō loꝝ ſic dicta ab huius noīs beſtia. hic rabiem ſedat. tot qꝫ dicitur habere virtutes: quot ⁊ colores: ¶ Ex lapi dario. Pantheꝝ multos teſtātur habere colores. Naꝫ niger ⁊ rubeus viridis pallens qꝫ videtur Purpureus roſeus ſimul ſparſoſqꝫ colores. Hos habet ⁊ varios di ſtinctus ſcemate vernat. Expedit hūc orto ꝙͣ primū ſo le videri. Ut victor poſſis omnes exire ꝑ actus. Ip̄o nā qꝫ die poterit te vincere nemo. ¶ Arnoldus. Peaniteſ lapis eſt genitus de michedon. ⁊ eſt feminei ſexus. Nā certo temꝑe cōcipit. lapidemqꝫ ꝯſimile parit. ⁊ confert pregnātibus. ¶ Ex lapidario. Gignitur in matre non regione lapis peanite. Feminei ſexus referēs imitando labores. Nam quibꝰ ex cauſis dubiū: ſed temꝑe certo. Concipit ⁊ parit ⁊ pariētibus auxiliatur. Ultimā quaſ vrget dubii diſcriminis hora. XCII. ¶ De podoros et pontica et praſio ac pirite ¶ Iſidorus Odoros eſt gema poſt margaritā gēmaꝝ can didaꝝ ſecunda de qua queritur in quo numera noīs alienas. adeo vt decoris p̄rogatiua vocabulo fu facta. ¶ Ponthice gēme dicūtur a ponto genere diuer ſo: nūc ſanguineis: nūc auratis guttis micantes. Alic ſtellas hn̄tes. Alie quoqꝫ longis coloꝝ ductibꝰ lineare Praſius eſt lapis ꝓ viridante colore ſic dictus: ſꝫ vi lis. cuius alteꝝ genus ſanguineis abortit pūctis. ⁊ c. cium vero diſtinctuꝫ eſt virgulis tribꝰ candidis. ¶ Ar noldus. Praſius eſt gemma cuiꝰ color conſpicuus vir diſqꝫ viſum cōfortat. ¶ Ex lapidario. Conſpicuꝰ praſi us gemmis ſolet annūerari. Sed nō eſt carus conten quippe decore. Utile nil affert: niſi ꝙ decet et iuuat au rum. Altera ſāguine is ſpecies eſt illita guttis. Tercia cādidulis tribus eſt inſcripta lituris. ¶ Iſidorꝰ. Peri tes gemma uigra qͥdem exiſtit: ſed attrita digitos adu rit. ¶ Ex lapidario. Cui fuluus color eſt cui nomen ab igne pyrites. Se negat aſtringi pertractariqꝫ recuſat. Tangi vult leniter: pauidaqꝫ manu teneri. Nam preſſꝫ nimiū digitos ſtrīgentis adurit. ¶ Actor. de hoc pleni us dictū eſt ſuꝑius vbi actum eſt de lapidibꝰ inſigniori bus. ¶ XCII. ¶ De quirino et quanidro et radai et ranno Arnoldus. Uirinus eſt lapis qͥ reꝑitur in vpupe nidis. h̓ ſecretoꝝ ꝓditor in ſomno eſt: ⁊ fantaſias ar Quaīdros lapis a cerebro trahit̉ vulturis. valet contra quaſlibet cauſas nociuas. replet lacte mā millas. ¶ Radaym ⁊ donatides idem lapis eſt. nige atqꝫ trāſlucens. Inuenitur in capite galli maris. qn̄ d̓ tum eſt comedere formicis. Ideꝫ geſtatꝰ. vt dicitur. va let ad impetrādum quodlibet. Ranni al̓. rabri eſt ideꝫ ꝙ bolus armenicus et eſt lapis ſubrubeꝰ. Huiꝰ virtus eſt cōſtrictiua ſanguīs dyſenterie menſtruorūqꝫ. XIIIII. ¶ De ſaphiro ¶ Iſidorus Aphirus lapis eſt ceruleꝰ cū purpura: hn̄s pul ueres aureos ſparſos. optimꝰ apud medos: n̄ quā tn̄ ꝑlucidꝰ. ¶ Helinādus vbi ſupͣ. Saphi rus circa ſirtas libicas inueītur: fluctibꝰ expulſꝰ a ven to: mixtus arenis: celo ſereno ſimilis. ſed viſum nō trāi mittit. Caſte portari vult. gemmaqꝫ gemmaꝝ dicitur. ⁊ lapis ſanctꝰ ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Saphirꝰ em̄ aureis col lucet pūctis. Ceteꝝ inutiles ſculpture criſtallinis inte ueīentibus centris. q̄ ſunt ex his cianei alias. reſani. co lores mares exiſtīantur. ¶ Arnoldꝰ. eſt gēma fulgen ⁊ vt celi puritas flamā. optimꝰ eſt ſaphirꝰ denſus et nō trāſlucens. Hūc indica regio mittit. Aliud vero gen dant ſirtes. hic lapis hoīem reddit caſtū. et firmat ī bo nis animuꝫ. Mitēs ⁊ huīles facit. ⁊ magicis artibꝰ de ſeruit. ¶ Gloſa ſuꝑ apocalipſim. Saphirꝰ ſereno celo ſimilis eſt. qui radiis ſolis ꝑcuſſꝰ ardentem emittit ful gorem ¶ Ex libro d̓ natura rerꝝ. Saphirꝰ ſereno colo re celo aſſimilatur. Nūqͣ tn̄ quantūcumqꝫ purꝰ ſit ima ginem in ſe. vt ſpeculū. oſtendit. dicitur aūt optimꝰ eſſe cōtra fraudes: ⁊ cōtra inuidiā ⁊ terrores ad pacem qn̄ qꝫ gratioſꝰ eſt. Sed oportꝫ vt ille qui portat ſummo ſtu dio caſtitatem ẜuet. orientales ſaphiri ſūt optimi: max me hi qui vehementer ſplendent colore ceruleo. ⁊ quaſi nubeculas hn̄t in ſuꝑficie coloris denſioris. Sūt et qui dam orientales ſaphiri: qͥ lapidem rubith admixtū hn̄t hii quo inter ceteros cariores ſūt: ⁊ virtute potentes. ¶ Ex lapidario. Saphiri ſpecies digitis aptiſſima re gum. Egregiū fulgens puroqꝫ ſimillima celo. Uilior e nullo virtutibꝰ atqꝫ decore. Hic et ſirtites lapis eſt plie riſqꝫ vocatus. Ꝙ circa ſyrtes libicis ꝑmixtus arenis Fluctibꝰ expulſus feruente freto reꝑitur. Ille ſed opti mus eſt quem tellꝰ media gignit. Qui tn̄ aſſeritur nub quā trāſmittere viſum. Quem natura potens tato d̓n̄a uit honore. Ut ſacra ⁊ merito gemmaꝝ gemna vocet Et qͥ portat eū nec vlla fraude necatur. Inuidia ſuꝑat Liber Nonus nullo terrore mouetur. Hic lapis. vt ꝑhibent. educꝫ car cere vinctos. Obſtructaſqꝫ fores ac vincula tacta reſol uit. Fertur et ad pacem bonꝰ eſſe conciliādam. Et pluſ ꝙͣ reliquas amat hanc nigromātia. Gemmā vt diuina queant per eam reſpōſa mereri. C XIIIIII. ¶ De virtute ipſius in medicine remedio. ¶ Diaſcorides. Aphirus lapis eſt qui et orinicꝰ dicitur corꝑa p̄bet integra boniqꝫ coloris. Torſiones vētriſ cum lacte potatus curat: et omnia vlcera cū lac te ſanat. ¶ Areſtotiles. Saphirus poſitꝰ ſuꝑ algid. i. arteriam calorem mitigat. et dū ponitur ſuꝑ corpꝰ ho minis malam ſuſpicioneꝫ auffert. atqꝫ a turbatōe libe rat. ¶ Arnoldus. Saphirus corpꝰ vegetat: et integra meubra cōſeruat. Curat doloreꝫ frōtis: ſudoreꝫ reſtrin git. ¶ Ex libro de natura reꝝ: Saphirꝰ morbum illum horribilem fugat: qui vulgariter dicitur noli me tāgere Sed poſt fugatōeꝫ dicitur viciari colore. Membra ge ſtantiū ſe vegetat et cōfortat: tumores ſedat. vlcera ſa nat. ¶ Ex lapidario. Hic corpꝰ vegetat. cōſeruat et in tegra membra. Corporis etiam morbis lapis iſte mede tur. Scilicꝫ ardorem refrigerat interioreꝫ. Sudorē ſtrī git nimio forrente fluentem. Contritꝰ lacte ſuꝑillitꝰ vl̓ cera ſanat. Tollit ex oculis ſordes et fronte doloreꝫ. Et viciis līgue ſimili ratōne medetur. Sed qui geſtat eum caſtiſſimus eſſe iubetur: ¶ XcV. ¶ De ſagda et ſandaſiro ¶ Iſidorus. Agda ē gēma praſmi coloris apd̓ caldeos. cuiꝰ tanta vis eſt: vt ꝑmeantes naues ē ꝓfundo pe tat: et carinis ita tenaciter adhereat: vt niſi ab raſa parte ligni vix ſeparetur. ¶ Ex lapidario. Diffici les gemmas ſuꝑ om̄es mari reꝑtus. Numꝙͣ ſciretur ni ſi ſe darꝫ inuenienda. in medio ſiqͥdem natus lapis iſte ꝓfundo. Naues incautas petit eregione meanteſ. Et p̄ lambentibꝰ tabulis herendo carine. Ad portum trahi tur maris: ignaris data nautis. Eſt auteꝫ morſu tabule ſic fixa tenaci. Ꝙ nequit abraſa ligni ſine ꝑte reuelli Huic praſinus color. regio chaldaica tellus. ¶ Iſidorꝰ Sandaſirus naſcitur in indis loco eiuſdeꝫ nomīs. Spe cies eius eſt qd̓ velut intra lucidū ignē intus auree gu te fulgent. Cōſtat inter omnes. quatum ſtellaꝝ accedat numero: tanto et p̄ciū accedere. ¶ Plinius. Sādaſtros anthraciti cognata eſt ex gemmis ardentibus: quaꝫ ali qui garamātiten vocant. Naſcitur in india loco eiuſdē nominis. Gignitur et in arabiā ad meridiem verſa Cō mendatō ſūma ꝙ velut in tranſlucido igniſ. intꝰ ſtellan tes tranſfulgent auree gutte: ſemꝑ in corꝑe: nūꝙͣ ī cute Accedit religio a ſideꝝ cognatōne ab inſpectoribꝰ nar rata. quia fere ſtellaꝝ hyatuꝫ numero et diſpoſitōe ſtel lantur. ⁊ ab hoc a caldeis in cerimoniis eſt habita. Ma res diſtinguit auſteritas quodam vigore appoſita tīg ueſcens. Indice quidem viſus habetare dicūtur. Bla dior femineis eſt flama: alliciēs magis ꝙͣ accēdēs. Sūt qui arabicas indicis p̄ferant. Numide qͣꝫ chriſolito ſi miles illas dicūt. Iſmenias vero negat poliri ſādaſtroſ ꝓpter temeritatem. et ob id magno venere Sunt qui et ſandaſira vocent Affert erroreꝫ aliquando nominis ſi militudo. Sandaſer Nicander Sandeſerion vocauit Alii ſande rezon. Quidam aūt habent ſādaſtron. ⁊ illaꝫ ſandareſon in india naſcentē nomen loci cuſtodientem malicoloriā vt olei viridis: oībꝰ improbatā ¶ XCVI ¶ De ſardio. ¶ Iſidorus. Ardius gemma ſic dicitur: eo ꝙ a ſardis pͥmū reꝑta ſit. hec rubrum habet coloreꝫ marmoribꝰ p̄ſtans. ſed inter gemmas viliſſima. Inuenitur aut plurimis locis in officinis lapidum herens in ſaxo cordis modo. ¶ Arnoldus. Sardius eſt gemma rubei clariqꝫ coloris. et ſunt eius quinqꝫ ſpecies. ſed hic vtili or eſt alijs. Gaudium accendit: timorem pellit. audaces reddit. et mentem exacuit. Eoqꝫ pn̄te lapis onix nō po teſt nocere. ¶ Plinius. Sarda quoqꝫ ex gēmis ardētibꝰ eſt viliſſima: que nomen cū ſordonice cōmunicat. Ip̄a ē vulgaris gemma. pͥmūqꝫ ſardibus reꝑta. Sed laudatiſ ſima circa babiloniā: cum lapidicine quedaꝫ aperirētur inuenta eſt. herens in ſaxi corde. hocqꝫ modo metallum apud ꝑſas defeciſſe traditur. ſꝫ cōpluribus alijs locis ī ueniuntur. vt in epyro et aſſo. In india trium generum inuenitur .ſ. rubeum et quod demiū vocant a pīguedine Tercium qͦqꝫ quod argenteis bracteis ſublinitur. plu cent indice. craſſiores ſunt arabice. Eirca leucadiaꝫ epy ri quoqꝫ inueniuntur. et circa egiptuꝫ qͣꝫ bractea aurea ſublinuntur. In his aūt mares excitatius fulgent. femi ne vero pinguiores ſunt et craſſiꝰ nitent. Nec alia gem ma fuit apud autiquos. vſu frequētior. Hac certe apud menandrum et philomenen ſuꝑbiūt fabule. nec vlla eſt ex tranſlucentibꝰ: que tardius humore ſuffuſo hebetet̉: oleoqꝫ magis ꝙͣ alio liquore dānātur ex his melle: et va lidius teſtacee. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Sardiꝰ ru bei coloris eſt: ſed acri vt rubea terra. hic ſāguineū flux um reſtringit. et eſt idem qd̓ lapis corneliꝰ de quo dictū eſt ſuperiꝰ. vt dicit gloſa ſuꝑ exodum. ¶ XAVII. ¶ De ſardonice. ¶ Iſidorus. Ardonix gemma: ex duoruꝫ noīm ſocietate vo cata eſt. Eſt eniꝫ ex onicis candore ⁊ ſardo. Cō ſtat autē ex tribꝰ coloribus ſubterius nigro: me dio candido: ſuperiꝰ mineo. hec ſola in ſignando nichil cere auellit. Reperitur aūt apud indos et arabes. dete cta torrentibus. Genera eiꝰ ſunt quinqꝫ. ¶ Helinādꝰ Sardonix optimus eſt ad ſigilla quia nichil cere tenet. ¶ Arnoldus. Sardoniceus lapis eſt: cuiuſ color eſt ni ger et albus ac rubeus. ſed magis ſuꝑeminet rubeꝰ ⁊ qͥ colores hos habet magis diſtinctos: laudabilior eſt ⁊ qͥ denſior eſt. Quinqꝫ ſunt eiꝰ ſpecies. inter quaſ hic magꝭ vtilis eſt. Trāſmittitur in arabia ⁊ india. luxuriā depel lit: hominemqꝫ caſtum et pudicum reddit. ¶ Plinius. Sardonices olim: vt ex ipſo noīe apparet: intelligeban tur candore in ſarda. hoc eſt velut carnibꝰ vngue hoīs impoſito. et vtroqꝫ tranſlucido. Ceperuntqꝫ pluribꝰ he gēme coloribꝰ intelligi: radice nigra vel ceruleum imitā te ⁊ vngue creditū em̄ candido pingui. nec ſine quadaꝫ ſpecie purpure caudore in minium tranſeunte. Haſ īdiſ non habitas in honore zenothenis ſcribit. tante aliaſ magnitudinis: vt inde capulos factitarent. Etem̄ ꝯſtat ibi torrentibꝰ detegi. placuiſſe aūt in initio noſtro orbe qm̄ ſole ꝓpe gemmaꝝ ſculpte ceraꝫ nō aufferrent. Per ſuaſimus de inde et indis: vt ip̄i quoqꝫ gauderent his. vtiturqꝫ ꝑforatis vtiqꝫ vulgus tm̄ in collo. Et hoc eſt ī dicaꝝ argumentuꝫ. Arabice excellūt ꝓpe lucido circuli candore: atqꝫ non gracili: nec in receſſu gēme vl̓ ī d̓iectu renitēte. ſꝫ in ip̄is vmbonibꝰ nitente. p̄terea ſubſtrato nigerrimi coloris. Et hoc in indicis cereum: aut corneū inuenitur: etiam circuli albi. quedamqꝫ in his arcꝰ cele ſtis eſt anhelatō. Suꝑficies autem locuſtaꝝ maris cru ſtis rubentior. Iam em̄ mellee vl̓ feculente: hoc em̄ nom̄ eſt vicio: imꝓbantur. Et ſi zona alba fundat ſe. nō colli gat. Simili mō ſi ex alio colore ī ſe admittat aliqͥd enor miter. Nichil aūt ī ſua ſede ab alieno interpellari vl̓ in terpolari placet. ¶ Areſtotileſ. Sardonix cōtrariatur malis oꝑatōnibꝰ onicis: quādiu vicinatur ei. ¶ Ex li. d̓ natura reꝝ. Sardonix ex duobꝰ lapidibus naturaliter factus eſt. in ꝑte rubeus ex lapide ſardio. in ꝑte vero al bus: et in ꝑte niger. qui duo colores ſūt ex parte onicis. Habet aut ſpeciem pulcerrimā: vbi colores ꝑmixti fue rint. Sed nullam virtuteꝫ habere dicitur. niſi qm̄ et ſar dius .ſ. ꝙ ip̄o pn̄te lapis onix nocere non poteſt. Neſcit auteꝫ cōuellere cerā ⁊ eū qui hūc portat oportet eē pri dentem et humilem. ¶ XUVIII. ¶ De ſilenite atqꝫ ſirtite. ¶ Iſidorus. Liber Nonus Ilenites gēma: tranſlucꝫ candido melleoqꝫ ful gore: cōtinens ymaginem lune. Quā iuxta cur ſum ip̄ius aſtri ꝑhibent in dies ſingl̓os minui ⁊ augeri. Naſcitur in ꝑſia. ¶ Arnoldus. Silenites eſt gēma ꝑſidis: cuius color eſt: vt iaſpidis. lunares motus ſe ruat. geſtatuſqꝫ languentes ac debiles curat ¶ Ex li bro d̓ natura reꝝ. Silenites lapis ē colore pulcro: max ime albo: rubeo: vario: purpureo: quē portat īdie teſtu do. Hoꝝ quoddā genus eſt: qd̓ viret vt herba. hunc qui portat in ore. fertur diuinare futura. Igue nūꝙͣ frangi tur. Inter diſſidētes amorē recōciliat. pthiſicos curat. ¶ Actor. Iſtā duo vocabula gēmaꝝ celonites ⁊ ſileni tes vidētur cōfundi: ⁊ vnuꝫ pro alio ſumi: ac vicio ſcrip toꝝ alterutrū corrūpi. Nam eadē ex parte hic dicūtur de ſilenite: que ſuꝑius dicta ſunt de celonite. ¶ Ex lapi dario. Non ſic ſilenitē fas eſt omnino ſilere. Qui velut herba virens ⁊ iaſpidis emula gēma. Lunares motꝰ ⁊ menſtrua temꝑe ſeruat. Creſcit eī creſcente luna. minor qꝫ minuit Efficitur: tāꝙͣ celeſtibꝰ anxia damnis. Idcir co ſanctꝰ lapis a pleriſqꝫ vocatur. dicitur eſſe potēs ad cōciliandū. languores lenit ptyſicoſqꝫ iuuare putatur. Toto geſtatꝰ creſcētis temꝑe lune. nec minus et toto ꝑ detrimenta fluentis. Effectꝰ miros ⁊ cōmoda plurima p̄ſtat. ¶ Iſidorꝰ. Sirtites gēma eſt: ſic vocata: qm̄ in li tore ſyrtiū in ꝑte lucanie primuꝫ eſt inuenta. huiꝰ color eſt croceus: cōtinens intꝰ ſtellas languidas ⁊ ſub nubi lo renitētes. ¶ Actor. Sirtites appellatur ⁊ ſaphirus ſicut ex lapidario iam dictū eſt ſuꝑius. XIIIX. ¶ De ſmaragdo Maragͣdꝰ omniū gēmaꝝ virentiū habet prīci patum. cui veteres poſt margaritas ⁊ vniones terciā tribuūt dignitatē. Bicitur āt ſmaragd animia viriditate qꝛ omne ſatis viride ſmaragdū dic it̉ Nullis eī gēmis vel herbis maior ꝙͣ huic auſteritas ē Nam herbas virentes ac frōdes exuꝑat. Sculpētibus quoqꝫ gēmas nulla gratior oculoꝝ refectio eſt. Solo eī cōtuitu implet oculos. nec ſaciat. p̄terea longinquo am plificatur viſu: inficiens circa ſe viriditate reꝑcuſſū ae rem. Cuiꝰ corpus ſi extentū eſt ſicut ſpeculuꝫ ita imagi nes reddit. Nam nero ceſar gladiatoꝝ pugnas in ſma ragdo ſpectabat. ferūt ⁊ in cypro inſula. ī tumulo regu li hermie iuxta cetarias leoni marmoreo inditos ocl̓os ſmaragdinos ita radiātes in gurgitē. vt piſcatores ter riti refugerent. Smaragdi mero ⁊ viridi oleo ꝓficiunt: ꝙͣuis natura imbuātur. ¶ Solinꝰ. Smaragdis nihil iocūdius: nihil vtilius vident oculi. In pͥmis virent vl tra herbas aquaticas. deinde fatigatos obtuitus colo ris leuitate reficiūt. ⁊ quos alteriꝰ gemme fulgor retu derit: ſmaragdi recreant. Nec ob aliud placuit: vt non ſculpentur ne offenſum decꝰ imaginū laciniis corrum petur. ꝙͣꝙͣ qui verꝰ eſt difficiliter vulneretur. ꝓbantur hoc pacto: ſi aſpectꝰ tranſmittāt. ſi cum globoſi ſint ꝓxi ma ſibi inficiāt aere reꝑcuſſo. Aut cū cōcaui ſunt. īſpe ctantiū facies emulentur. qͥ nec vmbra nec lucernis nec ſole mutentur. Optimos tn̄ ſortiūtur ſitꝰ. quibꝰ planici es reſupīa eſt ⁊ extenta. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Auctor eſt iu ba ſmaragdū quē cholā vocant. In arabia edificioꝝ or namentis includi. ⁊ lapidem quem alabaſtriten vocant egyptii. Cōplures vero e ꝓximo laconicos in mōte tay geto erui. medicis ſimiles ⁊ alios ī ſicilia. Inſerit̉ ſma ragdis ⁊ que vocatur tanos ē ꝑſis veniens ē gemma in grate viridis ⁊ intꝰ ſordida. Itemqꝫ calcoſmaragdos a cypro: venis ereis turbida. Theofraſtꝰ in egyptioruꝫ ꝯmentariis reꝑiri tradit eoꝝ regi a rege babilonio mi ſum ſmaragdū munere quatuor cubitoꝝ lōgitudīe: triū qꝫ latitudīe fuiſſe quoqꝫ apud eos in delubro iouis obe liſcum ē qͣtuor ſmaragdis quadragīta cubitoꝝ longitu dine latitudine vero in vna ꝑte quatuor. ⁊ duoꝝ in ꝑte altera. Se aūt ſcribente in tyro herculis templo pilam e ſmaragdo eſſe: niſi ſi potius pſeudo ſmaragdꝰ ſit. Nā ⁊ hoc genꝰ reꝑiri ⁊ inuentū eſſe in cypro ex dimidia pr ſmaragdū: ex dimidia iaſpidem: nondū humore in totū trāſfigurato. Appion etiā pliſtonices paulo ante reliqͥ ſcriptu: eſſe in labyrintho egipti coloſſeuꝫ ſerapine ſma ragdo. nouē cubitoꝝ ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ: Forma ſmaragdi optima eſt plana: quia dū ſtrata eſt: adumbra ¶ De ſmaragdi ſpeciebꝰ varijs. ¶ Iſidorus C. Maragdi genera ſunt. xii. ſed nobiliores ſchi tici. ſcd̓m locū tenent bactriani qͥ colligūtur in cōmiſſuris ſaxoꝝ. flante aquilone. Tūc em̄ tel lure deoperta: intermicat. qꝛ his ventis arene maxime mouentur. Tertiū egiptii qͥ reꝑiuntur circa copton opi dum. thebādis collibuſ excauatis. Reliqui in metallis erariis inueniūtur. ſed vicioſi. Nam aut eri vl̓ plumbo vel capillamentis vel ſali ſimiles notas habēt Smarag di vt dictū eſt optimos ſortiūtur ſitꝰ quibꝰ planicies re ſupina eſt ⁊ extenta. vicioſi eoꝝ habent intrinfecꝰ quaſ dam ſordes plūbo vel lapillamentis: vel ſali: ſimiles. la uātur auſtero mero. ſed viridi ꝓficiūt oleo. p̄cipuus eſt honor ſchiticis. ⁊ ſchitie quidem terre locupletes ſunt: inhabitabiles tn̄. Nam cū auro ⁊ gemmis affluant gri phes vniuerſa tenent alites ferociſſimi: ⁊ vltra omnen rabieꝫ deſeuientes. quoꝝ obſiſtente īmanitate. aduenis acceſſus rarus eſt. viſos quippe decerpūt. velut genit ad plectendū auaricie temeritatem. Cum his arimaſpi gens monocula dimicāt. vt lapides intercipiant ¶ Ar noldus. Smaragdꝰ lapis eſt viridiſſimi coloris: cuius ſpecies ſunt. xii. ſcꝫ ſchitici britanici. iulaici. et qͥ naſcū tur in venis eriſ: ⁊ maculoſi ⁊ calcidonii. melioreſqꝫ ſūt ſchitici qui de griphibꝰ eripiūtur. ⁊ quos viſꝰ penetra eorūqꝫ luce aer tīgitur ⁊ quos nec lux nec vmbra obſcu rat ⁊ quoꝝ forma eſt plana ⁊ ꝯcaua. hic opꝰ auget ⁊ in cauſis verba ꝑſuaſoria prebet. ¶ U ¶ De eodem ¶ Plinius. Maragdoꝝ nobiliſſimi ſūt ſchitici. deinde ba ctriani. tercio egiptii. por ro genera quedāl me tallis inueniūtur erariis. Quaꝓpt̓ ex his egit tii principatū obtinent dos eoꝝ in colore liquido nec di luto. hic colorem expellit: ⁊ aciem recipit. ſed ⁊ vicia de monſtrari oportꝫ reꝑta. oīm quidem eadem ſūt. quedaꝫ tn̄ nationū peculiaria ſicut in hoīe. Ciprii varie glauci magiſqꝫ ac minꝰ in eodem ſmaragdo alijs ꝑtibus teno reꝫ illū ſchitice auſteritatis nō ſemꝑ cuſtodiūt. Adhuc̄ qͥbuſdam intercurrit vmbra ſurduſqꝫ fit color qͥ imp batur etiā dilutior. huicqꝫ genera diſtīguūtur. Et ſunt aliqui obſcuri: qͥ vocātur ceci. Alii vero denſi: nec ē liqͥ do tranſlucidi. Quidā varia nubecula improbati aliud eſt hoc ꝙͣ vmbra. Nubecula ſiqͥdem albicātis viciū eſt cū viridis aſpectus nō ꝑtranſit. ſed aut intus occurrit: aut in fine viſum candor excipit. hec coloris vicia: iſta corꝑis capillamentū ſal: plumbago. Ab his ethyopic laudātur acriter virides. ſed nō facile puri aut concolo res. ¶ Democritꝰ in hoc genere ponit hermieos. ac ꝑ ſicos. Illos quidem pīguiter extumeſcentes. ꝑſicos ve ro trāſlucidos ſed nō iocūdi tenoris. Implere viſu que non admittāt. Feliū pantherarūqꝫ oculis ſimiles. Ie qꝫ ⁊ illos radiare: nec ꝑſpici. Eoſdem hebetari in ſole in vmbra refulgere: ⁊ longius ꝙͣ ceteros nitere. Omii um hoꝝ viciū eſt ꝙ felis colorem aut aeris hn̄t. In ſole dilucidi quideꝫ ac liqͥdi: ſed nō virides. hec vicia ī athi cis maxīe in argentariis metallis reꝑtis ſentiūtur ī ſo coqui thyritos vocatur: ſemꝑ minus pingues: et ē idii gīquo ſpecioſiores. frequens ⁊ his plūbago. hoc eſt vt in ſole videātur plumbei. Illud aūt eſt peculiare: ꝙ qui dam ex his ſeneſcūt. paulatim euanida viriditate: ac ſe le ledūtur. poſt hos medici plurimū hn̄t varietatis iter dum ⁊ e ſaphiro. Hii fluctuoſi ſunt ac rerum imagines Liber Nonus complexi: vt. verbi gratia. papaueꝝ aut auiuꝫ pinnarū qꝫ vel catuloꝝ ac ſimiliū. Qui tn̄ virides naſcūtur quo niā meliores fiunt oleo. nec eſt alioꝝ amplior magniti do. Carcedonii. neſcio an in totū exoleuerint poſtꝙͣ me talla eris ibi defecerūt: ſemper tn̄ fuere vileſ nimiumqꝫ fragiles colore incerti. ⁊ virentiū in caudis pauonū: co ſumbarūqꝫ in collo plumis ſimiles: ad inclinationē ma tis ac minꝰ lucidi. venoſi quidē ac ſquamoſi. ¶. AII. ¶ De ſmaragdi virtute in medicinis. Diaſcorides. Maragdꝰ collo ſuſpenſꝰ hemitricheum ⁊ mor bum caducū curat. viſumqꝫ debilem cōfortat. ⁊ oculos illeſos ꝯſeruat. laſciuos motus cōpeſ cit. memoriāqꝫ reddit. ⁊ ꝯtra demoniacas illuſiones va let. ac tempeſtatem auertit. ¶ Areſtotiles. Lapis ſma ragdus viſum ſanat: ⁊ ſi ponātur ad epilentici caput iu uat: ſi ſuꝑ arteriam calorem eiꝰ temꝑat. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Smaragdꝰ ſi reuerēter portetur morbū ca ducum fugat ⁊ morbū qui hemitricheus vocatur. viſuꝫ eriā refocillat. ⁊ oculos purgat. Qui viuo ablutus: vel oleo punctus: hoīem gratū etiaꝫ verbis facit. libidinis quoqꝫ motꝰ compeſcit. fertur etiā diuicias augere: per uaſionem in omni negocio facere. ⁊ facundiam parare. ¶ Ex lapidario. Omne virens ſuꝑat forma viriditate maragdꝰ. Lucidus atqꝫ virens: lenis ⁊ leu ſſimis ille. Ardet aqua lotus: reſtinguitur vnctus oliuo. Prodeſt geſtatꝰ tumidis intercute lympha: Et dilutꝰ aqua den tes firmat labe factos. Per ſuffumigiū ml̓ieri mēſtrua reddit. Accenſꝰ prodeſt fumi nidore caducis. Effugat imites ſimili ratione chelindros. Idem de monibꝰ ꝯtra rius eſſe videtur. Euerſos ventres iuuat et p̄cordia ſa nat. Uincit preſtigias: ⁊ carmina dura reſoluit. Et ſolꝫ vt phibent. dep̄hendere virginitateꝫ. Pregnans potet aquā triduo qua merſꝰ habetur. Quo vexabatur fūdit cito libera ꝑtum ¶ De ſolis gēma et ſuccino. ¶ Iſidorus. ¶III. Olis gema eſt cadida. Que nomē ex hoc trax it: ꝙ ad ſpeciē ſolis in orbem fulgentes radios ſpargit. ¶ Succinus quē greci electron vocāt fului cereiqꝫ coloris: fertur arboris ſuccꝰ eſſe: ⁊ ob hoc hic ſic appellatus. Cōſtat aūt eum nō eſſe populi ſucci vt phetontis fabula dicit: ſed pine arboris. Nam accen ſus tede nitore flagrat. Naſcitur aūt in inſulis oceaui occidentalis: ſicut gūmi. denſat̉qꝫ vt criſtallū rigore vl̓ temꝑe. Ex ea fiūt decoris gratia agreſtiū monilia feīa rum. vocari aūt a quibuſdā dicitur arpaga: eo ꝙ attri tu digitoꝝ accepta caloris aīma: folia paleaſqꝫ et veſti um fimbrias rapiat. ſicut magnes ferrū. Quocunqꝫ au tem mō libeat tīgitur. Nam anchuſe radice: ꝯchilioqꝫ inficitur. ¶ Ambroſiꝰ in exameron libro. iii. Clementē licet eſſe ſermonē. ꝙ electrū lacrima virgulti ſit: ⁊ in tan te materie ſoliditatē lacrima dureſcat. nec leuibꝰ aſtru itur id teſtimoniis. qm̄ folia aut ſurculorū minutiſſime portiones: aut exigua quedā animātia: in electris ſepe reꝑiantur: que videtur cū adhuc mollior eſſet recepiſſe. ⁊ ſolid ata tenuiſſe. ¶ Solinus. Succinū vn̄ pͥmum naſ citur ē corticoſum: deinde incoctuꝫ adipe lactētis ſuis expolitur ad quē videmus nitoreꝫ. Amellū dicitur pha lernum: de ſimilitudīe vini aut mellis. In aperto eſt ꝙ folia rapiat: ꝙ paleas trahat. Ꝙ vero medeatur ml̓tiſ vitaliū incōmodis: medentiū docuit diſciplīa. ¶¶ AIII Opiniones falſe de ſuccini origīe ¶ Plinius Uccini ꝓximum obtinuerūt locuꝫ in deliciis fe minaꝝ plurimi dixerūt poete. Eſchilus: philox enus. Nicāder: Euripedes et ſatirus phetōtiſ icti fulmine ſorores fletu mutatas in arbores populos lacrimis electrū annis om̄ibus fundere iuxta eridanuꝫ amne: quem padum vocamꝰ. Et electrū hinc appellatu quia ſol elyos alias. electros eſt vocatus. Quod falſuꝫ eſſe teſtimonio patet ytalie. Modeſtiores eque falſum ꝓdidere ſcꝫ in extremis adriatici ſinus inuiis rupibus arbores ſtare. que ortu canis hāc gēmam effunderent. Theofraſtus in liguria dixit effodi. phetontē in ethio pia hāmonis obiſſe: ob id delubꝝ ibi eſſe atqꝫ oraculu ꝫ et in eo oraculo hāmonis electrū gigni. Philemon et i am dicit eſſe foſſile: et in ſchitia erui duobꝰ locis vno .ſ. in loco candidū atqꝫ cerei coloris qd̓ vocaretur electrū Alio ī loco fuluū quod appellaretur ſubalternicū. Ter cium quoqꝫ demonſtratꝰ vocat lyncurion: fieriqꝫ ex vri na lincū beſtiaꝝ: e maribꝰ quidem fuluū et igneuꝫ. E fe minis autem lāguidius atqꝫ candidum. Alij dixere lā guriū. In ytalia qͥppe lāgurias beſtias eſſe: zenothenis eaſdem langas vocat: et circa padum his vitā aſſignat Sudmes arborem que gignat in liguria. In eadeꝫ ſen tentia et metrodorꝰ fuit. Sotacꝰ credit ī britānia arbo ribꝰ effluere. quas electridas vocauit pitheas gotombꝰ germanie gēti accolis eſtuariū metonomō noīe ab oce āno ſpacio ſtadioꝝ ſex miliū. Ab hoc diei nauigatione inſulam ab eſſe abaluꝫ: Illo vere fluctibꝰ aduehi. Et eſ ſe cōcreti maris purgamentū. Incolas pro ligno ad ig nem eo vti. ꝓximiſqꝫ tentoniis vendere. hinc et thimeꝰ credidit: ſed inſulam baſiliam vocauit. philemon nega uit flamam ab electro reddi. Nicias ſolis radioꝝ ſuccū intelligi voluit. hos circa occaſum credit vehem̄tiores in terrā actos: pignem ſudorem in ea ꝑte oceani relīque re. Deinde eſtibus in litora germanoꝝ eici. In egipto quoqꝫ ſimili mō naſci: et ſacal vocari. In ſyria femīas inde verticillos facere. et harpaga vocare: qꝛ veſtiuꝫ fī brias rapiat et paleas foliaqꝫ. Theofraſtꝰ oceano id ex eſtuante. ad pyrenei ꝓmontorium eici Aſarubas tra dit iuxta athlanticū mare eſſe lacū cephiſida queꝫ mau ri vocant electrū. hunc ſole excalefactū. e limo dare flui tans electꝝ. Sophocles tragicꝰ poeta vltra indiam fie ri dixit e lacrimis meleagridum auiū meleagrū deflen tium. Multa quidem poete tradunt eq̄ fabuloſa: ſꝫ hoc in ea re que quotidie inuehatur: et abundet. Et hoc mē dacium coarguat ſerio quēꝙͣ dixiſſe: ſumma hoīm con temptō eſt: et mendacioꝝ eſt impunitas intolerāda. ¶ AV. ¶ De certa ipſius origīe ac proprietate. Uccinum itaqꝫ certum eſt in inſuliſ ſeptentrio nalis oceani gigni. et a germanis gleſſum ap pellari. Itaqꝫ et a noſtris inſulaꝝ vnam ob id gleſſariam appellatam. Naſcitur autem defluente me dulla in arboribus pinei generis: vt gumni in ceraſis. Erumpit humoris abundātia: denſatur rigore vl̓ tem pore aut mari. cum vero intumeſcens eſtus rapuit ex ī ſulis. Certe in litora expellitur. ita volubile vt pendere atqꝫ in vado ꝯſidere videatur. Quod arboris priſci no ſtri crediderunt eſſe ſuccum: ob id appellātes ſuccinum Pinee auteꝫ arboris eſſe: indicō eſt pineꝰ ī atritu odor Et ꝙ accenſe tede mō ac nitore fragret. hodieqꝫ tran padanaꝝ feminis agreſtibꝰ moniliū vice ſuccina geſtā tibus maxime gratia decoris eſt. Ac medicine: qꝛ tōſil lis creditur reſiſtere: fauciūqꝫ viciis: vario aquaruꝫ ge nere iuxta illos guttura vicīaſqꝫ carnes infeſtāte. Naſ ci et in india certū eſt. Archelaꝰ qui regnauit ī capado cia: illinc cortice pineo inherēte tradit aduehi rude atqꝫ poliri lacte incoctum. et liquidū pͥmo diſtillare. argum̄ to ſunt quedā intus trāſlucētia. vt formice aut culices lacerteqꝫ quaſ muſteo nō eſt dubiū adheſiſſe: et induru iſſe. Cum aūt plura ſunt etꝰ genera: preſtantiſſimi ſunt odoris cādida Sed nec p̄cium eſt his neqꝫ tetris. Ma ior autoritas eſt fuluis. Ex his etiā amplior trāſlucēti bus eſt. p̄terꝙͣ ſi nimio ardore flagrent: imaginemqꝫ ig neam ineſſe nō ignem placet. Summa laus eſt falerniſ a vini colore ſic dictis. molli fulgore ꝑſpicuis. Sunt ī quibus et decocti mellis lenitas placet. Quocunqꝫ mo Liber Nonus tingi libeat edoꝝ ſepo ⁊ anchuſe radice. inficiūtur etiā conchilio. Ceteꝝ attritu digitoꝝ accepta vicaloris: at trahūt in ſe paleas foliaqꝫ arida. et huiuſmōi videlicet leuia. vt ferrū magnes lapis. Ramenta quoqꝫ ſuccini oleo addito: flagrat dilucidius atqꝫ diutiꝰ ꝙͣ lini medul la in om̄ibus deniqꝫ alijs vitiis vſꝰ placet aut oſtenta tio. In ſuccinis deliciaꝝ ꝯſciētia tm̄ modo. vſus tn̄ ſuc ciuoꝝ in medicina reꝑitur aliquis. ſed nō ob hoc placēt feminis. Infantibꝰ adalligari ꝓdeſt amuleti ratōe. Ca liſtratus ⁊ etati cuicūqꝫ cōtra limphationes tradit pro deſſe vrine difficultatibꝰ valet potum atqꝫ adalligatū. hic ⁊ differentiā nouam attulit. appellādo cryſelectruꝫ quaſi coloris aurei ⁊ matutino aſpectꝰ grauiſſimi. Ra paciſſimū igniū: ⁊ ſi iuxta fuerit celerrīe ardeſcēs. Suc cini ex gēmis q̄ tranſlucide ſunt adulterādi magnū ha bent locū. ametiſtis maxime: cū omni. vt diximꝰ. tin uantur colore ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ: Succinꝰ eſt gē ma: q̄ vulgariter appellatur lambra. hic crocei coloris ē ⁊ vt vitrū aliquādo tranſlucet. Caſtitatem portātibus cōferre dicitur. ſumꝰ eius iuuat ꝑturientes ⁊ fugat ſer pentes. pͥma quidem gutta q̄ de arbore pino fluit: pura ⁊ lucida eſt. ⁊ hec eſt illa que in eſtate calida ꝓſilit. Reli quo vero tꝑe fluens obſcura eſt ⁊ immūda. ¶. ¶VI. ¶ De tegolito et topaſio et turcōi. ¶ Solinꝰ Egolithꝰ eſt lapis oliue nucleo ſimilis. Sper nitur cū videtur: ſed vim alioꝝ vincit bonis re mediis. Solutꝰ quippe hauſtꝰ pulſis calculis: renū dolorem ac veſice leuat ¶ Iſidorus. Tapazion ē lapis ex virenti genere: omniqꝫ reſplendens colore. In uenta eſt primū in arabie inſula: in qua trogodite p̄do nes fame ⁊ tempeſtate feſſi: cū herbaꝝ radices effode rent: eam inuenerūt. Scribit em̄ pliniꝰ hanc gēmaꝫ tan te reꝑte magnitudīs: vt ex eo ptholomeꝰ philadelphuſ ſtatua faceret quatuor cubitoꝝ. Eſt aūt ampliſſima gē maꝝ. Eadeꝫ ſola nobiliū limam ſentit. Benere eiꝰ duo ſunt. ¶ Pliniꝰ. Egregia topacio gloria eſt ſuo virenti genere ⁊ cū reꝑta eſt om̄ibus p̄lata Iuba topacion ali as topazion inſulaꝫ in rubro mari cōtinēte ſtadiis. ccc. abeſſe tradit: nebuloſam: ⁊ ideo ſepe a nauigātibꝰ quēſi tam ⁊ ex ea cauſa nomen accepiſſe. Topazon em̄ trogo ditaꝝ līgua ſignificatōem habet querendi. Ex hac pri mū importatā Beronice regine q̄ fuit mater ſequentis ptholomei a philemōe p̄fecto regis ac mire placuiſſe. et inde factaꝫ ſtatuam arſinoe ptholomei philadelphi vx ori quatuor cubitoꝝ: ſacratam delubro qd̓ aureū cogno mīabatur. recētiſſimi autores ⁊ circa quoddā thebaidiſ alabaſtre opidum naſci dicūt: duoqꝫ ip̄ius genera faci unt. videlicet praſo idem atqꝫ chriſopteꝝ criſopraſio ſi milem. eiꝰ enim ſimilitudo tota ad ſuccū porri dirigit̉. Sola nobiliū limam ſentit. cetere ſaxo ⁊ cōte poliuntur hec ⁊ vſu atteritur ¶ Gloſa ſuꝑ apocalipſim. Topaziꝰ quo rarior eo p̄cioſior. ⁊ habet duos colores ex auro et etherea claritate. Maxīe lucens cū ſolis ſplendore tan gitur. ſuꝑans oīm gēmaꝝ claritates in aſpectuꝫ ſuum ſingl̓ariter ꝓuocans aſpicientes. quē ſi polis obſcuras: ſi nature relinqͥs clarior eſt. ⁊ nihil eſt eo cariꝰ regibꝰ in ter diuicias. ¶ Arnoldus. Topazion due ſunt ſpeciēs vnius color eſt auro ſimilis. Alteriꝰ clarior ē: magis te nuis. Naſcitur in arabia ⁊ in eiuſdem noīs inſula. valꝫ cōtra emorrōidas: ⁊ paſſionem lunaticā: iraꝫ ſedat ⁊ tri ſticiā. Cōtra noxios qͦqꝫ motꝰ: ac freneſim. ⁊ ꝯtra mor tem ſubitaneā valet. vndas feruētes ꝯpeſcit: eaſqꝫ bul lire ꝓhibet. ydolum extrinfecꝰ receptū repn̄tat: vt ī ſpe culo ꝯcauo vniuerſum. ¶ Areſtotiles. Topazion cum ponitur ſuꝑ hoīs vulnꝰ ceſſat fluxꝰ eius. eſt aūt illud ge nus. qd̓ ſi ſupra rem bulliētem ſuſpēditur: ceſſāt ampul le ip̄iꝰ. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Topazius ille cuius color auro ſimilis eſt. hic magis p̄cioſus eſt. Aliud aūt genꝰ eſt multo lucidiꝰ: ⁊ colore magis tenue: ſed deteriꝰ Hic lapis inter cetera que facit. dicitur etiā iram lup riamqꝫ reſtinguere. ¶ Arnoldꝰ. Turcōis eſt lapis cuiꝰ color eſt flauꝰ in albu vergens: a regione turcia dictus in qua naſcitur. Et eſt virtus eiꝰ viſum ꝯſeruare ſaluuꝫ etiā a nociuis extrinſecis caſibꝰ: dum eſt ſuꝑ ip̄m. hela ritatem quoqꝫ inducit. ¶ ¶VII. ¶ De varach venice ac vegētana et vnione Arach ſiue ſanguis draconis: eſt ſcd̓m areſtoti lem lapis. ſcd̓m medicos ſuccꝰ herbe rubentis ¶Acoloris. virtꝰ eius eſt ꝯtra quēlibet fluxū: ac p̄ci pue ſanguis. ⁊ ex eo atqꝫ argēto viuo algala fit. ¶ Ue nix eſt lapis armenicꝰ. qui eſt coloris ſubalbidi. hic valꝫ cōtra melācoliam. cōtra vitiū ſplenis. ⁊ epatis. et paſſi oneꝫ cardiacam ¶ Iſidorꝰ. Uegētana ytalica gemma eſt ab vegentanis reꝑ̄ta nigra facie albis intermicanti bꝰ notis ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. vnio lapis eſt in iſu la capue ſic dictꝰ. qꝛ virtute ⁊ nobilitate eſt vnicus. hic tante ꝯtinuitatis eſt. ꝙ nulla in eo patet venaꝝ vl̓ ſqua maꝝ diuiſio. ſꝫ planꝰ eſt ad modū glaciei. Naturaliter tn̄ aperit ſe cōtra rorem celi ip̄mqꝫ in ſe recipit: ⁊ cōtiuꝫ tanto temꝑe. quāto mulier fetuꝫ geſtat in vtero ſuo. Et tūc tandem illū rorem ꝑ tantā moram in lapidem iā cō uerſum emittit quaſi fetū ſuū. aluūqꝫ iteꝝ recludit. ꝙ nullū in eo patet diuiſionis veſtigiū. Uterus vero nūqͣ p̄dicto aperietur mō. In mane quidem eſt de ſuꝑ mare ibiqꝫ recipit celi rorem. deinde ad funduꝫ maris deſcen dit. ibiqꝫ receptū ⁊ in ſe rorem illū ꝯuertit in lapidem. ¶ Actor. Quia vero vnio idem eſt ꝙ margarita: vl̓ ſpe cies margarite: de hac dictū eſt pleniꝰ ſuꝑius vbi actū eſt de margaritaꝝ origīe ac ꝓprietate. ¶ Ex lapidario Tollitur e conchis ſpeciēs memoranda marinis. Unio dictꝰ ob hoc: ꝙ ab vno tollitur vnꝰ. Nec duo vel plures vnꝙͣ ſimul inueīuntur. Cuiꝰ ad ornatum: laudatur cau dida forma. Cū deceat veſtes. deceat cū nil minꝰ aurū. Conche temꝑibꝰ certis reſerātur hyantes. In celū pa tulum rores haurire ſuꝑnos. Ex quibꝰ orbiculi canden tes ꝯcipiūtur. De matutino fit clarior vnio rore. Ros veſptinus fetus ſolet edere fuſcos. Et iuuenes conche dant baccas cādidiores. Obſcurat fetꝰ conchaꝝ grādi or etas. Quāto rorantis fuerit plus aeris hauſtū. Tan to maiorem gignit cōceptio baccam. Ultra ſemiunceꝫ ſed creſcere nulla putatur. Ꝙ ſi celſa micēt tonitrū cō uerſa coruſca. Conche diffugiūt ſubita formidīe clauſe Sic intercepta conceptio deperit hauſtū. Et fit aborti uum qd̓ ceperat inde creari. Inſignes baccas. p̄da ma ris india gignit. Gignit ⁊ inſignes antiqͣ britania bac ¶ MIII. De iri et zimeniellazuri et zignite. Iſido. cas. Ris apud arabiam naſcitur ī mari rubro colo ris criſtallini. ſexangulata dicta ex argumento yris. Nam ſub tecto ꝑcuſſa ſole: ſpecies ⁊ colo res celeſtis arcus in ꝓximos parietes imitatur ¶ Plin us. Proximū ceraunie nomen habet yris que in quad effoditur inſula rubri maris que diſtāt a beronice vrbe lx. milia paſſuū cetera ſui ꝑte criſtallꝰ. Itaqꝫ quidaꝫ cri ſtalli radicem eſſe dixerūt. hec ſub tecto ꝑcuſſa ſole: ſpes ac colores arcꝰ celeſtis in ꝓximo pariete eiaculatur. ſub inde mutans: magnaqꝫ admiratione ſui varietatem au gens. Sexangula vt criſtallū eſſe conſtat. ſed aliqͣs eſſe ſcabris lateribus et angulis inequalibꝰ. Dicūt etiā in aperto ſole ꝓiectam radios in ſe recandentes diſcutere Aliquas vero ante ſe ꝓiecto nitore adiacentia illuſtre re Colores aūt nō niſi ex opaco reddunt. nec vt ip̄e ha beant: ſed vt reꝑcuſſu parietem illidant. Optima ē que maximos facit arcus: ſimillimoſqꝫ celeſtibuſ. ¶ Iimē niellazuri eſt lapis: cuius celeſtis color eſt flauus cū co puſculis aureis. Inde fit ⁊ noſtrū. virtus eius eſt ꝯtra melācolicam paſſionem ⁊ cōtra quartanaꝫ et ſincopit ex vaporibꝰ melācolicis. Iignites ē lapis vitrei cohris Liber Decimus tui collo geſtatus cōtra noctilopam valet. Sanguineꝫ ſtringit. ac mentis alienatōnem depellit. ⁊ ſi ad incendi um ignis tenetur flama eius extīguitur ¶ Actor. Hec de oꝑe primo tercie diei .i. d̓ aqͣꝝ ꝯgregat̉ione. ac terre nudatione. de natura quoqꝫ vtriuſqꝫ ⁊ eaꝝ rerū ſcilicꝫ iuanimataꝝ: que vel ex eis et cū eis a principio create noſcūtur. vel etiā nunc ꝑ ꝓceſſum temporis iugiter pro creantur: ad p̄ſens dicta ſufficiāt. ¶ Continentia decimi libri. Ecimus liber incipit agere de ſecundo oꝑe diei tercie. hoc eſt de terre germīa tione ⁊ agit primo de plantis in gene rali. poſtea de herbis ꝯmunibus. Ha bens. clvi. capitula vt ſequi videris. Eprimaria terre germinatione De plantarum varietate ii. De cōpoſitione plantaꝝ ⁊ ꝯplexione iii. Ne quatuor elementis eas cōplexionantibus et quali tatum gradibus. iiii. De ſexu plantaꝝ et generatione v. De vita earum et nutrimento vi. vii. De ipſarum incremento De plantarū digeſtione viii. De foliorum productione ix. De florum natura ⁊ pulcritudine De plantaꝝ fructificatione ⁊ ml̓tiplici vtilitate xi. De plantarum ſeminatione xii. De plantarum fixione vel plantatione xiii. De ipſarum tranſlatione xiiii De prima herbaꝝ e terra productione xv. De continua earum generatione xvi. De nutrimento earum xvii. Cur nō ab aere ſicut a terra capiāt nutrim̄tuꝫ xviii. De herbis aromaticis et odoriferis xix. De noīe ac numero herbaꝝ ⁊ pͥmo de incultis xx. De abſinthio xxi Iterum de eodem xxii. De diuerſis ſpeciebus abſinthii xxiii. De achanto xxiiii. De aconito xxv. xxvi. De acoro De affodillo xxvii. De agarico xxviii. De eodem xxix De agrimonia xxx. De alcamia et altea et alga xxxi. De aloe xxxii. De altea xxxiii. De ambria vel ambroſia xxxiiii De anabulla et anacalla vel anagalla xxxv De ancuſa xxxvi. De ariſtologia xxxvii xxxviii. De arnogloſſa De arthemeſia xxxix. De aſa ⁊ aſaro et aſclepia xi De baccari et barba hircina et baſilica xli. De borith ac bocratione et botri xlii. De branca vrſina et brionia xliii. De bugloſſa xliiii. De bubreſti ac butalmo xlv. De calamo agreſti ac aquatico xlvi. De calamento xlvii. De camedria xlviii. De camephito xlix. De cameleone ſiue camelea De camelionta ⁊ nigra a ba De camphorata et camomilla lii. De canaria et canna liii. De capillo veneris et carice et cathapucia liiii. De celidonia lv. De centaurea lvi. Iterum de eadem lvii. De ciclamine lviii. De cicorea lix. De cicuta et cinogloſſa lx. De cipero lxi. De coloquintida lxii. De coniza et conſolida lxiii De cōſto lxiiii. De danco lxv. De dyptanno lxvi. De dracontea et dracunculo lxvii. De ebulo et ethimo et ethio lxviii. De elleboro albo et nigro lxix. De vtriuſqꝫ virtute in oꝑatione medicinali lxx. Iterum de eodem lxxi. De eliotropio lxxii. De epatica et eraclea lxxiii. De equicauda et eſula lxxiiii. De euforbio lxxv. De eupatoreo lxxvi. De ferula lxxvii. De filantropo lxxviii. De filice et filipendula lxxix. De flamula et folio lxxx. De fu et fuco lxxxi. lxxxii. De fumaria et fumo terre De gallitrito et gariofilato lxxxiii. De geniculari et genciana lxxxiiii. De gladiolo lxxxv. De gramine lxxxvi. De harundine lxxxvii. De herba vitri et hermodactilo ⁊ hiberidā lxxxviii. De iacincto et yaro et impia lxxxix. De iunco xc De iuſquiamo xci De lacteride ⁊ lacticinio lcii. De lappa ⁊ lapacio xciii. De laſere et laureola et lenticulo et lepido xciiii. De libanotide et linguā auis xcv. De maiorana et malabatro xcvi. De mandragora xcvii. De virtute ip̄ius in medicina xcviii. De maraco et maratro xcix. De marrubio et marrubiaſtro c. De medica et melliloto ci. De melliſſa et meliſophilo cii. De mentaſtro et men ciii. De millefolio et morella ciiii. De napello et narciſſo cv. De nardo cvi. De diuerſis ſpeciebus nardi cvii. De nemifare cviii. De nymphea cix. De oleandro et orchi et orpino De paliuro cxi. De panace cxii. De papiro et paritaria et partella cxiii. De penthaphilon cxiiii. De peonia cxv. Iterum de eadem cxvi. De peucedano cxvii. De pirretro cxviii. De plantagine cxix. De policaria et poligono cxx. De polio cxxi. De polipodio cxxii. cxxiii. De politrito De praſſio et proſerpinata cxxiiii. De pſillio cxxv. De reubarbaro et reupontico cxxvi. cxxvii. De roſmarino De ſabina et ſaliunca cxxviii. De ſatirione et ſaxifraga cxxix. De ſcabioſa ⁊ ſcamonea cxxx. Liber Decimus De ſcirpo et ſcolopendria cxxxi. cxxxii. De ſemperuiua De ſene et ſenecione cxxxiii De ſilphio cxxxiiii. cxxxv. De ſiſ imbrio cxxxvi. De ſpartanea et ſparco cxxxvii De ſquilla cxxxviii. De ſquinanto cxxxix. De ſtaphiſ agria cxl De ſtringno vel ſolatro De ſticādo cxl De ſiderite cxli De ſimphato vel ſimphico ⁊ ſynapiagriō cxliii. De ſiſeleo cxliiii. De capſia cxlv. De capſobarbaſto ac de etrahith cxlvi. cxlvii. De tribulo cxlviii. De trifolio et tripolio cxlix. De turbith De typo et tit imallo De verbaſco et verbena cli. De vetonica cli De virga paſtoris cliii. De viſco cliiii. cly De ypericon De ypogloſſa et yringion clvi. ¶ De primaria terre germinatione. Petrus comeſtor. Erra er go aquis nudata eodem die ꝓdux it deus ex ea her bam virentem: et facientē ſemen: et lignum pomiferū faciens fructū ſe cūdū genera ſua Non em̄ per mo ras temꝑm: vt mo do ꝓduxit terra plantas ſuas. ſed ſtatī in maturitate viridi in qua et herbe ſeminibꝰ: ⁊ ar bores pomis onuſte ſunt. Qd̓ vero dicit ſcriptura: ger minet terra herbam virentē ⁊c. nō de actu tm̄ intelligē dum eſt generādi: ſed de potentia quaſi dicatur potēs ſit germinare. Ex hoc aūt ꝙ dicitur virentem: dicūt qͥ dam mundū in vere factū fuiſſe. quia viror illius tempo ris eſt ⁊ fructificatio. Alii vero qꝛ legūt lignū faciens fructū. ⁊ herbā hn̄tem ſemen. dicūt factum in auguſto ſub leone. Sed in martio factū dogmatiſat eccleſia. ¶ Ambroſiꝰ in examerō. iiii. libro. Prima illa vox d̓ ſingulis creaturis impartita gignēdis lex nature eſt. qͥ terris in euū remāſit future ſucceſſionis datura p̄ſcrip tum. Quā vehemēs vox germinet terra ꝑ ſe ſcꝫ nulluꝫ alterius querēs auxiliū: nec cuiuſꝙͣ indigens mīſterio. Solent pleriqꝫ dicere: niſi clementior ſolis calor tepefe cerit terras. ⁊ radiis ſuis fouerit: germīare terra nō po teſt. Et ideo gentes honorē diuinū ſoli deputant. ꝙ vir tute caloris ſui terraꝝ penetrat ſinus. ſparſaqꝫ ſemina fouet vel rigentes gelū venas arboꝝ relaxat. Sed nūc ineptus hoīm ſermo cōticeſcat: herba naſcitur an̄ꝙͣ ſol fiat. Ne error hoīm ꝯualeſcat pͥus germinet terra ꝙͣ fo men ſolis accipiat. Germinꝫ inqͥt terra herbā: ⁊ ſubito terraꝝ germina pullulauerūt: ⁊ diuerſe ſpēs reꝝ reful ſerunt. Hiuc pratoꝝ virens gratia abūdantiā pabulis miniſtrauit. inde tꝑm ſpica flaueſcens ymagineꝫ pelagi fluctuantis cōmotōne ſegetis vberioris expreſſit. Spō te omis fructꝰ. nondū agricola formato. terra ſuccet ſit. verbum enim dei in ea fructificabat: nec vlla adhuc maledictione: terra damnata erat. ¶ II. De plantarum varietate. Areſtotiles in libro de vegetabilibus. Caqꝫ plantaꝝ quedā ſunt arbores que ſcꝫ ha bent ex natura ſua ſtipitem: in quo multi naſcū tur rami. vt oliue fici. Quedā vero ſunt herbe A que nō habent ſtipitem ex ſua radice: ſed folia. Quedā aūt olera. que ſcꝫ multos hn̄t ſtipites ex vna radice: et multos ramos vt rutha ⁊ caules. Quedā etiā inter qr bores ⁊ herbas: vt ambrachion q̄ ml̓tos habet in radi cibus ramos: Item plantaꝝ quedā faciūt fructū: q̄daꝫ non. Quedā oleum: quedā non. Quedā folia: quedā uo Et quibuſdam folia cadūt: quibuſdā non. Item quedā ꝓducūt fructū ſuꝑ folia: quedā vero ſub foliis. Et qua rundam fructꝰ ſuſpenſus eſt a ſtipite ſuo: quibuſdā a ra dice. Item plantaꝝ quedā eſt domeſtica: quedam orten ſis. Et quedā ſilueſtris ſcꝫ inculta. Eſt etiā plantaꝝ di uerſitas in magnitudīe ⁊ ꝑuitate. In pulcritudine ⁊ de formitate. In bonitate fructuū ⁊ malicia. Item quedā ſunt tote cortex vt mediānus. Quedā habent nodos vi cāne. quedam ſpinas vt rhanus. Quedā etiā carent ra mis: quedā habent ramos ml̓tos: vt morus ſilueſtris. Ex quibuſdam etiā ꝓdeunt ſurculi multi. ex quibuſdaꝫ non: ⁊ hoc ex radicis diuerſitate. Quedā aūt vnam tau tum radicem hn̄t: vt ſquille. Figure quoqꝫ plantarum tres ſunt: quedā enim ꝓdeunt ſurſum: quēdā vero deor ſum: quedam inter hec. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Plā ta quoqꝫ multū variatur ad diuerſitatē locoꝝ. Cunqꝫ locus ⁊ labor ei ꝯferāt: anni tempꝰ ī quo plātatur maxi me cōfert. Et ſicut animalia quedā ſunt domeſtica que dam ſilueſtria. ſic ⁊ plantaꝝ quedā eſt ortenſis: queda ſilueſtris. ⁊ puto ꝙ omnes ſpēs plante qn̄ non fuerīt cu te ſilueſtre erūt. Diuerſitas quoqꝫ plantaꝝ ſilueſtrium dinoſcitur ꝑ maſculos ſuos. et feminas. qꝛ maſculus eſt ſpiſſior et durior: et ramoſior: minuſ humoroſus: fructꝭ autem breuior. ¶ III. ¶ De compoſitōne plantarū et cōplexione. ¶ Areſtotiles vbi ſupra Lante cōpoſite ſunt ꝑtibus ſuis ad inſtar mem broꝝ animalis. Cortex em̄ plante ſimilis eſt cu ti. Radix aūt ori quia mediatrix eſt inter plar tam ⁊ cibū. vnde vocant eam greci cauſā vite plantaꝝ Nodi quoqꝫ ſimiles ſunt neruis animalis: ⁊ reliqua ſi militer ceteris. Cadūt multotiēs de planta ꝑtes multē nō determīate ſicut pili hoīs. ⁊ vngues: ⁊ naſcūtur pro eis alie. Eſt aūt principium cibi plantaꝝ a terra. Pri cipium generatōnis fructuuꝫ a ſole qꝛ anaxagoras dix it ꝙ eaꝝ fructꝰ eſt ab aere. Iō dixit alchineon ꝙ terr plantaꝝ mater eſt. ſol vero pr̄. Deniqꝫ plāta tres habꝫ vires ⁊ a tribus. a terra em̄ eſt eius fixio. ab aqua coa gulatio. ab igne coaduuatō. ſicut ⁊ in fictilibus eſt lutū quaſi ſementū: ⁊ aqua: qua vniūtur fictilia. et ignis qui ꝑtes illius quibꝰ raritas inerat congregātur et conſun gūtur. dum ſcꝫ hūoris materia inde finitur. Uiriditas quidem plante exterius cōmuniſſima eſt in arboribus et albedo interius ſcꝫ in ligno et hoc eſt quia maturiur vtūtur ꝓpinquiori. Natura em̄ plantaꝝ et calor attra hunt humorē et rarificant lignuꝫ arboris: finitqꝫ calo parua digeſtione: que cauſa eſt albedinis. Remanet qͥ qꝫ adhuc humor apparetqꝫ exterius. Erit ergo vſtit tas et hec eſt in foliis et ī cortice: qꝛ maior illis ineſt d geſtio. et hec media ſunt inter lignū et roſam .i. inter ai bedinem ligni et ruborē rōſe adhuc fortioris digeſtōis planta que eſt ſicut natura aque: non fructificat. ꝓpter dn̄ium aq̄ ſue: et amplitudīem meatuū: et fluxibilitate. radicum ſuaꝝ. ꝙ aūt d̓ lignis in aqͣ mergitur vt vimi. vel hebenis accidit. quia partes eius compacte ſunt gs Liber Decimus meatus anguſti. nec aer in illis. IIII. ¶ De quatuor elemētis eas cōplexionātibꝰ et qualitatū gradibꝰ. ¶ Guilhermus de conchis On ſolum aūt de herbis et arboribus ſed ⁊ de omni corꝑe. hoc affirmo: ꝙ ex quatuor conſtat elemētis. Quod ꝑ actiones et reſolutiones pōt Pbari. Quod em̄ adheret terre: terre eſt. Quod aūt ī al rū creſcit ignis. Quod dilatatur ⁊ ſpiſſatur aq̄ ⁊ aeris. Cū aūt arbor vel herba putreſcit ⁊ ꝯburitur: in minorē ſubſtantiā reducitur. deinde paulatim videtur ad nihi ium redigi. vel ergo perit aliqͥd de eis: vl̓ in inuiſibilia reſoluuntur. ergo in aera et ignem. In ea enim et reſo lutio eſt: ex quibus cōſtitutio. Sunt ergo in illorū con ſtitutōne aer et ignis. Sꝫ dicis ſi herbe ⁊ arbores non ſolum cōſtant ex terra: ſed ex reliquis tribus elementis quare nomīe materiali terrea corpora dicūtur. vl̓ quia terrea ſunt dicenda: quare calida quare humida dicun tur: cum terra ip̄a frigida ſit ⁊ ficca. Reſpondeo. Phi loſophi tria in corporibus conſiderant: numerum par ricularum quatuor. Et e ſingulis elemētis intenſiones qualitatū ⁊ remiſſiones eaꝝ. Et a numero particularū nomen attribuunt materiale. Sed a qualitate intenſa vnum de his quatuor calidum: frigidum: humidum: vl̓ ſiccum. Omnis aūt herba vel arbor plures habet ꝑtes qͣ terra ꝙͣ ab alio elemento. vnde terreuꝫ corpꝰ dicitur. Quedā tamen eorum habent calorem intenſū: et frigꝰ remiſſum iſta calida dicūtur. ſi ecōtra frigida. Quedā ficcitatem intenſaꝫ: humiditatem remiſſam habent que dicūtur ficca. Quedam ecōtrario que dicūtur humida. Que etiā in qualitate intenduntur: quedā magis: q̄dā minus. vnde ph̓ica .iiii. gradus qualitatibꝰ herbarū et arboꝝ fructuum ciborū et potuum aſſignat. Sed diciſ Cum gramatica tres gradꝰ cōꝑatōis nouerit. vnd̓ ph̓i ca quartum gradū accepit. Reſpōdeo ph̓ica ꝓpter ho minem: qualitates ceteroꝝ cōſiderauit. Cū ergo homo naturaliter in quatuor qualitatibꝰ ſit temperatus. ea q̄ minus homine ſunt calida: dixit in primo gradu calida que equaliter in ſecūdo. Que aliquātulum plus: in ter cio. que multo plus in quarto. Hec ergo quatuor: minꝰ homine: equaliter: aliquāto plus: multo plus vocat ph̓i ca quatuor gradus. Et ꝙ dixi de calido: intellige de fri gido ſicco et humido. ¶ .V. ¶ De ſexu plantarum et generatione. Plinius libro xiij Rboribus imo potius om̄ibꝰ que terra gignit herbiſqꝫ etiaꝫ vtrūqꝫ ineſſe ſexū diligentiſſimi I nature tradunt. Nullis tamen arboribus ꝙͣ pal mitibꝰ manifeſtius. Mas in palmite floret: femina cir ca florem germinat tantum ſpine modo. vtriſqꝫ autem prima naſcitur: pomi caro. poſtea lignū intus hoc eſt ſe men eius. In arabia languide dulces tradūtur eſſe pal me. qͣnꝙͣ iuba apud ſcenitas arabas p̄fert om̄ibꝰ ſapo ribus quam vocant dabulan. Cetere non ſine maribus gignere feminas: ſponte edito nemore cōfirmāt. Circa qꝫ ſingulos plures nutare in eum ꝓnas blandioribuſqꝫ comis. Illuꝫ erectis hiſpidum: afflatu viſuqꝫ ip̄o et pul uere etiā reliquas maritare. Huius arbore exciſa femi nas viduas poſt ſterileſcere adeo veneris ē intellectus vti coitus etiam excogitatus ſit ab homine: ex maribuſ flore atqꝫ lanugine ¶ Ex libro de natura rerū. Ait au tem areſtotiles. quod nō inueniuntur maſculinitas ⁊ fe minitas cōiuncte in aliqua herbaꝝ: quia ſi hoc ita eſſet planta ꝑfectior eſſet animali. Et dicunt phiſici ꝙ om̄ia ſemina in terram cadentia humiditateꝫ aque et eſſētiā terre ſibi trahunt: que ſcꝫ complexioni ſue ſunt ſimilia. Infuſa vero ⁊ inflata infundūtur terreqꝫ infiguntur. a quibus radix quedam egreditur que quaſi os cuiuſlibꝫ animalis. arbori eſſe ꝑhibetur. quo materia nutrimēti ſui apta exugatur. Semen quidē plante ſimile eſt īpreg natōni que eſt mixtio maris et femine. et ſicut eſt ī ouo vis generandi pullum. et materia cibi eius vſqꝫ ad ho ram ꝯplementi et ſui exitus. Materia vero dum molliſ eſt: magis apta eſt generatōni eius: quod ex ea genera tur aut vegetatur. Dicit autem areſtotiles ꝙ principū cibi plantaꝝ eſt a terra. et principiū generatōis fructuū eſt a ſole. unde plantaꝝ: inquit: eſt terra mater ſol vero pater. quod vt verum poſſit eſſe: oportet ꝙ nō intelliga tur de fructibus primis. quos deus ſolo verbo: cū terre naſcerentur: ſubito fecit terrā ꝓdycere. ¶ Unde ābro ſius in exameron. Sciant inquit homines ſolem nō eē naſcentium actorem: dei quidem clemētia terram relax at. deniqꝫ indulgētia ꝓrumpere facit fructus. Quomō enim ſol id faceret: cū ſol herbis et fructibus iunior ſit. VI. De vita earum et nutrimento. ¶ Ex libro de natura rerum. Lante nō ſolum viuunt: ſed et habent anhelitū et pulſum. pellitur enim humor in circūitum .ſ. a medio. naꝫ aliter plāta ſcideretur. ¶ Areſto tiles vbi ſupra. In animalibus quidem eſt vitā manife ſta in plantis autem occulta. Quas etiā quidā animas habere dixerunt: quia generari: nutriri: augeri: etiā in iuuentute vireſcere: ſenioqꝫ diſſolui conſpexerunt. Di co autem ꝙ in plantis eſt aliqua pars anime. et nō ſūt animalia. quia nec ſenſum nec deſideriuꝫ habēt. Et aīa lia quidē hn̄t m̄bra determīata: plāte vero īdetermīata plāta vero nō ē creata niſi ꝓpt̓ aīal. et nō ecōuerſo. Et ī qͣlibet ſpecie plātaꝝ eſt calor ⁊ hūor: q̄ qn̄ ꝯſumūtur in firmatur et vetereſcit: corrumpitur et areſcit. Deniqꝫ planta nō habet ſenſum: nec motū voluntariuꝫ. nec ani mam ꝑfectam. Eſt autem: vt dictum eſt: principiū cibi plantaꝝ a terra. ¶ Item in libro de morte ⁊ vita. Sūt in plantis que longius viuūt. et magis ꝙͣ in animalibꝰ primo quidem quia minus aquoſa ſunt: nec cito dēſant̉ poſtea vero quia dulcedinem habēt et pinguedinē exqͦ cū ficca ⁊ terrea ſint. tamen nō habent humorē leuiter exiccabilē ¶ Ex libro de natura reꝝ. Patet aūt ꝙ om nia terrenaſcētia plus de terra: ꝙͣ de alio aliquo elemē to recipiāt. ⁊ ideo locū ſuum in natiuitate cōtra terram occupant. cūqꝫ in eis maior ꝑs terrea ſit. quedā tamen ex eis reꝑiuntur calide. quedā frigide. ſcd̓m qd̓ magis vl̓ minꝰ rerū qualitatibus adheſerūt. Nutrimentū em̄ ſuſcipiūt non a terra ſimplici ſed a cōpoſita in qua qua tuor elementa ſunt. vnde ſingule nutrimentū hn̄t ex eo quod ſibi competit ⁊ ꝑ quod adhereant deniqꝫ cū eradi cātur ē terra licet ⁊ aer in ſe cōtineat quatuor elementa nō tamen nutrimentū inde habere poſſunt. qꝛ d̓ eo quo minus egebāt .i. aere plus viuunt. vnde neceſſe eſt eas diſſolui deficiēte eis naturali nutrimento: ſcꝫ terreno. ¶ VII. De ipſarum incremento ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Scendit aūt arbor quelibet: donec cōpleatur ⁊ intereat. animalia vero nō ſic. qꝛ cuiuſlibet ant malis lōgitudo ꝓpinqua eſt: ſue latitudini: plā ta vero remota eſt. qꝛ radix eius aqua ⁊ ignis feſtināt in aſcenſum. Diuerſitas aūt plante in ramis. eſt de ſuꝑ flua raritate. ¶ Idē in libro d̓ aīalibus. Sicut animalia omnia: ſic ⁊ arbores ſiue plāte paulatim creſcūt: quoui qꝫ ꝑueniant ad ſuū terminū naturalem ⁊ magnitudiniſ ſue finē. Tam in arboribus vero: ꝙͣ in generibꝰ anima lium: crementū quātitatis in ſemen tranſit. ⁊ ſicut hoīeſ ml̓te carnis multeqꝫ pinguedinis nō ſpermatiſant: niſi modicū. neqꝫ coitum deſiderant: raroqꝫ generāt. ſic ⁊ q̄ dam arbores nō fructificāt: vt ſalix: ⁊ nux romana. Ite rum ſicut aues ꝑui corꝑis ſunt multi coitꝰ: et multorū ouoꝝ. ſic accidit et in quibuſdā arboribus: qꝛ crementū Decimus Liber corꝑis tranſit in humiditatem ſpermentaleꝫ. deniqꝫ ar bores que ml̓tm faciūt fructū: cito deſiccantur qꝛ cibuſ tranſit in ſemē. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. Plante. ſicut iam dictuꝫ eſt. qd̓ adheret terre. terre eſt. quod in altum creſcit ignis. quodqꝫ dilatatur et ſpiſſatur aque ⁊ aeris Et eius quidē plante: q̄ tantū in altū creſcere debet ra mi abſcindūtur relicto ſtipite. tum vero in latus relicti rami et ſtipites abſcindūtur: planta q̄ groſſos habꝫ hu mores extenditur. ꝓpter intenſionē hūoris ⁊ expulſionē caloris: vt patet in pinū et palma ¶ VIII. ¶ De plantarum digeſtione. ¶ Areſtotiles in libro de plantis. N omni animali et planta et minera: finita hu moris materia: ꝓueīt ſiccitas. loco hūoris: ꝓpi Lvictoriam et digeſtionem. Bigeſtio em̄ eſt vbi humor et calor qn̄ terminū cōſequūt . Eritqꝫ digeſtō in lapidibꝰ et mineris. In animali vero et planta nō ſic quia ꝑtes eaꝝ compacte nō ſūt. vnde ⁊ ab eis fluxꝰ ve nit. In mineris aūt nō eſt fluxꝰ neqꝫ ſudor. qꝛ ꝑtes ea rum rare non ſunt: ideoqꝫ nichil ab eis egreditur: ſicut ab animali ⁊ planta ſuꝑflua quedā. ſed nec exitus: niſi ex raritate fit. Ideoqꝫ ſolidū eſt: quod augeri nō poteſt qꝛ quod augeri pōt indiget loco in quo dilatetur ⁊ creſ cat. Itaqꝫ lapides ⁊ ſales ⁊ huiuſmōi nō augētur neqꝫ creſcūt. Partes aūt plantaꝝ ſcd̓m plurimos rare ſunt: quia calor humorē ad extremitates plante trahit. Diſp giturqꝫ materia ꝑ om̄es ꝑtes eiuſ: ⁊ quod ſuꝑfluit: emā nat. ſicut em̄ in balneo calor humorē attrahit: qui in va porem ꝯuerſus eleuatur. ⁊ quod ſuꝑfluū fuerit ī guttaſ ꝯuertitur. ſic in animali ⁊ plāta ſuꝑfluitates aſcendunt et iteꝝ deſcendūt in actionibꝰ ſuis. Cū auteꝫ habuerīt plante virtutē attrahentē vehemēter: erit fructificatio vna. Quā ſi nō habuerint: vtetur natura digeſtione vi ciſſim: ⁊ in qualibet digeſtione fructū ꝓducunt. Iō que dam plante frequēter in anno fructificāt. Planta q̄ eſt ſicut natura aque nō fructificat: ꝓpter dn̄ium humidi tatis ſue: ⁊ amplitudīem meatuū: ac fluxibilitateꝫ radi cum ſuaꝝ. Omnibꝰ aūt arboribꝰ q̄ primo plantate fue rint: dn̄abitur amaritudo: vel ponticitas. qꝛ fructus in principio nō bene digeſtus eſt. Digeſtio em̄ eſt cū calo re ⁊ humore. Mirabolanoꝝ tn̄ arboris fructꝰ in princi pio cū apparent dulces ſunt. cōſequēter pontice ⁊ in cō pletione amari. ſicut dicetur inferius. ¶ Idem in libro de animalibꝰ. Generatio quidem animalis eſt de indi geſtiuo: qd̓ eſt ſanguis nō purꝰ. ſed indiget oꝑatiua di geſtione. ſic accidit ⁊ in arboribꝰ: ſiue plantaꝝ generati on qn̄ cibus eaꝝ fuerit completꝰ: tūc em̄ indigent oꝑa tione ⁊ purgatione. Et ſicut exeūt ſuꝑfluitates ab aīaſ lium corporibꝰ: ſic accidit ⁊ arboribꝰ. qꝛ ſemīa mouētur ex calore naturali: ac vento: qͥ eſt in eis ⁊ ex his exeunt fructꝰ in locis ſuis. viuūt aūt. vt fingūt quidaꝫ. et non habent ſuꝑfluitatis locū: quo nō indigetur. qꝛ cibuꝫ ex terra completū et coctū recipiunt ꝑ ſuas radices. Iōqꝫ nō eſt eis ſuꝑfluitas: qꝛ terra ⁊ calor qͥ eſt in ea faciunt in eis: qd̓ in animalibꝰ ventres. Itaqꝫ ſicut ſanguīs va dit ꝑ venas: q̄ a ventre exeūt ad omnia membra aīaliū ſic cibus arboꝝ quē a terra accipiūt: per radices vadit ad arborem totā donec digeſtio venit ad finem ⁊ cōple mentuꝫ. Huius rei ſignificatio eſt: exitus ſemīs et fru ctuū. Quedā etiam aquatilia nō hn̄t ſuꝑfluitateꝫ: ſicut nec arbores. ¶ IX. ę foliorum productione. Iſidorus in libro e thimologiarum Olia grece dicūtur filia Indeqꝫ hoc nomen ad nos tranſlatū eſt ꝑ deriuationem frōdes auteꝫ ſūt dicte: eo ꝙ virgulta vel vmbras ferāt. Sūt ri em̄ cauſa vmbraꝝ. Oculi vero nodi ſunt ex quibꝰ fron des exeūt ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupͣ. Tanta eſt dn̄i ꝓuiden tia: vt vbi fructꝰ mollior eſt. ibi folij craſſitudo validiuſ tegumentū tuendo deferat pomo. vbi aūt eſt fructꝰ pa lidior: ibi teneriora ſūt folia. folii craſſitudo ꝓficit ad re peſtatis iniuriam repellendam: vt in fico. intenſio vero ad fructꝰ vaporandi gratiā: vt in pāpino ¶ Areſtotue in libro de plantis: Folia ſunt ꝑtes plante licet non ſu determīate decidantqꝫ paulatim. plantaꝝ quedaꝫ quo qꝫ faciūt folia: quedā nō. et q̄dam producūt fructus ſup folia: quedā ſub foliis. Planta q̄ naſcitur in aque ſuꝑf cie. nō habet folia: qꝛ longe eſt a temꝑantia. Oleū alias olus aūt omne et folia ſuꝑnatāt aque: qm̄ in his eſt ca lor et humor. oriūtur ī arboribꝰ aliquibꝰ folia poſt dlu um ſicut pili in homīe et plume in animalibꝰ nidificāti bus ꝓpter immutationem tempoꝝ. qꝛ fluūt ac creſcum ſcd̓m alterationem eſtatis ac hyemis. In hoīe vero ori untur pili poſt caſum pͥmoꝝ piloꝝ quoniā alteratō eta tū hominis eſt ſimilis alteratōni qͣtuor tempoꝝ. Itaqꝫ cum hūores plante vel arboris compreſſi fuerit calefit natura: ac feſtinat in digerendo: formāturqꝫ rami ⁊ ap parent folia quoꝝ meatus anteriꝰ ampli efficiuntur: et poſt .i. in poſteriori ꝑte gracilātur ⁊ piramidātur. An tiqͥ ſapientes folia fructꝰ eſſe aſſerebat. Sed qꝛ humor tantꝰ erat ꝙ nō maturabatur. nec coagulabatur ꝓpter a ꝓpinquatōem caloris deſuꝑ: et feſtinatōem attractus ſolis. Humor ergo in quē nō eſt oꝑata digeſtō: alteratꝰ eſt in folia. nec hn̄t folia aliā intenſionem: niſi attractio nem humoris. ⁊ vt ſint cooꝑimentum fructuū a vehem̄ tia ſolis. Pauci vero ſūt flores et folia et plante q̄ con tingūt in niue. ibiqꝫ omnes herbe amare qꝛ nix deſcen dit ſimilis fumo. quā ſtatim cōgelat ventus: et cōſtrigit eā aer. vnde qꝛ inter ꝑtes eiꝰ ē raritas: ibi retīetur aer qͥ eam calefacit. manatqꝫ de ea aqͣ putrida ꝓpter aereꝫ incluſum. cūqꝫ fuerit aer ml̓te aptitudīs ſolqꝫ affuerit erumpet aer comp̄henſus a niue apparebitqꝫ hūiditas putrida coagulabiturqꝫ cū calore ſolis. Ꝙ ſi fuerit lo cus niue cooꝑtus. fient in eo plāte ſine foliis ¶ Itē are ſtotiles plantaꝝ quarūdam folia et nodi ſunt indiſcreti quarūdam folia ſunt equalia et inuiceꝫ ſimilia. Quarū dam etiam folia ſunt aſpera quarūdam lenia. et quarū dam ſciſſa. vt ſunt vitis folia. Folia paulatim decidunt ſicut et cornua cerui atqꝫ capilli hoīm. Et quorūdā api maliū pili: de his q̄ ſe abſcondūt hyemali temꝑe ſub ter ra cadūt. et illud ſimile eſt caſui folioꝝ. ¶ X. ¶ De florum natura et pulcritudine ¶ Plinius libro. xvi. Cos eſt indiciū pleni veris et anni renaſcentis flos eſt gaudium arboꝝ. tūc ſe nouas aliaſqꝫ e unt oſtendūt. Tūc variis coloꝝ picturis ī cer tamen vſqꝫ luxuriant. ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Flos de ſubtili materia tantū exiſtit: qua digeſtio incipit: et ido fructum in plantis vt plurimum p̄cedit. Ꝙ aūt plan te quedam. vt palme et ſimilia. flores non habent: vt pluri mum fit ꝓpter ſuaꝝ partium diuerſitatem: ſuamqꝫ ſut tilitatem et aſꝑitatem vel groſſitudīem. ¶ Ambroſiuſ vbi ſupͣ. Quid autem deſcribam purpuraſcētes violas candida lilia: rutilantes roſas: depicta rura: nunc aure is: nunc variis: nunc luteis floribꝰ: in qͥbꝰ neſcias: vtrū ſpecies floꝝ: an odor ampliꝰ delectet. paſcuntur oculi gͦ to ſpeculo: lōge lateqꝫ odor ſpargitur: cuiꝰ ſuauitate cō plemur. Conſiderate inqͥt lilia agri quantꝰ ſit candor in foliis: quēadmodū ip̄a folia ſtipata ab imo ad ſummuꝫ videātur aſſurgere. vt cyphi expͥmant forma: vt auri qͥ dam ſpecies intꝰ effulgeat. que tn̄ vallo in circuitu nō ris obſepta: nulli vt pateāt iniurie. Si quis habꝫ no decerpat et ſoluat. que tanti eſt manus artificis: vt por ſit eiꝰ ſpeciem reformare. cui dn̄s tantum teſtimonium dedit: vt diceret. nec ſalomon in omni gloria ſua veſtie batur: ſicut vnum ex iſtis ¶ Actor. Flos ergo habꝫ in ſe pulcritudinem et redolentia: ſiue fragrātiam. In ip̄o ſpes fructus habetur: et mel ab apibus inueītur. Inde Liber Decimus ſertis capita coronātur. Ex herba ⁊ virga naſcitur ꝑ ſe pidelicet ſine ſemīe ſꝫ breui durat temꝑe. ꝓpter hec om nia flori comꝑat̉ chriſtus in ſacra ſcriptura. Unde ver cus. Flos pulcer redolēs ſpēs fructꝰ ⁊ breuis eui. Me pat aꝑiſertum capiti ſine ſemīe naſcens. ¶ XI. ¶ De plantarum fructificatōe et multiplici ¶ Areſtotiles vbi ſupra. vtilitate Lantaꝝ quedā faciunt fructū: quedā nō. Et q̄ dam ꝓducunt fructū ſuꝑ folia: quedā vero ſub foliis. Quarūdam etiā fructꝰ ſuſpenſus ē a ſtipite ſuo quibuſdam a radice. Diuerſitas quoqꝫ planta rū eſt in bonitate ⁊ malicia fructuū. Meliores aut ſunt cructꝰ ortenſiū: ꝙͣ ſilueſtriū. Quod ex plāta eſt comeſti hileerit in locis calidis. lenibꝰ: altis: et frigidis. Ideo qꝫ ml̓tiplicātur ſpecies in locis frigidis: altis: ꝓpter at tractionem humoꝝ: ⁊ temꝑantiam in calore ſolis in di ebus vernalibꝰ. planta vero in locis a ſole remotis. nō habet vires foliū ⁊ fructus ꝓducendi. Sicut aūt dictuꝫ eſt ſupͣ: cū habuerint plāte virtutē attrahentē vehemen ter erit fructificatō vna. Qua ſi nō habuerīt vtētur na tura digeſtione viciſſim. ⁊ in qualibet digeſtione fructū pducunt. Ideo quedā plante frequēter in anno fructifi cant. planta vero que eſt ſicut natura aque: non fructifi cat ꝓpter dominiū humiditatis ſue: ⁊ amplitudīem me atuū: ac fluxibilitatem radicū ſuaꝝ. Non aūt om̄is plā ta ꝓducit ſemen: ſimile ſemini a quo orta eſt. Quedam em̄ faciūt melius. quedā pe ius. Et a quibuſdam malis ſeminibꝰ arbores bone ꝓueniūt. vt amigdalis et maliſ granatis accidit. Quarūdam iteꝝ ſemen cū debiles fu erint deficit: vt pinus ⁊ palme. Et nō ꝓuenit ex facili d̓ ſemine malo plata bona. Nec ex ſemine bono arbor ma la. Ceteꝝ in animali multotiēs ꝯtingunt hec. ¶ Ex li bro de natura reꝝ. Teſte areſtotile. Principiuꝫ genera tionis fructuū eſt a ſole: quod oportꝫ intelligi de fructi bus annuis. nō de fructibꝰ pͥmis: quos deus ante ſolis creatōeꝫ ſolo verbo cū terrenaſcētibus: ſubito fecit ter ram ꝓducere. Quedā aūt plante germen ſuū faciunt in ſumma farine: ſicut eſt in cicere ⁊ faba et glandē ⁊ nuce quedā in imo farine ſue: vt eſt in tritico ordeo et auena. Quedā in circūitu farine vt in allio et oliua. Et vbi po nit natura germen: ibi incipit et opus ſuuꝫ. ¶ Ambro ſius vbi ſupͣ. Quid autē enumerem ſuccos herbaꝝ ſalu bres: quid virgultoꝝ ac folioꝝ remedia. Ceruus ege ramunculos olee mādit ⁊ ſaluus fit. locuſtas quoqꝫ fo lia olee ac roſe liberant ab egritudine. Culices nō tan gunt te ſi abſinthiū cum oleo coquas et eo te pungas. Per mādragoram ſōnus frequēter accerſitur vbi egri vigilaꝝ incōmodo afflictātur: Orpino quoqꝫ dolores ſepe viſcerū grauiſſimi ſopiūtur. Como plerūqꝫ furoreſ libidinum marcuerūt. Et elleboro vetuſte paſſioneſ cor ꝑis egri ſolute ſunt. ¶ Actor hec ⁊ alia plantaruꝫ ge nera tam in radicibus ꝙ in caulibꝰ ⁊ foliis ac floribus et fructibꝰ vel ſimilibꝰ ad plurima ſunt vtilia. quedam videlicet ad eſcam quedā ad medicinā. quedaꝫ ad fabri caꝝ ligneaꝝ oꝑa diuerſa. quedā ad diuerſaꝝ artiuꝫ me chanicaꝝ inſtrumenta. de quibus plenius infra dicen dum eſt. LXII. De plantarum ſeminatōne. ¶ Plimius libro xvij. Emen in pͥmis natura ſerere docuit. cū decidēſ exceptūqꝫ terra vireſceret alias viuiſceret: Sꝫ quedā nō aliter ꝓueīunt vt caſtanee. iuglādes ceduis dūtaxat exceptis. Semīe qͦqꝫ ꝙͣꝙͣ diſſimili ſerū tur vites mala et pira. His nāqꝫ pro ſemine nucleꝰ: nō vt ceteris ip̄e fructuſ. Palma vero ſuis foliis apud ba bilonios ſeritur. Ad ſemīarii curā p̄cipuū oportꝫ ſoluꝫ eligi: qꝛ nutricem indulgentiorē eſſe ꝙͣ matrem ſepe cō uenit. Sit ergo ſolū ſiccum: atqꝫ ſuccōſum. bipalio ſub actum: aduenis hoſpitale terreqꝫ ſimillimū in quā trāſ ferendum ſit. Ante omnia vero elapidatuꝫ. et ab incur ſu etiam gallinacii generis munituꝫ. minimeqꝫ rimoſū nec penetrās ſol exurat fibras. Interuallo ſexquipēdū ſeri debent. quia ſi int̓ ſe ꝯtingāt: preter alia viciāa etiā vermioſa fiunt Sariri quoqꝫ ſepius ꝯuenit: herbaſqꝫ euelli. p̄terea ſemina ip̄a fructificātia ſupputari falcem qꝫ pati cōſueſcere. Catho etiā furcis crates imponi iu bet. altitudīe hoīs ad ſolem recipienduꝫ: atqꝫ integi cul mo ad arcenda frigora. Sic piroꝝ malorūqꝫ ſemīa nu triri. ſic pineas nuces. ſic cypreſſos ſemine ſatas ⁊ ip̄as minimis ex granis cōſtat vt vix quedā perſpici poſſint. Sic ē cypreſſo femina. mas em̄ vt diximꝰ. nō gignit pi lule collecte ſiccātur ſole. rupteqꝫ emittūt ſeme mire for micis expetitū ampliatoqꝫ miraculo ꝙ tantaꝝ natalis arboꝝ tantuli animalis. abſumitur cibo. ¶ Actor de hac quoqꝫ materia videlicet de ſatōnis induſtria: pleni us dictum eſt ſupͣ. ¶ XIII. ¶ De plantarum fixione vel plantatōne ¶ Plinius vbi ſupra Lantaria quoqꝫ natura demōſtrauit multaruꝫ radicibꝰ pullulāte ſobole dēſa. et pariēte matre quas necet. Eius etenim vmbra turba indige ſta premitur. vt ī lauris punicis. prunis. platanis. cera ſis. Paucoꝝ in hoc genere rami parcunt ſoboli: vt vl moꝝ atqꝫ palmaꝝ. Nullis vero tales pulluli ꝓueniunt niſi quaꝝ radices amore ſolis et ymbris ī ſūma tellure ſpaciantur. Omnia aūt hec nō ſtatim moris eſt ī ſua lo cari. ſꝫ prius nutrici dari. ⁊ in ſemīariis adoleſcere. itē rumqꝫ migrare. Qui trāſitus miꝝ īmoduꝫ mitigat eti am ſilueſtres. Siue em̄ arboꝝ. vt ⁊ hominū natura. no uitas ac ꝑegrinationis auida eſt. ſiue decedentes viruſ relīquunt et manſueſcunt tractatu: ceū fere dum radici auellitur planta. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Planta. ſi cut iam ſuꝑius dictū eſt. variatur multū ad diuerſitatē locoꝝ. Cunqꝫ locus et labor ei cōferant: anni tempꝰ in quo plātatur maxime cōfert. planta ꝓpe ſolem citiꝰ naſ cetur: et ſi fuerit ad occidentem tardabitur loca a ſole ī mota nō erunt multaꝝ plantaꝝ: animalium quoqꝫ ſimi liter. nec habebit planta vires folium et fructuſ produ cendi. planta que ꝓuenit in mōtibꝰ ſi ſpeciēs fuerit erit aptior medicīe. fructus vero durior ad digerendū. nec nutriet multum. Omnis aūt planta ſi vltra modum de bitum in terra ponatur tarde vel nūqͣ creſcit ¶ Areſto tiles in libro de plantis. plantaꝝ quidem plurime plan tantur in vere: ⁊ pauce in hyeme et autūno. pauciſſime autem in eſtate poſt ortum ſtelle canicule. Sꝫ in egypto ¶ XIIII. non fit plantatio niſi ſemel in anno. De ipſarum tranſlatione. ¶ Plinius vbi ſupra. Lantaria vero ſupradicta. ſicut iam dictuꝫ eſt. non ſtatim moris eſt in ſua locari ſed prius nu trici dari: et in ſemētariis adoleſcere: iterumqꝫ inigrare. Qui tranſitꝰ mirumīmodū mitigat etiā ſilue ſtres ſiue arboꝝ vt et hoīm natura nouitatis ac ꝑegrīa tionis auida eſt. ſiue decedentes virus relinquūt et tra ctatu māſueſcunt. Itaqꝫ plātas ē ſemīario ī aliud trāſ ferre: priuſꝙͣ in loco ponantur: oꝑoſe precipi arbitror: li cet tranſlatōne folia latiora fieri ſpōdeant. Ante om̄ia ergo in ſimilem terram aut in meliorem oportꝫ tranſfer ri. nec ē tepidis aut p̄cōcibus ī frigidos ac ſerotinos ſi tus. Ante quidem ſcrobes p̄fodiātur donec pingui ceſ pite obducantur hoc em̄ et ante annuū mago fieri iubꝫ ſcꝫ p̄fodere ſcrobes vt ſolem pluuiaſqꝫ cōbibant. Aut ſi conditio largita non ſit: ignem in mediis fieri an̄ du os menſes: nec niſi poſt vmbres in his ſeri. Altius aūt demittantur: que ſumma tellure gaudent. vt fraxinus et olea. Hec em̄ et ſimilia quaternos pedes oportet de mitti vel infodi: ceteris āt ſufficiunt altitudinis pedes terni. arborem vero minorē bima. nec maiorem trima. Liber Decimus quidam tranſferri p̄cipiunt. Alii vero cum annuꝫ ꝯple ant. Hoc aūt nō negligendū. ne morā radiceſ inareſcāt aut ſeptentrionis flatibꝰ. Neue aquilonē meridianis ſolibus oppoſite fundātur: aut algeant aquilonibꝰ me ridiane. aut ne flāte aquilonē effodiātur arbores vſqꝫ ad exortum brumalem. neue radices his ventis aduer ſe p̄beantur. ꝓpter quod emoriūtur. ignaris tūc agrico lis. Cato ventos omnes ⁊ ymbres in tota tranſlatione damn at̄. ⁊ ad hoc ꝓderitqꝫ ꝙͣ plurimū radicibus cohe rere terre in qua vixerint: totaſqꝫ ceſpite circumligari. cū ob id cato iubeat in ſcrobibꝰ tranſferri. ¶ Idem in li bro. xvi. Non aūt in omnibus locis omnia naſci docui mꝰ: nec tranſlata viuere. Et hoc alias faſtidio. alias cō tumacia ſepiꝰ imbecillitate eaꝝ que trāſferuntur eueīt Aliaſqꝫ celo inuidentē. ⁊ alias ſolo repugnāte faſtidit. ¶ Xv. De prima herbarū ē terra productōne. ¶ Ambroſius in exameron libro. iij. Erminet inquit terra herba virenteꝫ ⁊c. ⁊ ſubi to terraꝝ germina pullulauerūt: ⁊ diuerſe reꝝ ſpecies refulſerūt. Hinc pratoꝝ virens gratia abundantiam pabuli mīſtrauit. Inde campoꝝ ſpica fla ueſcens imaginē pelagi fluctuantis cōmotione ſegetis vberioris expreſſit. Spōte omnes fructꝰ. nondum agri cola formato. terra ſuggeſſit. Uerbū em̄ dei in ea fruc tificabat: nec vllo adhuc maledicto terrā damnata erat Sed forte mirentur aliqui cur prius pecori pabulū: ꝙͣ cibus homini ſit creatus. In quo pͥmum ꝓfundum dei debemꝰ aduertere: ꝙ etiā minima queqꝫ nō negligat. ſi cut dicit. Reſpicite volatilia celi. deinde qꝛ ſimplicem victum ⁊ naturalem cibū reliquis cibis debuit antefer re. hic em̄ ſobrietatis cibꝰ eſt: reliqui deliciaꝝ atqꝫ lux urie. hic cōmunis om̄ibus aīalibus: ille paucorū. Exē plum itaqꝫ frugilitatis magiſteriū parſimonie eſt. Her be ſimplicis: oleriſqꝫ vilis. aut pomi: contentos omnes eſſe oportere: que natura obtulit. q̄ liberalitas dei pͥma donauit. Hic ſalubris: hic vtilis cibus: qͥ morbos repel lat qui reſecet crudelitates nullo ꝑtus hominum labore Sed dūmodo effuſus munere. ſine ſatōis fruge: fructꝰ ſine ſemine: tam dulcis ⁊ gratꝰ: vt etiā repletis vſui ſit atqꝫ voluptati. LXVI. De cōtinua earum generatione. ¶ Ex libro de natura rerum. Auſaliter quoqꝫ dictū eſt: terram herbā viren tem ⁊ lignū ꝓduxiſſe .i. ꝓducendi virtutem acce piſſe. In ea quippe iam tanꝙͣ in radicibꝰ tēpoꝝ facta erāt: que ꝑ temꝑa futura erāt. A qua conditione deus requieuit. mouenſqꝫ deinde ꝑ temꝑales curſuſ: ea ip̄a que cōdidit nō ſolum ꝑadiſum ſed etiaꝫ omnia que nūc naſcūtur plantauit. Quis em̄ etiā nūc iſta creat: ni ſi qui vſqꝫ nūc oꝑatur. ſꝫ mō creat hec ex his q̄ iam ſūt tunc aūt ab illo. cum om̄ino nulla eſſent. creata ſūt. Ter ra ſiquidē ad dei verbū accepit omnes numeros eoruꝫ quos exerceret ꝑ temꝑa ſcd̓m genus ſuū. ¶ Adelardus anglicoꝝ ph̓us. voluntas quidē creatoris eſt: vt a terra naſcātur herbe. Sed eadē non eſt ſine ratione. Nō em̄ a pura naſcūtur terra: imo cōmixta. illa quoqꝫ ſingulis ꝑticulis ſuis: que ſenſui ſubiacēt. omnia quatuor elemē ta cū eoꝝ qualitatibꝰ ꝯtinent. Sicut em̄ illa quatuor ſī plicia huius mūdi corpus vnū cōponunt: vt cū in ſingu lis cōpoſitis illa cōponentia exiſtant: tamen ita vt ſunt ſenſibus nō apparet. ſed ip̄a compoſita ſuoꝝ ſimpliciū noībus falſo vocata ſunt. qꝛ nec terra nec aqua nec aer nec ignis. ſed terrea aquatica aerea ignea dicēda ſunt. Ex eo tn̄ quod magis in eis abūdat: hanc appellatōem ſortita ſunt. Cum ergo in hoc terreo corꝑe: quod terra dicitur licet ſubtiliter pulueriſato: quatuor cauſe ſūt ne ceſſarie. Inde quoddā cōpoſitum ſurgit ſcꝫ herba ter reū maxime: aquaticū paꝝ: aereū minꝰ. igneū minime. Per terram vtiqꝫ coherēs: ꝑ aquam ſe diffundēs. der aerem ⁊ ignem ſurgēs. Niſi eī in eodē ignis eſſꝫ. muu ad ſuꝑiora motū haberet ⁊ niſi iteꝝ aer vel aqua ineſͣ in latitudīem diffundi non poſſet. Poſtremo niſi terra p̄ſtaret: coherentiam nō haberet. Itaqꝫ illa q̄ mira ſub tilitate in puluere illo incluſa fuerūt: exterioribꝰ clemē tis irritātibus: ſuiſqꝫ qͣlitatibus idem exigētibꝰ: in qub licum ꝓdunt ¶ Areſtotiles vbi ſupͣ. Herbe in aqͥs ſal ſis nō naſcūtur ꝓpter ml̓tū frigus ⁊ ficcitatē. Nec ī lo cis ml̓tū ſallitis ⁊ ſiccis: qꝛ remota ſūt a temꝑantia lō zeqꝫ ſūt calor ⁊ humor: q̄ ꝓpria ſūt aq̄ dulcis ¶ Xvxj. ¶ De nutrimento. ¶ Adelardus. Icut aūt herbe a terra naſcutur. ſic ⁊ ab eaden nutriūtur. Quod mihi ſatis aſſerere ꝓmptū eſt Cum em̄ a terra euellūtur: tam vigorē: ꝙͣ incre menti ꝓprietatem: ⁊ ip̄m etiaꝫ viuere amittunt. Un̄ pa tet ꝙ aliqͥd ab ip̄a matre accipiūt: quo cum priuātur: ſi mul ⁊ moriūtur. ꝓpterea ſi nichil a terra traherent fru ctus: ab agricolis exercende terre tanta cura non adhi beretur. Itaqꝫ a terra quidē habent nutrimentū: non ſī plici certe: ſed compoſita. ymo nō a terra: ſed terreo. vt ſuꝑius eſt ꝓbatum. in quo videlicet terreo: cuꝫ illa qu tuor elemēta ſunt. hn̄t ſingule nutrimentuꝫ qd̓ ſibi ſimi le trahunt. vt que calida ſunt: calidū: q̄ frigida: frigidū ſicca: ſiccum. humida: humidū affectēt. Quod euideti ratione liquere pōt. Nam cū aer exterior quidqͥd a ter ra traxerit: eſt iua deſiccatione illud auferat. quidqͥd eꝫ tra terre ſuꝑficiem ex eis eſt: marcendo moritur. qd̓ au tem intra ſinū terre matris qd̓ammodo lactātis ꝯtigu radicitꝰ latet: vitale reſeruat̉. ¶ Ex libro d̓ natura reꝝ. De herbaꝝ origine maxima queſtio eſt. cur naſcantur quādoqꝫ ſine p̄iacenti materia vel ſemīe: cunqꝫ diuerſa rum herbaꝝ radices inter ſe contrarie ſint: vna ſcꝫ cali da. alia frigida. Cur in eodem territorio viuūt. cū vnū quodqꝫ ſuo ſimili nutriatur: ⁊ a ꝯtrario deſtruatur. Sꝫ ſciendū: ꝙ iſta terra que humano ſenſui ſubiacet. neqͣs ſimplex: ſed cōpoſita eſt ⁊ in ſingulis oꝑibus ſuis: qͣti or elemēta cum ſuis qualitatibꝰ cōtinet. Naꝫ ſimplicē ac veram terrā nullus videt. ſic ut nec cetera elementa. Sed omnia ꝯmixta ſunt: ⁊ ex eo in quo ſingula magis abundant: appellationē ſortita ſunt. Igitur in re q̄ a no bis terrea dicitur. cū ex quatuor elemētis cōpoſita ſit. terreuꝫ pōt illud dici: qd̓ maxime terreū videtur. Aque um quod paꝝ: aereum qd̓ minus: igneū vero: quod in nime. ꝑ terram ſcꝫ coherens. ꝑ aqua ſe diffundens. per ignem ⁊ aerem ſurgens. Niſi em̄ in ea ignis cōcluſus eſſet: ad ſuꝑiora motum habere nō poſſet. Niſi aqua et aera nequaꝙͣ in latuꝫ ſe diffunderꝫ. Nutrimentū ergo ſuſcipiunt nō a terra ſimplici: ſed a cōpoſita. Quatuor elemēta ſunt. vnde ſingule nutrim̄tum hn̄t. ex eo ꝙ ſibi ¶ XVIII. competit ⁊ ꝑ qd̓ adherebant. ¶ Cur non ab aere ſicut a terra cōcipiant nū trimentum. ¶ Ortaſſis autem dicet michi aliqͥs: ſi vt dicis ī Iingulis corꝑibus ꝯpoſitis illa quatuor ſimpl cia ſunt. ideoqꝫ ⁊ alijs cōpoſitis nutrimentum p̄ſtare poſſunt. reſtat an̄ aer quē videmus aliud ideꝫ nū trimentum p̄bere valeat. Quod ſi eſſꝫ: herba etiā a tel ra eradicata ab ip̄o aere nutrimētum acciꝑet. quod qͦꝫ illi quodāmodo id deſideranti aer addere nō poteſt. tol a ratio tua naturalis debilitata eſt. magiſqꝫ vniuerſorū effectus ad deum referēdus eſt. Cui ego ꝓmpte reipo deo. Ego quidē nō detraho. Quod quidqͥd em̄ eſt ab ip̄ ſo ⁊ ꝑ ip̄m eſt. In ip̄o tamen cōfuſe ⁊ abſqꝫ diſcretione non eſt. q̄ quātuꝫ humana ſcientia ꝓcedit: audienda eſt vbi vero vniuerſaliter deficit: res ad dominū refereda eſt. Nos ergo quia nōdum in ſcientia pollemꝰ ad ratio neꝫ videamus. aer etiā ſicut ⁊ terrā quatuor illas in ſe cauſas continet. nec tn̄ herbis eradicatis nutrimentuꝫ Liber Decimus orebere valet: aut debet Nam vniuerſum ſenſibile cuꝫ ex illis cauſalibꝰ principiis ꝯiunctum ſit: non tn̄ in ſin culis ſenſibilibꝰ ſingula illa cōpoſita equaliter affert ⁊ apponit. In hoc em̄ corꝑe terra abundat. in illo aqͣ exu perat. hoc aere magis ꝑticipat. id igne maxime flagrat ſcpͥm ergo ꝙ vnūquodqꝫ ꝯiunctum cauſis vel minꝰ vel magis ꝑticipat. ſcd̓m hoc ⁊ illoꝝ ſinguloꝝ ꝓprietates fequitur: ⁊ ſenſibus demōſtrat. et ex illis q̄ in eis preci pua ſunt: p̄cipue ſingula nutrimentum accipiūt. herbe itaqꝫ qꝛ magis ꝑticipāt a terrea natura: iō magis paſ cūtur a terra. Ꝙ ſi eradicētur in aere quidem nutrimē tum iuueīunt. Sed aliter ꝙͣ oportet. de illo em̄ quo ma gis egebāt: ibi reꝑiunt minus. ⁊ de minori indigentia magis. vnde ⁊ eas diſſolui neceſſe eſt. hac neceſſitate vi pelicet ꝙ cū pars ſua terrea in aere ſufficienteꝫ refectio neꝫ nō inueniat: a tali cōiunctione ſolui velit: vt ad ſuū ſimile. terrā dico. redeat. Ea vero remota cetera quoqꝫ ponentia a pondere liberata: ad ſua redeunt propria. Quā videlicet diſſolutōem vulgꝰ mortem dicit. cū vti qꝫ nō mors: ſed mutatio dicenda ſit. vnde etiā protinuſ reſectionem vocāt. Nec īmerito: cū in hoc ſenſibili mū do nichil moriatur om̄ino. nec hodie mīor eſt: ꝙͣ cū cre atus eſt. qꝛ ſiqua ꝑs eius ab vna cōiunctione ſoluitur: nō perit. ſed ad aliā ſocietatem tendit. Ꝙ aūt ſic ſe ha heant p̄dicta: aſſero. Nam quātum aqua a terra diſtat: tanto ip̄a radicibꝰ nutrimentū p̄ſtat. minus dico ꝙͣter ra. maius tn̄ ꝙͣ aer. ſimiliter ⁊ aer: minꝰ eis ꝙͣ aqͣ. maiꝰ ꝙͣ ignis p̄bet. In aqua em̄ p̄dicte parū durant: in aere inus: in igne vero minime. ¶ XIX. ¶ Be herbis aromaticis et odoriferis. Iſidorus Arū aūt ſcꝫ herbaꝝ plurime ſunt odorifere: vt apiū: abortanū mēta petroſilenuꝫ feniculum. li guſticū aniſum. anetu. inula. rhuta. ſaluia. cori andrum. Quedā etiā dicūtur aromatice. qꝛ vehemētiꝰ odorant: vt nardus gariofilatū et aloe. Sūt em̄ aroma ta queqꝫ fragrātis odoris india mittit arabia: vl̓ etiaꝫ alie regiones. Nomē aūt aromaticū traxiſſe videntur: vel ex eo ꝙ aris impoſita diuinis inuocationibus apta putātur. vel ex eo ꝙ aeri ſeſe inſerere ac miſcere ꝓbātur Nam quid eſt odor niſi aer cōtractus. ¶ Plimiꝰ libro xxi. omniū odoramentoꝝ atqꝫ adeo herbaꝝ differentia eſt in odore ⁊ colore et ſucco. Odorato ſapor raro eſt vl li nō amarus. Econtrario dulcia raro ſūt odorata. Ita qꝫ ⁊ vina ſunt odorantiora muſtis. Et ſilueſtria magis omnia ſatiuis. quorūdam odor eſt ſuauior ē longinquo ꝓpius admotus hebetatur: vt viole. Roſa recens a lō ginquo redolet. ficca propius. Om̄is em̄ acrior eſt ver nō temꝑe ⁊ in mane. Quidqͥd ad horas meridianas di ei vergit hebetatur. Nouella quoqꝫ minꝰ odorata ſunt vetuſtis. Acerrimus tamen eſt odor oīm eſtate media. Roſa ⁊ crocum odoratiora ſunt cū ſerenis diebꝰ legun tur. Et omnia in calidis magis ꝙͣ in frigidis. In egyp to tn̄ minime ſūt odorati flores. qꝛ nebuloſus ⁊ roſcidꝰ aer eſt a nilo flumine. Quorūdam ſuauitati grauitas ī eſt Quedā cum virent nō olent ꝓpter humorē nimium vt buceros: quod eſt fenū grecū. Acutꝰ odor nō omniū ſine ſucco eſt. viole. roſe. croco. Que vero ex a cutis ſuc co carent eoꝝ odor oīm eſt grauis: vt ī lilio vtriuſqꝫ ge neris. Ambrotonū. et amaracus acres habēt odores. Quorūdaꝫ flos tm̄ eſt iocūdus. Relique ꝑtes ignaue et viole ac rōſe. Ortenſium odoratiſſima ſūt: que ſicca vt rutha menta. apium. q̄ in ſiccis naſcūtur. Quedā ve tuſtate ſūt odoratiora. vt cōtonea. eademqꝫ decerpta ꝙͣ in ſuis radicibꝰ. Quedā nō niſi defracta aut ex attritu olent. alia nō niſi detracto cortice. Quedā vero nō niſi vſta: ſicut tura mirreqꝫ. Flores triti omnes amariores: ꝙ intacti. Aliqua arida diutius odorē continēt: vt mel ſilotos. Quedā locum ip̄m odoratiorem faciūt: vt iris. quin ⁊ arborem totam cuiuſcūqꝫ radices attingūt. Heſ peris noctu magis olet: inde noīe inuento. Animalium vero nullum odoratum: niſi de pantheris quicꝙͣ dictuꝫ eſt: ſi credimus. Illa quoqꝫ nō eſt omittēda differentia odoramentoꝝ etiā multa nichil attinere ad coronamen ta yrin ac ſaliuncam ꝙͣꝙͣ vtraqꝫ nobiliſſimi ſit odoris. .XX. ¶ De nomine ac numero herbaruꝫ et primo de incultis: ¶ Iſidorus. Erbaꝝ nomen ab aruis inflexū creditur: eo ꝙ terre fixis adherent radicibꝰ. Quedā autē her ¶ Vbaꝝ noīa ex aliqua ſui reſonant cauſa habētes nominū explanātionem. Non tamen omnium herbarū ethimologiam inuenies. Nam ꝓ locis mutātur etiā no minibus. ¶ Rabi moyſes dixerunt autem ſapiētes de gubernatione generatōnis et corruptōnis: ꝙ ipſa fit ꝑ virtutes veīentes a celis. Itaqꝫ dictum eſt ab antiquit herbam in terra nō eſſe. que ſtellā in celo nō habeat: q̄ illam reſpiciat: eamqꝫ creſcere faciat. Unde dicitur in libro iob. Nunqͥd noſti ordinem celi: et pones rationeꝫ eius in terra. ¶ Actor. Quoniā ergo herbaꝝ ſpēs īnu merabiles ſunt. quarum nominibus et naturis preci pue libri medicoꝝ de ſimplici medicīa pleni ſunt. Hoc ī loco naturales eaꝝ ꝓpͥetates more nr̄o iuxta ordinē lr̄a rū alphabeti deſcribendas puto. nō omniū quidē: ſed il laꝝ p̄cipue quaꝝ in diuinis ſcripturis noīa reperio. ad dens etiā nichilominꝰ de quibuſdā ceteris: quaꝝ ſpēs ac noīa cōmuniter om̄ibus vel pluribꝰ nota ſunt. virtu tes aūt plurimis ignote ſunt. ⁊ quoniā ex his alie quidē ſponte .i. abſqꝫ hoīs oꝑa ſiue cultura in mōtibus et ſalti bus ac ſiluis. Alie vero agricolaꝝ induſtria in ortis et agris ꝓueīunt. et ī vtroqꝫ genere ml̓te īnumerabileſqꝫ exiſtunt. Illas quidem pͥoris generis videlicet ꝯmunes et incultas deſcribendo pͥmitus intra hunc libꝝ coarta bimꝰ. Ceteras vero ſcꝫ ortulanas ⁊ ſatiuas libro ſequē ti reſeruabimꝰ. Nūc gͦ ab abſinthio inchoamꝰ ¶ XXI. ¶ De abſinthio. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Bſinthium grecū nomen eſt: cuius ꝓbabilius eſt: qd̓ in ponti regione naſcitur vn̄ et ponticuꝫ Nappellarur. ¶ Ambroſiꝰ in exame ron libro. iii. Culices te nō tangent: ſi herbaꝫ abſinthii cum oleo cō qͥs: et eo te pungas. ¶ Ipocrates ī quadā epiſtola. Ab ſinthium eſt calidū quidem mediocriter. ſuccꝰ auteꝫ ni mis. humores colericos ſi fuerit infuſum in vino: ꝑ vri nam purget. ꝓpter quod in ventre flegmā cōſiſtens ni hil iuuat. virtutem em̄ ſtipticam habet et que in eo eſt amara virtus eſt ¶ Auicenna vbi ſupͣ. Abſinthiū eſt herba ſimilis foliis origano calida in pͥmo gradu: ſicca in ſecundo. et eius ſuccꝰ ſiccior eſt ſcꝫ in tercio. Eſt aūt herba amara ſtiptica: aꝑitiua: et acuta. hꝰ genera ſunt quinqꝫ quoꝝ nabacium fortioris ſtipticitatis eſt: et mi noris caliditatis. Ideo nō ſoluit flegma etiaꝫ ex ſtoma cho. Huius aūt oꝑatio eſt in flegmate: ⁊ melancolia. in ip̄o eſt reſolutio. Eiuſqꝫ ꝓprietates ſunt ꝙ ꝓhibet pan nos a tineis et a corruptione vermium. Encauſtuꝫ quo qꝫ ab alteratione et cartas a corroſionē. Facit colore m bonuꝫ. cōfert tyrie et alopicie ac duriciis intrinſecis: et groſficiei palpebraꝝ. Confert autem apoſtematibꝰ que ſunt poſt aures: et dolori auris: et fluxui humiditatis. Cōfert et apoplexie bibitum cū melle. Ideꝫ reducit ap petitum. vrinā et menſtrua fortiter ꝓuocat. vermes in terficit. Confert morſui marini draconis et ſcorpionis et mugali et iuſquiamo. Emplaſtrū ex eo factum valet epati et ſtomacho ylijs. et cōfert doloribꝰ eoꝝ. Sed et potus ſyropi eius cōfert emorroidibus et ragadiis in āno. ¶ Dyaſcorides Abſinthium ꝓbabilius eſt pōti cum et capādocium in mōte naſcentis. virtutis eſt acer rime. feruentis et redarguentiſ. Amare vehem̄ter: ſtip tice: purgatorie ſtomachi: ventrem mollit colerā depoīt Liber Decimus Diureticum eſt et inflationibus vtile. Mediocriter ca lidum eſt: et capiti vexabile. Succus eius calidior eſt: et colericum humoreꝫ purgat. In ſole ſiccatus vel ī aqͣ coctus ad tercias: et ſic in mulſa recoctus lumbricos ex ellit. Lxx.j. ¶ Iteruꝫ de eodē ¶ Cōſtatinꝰ in libro gͣduū Bſinthium calidū eſt in pͥmo gradu ficcum in ſecundo. Stomachū cōfortat: Et colerā rubeā cum egeſtione purgat ¶ Galienus in epl̓a quā glutoni miſit. abſinthium inqͥt virtutes duas ꝯtrarias hꝫ. vnam laxatiuā: et alterā ſtipticam. ꝓpter hoc ſi dat̉ in morbo nōdum digeſto: materiam vt fugat. inobedi ens indurat. vnde quaſi bellū facit. virtus em̄ laxatiua materiā mouet: vt cū egeſtione exeat. et virtus ſtiptica materiā indurat: ⁊ ꝓhibet ne moueatur. quare laborat natura. Quo dato cū materia morbi digeſta eſt: fit obe diens faciliſqꝫ ad exeūdum duobꝰ mōis: vno qꝛ vis lax atiua eius materiā diſſoluit. Altero qꝛ ponticitate ſua cōprimente adiuuat ad excludendū materiā morbi que eſt in cōcauitatibꝰ membroꝝ. Epar aūt cōfortat ⁊ adiu uat. opilatōem quoqꝫ aperit. appetitū irritat yctericiaꝫ curat. Cum ſiſeleo vel ſpica bibitum. doloreꝫ ſtomachi et inteſtinoꝝ de groſſa ventoſitate ⁊ humiditate natuꝫ mitigat. Nullā actionem facit flegmaticā. Cū vino vel ante vinū bibitum: vrina ꝓuocat. ebrietatiqꝫ repugnat Cū aceto ꝓpinatū: ſuffocationē que eſt ꝓpter fungorū ꝯmeſtionem placat. Cū melle temꝑatum: tumoreꝫ qui eſt ſub līgua curat: ⁊ nigredinē que ſub oculis eſt expel lit. viſum quoqꝫ clarificat. Succus eiꝰ auribꝰ inſtillatꝰ humiditatē ab eis deſiccat manantē. Cuꝫ felle taurino mixtū ⁊ auribꝰ iniectum cōfortat. ⁊ ſonum ab eis exclu dit. Cum oleo roſaceo ⁊ cera ſtomachū inunctū cōfor tat: ⁊ dolorem expellit. Cathaplaſmatū duriciē ſplenis mox diſſoluit. temꝑatum cū melle mēſtrua ꝓuocat. Sꝫ ropus ex eo factus: ſtomaticis ⁊ epaticis ſubueīt. Cuꝫ oleo coctū et ſtomacho inunctū iuuat. abſinthium in ar cha poſitū: in qua panni conditi ſunt: tuetur eos ne a ti neis deſtruātur. ⁊ encauſtū ex aqua factū vbi abſinthi um eſt coctum cartas incolumes cū eodem ſcriptas ſer uat ue mures eas comedere poſſint. ¶ XXIII. De diuerſis ſpeciebꝰ abſinthii. ¶ Platearius in libro de ſimplici medicina. Bſinthii vero duo ſunt genera vnū ponticum: quia in pōto inſula reꝑitur. vel qꝛ ponticuꝫ ha bet ſaporē. Colorē habet virideꝫ: ſapore ē ama rum. ⁊ tale minoris eſt effectꝰ. In fine veris colligitur: ī vmbra exiecatur: ꝑ annū ſeruatur. Abſinthium duas virtutes habet ecōtrarias: cōſtrictiuaꝫ ex groſſitudine ſubſtantie ⁊ ponticitate. laxatiua ex caliditate et ama ritudine. Cōtra opilatōem ſplenis datur ſuccus eiꝰ cū puluere coſti. Idem valet ꝯtra opilatōem epatis ex fri gidā cauſa. Cōtra ebrietatē datur ſuccꝰ eius cum melle calido. Contra dolores liuores membroꝝ ex ꝑcuſſione. Ex ſucco abſinthii puluere cumini ⁊ melle fit ēplaſtruꝫ Cōtra vermes etiā auriū ſuccus eius inſtillatur. Idem potatus viſum clarificat: ⁊ oculis impoſitꝰ ruborem et pannū remouet. libros et pannos a muribus tutos red dit. ¶ Plinius libro. xxvii. Abſinthii genera ſunt plu ra. Santonicū dictū a gallie ciuitate. Ponticū a pon to. vbi eo pingueſcūt pecora. ⁊ ob id ſin̄ felle reꝑiuntur Nec eſt aliud p̄ſtantius. Multūqꝫ vt alico eſt amariuſ Sed medulla pontici dulcis. herba facilima ⁊ int̓ pau cas vtiliſſima. Stomachuꝫ roborat et ob hoc hic ſapor eius trāſfertur in vinā. Nauſeas maris arcet ī nauiga tōibus potum. Inguinū tumorē in vētrali habitū. Sō nos allicit olfactum aut inſcio ſub capite poſituꝫ. veſti bus inſertum tineas arcet. Culices ex oleo punctis abi git. fumo quoqꝫ ſi vratur. atramentuꝫ libroꝝ ex diluto eius temꝑatum. litteras a muſcis tuetur. Capilluꝫ deni grat abſinthii cinis vnguento rōſaceoqꝫ ꝑmixtus & nat et pruritus et aduerſatur fungis ex aceto. viſcoo. Cicute ex vino. muris aranei morſibꝰ: draconi mariu ſcorpionibus. Oculoꝝ etiam claritati valde cōfert. c ad alia multa ꝓdeſt. Eſt et abſinthiū marinū: auguo priore minuſqꝫ amaꝝ ſtomacho inimicū. Aluū moiu interaneoꝝ aīalia pellit ¶ Ex libro d̓ natura rex. Aun eſt genus abſinthii viride magis amaꝝ. aliud vero ſap albidū minus amaꝝ. Et dicitur habere qͣlitates cōtra rias ſcꝫ cōſtrictiuam ex groſſitudīe ſubſtantie. Et ſara tiuam ex amaritudīe et caliditate. valet contra dolores capitis ꝓpter fumos ſtomachi ad caput aſcendentes Succus eiꝰ libros et ligna ꝑ multos annos a vernub ac muribus ſeruat. ad digeſtionem etiā et ſtomachū cō fortandū multum valꝫ. Item abſinthiū occurrens inte rius ſtipticat et cōſtringit. Si coquatur cū oleo et īun gantur corꝑa humana ex eo a morſu et moleſtia pulicū ea p̄ſeruat. Eſt ergo abſinthiū herba quidem amariſ ma: ſaluti humane cōmoda. In locis incultis et mōtuo ſis naſcitur. Eiuſqꝫ ſuccus cōtra ꝑiculum fulguꝝ bibi tur. Cōtra dolores capitis ex fumoſitate valet. Cōtra qꝫ apoplexiam ne veniat. Cōtra loquelaꝫ amiſſam opti mum remediū eſt. facit etiā ad tiphum tercianū: et ad li uores tollendos et ad lumbricos. ¶ XXIIII. ¶ De achanto. ¶ Iſidorus. Thatus eſt herba egyptia ſemꝑ frōdens ſpiniſ plena. flexibile virgultū habens. In cuius imi tatione veſtis arte ornatur que achantina dici tur. ¶ Plinius libro. xxii. Achātus eſt herba topiaria vrbana:ē lato longoqꝫ folio crepidines marginū aſſu gentiūqꝫ pulinoꝝ thoros veſtiens. huius genera duo ſunt videlicet aculeatū: et criſpuꝫ quod breuius eſt. alte rum vero leue quod aliqui pederotō vocant. Alii melā phillū. Huiꝰ radicis vſus luxatiſqꝫ mire ꝓſunt. Itēqꝫ ruptis cōuulſis: et ptiſim metuētibus incocte cibo max ime ptiſana pōdagris etiā illinūtur trite et calidis cale facte ¶ Dyaſcorides. Achātis grece melāphillos aut pedorata dicitur: in parietibꝰ et locis lapidoſis ⁊ hume ctis naſcitur. due ſunt eius ſpēs. Altera ſpinoſa et br uis. Altera vero tyrſoſa. dicitur aūt melāphillon eo q habet folia nigra et veluti piguia. diuiſaqꝫ vt eruca. le giorā lactucis et latiorā: virgas habet duoꝝ cubitoruꝫ in groſſitudīe digiti: et in capite ip̄ius virge folia minu ta: in qua caput eſt vt carduis coloris hiacinctini. flos ē illi albus ⁊ ſemen coloris melini cū radice muſtillagin ſa et rubra et lōga que cathaplaſmatibꝰ adhibita con buſtionibꝰ p̄ſtat effectū. Ip̄aqꝫ herba bibita prouoca vrinā. ventrem mollit. ꝑtiſicis opitulatur. lateris dolo rem cōpeſcit. Et quaſſatōibus maximū p̄ſidiuꝫ ē. Alia vero agreſtis ſpinoſa. et breuior eſt. eiuſqꝫ radix effica ciā pͥme ſimilem habet. Achantis lenta vel vt latini di cunt ſpinā alba: naſcitur in mōtibus: ac ſilueſtribꝰ loci et viſcidis. habet folia vt cameleonta: ſed anguſtiora ⁊ albidiora et ſpinoſa. virgam cubitis duobꝰ longaꝫ. inti rius inanē. et in ſūmitate capitelluꝫ ad inſtar echini ſp noſum et ob longum floremqꝫ purpureū: in quibus e ſemen rotundum. Radix eius mediocriter deficeat: ⁊ e ſtiptica. Ideoqꝫ celiacos et ſtomaticos iuuat. Saguis aduſtionem repͥmit: tumores vice cathaplaſmatis ſpi git. Eadem bibita ꝓdeſt emoptōicis. opem quoqꝫ facit yſchiaticis. et ſtomaticis. vrinam ꝓuocat. Et humores omnes in cathaplaſmate ſpargit. Elixatura eiuſdē den tium cōpeſcit polorem Semē eius leptomeris et calide eſt virtutis. membriſqꝫ putrefactis iuuat potatuꝫ. niud rem ſanguinis curat et interaneoꝝ reumatiſſimū nud res quoqꝫ matricis aſtringit. ⁊ miſcetur cathaplaſma ti cōſtrictiue virtutis. Idem ſemen bibitum cōtractos infantes ſaluberrime curat. morſibus venenatis occur rit et qui eam in collo portauerit. incurſum ſerpētis nō Liber Decimus timet. Achantis arabica naſcitur ſpinoſa et alba. eiqꝫ pirtus eſt ſtiptica. fluxus ſanguīs ſtringit. reicientibus canguinem ſubuenit. et om̄ibus reumatiſmis occurrit. Radix eius om̄ia ſupͣdicta et ſupͣ ſcripta facere nouit. ¶ XXV ¶ Iſidorus ¶ De aconito. ¶ Cone portus eſt bithinie. ꝓuentū graminū ma loꝝ vſqꝫ adeo celebris eſt vt herbas noxias il linc noīemus aconitas ¶ Plinius libro. xxvii. A conitū eſſe cōſtat oīm venenoꝝ ociſſimū: ⁊ tactis qͦqꝫ cenitalibꝰ feminei ſexus animaliū: eodem die mortē in cerre. Id nempe venenū fuit: quo interemptas dormiē tes a calphurnio beſtia vxoreſ. M. ceciliꝰ accuſator ob iecit. hoc tn̄ etiam in vſus humane ſalutis eſt: aduerſa ri ſcorpionū ictibus exꝑtum: in vino calido datum. Ea qꝫ illius eſt natura: vt hominem occidat. niſi inuenerit quod in homine perimat. Cū eo ſolo colluctatur: ac ve Iut p̄ſentius inuēto ſolo: hec pugna eſt: cū venenū repe rit in viſceribus. Mirūqꝫ exitialia ꝑ ſe ambo cum ſunt duo venena in homine: comoriūtur vt hō ſuꝑſit. Quis ergo ſatis poſſit antiquoꝝ curam et diligentiaꝫ venera ri. Quintiā ꝓdiderūt antiqui feraꝝ remedia: qūo ipſa qͦqꝫ ſanarētur venenata. Aconiti tactu torpeſcūt ſcorpi ones: ſtupentqꝫ pallentes: ac vinci ſe cōfitentur. Auxi liatur eis elleboꝝ albū: tactu reſoluente. Ceditqꝫ aconi tum duobꝰ malis: ſuo ⁊ omniū. ſi qͥs hec certe ab homi ne potuiſſe excogitari credit. ingrate dei munera intelli git: Tāgunt aconito carnes: necātqꝫ guſtatu eaꝝ pan theras: illos ſitꝰ repleturas niſi hoc fieret. At illas ſta tim a morte liberari excremētoꝝ hoīs guſtu demōſtra tum. Aconitū folia habet ciclamini aut cucumeris non plura quatuor: a radice leniter hirſuta: radiceꝫ modicā cammaro ſimilem marino: quare quidā cāmaron appel lauere. Alii licoctonō radix incuruatur paululuꝫ ſcorpi onū modo: quare et ſcorpiō aliqui appellauere. Nec de fuere: qui myctonō appellare mallent. qm̄ ꝓcul et ē lon ginquo odore mures necat. Naſcitur inde nudis cauti bus quas aconas vocāt. Et ideo aconitū aliqui dixere: nullo iuxta ne quidem puluere nutriēte. Hanc aliqͥ rati onem noīs attulere. Alii qm̄ vis eadem in morte eſſet: que cōtibꝰ ad ferri aciem dęterēdam. ſtatimqꝫ admota velocitas ſentiretur ¶ Dyaſcorides. Aconiti duo ſunt genera. vnū quod lycoctonō dicitur. et multuꝫ in ytalia vicinis mōtibus naſcitur. Habet folia platano ſimilia: ſed plus diuiſa et nigriora. haſtam habet leuē in altitu dine cubiti vnius aut plus. ſemen in folliculis oblongū Radix eſt ei ſicut aſcarida mora. Hāc herbam multi in carnem mittūt: et lupos occidūt. vis eiꝰ eſt. vt inebria tos tentat. Alterū genus eſt ꝙ elyſonori dicitur habēs folia tria vel quatuor cyclamino vel cucumeri ſimilia. ſed minora et aſpera. Haſta eſt illi duoꝝ palmoꝝ lōga. radix ſimilis caude ſcorpionis: ⁊ ſicut alabaſtros limpi da. hec radix a ſcorpione cōmeſta ꝑaliſim ei facit. ſꝫ hic ſemetip̄m remediat: cū elleboro ſe applicuerit. Colyriiſ etiā antidotis ac medicaminibꝰ neceſſarie miſcet̉. Cuꝫ abſonio .i. pane vel carne data: leopardos occidit. et lu pos et porcos: et pantheras: oīaqꝫ agreſtia animalia. ¶ De acoro. ¶ Iſidorus in libro ethi XXVI. mologiarum. xvij. Corus eſt herba foliis ſimilibus yridis radici bus odoris acerrimi ſed iocūdi. ꝓpter quod aro matica eſt. ¶ Diaſcorides. Acorus .i. venerea vel affrodoſia eſt herba hn̄s folia yri ſimilia. lata et ob longa: exalbida in ſummū: denſa: et quaſi gladiꝰ acuta: auroſum habet florem radicem diſſimilē nec rectam. ge niculatam et nodoſam: guſtu acrem: et aliquatenꝰ odo ratam. Semen vero plenū habet: et ſpiſſum: et integrū et ip̄m eſt odoris ſuauis. ſed ꝑ omnia efficacior eſt que magis calefacit. Radix eius calide ac ſicce nimium vir tutis eſt et leptomeris. Succus eiuſdeꝫ radicis clarita tem oculoꝝ mirifice p̄ſtat. Aqua vero in qua fuerit de cocta: eſt diuretica. vtilis eſt etiā pleureticis ⁊ thoracis paſſionibus. epaticis ac torminoſis et corruptelis. vtili or aūt ſpleneticis et ſtringirioſis: qui vrinā cū dolore fa ciunt. Efficax eſt iterum ad morſum ſerpentis ⁊ ad mu lierum menſtrua ꝑ fomentum vtilis. miſcetur et antito tis. et tyriacis. ceterum ne apes ab examine fugiāt. her ba venerea in earū vaſe ſuſpendatur: et nunꝙͣ a vento ſeducentur. Herba hec raro inuenitur: nec illaꝫ quis ſci re poterit: niſi cū floſculum emiſerit. Naſcitur in ortis et locis cultis et aratis. legenda eſt in auguſto mēſe: qͥa vix inuenitur ſine flore ac ꝑ floreꝫ cognoſcitur. ¶ Aui cenna in ſecūdo canone. Acorꝰ eſt radix plāte: ſuꝑ quā ſunt nodi ad albedinem declinātes in qua eſt odor hor ribilis: parūqꝫ boni odoris. et eſt calidus et acutꝰ. Dix it aūt galienus. ꝙ in medicina nō adminiſtratur niſi ra dix eius. Eiuſqꝫ virtus ē ꝓpinqua virtuti ariſtologie ⁊ yreos: melior eſt acorus ille qui eſt ſpiſſior: magiſqꝫ ſo lidus: et dulcior. ac melioris odoris. Natura calidꝰ eſt ac ſiccus in principio ſecundi gradus: et vſqꝫ ad mediū Inflacionū ac ventoſitatū eſt reſolutiuuſ. ſubtiliatiuus abſtergit ſine mordicatōne: apperitiuus. colorem clari ficat. et morphee cōfert. ſpaſmoqꝫ ac cōtritōni lacerto rum. decocto eius ābrocata et bibita cōfert dolori den tis valde. et grauitati līgue. cōfert etiā albugini. et cor nee groſſitudinem attenuat. ꝓprie in vtriſqꝫ ſuccꝰ eius. Iterum decoctio eius eſt bona dolori lateris et pecto ris. cōfert et dolori epatis frigido: et cōfortat ipſum: et cōfert ſtomacho. Multuꝫ quoqꝫ ſplenem extenuat: ſto machumqꝫ mundificat. cōfert etiam rupture ac dolori pūgitiuo ventris. Et eius decoctō valet ad dolorē ma tricis. vrinaꝫ et menſtrua prouocat et in coitu augmen tum efficit. eiuſqꝫ deſiderium excitat. Confert etiaꝫ do lori inteſtinorum: et puncture vermium venenoſorum. ¶ Platearius vbi ſupra. Acorus eſt calidus ⁊ ſiccꝰ in ſecundo gradu. Eſt autem radix gladioli: que nō tantuꝫ humidis locis. ſed etiaꝫ in ſiccis creſcit et marinis. In eſtatis principio debꝫ colligi: ac remotis extrinſecis ſu ꝑfluitatibus. in quatuor pedes findi et ſic ad ſolē deſic cari. ne ſi cū humiditate ſua remaneat. cicius putre ſcat poteſt aūt in efficacia multa ꝑ biēniū ẜuari. habꝫqꝫ vir tutem diureticā aperitiuam diſſolutiuam ad duriciem ſplenis et ep̄atis. Si folia eius ſpargantur ꝑ pauimētū mira frigiditate actuali aerem infrigidat: et ſuccus ra dicis eius oculos mūdificat. ¶ Plinius libro. xxvi. Li en acoro ꝯſumitur poto: p̄cordiis ⁊ ylibus vtiliſſime ra dices. XXVII ¶ De affodillo. ¶ Iſidorus vbi ſupra Ffodillus herba eſt quā latini a calore albutiū vocant. ¶ Dyaſcorides. Affodillus herba om nibus nota quam multi albutium dicūt. habens folia ſicut porrus. virgam lenem ſuꝑ quā habet ſemen nigrum: quod altericon vocant. Radices oblongas et rotundas balano ſimiles habet: quibꝰ calida et viſcida virtus eſt. hec radix vrinam ꝓuocat: mēſtruis. imperat et dolorem et quaſſationes capitis tollit. tuſſiētibus ſuc currit. Id eius folia facere poſſunt: et radix cuꝫ vino bi bita: ꝑtemqꝫ radicis eius quiſqꝫ ſumptam: letam diem ducit. Morſibus venenatiſ cathaplaſma hec adhibit a occurrit. Flos eius ſimiliter cum vino ſanat paſcentia vulnera: ſordidaqꝫ ſaluberrime curat. Tumorē teſtium et māmaꝝ impoſita ſpargit. puſtulas et ordiolos adhi bita ſtringit maxīe ſi vini fece cocta et impoſita fuerit. Succus radicis eius addito vino et dulcore ac mirra que ſimul cocta maximum oculis effectum preſtāt. Do lores etiā aurium et ſanies addito vino et libanotide et melle ac amurgā detergit. Succus eius auribꝰ tepiduſ infuſus. Et ſiquideꝫ dextre partis dētes doluerit. auri Liber Decimus ſiniſtre infuſus medetur. Cinis quoqꝫ radicis eius alo picias emēdat. Et albas maculas in ſole illinitus. Pre terea ſi radix excauata et oleo r̄pleta calefiat: donec ole um ſcatere incipiat: id ꝑnionibus et doloribus aurium eſt ſingulare p̄ſidium. Eadem bibita cū aqua ventrem mollit: et comeſta facile vomitum facit. Impoſita quo qꝫ ſoluit ſcrofas atqꝫ duricias. p̄terea ructꝰ aut reuma tis eruptiones. lacertoꝝ dolorē ſanat. vrinā et mēſtrua ꝓuocat. huius cocture aqua renū dolori ꝓficit. et fructꝰ eius potui datus ventrem deducit. Item radix ī catha plaſma miſſa: ⁊ potui data: ſingulare p̄ſidium eſt vexa tis a vipera. Semen eius et flores minꝰ acris ſūt virtu tis: et in coctione vin data potui medentur ſcorpione vexatis. ¶ Auicenna vbi ſupͣ. Affodillus. eſt calidꝰ na turaliter ac ſiccus. et abſterſiuus ac reſolutiuus: ꝓprie qꝫ radix eius et qn̄ teritur fit calefactiuus: et exiccatiuꝰ et plus eo radix eiꝰ. Cōfert alopicie ⁊ impetigini. Et ꝓ prie cinis radicis eius cū fece vini ſuꝑ apoſtemata glā duloſa omnia. Et ſuꝑ carbūculos: ac ſuꝑ vlcera fraudi lenta et ſordida: et cōfert eis. Confert etiam cōtritioni lacertoꝝ atqꝫ cōtorſioni. In ſucco radicis eius eſt iuua mentū ad oculum. In potu cū vino datus cōfert dolori vtriuſqꝫ lateris et tuſſi. Radix eiꝰ cum fece vini bona eſt apoſtematibus māmille: cōfert yctericie etiā ¶ Pla tearius. Affodillus eſt herba in ſecūdo gradu calida ⁊ ſicca: folia porroꝝ foliis hn̄s ſimilia: Radix medicine competit: magis ꝙͣ folia. et viridis eſt melior: quā ſicca In eius radice inueīuntur: quaſi quedam capita in mo dū teſticuloꝝ: diuretica. et habet virtutē attrahendi ac de ſiccandi. valens ad morpheaꝫ et alopiciam et ad alia XXVIII. plura. ¶ Diaſcorides. ¶ De agarico. Baricum eſt radix fungo ſimilis. cuius ſūt ge nera. Maſculꝰ et femīa: maſculus eſt rotūdus ⁊ in ſe collectꝰ. feīa vero ſimilis eſt pectini quo capilli diſcriniūtur. radioſqꝫ mittit: et albedine glauca videtur. Ambobꝰ eſt guſtꝰ vnus: pͥmum dulcis: et poſt modū amaricans. Naſcitur in arabia et ſamaria et in ponto: qui om̄ibus melior eſt: ceteroꝝ vero locoꝝ iners virtus eſt eis calida et ſtiptica et dyaforetica. vnde tor tōni bus opem ferūt. ac ꝑ ventrē humores crudos depo nunt. de alto cadentibꝰ vtiliter adhibētur. Epaticis aſ maticis et diſſurie ac freneticis et vetericis maximuꝫ p̄ ſtant effectū. Ptiſicis etiā accepta medicātur. et ſplene ticis cū oximelle auxiliātur. Agaricꝰ cōmeſtus abſtinet ſanguinē reiiciētibus: celebrat quoqꝫ digeſtionē. Obo lo minus acceptꝰ cū aquā doloreꝫ cōpeſcit arteriacis ⁊ yſchiaticis vtiliter quoqꝫ cōbuſta datur epylenticis mē ſtruis imꝑat: ſtericas inflationes ꝓhibet. Omnia frigi da excludit. ventrē purgat: cum mulſa bibitꝰ ⁊ morſibꝰ venenatis acceptꝰ cum vino ſubueīt. Maxīeqꝫ omnes cauſas interaneoꝝ curat ſcd̓m virtutē hominis vel eta tem datus. Nam alijs dandū eſt cū aqua. alijs cū vino alijs cū oximelle. alijs cū mulſa. Ceteꝝ vt dicūt alij do ctores agaricum excreſcit ab arboribus: ſicut boletꝰ tal ctu lenis ⁊ quaſi vanꝰ fragilis: aſpectu ſubrubeus nec penitus albꝰ et furfuri nō diſſimilis. vires hn̄s acriter relaxantes. ac venenoſis morſibꝰ et pūctibus reſiſtētes ventrē aliquatenus purgat et colera et flegmā depoīt. ideo nec dolorem nec vomitū facit. Eſt etiā dyaforetice virtutiſ. Ideoqꝫ pingues ac ſpiſſos hūores purgat. Et vctericos ex epatis cōſtipatione iuuat. Suppoſitus ex trinſecꝰ in morſu ſerpentuꝫ: vt equaliter vulnꝰ operiat et in potōne cū vino acceptum liberat. Itemqꝫ cū aqua tepida vel aſinino lacte datus. ſpuentē ſanguinē curat. Cum mulſa vero datus ventreꝫ deducit. Itemqꝫ paſſo vel viuo dulciptiſicis. Et cū aceto mulſo lyenoſis cōue nit. ¶ Plinius libro. xvi. Arbores glandifere galliaꝝ ferunt agaricū. Eſt āt fungus candidꝰ ⁊ odoratus: effi cax antidotis: in ſummis arboribꝰ naſcēs: noctibus ra lucens. Signum hoc eius: ꝙ in tenebris decerpitur. ¶ Idem in libro. xxv. Agaricon vt fungus naſcitur arboribꝰ circa boſphoꝝ. colore cādido. Id quod in cor lia naſcitur infirmiꝰ habetur. Mas ſpiſſior et maior e iſtit qui et capitis dolores facit. femīa vero ſolutior ia tio quidē guſtus dulcis mox in amaritudinem tranſit ¶ AXIX. e eodem Platearius. Saricus eſt quaſi fungꝰ: et eſt calidus in ſecū do gradu: ſiccus in tercio. Creſcit circa radicē abietis: et maxime in lombardia. femininꝰ meli or eſt: quia rotūdam formā habet. deficcatur ⁊ fit alhi ſimus. Maſculus habꝫ ſubſtantiā oblongaꝫ. et non eſt adco albus. porro femineus eſt albꝰ ac lenis ac frācibꝰ lis: et habet quaſdā tuberoſitates intus: et quedam fru ſtula quaſi diuiſa. Maſculꝰ vero nō habet ſed eſt durꝰ. nec adeo frangibilis eſt. Sed eius lenitas eſſe pōt. tum ex humiditate. tum ex corruptione Cum manibꝰ tracta tur: et pulueriſatur: manus puluerulenta remanet. ſed nō ex bonitate. Poteſt aūt reſeruari ꝑ quinqꝫ annos in ml̓ta efficacia. et prīcipaliter purgat flegma. ſecūdario melancoliaꝫ. valet cōtra quotidianā febreꝫ ex flegmate naturali ꝓueīentem: et cōtra colicam paſſionem: contra qꝫ diſſuriam: et contra fiſtulam: et contra emorroidas et contra morpheam. ¶ Auicenna. Agaricum ſecun duꝫ quoſdam generatur in arbore corroſa ſecundum ſe mitam putrefactionis. et in eius ſapore ſunt acredo et ſtipticitas. eiuſqꝫ ſubſtantia eſt aerea: terrea: ſubtilis Melius eſt albu: velociter frāgibile. poroſuꝫ. valde pla nas hn̄s extremitates. In cuius amaritudīe dulcedo ī ueītur. et fractum hꝫ fruſta ſuppoſita: et hec eſt femīa. Illud vero quod eſt maſculꝰ non eſt bonū ſed durum et nigrū. Eſt aūt agaricum natura calidū in pͥmo gradu ſiccū in ſecūdo. Et eſt reſolutiuū et inciſiuū groſſoꝝ hu moꝝ: aperitiuū omniū opilatōnū. In ip̄a ē ſtiptica vir tus. Et cōfert om̄ibus calidis apoſtematibꝰ. Batur in potu cū ſyropo acetoſo ad ſchyaticam paſſionem. Et ꝓ prietate ſua mūdificat ſuꝑfluitates cerebri ac neruori cōfert etiam caſui et egritudini lacertoꝝ. Cōfert etiaꝫ epylenſie et aſmati et vlceri pulmonis cum rob et cum aquā ſputo ſanguīs ex pectore. p̄terea cōfert yctericie. daturqꝫ bibēdum ad apoſtemā ſplenis cū oximelle. Et qn̄ ſolum maſticatur et deglutitur confert dolori ſtom chi ⁊ eructuationi acetoſe. datur et in potu ad doloren eꝑatis. Solutione vero deducit humores groſſos et di uerſos melancolie ac flegmatis ⁊ colere rubee qn̄ ſumi tur ab aureo vno vſqꝫ ad duos. ⁊ ꝓprie cum mellicra Et quādoqꝫ ſolutiuas medicinas adiuuat: ⁊ facit eas vſqꝫ ad extrema corꝑis ꝑuenire. vrinam et menſtrua ꝓ uocat. ⁊ renum dolorem ſedat. Cōfert iterū p̄focationi matricis ac febribus antiquis groſſis et tremori. et ex eo fit emplaſtrum ad pūcturam vermiū veneni frigidi. XXX ¶ De agrimonia. ¶ Diaſcorides. Grimonia eſt herba om̄ibꝰ nota q̄ dicitur ferra ria mīor. Similis eſt in om̄bus agreſti papane ri vel herbe āmomi Sed ī hoc diſcernitur ꝙ ca put ſuꝑius habet latiꝰ et floreſcit ſerius nec floreꝫ facit ita feniceum ſed croceum. Radix eſt illi rotūda deorſū ex qua dimittit croceum acrioris virtutis ſuccuꝫ qui at chumur in oculis noīate paſſioni ꝯuenit. et nebulis ocū loꝝ. Naſcitur in campis vel circa ſepes. Radix eiꝰ di citur eupatorium greco noīe. Eſt eniꝫ diuretica valde. Que viridis trita antractas .i. puſtulas malas curat. Ad ſerpentum quoqꝫ morſus: ⁊ canis: ⁊ hoīs rabidi. ſa cit. ſic potata. ad ventris dolorem ⁊ cōtra venena. Ile vulnera cauterizata viridis ſanat. Trita et īpoſſta mni re dolori ⁊ tumoribus luxū cōcitatis valet. In ſerpetis Liber Decimus morſu cum vino data venenuꝫ mirifice diſcutit. Ad ꝑ cuſſuꝫ quoqꝫ ferro vel ſude cū aceto impoſita facit. ver rucas tollit. ⁊ ad ſplenis dolorē. In cibo tn̄ ſūpta ſplen cōſumit. Item ea que ſecūdina ſunt conſtricta apperit ac pſanat. Radix eius deficcat. Et puluere vino aſper ſa omnes ſerpentinas paſſiones liberat. Ip̄a quoqꝫ ra dix in vino cocta et potata ꝑaliticis ꝓdeſt. ¶ XXXI ¶ De alcamīa et altea et alga. ¶ Platearius vbi ſupra. camīa eſt herba in trāſmarinis ꝑtibus ⁊ etiā in ſicilia copioſe inueītur. Eſt aūt frigida in pͥ Amo gradu. ſicca in prīcipio ſecūdi. Et quia non vhiqꝫ reꝑiri poteſt qui eā habent puluerizāt: et ſic ꝑ re ciques deportāt. puluiſqꝫ ſubnigri coloris eſt. ꝑ annos tres ſeruatur ⁊ habet virtutē ꝯſolidandi ⁊ extergēdi ac mūdificādi. valet ad mūdificationem cutis ad ꝯſolida tionem quoqꝫ vulneris. ⁊ ad tingendū capillos: vl̓ vng uegtac alias ꝑtes corꝑis. Et ſiquideꝫ velit aliquis eos tiugere colore rubeo diſtemꝑet eam cū aqua vel aceto. qi aūt nigro diſtemꝑanda eſt cū oleo: et ꝑs inuncta ſic cari dimittatur vixqꝫ poſtea recedit illa tīctura: niſi cū ſucco porroꝝ et cantabrio ⁊ aceto. ¶ Auicenna. Alca mīa alias artanita habet capita ſicut capita cyceris: et eius folia ſunt ſicut folia caulis. eiuſqꝫ radix eſt nigra radici rape ſimilis. ⁊ illud qd̓ d̓ hac in oꝑe medicine ad miniſtratur eſt radix eius. Sꝫ hec ſpēs quā diximꝰ: nō eſt illa que in temꝑe noſtro cognoſcitur. Naꝫ illa q̄ nūc artanita cognoſcitur. ē ſpina ſpiſſa ac breuis. q̄ radiceꝫ habet qua lana lauatur. Eſt autē inciſiuū et reſolutiuū bonumqꝫ doloribus iuncturarum: et vtriuſqꝫ anche: fa cit ſternutationem. ac vehementer aperit narium con ſtrictionem ⁊ colatorii opilationeꝫ ꝯfertqꝫ ſingultui ac fetum eicit. eius decōctio valet pūcturis venenoſis. ⁊ ſi militer ſyrupus eiuſdem. ¶ Plinius libro. xxvii. Altea herba eſt hn̄s folia verbanacee ſimilia q̄ et periſtereon cognoīatur. caules tres aut quatuor folioꝝ plenos. flo ris rōſe. radices albas: cū plurimū ſex cubitales: obliqͣſ Naſcitur in pingui ſolo. nec ſicco. vſus radicis eius eſt ex vino vel aqua dyſintericis: aluo cita: ⁊ ruptis: cōuul ſis. ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Alga eſt herba que naſcitur in aquis ſtantibꝰ. dicta ſic ab algore aque. vel eo ꝙ alli get pedes: qꝛ craſſa eſt foliis: aquā ex ꝑte ſuperantibus ¶ Palladius libro. iii. In caulium plātatione dicit co lumella plātaꝝ radices alga marina inuoluendas viri ditatis cā ſeruāde. fimo ſimul adherēte. ¶. XXXII. ¶ De aloe herba. ¶ Iſidorus. Tōe eſt herba ſucci amariſſimi. ¶ Platearius Aloe fit ex ſucco herbe. que appellatur eodeꝫ noīe: hec herba nō ſolū in greciā reꝑitur ⁊ ī in dia et ꝑſia. verū etiam in apulia. Et ſuccus vtilis eſt ad multa ſicut dicetur infra ¶ Dyaſcorides. Aloe ſuccus eſt herbe: que habet folia vt ſquilla: ſed pinguiora ⁊ la tiora et rotūda: et circa ea hꝫ. ſpinas raras. virgam aūt habet ſimilem anterico: florem albū: et ſemen affodillo odore graui: guſtu amaꝝ. Radicem hꝫ vnā ſicut lignū in india naſcens. plurimū naſcitur ⁊ maritimis locis et in aſia ⁊ in yſchuy: ſplēdida: ſubrūfa: lucida: ſine lapide guſtu amariſſima. Cit ius emittit humorē duꝫ alit̉. Ra dix eius inciſa ſuccū emanat. vel herba tota cōtuſa expͥ mitur: ⁊ ſiccatur. adulteratur aūt mixto gūmi: quod fa cile ex guſtu et odore intelligitur. et ꝙ nō ſe ꝑtibus mi nutis ſoluit. et ſi manibꝰ retentus nō coheret. Uirtus eſt ei ſtiptica. mediocriter calida et ficca nimis. ventreꝫ mollit: putredīem purgat: flegmā deducit. ¶ Plinius libro. xxvii. Aloe ſimilitudīem hꝫ ſquille. Sed maior. ⁊ pinguioribꝰ foliis: ex obliquo ſtricta. Caulis etiā tener eſt rubeus medius radice vna ceu palo in terrā de miſſa graui odore: guſtu amara: laudatiſſima ex india affert̉ ſed naſcitur in aſya. nec vtūtur ea: niſi ad vulnera recē tibujs foliis. mirifice em̄ cōglutinat. vel ſucco. ob id in turbinibꝰ cadoꝝ eam ſerūt. Quidā et caulem ante ma turitatem ſeminis incidunt ſucci gratia. Aliqui ⁊ folia Inueītur aūt et ꝑ ſe adherens lacrima. Ergo pauimen tandū cenſent vbi fuerint ſata: ne abſorbeatur lacrima fuere qui traderent in iudea ſuꝑ hieruſolimā metallicā eius naturaꝫ. Sed nulla magis improba eſt. nec alia ni grior aut tumidior eſt. ¶ XXXIII. ¶ De altea. ¶ Iſidorus. Itea eſt agreſtis malua ſiue malue viſcus. Sꝫ altea dicitur: eo ꝙ in altum ſurgit. Uiſcus aūt ꝙ glutinoſꝰ ſit. Ex ſynonimis. Alteā: biſm al ua euiſcꝰ: malua: viſcus. ibicus: idē eſt ¶ Dyaſ corides Altea ſiue melothi digeſtoriā et calefactiuaꝫ diaforeti cam habet virtutem. folia ſunt ei rotūda: cyclamino ſi milia: flores habet ſimiles roſis. Haſtam longā duobꝰ cubitis. Radix eſt illi muſtillagīoſa. flos eius in mulſa vel vino coctus. ac tuſꝰ et impoſitꝰ. vulnera curat. ſcro phas ſpargit. dolorem mitigat. neruoꝝ tenſiones relax at. Apoſtema rumpit vel ſpargit. vulneꝝ cicatrices cu rari facit. Elixa vero ac trita cum axungia porcina vel anſeriua et reſina terebintina tumores ſtericos et effo cationes medetur appoſita. Elixatura quideꝫ eius hec omnia facit et ſecūdinas excludit. Item radicis eiꝰ elix atura cum vino bibita in pn̄ti iuuat ꝯtra diſenteriam ⁊ ſanguinem reiciētibus. ꝓpter ſuā vim quādam ſtipticā vnde multū ꝯgruit dyſſuriis. medicatur calculoſis. opi tulatur ſchyaticis et dyſentericis. et de alto cadentibuſ ſubueīt. Bolori quoqꝫ dentiū opitulatur cū aceto elixa et gargariſmo adhibita. ſemen eius viride ac ſiccū cuꝫ aceto et oleo tritū ac punctum: maculas tollit. morſibꝰ venenatis occurrit. Elixatura quoqꝫ ſeminis eiuſdem dyſentericis et ſanguinē reiciētibus ſubueīt. et etiā in ſolutione ventris. Contra omnia venena opitulatur cō buſta bibita. Cicatriſat etiā caua vulnera cuꝫ melle tri ta. Hoꝝ ſcꝫ qui molles hn̄t carnes vt ſunt pueri femīe eunuchi. Omneꝫ etiā duriciem et rigorē mollit ac relax at. Eſt et alteꝝ genus agreſtis altee folia habens diui ſa vt hierobotanus. et haſtas quatuor aut tres. ſꝫ coriū habet canabo ſimile. floremqꝫ minutū rodo ſimilem. ra dices albas et trāſuerſas quinqꝫ vl̓ ſex habētes cubiti longitudinem hec tamen cum vino vel aqua bibita dy ſentericis et cōquaſſationibus ſubuenit. Sola in aqͣ de cocta et pota dolores inteſtinoꝝ ſanat die tercia. trita qͦqꝫ cū veteri axungia: podagras ſanat impoſita. Om neſqꝫ collectiones vel duricias: q̄ naſcūtur in corꝑe au fert. decocta cū fenu greco et lini ſeminis polline impo ſita ¶ Plinius libro. xx. Altee in omnibus efficacior ē radix p̄cipue cōuulſis et ruptis. In aqua cocta ſiſtit al uum. in albo vino ſtrumas et parotidas et māmaꝝ īfla tiones et pannos. Idem vino decocta folia eiꝰ qualibet ꝑnicioſam tuſſim medētur. Ipocrates vulneratis ac ſi tientibus defectu ſanguinis bibendū dedit ſuccū deco cte radicis. Ip̄am vero vulneribus: cuꝫ melle ac reſina Idemqꝫ cōuulſis luxatis: tumentibus: et muſculis: ner uis articulis impoſuit et aſmaticis ac dyſentericis ī vi no bibendum dedit ¶ Auicēna. Altea nomen in greco deriuatum eſt ex plurium iuuamentoꝝ noīe cuius natu ra calida eſt cū equalitatē. Iu ip̄a ſunt lenificatio: ⁊ ma turatio: et mollificatio: et reſolutio. Semen et radix ſūt in eius virtute fortiora: plurimum exiccatiua et ſubtili ora. linitur ſuꝑ morpheam cum aceto: mollificat apoſte ma et ꝓhibet ea. et reſoluit ſanguineꝫ et maturat vulne ra. Cōfert apoſtematibus inflatis: et ſcrofulis et valet ad duriciem matricis. Sedat dolorē iuncturaꝝ: ⁊ ꝓprie cum adipe anſeris: cōfert etiam ſchyatici ac tremori: ⁊ attritioni lacertoꝝ. et extenſioni neruoꝝ. Tumor em et inflationem reſoluit: que ſunt in palpebris. Semen eiuſ tuſſi calide confert. et facile ſputum efficit. ꝓhibꝫqꝫ flu xum ſanguinis: cū virtute ſue ſtipticitatis. eiꝰ folia cō ferunt apoſte matibus māmille. ⁊ ponitur in emplaſtris Liber Decimus pleureſis et ꝑipleumonie. eius quoqꝫ gūmi ſit im ſedat Becoctio radicis eius bibita cōfert vrine: ⁊ inteſtinoꝝ ¶ .XXXIIII. ardori: et apoſtematibus ani. ¶ De ābria et ābroſia. ¶ Plinius libro. xxvij. Mbria alias ambrioſa vagi noīſ ē: ⁊ circa her bas alias fluctuans vnū fruticem denſuꝫ ramo ſum tenuē trium fere palmoꝝ habet. tercia ꝑte radice breuiore foliis rute. Circa imum caulē ſemen eſt vuis dependētibus odore vinoſo. Qua de cauſa botris a quibuſdā vocatur. ab alijs arthemiſia. Coronātur il la capadoces ⁊ vſus eius ad ea que diſcuti opus ſit. Iſidorus vbi ſupͣ. Ambroſia ē herba quā latini api um ſiluaticum vocāt. De qua vrigilius ait. Ambroſie qꝫ come diuinū virtute odorem aſpirauere ¶ Dyaſcori des. Ambroſia quā multi botrin vel arthemiſiaꝫ dicūt frutex eſt multas hn̄s virgas: tribus palmis longas: et folia initio minuta: rute ſimilia. virge ſunt plane femīe Et eſt quaſi acinus odorē habens vini: que nō floreſcit. Radix eſt tenuis: et lōga duabꝰ palmis. In capadocia naſcitur: ⁊ q̄ circa ſe inuenerit. complectitur. virtus eſt illi ſtiptica: et omne corꝑis reuma ꝓhibꝫ cathaplaſmati adhibita. Naſcitur in locis ſaxoſis: vl̓ parietibꝰ ex lapi de fabricatis. Hꝫ aūt folia ſcolopēdrie ſimilia. Eiuſqꝫ folia multa ſunt ex vna radice aſcendentia diuiſa ſicut polipodium. ſubito ruffa ⁊ aſpera: ⁊ deſuꝑ viridis. Eſ aūt ſine haſta: ſine flore: ſine ſemine folia eius elixa cuꝫ aceto: et bibita diebꝰ. xxx. ſplenē ſiccāt. Eademqꝫ vino addito ⁊ vt cathaplaſma impoſita: ſpleni ſingulare pre ſidium eſt. ſtringiriis ac ſubglutionibꝰ et yctericis pro deſt. bibita vero calculos frangit. Azon quoqꝫ maius qd̓ omni temꝑe folia ſeruat viridia dicitur etiam bulca mon. aut ambroſia haſtas hꝫ maiores cubito: in groſſi tudīe pollicis: virides: ac pinguiores: diuiſas: folia ſuꝑ terram expanſa: inciſa: lingue ſimilia: ſuꝑiora vero ſtr cta ſunt et ſpiſſa: et ſicut oculis picta. Naſcitur in lociſ montuoſis. ac teſtoſis. ml̓ti ⁊ in tegulato tecto ſeminat eum. virtus eſt ei ſtiptica et frigida. vn̄ herpetis et igni ſacro neceſſarie apponitur. cum polent a trita paſcentia vulnera et tumores oculoꝝ medendo cōpeſcit. folia eiꝰ impoſita cōbuſtionibus et podagricis eſt ſingulare pre ſidium: eademqꝫ cū polenta: et ſuccꝰ eius cuꝫ oleo roſeo cephalaticis maximū preſtat effectuꝫ. Idem ſuccꝰ bibi tus ſphalāgionis morſus non ſeuire facit. et ſolutioni ventris et dyſentericis prīcipale exiſtit remediuꝫ. Ip̄a qꝫ cū vino bibita rotūdos lumbricos excludit. et ſuccus eius cū lana impoſita mulieris fluxuꝫ extinguit eadēqꝫ ¶ XXXV. turbores oculis inuncta ꝓhibet. De anabulla et anagalla. ¶ Platearius vbi ſupra Nabulla eſt ſpēs titimalli que virtutem hꝫ diſ ſoluendi et attrahēdi. purgat principaliter fleg ma: ſecūdario coleram: lac eius colligitur ī me dio veris: ⁊ prīcipio eſtatis. Sūmitates eius frāgunt̉: et inde gutte lactis exeūtes in vaſe vitreo recipiuntur. Cauendū eſt ne manus colligentis a lacte tāgatur qm̄ exuſta excoriaretur. Ꝙ ſi tangat locus ſolatri vel alte rius herbe frigide ſucco fricetur. ꝑ annos ml̓tos effica cia ſeruatur in multa. ꝑ ſe aūt non debet dari: qꝛ nimis vehemēter oꝑaretur. Inde tn̄ medicine et auree pillule acuūtur. multiqꝫ medici neglectis om̄ibꝰ hoc acumine vtūtur. tum ꝙ facilius habetur. tum ꝙ faciliꝰ laxat. Sꝫ anteꝙͣ alia medicina ex eo acuatur. ita preꝑandum eſt: vt eius malicia reprimatur ¶ Plinius libro. xxv. Ana gallida aliqui acoron vocāt. duo ſunt eiꝰ genera. Mas flore feniceo. femīa ceruleo. non altiores palmo: frutice tenero: foliis puſillis rotūdis in terra iacentibus. Naſ cūtur ī ortis ⁊ locis aquoſis. priorqꝫ floret cerulea vtri uſqꝫ ſuccus oculoꝝ caliginē cū melle diſcutit. et ex ictu cruorem magiſqꝫ cū attico melle inūctis. pupillas dila tat. Et ideo hoc inūguntur: quibus paracēteſis fit a. mentoꝝ etiā oculis medetur. Succus eiꝰ purgato ꝑ nares infuſus. ita vt deinde vino colluatur. Ide q qꝫ ſuccus cōtra āgues in vino bibitur. Mirū ꝙ ea pecora vitant. at ſi decepta ſimilitudīe. quia flore pina tantū. deguſtauerit. ſtatim eam in remedio querūt q aſila nūcupatur ¶ Dyaſcorides. Anagallis quā mu acoron dicūt due ſpecies ſunt. vna que florem hiacinct num ꝓfert: et feīa eſt. Alia vero que fiores daculi ca rem hn̄tes ꝓfert et maſculus eſt. Ambaꝝ frutices ſum minores ac ſuꝑ terrā expanſe. ſed quadratas virgella hn̄tes ad tyrſum cū tenui radice: ſemen deſuꝑ obrotu dum habentes. Ambe vero vulneribꝰ effectu preſtan humorē non admittūt. Infixa corꝑibus euocāt: p̄ſentio vulnera abſtinent. Golorem dentiū ꝓhibet ſuccꝰ eius. ſi pro dextro dente in ſiniſtro nare fuerit immiſſꝰ. Io. cū attico melle cocto adhibitus omnes cās vel calicīes oculoꝝ deterit ſiue vitiuꝫ eoꝝ: qd̓ argenia dicit̉. Moc ſibꝰ quoqꝫ venenatis bibitꝰ medetur freneticis et edro picis ⁊ epaticis ac renali paſſione defectis auxiliatur. Aluo tumenti impoſita ſubueīt. Alias vero impoſita ſi fuerit: īutilis eſt. Succꝰ quoqꝫ naribꝰ infuſꝰ: putrede nem capitis purgat. hꝫ em̄ deſiccatiuā virtutem abſqꝫ mordicatione: vnctaqꝫ vulnera glutinat. ventrē quod deducit. mulſo admixtꝰ et potui datus. herba ip̄a cōtu ſa et impoſita. ſtirpes educit de corꝑe. ¶ Ex herbario. Anagallis ſuccus melli ꝑmixtus equis ponderibus: et naribus infuſus: flegmata deducit: dentiū dolorem ſe dat. faciem quoqꝫ mulieris clarā et dēſam reddit. faci etiam ad epilēticos ⁊ mente alienatos. ¶ XXxvj. ¶ De ancuſa. ¶ Iſidorus v̓bi ſupra. Acuſa eſt herba: cuiꝰ radix digitos inficit cō trita. Sanguinei quoqꝫ coloris eſt vnde etian pictoribus ad purpurā effigendam vel efficien dam in vſu eſt. ¶ Dyaſcorides. Ancuſe duo ſunt gene ra. vna ſiquidē hꝫ folia lactuce ſimilia: ſꝫ acuta ⁊ aſpera et integra: ⁊ ſpinoſa. Radix eſt ei groſſitudīem habens digiti: coloris ſanguīei: in eſtate digitos inficiēs. Naſ citur in locis cultis: habens in egypto folia ſuꝑ terram ſparſa: virtutis redarguentis eſt radix. medetur ꝯbuſti onibus. Cera et oleo additis: vulnera renuꝫ optime cu rat. ignem ſacrū cum polenta extinguit. maculas corpo ris ⁊ lepras cū aceto impoſita emūdat. Suppoſita men ſtruis imꝑat. Abortum facit. Eius elixatura recte mi lierum ſtericis adhibetur. nefreticis aūt ſpleneticis opi tulatur ⁊ cum vino febrientibus. Eiuſ quoqꝫ folia ve trem ſtringūt cum vino bibita. Ip̄ius herbe coctio mē brum arcuatum ſanat. In oleo decocta et admixta cere apponitur vſtionibꝰ et vlceribus difficile cicatrizāti Alia eſt herba quā multi dicūt alcibiadon. ſupra dicta minor. habet em̄ folia mīora: ſed aſpera. virgaſqꝫ ſim les ſed tenues. ſuper quas florem purpureū vl̓ phenice um ꝓfert. Radices habet ruffas: ⁊ oblōgas. Naſcitur in locis arenoſis. vnaqꝫ virtus eſt radici ⁊ foliis. Mor ſibus venenatis occurrūt. manducata: bibita: ⁊ in coli ligata: vim venatoꝝ nō admittūt. Folia maſticata ſi cō ſpūeris ſerpentem necabis. Eſt etiā alterū genus anci ſe ſupͣdictis ſimile: ſed minꝰ habet ſemen. et pheniceum colorem. ⁊ hoc ſimiliter maſticatū et cōſputum: celereꝫ ſerpentibꝰ infert mortem. Radix eius cum cardamo et yſopo bibita: lumbricos latos excludit ¶ Ex herbario Ancuſa duplex eſt vnā quā affabataꝫ vocant. alia qͥ maxime medicine apta eſt hec ī terra preſſa: ſpinoſi liis ſine caule naſcitur. et menſe februario legitur. pa dix eius in oleo decocta et cera facit ad combuſturaē XXXVII. ¶ De ariſtolochia. ¶ Iſidorus. I tima eſte comprobetur. nā poſt ptimnſiptit Riſtolochia dicitur eo ꝙ mulieribus fetis ob Liber Decimus matricem beneficio vaporis expurgat. Huius genera ſunt duo: vna dicitur rotūda: eo ꝙ radicem habeat ro tundam. Altera vero longā habet: cum ramis et foliis longioribꝰ. Quā etiaꝫ dactilinā vocant. eo ꝙ radice ſit robore digitali et longa. ¶ Plinius libro. xxv. Ariſto lochie nomē inter nobiliſſimas herbas grauide dediſſe videntur quā eſſet ariſte tecuſes. Noſtri malū terre vo cant. et quatuor eius genera ſeruant. vnuꝫ tuberibꝰ ra dicum. rotūdis foliis inter maluam et hederā nigriori bus ac mollioribus. Alterum: maſcula radice: quatuor digitorum longitudine: baculi craſſitudīe. Terciū vero lōgiſſime tenuitatis: vitis nouelle. cui ſit precipua vis. oēs colore buxeo: caulibꝰ paruis: flore purpureo. Bac culas ferunt paruas vt capari. valent radice tantum. Eſt etiā quarti generis que vocatur piſtolochia tenui qꝛ qͣm ꝓxime dicta. radicis denſis capillamentis. craſſi tudine iunci plenioris. hanc quidam polyrrhiſon vocat Oīm medicatus eſt odor. ſed oblonga radice: tenuiori qꝫ gratior. Carnoſi em̄ eſt corticis vnguentis cōueniēſ nardinis. Locis naſcuntur pinguibꝰ et campeſtribus. Effodere eas meſſibꝰ tempeſtiuū. ita d̓ſquamato terre nō ſeruātur. Maxime vero laudatur pōtica: et in quo libet genere queqꝫ pōderoſiſſima: medicinis aptior eſt Rotunda cōtra ſerpentes. Oblōga in ſūma gloria eſt etiam modo. a cōceptu admota vuluis in carne bubula mares: vt traditur: figurat. piſcatores campanie radi cem illā que rotundā eſt: vocant venenū terre. Hanc ve ro cōtuſam immixta calce in mari ſparſere: mira cupidi tate piſces aduolant: ſtatimqꝫ exaīmati fluitāt. Radix pota ex aqua. eius que polyrrhiſos vocatur cōuulſis: cōtuſis: ex alto p̄cipitatis: eē traditur vtiliſſima. Semē vero pleureticis ac neruis ꝯfirmare et excalefacere. Ea dem ſatyrion eſt. ¶ Ideꝫ in libro xxv. Ariſtologia pu trida vlcera curat. ſolida expurgat cū melle. ferruꝫ ⁊ eſ extrahit. infixa corꝑi omnia. p̄cipueqꝫ ſāgittas et oſſa fracta cū reſina. ¶ Auicenna. Ariſtolochia duplex eſt Quedam eſt lōga. quedam rotūda. Et quedā eſt ſimiliſ palmiti vitis rotunda. que dicitur femina. Et eſt etiam ex lōga et rotūda et eſt femina cuiꝰ folia ſunt ſimilia fo liis plante: que dicitur fuſos: que eſt maneries volubil̓ Et eſt boni odoris cū acuitate: ⁊ ad rotūditatem decli nans tenera: habēs ramos plures ex vna radice lōgos Et inter flores eius eſt quoddā rubeū fetidi odoris pꝰ leatam hn̄s formā. Longe vero et eſt maſculꝰ. folia ſūt longiora. ⁊ vnuſquiſqꝫ tyrſus habet longitudīem vniꝰ palmi: purpureū habens florē fetidum: ſuꝑ quē apparꝫ ſimile quoddā flori priori. Et radix eius in longitudīe eſt vnius palmi: ⁊ groſſitudīem digiti habens. Et eiuſ que vitis palmiti ſimilis eſt longe: tirſi ſunt ꝑui: ⁊ folia ſunt ſicut folia ſemperuiue: et eius flos eſt ſicut flos ru the. ⁊ ip̄ius radix eſt ſuꝑflue longitudinis groſſum hn̄s corticem: quo venditores medicinaꝝ vtūtur in creatio ne oleoꝝ: Omnes eiꝰ ſpecies ſunt calide in quarto gra du ſicce in ſecūdo. Eſt aūt abſterſiua: aꝑitiua: ſubtiliati ua: attenuatiua: attractiua. Et longa quideꝫ ī naͣſcētis ⁊ vlceribꝰ dignior eſt. quia calidior ⁊ magis abſterſiua ſed in reliquis oꝑationibus rotūda. Confert autē mor phee ⁊ abſtergit dentes ꝓprie rotūda Mūdificat quo qꝫ pectus ⁊ pulmonem. ⁊ cōfert dolori lateris cū aqua bibita. Mundificat aūt vlcera ſordida: ⁊ excoriationi generat carnem ꝓprie longa. ꝓhibet fraudem vlcerum putridoꝝ. Cōfert etiam puncture ſcorpionis: et ad alia multa ꝓficit. ¶ Platearius vbi ſupͣ. Ariſtolochia vtra qꝫ calida in pͥmo gradu: et ficca in ſecūdo: Rotūda ma gis competit medicine: et radix magis ꝙͣ folia. Habet aut virtutem diſſoluēdi: cōſumendi et expellēdi venenū puluis etiā eius vulnere vel fiſtula mortuā carnem cor rodit XXXVIII. ¶ De arnogloſſa. ¶ Iſidorus. ¶ Rnogloſſa eſt ideꝫ qd̓ agni lingua. ſcꝫ herba q̄ a romanis plantago dicitur eo ꝙ planta eius ci to terre adhereat. ⁊ hac multi ꝓ olere veſcūtur ¶ Platearius. Arnogloſſa ſiue eptapleuros nom̄ ſūp ſit a ſimilitudine angnine lingue: Nam greci arnon di cunt agnū. gloſſos linguam. vel quia ſepe adnata habe at germina in longitudīe ſeptem coſtis ſimilia: ided ep tapleuron vocatur. latine vero plantago noīatur. Eius genera ſūt duo: maius ſcꝫ polipleuron. ⁊ aliud qd̓ eſt mi nus ⁊ illud quidem qd̓ minus eſt: habet folia minuta ⁊ anguſta et lenia. Eiuſqꝫ virga multas hꝫ angulos ad terrā inclinata. florem habens viridem ⁊ ſuꝑ ip̄am vir gam ſemen. Naſcitur aūt in locis carduariis. Alteruꝫ genus plātaginis habet folia lata et neruoſa: huiꝰ vir ge ſunt ruffe: vnius cubiti longitudīe a media virga vſ qꝫ ſurſum eſt ſemine plenū radices habet multas et te neras et aſperas et albas. ad vnius digiti groſſitudīem In vallibus naſcitur. ⁊ in locis aquoſis. ⁊ in ortis: ⁊ in pratis. Melior eſt tamē maior. virtus eſt ei in foliis ſic ca et ſtiptica Cathaplaſma adhibita ſordida vulnera purgat: et reumata purgat et ſiccat. ꝓfluentibꝰ ſangui nem occurrit. maculas nigras curat ⁊ ad cicatrices vul nera facile ducit. Semen eius tuſum et in puluerem re dactū: ſanat vulneri aſperſum ⁊ vſtionibꝰ eſt ſingulare p̄ſidium: Morſibus caninis auxiliuꝫ preſtat. et ſcrofis ac tumoribꝰ maxime ſi cū ſale imponatur. Toſta vero folia eius cum aceto et ſale dyſentericis ac celiacis opi tulātur. maxime ſi cū lenticula adhibeātur. Cocta iteꝝ ſubueniunt ydropicis: ⁊ epilenticis ꝓſunt: et aſmaticis Succus eius gargariſmo purgat ſordida oris vulnera Idem extinguit ſacrū ignem: cū abſinthio et cymolea mixtus. et fiſtulis medetur. ꝑ cliſtere adhibitus. dolori aurium infuſus medelam p̄ſtat. oculoꝝ quoqꝫ dolores mitigat. Colliriis neceſſarie miſcetur. gingiuis ſangui nem abſtinet p̄tiſicis ⁊ ſanguinē reicientibꝰ adhibetur dyſentericis quoqꝫ clyſtere adhibitus maximū p̄ſidiuꝫ eſt. Effocationes ſtericas cū lanis adhibita ſoluit ⁊ ma tricis reumatiſmū ſimiliter ſuſpendit. Semen eius cuꝫ vino bibituꝫ ventris ſolutionem ſtringit. ac reicientibꝰ ſanguinē mire proficit. Herba ip̄a cū vino vel aceto co cta: id confert. Elixatura quoqꝫ radicis eius omnia ſup̄ dicta facere poteſt. Cruda cōmaſticata dentibus dolo rem ac veſice mitigat. Minor etiā plātago valꝫ ad ml̓ ta: prout ſub hoc noīe plantago dicetur inferiꝰ ¶ XXXIX ¶ De arthemiſia. ¶ Iſidorus Rthemiſia eſt herba dyane a gentibus conſe acrata. vnde et nūcupata. Gyana ſiquidem gre Ace arthemis dicitur ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Arthe miſiā q̄ antea parthenis vocabatur. ab parthem id̓ cog nominatam ſicut quidam putāt. qm̄ priuatim feminaꝝ malis medicatur. Abſinthii mō fruticoſa ē. maioribꝰ foliis pīguibuſqꝫ. Due ſūt eiꝰ ſpēs. Altera qͥdē latiori bꝰ folus. Altera vero tenuioribꝰ foliis et nō naſcēs niſi in maritimis ¶ Idē libro. xxvi. Arthemiſiā et eleliſpha cum alligatas qui hꝫ viator: negatur laſſitudīeꝫ ſentire Arthemiſia nature muliebri medetur ex oleo. yrino vel fico trita. Aut cū mirra appoſita. Eiuſdeꝫ quoqꝫ radix pota ī tantū purgat: vt ꝑtus enecatos extrahat. Deco ctum ramoꝝ eius menſes et ſecūdinas inſidentibꝰ. Ad eadem omnia ꝓſunt eius folia pota vel impoſita ventri vna cum farina ordeacea. ¶ Platearius vbi ſupͣ. Ar themiſia: q̄ alio noīe dicitur mater herbaꝝ: calida eſt et ſicca in ſecūdo gradu. Huius folia magis cōpetunt̉ me dicine ꝙͣ radix valet aūt cōtra ſterilitatem mulieribꝰ fa ctam ex humiditate. Nā ſi ex ſiccitate potiꝰ obeſſet va let etiam ad alias mulierū cauſas. Idem cōtra emigra neam: et cephaleam. ¶ Dyaſcorides. Arthemiſie ſunt duo genera: vna ē fruticoſa ſil̓is abſinthio: folia maiora Liber Decimus et pinguiora habens et haſtas longas. hec naſcitur in maritimis locis lapidoſis et ſabuloſis. floret aūt eſtate floribus albis paruulis: graue olentibus: amaris. alia vero mediterraneis naſcitur. vnā habēs haſtam foliis plenam. florem melinū et tenuem atqꝫ iocūdioreꝫ. habꝫ aut vtrāqꝫ virtutem acerrimā: purgatiuam tenuantem calidam: leptomericam: et multis valitudinibꝰ remediū p̄ſtat ¶ Macer. herbaꝝ matrem dedit arthemiſia no men. p̄cipue morbis mulieribꝰ iſta medetur. Menſtrua deducit eiꝰ decoctio ſumpta. Hec matrixqꝫ facit: ſi ſe pe fouetur eadem. Uel ſi cruda mero ſociata terēdo bi batur. At ſi trita matris ſuꝑ aluuꝫ nocte ligatur. Pel lit̓ abortiuū potū vel ſubdita tantū. Buricias ſoluit ſtē ricaſ pellitqꝫ tumorē. Urinā potata ciet: lapideſqꝫ r̄pel lit. Ictcericoſqꝫ iuuat cū vino ſepius hauſta. Hanc adi pi iunctam ſtrumis apponere laudat. Plinius: atqꝫ iu bet cū vino ſumere tritam. Hic opium nimiū ſi quēꝙͣ leſerit hauſtū. Subueīt eximie. ſi viuo iuncta bibatur. Affirmat quidā quiſqͥs guſtauerit illam. Ꝙ nullo va leat nocuo medicamīe ledi. Et ꝙ eum morſu non appe tat vlla feraꝝ. Radix illius collo ſuſpenſa rubetis. Di citur et cūctis nocuis obſiſtere ranis. Succus adhuc eius cuꝫ vino ꝓderit hauſtus. Si muſto cōtrita recens ſeruabitur herba. Uinū p̄dictis reddit medicabile mor bis. Et ſapor eſt ⁊ odor vino gratiſſimus illi. Cōfortat ſtomachum ſanat p̄cordia ſumptuꝫ. Et multis alijs af ¶ XL. firmant vtile cauſis. ¶ De aſa et aſaro et aſclepia. ¶ Auicēna Sa quidem duaꝝ ſpecieꝝ eſt. quaꝝ vna eſt fe tida: et altera odorifera. nec fortem odoreꝫ ha bens. Calidior eoꝝ eſt fetida: et eſt herba vehe mentis igneitatis in ſe tota. plurimuꝫ huius ſpeciei eſt carmenſe et almaroth gūma d̓ qua ſcꝫ inter alias gum mas dicetur infra. Et eſt calida in principio quarti: ſic ca in ſecundo. frangit ventoſitates et effugit eas ꝓpter ſuā reſolutionem. ⁊ eſt cū hoc inflatiua. Incidit et reſol uit ſanguinē congelatum in ventre. Cōfert alopicie illi nita cū aceto ⁊ pipere. ⁊ quādo admīſtratur in cibariis facit bonum odorē. et abſcīdit verrucas que ſunt vt cla ui. Cū inciduntur recte apoſtemata fraudulenta morti ficantia membrū et poītur aſa ſuꝑ ea. cōfert. ⁊ eſt bona in cura dubelet apparentiū et occultaꝝ Confert impe tigini. Quādo bibitur cū aqua granatoꝝ ꝯfert ꝯtritōi lacertoꝝ. ⁊ cōfert doloribus neruoꝝ ſicut tetano et pa raliſi. Cōfert dentibꝰ et habet oꝑationem peonie in ep̄i lenſia. ⁊ cū ex ea fit gargariſmus eradicat ſanguiſugā gutturi annexā. eſt bona initio aque alcōfol facto ex ea cum melle. Ualet et ad plura alia ¶ Iſidorus Aſarum naſcitur in vmbroſis mōtibꝰ. herba floribus caſie ſimi libus. Ineſtqꝫ flos iuxta radicem purpureus in quo ſe men cōtinetur vuaꝝ ſimile. radicibꝰ pluribus ac tenu iſſimis et bene redolentibꝰ. et eſt virtute ſimilis nardo. ¶ Dyaſcorides. Aſarus eſt quā ml̓ti nardum agreſteꝫ appellant hꝫ folia hedere ſimilia. tenuia et rotunda: flo rem inter folia iuxta radicem purpurei coloris in ſimi litudīe iuſquiami. Semē vero ſimile vuis. habꝫ ⁊ radi ces plurimas tenues atqꝫ nodoſas et geniculoſas ſimi les agreſti .i. gramini odore ſuaues. ac līguam remordē tes cū feruore ſufficiēti. Habet em̄ calefactorias vires et cū acrimonia rixantes. vnde vrinaꝫ ⁊ menſtrua ꝓuo cat. Ad totū ⁊ corpꝰ facit: cū vino et oleo inunctuꝫ cale faciendo. Dyuretica eſt. ydropicis et ſchyaticis ꝓdeſt. Pota cū mulſa ventrē purgat ſicut elleborꝰ albꝰ. Miſ cetur quoqꝫ diuerſis oleis odoratiuis. Naſcitur āt ī io cis vmbroſis ⁊ mōtuoſis ī frigia ⁊ etiā ī pōto vl̓ ytalia ¶ Auicēna. Aſaꝝ eſt herba hn̄s ſemina plurima cuiuſ radicum nodus eſt tortus ⁊ aſſimilatur piperi boni odo ris linguā mordicātis. habet florem inter folia apud ra dicem ſuā. cuius color eſt purpureus ſimilis flori iuſqͥa mi. Radix eius eſt magis iuuans ꝙͣ aliquid quod in eo fit. et eius virtus eſt virtꝰ acori vel eo fortior. Ex eo me lius eſt qd̓ ſubtilis odoris eſt. Nam calidum eſt ⁊ ſiccū in tercio gradu: et dicitur ꝙ ſiccitas eius eſt maior cali ditate ip̄ius. Operit et ſedat om̄es dolores intrinſecus ꝓprieqꝫ infuſio eius. et ſubtiliat et reſoluit membraqꝫ frigida calefacit. Cōfert etiā ſchyatice ac dolori auriuꝫ antiquo et ꝓprie ip̄ius infuſio. Confert iteꝝ groſſitudi ni cornee et opilationi epatis. Eiuſqꝫ duriciei. deniqꝫ cōfert eius infuſio yctericie et ydropiſi. eiuſqꝫ iuuamē tum eſt maius in febribus et cōfert duriciei ſplenis ve ſicam et renes ꝓuocat eiuſqꝫ potio ſicut elleborus albꝰ in purgatione vētris cū aqua mellis ſoluit. ¶ Plinius libro. xxi. Aſaꝝ eſſe ſalutare iecoris traditur viciis. ar ungia ſumptū in emina mulſi mirti aluū purgat ellebo ri mō. ydropicis quoqꝫ ꝓdeſt. ac p̄cordiis vulſis ⁊ mor bo regio. In muſto ſi addas facit vinū vrinis ciendis. Cū folia mittit in vmbra effoditur atqꝫ ficcatur ¶ Idē in libro. xxvii. aſclepia eſt herba habēs hedere folia: ra mos lōgos: radices nūeroſas: tenues: odoratiuas: flos cius aureꝰ: grane ſemine. ſerrulatum. Naſcitur in mon tibꝰ. Radices eiꝰ medentur torminibꝰ. Cōtraqꝫ ſerpen tum ictus. valet nō ſolūmodo: ſed etiā illitū. ¶ XLI. ¶ De baccari et barba hircina et baſilica ¶ Diaſcorides. Accaris herba ē odoratiua coronis apta folia habens aſꝑa et lata interciſa. Cui virga ē vni ¶ Pus cubiti longitudinis. anguloſa ramis aſperiſ plena. florem habet purpureū et pingueꝫ et albidum et odoratum. Radicem habet ſimilē elleboro albo: odoreꝫ qꝫ ſimilem cymiano. Naſcitur in locis humidis et aſ peris. Radix eius in aqua cocta cōquaſſationibꝰ et de alto cadentibꝰ opem fert bibita. Tuſſientibꝰ etiaꝫ medi catur. vrinam ꝓuocat. ſuppoſita menſtruis imꝑat. mor ſibꝰ venenatis occurrit. Cū vino bibita idem p̄ſtat. vn ctionibꝰ quoqꝫ bene miſcetur pre odore. virtꝰ eſt ei ſtip tica ⁊ digeſtibilis. impoſita tollit doloreꝫ capitis. tum. rem oculis amputat. alopicias ſucco emendat. Māma rum tumorē impoſita ſpargit. ignem ſacruꝫ extinguit. Eius herba ſomnū inducit ¶ Pliniꝰ libro. xxi. Baccar quā aliqui ex noſtris ꝑpenſam vocāt auxiliatur contra ſerpentes et cōtra epyforas et capitis dolores atqꝫ fer uores. imponitur et māmis a ptu tumentibꝰ ⁊ egylop incipiētibus atqꝫ ſacris ignibꝰ. Eſt etiā epaticis ciuul ſis ⁊ ſuſpirioſis ſalutare. radicem eius decoctam bibe re. lateꝝ quoqꝫ punctiones tollit veſice calculos pellit. Cum dyaplaſmate tūditur ⁊ odoris gratia veſtibꝰ inſe ritur. Eius etiā odor ſomnū gignit ¶ Auicenna. Ba ba hircina par habet caliditatis ⁊ frigiditatis. imo fri giditas eiꝰ eſt ī fine pͥmi gradꝰ et ſiccitas eiꝰ vehemē. ad terciū ꝑueniens Stiptica eſt vſqꝫ ad terminuꝫ ⁊ ra dix eius eſt fortioris ſtipticitatis. Poītur in tyriaca ad cōſtringenda membra. Succꝰ eius eſt in ſtipticitate ſe minis rōſe. folia eius cū ex iccātur vulnera vlceraqꝫ cō ſolidant. ⁊ vlceribꝰ antiſquis cōferūt. Ip̄ius quoqꝫ nos in om̄ibꝰ iſtis eſt fortror. Radix eiꝰ eſt ex medicinis au rium ſordiciem abſergētibus. itemqꝫ vlcera deſiccanti bus et odoratui cōferentibus. flos eius ⁊ folia et radit quodcūqꝫ fuerit bibitum cū aquā ordei: pulmonis vicē ribus cōfert. eiuſqꝫ ſuccus ſputo ſanguinis ꝓdeſt. Con fortat hec herba ſtomachum. ⁊ ꝓhibꝫ effuſiones mate rierum ad ip̄m. ꝓprieqꝫ ſuccus eiꝰ. Eſt etiā medicia fſo tior ad inteſtinoꝝ vlcera: quādo bibitur flos eius: ꝓpe qꝫ ſuccus cū vino. Ad fluxum quoqꝫ ſanguīs ex matr ce valet in modum emplaſtri ſuppoſitus aut etiaꝫ bio tus ¶ Ex herbario. Baſilica eſt herba filici ſimilis: ro liis longioribꝰ et anguſtis: guttis nigrioribꝰ et aſꝑis Radix eius pedi vrſi ſimilis eſt. florem cryſoticū habꝫ hec omnes baſiliſcoꝝ violentias obtinet et qui ſecuiū Liber Decimus illam habuerit eos obtinet. ad omnes quoqꝫ ſerpentiū generationes tutus erit. ſed qui eam legit: ab omnibus iundis erit. ¶ XIII. ¶ De borith et bocratōne ac botri. Gloſa ſuper hieremiam. Orith herba fullonū dicitur: que in paleſtina ī humidis ⁊ virentibꝰ locis naſcitur. Eādē vin quā et nitrū hꝫ ad lauādos ſordeſ ¶ Dyaſcori pes. Bocracion qꝛ riſum adducit ſi quis eam māduca uerit. multi apium riſum vocāt. Huius ſpēs ſunt qua tuor. vna habet folia coriandro ſimilia. ſed latiora et al ha et pinguiora. florem vero melinū aliquādo purpure um. virgamqꝫ nō longā: ſed breuem. Radicem albā et nō amaram: in modū ellebori fiſſam. virtus eſt ei inſci da et exuulneratiua locis aquoſis naſcitur. vulneribus cū arungia ſiue ſale impoſita. putredines ac ſordes ex purgat. Sed nō diutius in loco ſtare debet ne carnem ſana vulneret. Hec eadem que ſteleca dicitur. cū fimo porcino trita ⁊ impoſita. ſcrophas formiculas ⁊ apoſte mata intra paucas diſpergit horas. Secunda eſt tyrſi longioris foliis hirtis: ml̓tiſqꝫ locis inciſis: guſtu acer rimis. hec multa in ſardinia naſcitur quā dicūt apium agreſte. eiqꝫ virtus eſt inſcida valde. Tercia ſpecies ē habens folia ꝑuiſſima ⁊ incendioſa: tetri odoris: cū flo ribus auroſis. brocrationis genus qd̓ ſcatiten dicitur ⁊ locis zabuloſis et campis harenoſis naſcitur. Radix eius articulo ſimilis eſt: que radiculas paucas ⁊ tenuiſ ſimas habet. hec herba cū radice ſua: et cū aceto mixta ⁊ impoſita: cicatrices nigras colori ꝓprio reddit. luna creſcente cū in ſigno thauri vel ſcorpionis fuerit. pͥma ꝑs ī collo ligata. lunaticos ſanat. Quarta ſpecies florē lacteum habens. omnes cū foliis et radicibꝰ vulnerati ue ſunt ⁊ ſcarotice. vnde cū dolore exuulnerātes impo ſite vngues leproſos tollūt .i. verrucas expurgant. ſtig mata quoqꝫ auferūt. Alopiciis medētur. et ip̄oꝝ elixa tura fomento ꝑnionibus opitulatur. Radix eiꝰ ſternu tamenta ꝓuocat. Sicca vero adhibita dentium dolorē ſenſim auferendo tollit. folia eius cathaplaſmate impo ſita cruda yſtulationē abſqꝫ ſcara faciūt. ſiquidem vrē do exeūt. Tyrſus quoqꝫ naturaliter facit ad omnes le proſos ⁊ crepaturas cutis quas greci ſtigmata vocāt. Scd̓m alios hec herba ſimilis eſt cicute. creſcēs in mo dum ferule: florem in ſūmo auroſuꝫ ac ſplendidū habēs radicem ſubalbidam et longā: in locis hu midis naſcēs Habet aūt vires cauſticas et vlcerātes. ¶ Plinius li bro .xxv. Ramūculuꝫ vocamꝰ quē greci botrachion cu ius genera ſunt quatuor vnū pinguioribꝰ quaſi corian dri foliis: accedētibus ad latitudīem malue. liuido colo re: gracili caule: ⁊ alba radice. Naſcitur in limitibꝰ hu midis et opacis. alteꝝ genus folioſius pluribꝰ foliorū inſciſſuris altis caulibꝰ. Terciū eſt minimū graui odo re: aureo flore. Quartum eſt huic ſimile ſed luteo flore. Omnibꝰ eſt vis cauſtica ſi cruda folia imponātur: pu ſtulas vt ignis faciūt. Ideoqꝫ ad lepras et ꝑſoras vtun tur his et ad tollenda ſtigmata. Om̄ibus miſcētur cau ſticis. Alopiciis etiā imponūt celeriterqꝫ remouentes Radix in dolore cōmandacata diutius rumpit dentes Eademqꝫ ficca cōciſa ſternutamētuꝫ eſt. Noſtri etiam herbarii ſtrumā vocāt qꝛ medetur ſtrumis ⁊ pānis par te infirma ſuſpenſa. ¶ Dyaſcorides. Botris herba eſt fruticoſa tota ſuꝑ terrā ſparſa: colorem melinū habens ꝑ interualla fruticata. virge huiꝰ in om̄ibꝰ ramis ſemi ne plene ſunt. foliaqꝫ cū maximo ⁊ bono odore. iōqꝫ ml̓ ti ꝓ ſuauitate odoris eam rebus alijs adiūgunt. Naſci tur in locis cultis et ſpacioſis. que cū vino bibita ꝓdeſt orthopnoicis. Capadoci vero illaꝫ dicūt ambroſia alit arthemiſiam. Succus eius in balneo bibitus yctericis ¶ AIII. colorem reddit. ¶ De brancha vrſina et brionia. Platearius. ¶ P Rancha vrſina eſt calida et humida in pͥmo gͣ du. virtutem habet mūdificādi: maturandi et le ¶ nificandi. Cōtra frigida apoſtemata eius folia cum porci axungia veteriterūtur. ⁊ ſuꝑponuntur trita et in aqua decocta. Cōtra vicium ſplenis et ariditateꝫ neruoꝝ fit ex eadem cōtrita et in oleo diu macerata ce ra colature addita vnguentū: folia vero recentia ſemꝑ in vnguētis ſunt ponenda. ¶ Iſidorus. Brionia ē he ba quedā quā latini vocāt alba vitem vel a coloris qua litate: vel ꝙ eius radix cōtrita et infricata corꝑi teneri orem et cādidiorem reddat cutem. Nam et ſuccus bac carū eius. lac ſiccis reddit vberibus. ¶ Dyaſcorides ampeloſlence vel brionia habet haſtas et̄ folia viti nr̄e ſimilia: ſed aſpera et minora. Capriolis quoqꝫ ſimilēs ſunt implicantes ſe. ſemenqꝫ eius eſt vue ſimile rarū et fuluuꝫ. Foliis et haſtis eius et radici virtus eſt inſcida. vnde vulneribꝰ chiromis medicatur ſuppoſita. vulnera et cancros ad ſanitatem ꝑducit. Radix eius coloreꝫ bo num corꝑi reddit. liuorem et panaricia emendat. Cum vino in cathaplaſmate adhibita duricias apoſtematuꝫ oſſaqꝫ corꝑi infixa eiicit. Medicaminibus ſtipticis ne ceſſarie cōmiſcetur. epilenticis bibita toto anno preſto latur. Simili mō accepta ꝓdeſt apoplexie et ſtomaticis p̄ſidium eſt ſingulare. Morſibus venenatis occurrit. abortum facit. et plus accepta maniam adducit. Secun dinas deponit vrinā ꝓuocat addito melle vt electuariū datur. Sicqꝫ diſpnoicis et effocationibus opitulatur. Tuſſim et dolorem lateris cōpeſcit de alto cadentibꝰ et cōquaſſationibus maximum remedium exiſtit. Cū ace to bibita ſplenem ſiccat. xxx. diebus accepta. Cuꝫ cari cis quoqꝫ factū cathaplaſma facere poteſt oīa ſupͣſcrip ta. in aqua cocta: et fomēto adhibita: yctericos purgat. Succus eius cum mulſa bibita: om̄ia ſupͣſcripta facere nouit: et flegma deponit. Caprioli eius ī vino elixi ⁊ co meſti: ventrem et vrinam mouent. Semen eius tritum ac punctum ſcabiem et leproſos curat: et lac mulieribꝰ preſtat. Succus quoqꝫ baccarum eius lac ſiccis reddit mulieribus. Radix ꝓiectoriam et extenuatoriam habꝫ virtutē. et deſiccat mediocriter. Ideo ſplenem reſoluit ī ſclyro ſi poſita fuerit. Extrinſecus aūt ſupͣpoſita cum ficis ſcabiem et lepraꝫ ſanat. In cibo etiā pro ſplene da tur. ac ꝑ vrinaꝫ ſplen dirigitur. Hec herba deniqꝫ tam laudabilis eſſe ꝓbatur: vt in tyriaca potōne miſceatur. XIIIII. ¶ De bugloſſa. ¶ Iſidorus. Ugloſſos a grecis eſt dicta: eo ꝙ aſperrima fo lia in modum lingue bouis habeat. Que mirū immodū ob ſapientiam nutriendā a veteribus infundēda vino memoratur. Conuiuiis quoqꝫ hilarita tem p̄bere fertur: et etiam pro olere ſumitur ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Bugloſſos folia habet bouis linguē ſimilia ſuper terram ſparſa: et aſpera: et nigra ⁊ minora. Que vino mixta animi voluptates auget. et vocatur euphra ſinū fluitōnes quas greci rheumatiſmos dicūt ſedat. et ſchyaticis cū aqua bibita ſingulare p̄ſidium tribuit. ¶ Auicenna Līgua bouis eſt herba lata habens folia Et cāna eius eſt plana. cuius rami ſūt vt pedes locuſta rum et color eſt ex viridi et citrino. admīſtranda eſt aūt in medicina. illa que groſſa habet folia ſuper quoꝝ faci em ſunt puncta: que ſunt radices ſpinoꝝ aut piloꝝ exe untium ab ea. Proxima eſt equalitate in calore. ad cali ditatem em̄ ꝑuam declinat. et eſt in fine primi gradus in humiditate. Que autem ficca eſt minoriſ eſt humidi tatis virtus eius eſt que aduſta ē alcula que ſunt in in fantibus remouet: et inflationem oris ſedat. Eſt etiam lenificatiua pectoris et cōfortatiua cordis. Bona me lancolie ex ſolicitudīe ac tremori cordis in vino ⁊ diſpo XIIII. Liber Decimus ſitionibus melancolicis. Quidaꝫ in potu tribuunt eam ad tremorem cordis calidam. Confert etiā tuſſi et aſꝑi tati canne proprieqꝫ cocta cum zuccaro et ydromelle. ¶ Macer. Lingua bouis greco ſermone bugloſſa voca tur. Hec coleram rubeam nimio feruore ꝑuſtam. Put gat cū vino ſi fuerit ſumpta frequenter. Cardicaꝫ colo re quā fecit copia nigre. Cōſimili potata modo curare valebis. Pulmonuꝫ nocuos humores detrahit hauſta Mixtus aque tepide ſuccus ſi ſumitur eius Uim me morem cerebri dicūt ſeruare periti. Uinū potatuꝫ quo ſit macerata bugloſſa. Letos cōuiuas decoctio dicitur eius. Reddere ſi fuerit inter ꝯuiuia ſparſa. ¶ XLV. De bupreſte ac butalmo ¶ Pliniꝰ li. xxii. ¶ ¶ Upreſtim. magna incōſtantia greci in laudibꝰ ciboꝝ etiam habuerūt. Iidemqꝫ remedia tanꝙͣ Ocōtra venenū ꝓdiderunt. Ip̄m quoqꝫ nomē eſt indicio. bonū eſſe venenum quos ea deguſtata diſſecari alias. diſſilire fatentur. Quaꝓpter nec de hac plura di cemus. ¶ Iſidorus vbi ſupͣ. Butalmon habet florē cro ceum oculo boum ſimilē. vnde ⁊ a grecis accepit nomē. Eſt aūt caule molli. foliis ſimilibꝰ coriandri. Naſcitur iuxta muros ciuitatuꝫ ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Buptalmꝰ oculis boum ſimilis. folio feniculi. circa opida naſcitur fruticoſa caulibus: qui et decocti māducantur. Quidā eam calchian vocant. hec cuꝫ cera ſcirromata diſcutit. ¶ Dyaſcorides. Buptalmos eſt herba antuni ſimilis lenes emittens tyrſos et folia tenuiter ſciſſa. et mollia: maratro ſimilia. flores habet nigros ac vehemēter ſplē dentes: et in oculoꝝ ſimilitudīem rotūdas. vnde et no men traxit. Naſcitur in ciuitatibꝰ. flores eius aut folia trita ⁊ aceto vl̓ cerato addita: puſtulas ⁊ duricias ſpar gere ꝑhibentur. Aliqui vero affirmāt: ꝙ ſi poſtꝙͣ lauat̉ quis eam biberit: bonū eolorem reſtituet et maxīe, arcu ato morbo infectis. acris eſt herba et ideo dyaforetica. Tyrſi eius in cibum ſumūtur. Eſt etiā huius ſpēs mol lis: foliis coriandro ſimilibꝰ. naſcens iuxta muros ciui tatis. viridis vel arida cū vino ſumpta oſcedinem oris purgat. dentiumqꝫ dolores. vel ſi nutauerint ſuccus vl̓ puluis eius cū vino ſumptꝰ mirifice ſanat. viridis qͦqꝫ cum ſua radice trita. et cū optimo vino ſumpta: parali ſim curat. eiuſqꝫ ſuccus ꝓ viribus potui datus ventrē purgat. Preterea ſpleneticis aut ꝑaliticis data ꝓficit. Eiuſqꝫ flos comeſtus omni temꝑe anginam hoc eſt ſy natiten pati nō permittit. XLVI. ¶ De calamo agreſti et aquatico. ¶ Actor. Alamus eſt arūdo vel arundinei generis. Sꝫ eſt etiā calamus aromaticus de quo ſuo loco ī ter arbores aromaticas dicetur inferiꝰ ¶ Iſido rus libro. xvi In ſtagnis indicis arūdines calamīqꝫ di cūtur naſci. ex quoꝝ radicibꝰ exp̄um ſuauiſſimū ſuccū bibunt indi. vnde et varro indica nō magnum in arbo re creſcit arūdo. Illius et lentis premitur radicibuſ hu mor. Dulcia cui nequeāt ſucco ꝯmedere melle ¶ Gloſa ſuꝑ yſaiam. xii. Calamꝰ de quo carta fit medullā habe re videtur. et nō eſſe vacuus. ſꝫ fragilis eſt et cito mar ceſſit. vnd̓ ſcriptū eſt calamꝰ et iuncꝰ marceſſit. ¶ Dyaſ corides. Calamꝰ agreſtis maior eſt in om̄bus agaricis Quē ſi comederiūt animalia citus infert morteꝫ ⁊ max ime ille qui naſcitur in babilone ⁊ ī parnaſo. haſtas ha bet multas. folia hedere ſimilia. flos eius albꝰ et odora tiuus ſemen vero minutū et bonū. Radices quinqꝫ vel ſex habet albas et longas et dulces. vnius digiti groſſi tudinem hn̄tes. Ex eiꝰ elixatura cōficitur medicamen tum quod tollit caligīes oculoꝝ. Elixatura radicis eiꝰ tm̄ poteſt quātum ⁊ radix. Semen eius diureticum eſt nauſeam ꝓuocat. ventrem ſtringit. In cicilia naſcitur. que bouem impiguat. ſi fuerit viridis comeſta. XLVII. ¶ De calamento. Platearius. Alamentum eſt herba que alio noīe dicitur v pita. Calidum eſt et ſiccū in tercio gradu. mel us eſt montanum qꝛ magis ficcū. Cum flores ꝓducit debet colligi. ac ꝑ annū poteſt ſeruari. habꝫ an virtutem diſſoluēdi et cōſumendi et cōfortandi. Cōtrꝫ tuſſim frigidam et antiquū aſma: datur vinuꝫ decoctio nis eius et liquericie et vue paſſe vel ficuū ſiccaꝝ. qd hoc quoqꝫ potiſſimū eſt electuariū: quod dicitur deaca lamentū. Pretere a ꝯtra p̄dicta datur puluis eius ⁊ cū ouo ſorbili. criſpille quoqꝫ fiunt de farina ordei et pu uere calamenti. Cōtra dolorem quoqꝫ ſtomachi ex fri giditate et inteſtinoꝝ frigiditatem. vtatur patiēs in ci bis puluere ip̄ius et vino decoctionis eius. valet etiaꝫ inunctio circa renes cōtra tenaſmō ex flegmate nitreo vel alio humore frigido. ꝓdeſt iteꝝ contra reuma frio dum. ſi vngatur occipiti et cōtra vulue relaxationeꝫ iu gargariſmo. ¶ Auicenna. Calamentuꝫ aliud eſt fluuia le aliud eſt montanū: yſopo ſimile in ſapore. et ſimiliter eius folia ſunt ei ſimilia. Eſt et alia ſpecies eius. que no mīatur alhaiuni et alia que dicitur calamentū hirci. et uſqꝫ virtus eſt ſicut virtꝰ alioꝝ acris. Calamentuꝫ qui dem eſt ſubſtātie ſubtilis et montanuꝫ fortius fluuiali. Subtiliat fortiter acuitate ſui et amaritudine. et ꝓprie ſilueſtre. ꝓpter hoc eſt rubificatiuū et vlceratiuū. Cūqꝫ bibitur ſolum ꝓuocat ſudorem et calefacit vehementer ꝑ id qd̓ extrahit e ꝓfundo corꝑis: et incidit et exiccat ⁊ calefacit valde. Qn̄ recēs decoquitur cū vino et fit em plaſtrū ex eo. veſtigia nigra remouet a corꝑe. ⁊ occulta tionem q̄ accidit ſub oculo. Montanū ꝯfert rupture at qꝫ raſure inteſtinoꝝ fitqꝫ balneatio ad prurituꝫ ⁊ ſcabi em̄ ex eius decoctione potus decoctōnis eius ꝯtritioni lacertoꝝ ī carnibꝰ ſuis ⁊ extremitatibꝰ. ex eo fit empla ſtrum ad epaticam et ſchyaticam. adurit cutem. ⁊ pͥmu tat cōplexionem ⁊ extrahit de ꝓfundo. Et quādo come ditur et bibitur poſt ip̄m aqua caſei diebꝰ cōtinuis. cor fert elefantie atqꝫ varicibꝰ. Bibitū quoqꝫ confert ſpaſ mo et linitur ex eo pōdagra: ⁊ cōfert ſuffumigatio cum ip̄o. cōfert etiam potus eiꝰ lepre: non tm̄ ſua reſolutōne ſed ſua ſubtiliatione et etiam inciſione. Preterea ſuccꝰ eius interficit vermes in aure et in ip̄a eſt virtus faciē di ſoda. Montanū quidem cōfert oris vlceribus. et ex trahit ſuꝑfluitates ex vtriſqꝫ naribus. Quod aduſtuꝫ eſt de alhaiuni gingiuas ſtringit. Cōfert etiā decoctio dilationi anhelitus et eſt fortis in extractione humorū viſcoſoꝝ ⁊ groſſoꝝ ex pectore. ꝓprie cū comeditur cum ficubus. Cōfert etiā dolori lateꝝ. ⁊ qͥdem fortius ē illo mōtanum. Calamentū hirci cōfert cordis tremori. Co fert etiaꝫ paucitati appetitus: ac debilitati ſtomachi: ꝓ prie ſilueſtre. cōfert etiam patiētibus yctericiam cū ab ſterſione ⁊ aptione ac ſubtiliatione ſua. etiā colicam pa tientibꝰ ⁊ melancolicam. Cōfert etiam ydropiſi quādo cōmeditur cū ficubus. In mōtanis quideꝫ eſt virtus fa ciendi appetitus cibi. ⁊ ſuccꝰ eius confert ydropiſi. Ca lamentū hirci cum croco ſuꝑ ſplenem in emplaſtrū exte nuat eum. Eſt etiā vehemēter conferens ſtomatico cor dis tremori. ⁊ nauſee conturbationi: eius decoctio ꝓuo cat vrinā ⁊ cōfert pūgitiuo ventris dolori: et colice pa ſioni. Tritum ac decoctum et bibitū cum melle ꝓuocat menſtrua. ⁊ qn̄qꝫ facit vomere flegma. valet etiā herba cōtra morſus: et punctiones ac venena. ſcd̓m quoſdam abſcindit coitum et pollutionem ꝓhibet. ventreqꝫ ſilue ſtre ſoluit ſufficienter. cōfert etiā matrici ac vermes in terficit: et montanum ſolutione coleram nigra educit. ¶ XLVIII. ¶ De camedria. ¶ Iſidorus Amedrios appellata ē a greciſ: ex eo ꝙ ſit bre uis: ac ꝑ terram ſtrata: et munita foliis ꝑuln is. ¶ Plateariꝰ vbi ſupͣ. Camedrios appel latur quercula minor ſicut camitheas quercula maior. Liber Decimus vtraqꝫ calida eſt et ficca in tercio gradu. ⁊ ſimilis eſt il laꝝ virtus. habentqꝫ virtutem et diureticā et mundifi catiuaꝫ. In fine veris cū flores ꝓducunt debent colligi cū foliis et floribus. abiectiſqꝫ radicibus in vmbra de ſiccātur: ac ꝑ annū in efficacia multa ſeruantur. valent cōtra ſtringiriam et diſſuriam ⁊ flegmaticā paſſionem et cōtra ſplenis et epatis opilationem. et iteꝝ cōtra vo mitum factū ex anaſtropha vel ex aliqua cauſa frigida cū melle datus eaꝝ puluis. lumbricos necat. Optimuꝫ eſt etiā ꝯtra catarrū: ſiccataꝝ ſi pulueres idē in ſaccel lo calidi ponātur: et capiti ſupponātur. Idemqꝫ puluis in cerato vulneraqꝫ ſuꝑaſperſus cōſolidat. valet ⁊ ī ab lutione capitis cōtra furfuriſcas. Cōtra ꝑaliſim vero polenti loco herbe ip̄e ſupponuntur decocte in vino. va ſent etiā in fomentatione et cathaplaſmate ad matricē mūdificandam: et ad menſtruoꝝ ꝓuocationem. ⁊ ad ma tricem infrigidataꝫ ex ſuꝑfluitatibꝰ flegmaticis calefa ciendam. ¶ Dyaſcorides. Camedria vl̓ cymelia frutex eſt virgas habens formoſas in om̄ibus notas. Naſcit̉ in locis aſperis: cū virgis plurimis tenuibꝰ in longitu dine cubiti. folia ſunt ei camelee ſimilia. ſed anguſtio ra et pinguiora cū maſticatione argilloſa et glutinoſa. florem habet ſemēqꝫ ꝑuum: rotunduꝫ: in initio viride: qd̓ acceptum flegma deponit colerāqꝫ. Eius grana tri ta cū oleo et nitro nō facile ſudātibus recte ꝑunguntur addito aceto. folia eius ac eaꝝ flores veris tꝑe debent colligi: et in vmbra ſiccari. Que tuſa et accepta cum vi nō ventris humorē aquoſum deponūt. Idemqꝫ cū oleri bus decocta faciunt. Cachoſtomacha ſunt appoſitaqꝫ matrici abortum faciūt. Multi vero fallūtur in ea pu tantes illud ſemen eſſe camelee cōcognidiū. ꝓ ſimilitudi ne folioꝝ ¶ Tamedrios quid eſt Stipites ac folia frā gibilia in groſſitudīe mirti: et maiores: ad viriditatem decliues. herba eius quercꝰ terre apud grecos eſt noīa ta. qm̄ habꝫ folia ꝑua: ſimilia foliis quercꝰ: amara: eiuſ qꝫ radix ad purpureitatē declinat. Colligi debet dū ſe men habꝫ. calidus ⁊ ſiccus eſt in tercio. eius tn̄ deſicca tione fortior eſt ip̄ius calefactio. Eſt aūt aꝑitiuus: inci ſiuus: ſubtiliatiuꝰ: et cū melle cōfert antiquis vlceribꝰ Recens lacertoꝝ ꝯtritioni cōfert vl̓ eius decōctio. eiuſ qꝫ ſyrupus cōfert ſpāſmo. et quātoplus antiquatur eſt melior. ydropiſi quoqꝫ ꝯfert in prīcipio. Idem confert antique tuſſi et yctericie nigre. Facit grofficieꝫ ſplenis detumeſcere. eiuſqꝫ ſyrupus cōfert malicie digeſtōnis valde. Urinā et mēſtrua ꝓuocat et extrahit. et ex eo fit emplaſtrū morſibꝰ venenoſoꝝ. ¶ Plinius libro. xxiiii. Camedris eſt herba q̄ trixago dicitur latīe. Alii vero chameropem: alij teucriam appellauere. hꝫ folia mag nitudine mente. diuiſura quercꝰ ⁊ colore. Alii vero dix ere ſerratam: et ab eo ſerrā eſſe inuentā. florem hꝫ pene purpureū. carpitur ſucco pregnās in petroſis. aduerſꝰ ſerpentum venena pota ⁊ illita efficaciſſima. Itēqꝫ ſto macho tuſſi vetuſte pituite in gula cohereſcenti. ruptis cōuulſis: et doloribꝰ lateris. lienē cōſumit. vrinā et mē ſes cit. et ob id incipientibus ydropicis efficax exiſtit. Sanat ⁊ vomicas et vlcera vetera vel ſordida cū melle vinū quoqꝫ viciis pectoris ex ea fit. ⁊ folioꝝ eiuſdē ſuc cus cum oleo caliginem oculoꝝ diſcutit. Ad ſpleneꝫ ex aceto ſumitur. Et excalefacit ꝑunctionibꝰ. ¶ XLIX. De camēphito. ¶ Iſidorus. Amephitos vel camēpetos a grecis dicta eſt: eo ꝙ terre adhereat ⁊ odorem pini habeat. hac vero cucurbiculareꝫ latini vocāt eo ꝙ ex parte cucurbite referat odorem. ¶ Auicenna. Camēphiteos ſtipites ſunt et flores rubei. ad nigredinē decliuēs: viri des ac ſubtiles flos eiꝰ eſt amari ſaporis cū pauca ſtip ticitate. et eius acrimonia minor eſt amaritudine. folia ſunt herbalia ſubtilia. ſuꝑ terram incedētia. flores vero citrini. Eſt aūt aꝑitiuus ⁊ abſterſiuus et eius abſterſio in membris interioribus eſt maior calefactione ipſius. et in ip̄o eſt ſolutiua virtus. Calidus eſt in ſecūdo. ſiccꝰ in tercio. poītur ſuꝑ duricias māmillaꝝ ꝓprie. ꝓhibetꝰ qꝫ incenſionem formice. In emplaſtro cū melle conſoli dat vulnera: et vlcera putrida. bibitus in aqua mellis cōfert ſchyatice. ac reſoluit duriciem podagre. confert etiam yctericie nigre aperit enim opilationes epatis ac ſplenis ⁊ etiā matricis. vrinam ⁊ mēſtrua ꝓuocat. renū dolorem ꝓhibet. ſuppoſitūqꝫ cum melle matricem mun dificat. valꝫ etiam cōtra venenum ofiſton. ¶ Plinius libro. xxiiii. Camephitis latine aruga appellatur. Dici turqꝫ ꝓpter abortus ab alijs rhus terre. adheret terre cubitalibꝰ ramis: flore pinus ⁊ odore. Eſt ⁊ altera bre uis ⁊ incuruā. tercia eodem odore ⁊ ideo nomīe quoqꝫ paruula collicula craſſitudīe digitali. foliis ſcabris: exi libus: albis. naſcens in petris. Omnes herbe: ſꝫ ꝓpter cognationem nominis nō differēde. ꝓſunt aduerſꝰ ſcor pionum ictus. itemqꝫ iocinori illite cum palmis. aut co toneis. Decoctū eaꝝ cum ordeacea farina ꝓdeſt renibꝰ ac veſice. Morbo quoqꝫ regio: difficultatibꝰ vrine bi buntur ex aqua decocte. Nouiſſima cōtra ſerpētes va let cum melle: ſic ⁊ appoſita matricem purgat. ⁊ ſangui nem dēſatum extrahit pota. Sudores facit punctis ea peculiariter renibus eſt vtilis. fiunt ⁊ ex illa ydropicis pilule cum fico aluum trahentes. lumboꝝ dolorem ī vi no quoqꝫ finit. ⁊ tuſſim recētem ¶ Cōſtantinus vbi ſu pra. Camephitos ē in tercio gradu calida ⁊ ſicca. groſi ſoꝝ humoꝝ attenuatiua morborū inteſtinoꝝ mūdifica tiua. opilationum epatis ⁊ matricis aperitiua. vrinam ⁊ menſtrua ꝓuocat. yctericiā ꝓiicit. et eius apoſima cū melle bibitum dolorem femoris et coxaꝝ mitigat. loca vulnerata cathaplamatū deſiccat. duriciemqꝫ māmiſ larū ſoluit et temꝑat ¶ Dyaſcorides. Camephitis ſpe cies ſunt tres. vna eſt expanſa ſuꝑ terram habens folia minora aizo ſimilia: ſed tenera et pinguiora: et aſpera: et ſpiſſa circa virgas: odorem pini redolētia. Ramulos emittit oblongos et curuos. ſurculum tenueꝫ: flores mi nutos ac mellinos. ſemen cū coma tenui: nigruꝫ: odoris picini. Radix eiꝰ bibita medetur yctericis. opē quoqꝫ fert ſchyaticis: maxime cū mulſa. valet etiā epaticis: et diſſuriis ac nefreticis. Torſionibꝰ iteꝝ ſubuenit. trita qꝫ cū caricis et in modum cathapucie data ventrē mol lit. Cuꝫ reſina tepida impoſita. ſordida purgat vulnera adhibito melle matricis cauſas ꝯponit. duricias vulne ruꝫ ſoluit. paracolleſim p̄ſtat. herpetas addito melle cu rat. Alteꝝ genus appellatur maſculus. habens vnius cubiti virgas obſcuratas: ſed comam ſuꝑiori ſimileꝫ. ni grūqꝫ florem. Semen ſimiliter nigruꝫ habꝫ: odoriſ reſi ne. folia vero tenuiora et quaſi piloſa. Tercium genus quaſi reꝑit in terra cōtinuo contractu qd̓ ſideritis dici tur habꝫ folia carduis ſimilia. Sed quaſi pinguiora et velut piloſa cū floccello auroſa. Odorem hꝫ reſine pici nee. eiqꝫ virtus eſt equalis ſupradicte. ¶ De cameleone ſiue camelea. ¶ Iſidoruſ. Ameleon eſt herba: q̄ latīe vaſcarago vocatur eo ꝙ viſcum gignat in quo herent aues: q̄ ſpon te deſcendūt ad eſcam. ¶ Plinius libro. xxiiii Camelea folioꝝ olee ſimilitudīem habꝫ: ſunt aūt ei mo ra odorata. in petroſis naſcens. altitudinem palme nō excedens. aluum purgat. detrahit pituitaꝫ et bilem. fo liis in duabus abſinthii partibus decoctis: eoqꝫ ſucco cum melle poto foliis etiam impoſitis vlcera purgātur Aiunt ſi quis ante ſolis ortum capiat: dicatqꝫ ad albu gines oculoꝝ ſe caꝑe: adalligata diſcuti id viciū. Quo quomō vero collectum ſalutare eſt oculis iumētoruꝫ et pecoꝝ ¶ Dyaſcorides. Camelea vl̓ cōcognidū haſtās ſuꝑ terram habꝫ expanſas duabus palmis longas. fru tex eius eſt ſarmentoſa. folia oliue habet ſimilia ſed te nuiora et ſpiſſa. guſtu mordacia: et gulam exaſꝑantia. Liber Decimus Que accepta deponunt flegma. vulneraqꝫ ſordida cu rant impoſita. ¶ Auicenna. Cameleon nequaꝙͣ in ali quo bibitur. ſed exteriꝰ admīſtratur. Et eſt in ſūma exi terius abſtergentiū et in emplaſtris lenificatiuū ac re ſolutiuū. linitur ſuꝑ morpheam et ſuꝑ ſcabiem et impel tiginem. fit et ex eo emplaſtrū vlceribus corroſiuis. da tur et in potu de albi radicibus in vino. ⁊ inde iuuatur ydropiſim habens. Albi radices interficiunt vermes. Qd̓ aūt nigrū ē interficit qꝛ venenū eſt ¶ Ex herbario. Cameleon habet folia aſꝑa et ſpinoſa. terre ſtrata. Se men albū radicem albam ⁊ odoratam. hꝫ aūt vim tyri ace. Decoctio eius potata difficultatem vrine ſoluit fa cit etiam ad lumbricos ⁊ ad ydropiſim. LLI. De cameleōta nigra et alba ¶ Diaſcorides Ameleonta nigra quam multi falſo anthixion dixerūt. habet folia tenera ⁊ rufa. virga eſt illi ¶ Cus ynius digiti menſura groſſa. ⁊ vnius cubi ti longa: et obrūfa: florem hꝫ ſpinoſum iacincto ſimileꝫ et variū. Radix eius groſſa: ⁊ nigra: ⁊ ſpiſſa: ⁊ diuiſa: et ſubrufa: guſtu mordaci. Naſcitur in locis montuoſis et maritimis. Radix eius admixto calcanto ac cedria et axungia ſcabioſis medetur. zernas purgat maxīe ſi additum fuerit aſpalthum vel ſulphur. Eadem lixa cū aceto id preſtat impoſita? Eiuſdem elixaturā ore retēta dentium dolorem cōpeſcit. et cuꝫ pipe ac cera cōmotos dentes ꝯfirmat ⁊ calefacit Si cū aceto cocta ⁊ ore retē ta fuerit: cōbuſta carbonibus ſanat. Dentes impoſita frangit maculas emēdat. porro cū ſulphure viuo medi caminibus ſtipticis adhibetur. fagedenica vulnera .i. q̄ ꝯmedunt: ⁊ ſordida vulnera curat impoſita. Dicitur āt cameleonta. ꝓ coloꝝ varietate. facit ad vulnera malig na: que dicūt greci carodica. Preterea lentigīes tollit et deuorat alijs rebꝰ mixta. Cameleōta vero alba maxi me a multis yxion dicitur cuius radice mulieres preno ſticatione vtuntur. folia circa radicem ſua habet in ter ra aſꝑa et acuta et fortia. virga vero ei eſt in medio ve lut haſta: ſpinoſa: ſimilis echino maritimo vel carduo. cum flore purpureo in modū capilloꝝ denſo ac minuto Semen eſt ei ſimile gnidio Radicem hꝫ in terra ping uem: albam: et groſſam: et tenera: odoris grauis et aro matici: guſtu dulcis. Bibita maxime cuꝫ vino auſtero vel cū origano: lumbricos excludit. In hiis etiā elixatu ra eius vtiliter datur. Cum vino vel cū paſſo mouꝫ vri nam bibitaqꝫ ſiccat diſſuriam. Eius etiā elixatura bibi ta venenis occurrit. Cum polenta vero accepta porcos ⁊ canes occidit. In aqua et oleo cocta ſorices interficit Naſcitur aūt in locis montuoſis. ¶ De cāphoraca et camomilla. ¶ Plateari LII. Amphoraca eſt herba: cuius ſuccꝰ eſt campho ra: ml̓tipliciter vtilis in medicina: ſicut videlicꝫ dicetur infra. hec herba noſtre cāphorace ſimi lis eſt. In fine veris colligitur ac teritur: et inde ſuccꝰ expͥmitur. Quod feculentū eſt reſidet ⁊ abiicitur. quod liquidiꝰ ac purius retinetur. Soli exponitur et exiccat̉ ac deſiccata in camphoram reducitur ¶ Dyaſcorides. Camomilla vel antunios herba dicitur quā alij errāteꝫ iridē vocant: eo ꝙ verno temꝑe flore ſcat vel ad vſū col ligatur. Alii vero cameleone eo ꝙ habeat odorem ma li maciani ſimilem huius herbe tria ſunt genera diffe rentias in flore habentia. haſte ſunt vl̓ duaꝝ palmaꝝ fruticoſe que ramulos multos cū viminibꝰ ml̓tis ac te nuibꝰ generāt teneraqꝫ ꝑua ⁊ anguſta folia. Suꝑiꝰ ve ro capitellum habet cū quadā rotūditate. hn̄s deintus florem aureū: qui tegitur exterius alboꝝ aut melini vel purpurei coloris obiectione folioꝝ magnitudine timi ſi miliū Naſcitur in locis aſperis vel circa ſemitas et vi as. Colligitur aūt temꝑe verno maxīe. virtuſ eſt ei radi ci ⁊ flori omniqꝫ frutici vernantica et leptomerica. Bi bita et ſuppoſita fomēto menſtruis imꝑat. abortum ce lebrat. calculos frangit. vrinam ꝓuocat. Torſionibꝰ ? inflationibus auxiliatur. yctericis ſubuenit. Epaticie maximū p̄ſidium eſt. elixatura eius fomento adhibita facere pōt hec omnia. veſice quoqꝫ cauſas cōponit. E. hec omnia facit ea que coloris purpurei fuerit. Exat ci mō quoqꝫ florem habet purpureū et eſt ceteris effica cior. ⁊ maxīa omniū. Egylopas cathaplaſmate ſuo eod̓ die curat. ⁊ ſquamas in vultibus natas limpidat. camo milla calefacit et deſiccat mediocriter. Eſt autē et ſepte moris .i. extenuatoria ex ꝑte et ꝯſolidatoria et ꝓpterea diuretica et calaſtica .i. relaxatiua. Condenſat et arefa cit. Ideoqꝫ in doloribꝰ iuuat. Igitur relaxat que deuſa ſunt: et mollit q̄ dura ſunt. mediocriter relaxādo. In fe bre quoqꝫ viſceꝝ inflationem ſoluit. ⁊ his maxime qui bus ex humore colerico conſpiſſata cutis conſiſtit. Eſt etiā ypocundriis aptiſſima ſuꝑ omnia. Oculoꝝ quoqꝫ dolores curat ⁊ vicia. eiuſqꝫ ſuccus mire proficit epati cis. Febricitātibus potui datus cū aqua calida. Iterū ad venenū cum alijs rebus bibita optime facit. et aquā omnem de corꝑe ꝑ vrinam extrahit. Mouet vrinam: ⁊ purgationem mēſtrualem. ⁊ excludit fetū in vtero mor tuum. decoctaqꝫ et admota vaporationibꝰ yliacaꝫ rele uat paſſionem ¶ Auicenna. Camomilla eſt nota ſꝫ alia eſt cuius flos eſt citrinus. et alia cuius flos eſt purpure us. Alia cuius eſt albus. In pͥmo gradu eſt calida ⁊ ſic ca. ⁊ ſcd̓m galienū ꝓpinqua virtuti roſe in ſubtiliatione ſua. ſed eſt in modū olei ꝯuenienter calida. Eſt āt aperi tiua: ſubtiliatiua: mollificatiua: reſolutiua: apoſtemata calida mollificat et dura lenificat. bibiturqꝫ ꝓpter apo ſtemata viſceꝝ ſpiſſa et mēbra neruoſa om̄ia confortat vtilis eſt etiam ad alia plurima .LIII. ¶ De canaria et cāna. ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Anariā herbam inuenerūt canes qua faſtidiū deducūt. eamqꝫ in noſtro cōſpectu mandūt. ſed ta vt nūqͣ q̄ ſit intelligatur: eteniꝫ depaſta cer nitur. Siquidem et in alia herba maior animalis hu malignitas eſt notata. ꝑcuſſus em̄ a ſerpente medere ſi bi dicitur quadam. ſed hoīe inſpectāte nō decerpit eaꝫ ¶ Iſidorus. Cāne vocabulum latini ſumpſerūt de lina ua hebrea. quoniā apud eos calamus dicitur canna de quo ſcꝫ calamo nōnulla iam dicta ſunt paulo ſupͣ. ¶ Bi aſcorides. Cāna eſt ſicut triticuꝫ aſcēdens: ⁊ ſimilia fo lia habens. Semina ſibi deſuꝑ duo iuncta. Semē eius adhibitum: vt cathaplaſma. ventrē ſtringit. eiuſqꝫ ſuc cus bibitus tuſſientibus medicīaliter ꝓficit. habet aut canna ſpecies quatuor: vna dicitur haſtoſa: ex qua fiūt ſagitte. altera vero ſemnia vn̄ fiunt ad calamos ligule Tercia ſpēs ſyrongia noīatur. robore ſolido ⁊ duro. ac nodis ſpiſſis: qͥbus ſcriptores vtuntur. Eſt aūt quartū genus calami. qd̓ carix et a plurimis cyprion appellat. qd̓ genus in locis riguis et fruticoſis maxime naſcitur Huius radix cathaplaſmatibꝰ cum bulbis adhibita et cit corꝑi infixa. aceto vero mixta dolores dentiuꝫ ſch̓s aticos mitigat. folia eius virida cathaplaſmatibꝰ adhi bita ignem ſacrum cōpeſcunt. om̄eſqꝫ duricias ſoluūt. Corium eiꝰ cōbuſtum et aceto trituꝫ alopicias emēdat ac flos canne ſi in aures miſſus fuerit auditum tollit. ¶ Razi. Canna mellis temꝑate calida eſt. gulam lenit vrinam ꝓuocat. tuſſi quoqꝫ auxilium preſtat. ¶ Actor. Canna mellis quoddā genus canne dicitur vnd̓ zucha rum ſumitur ſicut inferius dicetur ¶ IIIII. ¶ De capillo veneris et carice et cathapit ¶ Iſidorus. cia. Apillum veneris dictuꝫ eſt ſiue ꝙ elapſos poſt alopiciam capillos recreet ſiue ꝙ capilloꝝ ſit ores coercet. vel ꝙ ſit virgulis nigris lenibus cum ſplendore quaſi capilli. Naſcitur aūt ī aquoſis lo cis ¶ Plateariꝰ in libro de ſimplici medicina. Capi lus veneris frigidus et ſiccus eſt temꝑate tn̄ ex ſubtili Liber Decimus ſubſtantia virtutem habet diureticam. Recēs multe ef ficacie eſt. ſed paꝝ ſeruari poteſt: qꝛ herba ſubtilis eſt. Contra calefactionem epatis datur aqua decoctionis eius. vel de aqua illa et zuccaro fit ſyrupus. Si etiā ſit vicium ſplenis: aliquid additur calidū diureticū: et pa gelle in ſucco eius intincte ſupponatur. vel etiaꝫ herba ꝯtrita ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Capillus veneris teſte galieno inter calidum ⁊ frigidū eſt mediocris. vn̄ dicit ꝙ eius apoſima valet hane lituoſis: lapideꝫ frāgit. Cū vino bibitus veneno reſiſtit et humoribus a ſtomacho fluentibꝰ. Menſtrua ꝓuocat. dolorē pectoris et pulmo nis nūtigat. Et vt dicūt quidam de ſtomacho et inteſti nis deponit coleram rubeam. alopicie valet cathaplaſ mis. Et ſcrophis cuꝫ aqua coctus. capite ex eo loto pu ſtulas etiā et putrefactionē mūdificat. ¶ Ex herbario Capillum veneris herba videlicet q̄ et politricas dicit̉ in parietibus videlicꝫ naſcitur. hꝫ folia coriandro ſimi lia. caulem nigrū. ſed nec florē habꝫ nec ſemē. hec ī oleo decocta facit ad mulierū capillos nutriēdos. Decoctio eius pota yctericos ⁊ eos qui vrinā diff̄icile faciūt: ad iuuat. menſtrua mouꝫ ventris fluxū ſiſtit. Capillos eti am cadentes cōtinet ſi cū vino et lixiuio coquatur: ⁊ cū eodem hamore caput abluatur. Item cū vino appoſita ſtomacho ꝓ cathaplaſmate. morſui canis ac ſerpentiuꝫ medetur. eius aūt radix eſt vtilis. ¶ Iſidorus. Carix ē herba acuta et duriſſima ſꝑco ſimilis de qua virgilius dicit. Et carice paſtꝰ acuta. ¶ Actor. Ex huius herbe copia videtur dici carectum. de quo legitur in exodo: Filia pharaonis infantem moyſen repperit iuxta care ctum flumīs. ¶ Platearius. Cathapucia eſt quedā ti timalli ſpecies. et herba calida in gradu tercio. Humi da in primo. fructū vel ſemen hn̄s quod ſimili noīe nū cupatur. ⁊ hec in receptione medicīali remoto exteriori cortice ponitur. Calidū in tercio. humiduꝫ in pͥmo. ꝑ an num ſeruari pōt in efficacia multa. ſed eligenda eſt illa que nō eſt ꝑforata: nec liuida: ſed alba. virtutem habet purgādi prīcipaliter flegma: ſecūdario colerā et melan coliam. Habet quoqꝫ virtutē purgandi ꝑ ſuꝑiora ex vē toſitate quā habet ac lenitate. vn̄ quādoqꝫ ſanis datur ad ſanitatis cōſeruationeꝫ. quādoqꝫ aūt egris ad egri tudinis remotionem. Itaqꝫ vſus eius eſt ꝯtra quotidia nam de ſalſo flegmate febrem ac ſcabiē. cōtra quotidia nam quoqꝫ de flegmate nitreo. et cōtra yliacam paſſio nem. ſed cōtra ꝑaliſim et arteticam. ad vomituꝫ quoqꝫ prouocandum ſi materia frigida ſit in ore ſtomachi: ca thapucie trite cū oleo: fuſo vino: conficiuntur. et ſuꝑ os ſtomachi ponūtur. Oleum ex ęis factū poteſt ſeruari ꝑ mnnum .LV ¶ Iſidorus ¶ De celidonia. Elidonia dicitur vel eo ꝙ aduentū yrūdinum erūpere videatur. vel eo ꝙ pullis yrudinum ſi oculi auferātur matres eorū illis ex hac herba mederi dicatur ¶ Plinius libro. xxv. Aīalia herbas ī uenerunt: in pͥm iſqꝫ celidoniā. hac em̄ yrūdines oculis pulloꝝ in nido viſum reſtituūt. vt quidam etiaꝫ volun erutis oculis. Eius genera duo ſūt maior fruticoſa cau le: folio paſtinace erratice. ip̄a ampliore: duoꝝ cubitorū altitudine. flos albicans. flos luteus. Minori folia ſūt hedere rotundiora minus cādida. Succꝰ croci mordax ſemen papaueris. florent yrūdinuꝫ aduentu. marceſcūt diſceſſu. florētibus illis ſuccus expͥmitur: et in vaſe ereo cuꝫ attico melle leniter cinere feruēti decoquitur. ſingu lari remedio cōtra caligines oculoꝝ. Succō etiā ꝑ ſe in colliriis vtūtur que ab ea celidonia appellatur ¶ Byaſ corides. Celidonia maior virgā habet vnius cubiti lō gam et amplius. teneram ac tenuē. Que in gyro habet folia plura botracio ſimilia. ſed molliora ⁊ ſubalbidiora florem auroſum ꝓfert. ſuccum croceum hn̄s. virtus eiꝰ eſt inſcida mordens et amara non boni odoris. Radix deſurſuꝫ eſt vna: de ſubtus plures. Succus addito mel le coctus in examine ſuꝑ carbones: caligines oculis de tergit. Radix eiꝰ anizo mixta: et vino albo bibita: ycte ricis opitulatur: vt cathaplaſma adhibita maculas de tergit. Maſtica dolorem dentium ꝓhibet. Ex hoc aūt accepit nomen: ꝙ in aduentu yrundinum naſcitur ⁊ in eaꝝ ꝓfectione diffinitur. Dicitur etiam cecatis earum pullis: parentes hāc herbam collectā dare: ip̄oſqꝫ ꝯme dere: ac viſum recipe. Celidonia minor herba eſt minu tas hn̄s virgas: et folia ſimilia hedere: ſed obrotunda et minora: pinguiorā et mollia: radices minutas et plu res: longitudīe differentes. Naſcitur in locis aquoſis et pratis. florem habet ꝑuum: et folia terre adherentia virtus eſt ei inſcida ſimilis āmone. Impoſita cutē vul nerat. ſcabieꝫ extrahit: vngues leproſos excludit. Suc cus radicis eius addito melle naribꝰ infuſus purgat ca put. ¶ Platearius. Celidonia eſt calida et ficca in ter cio grādu. cuius duplex eſt modus. videlicet indica que maioris eſt efficacie. Et communis que ī noſtris regio nibus iuueītur: et eſt mīoris efficacie. vna tn̄ poteſt po ni ꝓ altera. Indicā citrinam radicem habet. ⁊ in recep tione nō herba ſed radix poni debet. que ꝑ annos tres in efficacia ml̓ta ſeruari valet. Ex qualitate ſua virtu tem habet diſſoluendi et attrahendi et cōſumendi. ꝯtra dolorem dentiū in frigida cauſa valet radix hec aliquā tulum trita. valet et ad caput purgādum et vuaꝫ ex fri gidis humoribus repletam cōtra colicam paſſionē her ba trita et in vino decocta ſupponitur. et ad cancrū oriſ aut neruoꝝ puluis radicis cum puluere rōſaꝝ ꝯficitur et cum aceto decoquitur. Ad fiſtulam eius puluis cum capitello cōficitur. ⁊ ori fiſtule cum melle immittitur. xvI. ¶ De centaurea. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Entaurea dicit̉ et limmiſios qꝛ locis humectiſ et limoſis naſcitur. eadeꝫ quoqꝫ fel terre ꝓpter amaritudīem appellatur. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Cē taurea dicitur chyron curatus: cum herculis hoſpicio exceptus ꝑtractandi arma excidiſſet ei ſagitta in pedeꝫ ꝓpter hoc aliqui chyronium eam vocāt. folia ſunt ei la ta et oblonga. ambitu ſerrata denſaqꝫ a radice. caules trium cubitoꝝ geniculati: ī qͥbus ſunt capita ceu papa uerum. Radix vaſta: rubeſcens: tenera fragiliſqꝫ. ad bi naͣ cubita: ſucco mādida: et amara cum quadā dulcedīe Naſcitur in collibus pingui ſolo. laudatiſſima vero in archadia elide: meſſenia: phorno: et lyceo: atqꝫ ī alpibꝰ: pluribuſqꝫ locis in lycia. Quidā ⁊ ex ea lyciuꝫ faciunt. vis ei tanta eſt in vulneribus: vt etiā carnes cohereſce re tradātur: ſi pariter coquatur. In vſu radix tm̄ duabꝰ dragmis eſt bibēda. Et ſi febris in aqua trita. In vino medetur ceteris. et decocte ſuccus ouiuꝫ morbis. Alte rum eſt centaureon cognomīe lecton minutis foliis: qd̓ alij vocāt libadion: qꝛ iuxta fontes naſcitur origano ſi mile quidem: ſed anguſtioribus et longioribꝰ foliis. an guloſo caule paululum alto fruticāte: tenuiqꝫ radice et ſuꝑuacua ſucco efficax ip̄a herba: autūno legitur ſuccꝰ ē fronde. Quidā caules conciſos madefaciunt diebus xviii. atqꝫ ita exprimunt. hoc genꝰ noſtri fel terre vocāt ꝓpter amaritudinem ſuam. galli vero exacum quoniam om̄ia mala medicamēta potuꝫ ē corꝑe ꝑ aluum exiccat Tercia eſt centauris cognomine thorches: hec ſuccum ſanguineū emittit. Theofraſtus illā defendi: ⁊ impug nari colligētes a triorche genere accipitꝝ tradit a quo et nomen accepit. hec omnia cōfundunt imperiti et vni aſſignant generi. Centaurea maiore putant oculoꝝ aci em̄ adunari. ſucco quoqꝫ minoris cum melle culices: nu beculas: obſcuritatemqꝫ diſcuti: et cicatrices extenuari aduerſus angues maioris alba radice vtuntur: albi vi ni ciatis tribuſ ¶ Dyaſcorides. Cētaurea maior quā multi nartham aut gencianā dicunt. habꝫ folia oblōga Liber Decimus et viridia. ſicut cauliculi rotunda. ſerratim exteriꝰ inci ſa. virgam lapacio ſimilem: radicem groſſam: grauē ac fortē. et acerrime ſucculētam. Succo ſcꝫ inſcido. ac ſtip tico et acerrimo: rubri coloris: et amaro valde. Hec ra dix cōquaſſationibꝰ vtilis eſt. pleureticis ac diſpnoicis maxime ꝓdeſt. tuſſim antiꝙͣ ꝯpeſcit. aſmaticis et emop toicis ſingulare p̄ſidium eſt. Nō frebrientibꝰ cuꝫ vino febrientibꝰ cum aquā datur. Tortionibuſ vero clauſis ſtericis ſimiliter data ꝓdeſt. menſtruis imꝑat: abortum facit. Ex acredine quidem ſua p̄dicta facit. In hoc aūt ꝙ ſtiptica eſt plagas glutinat. ac reumata iuuat. Suc cus etiā eius hec om̄ia facit maxime vulneribꝰ cicatri ceꝫ inducit: paracoleſim efficit. In carnibꝰ inciſis addi ta memoratur: ꝙ carnem in ſe coagulare facit hec in li cia et archadia abundat. Centaurea minor naſcitur ī lo cis aquoſis. yperico vel origano ſimilis. virgā habens p̄longam: anguloſam. florem purpureū folia minuta et oblonga: ſicut rutha: ſemē vt triticū. Radix eſt ei oblō ga et amara que viridis tuſa impoſita vulnera purgat ꝑacoleſim p̄ſtat. cicatrices vulneribꝰ inducit. Elixatu ra eius bibita pingues humores deponit. Succus eiuſ addito melle caliginem oculis detergit. menſtruis im perat. abortum facit. neruis dolētibus fomento auxiliū preſtat. ¶ LVII. ¶ Platearius. ¶ Iterum de eadem Entaurea calida eſt et ficca in tercio gradu: ⁊ eſt herba amariſſima. Eſt aūt centaurea māio que maioris efficacie eſt. ⁊ minor que minoris radix maior habꝫ amaritudinē cum quadā dulcedine et etiam ponticitate. vnde virtutē habet cōglutinādi. Cē taurea maiorem habꝫ efficaciā ſcd̓m folia ⁊ flores. ī ve re colligi debet. in vmbroſo loco ſuſpendi ac deſiccari.j annū in multa efficacia pōt ſeruari. virtutē habet diu reticam attractiuā et cōſumptiuam vinuꝫ decoctionis eius addito zuccaro valet cōtra opilationes ſplenis et epatis: remediat veſice. puluis eius valet cōtra yliacaꝫ paſſionem: et cōtra ꝑaliſim. Succus eius eſt cōtra ver mes aurium: ⁊ cōtra lumbricos: et ad viſum clarifican dum ¶ Auicenna. Centaurea maior ⁊ minor naſcūtur in fine veris. Groſſa ſpēs habet duas citrinā et albam in quaꝝ capitibꝰ eſt viriditas: herbe vero ꝑue. habꝫ fo lia ſicut ruthe. ⁊ aſſumitur ſuccus ex ea: quādoqꝫ ex vi ridi: quandoqꝫ ex ſicca. In aqua em̄ decoquitur: donec aqua virtutem eiꝰ aſſumat. deinde aqua illa rectificat̉. Calida eſt et ſicca in gradu tercio. et in ip̄o ſunt abſter ſio: ⁊ ſtipticitas: et acredo: parūqꝫ dulcedinis: et exicca tio. Et eſt ſine mordicatione. fertur autē ꝙ ſi coquatur cū carne inciſa: cōiungit eam. Que recēs eſt mūdificat vulnera: ⁊ vlcera ſigillat antiqua. Que aūt eſt ficca: po nitur in emplaſtris: ⁊ conſolidat fiſtulas ⁊ vlcera ꝓfun da et vulnera mala. Et quādoqꝫ fiſtule de centaurea re plentur ⁊ ligātur earūqꝫ diſpoſitio rectificatur. Cōfert etiā attritioni in lacertis: et ſaniei ī eis. Et qn̄qꝫ clyſte re refectum ex ea cōfert ſchyatice. doloribuſqꝫ neruoꝝ et cōcuſſioni eoꝝ. Sed mīor eſt magis iuuatiua ad illa omnia. vtraqꝫ cōfert anhelitꝰ difficultati. Et datur d̓ il la in potu cū vino frigide pleureſi: et ſputo ſanguinis. confert etiam opilatōni epatis et duricie ſplenis. prohi bet autem ſputum ſanguinis propter ſtipticitatem. vri nam et menſtrua prouocat. fetum extrahit. ac vermes interficit. Batur et de illa in potu ad pungitiuum dolo rem ventris: et dolores matricis. Colice quoqꝫ cōfert et minoris quidem decōctio quādoqꝫ ſoluendo ex fleg mate et humore crudo coleram educit. potuſqꝫ duaruꝫ ſpecieꝝ eius qn̄ ſuꝑfluit ſolutione ſanguinem: et ꝓprie minor educit. IVIIII. ¶ Iſidorus. ¶ De ciclamine. Iclaminos grece dicta eſt a quodaꝫ qui ciclos vocatus eſt. ſiue qꝛ rotundam habeat radicem Greci nanqꝫ cicla rotundum vocant̉. Huius autem ea dix aūt ſuccus ſi vino admixtus fuerit: ebrioſos facit Naſcitur ī agris et locis ſiluoſis. ¶ Plimiꝰ libro. xxp Ciclaminos habet folia minora ꝙͣ hēdera: et nigriora et tenuiora: ſine angulis. in quibꝰ albicant macule. cau le exiguo: floribus purpureis: radice lata: vt rapum pr deri poſſit. cortice nigro. in vmbroſis naſcitur. et a ur̄io tuber terre vocatur. In oībus domibꝰ eſt ſerenda. ſi ve rum eſt vbi ſata ſit nichil nocere mala medicam̄ta. Ra dix eius bibita valet cōtra ſerpentes om̄es. Narrant ⁊ ebrietatem rep̄ſentari: addita in vino radice: atqꝫ ſicca ta. Suū tamen venenū ineſt ei: tradūtqꝫ: ſi pregnās ra dicem trāſgrediatur: abortum fieri. Eſt et altera cycla minos cognomine cyſſanthemos: geniculatis caulibus ſuꝑuacuis: a priore diſtas: circa arbores acinis hedere ſed mollibus ſe voluens. flore cādido ſpecioſa: radice ſu ꝑuacua. Acini tm̄ in vſu ſunt acri guſtu et lenti in vm bra ſiccantur. tuſiqꝫ in paſtillos diuiduntur. Michi et tercia cyclaminos demonſtrata eſt: cognomē chameciſ ſos: vno omnino folio: radice ramoſa: qua piſces necan tur ¶ Dyaſcorides. Cyclaminis folia ſunt aſo ſimilia et vario picta. inter que ſunt et alba folia. Tirſus eſt ei niger ſine foliis: vnius palme. habens in ſūmo flores ro ſeos vel purpureos. Rādix nigra et groſſa ⁊ lata: ſicut rapa. que cū aquā bibita ꝑ vētrem deponit humores et flegma. menſtruis quoqꝫ dicitur imꝑare bibita ⁊ impo ſita. Et ſi ſuꝑ eius radices mulier p̄gnans trāſierit: ab ortum facit. diu vero ꝑturiētibus ſub femore poſita ci tius generare facit. Cū vino bibita venenis eſt ꝯtraria morſuſqꝫ venenatos ſaluberrime curat cathaplaſmati bus adhibita. Succus eius melli mixtus ⁊ naribus im miſſus: caput purgat. eiuſqꝫ puluis ſparſus anuꝫ ꝓpen dentem reuocat. Radix eius cathapſaſmata tumenteꝫ ſplenem attenuat alopicias emēdat. macl̓aſqꝫ ſordidas limpidat pōdagricis ſubueīt. et vulnera capitis ſanat. ¶ Conſtātinus vbi ſupra. Ciclāni calidū et ſiccū inter cio gradu cū vino potatū morſus reptilium curat. vſtū et cū accto temꝑatum valet cōtra venenū ⁊ locis ſchya ticoꝝ impoſitū dolores placat. valet etiā ſuꝑ alopiciaꝫ Plateariꝰ. Ciclāni eſt calidū in qurato gradū: quod caſſanius et panis porcinus et maluꝫ terre appellatur. Radix ip̄a ciclāni dicitur quaſdā habere tuberoſitateſ que quāto maiores: tanto efficaciores ſūt. Radix ergo ſiccat a magnā habet efficaciā. ſed recens maiorem. h. bet aūt colligi circa finem autūni. et in quatuor partes ſcindi: ac ꝑ filum in vmbroſo loco: vel ad ſolem puꝝ ſuſ pendi. ſicqꝫ ꝑ ānos duos in efficacia ml̓ta poteſt ſerua ri. habet aūt virtutem diſſoluēdi: et attrahendi: et cōſu mendi: cuius eſt vſus ad emorroidas inflatas et nō flu entes: exterius apparentes. ad menſtrua quoqꝫ ꝓuoca da: et matricem mūdificandam ⁊ cōtra vicium ſplenis et cōtra apoſtemata ex frigida cauſa: ⁊ cōtra fiſtulam. ¶ AX ¶ Platearius ¶ De cicorea. Icorea que ⁊ ſpōſa ſolis: et ſolſequiū ⁊ intuba dicitur. frigida ⁊ humida eſt in ſecundo grad ¶ erba ip̄a comeſta valet ꝯtra venenū. Quod ſi ſit ⁊ ſicut morſura: īponitur trita. Succꝰ eiꝰ vꝫ ad opi lationem ſplenis et epatis ex calida cauſa et cōtra cali factionem eiuſdem. hec herba viridis eſt multe effica: cie. ſicca vero nullius vl̓ ꝑue. Cocta ⁊ comeſta valꝫ op lationi ſplenis ⁊ eꝑatis. Et cōtra calefactionem epat u Succus epati ſupponitur vel cathaplaſmatur. et qui. virtutem habet reſtinguendi venenū: animalia quēdaꝫ a venenoſis animalibꝰ leſa: huius herbe tactu ſanatur Conſtantinus in libro graduū. Sponſa ſolis frigio ē et ficca in pͥmo gradu. Confortat ſtomachum. ⁊ valet cōtra ſcorpiones. aliorūqꝫ reptiliū morſuꝫ. Cum mirra mixta ⁊ mulieri ſuꝑpoſit a ꝓuocat mēſtrua. ¶ Plinius Liber Decimus libro. xx. Intubū erraticū apud nos quidā et ambugiaꝫ appellauere. In egypto vocant cichoriū. Id refrigerat in cibo ſumptū. et collectiones ſanat illitū. Succus de coctus ventrē ſoluit. iocineri ac renibꝰ et ſtomacho ꝓfi cit. In aceto decoctum: vrine tormina diſcutit. Itemqꝫ morbū regiū e mulſo: ſi ſine febre ſit veſicam adiuuat. Mulieꝝ purgatōibus in aqua decoctū adeo ꝓdeſt: vt emortuos trahat ꝑtus. ¶ Ideꝫ in libro xxi. Cicorium poſt vergilias naſcitur: florentqꝫ ꝑticule eius. Radix ē eis lenta quā vtuntur ad vincula ¶ Actor. Hec herba ſcꝫ que vulgo dicitur cicoriū: ip̄a etiā alijs noībus pre ter ſupͣdicta dicitur elytropium et dyoniſia vn̄ de ipſa quoqꝫ dicetur inferius ſub hac littera ē videlicet ſub eli tropie nomine. LX. ¶ De cicuta et cinogloſſa. ¶ Iſidorus. Icuta dicitur: eo ꝙ in tyrſo geniculatos nodoſ habeat occultos: vt cāna. ſicut dicitur foſſa ce a: q̄ occulta eſt. hec potui data interficit. Hāc ſocrates bibit et expirauit. hic cū hominibꝰ venenū ſit: capellas tamē pīgues efficit ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Cicu. ta venenū eſt publica quadā atheniēſiū pena inuiſa. ad multa tamen vſus nō omittēdi. Semen hꝫ noxiuꝫ. Cai lis aūt eſt viridis: ⁊ vrit plerūqꝫ ſicut in platanis. leniſ hic et geniculatus vt calami nigricans. Altior ſepe bi uis cubitis. In cacuminibꝰ ramoſis. habet folia corian dri tenuiora: graui odoratū anizo craſſius. radice con caua nullius vſus. Semini et foliis ineſt vis refrigera toria. que ſi enecat: incipiūt algeri ab extremitatibꝰ cor pis. Remedium aūt eſt prius ꝙ ꝑueniat ad vitalia. na tura vini excalefactoria: ac ī vino potata. irremediabil̓ exiſtimatur: Succus exprimitur foliis atqꝫ floribꝰ. tūc em̄ eſt maxime tempeſtiuus et melior. Semine trito ex p̄ſſus et ſole denſatus in paſtillos necat ſanguineꝫ ſpiſ fando. hec altera vis. Ideoqꝫ ſic necatoꝝ in corporibuſ apparent macule. Ad diſſoluēda medicamenta vtūtur illo ꝓ aqua: et ad refrigerādū ſtomachū fit ex eo malag ma. valet ad cohibendas epyforaſ eſtiuas. oculoꝝqꝫ do lores ſedandos circūlitū. Miſcetur colliriis: ⁊ aliaſ om nes cohibet reumatiſmos. folia quoqꝫ tumoreꝫ omneꝫ: ac dolorem ⁊ epyforā ſedant. Anax illaus autor eſt mā mas virginitatis illitas: ſemꝑ eſſe ſtaturas. Quod cer tum eſt. lac puerperarum extinguit manmis impoſituꝫ veneremqꝫ teſtibꝰ circa pubertatē illita. Maxima laus eſt partice. mox laconice. cretice. aſiatice. In grecia ve ro megarice: deinde attice. ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. Cicuta eſt calida et ſicca in tercio gradu groſſos humo res ac viſcoſos attenuat. vrinaꝫ et menſtrua ꝓuocat et augmentat. Lumbricos et aſcarides necat. ſchyaticos et artheticos de groſſo flegmate iuuat. ſi in eius apozi mate lauetur aut potetur. Groſſam inteſtinoꝝ ventoſi tatem diſſoluit. Colicam paſſionē: et yli dolorem curat pectꝰ ac pulmonē de viſcoſo et groſſo flegmate purgat. ¶ Platearius. Cicuta calida eſt et ſicca in tercio gͣdu. virtutem habet diſſoluendi: attrahendi: et conſumendi Hac nō vtimur in interioribus: qꝛ venenoſa eſt. ⁊ in ſub ſtantia et in qualitatibꝰ. In tantuꝫ em̄ diſſoluit: ꝙ ſpiri tus inaniūtur: et ex hoc mēbra mortificātur virtutē ha bet potiſſimā ſcd̓m radicem. ſcd̓o ſcd̓m folia. minoreꝫ ſe cundū ſemen. vnde ſemen eius qn̄qꝫ ponūt in mediciniſ et ex ea vngentum potiſſimū fit cōtra arteticam et po dagram. ſi fiſſa ꝑ mediū ponatur ſuꝑ arteticam: citiſſi mūqꝫ remediū ē. ¶ Iſidorꝰ. Cynogloſſos eſt herba quā linguā canis vocant: eo ꝙ ad morſum caninū trita cum ſale ſuccurrat impoſita. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Cynogloſ ſos caninam imitans linguā topiariis oꝑibus eſt gͣtis ſima. aiuntqꝫ eaꝫ que tres tyrſos ſeminis emittat. eius radicem potam ex aqua ꝓdeſſe ad tercianas. que quatu or ad quartanas. Eſt ⁊ alia ſimilis: et que lappas ferat minutas. cuius radix pota ex aqua ranis et ſerpentibꝰ aduerſatur. LXI. Iſidorus ¶ De cipero. Iperus eſt radix iunci trianguli. foliis ſimilibꝰ pomi. radicibus nigris in ſimilitudinem oliuaꝝ ꝯtiguis: odoratiſſimis: atqꝫ acerrimis. Naſci tur auteꝫ in paludibꝰ et vacuis locis. et a grecis nomē habet: eo ꝙ virtutem habeat feruentē. ¶ Pliniꝰ libro. xxi. Cyperus eſt gladioli ſpecies paluſtris bulboſa ra dice: laudatiſſimꝰ in inſulis crete. deinde naxio ⁊ poſtea phenice. Cretico eſt candor odorqꝫ vicinus nardo acri or naxio. Exiguū ſpirans pheniceo. nullus egiptio. Iu lio menſe iubet eum mago ad radicem ſecari. Tercioqꝫ die donec cādidius fiat in ſole ſiccari. quotidie autē an te ſolem occidentē in tectū referri. eo ꝙ paluſtribꝰ dete ctis noceāt rores nocturni. Mirū tradit appollodorus Barbaros huius herbe ſuffitū excipientes ore lyenes cōſumere. Et non egredi domibꝰ niſi ab hoc ſuffitu ſic etiā validiores ac firmiores fieri. et ip̄m aduerſus cal culos efficaciſſimū eſſe. Cyperus itaqꝫ iuncus eſt angu loſus iuxta terrā candidus cacumine nigro pīguiorqꝫ folia porraceis exiliora: in cacumine minuta: inter q̄ ſe men eſt. Radix oliue nigre ſimilis: quā cuꝫ eſt oblonga cypericam vocat magni vſus in medicina. laus cypero pͥma eſt hāmoniaco ſecūda rodio. tercia thracio. nouiſſi ma egiptio. Eſt et ꝑ ſe iudica herba: que cyperis vocat̉ et gīgiberis effigie. cōmanducata vim croci reddit. Ci perus medetur oris et genitalium vlceribꝰ: et radix ad uerſus ſerpentū et ſcorpionū ictus p̄ſertim remedio eſt Calculos expellit: et vrinam cit: ob id vtiliſſimū ydropi cis. ¶ Dyaſcorides. Cyperum vel vt alij dicunt eriſte tum habet folia porro ſimilia: ſed oblōga et tenera. Aſ cendit aūt de terra cubito vno: et ſemis haſtam habens anguloſam: iunco ſimilem: que in capite generat ſemē: Radices vero ſub terra rotūdas et oblongas: ſicut oli ua nigras: multas et cōiunctas: colore nigro. odore ſu aui: guſtu ſubamaro. Naſcitur in locis aquoſis ⁊ in pa ludibus et in pratis: In his radicibꝰ illa nobilior eſt: q̄ fuerit grauior et durior. atqꝫ groſſior et non frangibili or ſed aſꝑior: et odore plenior. vires habet calefaciendi ac deſiccādi abſqꝫ mordicationē. Ideoqꝫ multū infuſa mirabiliter curat vlcera que cicatrizantur difficile. In ſe quoqꝫ ſtipticū aliquid habet. et ideo ad oris remediū valet. Diuretica eſt: et inde habet vim cōminuēdi: per quā cōminuit in renibꝰ generatos lapides vrinā ⁊ men ſtrua ꝓuocat. fertur et in india cipeꝝ naſci: quod cū ma ſticatur colorem croceum facit. ¶ Auicenna. Cyperū eſt radix plante: ſimilis ſegeti: niſi qꝛ ſubtilior eſt et lon gior. Melius eſt illud quod eſt ſpiſſum graue et ad frā gendū difficile: aromaticum. cuius herba breuis eſt. et eius acredo vehemens. In ip̄o eſt ꝑua ſtipticitas: et ex icccat ſine mordicatione. aperit orificia venaꝝ: et vēto ſitates extenuat. adurit ſanguineꝫ: poītur in emplaſtris Colorem bonū efficit: et bonum oris odorem. Inde au teꝫ vt dicitur. pilos abradit. Idem cyperum conſolidat ea que ſunt difficilis cōſolidationis: et fiſſa: et putrida et corroſa: cum oleo de grano viridi. Item valet ad do lorem in yliis: et ſtringit neruos. Cale facit ſtomachum et ep̄ar cōfert putredini narium: et oris: alcola: lapidem extrahit et frangit. Et cōfert debilitati veſice. ac frigo ri eius. valde quoqꝫ renibꝰ et matrici et emorroidibꝰ et antiquis febribus. Ml̓titudo autem eius acqͥrit leprā Cyperus eſt radix iunci trāſmarini: quāto maior tanto melior. Et eſt ſubſtantia indica cōtinua et tuberoſa: in ſecundo gradu calida et ficca. ꝑ bienniuꝫ ſeruatur. Mi noris eſt virtutis qui apud nos naſcitur: ac ꝑ annuꝫ ſer uatur. Eligendus eſt nō ramoſus: et qui cum frāgitur interius colorem citrinū p̄tendit: et facile puluerizatur Hꝫ vim ex ſubtilitate ſua diureticam: et valꝫ cōtra ſtrī giriam: et diſſuriam: cōtraqꝫ litargiam: et ad mulieruꝫ Liber Decimus putredinem. Succus eius cum vino datus dolorem ſto machi ⁊ inteſtinorum ex frigiditate vel ventoſitate ſol .LXII. ¶ De coloquintida. ¶ Iſidorꝰ. Oloquintida eſt agreſtis cucurbita: ⁊ vehemē ter amara: que ſimiliter vt cucurbita ꝑ terrā fla Gella tendit. Dicitur aūt coloquintida eo ꝙ ſit fructu rotundo atqꝫ foliis vt cucumis vſualis. ¶ Gy aſcorides. Coloquīt idā agreſtis haſtas et folia hꝫ ſuꝑ terram: ſimiles cucumeri ortiuo. Que folia inciſa ſunt et guſtu amara. Semen habet rotundū vt pila. qd̓ colli gendum eſt cum maturitas colorem variauerit. Huius pile ſicce tuſe: et mixte: clyſteri adhibite ſchyaticis me dentur. et ꝑaliticis opitulatur. flegma et coleram depo nūt. mēſtruis imꝑāt. abortū faciūt dolorē dentiū depo nūt. Cacoſtomacha eſt. et inde colliria fiunt. ¶ Platea riꝰ. Coloquītida calida eſt in tercio gradu ſicca in ſecū do. Et eſt pomum cuiuſdā fruticis eiuſdem noīs cuius medulla potiſſima eſt vſui medicine. Semē ſecundario cortex aūt habet efficaciā modicam. Eligenda eſt illa q̄ habet medullā cōtinuam. et multū albam: et ſemina be ne medulle inſita. Illa aūt abiicienda: q̄ cum cōcutitur multum ſonat et aliā ſimiliter: cuius interiora cū mani bus tractatur: facile puluerizātur. pōt aūt ſeruari ꝑ ſex annos. et melius in pomo ip̄o. et habet virtutē diſſoluē di: ꝯſumendi: ex amaritudīe: et virtutem diureticā. pur gat quidem principaliter flegma. ſecūdo melancoliam. et valet cōtra quartanā et cōtra ſcabiem vetuſtiſſimaꝫ cōtraqꝫ dolorem dentiū interioꝝ. decoctio puluis eius cōtra lumbricos et vermes auriū. Succus eius contra ſplenis et epatis duriciem Auicenna. Coloquintida alia eſt maſculus: alia eſt femīa: maſculus eſt villoſꝰ. fe mina laxa: alba: facilis. eligenda eſt aūt alba vehem̄ter nigra em̄ mala eſt ⁊ ſimiliter dura. Eſt aūt calida ⁊ ſic ca in tercio gradu. reſolutiua: inciſiua: et attractiua ex longinquo. cōfert aūt doloribꝰ neruoꝝ et iuncturaꝝ. et ſchgatice et pōdagre frigide: purgatqꝫ cerebrū: Soluti on vero educit flegma groſſum ex iuncturis et neruis. ꝓprie etiā ſoluit colerā et cōfert colice humide ⁊ vento ſe. Euacuatio ꝑ eam facta cōfert dilationi anhelitꝰ. Il la que colligitur viridis ſuꝑflua ſoluit et conturbat: ita vt fortaſſe interficiat. Item coloquītida ꝯfert egritudi nibus renū et veſice. Radix eius cōfert ꝑaliſi. nocꝫ au tem ſtomacho. Idem confert morſui vipere. et eſt ex me dicinis magis iuuātibꝰ ad puncturā ſcorpionis. Itē ra dix eius cum aceto decoquitur: et os ex eo colluitur ad dolorē dentiū. Cuꝫ āt in oleo coquitur: oleuꝫ illud ſtilla tum cōfert ſonitui in aure. et facit eradicationem denti um facilem. Dixerūt autem quidā: ꝙ oportet: vt alienē tur cortex et ſemen eius. Et cū non eſt ſuꝑ arborem nil ſi coloquintidā vna mala eſt et pͥn̄icioſa. ¶ Razi. Colo quintida calida eſt et ſicca. groſſum expellit flegmā. Ca put mundat. Neruoꝝ dolori: et ex ſiccitate paſſioni: ac frigide podagre et elephātie bn̄ficiuꝫ parat. ¶ Conſtā tinus vbi ſupra. Coloquintide flegmaticos et viſcoſos humores purgāt. tortiones tn̄ in ſtomacho et dolores ī inteſtinis generāt: eademqꝫ excoriant ¶ LXIII. ¶ De coniza et conſolida. ¶ Dia ſcorides Onizā quedaꝫ eſt maior ⁊ odore grauis. Alia vero ꝑua et iocundi odoris et inter has media grauabilioris. pͥma dicitur etiaꝫ coniza lata. ſi ue nauitis. vel. vt latini dicūt. armentalis. Secūda vo catur etiam libanotis. ſiue. vt dicunt latini. pix marina Media vero appellatur etiā coniza cephaleos: ſiue. vt latini dicunt. cynus mīor. Maior et minor hn̄t folia oli ue ſimilia: ſed aſpera et pinguia. Minoris quidē folia ſūt odorata. Maioris aūt grauis odoris. virga maio ris eſt duobꝰ cubitis longa. Minor aūt vnius pedis lō gitudine porrecta. florem habet fragilem et amaꝝ. colo rem melinum. Cūqꝫ floruerit velut capillos facit. Pa dix eius inutilis eſt. Omnis aūt frutex cum foliis ſuis fumigio adhibitus: et carbonibꝰ vel igne ſuppoſitus. venena longius arcet. Aqua eius ſparſa pulices necat folia eius cathaplaſmata morſus venenatos mitigant puſtulas et vulnera curat. flores eius ⁊ folia bene adhr bentur vctericis. ⁊ cum aceto bibita epilenticum auru antur. Elixatura eoꝝ adhibita fomento: cauſas matr cis cōponit. oleo mixta et ꝑuncta tuta corꝑa contra fri gora cuſtodit. Minor autē impoſita et cathaplaſmata. dolorem capitis mitigat. Media vero coniza haſtā ha bet longam: groſſam: et folia lenia. Maior et minor co lefacit et deſiccat. flos cum foliis in vino bibitus vebe menter menſtrua purgat. ¶ Plinius libro. xxi. Comze duo ſunt in coronamentis genera: Mas et feīa. eſt au tem in foliis differentia. Femine nanqꝫ tenuius ⁊ con ſtrictius et anguſtius. Imbricatum maris et ramoſius eſt. flos etiā eius magis ſplēdet. Serotinus vtriqꝫ poſt arctuꝝ. Mas eſt odore grauior. femīa vero acrior. ⁊ iō ꝯtra beſtiaꝝ morſus aptior. folia femine hn̄t odorē mel lis maſcule radix appellatur a quibuſdam libanotis. ¶ Ex herbario. Coniza minor hꝫ gratiſſimū odorē ma ior habet grauē. folia minora et pinguiora. flos vterqꝫ ſimilis. hec cum foliis incenſa ſerpentes fugat. Culiceſ et pulices interficit. vulneribꝰ cunctis medetur. flos ei us cum foliis tritus in vino potatus mēſtrua mulieris mōuꝫ: ꝑtus diſcutit: et difficultatē vriue ꝯmouet. Mor bum quoqꝫ regium ſanat. purgat matricē. doloreꝫ capi tis ſedat. Oleo in quo fuerit decocta. ſi corpus vngat̉: frigide febres expelluntur. Cōſolida maior q̄ ⁊ ſimphi cum dicitur. ſiccata et in puluerem redacta: potuiqꝫ da ta: mox ſanguinē reſtringit. ¶ LXIIII. ¶ Iſidorus ¶ De cōſto. Oſtum eſt radix herbe uaſcētis in india arabia et ſyria. Sed melius eſt arabicū. Eſt em̄ albuꝫ t leue ac ſuaue. odore iocūdum. Indicū ē atro colore et leue: vt ferula Syriacum vero graue pondere buxeo colore: acriqꝫ odore. Sūmum tn̄ eſt albū leue ari dum guſtu incendens. ⁊ eſt ignee virtutis et vnctualis ¶PPlinius libro. xxii. Radix eſt folium indis in precio ſunt̉: ⁊ maxime radix coſti: guſtu feruens: odore eximio frutice alias inutili. Buo ſunt eius genera videlicꝫ ni grum et qd̓ melius eſt candicās. ¶ Auicenna libro ſe cundo. Coſti ſpecies ſunt tres vna eſt coſtus arabicꝰ. al bus lenis aromaticꝰ. Secūda eſt coſtus indus. niger. le nis. amarus. grauis odoris. qͥ dicitur gariofilatū. Ter cia ſpeciēs melior eſt: cuius eſt odor pini: ⁊ tendit ad ni gredinem. Coſtus romanus hꝫ latum odorem. bonꝰ at coſtus qn̄qꝫ falſificatur cū emilendinis radicibꝰ. ⁊ ꝓp hoc nō mordicat linguā: nec habet odorem fortem. Eh auteꝫ melior albus: recens: plenus: nō corroſus. deinde indus niger lenis. Eſt aūt melior marinus: ſubtiles ha bens cortices: ⁊ eſt coſtus calidus. in tercio. ſiccus in ſe cundo. In ip̄o eſt amara qualitas et acris valde. et cali ditas. ⁊ acredo adeo vt vlceret ip̄e. cōfert omni morbo indigenti calefactione. et vt ex illo extrahātur huores de ꝓfundo. abſtergitqꝫ pannuꝫ cutis. linitus cum aqua et melle. Amarus coſtꝰ vlcera exiecat humida. conrer mollificationi neruoꝝ: et cōtritioni lacertoꝝ. et ſch̓yali ce ſuppoſitus: vt emplaſtrum. cōfert etiā litargie: pecio riſqꝫ doloribus. et prouocat menſtrua bibitus. ꝓuoda etiaꝫ vrinam: et extrahit aſcharides: ac vermes. Rig re quoqꝫ confert in febribus: cum oleo linitus. confeſt iterum morſibus omnibus ſcilicet morſui vipere: cele riſqꝫ cum bibitur cum viuo vel abſinthio. Oleum de coſto iuuentam in capillis cōſeruat. in diuerſitatibꝰ dir poſitionum peſtilentie iuuat. Odorem vaſis ⁊ aeris et ficit bonum. remouetqꝫ velociter pruritum et ſcabiem ¶ Platearius. Coſtus eſt calidꝰ ⁊ ſiccus ī tercio gdb Liber Decimus Indicus eſt ſubruffus et violentior quo caremus. ara picus autem albus: ⁊ temꝑatior quo vtimur: Eligēduſ eſt aūt ille: qui cum frāgitur non facile puluerizatur. et habet ſaporem amaꝝ pōticitati mixtum Nam ille qui cum lingue applicatur a pōticitate et amaritudīe defi cit: et minuta foramina interius hꝫ abiiciendus eſt. po teſt aūt ſeruari ꝑ annos. x. virtutē habet cōfortandi ex pōticitate. ⁊ diureticam ex qualitatibꝰ ſuis et amaritu dine. Quod em̄ ex qualitatibꝰ ſuis diſſoluit: ex pōdero ſitate ſua cōprimendo educit. cōtra duriciem ſplenis et epatis ex frigida cauſa datur vinū decoctōnis eiꝰ. Ad cōceptum iuuādū qui ex frigiditate impeditur. vꝫ pul uis eius cū oleo cōfectus: ſi bombix intinctus ſuppona tur. ꝓdeſt etiam cōtra dolorem ſtomachi: emplaſtruꝫ ex eodem ⁊ alijs rebus ꝯfectum. cōtra dolores capitis ex frigida cauſa: vt eſt cephalea: datur vinū decoctōis eiꝰ et cōtra lumbricos puluis eius cū melle cōfectus. Ele ctuariū quoqꝫ. qd̓ dyacoſtum dicitur: p̄cipue ad ſpleneꝫ LXv. alet. Iſidorus. ¶ De dauco. Aucoſ eſt herba foliis feniculi ſimiliſ: tyrſo bi palmis. ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Bauci differentie ſunt due: ꝓbatiſſima eſt ī creta mox in achaia. ⁊ in ſiccis vbicūqꝫ nati feniculi ſimilitudine: cādidioribꝰ foliis et minoribꝰ hirſutisqͣꝫ recto caule pedali: radice guſtꝰ ⁊ odoris ſuauiſſimi. hec ī ſaxoſis naſcit̉ meridianiſ Reliqͣ genera naſcūt̉ vbiqꝫ: terrenis collibꝰ limitibꝰ qͣꝫ niſi pīgui ſolo. foliis coriandri: caule cubitali. capitibuſ rotūdis ſepe pluribꝰ ꝙͣ terniſ: radice lignoſa. ſꝫ cū īarue rit ſuꝑuacua. Semē eiꝰ cymino ſimile. prioris milio: al bū: et acre: odoratū. omnibꝰ ac feruēs. Scd̓m quoqꝫ pͥ ore vehementius eſt: ideoqꝫ parce ſumi debet. Sed iaꝫ terciū genus libeat facere: ſimile eſt ſtaphilino qd̓ vocāt paſtinacaꝫ erraticā: oblōgo ſemīe: dulci radice. Omnia hec et hyeme ⁊ eſtate ſunt intacta qͣdrupedibꝰ: niſi poſt abortus. Ex alijs vſus ſeminis Ex creta dulcis ⁊ ad ſer pentes magiſ eſt. dragma vna datur a ſerpentibus per cuſſis. ¶ Dyaſcorideſ. Daucus eſt calide virtutis ⁊ ex tenuatorie. vrinā et menſtrua ꝓuocat. partū educit. ha bet folia feniculo ſimilia. ſed minora et tenera. virgam qꝫ duaꝝ palmaꝝ: in qͣ eſt caput ſimile coriādro. flore ha bens album: in quo ſemē eſt qͣſi piloſum in magnitudīe milii: minutū et guſtū aſpeꝝ. inſcidū ⁊ odoratū. Radix eius eſt vno digito groſſa: duabꝰ palmis longa. Naſci tur in locis aſꝑis et ſolanis. Sed vnū eſt dauci genus apio agreſti ſimile: odoratū inſciduꝫ et calidum. melior eſt autē crheticus de quo ſupͣ diximꝰ. Eſt et terciū genꝰ habens folia coriandro ſimilia: et floreꝫ album in cuius capillo ſemen eſt ſimile aneto. Eſt etiā aliud quod ſemē habꝫ oblōgum et graue. ſicut cyminū agreſte. ⁊ eſt cali dius cūctis ſup̄ſcriptis ſeminibꝰ. Bibitum menſtruis imꝑat. vrinam ꝓuocat tortionibꝰ ſubuenit. ad om̄e vici um thoracis idoneē facit. Tuſſientibꝰ effectuꝫ tribuit. ꝑcuſſionibus ſphalāgioīs occurrit. Tuſſi veteri ⁊ tormi noſis ꝓficit cathaplaſmatibus adhibitū: puſtulas et tu mores cōpeſcit. Omnia ſemīa cum vino bibita faciunt cōtra morſus ſerpentiuꝫ ac venēa. ¶ Cōſtantinuſ vbi ſupra. Baucus eſt calidus in inicio tercii gradꝰ et ſiccꝰ in ſecundo. febrem flegmaticam et morſus reptiliuꝫ ac pleureſim et ydropiſim curat. vrinā et mēſtrua ꝓuocat Eius apozima potui datū pectus a ſcreatibusⁱ mūdat groſſos inteſtinoꝝ humores diſſoluit. vnde vētris dolo res ac torſiones amputat. Idem ſplenis ⁊ epatis aperit opilatōeꝫ. Et ſi cū apii ſemine miſceatur: eiꝰ actio for tior efficitur. ¶ Platearius. Daucus eſt calidꝰ et ſiccꝰ in tercio gradu: et duplex eſt eius modus videlicꝫ dau cus crheticus ſic dictus. qͥa in chreta reperitur p̄cipue. Et eſt maioris efficacie. ⁊ daucus aſininꝰ qͥ p̄cipue aſi noꝝ eſt cibus. hic et ꝓ crethico ponitur quia ille rarus habetur. habetqꝫ daucus maiorem efficaciā ſecundum herbam et flores. nullā vero vel modicaꝫ ſcd̓m radices. herba itaqꝫ cū floribus debꝫ colligi: ⁊ abiectis radicibꝰ in vmbroſo loco deſiccari. ꝑ annū in multa ẜuatur effi cacia. virtutē hꝫ diſſoluēdi ꝯſum̄di ⁊ attenuādi ex qͣlita tibꝰ ſuis. diureticā ex ſubſtātia ſubtili. Cōtra frigiduꝫ aſma et frigidā et humidaꝫ tuſſim datur. vinū decoctō nis eius ficuumqꝫ ſiccaꝝ ⁊ ꝯtra ſtomachi dolorē ⁊ vēto ſitate vl̓ frigiditate. ꝯtra ſtringiriā et diſſuriaꝫ. Et con tra colicam et yliacā vinuꝫ decoctōnis eiuſdem ex ſaxi frage. Cōtra opilatōeꝫ ſplenis et epatis ex frigida cau ſa: ⁊ ydropiſim fit ſyrupus ex ſucco feniculi ac decoctō ne illius. Cōtra frigidū reuma ſaccellatur caput ex pul uere ipſius bene calefacto. ¶ Iſidorus. .XXVI. ¶ De diptanno. Iptannos tante potentie eſt: vt ferrum a corꝑe expellat. et ſagittas excuciat. vnd̓ et eiꝰ pabalo fere ꝑcuſſe ſagittas a corꝑe inherentes eiciunt hanc quidā latīoꝝ polegiū martis dicūt: ꝓpter belli te la excutiēda. ¶ Plateariuſ. Dyptānū expellit venenū vnde p̄cipue cōtra morſus venenatoꝝ animalium dat ſuccus potui. ⁊ etiā vulneri imponitur: vel puluis ſi ſuc cus nō habetur; Eſt autē hec herba calida ⁊ ficca ī ter cio gradu. huius radix maioris eſt efficacie ꝙͣ herba et viridis ꝙͣ ſiccā. Ex dyptāno et alijs qͥbuſdā poteſt fieri cōfectō: que vice tyriace ꝓbetur: Dyptānum etiaꝫ edu cit fetum mortuū. valet et cōtra epilenſiā et cōtra para liſim. ¶ Dyaſcorides. Dyptannuꝫ multi dicunt eē pu legium agreſte vel batin herba eſt inſcida et plꝰ crheti ca mordax: vt pulegium habꝫ folia lanoſa. et ſuꝑ omnē fruticem ineſt ei velut lana. ſꝫ nec florem hꝫ nec ſemen. virtus eſt ei tāta quanta pulegio. ſꝫ paulo inſcidior. qͥa ſi igni ſupponatur aut fumigio adhibeatur mortuos ī vtero infantes excludit. Cui etiaꝫ tanta virtus eſt: vt a capreis vel aliquibus beſtiis ſagitta p̄cuſſis ſi comeſta fuerit: ſtatim eam foris eiciat: Preterea p̄ſeudo dyptā num locis multis naſcitur: ſimile ſupradicto. ſed virtu te inferius: quia minus inſcidum eſt: minoremqꝫ effica ciam habet. Eſt ⁊ aliud genus dyptanni quod habet fo lia ſiſimbrio ſimilia. ſed virgam maiorem. Super quaꝫ habet florem agreſti ſimilē. ſed maioreꝫ nigrum et mol lem. Eiuſqꝫ folia odorē habent ſiſimbrii. Eſt aūt dyptā nis leptomeris et calefaciēs leniter ac ſtringēs: ꝓprieqꝫ vrinam mouet: ac menſtrua ꝓducit: et odore ſuo incēſa viperas et ſerpentes interficit ¶ Conſtantinuſ vbi ſupͣ Dyptānum vulnera humoribꝰ: et melācoliā mūdificat bibitum aut ſuppoſitum mēſtrua ꝓuocat. ſecundinam et fetum mortuum expellit. ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Cerui: vt indicamus: dictanum oſtendere. vulnerate eo paſte ſtatiꝫ decidentibꝰ telis. Non eſt alibi ꝙͣ ī crheta: ramiſ p̄te nue pulegio ſimileꝫ: feruens et acre guſtu. folus tan tum vtuntur. flos nullꝰ eī eſt. Semen vt caulis. Radix tenuis et ſuꝑuacua. Et incrheta aūt nō ſpecioſe naſci tur mireqꝫ a capris expetitur. Pro eo eſt et p̄ſeudo di ctannuꝫ: multis in terris naſcens: folio ſimili: ramulis minoribꝰ: a qͥbuſdam cōdris vocatuꝫ. Minoris effectꝰ ſtatim intelligitur dictānuꝫ minima portōne accendit os. qui eam legunt in ferula vl̓ arūdine cōdunt. p̄ligāt qꝫ ne potentia euaneſcat. Sunt qui dicūt vtrāqꝫ naͣſci multiphariā ſꝫ deteriores in agris pinguibꝰ. Et veruꝫ quidem dictānum nō niſi in aſꝑis. Eſt et genus terciū dictāni nec caule al̓ facie nec effectu ſil̓e folio ſiſimbrii ramis maioribꝰ. ꝓcedēte illa ꝑſuaſione: quidqͥd in crhe ta naſcitur infinito p̄ſtare ceteris eiuſdeꝫ generis alibi genitis. ꝓxime vero quod in parnoſo. alioquin biferum eſſe. Et pelium monteꝫ in theſſalia. et eletriū in euboea et totam archadiā et lycaoniā Tradūt archades quidā nō medicaminibus. vti. ſed lacte circa tempuſ veris. eo ꝙ tunc maxime ſuccis herbe turgeant. et medicentur Liber Decimus vbera paſcuis. Bibitum aūt lac vaccinū: eo ꝙ boues omnino vorifere in herbis ſunt. potentia eaꝝ per qͣdrū pedes etiam nunc duobꝰ claris exemplis manifeſta fit. Circa abderaꝫ ⁊ limitē qͥ diomedis vocatur paſti rabio inflamātur equi. circa pothniam vero ⁊ aſſuri ¶ Idē in libro. xxvi. Dyptannuꝫ ſagittas pellit pota: et alia tela LXVII. extrahit illita. ¶ De dracontea et dracunculo. ¶ Yſidorus Racontea dicitur: eo ꝙ haſtā e ius varia ſit in moduꝫ colubri. ſimilitudīemqꝫ draconis imite ¶ tur: vel ꝙ eam herbaꝫ vipera timeat. ¶ Plate arius. Dracontea que ⁊ ſerpentaria vel colubraria di citur calida ⁊ ficca eſt. huius radix puluerizata valꝫ ad faciem clarificandam. Idem puluis cōfectus cum ſapo ne ⁊ fiſtule impoſitus: foramen ampliat in tantū vt os fractum vel putrefactum extrahi poſſit. Idem etiā pul uis cōfectus cum calce viua et aceto fortiſſimo optimꝰ eſt ad cancrū. ita vt tercia ꝑs ſit de calce. ¶ Plinius li bro xxiiii. Bracūculum ſerpentes fugiunt ideoqꝫ ꝑcuſ ſis ꝓdeſſe potū aīunt. Succꝰ eius ⁊ auriū dolori ꝓdeſt. Id auteꝫ qd̓ greci draconthion vocant. triplici effigie mihi demonſtratum eſt. vnum folia bete habere: nō ſin̄ tyrſo: flore purpureo: Aliud radice lōga veluti ſignata articuloſaqꝫ tribus omnino cauliculis. Eius folia iubē tur ex aceto decoqui cōtra ſerpentū ictus. Tercia folio maiore quā cornus: arundinee radicis: totideꝫ. vt affir mabant. geniculate nodis: quot haberet annos totideꝫ qꝫ eſſe folia. hi eam ex vino vel aqua ꝯtra ſerpentes da bant ¶ Idem in libro. xxv. Cognoui nuꝑ in agro hoſ pitis ibi reꝑtum dracūculum habētem caulem pollicali craſſitudine: verſicoloribꝰ viperaꝝ maculis quem fere bant cōtra omniū morſus eſſe remediū. Alius eſt queꝫ nos in priore volumine diximꝰ. Sꝫ huius alia eſt figu ra aliudqꝫ miraculū ad pͥmas ſerpentium vernationes bipedali fere altitudine de terra exeūtis. rurſumqꝫ cum eiſdem interra ſe condentis. Nec om̄ino ſerpens appa ret eodem occultato. ¶ Dyaſcorides. Dracōtea vel vt alij dicūt eſclepras vel. vt latini. colubrina ſiue viperi na: habet folia aſo ſimilia. ſed maiora et varia. Huius haſta duobus cubitis eſt longa ſerpentis maculas hn̄s purpureas: vt digitus ſolidas. in qua ſemē eſt botro ſi mile pruno: colore viride. poſt maturitatē vero color eſt ſimilis citri et ē guſtu mordax. Radix eiꝰ hꝫ bulbi rotū ditatem ſimilē aſaro cū tenui corio. Naſcitur ī vmbro ſis locis et in ortis. Semen eius virtutē habet in ſucco Nam dolores auriū cōpeſcit addito ſibi oleo. lana īun ctus et̓ naribꝰ additus polipoſis maxime ꝓdeſt. cācros optime curat. Seminis grana cōbuſta bibita caligīes oculoꝝ emendat. virtus radicis eius eſt calida ⁊ electu arii more accepta tuſſibꝰ et catarrū hn̄tibus maximuꝫ auxilium preſtat. Tumores toracis curat ſi aſſa ⁊ cocta fuerit accepta. Sicca ⁊ in puluere tuſa melle addito fa cere poteſt omnia p̄dicta. vulnera ſordida purgat cum alba brionia. Fertur ꝙ ſi quis ſe ex ea vnxerit: ab incur iu ſerpentiū tutus erit. Aceto mixta. maxīm maculas lī pidat. Succus eius caligines detergit. ip̄aqꝫ radix co meſta proficit ad fiſtulam quoqꝫ facit. ⁊ cum vino data ventrem deducit. habet in ſe tamē aliquā ſtipticā virtu tē cū paruā acredine. Radix eius plus eſt oꝑatiua: pur gat em̄ viſcera et extenuat pingues ⁊ glutinoſos humo res. ⁊ ad vulnera malicioſa medicamentū optimū eſt. L .LXVIII. ¶ De ebulo et echino et echio. ¶ Plateariꝰ Bulum eſt calide et ſicce cōplexionis. Cuiꝰ ra dicum cortices ac tutiones p̄cipue competunt vſui medicine. Cortices radicū eius in vere co ligūtur ſolē exiccātur ac ꝑ annū ſeruātur. Habet auteꝫ virtutem diſſoluēdi et cōſumendi atqꝫ purgandi princi paliter flegma. vnde cōtra quotidianā de flegmate narali. et etiam ꝯtra artheticaꝫ et podagram ⁊ cyragra datur ſuccus radicum eius vel ſaltem tuſionū cum eſ le puluere: addito etiā zuccaro. et etiā puluis radicū exa cū ſucco feniculi et p̄cipue ſic valet cōtra leucophancia porro cōtra tumoreꝫ extremitatum fit fomentū ex aqua ſalſa decoctionis radicum eius et tuſionū vel etiam co tius herbe. Beniqꝫ balneū ex aqua ſalſa decoctōnis io ſius herbe factū valet cōtra artheticā et ꝯtra leucophā tiam. ¶ Plinius libro. xxvi. Ebulū teneꝝ cū foliis tri tum calculos pellit ex vino potum. teſtes quoqꝫ ſanat ī poſitum. ¶ Ex herbario. Ebulū facit ad ſplenem: ⁊ ad colubri morſum ⁊ ad ydropiſim. ¶ Echinum naſcitur in locis mōtuoſis atqꝫ lapidoſis habet folia cameleō̄ti ſimilia. tenerior et albidior: ſpiſſa ⁊ ſpinoſa. Cauleꝫ ve ro duoꝝ cubitoꝝ ſubalbidum ⁊ cauuꝫ. In cuius capit ſunt globi ſpinoſi Semen eius cardui ſimile rotūdius et minutius. Huius radix tuſa ⁊ cribrata vrinā prouo cat: liuores aufert. Gecoctio eius in ore tenta dentiun dolorem ſedat. Semen eius tuſum et ex aqua potatum morſibꝰ ꝓdeſt ſerpentiū. hanc etiā volunt hoīes effugo re ſerpentes. ¶ Echios eſt herba q̄ habet folia longa. tenuiſſima et aſpera. Ip̄aqꝫ aſꝑitas ſil̓is eſt ſpinis par uis flores habet inter folia purpureos. in quibus eſt ſe men ſimile capiti viꝑe. Radix ꝑua ⁊ integra eſt: q̄ trita et cum vino potata: cōtra ſerpentiū morſus vel ante vel poſtea ꝓdeſt. Eſt aūt vna vis herbe et radicis ac ſemi nis. ¶ Plinius libro. xxv. Echios pulegio ſimilis coro nata foliis. datur dragmis duabꝰ: ex vini quatuor cya tis. Altera vero q̄ lanugine ſpinoſa diſtinguitur cui et capitula vipere ſimilia ſunt. hec ex vino ⁊ aceto datur. Quidā echion vocant ꝑſonatam: cuius folio nullum eſt latius. grādes lappas ferētem. Huius radicē decoctaꝫ ex aceto potui dant. Cum foliis contuſa datur ex vino peculiariter cōtra aſpides. LXIX. ¶ De elleboro albo et nigro. ¶ Iſidorus Tleboꝝ dicūt in grecia circa quendā fluuiū hu ius noīs plurimuꝫ gigni: ⁊ inde a grecis appel lari. hanc alio noīe romani veratrū dicūt: eo ꝙ mētem motam in ſanitatē reducit ſumptum. Duo ſunt aūt eius genera ſcꝫ nigrū et album. ¶ Plinius li. xxv. Me lāpodis fama diuinationis artibꝰ eſt nota. ab hoc appellatur vnum ellebori genus melāpodion. Aliqͥ pa ſtorem eodem noīe tradunt inueīſſe: purgari capras ip ſo paſtore animaduertēte. datoqꝫ illaꝝ lacte parotidas furentes ſanaſſe. Quāobrem de om̄ibꝰ eius generibus dici ſimul ꝯuenit. Prima duo huius genera ſunt cand dum ac nigꝝ: ⁊ hoc intelligi tradūt pleriqꝫ radicibꝰ tn̄ Alii vero nigri folia dicunt platani ſimilia: minoraqꝫ ac nigriora: et pluribꝰ diuiſuris ſciſſa. Alij bete incipiē tis. hec quoqꝫ nigriora et canalium dorſo rubeſcentia. vtraqꝫ caule palmi ferulaceo. bulboꝝ tunicis cōuoluto radice fibrata cepaꝝ mō. Nigro equi boues: ſueſqꝫ ne cantur. ideoqꝫ cauent illud: cum cādido tempeſtiuo vel cātur. Id tempeſtiuū eſſe tradūt meſſibus. In octa mō te naſcitur plurimū. Et optimum vno eiꝰ loco circa ep̄i rum. Nigꝝ vbiqꝫ ꝓuenit. ſed meliꝰ in helicone: qͥ mos et alijs laudatur in herbis. ꝓbatur pͥmo oeteum cand dum. ſecūdo ponticū. tercio heliaticum quod in vitibus naſci fertur. quarto ꝑnaſium quod etolico adulteratur Nigrū ex his melāpodion vocāt quo ⁊ domos fuffiūt aſpergentes ſe et pecora purgant. Cum p̄catione ſolent hoc et religioſius colligitur. Nec album facile collſe tur: caput aggrauās maxīe niſi allium p̄ſumatur: ⁊ ſub inde vinum ſorbeatur. celeriterqꝫ fodiatur. farina eoꝝ ꝑ ſe: et mixta radicule: qua lanas diximus lauari. facit ſternutamentum. amboqꝫ ſomnum. leguntur autē fadi ces tenuiſſime: breues: ac velut decurtate. Naꝫ ſummē que eſt cariſſima cepis ſimilis canibꝰ tātum datur pu gationis cauſa. Antiqui radicē corticēqꝫ carnoſiſſime Liber Decimus eligebant quo tenuior eximeretur medulia. ſpōgis hu midis oꝑtam et turgeſcentē in lōgitudinem findebant de inde fila in vmbra ſiccabant his vtētes. nunc autē ra mulos ip̄os a radice ꝙͣ grauiſſimi corticis ita dantes. Optimum eſt qd̓ acre guſtu: ac feruens exiſtit: et ī fran gendo puluerē emittit. Eiuſqꝫ vim ferunt durare. xxx. annis. ¶ Elleboꝝ album habet folia arnogloſſe vel be te agreſti ſimilia. ſed breuiora et modicum obrūffa: ha ſta eſt ei lōga duobꝰ palmis et villoſa citiuſqꝫ ſolꝫ mar ceſcere. quādo ficcari īcipit et ſicut capilli iunci ex imo radices ꝓdeunt nigelle. Naſcitur in locis montuoſis et fodi debet veris tꝑe radix. vtilis autem ē illa: q̄ alba et tenſa. et fragilis: ⁊ plena: ⁊ acuta: et viſcoſa eſt. Quaꝫ cum fregeris velut fumū iactat: et eſt albior intꝰ: cū gu ſtu calido: nec valde ſaliua ꝓuocat. plus aūt accepta. ho minem ſuffocat. Melius eſt quirinaciū. et italicū. His autem albidius eſt capādociuꝫ. Elleboꝝ nigrū dicitur aut polirrhiſon. aut melāpodion. qͥa melāpos filias ſu as curauit ex eo. hec herba folia quidē habꝫ ſimilia pla tano: viridiora: ſed minora: ſicut affodilluꝫ. multiſ lociſ piuiſa. ſꝫ nigriora ⁊ aſꝑa. virga eſt ei breuis: flores albi: et purpurei: ſarmento botroſo: hec olim eſcamōides di cebatur: quia multi ea in purgatōnibus vtebātur. Naſ citur in locis et aſꝑis et ſiccis et agreſtibꝰ: eiuſqꝫ radi ces ſunt tenues ac nigre: qͦꝝ maximꝰ eſt vſꝰ. ¶. LXX. ¶ De vtriuſqꝫ virtute in medicinali oꝑatō ¶ Plinius vbi ſupra. ne. Lleboꝝ nigrum alij vocāt euchymon. alij polir rhiſon. hec ꝑ inferiora purgat. Cādidum autē vomitōne: cauſas qͣꝫ morboꝝ extrahit. qd̓ ytali ci veratrum vocāt. Nigrum medetur paraliticis: īſani entibꝰ: ydropicis veteribꝰ podagris: articulariis mor bis. Trahit aluū et bilem ⁊ pituitas. Oculoꝝ caliginē fotū diſcutit. Strumas: ſuppurata: et duricias cōcoqͥt et purgat. itemqꝫ fiſtulas. pecoꝝ et iumentoꝝ pituitas ſanat. ſurculo ꝑ aureꝫ traiecto: vt die poſtero eadē hora exempto. ydropicoꝝ ventri imponitur cū vino ⁊ farina ordeacea. ſcabiēqꝫ qͣdrupedis ſanat. cū thure ac cera l̓ cum piſſeleo. Album optimuꝫ eſt: quod ſternutament a celerrime mouet. Sed multū terribilis eſt nigro p̄cipue ſi quis apparatuꝫ poturoꝝ legat apud ant quoſ. cōtra horrores. ſtrāgulatus: intēpeſtiuas ſōn vires. ſingultꝰ infinitos: aut ſternutam̄ta: ſtomachi diſſolutōes. Tar diores vomituſ: lōginqͥores: exiguos: aut nimios. Alia qͥppe dari ſolēt q̄ vomitōnes cōcitarent. ip̄mqꝫ elleboꝝ medicamentis aut cliſteribꝰ extraherent. Sepe quoqꝫ ſanguine venis emiſſo. magno terrore ſunt hec oīa ⁊ fa ma. Namqꝫ tradūt abſumi carneꝫ ſi coqͣtur vna. Cauē dum eſt etiā felici cura ne nubilo die detur. quo impeti biles exiſtunt cruciatus. Corpus ſepteꝫ diebꝰ ante p̄pa randum eſt cibis acribꝰ: abſtinentia vini: tercio ⁊ quar to die vomitōnibus: p̄die cene abſtinentia. Albū a dul ci datur: aptiſſime vero in lacte et pultē. Nuper in vere diſſectis raphanis elleboꝝ inſerere: rurſūqꝫ raphanos: vt tranſeat ius: cōprimere. atqꝫ eius lenimento dare. Medetur ita morbis comicialibus. vertigini: melāco licis: elephancie albe: lepris podagricis: incipientibus vſqꝫ tympanicis: ſtomaticis: lymphaticis: īſanientibꝰ tetano: tremulis: ſpaſticis: clinicis: quartanis etiā que aliter nō deſinant: tuſſi veteri: inflamatōibꝰ ac tormībꝰ redeuntibus: et ſchyaticis: vetāt illud dari ſenibꝰ ⁊ pue ris. itemqꝫ mollibus: ac feminei corꝑis: anīe ve exilibꝰ: aut teneris: aut timidis: et feminis minus ꝙͣ viris: mi uime vero ſanguineꝫ excreantibus. Medetur extra cor poris eruptōnibus et pituite cuꝫ axūgīa ſalis illituꝫ: et mures necat polente admixtuꝫ. Galli ſagittas elleboro tingunt: a vulnere circūciſo teneriorem ſētiri carnē aſſe runt. Muſce quoqꝫ necātur albo trito et cuꝫ lacte ſꝑſo. ¶ Dyaſcorides. Elleboꝝ albū tenue flegma omneſqꝫ humores vomit. purgat. nobilibꝰ miſcetur colliriiſ. ocu loꝝ caliginem purgat. ſternutamēta ꝓuocat. Et niſi po lente vel ſiſano: vl̓ ſucco ptiſane: vel capſie: vl̓ alice: vel muſe: l̓ ſucco lenticule mixtū: vel ī pane: coctura dari nō poteſt. qꝛ ſic ab ātiquis medicis inuentū eſt. Cū aceto mixtum et ano ſuppoſitum nauſeam ꝓhibꝫ. ſꝫ in vtero perimit infantes. Ellebori nigri radix eſt in maxīo viu Eligenda eſt carne plena: que īter ſe habꝫ colorē: guſtū qꝫ inſcidum ⁊ calidum. Talis in parnaſo mōte naſcitur hec accepta colerā ꝑ ventrē purgat et flegma. Alii ſca moneaꝫ miſcent ⁊ ſal. multi vero viſcellis eam coquunt et multi cū lenticula. hec purgatō medetur melācolicis et epilenticis: et archeticis: et paraliticis. ſuppoſita mē ſtruis imꝑat. abortum facit. fiſtulas purgat impoſita ⁊ poſt triduum ſublata. Surdis auribus impoſiū reddit auditum. Scabies curat et in aceto cocta gargariſmo adhibita. dolorem dentiuꝫ mitigat. Miſcetur etiā ſtip ticis medicaminibꝰ: Et aqua in qua infuſa fuerit. ad ex piationem aſꝑgitur domus. Cum foditur celeriꝰ facien dum eſt: qͥa fodientis tarditate viſuꝫ hebetat: aut dolo rem capitis commouet. ¶ LXXI. ¶ Auicenna. ¶ Iterum de eodem Tleborus niger fortioris acuitatis eſt ꝙͣ albus habꝫ crus breue. ad purpureitatem declinans. et eius figura eſt ſicut racemi. in qua eſt fructꝰ: et habꝫ venas ſubtiles nigras. et qd̓ de ip̄o adminiſtra tur ſunt iſte vene. Melior eſt medius inter veterē ⁊ no nū. groſſum et extenuatuꝫ: habens colorem cinericium: velociter frāgibilis: nō pōderoſus: in cuiꝰ natiuitate ē qd̓dam ſimile tele aranee: ſaporem acutū habens: ⁊ lig uam mordicans. vt aūt adminiſtretur: lignū ꝑuū quod eſt apud radicem eius aſſumatur. et aqua ꝑua infuſum excorticetur. Illiqꝫ cortices in vmbra exiccentur. ſicqꝫ triti et cribellati adminiſtrentur. Naꝫ calidus ē ac ſiccꝰ in ſecūdo gradu: et eſt reſolutm̄. Eſt etiaꝫ fortis abſter ſionis. ita ꝙ carnem mortuaꝫ corodit. De p̄prietatibꝰ quidem ellebori eſt ꝙ ꝑmutat corpus a ſua cōplexione ipſumqꝫ facit bonā cōplexionem ac iuuenilē acquirere Multi quideꝫ album ſumūt elleboꝝ ad vomendū nō tn̄ vomere facit nec ſoluit. ſꝫ facit illud quod vomitꝰ et ſo lutō facit. Eiuſqꝫ cōuenientia eſt ad viros: et virgines et adoleſcentes: et fortiores eoſqꝫ qui habent in corꝑe multitudinem ſanguinis. teneraſqꝫ carnes: Non auteꝫ cōueniens eſt caſtratis neqꝫ mollibus. Et eſt cōuenienſ in marcio. de inde in ſeptembri. Sic tamen vt tribus an̄ diebus abſtineatur a comeſtione groſſoꝝ: ⁊ potatione et adminiſtrentur ea que delectari faciunt et gaudere vt poſt cenā bis aut ter euomatur. deinde aſſumatur. li nitur aūt ſuꝑ morpheā cū aceto et ſuꝑ loca ſordida: et eradicat verrūcas. Linitur quoqꝫ albꝰ et niger cū lacte ſuꝑ ſcabiem et impetiginem. Ualet etiam linitꝰ eius ad excoriatōeꝫ. viſum cōfortat. et alia plurima remedia p̄ ſtat. Ellebori albi amaritudo vehementior eſt qͣm nigri planta eius eſt ſicut arnogloſſa. vel cicla ſilueſtris. ſed breuior rubei coloriſ. lōgitudo eius eſt vſqꝫ ad quat uor digitos. ⁊ habꝫ venas ſub vna radice plurimas. Naſci tur in locis mōtuoſis. colligitur et ſiccatur in tꝑe meſſiſ Eligendus eſt qui ſuꝑficiem habet planam: albꝰ: velo citer fragibilis: habēs minuta grana plurima. nō ſtatiꝫ vehementer mordicans linguā et qui attrahit ſaliuam Natura calidus et ſiccus eſt in medio ſecundi gradus. Si vermis eum comederit moritur. fortiter cōfortat. ſꝫ in ipſo eſt timor. quia p̄focat puluerizatus. ⁊ odoratus ſternūtatōnem excitat. viſum acuit. et in pane ponitur vt vomere faciat. venenū eſt caībꝰ et porcis. ¶ Plate arius. Elleborus eſt calidus et ſiccꝰ in tercio gradu. cō tra quotidianū de flegmate naturali: ⁊ flegmate nitreo: et artheticam: et pōdagram: et cyrogrā valet oximel fa ctum de radice ellebori albi. Factū vero de radice nigri Liber Decimus valet ad purgādum melancoliā ⁊ quartanā. ad vermes auriū expellendos ꝯficitur modicū pulueris ellebori cū ſucco ꝑficarie auribꝰ imponitur et ſtatim exeunt. Idē puluis ſuꝑpoſitus carnem ſuꝑfluam corrodit valꝫ ⁊ cō tra furfuriſcas capitis et pediculos et ꝯtra ſcabiē. Sec et cōtra litargiā ⁊ epiliẜ. ꝓuocatur ſternutatō ex pulue re naribꝰ īmiſſo et in pāno poſito et ad nares ꝑtuſo. ¶ Dyaſcorides. Dicit ꝙ ſi puluis eius cū farina ⁊ aqͣ miſceatur. ⁊ fiat tortellus mures occidit ſi īde comedāt ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Elleboꝝ album cum vomitu mundat ſtomachum. Sed pꝰ modicuꝫ cibum id dare cō uenit. ne ſtomachus inanitꝰ ſit. puluerizatuꝫ aqͣ mixtū et in circūitu domꝰ ꝑfuſum muſcas necat. et cum aceto mixtum alopiciam curat. Nigrum vero tribus diebus apozimatū foramīa mūdificat emorroidaꝝ. ¶ LXXII. ¶ De elictropio. ¶ Iſidorus. Lictropium primo nom̄ accepit ex eo ꝙ eſtiuo ſolſticio floreat. et ꝙ ſol̓ motibꝰ folia circūacta cōuertat. vn̄ et a latīs ſolſeq̄a nuncupatur. Nā et oriente ſole flores ſuoſ aꝑit: et ſe iteꝝ recludit cum ſol occubuerit. ip̄a eſt quā intubum ſiluaticū latini vocant hec ⁊ verrucaria dicitur: ꝙ ex aqua potata verrūcas ex tinguit: vel ī cathaplaſmate abſtergit ¶ Dyaſcorides Elictropium maius ſcorpion dicitur a multis: eo ꝙ eiꝰ flores ſimiles ſint figure ſcorpionis. Ex hoc autē nomīe elictropium accepit. ꝙ ſemꝑ curſum ſolis reſpicit. hꝫ fo lia ocimo ſimilia. ſed aſꝑiora et nigriora. haſtas habet ex vna radice quinqꝫ vel ſex cū ramulis ꝙͣplurimis. in quibus ſunt flores albi ac ſubpurpurei coloris: ac ſub curui. ſicut eſt cauda ſcorpii. Naſcitur in locis aſperis eiuſqꝫ radix tenuis eſt et inutilis. Manipulus vnus ex ip̄o elixus et bibitꝰ colerā et flegma deponit. cum vino bibitus ſcorpionū ictibus occurrit. Cathaplaſmatibꝰ adhibitus: īdemifacere pōt. multi quoqꝫ radicem eius in collo ſuſpendūt contra vim ſcorpionū. Semīs eiꝰ qͣ tuor grana cū vino bibita ante acceſſionē maximuꝫ eſt remediū quartanariis. tria quoqꝫ grana vtiliter dātur tercianariis. folia in cathaplaſmatibus adhibita tumo res ſpargūt myrmicas corꝑis purgāt. et corꝑis clauos limpidant. Sicca vero eius folia pōdagricis impoſita maximū preſtāt effectum. eademqꝫ trita ⁊ matrici ſup poſita mēſtruis imperāt. ſed faciūt abortuꝫ. Elyctropi um vero minus naſcitur in locis cultis et in pratis ⁊ eſt ſimile ſupͣdicto. Semen habet rotūdum ⁊ pendens. hu ius herba cū ſemine decocta ⁊ cum nitro ⁊ yſopo et car damomo bibita. rotūdos lūbricos et latos excludit. cla uos impoſita cū ſale tollit maxime ſi elixata: et ſic impo ſita fuerit. ¶ LXXIII. ¶ De epatica et eraclea. ¶ Platearius Patica eſt quedā herba creſcēs in locis aquo ſis et p̄cipue lapidoſis. habet minuta folia: ter re lapidibuſqꝫ adherētia. Et dicitur epatica q̄ p̄cipue epatis eſt iuuatiua. In pͥmo gradu frigida ⁊ ſic ca eſt. ⁊ que habet maiora folia melior eſt. habetqꝫ vir tutem infrigidādi. ⁊ ex ſubtilitate ſubſtātie ſue ꝯfortan di. Eſt etiā diuretica. vnde aqua decoctionis valet con tra opilationem epatis et ſplenis ex calida materia. ⁊ ꝯ eꝑatis calorem ⁊ yctericiā. Syrupus etiā factus ex aqͣ decoctōnis eius: addito reubarbaro in fine decoctōnis cōtra yctericiam eſt optimꝰ. Sed ⁊ in om̄ibus aqͥs ex qͦ bus ſyrupus fit cōtra calefactōnem epatis: poni debet epatica: multū em̄ iuuat. Iteꝝ cōtra calida apoſtemata valet in principio trita ⁊ ſuppoſita. Oꝑatur em̄ reꝑcu ſionem. ¶ Eraclion tria ſunt genera. vnū eſt nigrius fo tiis latioribꝰ glutinoſum. Alteꝝ exilioribꝰ folus molli buſqꝫ ſanſuco nō diſſimile qd̓ aliqui pruſium malūt vo care. Terciū inter hoc mediū eſt minus ꝙͣ cetera ſed ef ficax. Optimū creticum eſt: nam ⁊ iocūde olet. ꝓximuꝫ vero zmirueū. deinde heradeotericum minus. vſus aūt eius eſt ſerpentes fugare: ꝑcuſſis eſui d̓are. eoqꝫ decor cto ruptis ꝯuulſis mederi. cū panacis radice. ydropicit quoqꝫ valet cū fico et yſopo decoctū. Itemqꝫ ſcabieꝫ q pruriginem ſanat in deceſſione balneaꝝ. Succus eius cū lacte infunditur et capitis vlceribꝰ medetur: venena opū et gipſi extinguit. ſi decoctū cucumere aut vino bi batur. aluum mollit. idemqꝫ dentiū dolori ꝓficit. et ſā uinem nariū ſiſtit. Ad parotidas cum ordeacea farina coquitur. ad arterias aſperas cū melle ⁊ ſale. craſſiores pitu itas extenuat. coctūqꝫ cum aceto et ſale ſumptum paulatim regium morbū medicat: et tritum cū oleo ī na res: funditur. Capſi ex eo pungūtur: ita vt venter accī gatur. furūculos aperit cuꝫ fico: ſtrumas cum farina ꝙ deacea ⁊ oleo ⁊ aceto. Lateris dolores curat cū fico illi tum: fluxiones ſanguinis in genitalibꝰ tuſum et reliqui as purgationū a partu cum aceto illitū. ¶ Byaſcoridee lithos et eraclion vocatur ꝓpter fortitudinē ſeminis e us. habet folia oliue ſimilia: ſed latiora ⁊ oblonga: tenu eſqꝫ virgas in groſſitudīe iunci lignoſas. ī ſummo vir ga eſt diuerſa vel diuiſa: in qua folia ſunt minuta: vbi ⁊ ſemen piſo ſimile: rotūdum: lapidoſum: et album. Naſ citur in locis aſperis et altis: eiuſqꝫ virtus eſt vnctual̓ Semen eius cum albo viuo bibitum calculos pellit: et LXXIIII. vrinam ꝓuocat. ¶ De equicauda et eſula L Auicenna Quicauda eſt planta in locis cōcauis ⁊ in ꝯual libus naſcens. ſtipites ꝯcauos ad rubedinē de ¶ linātes aſꝑos et duros hn̄s. Eſt autē nodoſa cum nodis int̓rātibus. ⁊ apud nodos ſunt folia vt ſqui nāti minuta et ſpiſſa ⁊ adheret arbori cui appropīquat. Deind̓ plures extremitates generātur ex ea ſicut ē cau da equi. Habetqꝫ radicem durā. et frigida eſt in gͣdu pͥ mo ſicca in ſcd̓o Eſt itaqꝫ ſtiptica ꝓprieqꝫ ſuccus eius Eſt et vehemētis exiccationis abſqꝫ mordicatōne. ⁊ ac fluxum ſanguinis iuuatiua valde. vulnera et vlcera mi rabiliter cōſolidat. et ſi ſunt in eis nerui etiā confirmat Qn̄ linitur aut ex ea fit emplaſtrū confert attritioni me dii lacertoꝝ: ad inteſtina quoqꝫ fit emplaſtꝝ ex ea. deni qꝫ cōfert apoſtematibꝰ epatis et ſtomachi. ¶ Plateari us vbi ſupͣ. Eſula frutex eſt cuius tm̄ vſui medicine cō petunt radicis cortices. In vere colligūtur: ac ꝑ bienni um in efficacia multa ſeruatur: ſed melius eſt vt annis ſingulis renouētur. Eſt aūt calida et ficca in tercio gͣdi Uirtutem purgādi habet humorē flegmaticū princij liter. Unde cōtra egritudīes flegmatū valet. Et inter il la quidem q̄ purgāt acumine ſuo. poſt ſcamoneam: eſula vtilis eſt. ac ſecuriꝰ dari pōt. nec multū abhoīabilis eſt Itaqꝫ ꝯtra quotidianā de flegmate naturali: arthetica podagram: cyrogram: ꝑaliſim: ⁊ yliacam paſſionē: ⁊ eti am leucophancia. Utiliter datur puluis eius cum alijs rebus cōfectus etiā ſanis ad p̄ſeruationeꝫ. delicatis eti am qui mediciuas abhorrēt: ponitur puluis etus cū car nibus decoquendis. ¶ LXXV Iſidorus. ¶ De euforbio. Uforbium dictū eſt: eo ꝙ ſuccus eius oculoruꝫ acuat viſum. Eius tanta vis eſt vt duris carni bus ſuꝑadiecta citiꝰ coqui cōpellat: Naſcitur ī locis multis ſed plurima in mauritania. ¶ Solinꝰ. In latere montis athlātis eſt herba euforbia copioſa cuiꝰ fructꝰ ad oculariaꝫ ꝓficit claritatē. nec mediocriter pel cellit vim venenoꝝ. ¶ Plinius libro. xxv. Inueīt rex iu da quā appellauit eū forbiā. medici fratris ſui noīe. zdli qꝫ fratres inſtituere a balneis ml̓ta frigida corꝑa aſtt i gi cum antea nō eſſet mos niſi calida tm̄ lauari. Extat qꝫ iube volumē ⁊ claꝝ p̄conium de hac herba: quā ī mō te athlante inuenit. et ſpectatur foliis achantinis. Uis eius tāta eſt: vt etiā ē longinquo ſuccꝰ excipiatur incue conto ſuſcipitur excipulis ventriculo hedino lactis hū mor effluere videtur. Siccatur cōto ⁊ ſic thuris effigio Liber Decimus habet. Qui colligunt clariꝰ vident. medeturqꝫ ꝯtra ſer pentes. quacūqꝫ ꝑte ꝑcuſſa: vertice inciſo et medicamē to addito. ibi getuli qui legūt hedino lacte adulterant. ſed igne diſcernitur. Id em̄ qd̓ ſinceꝝ nō eſt faſtidioſuꝫ ꝗdorem habet ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. Euforbium eſt calidum et ſiccū in tercio gradu: vrit et attenuat. Iōqꝫ flegma viſcoſum incidit et purgat: et in quocunqꝫ loco corꝑis. anguſtiam et ſiccitatem ac decoriationem gene rat. ꝓpter hec eius acumē oportet mitigari cū bedellio cynuamamo: ſpica: coſto ⁊ huiuſmōi. Euforbiū cū mel ſe collirizatū ꝓdeſt catharactis oculoꝝ: Idem cum oleo temꝑatum et guttatim auribꝰ inſtillatum ſonitum et ḡ uedinē doloreſqꝫ amputat. cū aromatibꝰ in potione bi hitum ſchyaticos curat. et cū oleo veteri temꝑatum alo piciam veterem ac ventrē ſanat. ¶ Byaſcorides. Eu forbiuꝫ ſimile eſt ferule albe naſcēs in mauritania ceſa rienſi: q̄ plurimū lacrimū facit inſcidū valde. Optimuꝫ eſt recēs ſubalbidum: glutinoſum linguā vehem̄ter ſub mordens: et qd̓ ſubtractis pellibꝰ legitur. nō aūt quod ī terram cadens. virtus eſt ei calida cauſtica dyaforetica Colliriis nobilibꝰ miſcetur. dolores ſchyaticos curat. Oſſa cōfracta impoſitū eiicit. Sed cauenduꝫ eſt ne car nem aliquo mō tangat. valet ydropicis ⁊ colicis ⁊ ī om nibus frigidis. ventris aūt colerā turbat. ⁊ ſit im grauē facit qꝛ ſiccatiue virtutis eſt. ¶ Actor. Notandū ꝙ tā herba ꝙͣ ſuccus eius appellatur eūforbiū. vel ip̄a herba ꝓprie dicitur eūforbia. euforbiū aūt ſuccus. de quo etiā inter ſuccos herbaꝝ inferius dicetur. ¶ LXXVI. ¶ Auicēna ¶ De euꝑatorio. Uꝑatoriuꝫ eſt ex herbis aromaticis hn̄s folia (ſicut canabi. flos eius eſt ſicut nenufar. et illud uod ex eo admīſtratur eſt ſuccus eius. Naꝫ ca lidum eſt in gradu pͥmo: ſiccū in ſcd̓o. Eſt aūt ſubtiliati uum et inciſiuū valde. Abſterſiuūqꝫ nō eſt ſine manife ſta caliditate. In ip̄o eſt pauca ſtipticitas et ponticitas et amaritudo aloēs. Bonuꝫ eſt vitio alopicie atqꝫ tyrie ⁊ ſuꝑ vlcera difficilis cōſolidationis linitur cum veteri adipe. Eiuſqꝫ ſuccus ſcabiei cōfert ac pruritui. quādo bibitur cū aquā terre et oximelle. ſimiliter flos eius. ſed fortior ſuccus ip̄ius. Cōfert doloribꝰ epatis et eiꝰ opi lationibꝰ. ip̄mqꝫ cōfortat. duriciei quoqꝫ ſplenis cōfert ac ſtomachi apoſtematibꝰ. herba etiā et ſuccus cōferūt maliciei forme et accidētibus. Iteꝝ in potu cū vino da tur: et cōfert inteſtinoꝝ vlceribꝰ. Cōfert iteꝝ in febribꝰ cronicis et antiquis. ꝓprieqꝫ ſuccus cū ſucco abſinthii. ¶ Plinius libro. xxv. Eupatoria regiam autoritatem hꝫ. caulis lignoſi nigricātis hirſuti cubitalis aliquādo et amplioribꝰ foliis ꝑ interualla quīqꝫ et in ip̄a ſunt vt cannabis ꝑ ambitum inciſisᵉ quīqꝫ partito: uigris et ip ſis plumoſiſqꝫ radice ſuꝑuacua. Semē eius in vino po tum auxiliatur vnice diſentericis ¶ Byaſcorides. Eu patorium eſt frutex ſarmētoſa: cuiꝰ haſtā recta eſt ⁊ lig noſa tenuis ac nigra et aſpera cubiti longitudīe vel am plius porrecta folia ſicut pēthaphiloni aut cannabo ſūt in gyro diuiſa: et in capite inciſa ſunt: vt ſerra. Semen aūt in media haſta eſt aſpeꝝ et ſubtus decliuū. folia eiꝰ ſicca cum axūgia porcina veteri trita et impoſita ad ci catricem ducunt vulnera dura. Semen eius et folia bi bita cum vino dyſentericis ac morſibꝰ venenatis occur runt medicādo. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Eupatoriū eſt calidum in pͥmo gradu. ſiccum in ſecundo. Extenuat et mundificat. inde mitigat eꝑatis dolorem: eiuſqꝫ ſoluit duriciem et aperit opilationē. ¶ LXXVII. Iſidorus ¶ De ferula. ¶ Erula dicta eſt a medulla. Nam ilum varro tra dit ferule eſſe medullā quā greci appodelan vo cant. Nōnulli aūt a feriēdo ferulā vocāt. Hac etenim pueri vapulare ſolent huius ſuccꝰ galbanū eſt. ¶ Pliniꝰ libro. xiii. Ferula naſcitur locis calidis: atqꝫ traijs maria geniculatis nodata ſcapis duo ſunt eiꝰ ge nera. Nartheca greci vocāt aſſurgentem in altitudīeꝫ. Nartheciam vero ſemꝑ humilē. a genibꝰ exeuntia fo lia ſunt maxīa vt queqꝫ terre ꝓxima. Cetera natura ea dem que aneto et fructu ſimilis. Nulli fruticum leuitas maior eſt. ob id geſtata facilius baculoꝝ vſum ſenectu ti p̄bet. Semen ferule tapſiam quidā vocauere decepti eo ꝙ ferula ſine dubio eſt tapſia ſed ſui generis. fenicu li foliis: inani caule. nec baculi longitudīe excedente. ſe men quaſi ferule. Ignē ferulis optime ſeruari certū eſt et ob id eas in egypto p̄cellere. ¶ Ideꝫ in libro. xx. Se men ferule aneto eſt ſimile. q̄ ab vno caule diuiditur ca cumine: femina putatur. Caules eius decocti eduntur. Cum amurga ac melle ſtomacho vtiles comedātur. Si aūt plures ſumpti fuerint dolorē capitis faciūt. Radix eiꝰ denarii pondere in duobꝰ vini cyathis aduerſus ſer pentes bibitur ip̄aqꝫ radix impoītur. Sic et torminibꝰ medetur. Ex oleo autem ⁊ aceto cōtra ſudores immodi cos. vel in febribꝰ ꝓficit. Aluuꝫ ſoluit ferule ſuccꝰ faba magnitudīe deuoratꝰ. E viridi ferulū ramuſculꝰ vtilis eſt ad omnia ea vicia. ad ſanguinē ſiſtendum. deceꝫ gra na ſeminis bibūtur in vino trita vel medulla. Sunt qui cōmicialibꝰ morbis danduꝫ putāt luna quarta ſexta vl ſeptima. lingule mēſura. Natura ferulaꝝ murenis infe ſtiſſima. Tacte quidē ea moriūtur. Caſtor radicis ſuc cum. etiā claritati oculoꝝ cōferre multū putat. ¶ Diaſ corides. Ferula viridis emoptoicos et ciliacos maxime iuuat: cuꝫ vino potata morſibꝰ venenatis occurrit. Tu ſa et impoſita. fluxū ſanguinis vulneꝝ ſtriugit. Semē eius bibitum torſionibꝰ medetur. Idem cū oleo tritum et punctum ſudorem cōmouet. huiuſmōi virge comeſte capitis dolorē cōmouent. in ſale vero poſite comedi poſ ſunt. ¶ LXXVIII. ¶ De filantropo. ¶ Diaſcorides. Ilantropos grece dicitur herba. q̄ latine dicit̉ ylapapo purpurea. Ip̄a ē aparinen̄. virgas ha bens multas longas raras ⁊ aſꝑas. folia vero rara et in ordine poſita. Semen eſt illi album rotūdum duꝝ et ꝑuum. In medio ſicut vmbilicus ꝑtuſatum. flo rem habet album circa muros et ortos naſcitur eiuſqꝫ folia veſtibus tranſeūtium inherent. et ob id filātropos dicitur. huius herbe ſuccꝰ et virgaꝝ ſeminis eius. mor ſum ſphalōgionis mitigat: et venenis occurrit cū vino bibitus. Idem quoqꝫ ſuccꝰ aurium dolorem mitigat in fuſꝰ. herba vero axungia mixta ſpargit ſcrophas. folia eius ꝯſtrīgentis ſunt virtutis. ꝓpterea fluoris ſanguīs cathaplamati appoſita medentur. ac rei coherenti miſ centur ¶ Plinius libro. xxiiii. Filātropos herbaꝫ gre ci naſutheū appellant: eo ꝙ veſtibꝰ adhereſcat ⁊ ex hac impoſita corio dolores capitis ſedātur. ¶ Ideꝫ in libro. xxvii. Apparinen quā alij filantropon vocat: eſt herba ramoſa ⁊ hirſuta. quinis ſenſue in orbem circa ramos foliis ꝑ interualla. Semen habet ſubdulce rotundū du rum et cōcauum. Naſcitur in agro frumētario vl̓ in or tis pratis ve aſꝑitate etiā veſtium tenax. Efficax ſemīe poto ex vino ꝯtra ſerpētes atqꝫ ſphalāgias. foliis eius impoſitis: abundantia ſanguinis ex vulneribꝰ reprimi tur. et ſuccꝰ eiuſdem auribꝰ infunditur. ¶ LXXIX. ¶ De filice ac filipendula. ¶ Iſidorus. Ilix eſt herba a ſingularitate folūi appellata. ex vna deniqꝫ virgula cubitali altitudīe: ſciſſa gignuntur folia. reſimplicata velut pinna. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Filicis duo ſunt genera nec florem nec ſemen habentia. vnum greci p̄terin vocant. Alij ve ro blachnon dicunt. Cuiꝰ ex vna radice ꝙͣplures filiceſ exeunt. bina quoqꝫ cubita excedentes longitudine: non gͣues odore. hanc marem exiſtimāt. Alteꝝ genus greci vocant thelypterin. Alii vero nympheoterin. Eſt autē ſingularis et nō fruticoſa: breuior ac mollior et denſior Liber Decimus foliis. ad radicē cānaculata Utriuſqꝫ radice ſueſqꝫ pīg ueſcunt. folia vtriſqꝫ lateribus pinnata ſunt. vn̄ ⁊ grec nomē impoſuerunt. Radices vtriqꝫ longe ſunt: in obli quum: nigre: p̄cipue cuꝫ inaruere. Naſcūtur vbiqꝫ ſed maxime frigido ſolo. virgulis occidētibus debent effo di. et ſole oportet illas ſiccari. vſus radicum in trimatu tantum. nec antea nec poſtea. Intraneoruꝫ animalia pel lunt. et ex his tineas cum melle. cetera ex vino dulci tri duo pote. Stomacho inutiliſſima eſt vtraqꝫ. Aluum ſoluit pͥmo trahens bilem: mox aquā melius tineas cuꝫ ſcamonii pari pondere. Rādix eius duoꝝ obuloꝝ pōde re ex aqua poſt vnius diei abſtinentiā bibitur. melle p̄ guſtato contra reumatiſmos. Neutra mulieribus dar da eſt: qꝛ grauidis abortum: ceteris ſterilitateꝫ facit. fa rina eoꝝ inſꝑgitur tetris vlceribus. Iumentoꝝ quoqꝫ ceruicibus. folia cimicem occidunt. ſerpentem non reci piunt. Ideoqꝫ ſubſterni vtile eſt in locis ſuſpectis. huiꝰ etiam herbe diſcrimen medici fecere. Optima eſt mace donia ſcd̓a vero caſſiopea. ¶ Razi in almazore. Chi daꝝ .i. filix calida eſt et expellit aſcharides ¶ Plateari us. Filipendula in tranſmarinis ꝑtibus et in apulia in locis montuoſis et calidis reꝑitur. q̄ alio noīe fiſalidos appellatur. Calida eſt ⁊ ficca in gradu tercio. Radix ei us p̄cipue ꝯpetit vſui medicine. In fine autūni colligi tur. ac ꝑ annos decem in efficacia multa ſeruatur. habꝫ virtutem diureticam ex ſubſtātia ſubtili: et ex qualitati bus ſuis. Cōtra viciū lapidis. ſtringiriam: ⁊ diſſuriam et paſſionem yliacā p̄cipue valet electuariū qd̓ ex ea cō ficitur ſcꝫ filotropium ad idem quoqꝫ valet vinuꝫ deco ctionis eius. Cōtra dolorem ſtomachi ex cauſa frigida vel ventoſitate datur puluis eius cū feniculi puluere. te ſte dyaſcoride. et cōtra frigidum aſma puluis eius in ci bis et potibꝰ cum puluere gentiane. ¶ LXXX ¶ De flamula et folio ¶ Idem Platearius. Lamula dicitur. qꝛ virtutē habet incenſiuā. Et eſt calida et ficca in tercio gradu viridis ē mul te efficacie. exiccata vero nulliuſ. ad cauteriū ſi ue ignem faciēdum: flamula ꝯteritur: et ſuꝑ locum poī tur: ac ꝑ diē dimittit̉ ſic poſtea cutis ꝯbuſta reꝑitur. ad apoſtema rumpenduꝫ qn̄ verſum eſt ad ſaniē: et caput ē durū. Hec cū ſquamā ferri ꝯteritur: et cū oleo ſuꝑponi tur. Oleum ſiquidē apponitur ad relaxationem: ne mul tum flamula deſiccet. Cōtra quartanā etiā et artheticā interius oꝑatur quiddā. Oleum roſacen ex ea cōfectuꝫ ꝯtra yliacam valet: in cibis vel alio mō ſumptū. Idem quoqꝫ valet exterius inunctū cōtra dolorem artheticū et yliacam ſtringiriam et diſenteriā cōtra vicium lapi dis ꝑ clyſtere iniectū. ¶ Iſidorus. Foliū dictum eſt: eo ꝙ ſine radice innatans in indie littoribus colligatur Quod in ligno ꝑforato ſiccāt indi atqꝫ repouūt. Fert̉ aūt herba eſſe ꝑadiſi guſtu nardū referens. ¶ Dyaſco rides. Folium in india naſcitur locis humidis ⁊ paludo ſis. Colligūtur auteꝫ folia in aqua ſuꝑnatātia. optimū eſt leue: albidum inſcidum. ſuauiter olens in modū ſpi ce: guſtum nardi referens. ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Fo lium eſt calidū in gradu ſcd̓o. ſiccū in tercio. Stomati cis et epaticis valet. Cōfortatiuū em̄ eſt. inflationē diſ ſoluit: vrinam ꝓuocat. Idemqꝫ cathaplaſmata. apoſte mata diſſoluit oculoꝝ. ¶ Auicenna. Foliū ꝓximum eſt virtuti ſpice ſed leuius et habet florē frāgibilem. In in dia naſcitur et ſuꝑ faciem aque erigitur: abſqꝫ ſuſpēſio ne radicis. calidum et ſiccū in tercio. Sparſuꝫ in pānis cōſeruat eos a tineis. ſub lingua tentū odoreꝫ oris effi cit bonum. Ex eo cū aqua roſata decocto fit emplaſtrū ſuꝑ apoſtema calidum. Cōfert etiā ſtomacho ⁊ epati. ⁊ vehemēter vrinā ꝓuocat. loco eius in medicina poītur pondus ip̄i de macis vl̓ de ſpica Oleum eius hꝫ virtu tem olei de croco. ſed fortius eſt. C. LXXXI. ¶ De fu et fuco ¶ Iſidorus ¶ Uherba in ponto naſcitur folus oleaſtrō ſin libus. ¶ Platearius. Fū eſt herba q̄ alio noīe dicitur valeriana ī ſecūdo gradu calida et ſicca In eſtate radices eius colligūtur et ad ſolem exiccātur ac ꝑ triennium in efficacia multa ſeruātur. Radix ta in medicinis ponitur. Eligēda eſt illa que ſolidaꝫ intus habet ſubſtantiā et nō ꝑforatam. que cum frāgitur no puluerizatur habetqꝫ virtutem diureticam. vinuꝫ deco coctionis eius datur cōtra ſtringiriā. et diſ. berba etiā ip̄a in vino cocta et ſuppoſita ꝓuocat vrinā. ad ꝯfortan dum digeſtionem et ad dolorem ſtomachi ex frigida cā vel ventoſitate: datur vinū de coctionis eius: et ſeminiſ feniculi vel maſticis: cum ſucco alicuius herbe diureti ce. Contra viciū pectoris ex frigida cauſa datur vinum decoctionis eius vel aqua. Ad ſuꝑfluitatem matricis mūdificandam. fit ex ea fomentū vel etiaꝫ ſuppoſitoriū ¶ Dyaſcorides. Fu multi nardū agreſtem appellant In pōto naſcitur habens elleboro folia ſimilia. haſtan mollem et leueꝫ ac nodoſam. flores narciſſo ſimiles. radi ces iunco ſimiles. colore rufa. cum odore grato. feruen tis virtutis eſt. et vnctualis. Huius elixatura. facit ac dolorem lateris. Incitat menſtrua. vel miſcetur antido tis. maxime q̄ oris vlcera limpidant. Elixatura foliorū eius bibita vrinam ꝓuocat ¶ Auicenna. Fu folia eius ſūt ſicut folia apii. Et crus eius vnius cubiti. plus pla num et teneꝝ. cuius ſup̄muꝫ eſt digiti groſſitudini ꝓxi mum ac purpur eū. nodos habens ⁊ florē ſicut narciſſu vel maiorem. In albo etiā ip̄ius. eſt quaſi purpureum. Inferius in radice ſua emittit ramos. et in ip̄a radice ē aromaticꝰ odor. virtus eius eſt ſpice ſimilis in pluribꝰ. Itaqꝫ virtus radicis eſt aromatica: calefaciēs: vt ſpica Cōfert dolori lateris. vrinam ꝓuocat ſi bibatur ficcat. et eius decōctio ꝓuocat menſtrua: plus etiā ſpica ¶ Iſ dorus. Fucus eſt genus herbe: de qua veſtis tingitur ſic dicta: quia coloreꝫ alienū mentitur¶ LXXXII. ¶ De fumaria et fumo terre ¶ Diaſcorides Umaria latine capinos grece dicitur herba q̄ dam naſcens in ſegete ordearia: fruticoſa: cor (andro ſimilis. ſed mollis: et alba: ⁊ cineroſa. flo rem habens multū atqꝫ purpureuꝫ. Succus eius inſo dus eſt. oculis detergit caligines. lacrimas ꝓuocat. vū̄ et nomē accepit. mixtoqꝫ gummi eductis capillis palpe braꝝ impoſitus eos renaſci nō ſinit herba ip̄a comeſt vel bibita: coleraꝫ ꝑ vrinā ꝓuocat ¶ Plateariꝰ. Fun terre eſt herba calida in gradu pͥmo ſiccā ī tercio. Et v quidam dicūt ſic appellatur: quia vt fumꝰ a terra mul ta quātitate emittitur. et generatur a quadaꝫ fumoſit. te groſſa a terra reſoluta: et circa ſuꝑficieꝫ terre adher tem. Quāto viridior eſt: tanto melior. exiccata nulliꝰ eſt efficacie. principaliter purgat melācoliā. ſecūdario fleg ma ſalſum et coleram. Cōtra ſcabiem datur ſuccꝰ eius addito zuccaro. cum aqua calida ter in ſeptimana. et op time purgat humorē inducentem ſcabiē. valet idem ſu cus et cōtra ydropiſim: ſi fiat ex eo ſyrupꝰ. herha etian in vino cocta ⁊ cathaplaſmata: pōdagricis valet. fu terre diſſoluit cū vētoſitate. vnde ⁊ tortionem infert. ad melā coliā vꝫ vl̓ flegmā exn̄s ī ore ſtomachi vl̓ ſtomach vnde quādoqꝫ ſequitur nauſea. Et ꝯtra opilatione ſpi nis et epatis datur ſuccus eius addito zuccaro cum at calida. Quia fumꝰ terre ventoſitatē facit dandus ē cuꝫ aliquo reprimente ventoſitatem: vt cum ſemine fenicu vel maſtice ¶ Auicenna. Fumus terre dicitur eſſe fris dus in primo ſiccus in ſecūdo melior eſt recens: acut amarꝰ ſanguīeꝫ purificat. In ip̄o eſt frigꝰ ꝓpter id qͥd̓ ē ibi de ſapore ſtipticitatis: ⁊ calor ꝓpter illud quod eſt in ip̄o de ſapore amaritudinis. Sed quaſi frigus eſt forti us. Bibitur ad pruritum et ad ſcabiem. ſtringitqꝫ gu giuam. Stomachuꝫ cōfortat. opilatōnes epatis aper et naturam lenit. vrinā ꝓuocat ¶ Conſtantinus. Fun Liber Decimus terre calidus eſt in primo ſiccus in ſecūdo. vnde ꝯfortat ſtomachū. excitat appetitum. ſuccus eius potui datus corpus a ſcabie ac pruritu puſtuliſqꝫ mūdificat. colerā rubeam aduſtam purgat. ſanguinemqꝫ calefacit maxīe ſi cum mirabolanis mixtus ſit ¶ Dyaſcorides qͦqꝫ dix it. ꝙ fumus terre ſua ꝓprietate mundat corpꝰ ab omni humoꝝ putredine. LXXXIII. ¶ De gallitrito et gariofilato ¶ Platearius Allitritum qd̓ alio noīe dicitur gallicentruꝫ eſt calidum et ſiccū. fomentū ex aqua decoctōnis ¶ eius factum: et matricem optime mūdificat: et menſtrua ꝓuocat. ¶ Actor. Gallitritū eſt: qd̓ alio noīe politritum vocatur ſicut inferius dicetur ¶ Plateariꝰ Gariofilata ſiue gariofilatum eſt quedā herba ſatis cō munis. efficaciam magis hn̄s ſcd̓m folia. in medicinis ſunt ponenda. Et dicitur gariofilata: quia ſimileꝫ habꝫ gariofilis odorem: vel ſaporem: vel effectū. In ſecundo gradu calida eſt recēſqꝫ maioris eſt efficacie: ꝙͣ exicca ta. nec niſi ꝑ annum ſeruari pōt. habet aūt virtutem diſ ſoluendi: cōſumendi et aꝑiendi: ad menſtrua ꝓuocanda fit ex ea fomentū: vel etiā ſuppoſitoriū in aqua marina et oleo cocta. valet cōtra colicam paſſionem: anteriori ⁊ poſteriori ꝑte ſuppoſita. vinū decoctionis datur ꝓ ꝯfor tanda digeſtione. ⁊ cōtra ſtomachi dolorem ⁊ inteſtino rum ex ventoſitate vel frigiditate. ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. Gariofilatū ē in ſcd̓o gradu calidū et ſiccū. ꝯfortat et adiuuat frigidum ſtomachū. groſſumqꝫ digerit cibū. Epaticis et cardiacis ꝓpter coleram nigraꝫ ac flegmā patientibꝰ ſubuenit. naribus applicatū opilationē nari um ac cerebri apperit. ¶ .LXXXIIII. ¶ De geniculari et gentiana ¶ Iſidorꝰ Enicularis herba dicitur q̄ ob vim ſcorpionuꝫ reuellendam ſubſternitur. ¶ Dyaſcorides. Li cicꝰ quā latini vocāt genicularem .i. bellariam florem habet viole. ſed paulo fuluiorē. Huius ſemē da tum potui ventrem mollit. valet etiaꝫ hec herba contra ſcorpiones. ¶ Iſidorus. Gentiana nomen ſumpſit. vt medici memorat. ab inuentore radicibus ſimilis ariſto lochie. Naſcitur ſub alpibꝰ et in galatiā aſie. ¶ Plini libro. xxv. Bentianam inueīt gentiꝰ rex illiricoꝝ vbiqꝫ naſcentem in illirico tn̄ preſtātiſſimam folio fraxini: ſed magnitudine lactuce. caule tenero. pollicis craſſitudīe: cauo: et inani. ex interuallis foliato trium cubitoꝝ. alto caſu: radice lenta. ſubnigra. ſiue odore aquoſa. Sub al pinis mōtibus plurima naſcitur. vſus eius in radice ac ſucco. Naturaqꝫ radicis excalefactoria. ſed p̄gnantibꝰ non bibēda. Succus eius ꝓ mecomo miſcetur colliriis acrioribus. ¶ Ideꝫ in libro. xxvi. Illinitur gētiana ra dice tuſa: vel decocta in aqͣ ad mellis craſſitudīem. His que ſerpūt vlceribus. vel ſuccꝰ eius vulneribus. ¶ Pla tearius. Gentiana eſt herba calida et ficca: cuius radix p̄cipue competit vſui medicīe: nō ip̄a herba. In fine ve ris colligitur et ſiccatur: et ꝑ annos quatuor in ml̓ta eſ ficacia ſeruatur. Debet aūt eligi ſolida et ꝯtinua: habēſ citrinum colorē: q̄ non ſit forata: nec facile in puluerem exoluatur: cum frāgitur. virtutem hꝫ diſſoluendi: attra hendi: cōſumendi: et apiendi. Eſt em̄ diurētica. Cōtra antiquū aſma datur puluis eius cū vino: addita aqͣ or dei. Contra epilenſia datur puluis eius cuꝫ ſucco piga ni. Contra morſum reptiliū puluis eius ſuꝑ vulnꝰ ſpar gitur. Et cuꝫ ſucco mente puluis eius in potu datur ad menſtrua et fetum mortuū et ſecūdinam eiiciendaꝫ pul uis eius cum ſucco arthemiſie: vel cum vino et terebīti na cōficitur et ſupponitur ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Gen tiana calida et ſicca ī tercio gradu attenuat: mudificat et colat. Opilationem ſplenis et epatis aperit. cū melle et aqua calida potui data: vel cathaplaſmata: morſuꝫ ẜ pentis curat. Peſſariſata vero menſtrua ꝓuocat. ſecun dinam et fetū mortuū expellit. ¶ Dyaſcorides. Gētia na naſcitur in locis altis. humectis et vmbroſis. radicē habet ſicut ariſtolochia longā: ſolidam et amaram: ſed nigriorem et fragiliorē. Eius folia q̄ ſunt circa radiceꝫ habent nūcis odorem: et ſunt platani et lactuce ſimilia. ſed paulo ſubrūfa et in ſummo diuiſa. vel in ſpeciem ſer re inſciſa. in medio habet haſtam leuē et vacuā: haben tem digiti ſimilitudinem duobꝰ cubitis longiorem. Eſt aūt nodoſa: circa quos nodos ſibi naſcūtur folia. Semē eſt illi circa folia latum et leue: ſicut affodilli: nō inutile Hec herba viridis eſt acris calefactoria: relaxans. acri monia et amaritudine ſua ꝑtum expellens ſerpentes qͦ qꝫ fugans. Radici eius eſt calida et ſtiptica virtꝰ. q̄ cū vino et pipere accepta: morſibꝰ venenatis occurrit. vul ne ribus impoſita ꝓficit. Succus eius acceptꝰ dolori la terū ꝓdeſt: atqꝫ coquaſſationibꝰ. idem inunctus oculoꝝ tumorem cōpeſcit. iuſcidis id eſt acribus colliriis miſce tur: et maculas corꝑis tollit. ¶ LXXXV. Iſidorus. ¶ De gladiolo. Ladiolus dicitur: eo ꝙ ſit foliis gladio ſimilibꝰ texeris aut ceſtris romani gladiolum vocant. tyrſo cubitali: floribꝰ purpureis ¶ Diaſcorides Hec habet folia yridi ſimilia. ſed latiora et acutiora: et virgas habentes capitella. Semen eius in folliculis ē. ſimile cucumeris ſemini rotundū ⁊ nigrū: guſtu inſcidū Radix eſt illi nodoſa: longa ⁊ rufa. que capitis optime curat vulnera. fracturis medetur. oſſa confracta exclu dit. omnia cōfixa corꝑi euocat. impoſita tumores ac du ricias ſpargit. lateris dolorem tollit. ſtringiriis ac ſchy aticis optime ſubuenit. Radix eius ventris fluxū ſtrin git: ſumpta cum dulcore ⁊ aqua maritīa. Semen eiꝰ di ureticum eſt. et cū vino p̄dicta omnia facere pōt. cuꝫ aqͣ aūt de ſiccat ſplenē ¶ Idem. Gladiolum radicem habꝫ que ex vino potata venenū ꝓhibet. et menſtrua ꝓuocat Trita vero et in modum fomenti impoſita: ſurculos ac ſpinas extrahit de corꝑe. omnē duricieꝫ diſſoluit et eua porat. ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. Gladiola id eſt yreos ē calida in gradu ſcd̓o. dolorem neruoꝝ de flegmate miti gat. tuſſimqꝫ diuturnam placat. ⁊ ſcreatū facileꝫ reddit Groſſos pectoris humores attenuat cum aceto potata morſus reptilium ſanat. ſpleneticis ſubuenit. ſpāſmum ac rigorem febriuꝫ curat. ¶ Plinius libro. xxi. Bulbo rum generi et cypiri adnumerant quidā. hoc eſt gladio li radicem. dulcis ea eſt. et que panem etiā gratioreꝫ fa cit decocta ponderoſioremqꝫ pariter ſubacta. Eſt itaqꝫ cypirus. vt dictū eſt ſupͣ. gladioli ſpecies paluſtris bul boſa radice: lauda tiſſimus ī inſulis crete: deinde naxo: et poſtca fenice. Cretico eſt candor odorqꝫ vicinꝰ nardo acrior naxio. exiguū ſpirans pheniceo. nullus egyptio. Iulio menſe iubet eum mago ad radicem ſecari: tercio qꝫ die donec cādidius fiat in ſole ſiccari. quotidie autē ante ſolem occidentem in lectū referri. eo ꝙ paluſtribus deſectis noceāt rores nocturni. Miꝝ tradit appollodo rus. huius herbe ſuffitum barbaros excipiētes ore lye nes cōſumere. ſic etiā validiores ac firmiores fieri. ⁊ ip ſum aduerſus calculos efficaciſſimū eſſe. ¶ Ex ſynony mis. Sciendū ꝙ acorus eſt gladiolus. Sunt em̄ quatu or herbe in forma ſimiles valde. Sꝫ acorus diſcernit̉ ci trino flore rubeaqꝫ radice. Spatula fetida malo diſcer nitur odore: et caret flore. yris florem gerit purpureum yreos album. Gladiolus habet croceū ſꝫ ſpatula fetida nullum. Gicitur aūt bulbus. omnis tunicata radix. Af vero moderni medici. quandoqꝫ ſimplicit̓ accipiūt ꝓ ra dice natriſi. LXXXVI. ¶ Iſidorus ¶ De gramine. Ramen dicitur a ſitu eo ꝙ plurimū in agris ſit licet omnis herba gramē vocetur: ab eo ꝙ ger minet. ¶ Pliniꝰ libro. xxiiii. Gramen inter her bas vulgatiſſimum eſt. geniculatis internodiis ſerpit. crebroqꝫ ab his et ex cacumine radices nouas ſpargit. Liber Decimus Eius folia in exilitatem faſtigātur in orbe reliquo. In parnaſo tm̄ hederacea ſpēs denſius ꝙͣ vſquā fruticant flore odorato et candido. Iumentis nō alia gratior her ba ſiue viridis: ſiue in feno ſiccata. aqua quideꝫ aſperſa tunditur: eius ſuccus in ꝑnaſo ꝓpter vbertatem excipi traditur. dulcis hic eſt. In eius viceꝫ ī orbe reliquo ſuc cedit decoctuꝫ ad vulnera glutināda. quod et ip̄a herba preſtat tuſa. ab inflamatōnibus quoqꝫ tuetur. et ad dē tium dolores epyforaſqꝫ cōficitur. Radix in vino deco cta medetur torminibus: et vrine difficultatibus: et v ceribus. Calculos frangit. ſemen vehemētius vrinam impellit aluū vomitōneſqꝫ ſiſtit Priuatim autē auxilia tur draconū morſibus. Egraminū genere quod ſepteꝫ internodia habet capiti cōtra dolores adalligatur effi caciſſime. Quidā ꝓpter veſice̓ cruciatꝰ: decoctū ex vi no gramen bibi iubent. Beniqꝫ gramen circūdatuꝫ cā piti ſanguinis fluxiones ſiſtit. Camelos traditur neca re id quod iuxta vias naſcitur in babilonis regione. ¶ Dyaſcorides. Agreſtis ſiue gramen virgas habet nodoſas et ſpinoſas ſuꝑ terrā. Suꝑ quas folia ſūt acu ta et lata et dura: ſicut canne minoris. Radix autem no doſa eſt ⁊ dulcis ac māducabilis. aquoſa in guſtu ⁊ ſub ſtiptica: quā boues et animalia paſcūt. hec et cathaplat mata in vulneribꝰ: paracoleſiꝫ facit. huius elixatura bi bita tortionibꝰ ac diſſurie medicatur. veſice vulnera op time curat. calculos frangit. vrinā ꝓuocat. Canes quā do purgare ſe volūt hanc herbā cōmedūt. Splenis do lori decocta et impoſita ꝓficit. Gramē qd̓ in ſe trifurcū habet: nam ⁊ in plura diuiditur. decreſcente luna ſubla tum. et depoſitū ad collum ligatum: celeriter oculorum epyforas excutit. Radix frigida ⁊ ſicca: ob hoc glutina tiua eſt recentiū vulneꝝ: et mordicans et leptomeris ē modice. Ip̄a vero herba ꝑfecte aquoſa eſt. et cathapla mo infrigidat. Semen aūt eius imhecille eſt. et tm̄ diu reticum. Reuma ventris vel ſtomachi deſiccat. virtus eius frigida eſt. deſiccatiua et leptomeris .i. extenuans ꝑtem ¶ Auicenna. Gramen plagas ſanguineas cohe rere facit: et eius decoctio lapidem extrahit ſemēqꝫ ip̄i us ꝓuocat et cōſtringit. ¶ Razi vbi ſupͣ. Gramē ꝓuo cat vrinam et frangit lapidem. ¶ LXXXVII. ¶ De harundine. ¶ Iſidorus. Arundo eſt dicta eo ꝙ cito areſcat. hāc vetereſ cannā vocauerūt: et eſt nomen hebreū. In indi I Vcis ſtagnis harūdines calamiqꝫ naſci dicūtur ex quoꝝ radicibꝰ exp̄ſſum ſuauiſſimum ſuccum bibunt ¶ Plinius libro. xvi. Harundo principatuꝫ tenet inter aquaticas frutices qui frigidis gaudent in belgis. Ha rundo cōtuſa et interiecta cōmiſſuris nauiū ferrumīat textus. glutino tenacior. ac rimis explēdis pice fidelior Belli paciſqꝫ exꝑimentis neceſſarie ſunt harūdines et in deliciis grate. haꝝ tegulo domos ſuas oriētales po puli operiunt. eiuſqꝫ tecta ꝑdurant. Egipti quoqꝫ cala mi quādā cognatione bapiri cartis ſeruiūt. Calamī ori entales populi bella cōficiunt. dum ſpicula calamis ad dunt: et irreuocabili hamo noxia: mortem accelerāt. pin na calamis addita. fitqꝫ et ex ip̄o aliud telū in vulneribꝰ fracto. Nullꝰ aūt ſagittis aptior calamꝰ ꝙͣ in ytalia ſcꝫ in rheno amne bononiēſi cui plurima ineſt medulla: pō duſqꝫ volucre: cōtra flatus quoqꝫ ꝑuicax libra. harudi nes indice bellicis ꝯmendationibꝰ p̄feruntur. Haſtarū qꝫ viceꝫ p̄bent additis cuſpidibꝰ. differre mares ac fe minas in his quoqꝫ tradūt indi ſpiſſius mari corpꝰ feīe capacius. harundo indica arboreā habet amplitudīem qualis in templis videtur. folia autem breuia. Nauigi oꝝ vicem p̄ſtant. ſi credimꝰ. ſingula internodia. Harun do omnis. ex vna ſtirpe numeroſa: atqꝫ etiā reciſa fecū dius reſurgit. Radicis natura viuax eſt ip̄aqꝫ genicu lata. foliaſunt indicis tm̄ breuia. Omnibꝰ vero a nodo orſa cōplexu tenues ꝑ ambitum tunicas inducūt atqꝫ a medio internodio cum plurimuꝫ veſtiri deſinunt: pro cunbunt. Harundini calamoqꝫ latera bina ſunt in rotū ditate ſuꝑ nodos: alterno ſemꝑ inguine vt alteꝝ ad der teram fiat. alteꝝ vero geniculo ſuꝑiore ab leua ꝑuices Inde exeunt aliqn̄ rami qui ſunt tenues. plura ſunt eiꝰ genera: alia em̄ ſpiſſior denſiorqꝫ genicul̓: breuibꝰ inter nodiis. Alia rarior maioribꝰ: et ip̄a tenuior. Calamus alius totus cōcauus: quē ſiringiam vocāt. vtiliſſimus fiſtulis. quia nichil eſt ei cartilaginis et carnis. et aliu quē auleticon vocant ꝯtinuo foramine ꝑuius hic tibijs vtilior eſt. Orchomenius eſt cōtinuo foramine ꝑuius et ille fiſtulis vtilior. Aliꝰ eſt craſſiore ligno et tenui fo ramine: quē totum fungoſa replet medulla. Aliꝰ breui or. alius ꝓcerior exilior craſſiorqꝫ et fruticoſiſſimꝰ: qui vocatur donax: nō niſi in aquatis natus. Qm̄ etiaꝫ hec differentia eſt multū prelata harūdiniqꝫ q̄ in ſiccis pro uenit. ſuum genus eſt ſagittario calamo. ſed lōgiſſimis internodiis cretico obſequiūqꝫ quo libeat flecti calefa cto. Differentias faciunt ⁊ folia: nō multitudīe verum et colore ⁊ robore valida laconicis et ab vna ꝑte denii ora quales in totum gigni putat circa ſtagna. Eſt ⁊ ob liqua harundo: nō excelſitate naſcens: ſed iuxta terram fruticis mō ſe ſpargēs: ſuauiſſima in teueritate aīalibꝰ et vocatur elegiā. Eſt et in ytalia naſcēs adarcha noīe paluſtris ex cortice tm̄. Sub ip̄a coma vtiliſſima dētibꝰ qm̄ vis eadem eſt ei: que ſynapi. Eſt harūdo aucupato ria a pāhorino laudatiſſima: piſcatoriā vero ab aritana ex affrica. harundīs aūt ytalie viꝰ eſt ad vineas maxi me. Catho eum ſeri iubet ī humidis agris. bipalia ſub acto pͥus ſolo: oculis diſpoſitis interuallo ternoꝝ pedū ¶ Actor. Qm̄ ergo licet harundo ſine cultura in locis paluſtribus oriatur. tn̄ in aliquibꝰ locis ſeritur vt dici plinius. de hac etiā inter ſatiuas herbas dicetur inferi LXXXVIII. u s. ¶ De herba vitri et hermodactilo et hiberida. ¶ Auicenna. Erba vitri ē qͣ vitꝝ abluitur. lenificatiua ⁊ md̓i ficatīa. In ip̄a eſt ſtipticitas cū huīditate faciēs adhereſcere. Sedatiua ē apoſtematū. In potu dantur ēius folia ad eriſypilam: et ignis aduſtionem ac p̄cipue apoſtemata flegmaticā. Eius quoqꝫ ſuccus cuꝫ ceruſa de plumbo ſuꝑ formicam et ery ſipilam poītur: ⁊ ad ambaꝝ amigdalaꝝ apoſtemata fit ex eā gargariſmꝰ Itemqꝫ ſuccus eius ſorbetur ad tuſſim antiqua. herba qꝫ ip̄a ponitur cum aceroto ſuꝑ podagraꝫ. emorrōidas remouet. Eiuſqꝫ ſuccus cū oleo roſaceo ad dolorem au ris valet. ¶ Auicenna. Hermodactilꝰ eſt radix plante roſas albas ⁊ citrinas hn̄tis: q̄ cū aꝑiūtur flores aꝑit̉ ī pͥmis. Naſcitur in planiciebꝰ montiuꝫ: et in angulis eo rum: eiuſqꝫ folia expanſa ſunt ſuꝑ terram. Melior ē al bus et ad frangēdum durus. Natura calidus eſt ac ſi cus. ad ſcd̓m ꝑueniens. et in ip̄is eſt humiditas ſuꝑfli ens. In ip̄o eſt ſolutiua virtus: et efficit augmētum ī cō itu. et adhibetur iuncturaꝝ doloribus. Rubeum et ni grum ſinit venenum. Eſtimauerunt quidā: ꝙ in albo eſt caliditas ſubtilis. et in alijs virtus fortis. et ſi nō ſolue ret. Dixerunt alij ꝙ ſi eſſet calidꝰ. mordicarꝫ vlcera pu rus. ſed in ip̄o nō eſt mordicacio penitꝰ. Et eſtimauerui alij ꝙ eſt calidus valde. Cum ip̄o eſt virtus ſolutiua. et ſi ſit in ip̄o ſtipticitas. Albus eſt bonus vlceribꝰ antiqͥ Confert podagre. et ſedat dolorem ſtatim more emplē ſtri ſuppoſitus. Eſt malus ſtomacho debilitās eum. Et rubeus et niger retinēt medicīas ſolutiuas ī ſtomacho et attrahunt nocumentuꝫ maxīm. Digiti hermetis her modactili flos eſt: eiuſqꝫ virtus ei ſimilis eſt ¶ Conſta tinus vbi ſupͣ. Hermodactili ſunt ī tercio gradu calidi et ſicci. dolorem in arteticis pōdagricis ⁊ ſchyaticis cū rant. quia proprietas ſua. groſſos et viſcidos humores diſſoluit. ſꝫ ſtomacho moleſtum eo ꝙ anguſtiā ⁊ doloreꝫ Liber Decimus in ſtomacbo generat ¶ Plinius libro. xxv. Hyberidaꝫ ceruilius democrates primus medentiū inuenit: quā et ſic appellauit ꝙͣꝙͣ ficto nomīe. inuentōni eiꝰ aſſignato caruune. Naſcitur circa vetera monumēta: parietinaſ qa: ⁊ itinerum occulta. floret ſemꝑ folio naſturcii caule cubitali ſemine tam ꝑuo vt vix poſſit aſpici. Radici eſt odor naſturcii. Uſus eiꝰ eſtate eſt efficacior et tātum re centi difficulter tunditur cum axungia modica coxēdi cibus et articulis omnibꝰ vtiliſſima viris plurimū qua teruis horis. feminis vero minꝰ dimidio adalligata. ita vt deinde balneū in caliduꝫ deſcēdatur. et poſtea cor pus oleo ac vino ꝑungatur. idemqꝫ fiat diebꝰ vicenis ī terpoſitis ſiqua ſuꝑſit admotio doloris. hoc ſiqͥdeꝫ mō reumatiſmos omnes ſanat occultos. p̄terea herbis cuꝫ rho qꝫ folio adalligata epyforas emūdat et ſiqͣ ſunt in oculis vicia. .LXXXIX. ¶ De iacincto et iaro et impia herba. ¶ Iſidorus. Acinctus eſt herba floreꝫ habens purpureuꝫ: traxit aūt nom̄ a puero nobili. qui in ſaltibꝰ in ter purpureos flores reꝑtus eſt interfectꝰ. Eſt aūt radice et flore ſimilis viole. pueros a pubertate reti neus. ¶ Dyaſcorides. Iacinctuſ habꝫ radicem bulbo ſimilem cui puerilis funeris caſus dedit nomē ¶ Pla teariꝰ vbi ſupra. Iarus alio nomīe barba aarō dicitur. et etiā mintulipes appellatur. Calida et ſicca eſt in ter cio gradu. in locis humidis et ſiccis mōtanis ⁊ plāis re peritur. In hyeme et eſtate magnā habet efficaciā ſcd̓ꝫ folia minorem. ſecundū radicem maximā. Et hoc circa tuberoſitates quaſdam: que reperiūtur circa radicem. De tuberoſitates colligūtur. findūtur ac deſiccātur: ac ꝑ ānum ẜuantur. virtutem habent. diſſoluēdi: laxādi: ac extenuandi. Cōtra tumores aurium herba ip̄a cū tube roſitatibus in vino et oleo addito cimino decoquitur. et inde factuꝫ emplaſtrum auribꝰ ſupponitur. Contra frigida quoqꝫ apoſtemata tota herba cum tuberoſitati bus in vino et oleo et axungia veteriteritur. ac poſtmo duꝫ in teſta calefacta ſupponitur. Cōtra ſcrophulaſ no uellas. herba ip̄a et ſquilla cum axūgia veteri vl̓ vrſīa teritur. ac ſupponitur. et ſi recentes ſunt liberātur. Cō tra emorroides ac ficus. iarꝰ et capſꝰ excoquūtur ī vīo et aqua. vel fit enchatiſma ad mēſtrua ꝓuocāda. Succꝰ iari peſſario mittitur. vel cuꝫ benedicta puluis tube ro ſitatum cū aqua roſacea cōfectus: et ad ſolem ficcatus valꝫ ad faciem depurādam: et cutem ſubtiliādaꝫ. Nam ſi facies ex puluere illo illiniatur: plus etiaꝫ ꝙͣ a ceruſa depuratur. Solus etiā eiꝰ puluis carnē ſuꝑfluā corro dit ¶ Pliniꝰ libro. xxiiii. Impia herba vocatur in cāna roris marini aſpectu tirſi modo veſtita ⁊ capitata. Ind̓ alij ramuli aſſurgunt ſua gerētes capitula. Ob hoc im piaꝫ appellauerūt eā. ꝙ liberi ſuꝑ parentē excellāt. Ali potius eam dicūt ſic appellatā eſſe: qͥa nullū aīal eū attī gat: eſt imauere. hec inter lapides duos trita feruet. p̄ci puo aduerſus anginas ſucco lacte et vīo admixta. Mi rumqꝫ traditur: numꝙͣ qui guſtauerint ab eo temptar. morbo. Suibꝰ qͦqꝫ dari q̄qꝫ medicamētum id noluerīt haurire: eo morbo interire. Sunt qui et in nidis auium ex ea aliquid putāt inſeri. ſicqꝫ pullos auidiꝰ deuorāteſ q̨̄ſtrangulari ¶ De iunco ¶ Iſidorus vbi ſupra XC. Uucus dicitur: eo ꝙ iunctis radicibꝰ hereat. ¶Scyrpꝰ aūt eſt a quo ſegētes texūtur ſine nodo . de quo ennius. Querunt in ſcyrpo ſoliti quid dicere nodum. Et in prouerbio. Qui inimicus eſt etiaꝫ in ſcyrpo nodum querit. ¶ Plinius libro. xii. Iuncuſ odoratꝰ nichil differt a ceteris ſui generis aſpectu. Sꝫ calamus odoratꝰ preſtātior eſt. Odore ſtatī e lōginquo inuitat: mollior tactu: meliorqꝫ qui minꝰ fragilis et qͥ a ſole ſe pocius ꝙͣ raphani modo frangitur. Ineſt autem fiſtule araneū: quod vocāt florem. Preſtātior eſt cui nu meroſius: Reliqua ꝓbatō eſt vt niger ſit. Dānatur ali bi. melior que breuior craſſiorqꝫ et lentꝰ ī frāgendo. Ca lamo p̄cium eſt in libras. xi. iunco in. xv. Tradūtqꝫ iun cum odoratum et in cāpania inueniri. ¶ Pliniuſ libro xxi. His que ſuꝑius dicta ſūt de gladiolo: mago ſimilia p̄cipit et de iunco: queꝫ mariſcō appellant ad texendas tegētes. et ipſum iunio mēſe eximi: vel ante mediuꝫ iulti Alterum genꝰ iuncoꝝ facit quod marinū: et a grecis oxyſchoeno īuenio vocari. Tria ſunt eiꝰ genera vnum acutum: ſterile: quē mareꝫ et oxin greci vocant. reliquo feminini generis ſemē nigrū ferentes. quā melacramin appellant et hic eſt craſſior et fruticoſior. Tercius voca tur holoſchenos. Ex his melaneranis ſine alijs generi bus naſcitur. Oxys et holoſchenos eodem ceſpite. vti liſſimus eſt ad vitilia. Oloſchenos: quia mollis et carno ſus eſt. fructum vuaꝝ coherentium mō fert. Naſcitur auteꝫ is quē marem appellamꝰ ex ſemetip̄o cacumine in terram defixo. melacranis vero ſemine ſuo. Alioquī oīm radices omnibꝰ annis intermoriūtur. Uſus eſt ad naſſas marinas vtiliū nexꝰ. Et elegātū lucernaꝝ lumīa precipua ſūt medulle amplitudine. Iuxta maritimas al pes tanta ſunt vt īciſo ventre impleant pene vnciaꝝ la titudinem. In egipto vero cribroꝝ lōgitudinem. nō ali as vtiliorem. Quidā etiā vnū genꝰ triāguli iūci faciūt quod ciperum vocāt. Eſt enī cyperus iuncꝰ anguloſus: iuxta terrā candidꝰ: cacumine niger: pīguiſqꝫ folia īma porraceis exiliora. in cacumine minuta ſicut iā dictum eſt ſupͣ. Iunci radix in aqͣ decoctaʳ: tuſſi medetur. Sem̄ eiꝰ toſtum et in aqͣ potum aluuꝫ ſiſtit: capitiſqꝫ dolores facit. At qui vocatur oloſcenos eius q̄ ꝓxima ſūt radi cis cōmāducātur aduerſus araneoꝝ morſus. Inuenio et vnū genꝰ iūci qd̓ tropicē vocāt. cuiꝰ ſemē ſōnū excitat Iuncꝰ odoratus in cohele ſyrie naſcitur. laudatiſſimꝰ ex nabathea regione. theucitis cognomīe. ꝓximus babi lonius ex affrica peſſimus ac ſine odore. Eſt aūt rotun dus. vinoſe mordacitatis ad linguā. ſincerus in cōfricā do: rōſe odorem emittit. rubentibꝰ fragmētis. Diſcutit inflatōes: et ob id ſtomacho vtilis: itidemqꝫ ſanguineꝫ reiicientibus. Singultus ſedat. ructuſ mouet. vrinā cit veſice medetur. ad muliebres vſꝰ decoqͥtur. ¶. XCI. ¶ Iſidorus. de iuſquiamo. ¶¶ ¶ Uſquiamus eſt herba ſic a grecis appellata ſꝫ na latinis herba calicularis dr̄ eo ꝙ caliculi eiꝰ ī figura cātaroꝝ naſcantur vt ⁊ mali punici. qͦꝝ ora ſerata ſūt. hn̄tes ītrinſecꝰ ſemīa papaueris ſil̓ia. hec herba et inſana vocatur. eo ꝙ vſꝰ eius ꝑiculoſus ē. De niqꝫ ſi bibatur vel edatur inſaniam facit vel ſomni yma ginem turbidam ¶ Plinius libro. xxv. Herculi aſcri bunt herbam que appollinaris apud arabas altricum ſiue altercangenum dicitur. apud grecos aūt hoſciami os appellatur. Plura ſunt eius genera. vnū nigro ſemi ne: foliis pene purpureis: ſpinoſum. Talis in galathia naſcitur. vulgare aūt candidius eſt ac fruticoſius altiuſ papauere. Tercii ſemen eſt ſimile trionis ſemini. et om nia inſaniam gignūt ac vertigines capitis. Genꝰ quar tum molle: lanuginoſum eſt. pinguius ceteris: cādidi ſe minis: naſcens in maritims: hoc recepere medici. itēqꝫ ſeminis ruffi nō nunꝙͣ ante candidum ruffeſcit et ſi nō ematuruit improbatur hoſciami ſemen cū meconio ⁊ vi no bibitur ad epyforas inhibendas. ¶ Idē. in li. xxvi. Succus eius hoſciami ꝓdeſt excreātibus et nidor. accē ſi tuſſientibus ¶ Auicenna. Iuſquiamꝰ niger frigidus eſt et ſiccus in fine tercii. albus aūt in principio ipſius. Ex eo deterius eſt et fraudulentius nigrū. deinde rube um. Melius aūt albū ſtupefactiuū eſt: et abſcindit flux um ſanguinis. et ſtupefactione ſua ſedat dolores ꝑcuſſi onis. Reſoluit teſticuloꝝ duriciem et confert eriſipile. Epithimatum ſedat doloreꝫ podagre. Cum vino folia Liber Decimus eius bibita ſanant corroſionem oſſium. Succus eiꝰ ac ceptus ſedat doloreꝫ auris. et cum aceto et oleo roſaceo dolorem dentium ⁊c ¶ Platearius. Iuſquiamus. De ba eſt frigida in tercio gradu. ſicca in ſecūdo. Huius ſe minis diuerſitas triplex eſt. album rubeum et nigrum Nigrum mortale eſt. album ⁊ rubeū ſatis ꝯpetunt me dicine vſui. Maioris efficacie ſunt ſemīa ꝙ herbe. vii tutem habet cōſtringendi et mortificādi: virtuteꝫ quo qꝫ ſomniferam. Ad ſomnū ergo ꝓuocanduꝫ in acuta fe bre fit fomentum ex aqua decoctōnis eius ſeminis cir ca pedes frontem: tymꝑa. Contra calida apoſtemata in principio fit emplaſtrū ex ip̄a herba trita et ſuppoſita vel de ſemine eius ⁊ oleo rōſaꝝ. Cōtra dyſenteriam fit emplaſtrū de ſemīe eius cū albumine oui et modico ace to. ſupra pectinē et renes. Contra dolorem dentiuꝫ he ba ip̄a trita aliquātulum inter dentes teneatur. ꝑ decē annos ſeruatur ¶ Dyaſcorides. Iuſqͥamus eſt frutex minor. haſtam hn̄s craſſiorem. et folia lata et oblonga. et diuiſa nigra et aſpera. Iuxta cuius haſtas ſunt capi ta ſemine plena. Sed huius tria ſunt genera. vn̄ flores habet purpureos folia milate ſimilia. Semen nigꝝ fol liculos duros et ſpinoſos. Alteꝝ flores melinos. ſemē obrurfum. folliculos molles. ambo hec maniam faciunt ac carotica ac minus vſuales ſūt. Terciū vero cuiꝰ fre quētatur vſus. habꝫ folia pinguia et mollia. ſucco plena flores albos. Semen albū. Naſcitur in locis maritimiſ et in ripis. Semen album eſt vtile. nigrū inutile. Semē et folia exiccātur: et haſta tuſa ſuccꝰ expͥmitur. Qui con fectionibꝰ collirioꝝ mixtus. reumā inſcidum compeſcit dolores auriū mitigat. et polente mixtꝰ pōdagricos tu mores adhibitus ſpargit. Semen eius omnia predicta nouit facere. et maxīe tuſſientibꝰ ſubuenit. Catarrū ſol uit. oculoꝝ reuma compeſcit. vino mixtuꝫ et cathaplaſ matum. tumorem teſtiu ſoluit atqꝫ māmaꝝ. Radix eiꝰ in aceto cocta. dolorem dentium mitigat. ¶ XCII. ¶ De lacteride et lacticinio ¶ Ex herbario. Acterides naſcitur in locis cultis et ſabuloſis. valet cōtra ventris duriciem: granuꝫ eius pur gatum et potui in aqua datum calida ¶ Bya orides. Cacteridem putāt haſtam in cubiti longitudīe: ſed inanem in qua capitellum rotūdum eſt: ⁊ folia oblō ga ſicut amigdale: ſed oblongiora et leuiora. Semē au tem obrotundum ſicut capare: deforis nigrum: intus al bum et dulce. Om̄is frutex eius lacrima et ſucco plenꝰ eſt: ſicut titimallꝰ. virtus eſt illi catartica: grana eiꝰ co meſta: ⁊ ſuꝑ aqua calida accepta: flegmā et coleram de ponunt. folia cū caſia: vel cum viſcella accepta ventrem ſoluūt ¶ Auicenna. Lacticiniū eſt omnis planta q̄ ha bet lac acutum: ſolutiuū: inciſiuū: aduſtiuum. Ex his fa moſa ſunt ſeptē quoꝝ vnū eſt pentafilū. ad vltimum eſt lacticinium quod dicitur maſculus: et eius nomē kara kilus poſt ip̄m omnes femine ſunt. et eoꝝ fortiꝰ eſt. qd̓ aſſimilatur mirto ⁊ noīatur buraſtius. Deinde eſt arbo reum generatum inter lapides. Deinde illud qd̓ citrolo aſſimilatur. Et dixerunt vice alia ꝙ lacticinioꝝ fortius eſt maſculus p̄dictus. ⁊ radix eius longior eſt cubito ad rubedinem declinās. plena lacte: eiuſqꝫ rami ſunt ſil̓es oliue: ſed longiores ſunt ac ſtrictōres. Planta vero feīe que noīatur nūcalis: eſt ſicut planta herba muris: ſꝫ ma ior ac fortior. Capita folioꝝ eiꝰ ſpinoſa ſunt et egrediū tur ex eius radice ſtipites palme longitudīem habētes et fructificat vno anno ⁊ nō alio. fructus ille mordifica tiuus eſt lingue ſimilis nūci: et eius origo eſt ſicut origo maſculi. Omnia vero mortifera ſunt. fortius aūt eoruꝫ eſt lac. deinde ſemen: poſtea radix: deinde folia. lac eius calidum eſt et ſiccum in quarto. reliqua vero ip̄ius ī ſe cundo vſqꝫ ad tercium. Eſt aūt vlceratiuuꝫ et interfecti uum. Cunqꝫ ponitur in lacunā: piſces omnes eleuātur ſuꝑ aquā. Eradicat autē mora ac verrucas et impetigi nem et emorroidas. flegmaqꝫ ſoluit et aquoſitatem. ⁊ ē cōueniens vlceribus putridis et corroſis. lac eiꝰ eradi cat vngulam: abſcidit pilos: dentem corroſuꝫ frangit ⁊ FIIII. ¶ De lapꝑa et lappacio deicit. ¶ Iſidorus Appa dicitur eo ꝙ habeat caulem ingētem ꝑ terrā diſpoſitaꝫ. hec a grecis philātropos voca Atur: eo ꝙ veſtibꝰ hoīm inhereat ob aſꝑitatē ſui Plinius libro. xxi. Notabile eſt ī lappa q̄ adhereſcit. ꝙ in ip̄a flos naſcitur nō euidens: ſed intus occultꝰ et ī tra ſe ſemina que velut animalia in ſe pariūt. ¶ Idem ī libro. xxiiii. Lappa que appellatur cānaria cum plātagi ne ac millefolio trita ex vino carcinomata ſanat. diebut ternis ſoluta. ¶ Actor. De hac quoqꝫ dictū eſt ſupͣ ſub hoc noīe philatropos ¶ Plinius libro. xx. Lappacium effectus altee nō diſſimiles habet: Eſt autē et ſilueſtre quod alij oxalidem appellat ꝓximum ſatiuo. foliis aquo ſis: colore bete cādide: radice minima: noſtri vero rumi cem dicunt. Et alij lappaciū cantherinū ad ſtrumas cū axungia efficaciſſimum. Eſt ⁊ alteꝝ genꝰ quod oxilapa ton vocant: ſatiuo idem ſimiliꝰ: habes acutiora folia et rubriora. nō niſi in paluſtribus naſcēs. Sunt qͥ tradunt et ydrolapaton in aqua natū. Eſt et aliud hyppalapatō ſatiuo maius. candidiuſqꝫ ac ſpiſſius. Silueſtria ſcorpi onum ictibus medētur: et ferire ꝓhibent hn̄tes. Radix aceto decocta ſi coletur. ſuccus dentibꝰ auxiliatur. Si vero bibatur morbo regio medicatur. Semē inextrica bilia ſtomachi vicia ſanat hippolapati radices priuatiꝫ vngues detrahunt ſcabroſos. Semen in vino potatum liberat dyſentericos. Ꝙxilappati ſemen in aqͣ lotum ce leſti: ꝓdeſt reicientibus ſanguinē. Satiuum in epyforis oculoꝝ illiniūt frontibꝰ: radice curāt cherias et lepras. In vino auteꝫ decocta ſtrumas calculos et parotidas pota vino etiā lyenes. Celiacos eque ⁊ dyſentericos iu uat. et tenaſmos. Deniqꝫ vis lappati ⁊ ructꝰ facit: ⁊ vri nam cit. ⁊ oculoꝝ caliginem diſcutit. Radix cōmandu cata dentes firmat: et eadem cū vino decocta ſoluit al uum. folia quoqꝫ ſoluūt: adiecto ſale. Et vt non omitta mus bulapaton radicis tm̄ altitudīe differens eſt. et er ga dyſentericos efficacis effectus ex vino potum eſt. ¶ Byaſcorides. Lappacium calide ⁊ auſtere virtutis eſt. et ideo in cibum ſumptū venerem repͥmit: ſtomachū cōfirmat: vrinam ꝯfundit: ventrē mollit: cuꝫ oleo roſec cathaplaſmati adhibitum: duricias ſpargit. Radix eiꝰ cathaplaſmata. leproſis ac zernis medicatur. Eius elix atura fomento adhibita: et in balneis fricata: prurigīeꝫ corꝑis tollit. dolorem auriū mitigat. In vino elixa dolo rem dentium gargariſmo compeſcit. et cathaplaſmata ſcrophas ſpargit. Radix etiā eius ligata et in collo ſuf penſa. ſcrophas naſci nō admittit. fluxū ſanguinis mu lieꝝ abſtinet. Cum vino elixa et bibita. yctericos ſanat. calculos veſice frangit. Item radices ex accto cocte ⁊ ī poſite ſtrumas et parotidas ſanāt potata aurugineꝫ ex purgat. lappacii quatuor ſunt genera: ſed omniū virtus eſt vna ¶ Platearius. Lappaciū eſt calidum et ſiccun in tercio gradu. Et eſt triplex ſcꝫ acutū hn̄s acuta folia quod efficacius eſt. ⁊ rotundum: qd̓ rotunda. ⁊ domeſti cum: quod aliquātulum lata: et magis eſui cōpetit. Ha bet autē lappacium virtutē diſſoluendi: relaxādi: aꝑier di: extenuandi. Succꝰ lappacii acuti cum alijs qͥbuſda confectus: valet cōtra ſcabiem: pruriginem ⁊ impetigi nem. ⁊ contra ſplenis duriciē ad apoſtema maturādum lappacium rotundum tritum ⁊ in oleo decoctum vel cu axungia ſuꝑponitur. Ad rumpēdum vero p̄dicto modo lappacium acutum. Contra lumbricos valet ſuccus eiꝰ datus cum melle. Cappacium etiā crudum vel coctum comeſtum cōfert ſcabioſis. ¶ XIIIIII. De laſere et laureola et lepido ¶ Iſid̓. Aſer herbani monte oſcobagi naſcitur vbi et L Liber Decimus ganges fluuius oritur. Cuius ſuccus primum eſt dictꝰ laſir. quia manat in modum lactis. deinde vero vſu deri uato laſer noīatus eſt ¶ Platearius. Laureola frutex ē: cuius ſemen vel fructꝰ vſui medicine cōpetit. et cōcog nidium appellatur. Itaqꝫ cum eius receptio inuenitur: cructus debet poni. ꝑ duos annos in efficacia ml̓ta ſer uatur. virtutem habet purgādi principaliter flegma et coleram vnde et ſanis: lapſis: et egris nō multū febrici tantibus dari pōt: puluis cōcognidii ſubtilis diu cum oleo bullitur: et ſic ex eo pecten ꝓpter ſtringiriam ⁊ diſ qcuriam inūgitur. Renes quoqꝫ ꝓpter tenaſmō ex frigi qo et glutinoſo humore inteſtinis adherente. ꝓpter ſur pitatem īmittitur auribus: ſi fiat ex humoribꝰ ibidē exi ſtentibus. Sanioſas quoqꝫ ſuꝑfluitates ꝯſumit ¶ Dy aſcorides. Lenticula ſuꝑ aquam inueītur natans rotun na ſicut lens. colorem viridem hn̄s. virtus eſt ei frigi qa. vnde tumores omnes ſpargit. ignē ſacrū extinguit. podagricis neceſſarie miſcetur. ſola et cū polenta medi ibus appoītur: infantibꝰ et enterocelicis auxilia tur ¶ Lepidū quē multi gingiō appellant. herba eſt no ta omibus in ſale et lacte ꝯponitur. huius folia hn̄t vir tutem inſcidā et vulneraticam. apii radice addita ⁊ ho ris quatuor impoſita. faciunt vulnera. Schyaticis me dentur: ſpleneticis opitulātur. lepras mundant. Radix us collo ſuſpenſa dolorem dentibus tollit. ¶ XUV. De libanotide et lingua auis ¶ Diaſcorides Ibanotidis genera ſunt tria. vnuꝫ ꝓfert ſemen qd̓ cacoetos dicitur. habens folia maratro ſimi lia. ſed latiora. virgam in medio lōgam ampliꝰ cubito in qua eſt capitellum ꝓferrens ſemē albuꝫ ſimile pōdilio. Quod ſemen obrotūduꝫ eſt et anguloſū odorē habens qͣſi reſine inſcidum. Quod ſi maſticatum fuerit os cōburit: alba eſt illi radix odorem hn̄s thuris. Alte rum eſt genus ſupͣdicto ſimile. cuiꝰ ſemen eſt latū et ni grum. ſicut ſpōdilion. ſed nō ita cādidum. Radix em̄ ē deforis nigra: deintus alba. porro libāotis que dicitur acarpos .i. ſine ſemīe. ſupͣdictis omnibꝰ ſimilis eſt. ſꝫ nec florem habet. naſcitur in locis aſꝑis atqꝫ ſaxoſis. om̄iū folia cathaplaſmati adhibita: e morroides ꝓhibēt. Ani tumorem pellūt. cōdilomatā ſoluunt. Scrophaſqꝫ ſpar gunt. et apoſtemata ſimiliter curāt. Radix eoruꝫ ſicca melle addito vel vino vulnera curat ſordida. tortionibꝰ medetur. venenatis occurrit morſibꝰ. menſtruis īperat vrinā ꝓuocat. puſtulas corꝑis emendat. Succꝰ radicis eaꝝ capillos manare nō ſinit. Semen etiā omnia p̄dicta facit. Epylenticis quoqꝫ p̄ſtat effectuꝫ cauſas thoraciſ ſanat bibitum ydropicis eſt ſalutare cuꝫ oleo ꝑunctum yctericis cum vino et pipere datum ſingulare p̄ſidium eſt. ꝓdeſt etiā cōquaſſationibus et pōdagris cathaplaſ matibus impoſitū. In thracia naſcitur libanotideſ ama ro guſtu: habens folia p̄dictis ſimilia ſed aſꝑiora ⁊ albi diora. Cuius accepta radix purgat caput et ventrē de ponit. Eſt iterū libanotidis genus qd̓ romani roſmari num vocāt. de quo ſcꝫ dicetur inferius ¶ Platearius. Lingua auis habet folia ꝑua et acuta. lingue auis con formia: et eſt in primo gradu calida et humida. decocta in aqua ordei ꝓdeſt ethicis et cōſumptis. et aquā decō ctionis eius cōtra ſiccitatē pectoris. ¶ Auicenna. Līg ua auis eſt calida in tercio humida in primo gradu. In foliis eius eſt cōſtrictio et mūdificatio et conſolidatio. Itaqꝫ ꝯſolidant et vlcera humida carne replent. Corti ces eius cum aceto cōferunt. poſiti ſuꝑ ꝯtritioneꝫ lacer prum. Confert etiā tremori cordis et in coitu addit. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Lingua auis in pͥmo gradu ca lida et humida coitū ꝓprie cōfortat. ſpermaqꝫ augmen ¶ XαVI. ¶ De maiorana et malabatro ¶ Platearius Aiorana eſt herba que alio noīe ſanſuccꝰ dici tur. calida et ficca in ſecūdo gradu. flores et fo lia eius competunt vſui medicine. Igitur in eſtate colle cta cum floribus in vmbroſo loco deſiccatur. ac ꝑ annū ſeruatur. Ex aromaticitate virtutem habet cōfortandi. et ex qualitatibus ſuis diſſoluendi. cōſumendi. et mūdi ficandi. puluis eius in cibo datus et vinū decoctōis eiꝰ ſtomachum infrigidatū calefacit: et digeſtionē ꝯfortat. appoſita quoqꝫ naribus cōfortat cerebruꝫ. fomentatio ex aqua decoctionis eius facta matricem mundificat: ⁊ ſuꝑflua cōſumit. flores et folia in teſta calefacta. et ī ſac cello dolori ſtomachi ex ventoſitate ſuppoſita eū ſoluūt quia euentationeꝫ faciūt. Eadem quoqꝫ capiti ſuꝑpoſi ta valent contra reuma ex frigida cauda ¶ Auicenna. Maiorana eſt calida et ſicca in tercio gradu. et eſt ſub tilis reſolutiua apertiua cum fortitudīe. Uirtus olei eiꝰ eſt calefactiua. ſubtiliatiua et acuta. Ex ea bonū eſt epy tima ſuꝑ apoſtemata flegmatica. In cerotis quoqꝫ poī tur et ſuꝑ torſionem neruoꝝ linitur. Confert dolori do ſi et inguinū. Et eſt medicamē ꝑaliticis. Eius oleū ape rit opilationes cerebri. cōfert emigranee et humiditati. ſoda quoqꝫ melācolice ac vento ſitatibus groſſis. ⁊ dolo ri auris. embrocata et diſtillata eiꝰ decōctio ꝯfert ydro piſi et vrine difficultati. etiam pūgitiuo ventris dolori. Quod ex ea ſiccū eſt linitur cū melle ſuꝑ nigredinē ſāg uinis et viriditatem eius ꝓprieqꝫ ſub oculo. Oleū eius cōfert matricis coartationi ad p̄focationeꝫ ip̄iꝰ deducē ti. Ex ea quoqꝫ cū aceto fit emplaſtrū cōtra puncturas ſcorpionum. ¶ Diaſcorides. Malabrato putauerunt quidā medici nardi folium eſſe. ſed fallūtur. quia licet ei ſimile ſit in odore tn̄ alterius eſt nature. Inueītur auteꝫ ſuꝑnatans in quibuſdā paludibus indie. folioꝝ ſpecie. carens radice. et illud eſt optimū: quod eſt recentiſſimū tenue: et integrū: guſtu nō ſalſo. ſꝫ potius pontico. hāc herbam cum indi colligunt inſerunt lino et ficcāt eſtate Eſt aūt folium odoris integri cū ſuauitate. ſtipticū ⁊ di ureticum cū diuturno odore. virtutem ſpicenardi habet que ſimiliter diuretica eſt. Elixum ī vino tumoribꝰ ocu loꝝ adhibetur fomento. Idem foliuꝫ diutius tenet odo rem maſticatum. et tineolas nō ꝑmittit cum veſtimētis impoſitum. ¶ Platearius Malabatruꝫ quod dicitur folium ꝑadiſi. vel folium albū. calidum eſt ac ſiccū. ⁊ ml̓ tum aromaticum. quod non hn̄t medici noſtri. ſed eiꝰ lo co folia gariofiloꝝ ponūt: vel ſpicam nardi XAVII ¶ De mandragora. Iſidorus. Andragora ſimilis eſt ꝑuo peponi. dicta ꝙ ha bet mala ſuaue olentia: magnitudīe mali maci ¶ ¶ ani. vn̄ et latini eam malum terre vocant. eo ꝙ radicem habet formā hoīs ſimilātem. Antropos enim hō dicitur. huius cortex in vino miſſa datur ad bibēdū his quoꝝ corpus ſecandum eſt ꝓpter curam. vt ſopora ti dolorem nō ſentiāt: Species eius due ſunt: femīa fo liis lactuce ſimilibus. mala generās in prunoꝝ ſimilitu dine. Maſculus vero foliis ſimilibꝰ bete. ¶ Plinius li bro. xxv. Mādragoram alij vocant circelon. cuiꝰ gene ra ſunt duo. Candidus qui et mas. niger que femīa ex iſtimatur. foliis anguſtioribus ꝙͣ lactuce. hirſutis cau libus binis ternis ve radicibus rufulis: intus carnoſis tenerisqꝫ pene cubitalibus. ferunt mala magnitudine nucum auellanaꝝ et in his ſemen album ceu piroꝝ. hoc alij arſen. alii morion. Alij vocant hypoplomon. huius alba ſunt folia. Alterius aūt vel lappaci ſatiue latiora. Cauent effoſſuri cōtrarium ventum: et fodiunt ſpectan tes ad occaſum. Et tribus circulis ante gladio circum ſcribūt. Succus fit et ē malis et ē cauſe deciſo cacumīe et radice punctio aperta. vel decocta eſt vtilis. vel ſurcu lo. Conciſa quoqꝫ in orbiculos ſeruatur in vino. Succꝰ nō vbiqꝫ inueītur. Sed vbi poteſt circa vindemias q̄ri tur. Odor grauis eſt ei. ſꝫ grauior radicis et mali. Ma la maturata et in vmbra ficcantur: et ſuccus ex his ſole Liber Secimus denſatur. itemqꝫ radices tuſe. vel in vino nigro ad terci as decocte. Folia ſeruātur ī muriis efficacius. Et quā ꝙͣ mala ī aliquibus terris mādentur nimio tū odore ob muteſcūt ignari. potu etiā largiore moriūt̉ ¶ Ambroſi us. in exameron. Per mādragoram ſomnus fr̄equenter accerſitur: vbi egri vigiliarum incōmodo afflictātur. Auguſtinus ſuꝑ gen̄. xxx. de hoc genere ſcꝫ mādragore quoſdam opinatos ſcio: ꝙ acceptum in eſcaꝫ ſterilibus feminis fecunditatē paret. Ideoqꝫ inſtitiſſe rachel apd̓ lyam: vt illud acciꝑet. quod ego nō arbitror. quātum ve ro renunciat viſus et olofactus ⁊ guſtus rem cōperi pul cram: ſuaue olētem ſapore aūt inſipido. Cur ergo ml̓ier tantoꝑe cupierit eā: neſcio niſi forte ꝓpter pomi rarita tem et odoris iocūditatem. ¶ Dyaſcorides. Mandra gora femīa folia habet nigra lactuce ſimilia: ſed mino ra: odoris grauiſſimi: ſuꝑ terram expanſa. In quoꝝ me dio naſcūtur mala vue viridi ſimilia. In quibꝰ eſt ſemē apio ſimile. Radices aūt duas ac tres ſibi inuicem co herentes deforis nigras intus albas cum corio groſſo: haſta carens. Maſculus vero habet folia alba: ⁊ maio ra: lata: et leuia ſicut bete. Mala eius duplicia naſcun tur colore croceo odore ſuaui. cum grauitate. que paſto res comedunt. ⁊ ſtatim ſomnū capiunt. Radix aūt p̄di cte ſimilis: ſed alba. huic etiā haſta nō eſt. ¶ Auicēna. Mandragora frigida vſqꝫ ad terciū et humida. Om̄iſ aūt mandragore radix magna eſt. hoīs forme ſimilis. et hoc eius nomini ꝯpetit. Mādragora em̄ nomē eſt ima ginis naturalis ſcꝫ ſicut planta exiſtens in forma hoīs. Iabrol autem .i. radix madragore ſilueſtris frigida eſt ī tercio: et ficca in primo. Radix quidē eſt fortis: deſicca tiua: et in mādragora ip̄a eſt humiditas. Dicitur autē ꝙ dens elephantis cū eius radice decoquitur. ⁊ lenit ip ſum: fitqꝫ facilis eius obedientia. ¶ XUVIII. ¶ De virtute ipſius in medicina. Andragora frigida eſt ⁊ ficca. Radix ⁊ cortex p̄cipue competut vſui medicine. Secūdario po ma. Tercio folia. Cortices radicis ꝑ tres ānos in multa virtute ſeruātur. Habet aūt virtutem infrigi dandi et aliquātulum mortificādi. ⁊ ſomnū ꝓuocādi. ad ſomnuꝫ ergo ꝓuocādum in acutis febribus puluis cor ticis eius cōficitur cum lacte mulieris et albugine: ⁊ ſu ꝑinducitur fronti ⁊ tymꝑibus. poma mādragore trita ī oleo cōmuni: aliquātulum decoquitur: ⁊ oleū mādrago ranteum cuius inunctio valet contra dolorem capitis ex caliditate. contra calida apoſtemata contra calorem febrilem. contra fluxum ventris ex impetu colere. Sed et folia eius trita ſuper tympora ponuntur contra do lorem capitis ex ſcabie. ¶ Ex herbario. Mādragorāqꝫ fortiſſimi odoris eſt. ab hoīe ieiuno nō colligitur. Maſ culus autem hꝫ albidiora folia et maiora folia: ſed vtri uſqꝫ vis vna eſt. hec cum polenta trita. feruores oculo rum: et dolores auriū ſedat. Radix eius cū aceto trita et illita. ignem ſacrū curat. ¶ Byaſcorides. Folia eiꝰ viridia tumoribꝰ oculoꝝ imponūtur cum polenta. Si militer et vulneꝝ tumores ſoluūt: et apoſtematibꝰ om̄i busqꝫ duricuis remedia ſunt. Scrofis medētur. attriti onibus itineꝝ opitulātur coloreꝫ bonū vultibus reddit Multi quoqꝫ folia ip̄a ſiccāt om̄ibus ſupͣſcriptis neceſ ſaria. Radix eius cum aceto trita ignem ſacꝝ extīguit cum melle roſaceo: vel oleo: morſibꝰ venenatis occurrit Cum aqua ſcrophis medetur: cuꝫ polenta adhibita pi radas ſoluit. ⁊ articuloruꝫ dolores ſanat. omneſqꝫ dolo res mitigat. Semen eius bibitū ſtericos purgat. Suo cus eius plus acceptꝰ voceꝫ hoīs tollit. ſimiliter ⁊ folia eius ac mala dum exiccatur: auferūt voceꝫ hoīs vi odo ris ſui. ¶ Auicenna. Mādragora ſomnū ꝓuocat. ⁊ qn̄ ponitur in vino: vehemēter inebriat. Multuſqꝫ vſꝰ eiꝰ et odoramentū. faciunt apoplexiam. lac eius euellit len tigines. et pānum ſine mordicatione. Soluēdo aūt edu cit coleram et flegma. Radix eius trita ⁊ cuꝫ aceto im poſita ſuꝑ eriſipilam: ſanat eam. Eius etiaꝫ lacrima do lorem oculi ſedat. Semen eius matricē mundificat: vel vomitum ꝓuocat. ¶ Razi in almaſore. Mandragora frigida eſt. capitis grauedinem et litargiā ⁊ paliſim ef ficit. In vino bibita valde inebriat. Comeſta vero faſti dium ac vomitum inducit. et forſitan interficit. Medi cinis aūt admixta dolorem aufert. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Mādragore vis eſt ſomnifica ꝓ bibentiū viribus. bibi tur et cōtra ſerpētes: et ante ſectiones ac punctōnes ne ſentiātur. Ob hoc ſatis eſt aliquibꝰ ſomnū odore queſu ſe. bibitur et pro elleboro obolis duobus ī mulſo. Effi cacius tn̄ eſt elleboꝝ ad vomitōnes et ad bilem nigram extrahendam. ¶ De maraco et maratro ¶ Diaſcorides .XUIX. Aracon qui et patemion dicitur: habꝫ folia ſi ¶ ¶ Eguſtu amaro: virtus ei talis exiſtit: ꝙ bibita ci milia coriandro. melinum cū odore brumoſo: et oximelle ſicut epythimū flegmā coleramqꝫ ꝑ ventrē de ponit. Medetur aſmaticis et melācolicis. Herba ſine flore bibita calculoſis ac aſmaticis ſanitatem reſtituit. maximeqꝫ ip̄ius elixatura fomēto adhibita duricias et. tumores ſtericos ſoluit. Cathaplaſmis adhibita cū flo re ſuo ignem extinguit: et ſiccū eſt in gradu ſecūdo. her ba vero ip̄a recens calida eſt in pͥmi gradus medio. Cō fortat ſtomachum. opilatōnem aperit: et epatis: et veſ ce: et renum. Succus eius coctꝰ: ac deſpumatus: aut cū oximelle vel oxizuchara potatus: diuturnas febres ha bentibus periodi fit optimꝰ. vrinā quoqꝫ ꝓuocat. viſuꝫ clarificat. Idem ſuccus purꝰ ſi eo lauentur oculi: aquā in eis orditam diſꝑgit: multis etiam colliriis congruit Sperma eius opilationem epatis aperit. ventoſitatem inflatiuā remouet. lapidē frangit. Mēſtrua ꝓuocat. ab homīationem ex humidis humoribꝰ amputat. Cū mel le temꝑatum: et ſupͣ morſum canis rabidi poſitū iuuat. ¶ De marrubio et marrubiaſtro ¶ Iſidoruſ .A. Arrubiū in cāꝑis naſcitur. ꝓpter amaritudine ſic vocatum ¶ Pliniꝰ libro. xx. Marrubiuꝫ ple Criqꝫ inter primas herbas cōmendauerūt quaꝫ greci praſion vocant. Alij linoſtrophon nonnulli phile peda aut philochares notius ꝙͣ vt indicandum ſit. Hu ius folia ſemenqꝫ cōtrita ꝓſunt ꝯtra ſerpentes pectoꝝ et lateꝝ dolores: ⁊ cōtra tuſſim veterem. ⁊ his qui ſang uinem reiciunt eximie vtile eſt. ſcopis eius cum panice aqͣ decoctis: vt aſꝑitas ſucci mitigetur. Impoītur ſtru mis cum adipe. Aluū ſoluit cum ſale et aceto. Succus eius articulis ac naribus ac minuendeqꝫ bili cum melle ꝓdeſt. Item cōtra venena inter paucas potens eſt. Ip̄a herba ſtomachum et excreatōnes pectoris purgat. Cū iride et melle vrinam cit. Cauēdum tamē eſt exulcerate veſice: ac renum vitiis. Dicitur et ſuccus claritatē ocu loꝝ adiuuare. Caſtor duo marrubii genera eſſe tradit̉. Nigrum: et quod magis ꝓbat candiduꝫ In ouū inane ſuccum adiicit his ip̄mqꝫ ouum infundit melle eqͥs por tionibꝰ tēpefactū. vomicas rumpe: purgare ꝑſanare: ꝓ mittēs. Illitis etiā vulneribꝰ a cane factis tuſa cū axui gia veteri. ¶ Platearius. Marrubium calidum ē ⁊ ſic cum in tercio gͣdu. Herba hec alio noīe praſion dicitur Folia p̄cipue cōpetunt medicīe. folia radicis ſecūdario virtute habent diſſoluēdi et cōſumendi ex qualitatibui ſuis. Ex amaritudīe virtutem diureticā. Contra vitiuꝫ pectoris ex frigido et viſcoſo humore datur dyapraſiuꝫ quod ab eo denoīatur. Contra tuſſim valet vinuꝫ decō ctionis eius ⁊ ficuum ſiccaꝝ. Eadē decoctio valet con tra ſtringiriā: et diſſuriam: et colicam paſſionē ⁊ contra emorroides inflatas et nō fluentes: cum melle ꝯfectus Contra vermes auriuꝫ: ſuccus eiꝰ in auribus mittitur. valet etiā herba cōtra ſplenis duricieꝫ. ¶ Conſtantinꝰ Liber Decimus vbi ſupra. Marrubium quod grece dicitur praſion eſt calidum in gradu ſecundo ſiccum intercio. Opilatōeꝫ epatis ac ſplenis aperit. menſtrua ꝓuocat. humores pu tridos exiſtentes in pectore ac pulmone purgat. pulue rizatum ac melle mixtū: vulnera putrida mudificat. eiꝰ qꝫ apozima viſum clarificat. aufert doloreꝫ auribꝰ īſtil ſatum. ſan atqꝫ puſtulas eaꝝ. aufert etiā dolorem denti um ex eodem lotoꝝ. Eius apozima potum cōtra ydro piſim valet. et oculis vngi ex eo ꝓdeſt. renibꝰ tamen ac veſice nociuuꝫ eſt. ¶ Diaſcorides. Marrubium greci ppter amaritudīem vocat praſion. Alii vero eupatori um. frutex eſt multoꝝ tyrſoꝝ cum virgis albis: ⁊ hyrtiſ et quadrāgulis. foliis ceu rotundis: et hyrtis: et acerri mis cum ſemine ac flore nodoſo. hoc eſt: quadrato ac ve Iuti rotūdo. Naſcitur ꝑ campos. Eius folia cū ſemine ericcātur ac ſerpente vexatis aptātur. Succus eoꝝ re medium eſt ꝑtiſicis: ac tuſſiculoſis et haneloſis. Idē cū attico melle illitus: ne ruoſis locis ꝯgruit ſordida vulne ra burgat. pterigiis ac putredinibꝰ et viſus obtuſioni copetit. arcuato morbo laborātibus ſuccurrit naribus infuſus. habet aūt marrubium vuas efficaciter relaxan tes. Aliud quoqꝫ genus marrubii tradunt quod latini vlcerariam dicunt ¶ Marrubiaſtꝝ eſt ſubſimile marru hiq: facile notū. huius vires faciunt ad morſus ſerpenti um et ad ſuſpirioſos. Idem ſtrumas ſoluit: et menſtrua ¶ UI. uocat. ¶ De medica et melliloto. ¶ Diaſcorides Edica ſimilis eſt trifolio: quod inter fenū naſci tur. habetqꝫ folia anguſta: vt virgulā trifolio ¶ ſimilem. in qua ſemen eſt illi vt lēticula. Semē hoc pani miſcetur ꝓ odore et ſalibus. Elixū et fomento hibitum. calidum eſt. hanc herbam aſiui cōmedunt. ¶ Mellilotū dyaforeticum eſt ac modice digeſtoriū cū nimio calore. Cum vino dulci vel cum ſemīe lini coctuꝫ aut cum vitellis ouoꝝ aſſatis cōmixtum. tumētibꝰ ocu lis et matrici acͣ teſtibus valet cathaplaſmatum. Miti at et auricule dolorem inſtillatū: vino dulci an̄ ꝑfuſuꝫ Stomachi dolorem ex ml̓ta humoꝝ fece ſanat om̄eſqꝫ tumores cum ouo aſſo ac polline tritici mixtum ſpargit et cum vino bibituꝫ dolorē ſtomachi mitigat. Naſcitur in campania fenū greco ſimile crocinum hn̄s colorem. Naſcitur et in macedoniā. ſed vtilis eſt om̄ibꝰ ¶ Pli nius libro. xxi. Mellilotos vbiqꝫ naſcitur. laudatiſſima tn̄ in attica. vbicumqꝫ vero recens nec cādicās ⁊ croco ꝙͣ ſimillima. ꝙͣꝙͣ odoratior in ytalia. Oculiſ medetur cū lacte vel cum lini ſemine. Cum roſaceo lenit dolores ca pitis: et maxillaꝝ. Itemqꝫ auriū ē paſſo. Queqꝫ vero ī mauibus intumeſcut vel erumpūt curat. Stomachiqꝫ dolores cruda tritaqꝫ vel in vino decocta ſanat. Effec tus eoſdem habet ad vuluas etiam ad teſtes et ad ſedeꝫ ꝓciduam et queqꝫ ibi ſunt vicia: eo quoqꝫ recenti ex aqͣ decocta vl̓ ex paſſo adiecto roſaceo illinūtur carcinomā ta. ¶ Auicenna. Mellilotū eſt flos plante coloris pa lee: in quo eſt figura lunaris quādā habens duriciā cū ſua raritate. Et ex eo quidem. aliud eſt albuꝫ: aliud citri num. Melius autē illud: quod duriꝰ eſt. Cuiꝰ color ad albedinem declinat parū. Eiuſqꝫ ſapor ſētitur amari or. et odor eiꝰ eſt manifeſtior. Iuxta dyaſcoridem. Me lius eſt crocei coloris: et acutioris odoris. Calidū et ſic cum eſt in primo: et ad vltimū eſt cōpoſitum ⁊ caliditas ipſius ē domīatior frigiditate ip̄ius. Iuxta dyaſcoridē eſt equale. in frigiditate et caliditate. In ip̄o eſt ſtiptici tas pauca cū reſolutōne et ꝓpter illud digerit. et eſt ſiq̄ factm̄ ſuꝑfluitatū: vt dyaſcorides ait. Eſt aūt reſolūtm̄ et cōfortatiuū mēbroꝝ. Cōfert apoſtemātibꝰ calidis et duris: cōfert etiā vlceribꝰ humidis. Deniqꝫ cōfert opo ſtematibus auriū et doloribꝰ ambaꝝ ſuppoſito ēplaſtro ex eo cum capeno et reliquis que dicta ſunt. Et diſtilla tōne facta in eis ex ſuccō eiꝰ et eiꝰ iuuamētū ī doloribꝰ eſt velocius. Ex ip̄o quoqꝫ fiunt embroce et ſedāt ſoda et confert apoſtematibus oculi et auri ac teſticulorum. ¶ Platearius. Mellilotum eſt calidū ⁊ ſiccuꝫ in pͥmo gͣ du. cuius ſemen ſimiliter appellatur. et quia ſemicirculi formam habet. etiā corona regia dicitur Semē cuꝫ cor ticibꝰ ī medicinis poītur: ac ꝑ tres ānos ſeruatur. adeo nāqꝫ ꝑuum eſt et adherens cortici: vt vix inde poſſit ſe ꝑari. virtutem habet ꝯfortādi ex aromaticitate. diure ticam ex ſubtilitate ſubſtātie. vinū decoctionis eiꝰ dige ſtionem cōfortat. ventoſitatē excludit opilationeꝫ renū ac veſice apperit. Semen aūt in ꝓdio cibiſqꝫ poſitū bo ni odoris os et dentes optime olentes reddit. ¶ GII. ¶ De meliſſa et melliſſofilo ¶ Idem Elliſſa que et herba citraria dicitur. calida ⁊ ſi ca eſt in ſecūdo gͣdu. Et viridis ⁊ ficca ml̓te eſt ¶¶ Lefficacie. pͥus quidem ad ſoleꝫ exiccata: poſtea ī vmbra ſuſpenſa: ꝑ aunū ſeruatur. virtutem hꝫ ꝯfortādi diſſoluendi cōſumendi ⁊ extergendi. Effectū maioraue ſil̓em habet. et ꝯtra eaſdem cauſas ſimilis vſꝰ eſt excep to ꝙ eius decōctio magis mēſtrua ꝓuocat. matricē mū dificat et cōfortat. ⁊ cōceptum adiuuat. vinū decoctōis eius valet cōtra ſincopim ex frigida cauſa. melliſſa ī v nō et oleo decocta et cathaplaſmata maturat apoſtema ta duriciēqꝫ ſplenis ⁊ epatis relaxat ⁊ ſoluit. ¶ Dyaſco rides. Melliſſofilos. vl̓ vt alij dicūt mellifilon eo ꝙ libē ter illam apes māducant. tyrſos habet quadr angulos: nigros et hyrtos: plurimos ex vna radice. foliaqꝫ ſil̓ia bugloſſe: maiora tn̄ et tenera. et non ſic aſpera. acida tn̄ trita in odore. Huius folia cum vino bibita: ⁊ etiam ca thaplaſmata: vim ſcorpionū et ſphalōgionis optime cu rāt morſuſqꝫ caninos ad ſanitatem ꝑducunt. Elixatura eius idem facere pōt. Iteꝝ elixatura eiꝰ fomento adhi bita. menſtruis lōgiſſimi imꝑat temꝑis. Ore retēta do lori dentiuꝫ medicatur. dyſentericis opitulatur. folia qͦ qꝫ ip̄a addito nitro oīa ſupͣdicta facere poſſunt. Torſio nibus recte adhibentur. et vt electuariuꝫ orthopnoicis ꝓſunt. Sale auteꝫ addito in cathaplaſmatibꝰ adhibita ſcrofas purgāt ⁊ artheticis opitulātur. Eſt etiā herba quā multi biblote dicūt: et ml̓ti marrubium nigruꝫ. vir gas habet nigras qͣdras et aſꝑas. ex vna radice virge las ꝓferens multas. folia ſunt ei ſil̓ia marrubio. ſed ob rotunda et nigra ⁊ aſꝑa et rara ſil̓ia melliſſofilo cū odo re graui. vn̄ et iſtud multi melliſofilon dicūt. flores autē ſuꝑnigras rotundas habet. folia eius addito ſale catha plaſmata morſus caninos mitigāt. ī cinere calido miſ ſa et marcida facta cōdilomata ſoluūt. ſordidaqꝫ vulne ra melle addito purgāt ¶ Macer. Herbā quā greci me liſophilos dicere volunt. Doracum noſtri dicūt vulga riter illā. Pre cūctis apibus gratiſſima dicitur herbis. Nec gaudere magis vllius flore videntur. Contrite fo liis apum ſi vaſa pungas: Nō fugient meliuſqꝫ facit ſi lac ſibi iungas. Unguine cultores retinent examīa tali Auxilium p̄ſens apum fert ictibus illa. Ictꝰ detrita te gitur ſi ꝓtinus herba. hocqꝫ mō qͦs veſpa nocet vel ara nea. curat. Trita ſolet veteres compeſcere cum ſale ſtru mas. hocqꝫ mō viciis dicunt ſuccurrere fedis. Bremia curātur decocte cum ſale ſucco. Tali diſcutitur inflatō noxia potu. Eius ſi viridis decoctio ſepe bibatur. An tiquos dyſentericos iuuat ⁊ celiacos. Aſmaticis eadeꝫ prodeſt orthopnoicis atqꝫ. Ulcera d̓purgat morbos le uat articuloꝝ. Herba canis morſum ſuꝑaddita cum ſa le curat. Eius fomento decōctio menſtrua purgat. Ore retenta ſolet dentis ſedare dolorem. lumīa purgari cali gine pliniꝰ inquit. Eius ſi ſucco fuerint cum melle ꝑun cta. ¶ IIII ¶ De mentaſtro et men ¶ Pliniꝰ libro xx. Entaſtrum eſt menta ſilueſtris differens ſpecie folioꝝ: quaſi figura ocimi colore pulegii. ppter quod et quidam ſilueſtre pulegium vocat. his Liber Decimus cōmanducatis ⁊ impoſitis elephantiā ſanari traditum eſt. ſicut magni pompeli etatē: fortuito cuiuſdā exꝑimē to ꝓpter pudorem in facie illita cōpertum eſt. Eadem il liniuntur atꝫ bibūtur in vino aduerſus ſcolopendras ⁊ ictus ſerpentium. cum ſale quoqꝫ ⁊ oleo et aceto aduer ſus ictus ſcorpionum. deniqꝫ aduerſus omnia venena: hec folia ſeruātur ad farine modū arida. Mentaſtrum quoqꝫ ſubſtratum vel accēſum ſcorpiones fugat. potū femīas purgat. ſed ꝑtus necat. Orthopnoicis tormini bus colericis efficaciſſimuꝫ. Itemqꝫ pōdagris impoſi tum. Succus eius auribus vermioſis inſtillatur. ī mor bo regio datur. ⁊ ſtrumis illinitur. Omnia veneris inhi bet tineas pellit. et cōtra pruriginem valet. ¶ Dꝫaſco rides. Men quod amāticum dicitur. in macedoniā et ī hiſpania naſcitur: tyrſo ⁊ foliis aniſo et aneto ſimilibꝰ. aſcēdit de terra vſqꝫ ad cubitos duos radicibꝰ ſparſis: ac teneris: ac curuis: et longis ſuauiqꝫ odore. guſtu ca lido linguā mordente. vires habet radix ip̄a releuātes vnde trita et elixa in aqua vtiliter datur in potione. ad renū dolores ⁊ cauſas veſice. vrinā ꝓuocat. ſtomachiqꝫ inflationes: ac tortiones interaneoꝝ mitigat. ⁊ ſtericas .i. dolores matricis curat. arterias etiā ꝑ fomentuꝫ mi tigat. Toracis reumatiſmo cum melle ꝓdeſt. electuarii more datum. Strāguirias infantiuꝫ reſoluit: vt catha plaſma ſuꝑ pectinē impoſitū. Ex hoc aūt ſi plus bibitū fuerit: mouet dolorem capitis. ¶ Platearius. Men̄ eſt herba in ſecūdo gradu calida ⁊ficca. huiꝰ radix appel latur ſimili noīe. Et p̄cipue competit vſui medicīe. vnd̓ radix in medicinis debet poni: q̄ ꝑ duos annos pōt ẜua ri. virtutem habet diureticā ex ſubtilitate ſubſtantie. at trahēdi et cōſumendi ex qualitatibꝰ ſuis. vinū vel aqua de coctionis eiꝰ ſoluit opilatōem ſplenis ⁊ epatis ex fri gida cauſa factā. et etiā ſtringiriaꝫ et diſſuriā. aqͣ vero cōpetentius in eſtate datur ⁊ iuueni. vinū autem in hye me ⁊ ſeni. puluis eius cū feniculi ſemīe in cibo vel potu datus: excludit inteſtinoꝝ ſtomachiqꝫ vētoſitatem: ⁊ cō fert. Cōtra tenaſmon ex frigida cauſa: in vino decoqui ¶ De millefolio et morella ¶ Pli. li. xxiiij. tur herba ip̄a. AIIII. Ille foliū quod et mirinofilō dicitur. caulem ha bet teneꝝ: ſil̓em feniculo. plurimis foliis. vnde y⁊ nomēˡ accepit. Naſcitur in paluſtribꝰ: magni fici vſus ad vulnera. bibitur cuꝫ aceto ad difficultates vrine: vel veſice: vel ſuſpiria. p̄cipitatiſqꝫ ex alto. Eadē ad dentium dolorē efficaciſſima eſt. Etruria nomīe hoc appellat herbam: in bratis tenuē: a lateribus capillamē ti mō folioſaꝫ eximi vſus ad vulnera eaqꝫ affirmat bo um neruos vomere abſciſos ſolidari rurſuſqꝫ addita ax ungia iungi. ¶ Ex herbario. Millefoliū q̄ et ambroſia vel archillea dicitur: ī locis cultis naſcitur: habet flores auroſos et albos. Coma eiꝰ tuſa et appoſita nouis vul neribus dolorē tollit. et eadeꝫ glutinat. ꝓfluuiū ſangui nis ſtringit. Eadem aqua potata dyſentericos curat. Idem valet ad dentium dolorē. ad vrine difficultateꝫ ⁊ ad tumorem. ¶ Platearius. Morella et ſtrignū et ſola trum idem eſt. Eſt aūt hec herba in ſecūdo gradu frigi dā et ſicca et etiā aliquātulum diuretica. Scd̓m folia ⁊ fructus eſt multe efficacie. exiccata modice. virtuteꝫ hꝫ infrigidādi cōtra ſplenis et epatis opilationē. et maxīe yctericiā. Cōtra apoſtemata in ſtomacho vel inteſtinis vel epate datur ſuccus eiꝰ: cum aqͣ ordei. teſte dyaſcori de. Penna eadem ſucco intincta epati frequēter ſuppo nenda eſt cōtra eius calefactionem. itemqꝫ cōtra pōda grā calidam. vel etiam herba ip̄a trita ſepius eſt ſuꝑpo nēda. Cōtra calida quoqꝫ apoſtemata in prīcipio ad re ꝑcuſſionem materiei. herba ip̄a ſuꝑponitur trita ¶ Ma cer Perba quā greci ſtrignū dixere latini. Morellaꝫ di cūt vis eius frigida valde. Dicitur auricule mire ſedā re dolorem Illius ſuccꝰ ſi ſenſim fūditur intus. Egilo pas ſtringi dicunt cathaplaſma mederi. Iſtud idem cre dūt capitis ꝓdeſſe dolori. vnde cū ſtrigno ſi ſal paniſqꝫ teratur. Parotidas repͥmet cathaplaſmatis addita mo re. Sanguīs pruritꝰ depellitur illita ſucco. Succus ſuꝑ poſitus fluxum ſtringit ml̓iebrem. Cōtritis foliis eius cōiunge polentā. Dicitur expelli: ſi vero iunxeris iſtis. Argenti ſpūmā: ceruleā oleumqꝫ rōſaꝝ. Fortius et me lius fit p̄dictum medicamen ¶ De napello et narciſſo ¶ Auicenna Cv. Apellus in ſūmo caliditatis et ficcitatis vene num eſt ꝑnicioſum. delet albaras linitū. In po tū quoqꝫ ſumitur ⁊ lepre ſil̓iter cōfert. Maior eius potio eſt. 3. vna: alioqui ſe bibentem deſtruit ⁊ īter ficit. Tyriaca vero eius eſt mus napelli. Et ip̄e quideꝫ eſt mus qui eo nutritur. Coturnices etiā illo cibātur: et nō moriūtur. Ex omnibꝰ aūt ꝯfectōibus dyamuſcuꝫ ei reſiſtit. Napellus moyſi eſt herba naſcens cum napello et quecūqꝫ appropīquat ei nō creſcit arbor Eſt aūt ma ior tyriaca napello. ⁊ omnia iuuamēta q̄ ſunt ī napello ad albaras et leprā ſunt in ip̄o: Cōfert ergo albaras et lepre cōfert. ⁊ eſt tyriaca omni veneno et vipere. Non eſt itaqꝫ napellus moyſi napellus ille qͥ venenuꝫ ꝑnicio ſum ſuꝑius dicitur. ſed eſt aīal et ſimilatur illi: ⁊ morat̉ in radice napelli ſicut mus. ¶ Iſidorus. Narciſſus fa buloſe nomen impoſitū habet: a quodā puero: cuius mē bra in hūc florē trāſierunt: qui et nomē narciſſi in appel latione cuſtodit: et decus pulcritudinis in candore reti net folioꝝ. ¶ Plinius libro. xxi. Narciſſi duo genera ī vſu medici recipiūt. vnū flore purpureo. et alteꝝ herba ceum. hūc ſtomacho dicunt inutilē. et ideo vomitorium aluoſqꝫ ſoluentem neruis inimicū. caput grauātem. ⁊ a narce narciſſum nō a fabuloſo puero dictū. Narciſſi ra dix cū exiguo melle ꝓdeſt ambuſtis. ſic ⁊ vulneribꝰ ⁊ lux atis. Pānis vero cū melle farinaqꝫ auene. Sic ⁊ infixa corꝑi extrahit in polenta tritus: oleoqꝫ contuſus. mede tur et lapide ꝑtuſis. ꝑmixtus farine vulnera purgat. ni gras vitiligines emaculat. Ex eo flore fit oleuꝫ narciſſi num ad emolliēdas duricias. calefaciēdo: q̄ alſerit. Au ribus vtiliſſimū. ſed capitis dolores facit. ¶ Dyaſcori des. Narciſſum ſiue bulbū veneficū multi liliū dixerūt. habet folia porro ſil̓ia. ſed minuta. haſtas autem duaꝝ palmaꝝ inanes ac ſine foliis. flos eſt ei albꝰ in gyro: ⁊ ī medio croceus ac purpureus. Radicem hꝫ rotūdam ſi cut bulbus. ſemē nigꝝ ⁊ oblōgum in mēbranulis. Naſ citur in locis montuoſis. huiꝰ flos ſuauem longe iactat odorem. In reliquis autem hꝫ porri ſil̓itudīem. viridis eſt. Radix eius bibita ⁊ comeſta cocta. vomitū ꝓuocat Trita cum melle cōbuſtōnibus medetur. Neruos inci ſos ſolidat. Luxatōnes cōponit. antiqͥs articuloꝝ dolo ribus p̄ſtolatur melli mixta maculas om̄es vultibus tol lit. vulnera ſordida purgat. apoſtemata dura rūpit. Im poſita quoqꝫ corꝑi infixa euocat. ¶ Auicēna. Narciſſꝰ abſtergit panum et morpheaꝫ. Radix eiꝰ extrahit ex ꝓ fundo abſtergit lauat et ſiccat. Extrahit ſpinas ac ſtipi tes: et cōfert alopicie. Idem trita cum melle. ꝯfert adu̓ ſtioni ignis. ac neruoꝝ vulneribꝰ. aperit opilatiōem ce rebri. et ꝯfert ſoda humide et melācolice. facit aūt ſoda capitibꝰ calidis. Oeum quoqꝫ de narciſſo: valꝫ ad mi̓ ta ſicut dicetur infra. ¶ M. Iſidorus. ¶ De nardo Ardus eſt herba ſpicoſa. vn̄ ⁊ a grecis nardo ſtacōs eſt appellata. Huius alia indica alia ſyri I aca vocatur. non ꝙ in ſyria naſcatur ſed ꝙ alio latere indiam. Altero ſyriam ſpectet: mōs in quo inuer tur. ¶ Plinius li. xxii. De folio nardi plura dicere par eſt. vt prīcipali in vngentis. frutex eſt graui et craſſa ra dice: ſed breui ac nigra: fragiliqꝫ ꝙͣuis pingui ſitum re dolente aut cupreſſuꝫ aſpero ſapore. folio ꝑuo: denſoqꝫ Cacumīa ī ariſtas ſe ſpargūt. Ideo gemīa dote. nardi Liber Decimus. ſoicas et folia celebrāt. adulteratur auteꝫ pſeudonardo perba que vbiqꝫ naſcitur: craſſiore atqꝫ latiore folio: et olore languido in candidū vergente. Itemqꝫ ſua radi ce ꝑmixta ponderis cauſa. et gumi ſpumaqꝫ argenti cy peri ve cortice. Sinceꝝ aūt lenitate dep̄henditur: et co lore ruffo: odoriſqꝫ ſuauitate ⁊ guſtu: maxime ſiccante gs ſapore iocūdo ¶ Platearius. Spicanardi calida in pmo gradu et ficca in ſecūdo. Eligenda eſt illa q̄ ſuaui ter redolet. q̄ in guſtū eſt acuta: aliquātulum ſubamara hn̄s aliquid pōticitatis in carne rufa. Cum āt in medici nis poītur abiiciendū eſt quoddā album quod interiꝰ ē. et quoddā nigꝝ quod eſt exteriꝰ. Spicanardi que nigͣ ē pel terrea: nō debet poni in medicinis. hꝫ aūt virtutem ꝯfortatiuam ex aromaticitate et pōticitate. ⁊ diureticā ex qualitatibꝰ ſuis et amaritudīe. ꝑ decem annos ẜuari oōt in loco ſicco et nō humecto. Cōtra ſincopin et cordi acaꝫ baſſionē limphatur vinū paciētis ex aqua roſacea pccoctionis eius. vel ex tali aquā addito zuccaro: fit ſꝫ rupus. Cōtra debilitatē cerebri applicatur naribꝰ. Cō tra frigidum reuma puluis eius in oleo decoqͥtur. et cū digcito naribꝰ impoītur. Tale oleum ml̓tm ꝯfert etiā cō tra ſurditatem ex frigido ſtomacho: et cōtra putredinē quriū poſt apoſtemata. Cōtra frigiditatē ſtomachi ⁊ in digeſtionem: opilatōem ſplenis et epatis ex frigido hu more vinū decoctionis eius. Cōtra putredīem gīgina rum puluis eius ſuꝑpoītur. valet ad matricem mudifi candā et cōceptum adiuuādum. Oleū fit ex ſpicanardi quod eſt optimū cōtra ꝑaliſim: ep̄ylenſiam: artheticam et podagram. ſumptū ꝑ os vel inunctum. fit aūt p̄cioſiſ ſimū vt dicit dyaſcorides hoc mō: accipiūt. l. libras ſpiꝰ ce nardi: ⁊ ponunt ī olla cuiꝰ os bene obturāt. aliam ol laꝫ in terra infodiūt: ⁊ a fundo ſuꝑioris olle deſcēdit ca lamus ad inferiore i olla. circa ſuꝑiorem faciunt ignē qui exoluit: deinde effluit oleum ꝑ calamū in inferioreꝫ Et ex. l. libris nō fiunt niſi. v. vel. vi. vncie. Quidam ve ro puluerē ſpice nardi dimittūt ī oleo ꝑ. xx. dies. poſtea bulliunt ⁊ bene colant ac reſeruant ¶ Actor. ex gloſis Nardus eſt herba huīlis. calens. et redolens. de qua fit vngētum p̄cioſum. maxime qn̄ nō ſoluꝫ de radice ſed de ſpicis et foliis cōficitur nec alijs herbis adulteratur. Tunc em̄ piſticuꝫ .i. fidele dicitur. ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. Spica ep̄ar ſtomachūqꝫ cōfortat. qꝛ dolorē ab eis amputat. Eius apozima bibitū: renes ac veſicā ab om ni ſordicie mundat. vrinā et menſtrua ꝓuocat yctericiā ex opilatione fellis et epatis curat. humoribus a capite ad pectus et ſtomachuꝫ deſcēdentibus reſiſtit. ventoſi tatem inteſtinoꝝ amputat. mulieribuſqꝫ ſuppoſitā ſāg uinis fluxum cōſtringit. ſuꝑ impetigīes fricata eas om nino mūdificat. cum aqͣ frigida potata abhoīationeꝫ et cordis tremorem tollit. cum ſapa vero bibita libidinem augm̄tat. cum vino ꝓpinata contra morſus ſcorpionis atqꝫ ſerpentis valet. Colliriū ex ea factum huīditatem ſalſi flegmatis deſiccat. piloſqꝫ palpebraꝝ cōfortat. ¶ De diuerſis ſpeciebus nardi ¶ Iſidorus. ¶ AVII. Ardum indicū eſt multiforme. ſed melius ſyria cum leue: fuluū: cōmoſum: ſpica ꝑuum: odoratiſ ſimum: cypeꝝ ſil̓ans. Quod ſi multū in ore tar dauerit̉ ligͣuam ficcat. nardum celticuꝫ a regione gallie nomen traxit. naſcitur em̄ ſepius in ligurie alpibꝰ: ⁊ in ſyria. frutice ꝑuo radicibus in manipulos collectis liga mentis. flos eius tm̄ ꝓpter bonū odorem accipitur. tyr ſi eius et radicule vſibꝰ noſtris vtiles ꝓbantur ¶ Plini us vbi ſupͣ. Nardum in noſtro orbe ꝓxime laudatur ſy rlacum. mox gallicū. tercio loco creticum. quod alij qui dem agrion vocāt. Alii aliphuꝫ folio oluſatri: caule cu bitali geniculato ī purpura albicāte: radice obliqua: vil loſaqꝫ imitāte auium pedes. Baccaris vocatur nardū ruſticum. Que om̄ia herbe ſunt. p̄ter indicum. Ex his gallicum cuꝫ radice vellitur. vinoqꝫ abluitur. in vmbra ſiccatur. faſciculis alligatur in carta. nō ml̓tm ab indico differēs. In his ꝓbatio vna ne ſint fragilia et arida po tius ꝙͣ ſicca folia. Cuꝫ gallico nardo ſemꝑ naſcitur her ba q̄ hirculus vocatur a grauitate odoris ⁊ ſil̓itudine qͣ adulteratur. alias. qͣ maxīe alteratur. Diſtat aūt ꝙ ſine cauliculo eſt ⁊ qd̓ minoribꝰ foliis: quodqꝫ radicis neqꝫ amare: neqꝫ odorate ¶ Idem in libro. xxi. Nardus gal licus aduerſus ſerpentes ſuccurrit in vino. inflationibꝰ quoqꝫ coli vel ex aqua vel ex vino. itemqꝫ iocineris. ac renum ſuffuſis: et ydropicis. ꝑ ſe vl̓ cum abſinthio pur gationem mulieꝝ ſiſtit. radix eius trita vel decocta po tui datur ad ſtrāgulationes: vel pectoris: lateꝝ ve dolo res. menſes quoqꝫ cit. ſi cum vino bibatur. ¶ Diaſcori des. Nardus eſt herba ſpicoſa huius genera duo ſunt ſcꝫ indicum et ſyriacū. Montis em̄ in quo naſcitur vna ꝑs in indiam porrigitur. Altera in ſyriā ſpectat. In il la q̄ ſyriam reſpicit inueītur nardus lenis ac rufa ml̓tis capillis illigata. ſuauem hn̄s odorem: vt cypeꝝ: ⁊ ſpicā. breuem: Que in ore miſſa ſuauitatem hꝫ cū amaritudīe ſi vero in ore diutius teneatur: linguā ſiccat. Ex ꝑte au tem indie: nardus inueītur ſine virtute: generās ſpicaꝫ oblōgam ac multum ſpiſſam: ac ex vna radice ml̓tos ra mos generās ī circūitu: nō vtiles in odore. In cacum: ne vero eiuſdeꝫ mōtis quo aqͣ nō infeſtatur: vtilior odo re naſcitur: foliis cypero ſil̓ibus. Alia quoqꝫ inuenitur apud ſyrios. ſpicam hn̄s oblongam: ſubalbidam: et fru ticem maiorem: cū odore nō valde ſuaui. Omniū auteꝫ p̄dictaꝝ virtus vnctualis eſt. Cale faciūt mediocriter ⁊ deſiccāt abundāter. Cōpoſite ſunt de ſtiptica abundāti ſubſtantia et caloris acredine: nō multa ſub amaritudi ne quadā modica. vnde bibite ventrē ſtringunt. fluxum matricis abſtinent. Nauſeā patiētibus cum aqua frigi dā potate ſubueniūt. Inflationes etiā ſtomachi in potū date reſoluūt. epaticis yctericis nefreticiſqꝫ ſubueniūt In aqua elixate matricis duricias ꝑ fom̄tum diſſoluūt. et eadem aqua prurigines oculoꝝ aufert. Idem nardꝰ quia ſtiptica eſt: deſiccat reuma ventris: et capitis. ⁊ to racis: nō ſolum potata ſed exteriꝰ poſita. Optima vero eſt odoratiſſima: colore ſubrūfa: guſtu ſubamara: tactu grauis. ſed magis denſa. Nominatur autē ſpica: eo ꝙ ſpice frumenti ſimilis eſt. adulteratur aūt a pleriſqꝫ col ligatōne ragon. que eſt herba ꝑ omnia ſimilis. ſꝫ odore differt: et eſt albidior nardo. Inde ob grauatōem pōde ris quidam adulterat nardū ſtibio cum aqua vel vīo ru beo admixto: nardi materiaꝫ inflantes. ¶ Auicenna. Spice ſpecies vna eſt aromatica: et eſt auiū ſpica. Alte ra vero neriden et ſpica romana. ⁊ alithiciā debilior eſt inda. ſyre in virtute ꝓxima. Arbor eius ꝑua eſt. q̄ cū lu to ſuo euellitur et quandoqꝫ planta ſibi ſimili adultera tur. Sed inter eos diſcernitur. quia plāta illa horribilis odoris inuenitur. Eſt preterea quedam motana cuius ſunt vt croci ortulani folia. et ſimiliter eius ſtipites: ſed citrini ſunt et plani: nō in modum rhetis inuoluti. Du as vel plures habꝫ radices: ſꝫ crus nō habꝫ nec fructū nec florem. Melior eſt illa cuius pili ſunt plures: ad ru bedinem declinās. boni odoris vt cyperi. ſua ſpica li ng uam mordicans. Et hec eſt ſyra que ml̓tos effectus hꝫ in medicīa. Calida eſt in pͥmo: ficca in ſecundo. Eſt ape ritiua: reſolutiua. Et in inda quidem eſt ſtipticitas plu rima: et caliditas eiꝰ mīor ē. ſed eſt leuis. Et in pͥmis cū guſtatur eſt raucida. De inde ꝓcedunt ex ea caliditas ⁊ acuitas. Et ex ſpica aromatica fit puluis ꝓhibēs ſudo rem plurimum. Et lutum quidem ſpice eſt abluens cor pus: et eſt bonum ad bonū odorem faciendū. Reſoluit apoſtemata et bothor. Prohibet reumatiſmos et ꝯfor tat cerebruꝫ. facit naſci pilos palpebris qn̄ ponitur ī al cōfol. Cōfert tota tremori cordis. et md̓ificat pectus et pulmonem. ⁊ ꝓhibet effuſionem materiaꝝ ad ea ⁊ fluxꝰ Liber Decimus Apperit opilationes epatis et ſtomachi et confortat ea Et cōferunt omnes yctericie: ⁊ ꝓhibent effuſiones ma teriaꝝ ad ſtomachum: et ſedāt mordicatōnem eius. E qn̄ bibitur quecūqꝫ ſpecies eius cum vino: ꝯfert ſpleni. .AVIII. ¶ De nemifare ¶ Platearius Emitar eſt herba in ſecundo gͣdu frigida ⁊ hu mida. hn̄s folia lata. In lociſ reꝑitur aquoſis ⁊ in calidis regionibꝰ. et in frigidis. Duplex eſt eius materies. vna que purpureū florem ꝓducit: et me lior eſt. Alia vero q̄ croceum: et nō adeo bona eſt. Flos eius medicine cōpetit. et melior eſt ille qui in calidis re gionibus reꝑitur: ꝙͣ qui frigidis. In ſeptembri collectꝰ in efficacia multa ſeruatur. Ex floribꝰ p̄cipue fiunt ſy rupi cōtra febres acutas. et calefactōes epatis. calidaſ qꝫ diſtēperantias. itaqꝫ flores in aqua decōquūtur: ⁊ ex tali aqua zuccaro addito fit ſyrupꝰ: cōtra dolores capi tis ex calore. ſarraceni florem ꝑ noctem in aqua ponūt: et mane talem aquā bibunt: floreſqꝫ naribus ſuis appl̓ can ¶ Auicēna. Nemiſar noīauit Galienꝰ caulem aq̄ fortius eſt illud qd̓ habet radicē albam: ꝙͣ qd̓ nigrā. flos eius frigidus eſt et humidꝰ in ſecūdo. Et ſyrupuſ eius vehemētis extinctionis eſt: et ſubtiliatiuus valde. Con fert tuſſi et pleureſi et febribꝰ acutis. Radix eius ꝯfert bothor et apoſtematibꝰ calidis ſplenis. Eadem cum aqͣ cōfert morphee ſuppoſita. cū pice vero alopicie. Idem nemifar ſomnū facit. ſoda calidā et colericam ſedat. ſed tn̄ debilitat. pollutōem minuit. ⁊ frangit deſiderium co itus cū ſyrupo de papauere bibitꝰ. ⁊ cōgelat ſperma. ꝓ prieqꝫ radix eius. Eademqꝫ radix cōfert ſolutōni anti que. ⁊ vlceribus inteſtinoꝝ: ⁊ doloribꝰ veſice. Semē ei us fortius eſt in omni re. ⁊ ꝓhibet fluxus mēſtruorum. Natura nemifaris indi: eſt natura mādragore. ¶ Con ſtantinꝰ vbi ſupͣ. Nemiſar eſt ſubtile ac penetrabile. do lorem capitis ex calore placat appoſituꝫ naribus coleri cis et ſanguineis ex omnibꝰ calidis cōgruit paſſionibꝰ Syrupꝰ eius calidam tuſſim extīguit. ac febres coleri cas ac ſanguinolētas aufert vigellas. Oleuꝫ eius dolo rem capitis aufert: ſi cathaplaſmetur. aut ſi eo ſternuta tio ꝓuocetur ¶.MX. ¶ De nimphea. ¶ Plinius libro. xxv. Imphea dici traditur a nympha zelotipa. erga herculem rhopalo mortua. vnde aliqͥ heracleō vocāt eaꝫ. Alii rhopalon̄. Naſcitur radice cla ui ſimili. eōſqꝫ qui biberint eam duodecī diebus dicunt coitu genituraqꝫ pͥuari. laudatiſſimaꝫ in orchomeno fe runt. ⁊ marathone boetie. Timalon vocāt: q̄ ſemē edūt Naſcitur in aquoſis flore lilio ſimilis duꝫ defluerit pa paueris capiti. Eſt alia nymphea in teſſalia āne peonio alba radice luteo capite rōſe magnitudīe ¶ Ideꝫ ī libro xxvi. Uenerem in totū adimit nymphea heraclea. p. xl. dies a ieiuno pota. ⁊ ī cibo ſumpta. Illita radix genita libus inhibet nō ſolum venerē. ſed etiā geniture affluē tiam ⁊ ob id corpus alere dicitur. atqꝫ vocem ¶ Dyaſ corides. Nymphea vel vt dicūt alij cacabet veneris .i. papauer paluſtre. ſiue vt latini alga paluſtris naſcitur ī aquis ſtantibus. vel locis nō cultis. hn̄s folia cicorio ſi milia: ſed minora et oblonga caput altius ſuꝑ aquā ꝓfe rens. ml̓taqꝫ capita infra aquaꝫ ex vna radice hn̄s. flos eſt illi albus ſimilis lilio. cū pallore ꝑuo. ſemen eiꝰ in me dio croceum. ſed cū effloruerit nigruꝫ efficitur haſtā le nis et nō groſſa et nigra. radix quoqꝫ aſpera et nigra ⁊ nodoſa. In autūno ſiccatur ſiccaqꝫ bibita cū vino celia cis medetur. Splenem ſiccat cathaplaſmata. doloreſqꝫ compeſcit ſtomacho impoſita. Radix eius bibita: dolo rem veſice mitigat. corꝑis maculas detergit. alopicias emēdat addita pice. ⁊ ſemen eius bibitū hoc aſſidue fa uere nouit. Idem radix eius ac ſemē. habet deſiccatiuā ſine mordicatione virtutem. ⁊ ideo reunia ventris repri mit. Semen quoqꝫ potatū ſemīs fluxū reſtringit. Que aūt albam habet radicem eſt virtute fortior. et bibitur cum vino nigro. Stipite nanqꝫ ꝑticipat. et aliquid pie ctorie virtutis habet: ita vt aluuꝫ infuſa ſanet. ⁊ alopici am cū pice liquida curat ¶ AX. ¶ De oleandro et orchi et orpino ¶ Auicenna. Veander habet duas ſpecies. Naꝫ alia eſt ſilue ſtris. Alia fluuialis. Silueſtris naſcitur in do mibus deſertis. hn̄s folia ſicut portulace ſꝫ ſtri ctiora Eius tyrſi ſunt longi ſuꝑ terrā et apud folia ſūt ſpine. Fluuialis aūt in ripis fluuioꝝ naſcitur cuius tyr ſi longe a terra eleuantur. Eiuſqꝫ ſpine ſūt occulte ⁊ fo lia vt ſalicis lata vt amigdale. Eſt auteꝫ ſaporis valde amari. Suꝑiora cruris eius ſunt groſſiora inferioribus eiuſqꝫ flos eſt ſicut roſa rubea: bonus valde: et ſuꝑ ip̄m egreditur quiddā pilis ſimile. fructꝰ eius eſt durus: ar pertus: re que eſt ſicut lana plenus Calida eſt in gradu tercō ficca in ſecūdo. Reſolutiua ē valde. domuſqꝫ ſter nūtur eius decoctione: et interficit pulices: ac terrenoa vermes. ponūtur eius folia ſuꝑ apoſtemata dura et ſūt eis valde iuuatiua. Iteꝝ bona eſt pruritui et ſcabiei et excoriationi. ꝓprie ſuccus folioꝝ eius valet etiā dolori dorſi antiquo: et geniculi ſuppoſita more emplaſtri. floſ eius ſternutationeꝫ facit. mixta cum vino et rutha et bi bita: fertur a venenis vermiū venenoſoꝝ liberare. Ego tn̄ dico ꝙ hoc eſt timoroſum qm̄ ip̄a et flos eius hoībꝰ ac beſtiis ſunt venenū. Uerūt amen cuꝫ vino decocta di citur cōferre bibita cuꝫ rutha ¶ Byaſcorides. Orchis quā alij dicūt venereā vel priapiſmuꝫ: tyrſum hꝫ bipal mum: folia oliue ſil̓ia: ſuꝑ terramexpanſa: ſed molliora et anguſtiora et longiora. In haſta oſtēdit florē purpu reum. Radix eſt ei bulbo ſimilis lōga: duplex. anguſta ſicut oliue. vna ſuꝑior et altera inferior. vna fortis alte ra mollis ⁊ rugoſa. radix eius comeditur aſſa ſicut bul bus: ferturqꝫ ml̓tas vires cōeūdi ſicut ſuccus excitare. maiorqꝫ radix eius a viris comeſta maſculos gignere. minor aūt a mulieribꝰ comeſta femīas gignere. Sicca vero comeſta ventreꝫ impedit. Et dicitur ꝙ ambe radi ces .i. mollis et dura. ſibi cōtrarie ſunt. Naſcitur auteꝫ hec in locis ſaxoſis et harenoſis. Eſt alteꝝ genꝰ orchis quā multi ſperiadam vocāt. hn̄s folia praſſio ſil̓ia: et ob longa: latiora et ſordida. virga eius duobus palmis eſt longa. florem purpureū ꝓferens. et radiceꝫ inſtar caſto rei .i. quaſi teſticuloꝝ hn̄ſ. virtus eſt illi vt cathaplaſma ta omnes puſtulas et vulnera purget. harenas tollat. fi ſtulas curet. Item cathaplaſmata tumores om̄es ꝯpeſ cit. ſicca vero adhibita putredīes vulneꝝ ꝓhibet et ab ſtinet. et paſcentia vulnera cōſumit. Deniqꝫ omnia cor pis vulnera maligna extinguit īpoſita. ad ventris quo qꝫ fluxum ꝑhibetur apta ¶ Ex libro de natura rerum Orpinū dicitur qd̓ a medicis craſſula. herba eſt calida et humida. fracturis oſſium cōueniens. De qua certiſſi me ꝓbatum eſt: ꝙ ſi quis eam decē diebꝰ ante ſolſticiū eſtiuale collectam infra tecta domus in aere ſuſpēderit: ip̄a ſine vllo terre vel aque adiuuamēto fere ꝑ totum ar num pullulans germīabit. et in vna ſui ꝑte areſcens ex altera ꝑte reuireſcit CXI ¶ Iſidorus. ¶ De paliuro. Aliurus eſt herba aſperrima et ſpinoſa ¶ Glo ſa ſuꝑ yſaiam. xiiii. Paliurus tanta ſpinaꝝ cir cumdatione denſeſcit: vt ꝓ aſperitate vix tagi poſſit ¶ Plinius li. xiii. Cyrenaica regio. lothō p̄poſū it ſue paliuro. fruticoſior eſt hec: fructuqꝫ magis rubes cuius nucleus nō ſimul māditur. Iocundus ꝑ ſe atqꝫ ſū auior vino quin et vina ſucco ſuo cōmendās. ¶ Ideꝫ ir libro. xxiiii. Paliuri quod eſt genus ſpine. ſeme eiꝰ afa ri zuram vocāt cōtra ſerpentes efficaciſſimuꝫ eſt. Item calculoſis et tuſſi: folia vim aſtrictoriam habēt. Radix Liber Decimus diſcutit panos. collectionis vomicas vrinas trahit po a Decoctum eius in vino aluū ſiſtit. Serpentibus ad neriatur. Radix p̄cipue datur in vino. Bacce. purgtati qmi mulieꝝ ꝓſunt. Celiacis: dyſētericis: colericis. Ra gir pecocta et illita extrahit iufixa corꝑi. vtiliſſima quo qꝫ tumoribus eſt ac luxatis ¶ Byaſcorides. Paliurꝰ ſt que ab alijs acus palearis dicitur. vel cicer domeſti cuum vocatur. Folia eius et radix ſtiptice virtutis ſunt. ita vt ventrem fluētem cōſtringant. In hoc quoqꝫ dya coretice virtuti ꝑticipant. vt in veſica lapides frangāt et ex torace atqꝫ pulmone ſpūtamina flegmatica cū hu nore educant. Dicitur et lauaria. eo ꝙ pleriqꝫ ex ea la nant. Semen illius bibitū tuſſim cōpeſcit. lapides veſ ce fraugit. morſibꝰ venenatis occurrit. Eius elixatura pibita ventrē ſtringit. vrinaꝫ ꝓuocat. venenis acceptis abuiat. folia eius vt cathaplaſma impoſita curant apo ſtemata. ſi ſint recentia. Radicibꝰ quoqꝫ ſicut et foliis eſt virtus ſtiptica. CXII. ¶ Iſidorus. ¶ De panace. Anaces eſt herba fragrātis odoris: tyrſo feru le ſimilis. ex qua ꝓfluit ſuccus qui opopanacis dicitur. croceꝰ et pinguis. odore grauis ⁊ ama riſſimus ¶ Plinius libro. xxv. Panaces ip̄o noīe mor hoꝝ omniū remedia ꝓmittit. huiꝰ eſt numeroſū genꝰ et dijs inuētoribus aſcriptum. vnū quippe cognoīatur aſ clepion qm̄ is filiam panaciam appellauit. huic ſuccus eſt coactꝰ qualem ferule diximꝰ. Radix eſt corticis mul ti et ſalſi. Id quod affertur ē macedonia bucolicon vo cant: armetariis ſponte erūpentem ſuccū excipiētibus. hoc euaneſcit celerrime. ⁊ in alijs generibꝰ improbatur maxime nigꝝ ac molle illud em̄ argumēto eſt adulterā ti trite. alias. cera adulterati. alteꝝ genus heracleon di cunt ⁊ ab hercule inuentū. Alii aūt origanum heracleo ticū ſilueſtre: qm̄ origano ſil̓e: inutile radice. Terciū ge nus chironeon ab inuentore cognoīatur. Foliuꝫ eiꝰ eſt lappatho ſimile. maius tn̄ et hyrſut ꝰ flos aureus ꝑua qꝫ radix. huius flos efficaciſſimꝰ eſt. ⁊ amplius ꝙͣ ſupͣdi cta ꝓdeſt. Quartū genus ab eodem chyrone reꝑtum cē taureo cognoīatuꝫ eſt. ſed ⁊ pharnaceon a pharnace re ge deductum eſt hec habet folia ceteris lōgiora atꝫ ſer rata. Radix odorata in vmbra ſiccatur vinoqꝫ gratiaꝫ licit. panaci radicem cū polenta epęforis imponunt. Idem in libro. xxvi. Panaces oīm geneꝝ ex vino ca ſido vulneribꝰ manātibus illita. ſiccat ea. priuatīqꝫ illa quā chyroneon diximꝰ cū melle trita. aperit tubera. Il linitur ⁊ vlceribus q̄ ſerpunt. deploratis eſt auxilio cuꝫ eris flore. vino temꝑata mōis om̄ibus vl̓ flore vel ſemi ne vel radice. Eadem quoqꝫ cū polenta vetuſtis vulne ribus eſt ꝓficua. ¶ Dyaſcorides. Eſt panax heraclea. vnde opopanax colligitur. hec hꝫ folia expanſa ſuꝑ ter rā. horribilia et aſpera valde ī quīqꝫ ꝑtes diuiſa. virgā longam ſicut ferule: coloris albi. et ſuꝑ eā capit ella ane to ſimilia. cum flore melino. ſemen odoratū et calidū. ra dicem vnā ſolidā. q̄ de ſe multas emittit radices albas odore gͣues. et guſtu amaras. Ip̄a radix lacrimuꝫ emit tit. q̄ colorē croceū on̄dit. Eſt ⁊ panax aſclepii. cꝰ flores et ſemen addito melle vulneribꝰ et puſtulis auxiliātur. hęc quoqꝫ venenatis morſibꝰ obuiat. ¶ Q III. ¶ De papiro et paritaria et paratella Iſidorus. Apirum dicitur: eo ꝙ ignis et ceris aptum ſit Pyron em̄ greci ignē dicunt. Idē et bibula. eo ꝙ humorē bibat. Ex eo carta conficitur ¶ Pli nius libro. xiii. Papirū in paluſtribus egipti naſcitur. aūt quieſcētibꝰ nili: aquis vbi euagate reſtagnēt. Duo cubita nō excedente altitudīe gurgitum: brachiali radi cis oblique craſſitudīe: triāgulis lateribꝰ decem nō am plius cubitoꝝ longitudīe. in gracilitatē faſtigiatū thyr ſi modo cacumen includēs ſemine nullo: aut vſu eiꝰ alio ꝙͣ floris ad deos coronādos. Radicibꝰ incole pro ligno vtūtur. nec ignis tm̄ gratia. ſed ad alia quoqꝫ vtenſilia vaſoꝝ. Ex ip̄o qͦqꝫ papiro nauigia texūt. Et e libro vela tegeteſqꝫ. nec nō et veſtes atqꝫ ſtragula ⁊ funes. Man dunt et crudū decoctumqꝫ. ſuccū tm̄ deuorantes. Naſ citur et in ſyria circa quē lacum et odoratꝰ naſcitur cala mus. nec alios ad vſus ꝙͣ funibꝰ. Rex antigonus vſus eſt in rebꝰ naualibus. Nuper et in eufrate naſcēs circa babilonem papiꝝ intellectū eſt eūdem vſuꝫ habere quē carte. et tn̄ adhuc malūt parthi veſtibꝰ literas intexere Idem in libro. xxiiii. Papiro p̄cipue ſūt vtilitates cū maruerit ad laxandas ſiccādaſqꝫ fiſtulas: et intumeſcē do ad introitum medicamentoꝝ adaꝑiendas. Carta q̄ fit ex ea. cremata eſt inter cauſtica. Cinis eius ex vino potus facit ſomnū. ip̄aqꝫ ex aqua impoſita ſanat calluꝫ ¶ Auicenna. Papirus eſt frigidus et ſiccus ꝯfert flux ui ſanguinis. ⁊ ꝓhibet eum ip̄ius cinis. Sputūqꝫ ſang uinis retinet. et oris corroſioni cōfert. puluerizatur ſu per vulnera recentia. et cōſolidat ea. Infunditur aūt in aceto quādoqꝫ et exiccatur. ⁊ ītromittitur fiſtulis: ⁊ om nibus vlceribꝰ ambulatiuis atqꝫ vulneribꝰ. valꝫ etiam cōtra emorroidas ¶ Platearius. Paritaria eſt herba que alio noīe vitreola dicitur. qm̄ hac optīe vaſa vitrea mūdantur. Calida eſt ac ſicca ī quarto gradu. exiccata nullius efficacie. viridis aūt multe. virtutem hꝫ diſſolu tiuam. dyaforeticam et extenuatiuaꝫ. Contra frigidita tem ſtomachi et inteſtinoꝝ ac dolorem eoꝝ ex frigidita te vel ventoſitate: calefacta in teſta munda. ſupponitur aliquātulum trita ⁊ in furfure decocta: in vino albo ali quātulum acido. Cōtra ſtringiriā et dyſſuriam īlaqͣ ſal ſa ⁊ oleo decoquitur: ac pectini cathaplaſmatur ¶ Aui cenna. Herba vitri .i. paritaria: eſt illa qua vitruꝫ ablui tur. In ip̄a eſt ſtipticitas cū huīditate faciens adherere lenificatiua eſt et mūdificatiua. Sedatiua eſt apoſtema tum. Cum ceroto ſuꝑ pōdagraꝫ poītur. Remouꝫ emor rordeſ. Folia eius in potudātur ad eriſipilam ⁊ aduſtō nem ignis. p̄cipueqꝫ ad apoſtemata flegmatica. Succꝰ eius ſorbetur ad antiquā tuſſim. Idem cum oleo roſato confert dolori auris. Eius ſuccꝰ cum ceruſa de plumbo poītur ſuꝑ eriſipilam et formicā ¶ Actor Paritariā nō nulli dixerunt eſſe lappaciū qd̓ et patella dicitur. ſed lap paciū et paritaria ꝓ duabꝰ a plateario ponūtur ¶ Ma cer Herba ſolet lappaci vulgo ꝑatella vocari Illiꝰ ſpēs dicūtur quatuor eſſe. par tn̄ eſt ferme vis om̄ibus in me dicina. Omnibꝰ eſt illi feruens auſteraqꝫ virtꝰ. vn̄ qui dem ſtomachū ꝯfortat ſūpta ſoletqꝫ. In ſtomacho clau ſum ꝑ ructus pellere ventum. pruritꝰ mordax ſcabieſqꝫ cutis laceratrix. Illius tepido cedunt apozimate fota. In vino cocte radices et bene trite. Appoſiti ſcrofas compeſcūt parotidaſqꝫ. Eius ſepe tepens ſi coctio gar garizetur. Uuas ſedabis tumidas dētiſqꝫ dolorē Hec dyſētericos potu iuuat et celiacos. pellitur ac tepida do lor auris ſi foueatur. Decoctas valido radices eiꝰ cum aceto. Et tritas ſpleni ſuꝑaddita ſepe tumēti. Quāuis nō modicum repͥmet ſiccādo tumorem. Cū vino vel aqͣ radicum coctō facta. Menſtrua reſtringit potu lapideſ qꝫ depellit. Hec eadem iuuat yctericos collo ſuſpenſa. Illius radix ſcrofas naſci ꝓhibebit. ¶ CXIIII. Iſidorus ¶ De penthaphilō Enthaphilon a numero folioꝝ eſt dicta: vnde ⁊ a latinis quinqꝫ folium eſt vocata. Herba vi delicet adeo mūda vt olim purificationi ⁊ tem plis adhiberi a gentilibus eſſet ſolita. ¶ Plinius libro xxv. Quinqꝫ folium nulli eſt ignotum: cū etiā fraga gig neudo cōmedetur. hanc greci vocant camezeleon ſiue penthapeton: ſiue penthaphilon. rubeam habet radiceꝫ cū effoditur. Hec marceſcens nigreſcit et anguloſa fit Nomen a numero folioꝝ habet. Et ip̄a herba incipit ⁊ deſinit cum vite. aduerſus ſerpentes bibitur ⁊ eiꝰ radix Liber Decimus que ſpargauion vocatur ex albo vino. ¶ Idē libro. xxvi Quinqꝫ folii ſuccus iocineris et pulmonis vitiis: ſang uinemqꝫ reiiciētibus. et cuicūqꝫ ſanguīs vitio occurrit Quinqꝫ foliū medetur pectoris vitiis vel ei qd̓ grauiſſi mū eſt tuſſis ¶ Dyaſcorides. Pēthaphilon dicitur aut penthapetas aut pentadactilū. aut p̄ſeudos elinum. ha ſtas ſemine plenas. et tenues hꝫ longas duobꝰ palmis in quibus ſemen eſt. folia in quīqꝫ ꝑtibus diuiſa ſingl̓a in ſingulis haſtibus folia. Naſcitur in locis humidis et inuiis. Radix eſt ei oblōga et rufa. plꝰ elleboro groſ ſo. Cuius elixatura vſqꝫ ad terciā decocta dolorem den tium mitigat. Ore retenta et quaſi gargariſmo adhibi ta. putredīes tollit aſperedineꝫ artheriaꝝ diſſoluit ven trem ſtringit. Neceſſario etiā adhibetur dyſentericis. artheticis quoqꝫ preſtat effectū. et ſchęaticis. Elixatu ra cum aceto cathaplaſmate impoſita herpetas curat. ſcrofas ſpargit. Duricias et tumores ſoluit. ignē ſacꝝ extinguit. apoſtemata ⁊ panaricias impoſita ad ſanita tem ꝑducit. cōdilomata ſoluit. ſcabiem tollit. Succꝰ ra dicis eius mollis acceptus cās epatis ⁊ pulmonis con ponit. potōnibus venenatis occurrit. Eiꝰ folia cū ydro melle vel vino bibita. addito pipere quartanariis eſt re medium ſi tm̄ biberint quatuor folia. tercianariis vero tria. ephimeris vnum. Epilenticis aūt. xxiii. diebus ac cepta p̄ſtant effectū. Succus folioꝝ yctericis maximū eſt p̄ſidium. Schyaticis tribus acceptis ſanitatem pre ſtant vulneribꝰ et fiſtulis. Item cathaplaſmata ꝓfluen tem abſtinet ſanguinē. Radix abundanter calida eſt ac nimis acris. ⁊ ideo ad ventris fluxū et dolorem dentiuꝫ eſt vtiliſſima ¶ Auicēna. Penthaphilon eſt fortis exic cationis. ſine acuitate et aduſtione et mordicatione. Ex eo fit emplaſtrū ad fluxum et ſedat ip̄m. iterūqꝫ ad ſcro phulas. et panaricias et duricies flegmaticas. Radi cis eius decoctio valet ad linguā doloroſam et ad vlce ra ambulatiua. et quod de illo coctum eſt cum aceto ad formicam. Cōfert in eriſipila et ſcabie. Cum eius deco ctione fit gargariſmus ad aſꝑitatem gutturis. et ſuccꝰ radicis eius valet ad dolorē pulmonis et eꝑatis ⁊ ycte riciam. Radix eius confert ſolutioni et vlceribꝰ. et ſil̓ir decoctio radicum eiꝰ. folia eius cū vino cōferunt quar tanarie ⁊ quotidiane. Succus radicis eiꝰ. medicina ꝑni cioſa eſt ¶ AXV. De peonia Iſidorus. Eonia dicitur a peone medico a quo inuenta ꝑꝰ hibetur. hāc quidam glyciſidē vocant. eo ꝙ dul cis ſaporis ſit. vel pente robinaꝫ a numero gͣno rū. vel vt alij dactilos a ſimilitudīe digitoꝝ. Naſcitur aūt in inſulis. ¶ Plinius libro. xxv. Uetutiſſima inuen ta peonia eſt. nomeqꝫ autoris retinet quā quidam peto robon appellāt. Alii glyciſiden. Naſcitur ī opacis mō tibus caule inter folia digitoꝝ quatuor ferēte cacumīe veluti grecas nuces quatuor aut quīqꝫ. Ineſt his ſemē copioſum rubrū nigrūqꝫ. Medetur aūt hec faunoꝝ in quiete ludibriis ¶ Dyaſcorides. Peoniā gideon dacti licum vocat: et radicem eius peoniā. Haſtas hꝫ cuꝫ ra mulis longas duabꝰ palmis. Maſculꝰ habet folia nu ci regali ſil̓ia. Femīa vero folia diuiſa. et in ſūmo emit tit ex ſe virgas quaſi cucurbitaꝝ cariolas. folliculos hꝫ velut amigdala in quibꝰ eſt ſemen diuiſum et minutuꝫ ac ruffum malogranato ſil̓e. ſed in medio ſunt quīqꝫ vl̓ ſex grana nigra et ſubpurpurea. radix maſculi groſſitu dinem hꝫ digiti duobꝰ palmis longa. et guſtu ſtiptica. femina vero radicē habet ſicut balanus: ī ſex vel ī octo ꝑtes diuiſam affodillo ſimileꝫ Datur hec ml̓ieribus vt facile purgari poſſint. in modum amigdale cum vino bi bita dolorem interaneoꝝ compeſcit. yctericis ac nefre ticis et veſice doloribꝰ in vino elixa et bibita maxīe ſub uenit. ventrē abſtinet. ſtomachoqꝫ comeſta ſanitatē pre bet. Stomaticis dolorem tollit. et ab infantibꝰ comeſta initium calculoꝝ excludit. Nigrū ſemen acceptum. lon gius arcet p̄ſſuram ſomnioꝝ et effocationes. radix mē ſtrua ml̓tm mouet. Cuꝫ amigdala vero in mulſa potata ep̄ar purgat. renes cōſtipat. Et quia ſtiptica eſt cōſtrin git ventris reuma. cū vino auſtero cocta et potata. In tegra vero herba fortit̉ deſiccatiua eſt. Ita vt radix eiꝰ appenſa. pueros epylenticos ſanet. Eſt enim virtus lep tomeris huius herbe. deficcatiua et calida non manife QXVI. ¶ Iterum de eadem. ¶ Auicenna. Eonia eſt calida ⁊ ſicca vehemēter. In ip̄a ſunt exiccatio et ſtipticitas cum reſolutione et aper tione. ac ſubtiliatione et inciſione et abſterſione et qn̄ maſticatur apparet poſt eam acuitas ad ſtipticita tem declinās. abſtergit veſtigia nigra in cute. cōfert po dagre. Confert epylenſie ita ꝙ etiaꝫ ſuſpenſa. Et vt in quit iudeus quidā ſuffumigatō facta cum eius ſemine cōfert demoniacis et epilenticis et ſanat eos. Ego autē dico ꝙ hec eſt forſitan ſpecies peonie romane: Nam il la que ex india fertur ad nos. nō habet effectū in hoc ca pitulo. Et bibūtur de ſemine illius. xv. grana cum vino aut mellicrate ⁊ cōferunt incubo valde. Naturā retinꝫ decocta cum ſyrupis ponticis ꝓhibetqꝫ materias effu ſas ad ſtomachum et mordicatōnem ip̄ius. radix eiꝰ cō fert yctericie. et aperit opilatōem epatis: potus eiꝰ vri nam ꝓuocat. Et eius decoctio cū vino ventrem ſtrīgit et ꝓuocat. De radice ip̄ius quātitas auellane cōfert do lori renum ac veſice. Grana eius cū vino cōferunt p̄fo cationi matricis. et abſcindūt fluxum ſanguinis ¶ Con ſtantinꝰ vbi ſupͣ. Peonia eſt ī tercio gradu calida ⁊ ſic ca. Quiddā habꝫ pōticitatis: et quiddā dulcedīs. Qua maſticata ſentitur in ore amaritudo modica cum aliquā to acumine. vnde ꝓuocat mēſtrua cū melle bibita. Epa tis et ſplenis opilationem cū acumine aperit ventreꝫ cō ſtipat cum ſua pōticitate. Ideoqꝫ cū vino bibita diarri am in inteſtinis curat. epęlenticos quoqꝫ iuuat. ¶ Pla tearius. Peonia calida et ficca in ſecūdo gradu hec cō tra epylen. habꝫ virtutē occultam collo patientis ſuſpē ſa. vt teſtatur galienꝰ de quodā puero: cuius collo dum ſuſpenſa erat nō patiebatur. ea vero ſublata: morbo af fligebatur. Sed quidā dicunt hoc nō de qualibet verū eſſe. ſed de quadā ſpecie tm̄. ad idem valꝫ puluis eiꝰ da tus in ſucco pigani. Contra paliſim datur ſuccus eius cum vino decoctionis caſtorei. Cōtra ſtringuiriā ⁊ dyſ ſuriam datur vinū decoctionis eius pulueris ¶ Ex her bario. Peonia in ſūmitate habꝫ maligranati magnitu dinem. que noctu lucet quaſi lucerna. et habet granum cocti ſil̓eꝫ. Noctu a paſtoribꝰ inueītur. res eſt ſaluberri AXVII. ma. ¶ De peucedano ¶ Plinius libro xxv Eucedanum inter pͥmas celebratur. laudatiſſi mū in archadia: mox in ſamotracia. Caulis et eſt tenuis et longꝰ: feniculo ſil̓is. Iuxta terran folioſꝰ. radix nigra: craſſa: odore graui: ſuccoſa. In mō tibus opacis gignitur. Et exitu autumni colligitur. pla cent radices eius tenerrime. et altiſſime. hec ꝯciduntur in quate rnos digitos oſſeis cultellis. peucedanū ex oleo et roſaceo et aceto tepidum hoc ꝓdeſt et doloribus: qui plerūqꝫ ex dimidia ꝑte capitis ſentiuntur et vertigini vulneribus capitis medetur fracta extrahens oſſa et in alia quidem corꝑis ꝑte: ſed maxīe capite. Succꝰ peuce dani cum meconio et roſaceo. facit ad caligines oculoꝝ ¶ Dꝫaſcorides. Peucedanum habet in medio virga maratro ſil̓em: et folia ꝑplura ſpiſſa circa radicem. Cui flos eſt melinus nigra radix: groſſa cum odore graui: la crimuꝫ hn̄s plurimū. Naſcitur in locis vmbroſis ⁊ mō tuoſis. Cum recens fuerit radix: ꝑtuſa cultello lacrimū quod emiſerit: colligitur et in vmbra ne ſolis ardore pe reat ficcatur. Que radix cum ex ſe lacrimum emiſerit. Liber Decimus cemauet inutilis. Colligētibus aūt vi odoris ſui ſchoto cim et dolorem capitis cōmouebit. ſi non oleum roſeum ceonti naribus qͣꝫ traiectuꝫ fuerit. Sil̓iter et de virgis cius colligi poteſt: ſicut de mandragora ſuccꝰ. Sꝫ lacri mua radicis virtute maior exiſtit qͥa ſuccꝰ virgaꝝ citiuſ pirtutem ꝑdit. Et aliquādo lacrimꝰ ī radice: thuri maſ cule ſimilis inuenitur. qͥ p̄dictis eſt melior: qͣlis in ſardi uiq. Ex in ſamotracia naſcitur obrufus: et guſtu caliduſ hic oleo roſaceo et accto mixtꝰ: fomētoqꝫ capitis adhibi tua: litargicis ac neferticis medetur. Stomaticis ⁊ ep̄y leuticis plurimū ꝓdeſt. doloreꝫ capitis mitigat. ſchya ticis et cōtractis et paraliticis maximū p̄ſidiuꝫ eſt Om ncaueruoꝝ cauſas cū aceto et oleo ꝑunctꝰ cōponit. ori applicatꝰ effocatōes ſtericas ſoluit. Sōnū dormiētibꝰ phibet plurimuꝫ. Fumigatōne ſua domibꝰ ſerpentes ex cudit. oleo roſeo mixtus dolores auriū tollit. Iniectus coramini dentis: dolorem nō admittit. Tuſſientibꝰ opi tulatur. quo ſorbili additus et acceptꝰ: dyſpnoicis ⁊ tor tionibus et inflationibus medicatur. ventrem leniter mollit. ſplenem attenuat. doloreꝫ ſtomachi cōpeſcit. ve ſice quoqꝫ dolorem ac renū bibitꝰ ꝓhibꝫ. matrici ſaluta ris eſt. radix eius elixata. facit omnia ſupraſcripta. fom̄ to adhibita curat vulnera. Radix ficca et impoſita: id facit: oſſaqꝫ fracta excludit. et vulneribꝰ antiqͥs cicatri ces deducit. vtiliter miſcetur cerotiſ malagmatibꝰ qͦqꝫ termāticis. Radix eligenda eſt odore ſuauis ⁊ fortis. n̄ vetus hec recentia vulnera a ſanie purgat incenſaqꝫ vi peras et ſerpentes fugat. ¶ Platearius. Peucedanū eſt herba calida et ficca alio noīe feniculus porcinus ap pellata. Huius radix in medicina poni debet. quia prin cipaliter ſcd̓m radicē: ſecūdario ſcd̓m herbā effectu hꝫ Radix collecta ꝑ annū: vel etiaꝫ per duos ſeruatur. ſed melius eſt vt annis ſingulis renouetur. hꝫ aūt virtuteꝫ diureticam. Cōtra ſtrāguiriam et diſ. ⁊ opilatōem ſple nis et epatis datur vinū vel aqua decoctōnis eius. he ba etiā ip̄a decocta in vino vel oleo et pectini cathaplaſ mata cōtra ſtranguiriā et diſſuriam ꝓficit et ſpleneꝫ re mollit. fomentū de coctionis eius menſtrua ꝓuocat QXVIII. ¶ De piretro ¶ Iſidorus Iretron grece dicta eſt: eo ꝙ radicem habeat ī cendioſam et coacerbantem. ¶ Dyaſcorides. Piretrū eſt herba folis maratro ſil̓is. ⁊ etiam virga in qua capitellū eſt ſimile aneto. et obrotundum. Radix groſſitudinē habet vnius digiti: guſtu vehemē ter excalefaciens: et ſaliuā ꝓuocans. hec cauſticā habet virtutem et cū oleo trito et ſuꝑuncta tipicaꝝ febriuꝫ ri gorem tollit. et mēbroꝝ ſtuporeꝫ in quocūqꝫ loco ſit. pa raliticos etiā iuuat. ⁊ maſticata capitis exuberās fleg ma deponit. Cum aceto quoqꝫ cocta et gargariſmo ad hibita ſil̓iter facit. ⁊ doloreꝫ dentiū compeſcit. Cū oleo roſeo ſudoreꝫ vncta ꝓuocat. ab aeris rigore tuta corꝑa ſeruat ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Piretrū eſt in quarto gͣ du calidum et ſiccū. linguā vrit et flegma nimium attra hit. Ideoqꝫ dentibꝰ valet de frigiditate et humiditate dolētibus Alexāder et ſtephanꝰ illud tritum ⁊ cū melle potatū. epilenticis valere teſtātur. Collo ſuſpenſuꝫ aut naribus applicatū. ſubueīt inf̓antibus epilenticis. Cuꝫ oleo mixtum et dorſo femineo inūctum ante rigoris ac ceſſionem venire ꝓhibet eam. valet etiā ꝑaliticis ac ne uoꝝ molliciei de frigiditate et humiditate totiꝰ corꝑis. Geniqꝫ in corꝑe toto ex eodeꝫ ꝑuncto. ꝓuocatur ſudor ¶ Auicēna. Piretrū eſt planta: cuius maxīe radix ad hiniſtratur in medicina. meliꝰ eſt illud qd̓ acutuꝫ eſt ac mordicatiuū lingue. et eiꝰ magnitudo eſt digiti quanti tate. In tercio gradu calidū eſt et ſiccū. et flegmā extra hit maſticatum aduſtiua eſt eius virtꝰ. ⁊ ſudorem ꝓuo tat. cum ex eo mixtū cum oleo abſtergēdo inūgitur cor pus. fricatio ex eo facta et decoctione ip̄ius et oleo eiuſ confert ant ique mollificatōni neruoꝝ. et ſtupori eoꝝ. ve hementer aperit opilatōnes colatorii. et cōſtrictionē na rium. et eius decoctio cōfert dolori et ꝓprie frigido dc̄ tium. dentes quoqꝫ motos cōfirmat: ſi cum aceto deco quatur: et in ore teneatur. Cōfert etiaꝫ rigori febris fa cta ex eo cū oleo fricatō corꝑis ¶ Platearius. Piretꝝ eſt ſatis cōmunis herba in tercio calida et ficca. Radix eius in medicinis ponitur. que in hyeme colligitur: ac ꝑ annos quīqꝫ ſeruatur. piretrū debet eligi cōtinuum et nō ꝑforatum ſaporem hn̄s acutum. ⁊ cum frāgitur non puluerizatur acumē eius nō ſtatim ꝑcipitur. ſed debet aliquātulum maſticari et in ore teneri. Quod cōtingit ꝓpter eius leuitatē vel ſubſtātie ſoliditatem. virtutem habet diſſoluēdi: cōſumendi: et attrahēdi. Bargariſma factū ex vino dulci decoctionis eiꝰ: cerebrū a ſuꝑfluita te flegmatica mūdificat. ⁊ humores vue cōſumit. Int̓ dentes maſticatum dolorē tollit dentiū: et ſtomachi reu matiſmū. Maſticatū quoqꝫ: lingue ꝑaliſim ſoluit. Con tritum in vino et oſeo decoctū et ad loca ꝑalitica et po dagrica cathaplaſmatū valde ꝓficit ¶ CIX. ¶ Iſidorus. ¶ De plantagine Latago dicitur a romanis. eo ꝙ eius planta ci to terre adhereat. Ipſa eſt arnogloſſos .i. agni lingua: de qua ſcꝫ iam dictū eſt ſup̄ ¶ Plinius li. xxv. Herbā vulgarem plātaginem tāꝙͣ inuentor cele brauit medicus themiſon. volumine de illo edito. Duc ſunt eius genera. Minor eſt anguſtioribꝰ foliis ⁊ nigr̄i oribus pecoꝝ lingue ſimillimꝰ ¶ Caule anguloſo: ī terrā inclinato: naſcens in pratis. Altera vero maior ē foliis Lateꝝ nō incluſa. Que qꝛ ſeptena ſunt a quibuſdaꝫ ep tapleuron appellata eſt. Huius etiā caulis cubitaliſ eſt et napi ſil̓is. Naſcitur ī humidis ml̓toqꝫ efficacior vis mira in ſiccādo denſandoqꝫ corꝑe. vicem obtinēs caute rii. Nulla res eque fluitōnes ſiſtit quas greci reumatiſ mos vocāt. Inſtillatur quoqꝫ ſuccꝰ plātaginis oculoꝝ lippitudini ¶ Idem in libro. xxvi. Plātago ominū gene rum. medetur vlceribꝰ. peculiariter feīaꝝ ſenū et infan tiū. Igne mollita mollior exiſtit: ⁊ cū ceroto craſſa vlce rū labra purgat nomaſqꝫ ſiſtit. Tritā ſuis foliis oportꝫ integere. ſuppuratōnes collectōnes ac ſinꝰ vlceꝝ ¶ Ex ſynonimis. Arnogloſſa: plantago maior: lingua arietiſ idem eſt. ¶ Auicenna. Lingua arietis habet ſex coſtas et eſt duorum generum ſcilicet parua et magna. folia magne maiora ſunt ꝙͣ parue. et eius ſubſtatina compo ſita ē ex aqueitate ac terreſtreitate: aqueitate infrigidat et terreſtreitatē cōſtringit. Maior eſt magis iuuatiua: et fructꝰ quideꝫ ⁊ radix natura foliis ſunt ꝓpinqua. ſūt tamē magis ſicci. et minus frigidi. frigus eius eſt minꝰ ſtupefactione ip̄ius ⁊ infra mordicationem eiꝰ eſt ſicci tas ipſius. Ideoqꝫ vtilis eſt ad vlcera. ⁊ eſt ſubtilis ꝓ prie cum ſiccatur. Dixit. g. ꝙ eſt frigida ⁊ ficca in tercō gͣdu. Eius folia ſunt cōſtrictiua. reꝑcuſſiua cū aquēīta te frigida: et ideo curſum ſanguīs vincentia. Siccitas eius eſt mordificatiua. Ideoqꝫ iuuatiua eſt ad ꝯſolidā da vlcera antiqua ⁊ recentia. nec eſt aliquid melius illa. In ip̄a eſt abſterſio ꝓpter aꝑtionem q̄ eſt in ea. et radix ſuſpēditur ſuꝑ collum hn̄tis ſcrofulas. Bona eſt etiam apoſtematibꝰ calidis. aduſtioni ignis vlceribus quoqꝫ fraudulentis ⁊ igni perſico: ac formice: ⁊ eriſipile. ⁊ am bulatiuis ac vulneribꝰ ꝓfundis. Et ſublimis eſt vniuer ſaliter in his capitulis. Cum thimolea et ceruſa poītur ſuꝑ eriſipilam. ex eo quoqꝫ fit emplaſtrū ad elefantiam auris etiā dolori ex caliditate cōfert ⁊ radix eius maſti cata. vel eius decoctō ore ea colluto dentiuꝫ dolori pro deſt. Confert etiam obtalmie cum ſucco ſuo. et ſemē eiꝰ ſputo ſanguineo. Item radix ac ſemen ac folia eius ſunt bona in opilatione eꝑatis. ac renum cura. valet etiam ydropiſi: et potus ſeminis eius cōfert vlceribꝰ inteſtīo rum: et aquoſe ſolutioni. Cliſteriſatio cum eius ſucco Liber Decimus retinet emorroidaꝝ fluxū. et bibūtur eius folia cū vino ad dolorem veſice ac renum. Dicitur etiā radix eius bi bita cōferre febri terciane. atqꝫ quartane. ſuꝑ morſum quoqꝫ canis rabioſi ponitur cum ſale. ¶. CXX. ¶ De policaria et poligano. ¶ Platearius Olicaria eſt calida in tercio ſicca ī ſecūdo. Hu ius maneries eſt triplex. maior: minor: ⁊ media ſtipitibus in medicinis ponūtur. virtutē habet cōſumē que magis cōpetit vſui medicīe. Eius folia cū di: et diſſoluendi. vinū decoctōnis eius valet aſmaticia et cōtra frigidum hūorem exiſtentem in ſpiritualibꝰ. aqͣ decoctionis eius. fomentū ex ea valet ad mūdificatōeꝫ matricis. puluis eiuſdem ſubtilis ſuppoſitꝰ valet cōtra tenaſmon ex frigida cauſa. faſciculi ex foliis eius in vi no decocti et dolenti loco ſuꝑpoſiti. dolorem ex vēto ſit a te tollunt. In teſta ſine liquore calefacti et capiti ſuppo ſiti. valet cōtra frigidum reuma. ¶ Cōſtantinus vbi ſu pra. Policaria eſt calida in tercio: ficca in ſecūdo. Et eſt apitiua: ſtomachi ꝯfortatiua: appetitꝰ excitatiua. pulue riſata et cū oxyzuccara data. coleram nigrā purgat: et flegma. Duriciem et apoſtemata matricis calida diſſol uit mulieribus in eius apozima ſedentibꝰ. Interiores qͦ qꝫ curat emorroides. Eius oleum calefacit et mundifi cat. ora venarum aperit: vrinam et menſtrua prouocat. ¶ Iſidorus. Poligonos eſt quā latini herbā ſanguina riam vocant. eo ꝙ in naribꝰ miſſa ſanguineꝫ moueat. ¶ Platearius. Poliganoꝝ genera ſunt quatuor. pͥmū ſamfur. que ſanguinaria dicitur: fruticoſa ſerpēs terra et ſtiptica. hec fluxum ventris: ſiue ſanguinis reſtringit Scdm minorem hꝫ gratiā. foliis aſꝑior ⁊ nigra genicu lis denſior. huius ſemen vrinā mouet. veſice dolorē tol lit. Terciū orion dicitur qd̓ in mōtibus naſcitur: harun dine tenera: ſimili oīno caule. multis geniculis. hec ſchi aticis cōmoda eſt. Quartū Helyacum .i. ſilueſtre. pone arborem fruticem ⁊ hn̄s fruticoſa et lignoſa ſtirpe cedri rubicunda. Cocta in vino vitia gingiuaꝝ: et oris vlce ra medetur. ¶ Plinius libro. xxvii. Poligonium gre ci vocāt herbam: quā nos dicimꝰ ſanguinariaꝫ. a terra nō attollitur: foliis ruthe. ſil̓is gramini. Succꝰ eius na ribus infuſus: ſanguinē ſupprimit. et potus cum vino: cuiuſcūqꝫ ꝑtis ꝓfluuium: et cruētas excreationes inhi bet ac ſiſtit ¶ Dyaſcorides. Poligonos maſculus her ba eſt. hn̄s virgas teneras molles. ac multas nodoſas et ſuꝑ terrā expanſas ſicut agreſtis. vn̄ et policarpos di cta eſt. flos illi eſt albus: aut fenicinus. virtutem habet ſtipticam et frigidaꝫ. vnde ſuccꝰ eius bibitꝰ medicatur emoptoicis. et abſtinet reumatiſmū ventris: medetur qͦ qꝫ colericis et ſtringiriis. vrinam ꝓuocat. morſibꝰ vene natis cum vino bibitꝰ occurrit. febribꝰ pyodicis maxīe ꝓdeſt ante horā acceſſionis. Suppoſitꝰ quoqꝫ fluxū mu lieris cōſtringit. auriū dolores compeſcit. Coctum cuꝫ vino ac melle curat vulnera nature. folia eiꝰ cathaplaſ mata eſtuatōnes ſtomachi tollūt ſanguinē reiciētibus ſubueīunt. herpetas curāt: ignem ſacrū extinguunt. tu mores ac duricias tollūt. ſanguinē reiiciētibus vulneri bus maxīe. ꝑſunt poligonos vero femina frutex eſt vir gam hn̄s mollem et carnoſam et ſpiſſam. Et eſt ramoſa pinguis atqꝫ nodoſa. in quibus nodis ſunt folia piri ſi milia. Radix ei eſt inutilis et naſcitur in locis humidiſ virtus eſt ei ſtiptica. et facere pōt oīa ſupraſcripta. licꝫ minorem habeat virtutem ¶ .CXXI. ¶ De polio. ¶ Iſidorus. Olios a grecis dicitur. a latīs omīmorbia. eo ꝙ multis morbis ſubueīat. Naſcitur in monti bꝰ ⁊ duris locis. de vna radice ml̓tas et tenues fibras mittit: ſeminis plenas. In ſūmitate habꝫ corim bos caneſcentes odoris grauis et ſubdulcis. Succꝰ eiꝰ aqua coctꝰ a ſerpentibꝰ ꝑcuſſos ſanat. Sparſa ī domū vel incenſa om̄es ſerpētes fugat. ¶ Plate arius. Polii diuerſa ſunt genera. ſed montanū p̄cipuum. Cuꝫ flores ꝓducit debet colligi. virtutem hꝫ diſſoluēdi et cōſumen di. et diureticam ex ſubtilitate ſubſtātie. vinuꝫ decoctio nis eius valet cōtra frigiditatē pectoris. cōtra frigidi tatem ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ. et dolorem ex ventoſitate. contra opilationem ſplenis et epatis. ¶ Dyaſcorides. Polion vnū eſt maius. alteꝝ minus. id eſt. montuoſum quod nobis venit in vſum. Et eſt frutex alba ⁊ tenera. hn̄s folia vnius cubiti longa et ſuꝑ virgam capitella: ſe mine plena. a quo ꝓcedit quaſi lanicies alba. ⁊ velut ca pilli longi habēs odorem cū ſuauitate grauē. eius elixa tura morſibus occurrit venenatis. magnūqꝫ p̄ſidiuꝫ eſt ydropicis. Aceto mixto. ſpleni adhibetur vtiliter. Sed dolorem capitis cōmouet: et cachoſtomachū eſt. ventrē mollit: menſtruis imꝑat: reſqꝫ venenarias extīguit. vri nam mouet. ſtratoqꝫ compoſitū: ſerpētes longius arcꝫ. Cathaplaſmatū vulneribus cōfert reumaticis. pacoll ſim facit. et arcuato morbo ſuccurrit ¶ Auicēna. Poli um eſt ſpecies de ſchea in qua eſt caliditas et acuitas. pauca. Quod ex eo eſt minꝰ eſt acutius. et amariꝰ. ⁊ ſūt in eo tyrſi ⁊ flores. Eiuſqꝫ caput eſt vt ſpera. in quo ſūt quaſi pili albi grauis odoris cuꝫ aromaticitate aliqua. Maius autē eſt debilius quod nec amaꝝ eſt: et acuitaſ quedā in ip̄o eſt. Montanu minus eſt. ⁊ minus quidem eſt calidū in tercio. ſiccū in ſecundo. Maiꝰ autem eſt ca lidū et ſiccū in ſecūdo Eſt aūt aperitm̄. ſubtiliatm̄. et ī pie minus eſt ad opilatōnes intrinſecas apiendū. Qd̓ ex eo viride plagas recentes ꝯſolidat: et ꝓprie maius qd̓ autem ex eo ſiccū eſt. vlcera fraudulenta: p̄cipue mi nus. Cum aceto epythimatū: cōuenit ſplenis apoſtema tibꝰ et duriciei eius. facit autē capitis ſoda. nocetqꝫ ſto macho ſed cōfert yctericie nigre: ꝓprieqꝫ maioris deco ctio. Confert etiā eadem ydropiſi. Idem ꝓuocat vrinā et menſtrua. ſoluit ventrē et ꝯfert aſcaridibꝰ: et antiqͥs febribꝰ. ac ſcorpionis punctionibus. decoctio maioris: morſui vermiū venenoſoꝝ oīm ꝓficua: et ex ea ſuffumi gatur ac ſternitur: et fugat minora venenoſa ¶ Conſtan tinꝰ vbi ſupͣ. Polium eſt calidum in ſecūdo. ſiccū in ter cio. humores groſſos attenuat. valet ydropicis patiēti bus ꝓpter opilationem eꝑatis ac fellis et ſplenis. vrinā et menſtrua ꝓuocat ventrem ſoluit. Cuꝫ aceto bibitum valet cōtra duriciem ſplenis ⁊ eius apozima ꝓpinatum lum bricos cucurbitinos et aſcarides excludit. Capitis tn̄ dolorem generat: et ſtomacho nocet Si domus ex eo ſuffumigetur: reptilia inde fugātur. ¶ CXXII. ¶ De polipodio. ¶ Iſidorus. Olipodion eſt herba cuius radix hirta eſt ⁊ cri uita: vt polipus. vnde et dicta eſt. Naſcitur aut in teneris petraꝝ terris. ſiue quercinis vicinis ¶ Dyaſcorides. Polipodion naſcitur in parietibꝰ hū mectis: et in ripis: et cōtra radices arboꝝ vetuſtaꝝ: eti am in quercubus. habet in lōgitudine cubitos duos. et eſt p̄teridi ſil̓e: aſpeꝝ et diuiſum: ſed nō ita ſpiſſuꝫ. Ra dices illi ſūt aſpere: ſibiqꝫ illigate. ſicut polipi: groſſitu dinem hn̄tes digiti. Raſa vero deintꝰ apparet viridis et ſubalbida. guſtuqꝫ dulcis et ſtricta. virtus eſt illi ca tartica. dataqꝫ cum mulſo coleraꝫ deponit ac flegma al tritionibꝰ eſt vtilis. Et cathaplaſmata condilomata ſol uit ani ¶ Plateariꝰ. Polipodium calidum eſt in tercō gͣdū et ſiccum in ſecūdo. Radix eius aliquātulum viri dis virtutem hꝫ diſſoluendi. attrahendi ⁊ purgadt nleg ma: et melācoliam prīcipaliter. Semꝑ autē in decoctōe polipodii debet poni aliqd̓ excluſiuum ventoſitatis: vt anyſum vel ſemen feniculi: vel cyminuꝫ. qꝛ ſoluit humo res in ml̓ta ventoſitate. valet contra quotidiana ⁊ etpa cam paſſioneꝫ: alopiciā et dolorem artheticū: et conſet uationem ſanitatis ¶ Auicēna. Polipodium eſt lignū cinericium nodoſum: declinās ad nigredinem ⁊ rubedi nem parūꝑ minutos hn̄s ramos. ſicut vermis plurioꝝ Liber Decimus pedum. In eiꝰ ſapore eſt dulcedo cum ſtipticitate. Nat citur ſcd̓m quoſdā in nemore ſuꝑ arborem. et ſcd̓m quoſ dam ſuꝑ lapidem. Ex eo melius eſt id quod eſt interius ciſticium: groſſum: declinās ad rubedineꝫ et citrinitatē colidum: recens: in quo eſt occulta amaritudo: ⁊ bonus capor cum pōticitate: cum gariofiloꝝ ſapore. Nam ca udum eſt in ſecūdo. ſiccū in tercio. Reſolutiuū eſt vēto qitatum et humiditatū. emplaſtrūqꝫ factū ex eo confert corſioni neruoꝝ. Soluendo melācolicaꝫ educit ſine pun cxique. ſoluitqꝫ flegma et chimū aquoſum ac ꝓpter cole ramidecoquitur in iure galloꝝ et piſciū ꝓpter colicā au tem in iure olerū ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Polipodiuꝫ ſt caliduꝫ in terco. ficcū in ſecūdo. Colerā nigrā ⁊ groſ ſum flegma purgat cum gallina craſſa vel gallo coctum poloreꝫ vlii de viſcoſo flegmate placat. Cū caſia fiſtula tatū leproſis ac melancolicis ꝓdeſt. ¶ CXXIII. ¶ De politrico. ¶ Diaſcorides. Olitricon gallitricū quod adyacos dicitur. ha bet folia coriandro ſil̓ia: ī ſūmitate ſciſſa. haſta eius eſt duobꝰ palmis longa hn̄s ſupͣ ſe turgi na capitella ſemen habētia. Radix eſt illi vtilis. Sꝫ vir tua eius eſt in foliis. his ſiquidē in aqua elixis: aqua ip ſa hibita medicatur aſmaticis: ⁊ diſpnoicis: yctericis ⁊ deſſuriis. Calculos frāgit ventrē ſtringit. morſos cani nos ad ſanitatem ꝑducit: reumaqꝫ ſtomachi compeſcit. Cū vino bibita menſtruis imꝑat. abortum facit. ⁊ ſang uiuē reiiciētibus ſubuenit. morſibꝰ quoqꝫ venenatis oc currit. alopicias et vlcera capitis ſcilicet quas acoras vocant et ꝑtherigia purgat. ſcrophaſqꝫ ſpargit. Impo ſita quidem trita et mixta cū lixiuio addito cinere ac vt no id p̄ſtat et capitell̓. cōmeſta a pugilibus ad pugnaꝫ vtiliter cōfortat. A pecoribꝰ etiā comeditur. Et in lociſ vmbroſis atqꝫ parietibꝰ humidis et circa fontes naſci tur Alii tanꝙͣ recorꝑatiuam decoctioneꝫ tardis etiam paſſionibus laborātibus dant in potu ſcꝫ haneloſis: ſto maticis: fluori ventris: et in difficultate minctꝰ. Deſic cat em̄ adyancos et extenuat. ideoqꝫ chiradias digerit apoſtema et lapidem rūpit. Potus ad humores glutīo ſos ac pingues de thorace ad pulmonē aſcendentes be ne iuuat. reumaqꝫ ventris cōſtringit. mediuſ em̄ eſt int̓ calidam et frigidam temꝑantiam. In dolore colli folia eius trita cum granis piperis. ac ſemīe coriandri cū op imo vino datur ad bibendū introeūti balneum. facit ⁊ ad capillos mulieꝝ nutriēdos. ſi decoquatur in oleo. ¶ CXXIIII ¶ De praſſio et proſerpinaca ¶ Diaſcorides Raſſium greci vocat quod nos marrubiū pro pter amaritudīem dicimꝰ: de quo ſcꝫ iam dictū eſt ſuꝑius. in campis naſcitur Auicēna. Pra ſiuꝫ eſt herba ſaporis amari. Inquit Euribaſius. Nō ſunt calefactio eius et exiccatio ip̄ius fortes. Alii autē dixerunt ꝙ calidum in tercio. ſiccū in ſecūdo. Eſt aperi tiuū: abſtergit et liquefacit et reſoluit et incidit. Eiꝰ ſuc cus cōfert dolori auris antiquo: et mūdificat et aperit meatus auditꝰ et remouet antiquū dolorem eiꝰ. Succͥ eius cum melle eſt cōueniens ad acuēdum viſum. Mun dificat pectus et pulmonē ꝓductione ſputi. Eſt aperiti uum opilatōnum in eꝑate ⁊ ſplene et renibꝰ. ꝓuocat mē ſtrua et mūdificat matricem fit ex eo emplaſtrū cum ſa le ad morſum canis rabioſi ¶ Dyaſcorides. Praſſium aūt philofilos eſt frutex ex vna radice multas ꝓferens virgas. albas et aſperas: et quadras. folia vero ſimilia digito: maiora et obrotunda: aſpera et rugoſa: et guſti amara. Semen eſt illi obrotūdum: ac verticuloſum ⁊ aſ perum. Naſcitur in locis incultis et aſꝑis. Huius folia ſicca et ſemen eiꝰ elixum: ac cum melle bibituꝫ: ꝑtiſicis ac tuſſientibꝰ et aſmaticis ꝓſunt. Thoracem purgat: in genue cum iri illirica mixta. purgādis vulneribꝰ vtilit adhibetur. Secūdinas excludit ⁊ diu ꝑturientibus ſub uenit. veſice autem ac renibꝰ cōtrarium eſt. addito mel le vulnera purgat. ptherigia detergit. paſcētia vulnera compeſcit. doloreꝫ lateris tollit. Succꝰ eius ſiccatꝰ om nia ſup̄dicta facit. melle vinoqꝫ addito caligineꝫ oculis detergit. yctericis quoqꝫ naribꝰ immiſſus fert auxiliuꝫ Et cum oleo roſeo ſedat dolorem auriū ¶ Conſtātinus vbi ſupra. Praſſium calidū eſt in ſecūdo. ſiccū in tercio. Opilationem epatis ac ſplenis aperit. mēſtrua ꝓuocat putridos humores a pectore et pulmone purgat. pulue rizatum et cum melle mixtū: putrida vulnera indificat. puſtulas ſanat. dolorem dentiū ex eo lotoꝝ placat. ⁊ eiꝰ apozima potatum ydropiſim curat. Oculi quoqꝫ curā tur ex eo loti. Renibꝰ tamē nociuū eſt ac veſice. nōnun ꝙͣ et ſanguinem facit mingere. ¶ Plinius libro. xxvii. Proſerpinaca eſt vulgaris herba: eximia cōtra ſcorpio nes hn̄s remedia. Eademqꝫ trita in vino muria et oleo tradunt anginā eximie curari. et in quātalibꝫ laſſitudīe defeſſos: etiā cum obmutuerint ſi lingue ſubiiciatur re creari. ſi deuoretur ſalutarem vomitōnem ſequi. CXXV. ¶ De pſillio. ¶ Iſidorus Sillios dicta eſt eo ꝙ ſemen habeat ſil̓e pulicis vnde et latini vocāt herbā pulicarem ¶ Plini us libro. xxvii. Phillon a grecis herba vocat̉: que in ſaxoſis montibꝰ naſcitur. feīa magis eſt coloris herbacei. caule tenui: radice quoqꝫ ꝑua. ſemīe papaueri rotundo ſimili. hec ſui ſexus facit ptus. Mares autem ſemīe tm̄ differunt quod eſt incipiente oliua. vtrunqꝫ bi bitur in vino ¶ Dyaſcorides. Pſilliū aūt quadroſaphi lon quā dicūt ſiculi criſtallion aūt quinomellā. habet fo lia cornopidi ſil̓ia ⁊ aſꝑa: virgaſqꝫ duabꝰ palmis lōgat frutex eius eſt piloſa: coma eius a medietate virge inci pit: in qua duo vel tria ſunt capitella cōſtricta. Semen eiꝰ eſt ſimile pulicibꝰ nigrū ⁊ duꝝ: cuius eſt frigida vir tus: in camꝑis naſcitur. ¶ Auicenna. Pſillium eſt duo rum coloꝝ: hy emale et eſtiuū. In ſecūdo gradu frigidū eſt et humidū. et ex eo meliꝰ eſt magis groſſum: quod et in aqua ſubmergitur. Quod ex eo fixū eſt: in oleo roſeo inuolutum eſt ſtipticū. ſedatqꝫ dolores emplaſtri more cum aceto ſuppoſituꝫ. Super apoſtemata calida et for micam et eriſipilā adminiſtratur cū aceto cōquaſſatum Et ex ip̄o fit emplaſtrū corroſioni: ſpaſmoqꝫ neruoruꝫ: podagre: ac doloribus calidis iuncturaꝝ. Soda quoqꝫ calide cōfert eius emplaſtꝝ capiti ſuppoſitum. Idē pe ctus lenit. eiuſqꝫ muſtilago cuꝫ oleo roſeo cōfert ſiti cō lerice vehementi. frixuꝫ in oleo roſeo inuolutum ſtrīgit ac dyſenterie cōfert ꝓprieqꝫ infantiuꝫ. Quod ex ip̄o eſt muſtilaginoſum. cum oleo roſeo vel violaceo bibituꝫ ſe dat inflamationeꝫ febriuꝫ acutaꝝ ¶ Plateariꝰ. Pſilliū eſt in tercio gradu frigidum et humidum. Semen eius quod etiā ſic vocatur in eſtate colligitur ac ꝑ annos de cem ſeruatur. virtutē habet infrigidādi ⁊ humectandi. Contra lingue ariditatem in acutis febribꝰ. pſillium in ſubtili pāno ligatum in aqua poītur. et poſtꝙͣ maiorem viſcoſitatem receꝑit aliquātulum ꝯprimitur. poſtea līg ua cum tali aqua frequētiſſime illinitur. et cum cultello ligneo raditur. Cōtra ſitim et ſiccitateꝫ ſpiritualium vt in acutis in aqua poītur: quodqꝫ ſuꝑnatat: abiicitur. et qd̓ in fundo reſidet cū frigida datur. In ſyrupis quoqꝫ cōtra acutas recte poītur et cōtra dyſentericaꝫ in teſta cōbuſtum et puluerizatuꝫ cum aqͣ roſacea vel ouo ſorbi li datur. Emplaſtꝝ ex eo cum oui albumīe ⁊ aceto ⁊ aqͣ roſaꝝ: cōtra ſanguinis fluxuꝫ ē naribꝰ valet. ſupra fron tem et tympora poſitū. Cōtra etiam apoſtemata calida valet ſaccellus eius ſemīe plenus et in ſuccō alicuiꝰ her be frigide ſuꝑppoſitus. ¶ CXXVI. ¶ De reubarbaro et reupontico ¶ Iſidorus Eubarbaꝝ dicitur. quod ī ſolo barbarico trās danubiū inueītur. reupōticum qd̓ circa pōticū Liber Decimus colligitur. Et idē dicitur reu qd̓ radix qͣſi radix barbari ca vel pontica ¶ Plateariꝰ. Reubarbaꝝ quod ī india et vltra marinas ꝑtes reꝑitur: radix eſt cuiuſdam arbo boris: quaſi quedā tuberoſitas. Eligitur illd̓ qd̓ gͣue eſt in ſuo genere et nō ꝑforatum qd̓ etiā cum frāgitur: īte rius habet quaſdā venulas diſtinctas: hinc rufas: hinc ſubalbidas: hinc croceas. et cōmaſticatum tingit quaſi crocꝰ. virtutem habet purgādi colerā principaliter ⁊ di ur̓eticam. cōpetenter poītur in ſyrupis ꝯtra febres acu tas. Cōtra calefactōnem epatis: et opilatōnem ex cali da cauſa: datur cū aqua calida. Renponticū ſil̓e ē reu barbaro ſed nō cōtiguit ſicut illud. habet virtutē mūdi ficandi et cōfortādi ex ponticitate: et diureticā ex quali tatibus. aqua decoctōnis eius vel ſuccꝰ feniculi cuꝫ eo datus ſoluit opilatōnem ſplenis et epatis ex frigida cā puluis eius cū melle datus lumbricos occidit. ¶ Dyaſ corides. Reupōticum in boſforo naſcitur: et ſic ad gre ciam deportatur. Radix eſt aliquātulum vaſta ⁊ īgroſ ſata. centauree maiori ſil̓is. ſed breuior atqꝫ fragilis. leuis in pōdere. ſine odore. guſtu amara. leniter ſtrīgenſ et ſi maſticetur glutioſa fit. et crocei coloris. habet aūt vires efficaciter ſtringētes. Ob hoc in vino lymphato adhibita fomento inflationes deſiccat. vulneraqꝫ glu tinat. ⁊ ſanguīs abundātiam repͥmit. habꝫ in ſe maxīaꝫ temꝑandi ſubſtātiam. qꝛ retinet in ſe terreni frigoris et caloris ꝑtem. Eſt etiā leptomeris: vn̄ potata ad ſpāſma ta reumatica iuuat. et leniores impetigīes ſanat. Sem̄ repͥmit et luxuriā tollit cum aceto bibita emoptoicis et dyſentericis eſt iuuatiua. Bibita quoqꝫ ſtomachi tollit inflationem. eiuſqꝫ laſſitudīem ꝓhibet ac doloreꝫ. Sple neticis et epaticis ꝓficit. cōquaſſationes corꝑis reficit ac de alto cadētibus ſubueīt. lumbis etiā et tortōnibus thoracis et ypocūdriis eſt ſalutaris. Stericas et ſchya ticas cauſas ꝯpeſcit. ſanguīem reiiciētibus adhibetur vtiliter. aſmaticis ſubglutiētibus ꝓdeſt. Dyſentericis maxīm p̄ſtat effectū. frigoribꝰ typicis ſingulare eſt re mediū. morſibus venenatis occurrit. cum aceto impoſi ta zernas et liuores limpidat. et ſil̓iter cum aqua tumo res om̄es tollit. Auicēna. Reubarbaꝝ adulteratum ſpiſſius eſt ac vehem̄tius ſtipticum. puꝝ aūt eſt vehem̄ tius raꝝ et minꝰ ſtipticum. et eſt crocee tincture. In ip ſa eſt terreitas amara: ꝓpter actōnem igneitatis in ipſa Cōfert pāno ac veſtigis ſuꝑcutes remanētibus: qn̄ cū aceto linitur. Ex eo fit emplaſtꝝ ad apoſtemata calida. cōfert etiā impetigini cum aceto. Eius epythima. caſui ac ꝑcuſſioni cōfert valde ꝓdeſt etiā cōtuſioni lacertoꝝ et rupture. Cōfert aſmati: et ſputo ſanguinis: ⁊ epatis ſtomachiqꝫ doloribꝰ intrinſecis: ſingultui: et dolori pun gitiuo ventris: ac dyſenterie: ac dolori renū et veſice: at qꝫ matricis: et fluxui ſanguīs: ac febribꝰ antiquiſ. Sple nem attenuat. et morſui uermiū venenoſoꝝ remediū ē. ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. Reu aliud eſt indicuꝫ aliud pōticum. Indicū eſt laudabilius calidū et ſiccū in ſecū do gradu. Quoddā ſtipticitatis et acuminis hꝫ. ſtoma cho defecto valet. ventoſitatem et ep̄atis dolorē et ſple nis duriciem: et ypocūdriam: et extenſioneꝫ curat. renū ac veſice dolorem et matricis extirpat. Sanguinē de pe ctore manātem cōſtringit. hanelitꝰ ſingultum: vulnera inteſtinoꝝ: diuturnā ſolutōnem ac ꝓlixam febreꝫ ampu tat. faciem et cutem a lētiginibꝰ et impetigine md̓ificat Contra reptiliū morſus facit pulueriſatꝰ: et cum aceto temꝑatus. CXXVII. ¶ De roſmarino ¶ Iſidorus. Oſmarinū latini ab effectu herbā ſalutareꝫ vo O cant. folia habet feniculi ſil̓ia. atqꝫ aſpera et ro tatim terre ꝓſtrata ¶ Plate arius. Roſmarinꝰ eſt herba calida et ficca cuius folia et flores competunt vſui medicine. flos aūt anthos dicitur. vn̄ fit electuari um qd̓ dicitur dyanthos. In locis marinis creſcit. vnd̓ et noīatur. habet virtutem cōfortandi ex aromaticitate diſſoluendi ex caliditate. extergendi: et mundificandi ⁊ cōſumendi ex ficcitate. et virtutem dyaforeticaꝫ ex calo re aꝑiente. Cūqꝫ calida et ſicca eſſe dicatur in exceſſibꝰ ab autoribꝰ nō determīatur. Herba ip̄a libanot ides. vr dendrolibanū dicitur. quidā tamen dicunt ꝙ ſit fruter alij vero ꝙ herba ſit. Cum inueītur in medicinis recer tio anthos vel roſmarini: debent poni flores folia ve li banotidis vel deudrolibani. flores ad ſolē deficcati per annū ſeruātur in efficacia multa ſil̓iter et folia. ꝯtra ſin copim et cardiacam paſſionem datur dyanthos cum vi nō decoctionis oſſis de corde cerui. vel decoctio fit ī vi nō vel aqua rōſaꝝ ip̄mqꝫ vinū datur patiēti. vel aliter ex ſucco folioꝝ et aqua rōſaꝝ et ſucco paſtinace addito zuccaro fit optimus ſyrupus. et puluere oſſis de corde cerui. vel in tali herba datur. Cōtra frigiditatē ac debi litatem cerebri roſmarini decōctio in vino fit et patiēs diſcooꝑto capite fumū recipit. Cōtra vue humiditateꝫ acetum vel vinū decoctōnis eius gargarizātur. Cōtra ſtomachi frigiditatē et ad digeſtionem cōfortādam de anthos vel vinū decoctionis eiꝰ ⁊ maſticis maſticatur Cōtra ſtomachi doloreꝫ et inteſtinoꝝ ex ventoſitote vi num decoctōnis eius ac cimini potatur. Cōtra ſtringi riam et dyſſuriā flores eius vel ſaltē folia in vino cocta pectini cathaplaſmātur. ad menſtrua ꝓuocāda: matricē mūdificandam: et cōceptum iuuādum: fit ex aqua deco ctōnis eius fomētuꝫ. Ml̓ieres ſalernitane flores ī oleo muſtelli decoquunt et ita ſupponunt ¶ Ex ſynonimis. Notandū ꝙ hoc nomē anthos apud grecos ꝓ quolibet flore ſumitur. ſed apud nos ꝓprie roſmarini vel libano tidis anthos dicitur ¶ Dyaſcorides. Libanotida quā romani roſmarinū vocat eo ꝙ in corona cōponitur. ha bet virgas tenues longas et virides in quibꝰ ſunt folia ſpiſſa et oblōga. deforis alba deintus viridia cuꝫ odore graui. virtus eſt ei termātica et leptomerica extenuato ria et purgatoria yctericis medetur acoꝑis confectioni bus et glutinis neceſſarie miſcetur ¶ CXXVIII. ¶ De ſabina et ſaliūca ¶ Plintꝰ libro xxiiij. Abina que a grecis brathū dicitur duoꝝ gene ruꝫ eſt. Altera ſil̓is eſt amaraco folio: altera cu preſſo. Ideoqꝫ quidā dixerūt eam cupreſſuꝫ cre ticam. In medicamētis vero duplicato pondere aſſumi tur: et eoſdem effectꝰ habere quos cynamum traditur. Collectiones minuit. nomas cōpeſcit. Illita purgat vl cera. emortuoſqꝫ ꝑtus extrahit appoſita et ſuffita. Ig ni ſacro et carbuculis illinitur et cū melle ac vino pota: morbo regio medetur. pituitas quoqꝫ gallinacei gene ris. herbe fumo tradūt ſanari. ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ̄. Sabina in tercio gͣdū calida et ficca. humores attenuat vrinam et mēſtrua ꝓuocat ¶ Platearius. Sabina ē her ba in ſecūdo gradu calida et ficca. folia eius medicīe cō petunt ac ꝑ annum ſeruari poſſunt. virtutem hꝫ dyafo reticam et extenuatiuā. Cōtra vicium matricis ſtring riam dyſſuriā: eius folia cōtrita in vino ⁊ oleo decoqua tur et ſuꝑ pectinem cathaplaſmētur. Ad idem valet ex ea fomentū. Cōtra vicium pectoris ex frigida cauſa: eſ cōtra ſtomachi dolorem et inteſtinoꝝ ex ventoſitate da tur vinū decoctionis eiuſdem herbe. Contra tenaſmon ex frigida cauſa. folia eius cōtrita in accto forti ⁊ vino decoquūtur: vt fumum patiens ſuſcipiat per inferiora. ¶ Dyaſcorides. Saliuca eſt genꝰ herbe que radiculai et folia hꝫ ſubrūfa. floreſqꝫ plurimos a terra refoſſa. in modum ſtipulaꝝ conſtringitur. Naſcitur aūt in lapic bus ſūmis et norica regione. Illa vero optīa eſt que eſt odorifera recens et ſine ſabulone plurīoſqꝫ ramulos et radices hn̄s. pōt ergo eadem q̄ et ſpica. ꝙͣuis deformi or ſit ¶ Plinius libro. xxi. Odoramētoꝝ multa nichū attinent ad coronamenta vt yris atqꝫ ſaliunca. quanq vtraqꝫ nobiliſſimi ſit odoris. Saliunca quidem folioi a Liber Decimus ſed breuis eſt: et que necti nō poſſit. radici numeroſe co herꝫ. herba verius eſt ꝙͣ flos. veluti manu preſſa. breui terqꝫ ſui generis ceſpēs. hanc panonia gignit et norica alpiūqꝫ aprica vrbiū ep̄oredia tāte ſuauitatis: vt metal ium eſſe ceperit. veſtibꝰ eam interponi gratiſſimum eſt. quius radix in vino decocta vomitōnes ſiſtit ſtomachū qꝫ corroborat ¶ Ex ſynonimis. Saliūcam intelligunt quidā in medicinis ꝓ ancuſa. ſed in aurea alexādria re cipitur pro ea ſpica celtica. ¶ De ſatirione et ſaxifraga ¶ Iſidorus AXXIX. Atirion dicta eſt a ſatiris ꝓpter incendium libi dinis: venereꝫ em̄ ſuſcitat. dicitur et orchis. eo ꝙ radix eius in modū teſticuloꝝ ſit. quos greci xaebi vocāt. dicitur etiaꝫ leporina. eo ꝙ caulem mollem cmuttat. ¶ Plinius libro. xxvi. Cōcitatricē vī habet carition: cuiꝰ genera ſunt duo. vna lōgioribus foliis ꝙͣ glce: quatuor digitoꝝ caule: purpureo flore: gemina ra pice ad formā teſtium humanorum: alternis annis in rumeſcente ac reſidente. altera orchis: cognominatur: et femina eſſe dicitur. femina diſtinguitur internodiis. ⁊ ramoſiore frutice radice faſcimis vtili Naſcitur fere iupra mare hec tumores et vicia partuū erūpentia illita ſedat. cum polenta vel ꝑ ſe trita. Suꝑioriſ radix ī ouino lacte data neruos intēdit. Eadeꝫ ex aqua remittit. Gre cis ſatirion. foliis lilii rubri minoribꝰ et tribꝰ non āpliꝰ e terra exeuntibus tradūt caule leni. nudo cubitali radi ce gemina. cuius inferior ꝑs et maior mares gignit. ſu petior ac minor femīas Eſt ⁊ aliud genꝰ ſatyrion qd̓ ery. thrococcon appellāt. ſemini viticis maiori: leni: dure ra dicis: cortice rubro: intuſ albū includitur: ſapore ſubdul ci. fertur in montoſis inueniri. Uenerē etiam ſi omnino manu teneatur radix ſtimulat. Magis adeo ſi bibatur. in vino auſtero. Arietibus quoqꝫ et hircis ſegnioribus in potu dari. Et a ſarmentis equis ob aſſiduum laborē pigrioribꝰ in coitu: qd̓ viciū ꝓſedanū vocāt. vim eiuſ re finguit aqua mulſa aut lactuca ſumpta. In totū quidē greci cū cōcitatōꝫ hāc volūt ſignificare: ſatyrion appel lant. ſic et crategin ꝯgnominantes et reliconon: quarū ſemē teſtium ſimile eſt ¶ Dyaſcorides. Satirion multi vocant trifoliū: eo ꝙ habet tria folia ſuꝑ terrā expanſa lappatio vel lilio ſimilia: ſed breuiora ⁊ colorata. vir ga eſt illius leuis et molliſ. lōga cubito vno. floreſqꝫ ꝓfert lilio candido ſimiles. radix eiꝰ ſimilis eſt bulbo. rotūda eſt vt mela. ⁊ aforis rufa. hec cū vino nigra bibita ven trem ſtimulat. Satirion ellitrachiocos. ſemen habet ſe mini lini ſimile. ſed maius ac leue. luciduꝫ et forte. Ra dix eiꝰ coriū habet teneꝝ aforiſ rufū et intꝰ albū. dulce guſtu et euſtomachum. Naſcitur in locis montuoſis et vbi abūdat radius ſolis. fertur ꝙ hec herba manu tēta venerem ſtimulat. cum vino bibita acriter coitū excitat Satirion tercia ramulos habet oblongas. radicēqꝫ ha bet duplicem quaſi teſticulos. florem habet purpureuꝫ et exalbidum. Radix potata veneris actus ꝓuocat. eſt enī humide et calide tꝑantie: libidinem excitat. Succuſ radicum inunctus lippitudīes optime curat. O Conſtā tinus vbi ſupͣ. Satirion in tercio calida et humida. libi dinem augmētat cū vino bibita. Galienus et dyaſcori des in hoc ꝯcordati ſunt dicentes. ſatirion paraliticis eſſe vtiliſſimū. ¶ Plateariꝰ. Satirion calidum eſt et ſic cū ī tercio gradu. virtutē habet attrahēdi. valet ad ar theticam. ¶ Iſidorus. Saxifraga d̓r eo ꝙ ſemē eius pe tras in veſica frangat et ꝯminuat Plateariꝰ. Saxifra ga calida eſt et ſicca in tercio gradu. vinū decoctōis ra dicis eius que ſola ꝯpetit vſui medicine. valet ꝯtra ſtrī giriam et diſſuriam: et vitium lapidis. et ꝯtra yliacam paſſionem. Puluis etiā adhibitus ad idem valet ꝑ tres ānos ſeruatus. CXXX ¶ De ſcabioſa et ſcamonia. ¶ Platearius Cabioſa eſt herba ſic dicta: qꝛ ꝯtra ſcabiem va ſet et eſt in ſcd̓o gradu calida et ſicca pirtutem habet diſſoluendi etiā ꝯſumendi ⁊ mūdificādi Succus eius ꝯfectuſ in oleo nucū aliquātulū decoquit̉ et ſic ex eo ꝯtra ſcabiem vnguentum efficitur. Ad ſur ditatem auris factam ex ſanie: ſuccuſ oleo in quātitate modica īmittitur: auriqꝫ infunditur. Cōtra ſerpiginem et īpetiginem ex ip̄a herba locus ꝯfricatur: ⁊ ꝯtra leprā maxime qn̄ fit ex felle putrefacto ſuccꝰ eiꝰ in quāt itate quatuor vel terciaꝝ vel quīqꝫ datur. Cōtra emorro ideſ ſcabioſa et fleginuſ in vino bulliuntur: ⁊ eſt cathiſmate facto ſubcathaplaſmatuſ. Idem quoqꝫ fit ꝯtra condilo mata. id eſt quaſdā glādulas que attriti dicuntur. ficꝰ enim eſt interius ī ano cū inflatōe venaꝝ. ⁊ raro ſine ci rurgia curatur. Cōdilomata vero ſunt apparētes exte rius in ano quedā carnes ſuꝑflue. quaſi ꝑue glandule. ¶ Iſidorus. Scamonia quā latini acridiū vocāt. herba eſt ſucci plena. qui ſubcauata radice colligitur. Terraꝫ eī rotūda cauitate fodiūt. Tunc ſuppoſitis aut cōcleis aut nūcis foliis ſuccus excipitur: atqꝫ ſiccatus au fert̉. venit aūt ſepius ꝓbabilior ex miſia aſie huiꝰ ꝯtrariꝰ eſt atqꝫ falſus ex ſyria vel iudea ¶ Dyaſcorides. Scamo nia frutex eſt habens haſtas longas pīgues et aſperas folia ſimiliter aſpera. trium āguloꝝ edere ſimilia. flores albos rotundos et altoſ. cū odore graui lacrime plenos Multi radicem eiꝰ in aceto coquūt: et ꝯterentes cū pol line ordei: ſcyaticis vtiliter adhibēt: puſtulas melle pur gat. cū aceto cocta et ſuꝑuncta ſeꝓſis medicatur. anti quū quoqꝫ dolorē capitis. aceto et oleo mixta et fomen to adhibita mitigat: ¶ Ex libro de medicinis diſſoluti uis. Scamonia eſt calida et ſicca. Coleram rubeaꝫ pur gat. Maxime de locis longinqͥs: ſtomacho et epati nō cet. et ſi quis plus dederit: mortem infert: aut dyſēteriā generat: aut ep̄ar ſtomachum ve diſtꝑat. Galienuſ p̄ce pit vt anyſum vel ſene cum ea ꝑcipiatur vt aliquātuluꝫ molliatur. Eſt autē ſuccꝰ titimalli babilonii qui et dya gridiuꝫ d̓r et in diebus canicularibus ſic efficitur. Sū mitates eiꝰ rumpuntur. indeqꝫ lac diſtillatū adheret ſti piti. ac deſiccatur et colligitur ¶ CXXXI. ¶ De ſcirpo et ſcolopendria ¶ Iſidorus. Cirpus quo ſegetes teguntur. eſt ſine nodo. de quo etiam dicit ennius. Querunt in ſcirpo ſo liti quid dicere nodum. ſicut ī ꝓuerbio dicitur Qui inimicꝰ eſt. in ſcirpo nodum q̄rit ¶ Iſidorꝰ. Scolo pendras d̓r: eo ꝙ folia eiꝰ ſcolopendro aīali ſimilia ſunt Naſcitur in petris humidis. et caulē nec ſemen nec flo rem habet folia eius a ſuꝑficie viridia ſūt. ſubter rufa ⁊ lanoſa. Splen curat. vnde et ſplenos d̓r. ¶ Actor. Sco lopendria ẜm phiſicoſ: ip̄a eſt que vulgo lingua ceruina d̓r ¶ Razi in almaſore. Saculūfundirion id eſt ſcalopē dria calida eſt. ſpleni groſſo et ſtringirie ac lapidi reme diū affert ¶ Auicēna. Scolopendria calida eſt in pri mo ſicca in ſecundo. ſubtilis reſolutiua. Confert ſplent magnifice. cōfert etiā ſingultui et yctericie. frāgit lapi dem in renibus et veſica: ⁊ d̓r ꝙ ip̄a eſt herba petroſa q̄ naſcitur in locis fontium. Quidam autem dixerunt ꝙ ē ſpecies ſquille CXXXII ¶ De ſemperuiua. Actor Emꝑuiua ip̄a eſt iouis barba. Sꝫ barba iouis et ſticados citrinum idem eſt. vnde quidam ait Barba iouis ſticados: ſed ſemꝑuiua iouis bar ba. Platearius. Semperuiua herba frigida in tercio gradu: ſicca in ſcd̓o et ſemꝑuiua d̓r. qꝛ ſꝑ viridis reꝑit̉. Itaqꝫ viridis multe efficacie eſt. ⁊ in medicinis pōi de bet. Exiccata vero non. virtutem habet infrigidandi et alterandi. plagelle in ſucco eius et aceto vel agreſti in tincte valent cōtra calefactōꝫ epatis. epytimate cōtra Liber Decimus dolorem ex calida cauſa in prīcipio valet ip̄a herba tri ta et ſuppoſita. Cōtra apoſtemata calida valꝫ ad mate riei reꝑcuſſiōꝫ. licet poſtmodū obſit cōſtipādo materiaꝫ Cōtra ignis vel aque vſturas. fit vnguentum ex ſucco eiꝰ et oleo roſeo ac cera. Cōtra fluxū ſanguīs ē naribuſ qd̓ fit ex ebullitōe ſāguinis in epate ac venis in iuueni bus. et in eſtate. plagella in ſuccō eiꝰ ac aquā roſarum ī tingitur ac frōti ac timporibus et gutturi ſuꝑponitur. ¶ Actor. Eſt aūt ſemꝑuiua ſpecies minor acidule. vnd̓ macer ſic deſcribit ꝓprietates vtriuſqꝫ. ¶ Macer. D cimus acidulā quā grecꝰ dicit ayrizon. Sic dici credūt ſapor illi qd̓ ſit aceti. Creſcit arenoſis in pratis: et ſecuſ amnes. Hāc auide qͥdam comedūt in tꝑe veris. Expti qꝫ ferūt ſibi ꝙ faſtidia tollat. Uirtuſ eſt illi ficcās. ⁊ fri gida valde. Tercius a medicis datus eſt gradus. huic ī vtroqꝫ hāc fugit appoſitā: ſacer ignis et herpeta mor dax. Et tumor ex oculis trite cathaplaſmate cedit. Uſ cera que ſerpūt. cohibet cōbuſtaqꝫ curat Et multū cali de dicūt ꝓdeſſe podagre. Si fuerit foliis illius oꝑta vi rētis. Aut cathaplaſmetur mixta cōtrita polēta. Eius cum roſeo: ſuccꝰ ꝑmixtus oliuo. Dicitur ātiquo capitiſ ꝓdeſſe dolori. Qui dolor et līgua dictꝰ cephelarica gre ca. Omne genus. fluxus ventris reſtringere mire. Cuꝫ vino potata ſolet et in aqua frequēter. Hecqꝫ modo ni miū manātia mēſtrua ſiſtit. Uel ſi matrici tritā virideꝫ ſuꝑaddas. Sic quoqꝫ lūbricos pellit potata rotundos. Taliter ī cūctis ꝓdeſt potata venenis. Exhilarat ſuccꝰ illius viſus inunctos. Uffirmāt iſtam qui ſecum geſẜit herbā. Ꝙ nō appetat hūc letali ſcorpius ictu. Auribꝰ exp̄ſſus ſuccus ſi funditur eꝰ. Adiuuat auditꝰ mire pel litqꝫ dolorem. Altera vero minor ſpecies eſt iſtiꝰ herbe Quā ſemꝑuiuā dicūt: qm̄ viret oī Temꝑe. barba iouis vulgari modo vocatur. Eſſe refert ſimilem p̄dicte plini us iſtā. Nec minꝰ hāc p̄dictis poſſe iuuare ¶ QXXXIII. ¶ De ſene ac ſenecōne ¶ Platearius Ene eſt herba calida et ficca. que ī trāſmariniſ partibus naſcitur. maxīe circa babiloniaꝫ ⁊ in arabia. vel in cōfinio babilonie et arabie. folia tātūmodo ꝯpetūt vſui medicine ꝑ ānoſ. x. ſeruatur. ⁊ vir tutem habꝫ diſſoluēdi. attrahēdi et purgādi flegma. pͥn cipaliter melācoliā. Sed cū ꝑ ſe datur pͥncipaliter in de coctōe pōi debet in qͣntitate vniꝰ. 3. Cū aūt cū alijs ī qͣn titate medie vel tercie ꝑtis. Cōtra melancolicas paſſi ones. epylenſiā. qͣrtanā. emorroides. cōtra vitiū ſplenis et epatis et ſyncopin. at ſyrupꝰ fit ex aqua decoctōis eꝰ cū zuccaro. et valet ꝯmuniter ad hoc maxīe cōtra melā coliā et ſyncopin et epylenſiam. Ad idē quoqꝫ valꝫ ſiru pus ex ſucco feniculi ac ſene cū zuccaro. et maxīe cōtra vicium ſplenis. ¶ Iſidorus. Senecion d̓r. eo ꝙ vere pͥ mo ſeneſcat. vnde et eam latini ſenecionem vocāt greci origonon̄. Naſcitur ꝑ maceriaſ ¶ Dyaſcorides. Sene cion naſcitur ī tectis et in petris et habet folia viridia et denſa tyrſum ſubrufū. et ī eiꝰ ſūmitate capitella ī mo dū viticelle. vires habet ſtrīgentes: eadēqꝫ faciētes q̄ ⁊ plat ago. Cū aceto cathaplaſmata valet ad neruoꝝ īci ſiones. cū viuo aūt dulci teſticuloꝝ īflamatōeꝫ tollit. fo lia eī eiꝰ frigida ſūt ¶ Ex herbario. Senecia tuſa cum axungia et īpoſita vulnera ſanat etiā recētia. Stoma chi quoqꝫ et pedū: lūboꝝ: et coxaꝝ: atqꝫ neruorum do lorem tollit: ad pōdagrā etiā tuſa ⁊ impoſita eqꝫ pedibꝰ ꝓficit ¶ Actor. Senecio d̓r et carduus benedictꝰ. ſicut in ſinonimis legitur. Aliud eſt ſenacio. videlicet naſtur cium aquaticū. de quo īferius dicetur. ¶ Macer. Ori geon greci nos ſenecio vocitamus. Ꝙ ſimilis canis vi deatur flore capillis. Naſcitur in muris. ī ortis. et tegu latis. Illius herbe vis frigida d̓r eſſe. In medicinali ra dix nō ponitur vſu. Flores cū foliis tudens infūdito vi ui. Permodicū dulcis et ſic tepefacta tumori Hec ſimr apponas ani vel teſticuloꝝ. Addito thuſ iſtis neruol ⁊ vulnera queuis. Curabis facile poſito cathaplaſmate tali. Hec eadē trita facient eius capitella. Potari ꝓhi bent qꝛ ſuffocare bibentem Quidā cōfirmat. at contra pliniꝰ auctor. Ictericis quoſdam potū donaſſe ſalubrē Cum vino dicit taliqꝫ modo medicari. Morbis veſice plures ait ille ꝓbaſſe. Et cordis viciis illam iecoriſqꝫ dͥ diſſe. Corminibꝰ quoqꝫ cū paſſo minuiſſeqꝫ potu. Hec varios morbos p̄cordia quos patiuntur Et viridis fa cit hec ſi tincta voretur aceto. Trita ſolꝫ duras hec cū ſale ſpargere ſtrumas. Hāc circūſcriptā ſi quis fodiat ſine ferro. Et tāgat dētem vicibus tribus inde dolentē vnaquaqꝫ ſpuens vice. poſtqꝫ reponat eodem. Quo fu it orta loco: ſic rurſum iuuat vt herba. Plinius vt dicit nō āpliꝰ ille dolebit. .CXXXIIII. ¶ Plinius libro xxij. ¶ De ſilphio Ilphion ex ſyria venit deterius parthico: ſꝫ me dico melius cuius eſt vſus in medicina. Nā ad lyenes ꝓdeſt radix eiꝰ. arteriis etiā exaſperatiſ et collectōibus ſanguinis illinitur. Sed et in cibis ꝯco qͥtur egre īflamātibus. Inflatōes facit et ructuſ vrine quoqꝫ noxia. Suggillatis cū vino et oleo ē a miciſſima et ſtrumis cum cera. ſediſ quoqꝫ verruce cadūt eiꝰ ſuffi tu crebriore. folia eius ad purgadas matrices ac pellen dos partus emortuos in albo et odorato vino decoquū tur: vt acetabili m̄ſura bibatur ¶ Dyaſcorides. ſilphii radix nota eſt oībus cuiꝰ lacrimus laſer nominatur au res acriter calefaciēs. ac velicā ledēs. ſed ventrem pur gans. hec herba fortiter calefacit. virtus eiꝰ omnino in flamatiua eſt: et ꝓpter hoc indigeſtiua eſt. Radix eiꝰ co cta cum aqua et modico melle potata: iuuat ad difficul tatem vrine. ſuccuſ eiꝰ cū lacte reſolutꝰ emigraneam cu rat in aurem miſſus. Extrinſecus aūt poſitꝰ oꝑatur am plius. Naſcitur in ſyria et armenia et libia. huiꝰ virga ſpleten vocata eſt ferule ſimilis. foliaqꝫ habꝫ aꝑio ſimi lia et ſemen latum. virtus radicis eiꝰ termantica et xe rantica. et ſtomachum inflat. et ructuatōem ꝓuocat In digeſtibilis ac veſice cōtraria eſt accepta. cerotis auteꝫ mixta: puſtulas ſpargit īpoſita. oleo addito liuores cor poris limpidat. oleo cyprino vel yrino mixta ſchyaticis humorem frigidum errantem ſiccat. In aceto cocta: et cathaplaſmata cauſas āni ꝯpeſcit. bibita veneniſ occur rit. Eſt etiam euſtomacha mixta ſeminibuſ. et oxigaris nobilibus addito ſale comeſta. virga eius diuiſa ē. lacri mumqꝫ qd̓ ex ſe dimiſit colligi neceſſarium eſt CXXXV ¶ De ſiſimbrio ¶ Ex ſinonimis. Iſimbrium idem eſt qd̓ metaſtꝝ: de quo .ſ. meu Itaſtro iam ſuꝑius dictum eſt ſub nomine iſto. ¶ Plinius libro. xx. Syſimbriuꝫ ſilueſtre a qͥ buſdam tymbreū eſt appellatum. pedali nō amplius al titudine. Qd̓ autē in rignis naſcitur eſt naſturcio ſil̓e. vtrūqꝫ aduerſus aculeata efficax eſt animalia. vt ſunt ſcabrones et ſimilia. Qd̓ in ſicco oritur odoratum eſt et coronis inſeritur. anguſtius folium habens. ſꝫ ad dolo rem capitis et epyforas valenſ. Alii panē addunt: Alii ꝑ ſe decoquunt in vino. Sanat et epimyctidas et vicia cutis ī facie mulieꝝ. ītra qͣrtā dieꝫ noctibꝰ īpoſitum: di ebuſqꝫ detractum. vomitōes ſīgultus. tormina. ſtoma chi diſſolutōes cohibet. ſiue cibo ſūptuꝫ. ſiue ſucco pota tum. Nō eſt aūt grauidis edendum niſi mortuo ꝯceptū qͥppe illum eicit etiā īpoſituꝫ. Mouet vrinam cum vio potum ſilueſtre et calculos. Quos vigilare opus ſit ex citat: capiti cum aceto infuſum. ¶ Plate arius. Syſibri um qd̓ alij herpillum vocant. agreſti maius eſt. Naſcit in locis cultis et aquoſis et eſt ydiaſmo ſimile. Sed eo eſt odoratius et foliis latioribꝰ que multi in coronaſ cō ponunt. virtus eius termantica exiſtit. ſtringiriiſ mēde tur. et calculos frangit. hoc maxime facit ſemen eiꝰ cuꝫ Liber Decimus vino bibitum. tortionibus et ſu lutionibus maximuꝫ aſtat efiectum. Idem nauſeantibꝰ opitulatur. folia eiuſ cathaplalmis adhibita capitiſ dolorem mitigāt frōti ī polita. ¶ Dyaſcorides. Notum eſt ſyſimbriuꝫ quod ē natura calidū in ſecūdo. et ſiccum in ip̄o. putrefactioni hua reſiſtit. pediculos interficit Cōfert apoſtematibus tricidis. ac flegmoni duriciei vehemētis decoctuꝫ cum aceto. mixtūqꝫ cuꝫ oleo roſeo. cōfert obliuioni ac ſenſu cōiuixtioni et litargie. quādo linitur caput ex eo. Con cert etiā ſingultui bibitū cū vino. ad ſoda quoqꝫ fit em piaſtrum ex foliis ſilueſtris. Cōfert tamen vermibus aſcaridibus. et extrahit fetum mortuuꝫ. ⁊ ꝓuocat vrina mroprieqꝫ petroſum. Quod aūt eſt ſilueſtre cū vino bi hitum. ꝓhibet diſtillatōeꝫ vrine et lapidem exhit. ac vē tris dolori pungitiuo ſubuenit. Cōfert iterū pūcturis. ¶ Actor. Quia ſyſimbrium ab autoribus nō ſoluꝫ di citur m̄taſtruum. ſed etiaꝫ menta videlicꝫ domeſtica. d̓ ipſo etiā inter ortulanas herbas ſub hoc eodem nomīe ¶ QXXXVI dicetur infra. ¶ De ſpartania et ſparto ¶ Plinius li. xxv Partania vocatur herba quedam vtiliſſima Magna eius cōmēdatō. ꝙ habentes illā ī ore famem fitimqꝫ nō ſentiunt UIdem et alia p̄ſtat hippice dicta: eo ꝙ in equis etiam eundēm effectū habe at. Tradūtqꝫ ſcytas his duabꝰ herbis .ſ. ſcythia ⁊ ſpar tauia etiam in duodenos dies durare in fame ſitiqꝫ Iſidorꝰ Spartus eſt frutex virgoſus ſine foliis ab a ſperitate ſic vocatus. volumina nāqꝫ funiū. q̄ ex illo fi unt aſpera ſunt. ¶ Plinius libro. xix. Sparti vſꝰ poſt multa ſecula ceptꝰ eſt. nec āte penoꝝ arma qͥ primū hāc herbā hiſpanie intulerūt. hec ſpōte naſcēs et q̄ non q̄at ſeri. Iuncuſqꝫ ꝓprie aridi ſoli vni terre inicio dato. Nā id malū telluris eſt. nec ibi aliud ſeri vel naſci poteſt In affrica exiguū naſcitur et inutile. cartaginēſis portio ci terioris hyſpanie: nec tota hec ſed qͣtenus parit. mōtes quoqꝫ ſparto oꝑit. hinc ſtrata ruſticis eoꝝ: hinc ⁊ igneſ faceſqꝫ: hinc calciamina veſtiſqꝫ paſtoꝝ. Aīalibuſ ē no xiū: p̄ter ꝙͣ cacuminū teneritate. ad reliquos vſus euel litur laborioſe. Ocreatis cruribus manibuſqꝫ tectiſqꝫ manicis. ꝯuolutū oſſeis ligneiſue conamētis. Nūc iam in hyemē vix: facillime tn̄ ab ydibus maiis in iunias ē ei maturitatis tꝑus. ⁊ tūc facillime venit ī vſus. Ęuul ſus faſcibus in aceruo adunatū biduo vel triduo reſolu tū: in ſole ſpargitur et ſiccatur. ac rurſus in faſcibꝰ ſub tecta reportatur. poſtmodū aque marīa optime macera tur. ⁊ dulci ſi marina deſit. Siccatūqꝫ ſole iteꝝ rigatur Deinqꝫ tunditur vt fiat vtile. in aquis p̄cipue mariqꝫ ī uictū. In vſu eſt oībus terris. Nauiū armamentis edi ficatōnum machinis. Alijſqꝫ vite deſideriis. ad hos om̄es vſus ſufficiāt minus. xxx. paſſuū in latitudinem a litore carthaginis noue. minuſqꝫ eſſe reꝑiūtur in lōg tudine. Iunco grecos ad funes vſos nomini credamuſ primo herbā ea appellāt. poſtea palmaꝝ foliis phyllira qꝫ manifeſtum eſt. Et inde trāſlatū a penis ſparti vſuꝫ ꝑqͣſimile eſt veri. Theophraſtus autor eſt bulbi genus circa ripaſ amniū naſcens: cuiꝰ inter ſūmū cortice: eam qꝫ ꝑtem qua veſcuntur eſſe laneaꝫ natura ex qua mapa lia veſteſqꝫ quondā ꝯficiebantur Sꝫ neqꝫ regionem in qua id fiat: neqꝫ quidpiā diligētius: p̄terꝙͣ eriopheron. id appellari in exēplaribus que equidem inuenerim tra ¶ CXXXVII ¶ De ſquilla ¶ Iſidorus Quilla vel ſcilla d̓r eo ꝙ nocēs ſit de qua gētili Ium ſuꝑſticio dicit: qd̓ ſi ad limen ſuſpendatur ī tegra. fugat oīa mala. ¶ Pliniꝰ libro. xx. Scil la q̄ candidiſſima fuerit vtiliſſima erit. huic aridiſ tuni cis direptis: qd̓ reliquum e vino eſt ꝯſutum ſuſpēditur lino modicis interuallis. Poſtea arida fruſta in cadum aceti ꝙ aſperrimi pendentia īmergūtur. ita ne vlla ꝑte vas ꝯtingāt. hoc fit an̄ ſolſticiū. diebus. xlviii. Gypſo d̓ inde oblitꝰ cadꝰ: ponitur ſub tegulis totiꝰ diei accipien tibus ſolem poſt eum numeꝝ dieꝝ tollitur vas. Scylla eximitur. Acetum trāſfunditur. hoc clariorem aciē ocu loꝝ reddit. Salutare eſt etiaꝫ ſtomachi. laterūqꝫ dolori bus modice ſumptum. Sed tāta vis eius eſt vt extincte anime momento aliquo ſpeciem p̄beat auidius hauſtuꝫ ꝓdeſt gingiuis ac dentibꝰ māducata. tineas et reliqua ventris animalia pellit ex aceto et melle ſumpta. līgue quoqꝫ recens ſubiecta p̄ſtat. ne ydropicus ſitim ſentiat p̄parata et ꝯciſa in aceto coqͥtur: ac ſerpentium ictibus īponitur. Toſta quoqꝫ purgat̉: ⁊ mediū eꝰ iteꝝ ī aqͣ coqͦ tur. vſus ita cocte. valet ad ydropicos vrinamqꝫ ciēdaꝫ in potu tribus obolis cū aceto ac melle. Item ad ſplene ticos et ſtomaticos: ſi nō ſentiat vlcus: quibus īnatet ci bus ad tormina regioſqꝫ morbos. tuſſim veterem cū ſu ſpirio. diſcutit et ex foliis ſtrumas: furfures capitis. et vlcera manantia ex oleo cocta et illita. Rimas pedum ſanat in oleo cocta et reſina mixta. Semen eiꝰ lūborum dolori ex melle īponitur ¶ Pictagoras ſcillam tradit ſu ſpenſam in limine ianue maloꝝ medicamētoꝝ introitū pellere. ceteꝝ ex aceto et ſulphure medeturꝭ vulneribus ī facie. ꝑ ſe vero tritus neruoꝝ ꝓdeſt ꝯtractionibuſ. Ex vino porrigines. Canum vero morſibꝰ et vt erāſiſtrate placet cum pice. Idemqꝫ ſanguinem tradit ſiſtere. illitū cum melle. ¶ Idem in libro. xxi. Notabilis eſt natura ſcille crociqꝫ. Que cum oīs herba folium primuꝫ emit tat et mox in caulem rotundentur. In his caulis prior ꝙͣ folium intelligitur. Et in croco qͥdem flos impellitur caule. In ſcilla vero caulis exit. deinde flos ex eo emer git. Eademqꝫ ter floret. tria tꝑa ſationum oſtendens. ¶ Dyaſcorides. Scille virtus eſt calida. et maxime cau ſtica. aſſa multis eſt vtilis. cum oleo et reſina morſibus venenatis occurrit. cum ſale aſſo et aceto cocto: ventrē mollit. vrinam ꝓuocat. ydropicis ſtomachis ꝓdeſt. in di geſtiuis et yctericis. tortionibꝰ ac tuſſientibꝰ aſmaticiſ et anaforeticis. ſed cauendum ne vulneratis intraneis detur. Integra in limine ſuſpenſa arcet maleficia. piſta ta fortiter inuncto ſuꝑ apoſtemata ponitur illa: vt aliaꝫ carnem non tāgat: cito rumpuntur ¶ Auicenna. Squiſ la eſt cepe muris ſic dicta. qꝛ murem interficit. habꝫ fo lia lilii ſimilia. oleum ad nigredinem declinās. Eſt autē calida et ſicca ī ſecundo pūgitiua. acuta: fortis inciſiua et in ip̄o eſt viſcoſitas: aduſtiua Cū melle confecta ſuꝑ alopiciam et impetiginem īponitur. Eiꝰ acetū exaſꝑat guttur: et carnem illiꝰ īdurat. aſmati ꝓdeſt et ātique tuſ ſi. ¶ Platearius. Squilla eſt in ſecundo gradu calida ⁊ ficcā: alio nomine appellatur cepa murina: ⁊ q̄ ſola re peritur eſt mortifera. virtutem habet diſſoluendi: incen dendi ac ꝑ vrinam purgandi. valet ad digeſtionē mate rie tam in quotidianis ꝙ in quartanis. ꝯtra opilatōem quoqꝫ ſplenis et epatis: ac dolorem yliacum et arteticā vt ait yſaac in dietis. ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Squilla in ſcd̓o gradu eſt calida et ficca inciditqꝫ humorem. ꝓin de vomitum et egeſtionem ꝓuocat. pectus ac pulmonē de groſſis humoribꝰ et viſcoſis mundificat. Ideoqꝫ va let haneſituoſis. ⁊ ydropicis et etiam ex epatis opilatōe ꝓpter humores groſſos ac viſcoſos. patientibus vcteri cis. Cathaplaſmata cum ramno et oleo. fiſſuras peduꝫ ſanat cum vino cocta et cathaplaſmata morſuſ ẜpentis curat. Caueamus autem ſquillam q̄ naſcitur in cāpis ſola ula eī eſt mortifera. ¶. CXXXVIII. ¶ De ſquinanto Platearius Quinantū dr̄ palea cameloꝝ. qm̄ eo cameli nu triuntur Eſt antem in tercio gradu calida ⁊ ſic ca. In affrica ⁊ arabia reꝑitur. ꝑ ānos. x. ẜuat̉ Eligendum eſt ꝙͣtū albius inueniri poteſt ac molle. Si autem qd̓dam duꝝ et qͣſi ligneum circa ſtipitem repit̉: abiiciatur. virtutem hͦ principaliter purgādi flegma: Liber Decimus ſicut polipodium et coloquintida. Dyaſcorides dicit ꝙ in vino coctū et cathaplaſmatū pudēdis matricē mūdi ficat. ſtringiriaꝫ et dyſſuriā ſoluit ¶ Auicēna. Squinā tum aliud ē arabicū et bōi odoriſ. aliud agriniū qd̓ ē mi nimū et durius et groſſius. et terreū et ſine odore. Ait dyaſcorides. ſquinantū eſt duaꝝ ſpecieꝝ: vna eſt q̄ non habet fructum. alia q̄ nigrum. Meliuſ eſt ex eo arabi cū: rubeū: fortiorē habēs odorē. ſꝫ illud qd̓ eſt ſupra ip̄ꝫ aliqͣntulū declinat ad rubedinem. Cūqꝫ finditur fit pur pureū. iordicās linguā et acuitate ſua adurens eā. In agrinio virtus eſt infrigidatiua. eius radix eſt vehemē tis ſtipticitatis. et eiꝰ flos parūꝑ calefacit. In ſua natu ra calidū et ſiccū eſt in ſcd̓o ꝓpter ſtipticitatem eꝰ. ꝯfert flos fluxui ſanguinis vndecūqꝫ ſit. et ī eiꝰ oleo ſūt reſo lutio et ꝯtracto. ſed eiꝰ radix fortior eſt et naturā ꝯſtrin git. et in ip̄o ſūt lenificatio et digeſtio. Orificia venarū aꝑit. ſedatqꝫ dolores intrinſecōſ ꝓprieqꝫ in matrice: ac ventoſitates reſoluit. Oleū eius pruritui ꝯfert etiā aīa libus. Et ꝯfert calidis apoſtematibꝰ eiꝰ decoctō. valet etiā duriciis intrinſecis ⁊ apoſtematibꝰ frigidis ⁊ vlce ribus. Cōfert etiā lacertis et ſpaſmo. bibitu cū piꝑe et laſſitudīeꝫ remouet. Caput aut grauat ꝓprie agriniuꝫ Sed minutū eiꝰ facit ſoda. Groſlioris ſemē dormire fa cit et ſtupefacit. Deniqꝫ totū ip̄iꝰ carnē rubeā inter gī giuas ꝯfortat: et humiditatē eaꝝ deficcat. Eiuſqꝫ flos caput purgat. Cōfert dolori pulmonis. eiuſqꝫ flos ſpu to ſāguinis ⁊ ſedat dolores ſtomachi. ⁊ ꝯfert apoſte ma tibus eiꝰ et eꝑatis. Radix eiꝰ ꝯfortat ſtomachū et facit appetitū. ſedatqꝫ nauſeā. Item frangit lapidē. ſtrīgitqꝫ naturā. ꝓprie agriniū abſcindit vtrūqꝫ. ſāguinis matri cis fluxū: ꝓprieqꝫ flos. et cōfert doloribus renū ⁊ fluxui ſanguīs eoꝝ. Cūqꝫ bibitur ex eius radice̓ cū piꝑe ꝯfert ydropiſi. eiuſqꝫ flos cōfert apoſte matibus ani. Specieſ eius groſſa cū ex eiꝰ foliis recētibus q̄ ſunt iuxta radicē fit emplaſtrum. eſt iuuatiua morſure venenoſorum. Cōſtantinus vbi ſupra. Squinantum eſt in tercio cali dum et ſiccū. ſtomachū ꝯfortat. vrinā ꝓuocat. ep̄ar ⁊ re nes. matricemqꝫ mūdificat. apoſtema in epate vel ī ore venaꝝ exiſtens diſſoluit. lapidem frāgit. ſanguīs fluxū ſtrīgit. dolorem epatis ac renum curat Stomachum ra dix eius cōfortat ⁊ appetitum corroborat. eꝰ apozīa va let ydropicis. CXXXIX. ¶ De Staphiſagria ¶ Iſidorus. Taphiſagrīa eſt herba q̄ habet folia qͣſi vitiſ ⁊ caules rectos emittit. ſemen habēs in folliculis viride ac trigonium in modū ciceris. aſpuꝫ fu ſcum. intus album et amaꝝ. Naſcitur ī locis humidis. ¶ Dyaſcorides. Staphilagria quā latini pediculari am vocāt. naſcitur in locis vmbroſis. habens folia viti agreſti ſimilia. diuiſa et ſciſſa tanꝙͣ malua agreſtis. ha ſtas habens longas: erectas et nigras. Semen eſt ei ſi mile yſaci et flores. Qd̓ ſemen in viridioribꝰ folliculis ē obtectum. Quādo teritur eſt nigꝝ. ſed interius album guſtum inſcido. et acri et calido. Grana eiꝰ. xv. accepta cū mulſa vomitibus excludūt pingue flegmā. veꝝ hi qͥ acceꝑint mulſam aſſidue bibant et deābulēt: qm̄ effoca tiones citiꝰ p̄ſtant: et gulam exaſperant. Trita ⁊ bibita pediculos interficiūt. ſcabiem et prurigines tollūt. Cū aceto elixa et ore retenta facere pn̄t oīa ſupͣdicta. Reūa ginginis abſtinent: tumores faucū ſpargūt. Miſcētur et malagmatibus calidis. Semen tritum et oleo rixtū necare lendines ac pediculos eſt manifeſtū. Cōuenienſ quoqꝫ ꝓbatur in apoflegmatiſmo faciendo. vl̓ aſperita tibus effectis quas greci ſtigmata vocant: ob recorꝑa tionem faciendam ¶ Auicenna. Staphiſ agria eſt vua paſſa mōtana. Cuiꝰ granum eſt ſicut cicer nigrum. In tercio gradu eſt calida et ficca et eſt aduſtiua: corroſiua acuta: acris. Interficit pediculos ⁊ ꝓprie cum arſenico et ꝯfert alopicie antique linita. Eadem cum arſenico vl̓ ſola ponitur ſuꝑ ſcabiem et excoriatōem et maſticatur ad extrahendum ex cerebro flegma et humiditatem ex ea quoqꝫ in aceto cocta colluitur os ad dentiuꝫ dolorē et gingiue humiditatem. Preterea ſanat alcola cū mel le et bibūtur ex ea. xv. grana cuꝫ mellicrate. facitqꝫ chi mum viſcoſum vomere. In eiꝰ tn̄ bibitōe tumor eſt qm̄ ip̄a veſicam vlcerat. ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Staphiſa grīa in tercio gradu eſt calida et ficca. habꝫ acumē quo cum maſtice vel olibano maſticato multum a flegmate caput purgat. linguamqꝫ ꝓpter flegmā aggrauatā alle uiat. Gargariſata quoqꝫ caput de groſſo et viſcoſo fle gmate mūdat. cum aceto cocta dolorem dentium ac gin giuaꝝ putredinem curat. Sternutatio de illa ⁊ vigella vtriſqꝫ in aceto coctis iuuat in opilatōe venaꝝ vcteri cos. mixta vero cum auripigmento et oleo valet cōtra ſcabiem ac pediculos. CXL. ¶ De ſtrigno vel ſolatro ¶ Iſidorus Trignos latine ſalutariſ herba dr̄. eo ꝙ dolorē capitis et ſtomachi incendium mitigat. Eſt eī frigida et retinens vnde et ſuccꝰ eiꝰ igneꝫ ſacꝝ curat. Folia eius trita cum vino potata. ſemīs lapſū cō ſtrīgūt. Eadē ⁊ vuā lupina d̓r eo ꝙ ſemē eꝰ vue ſil̓e ſit. Plate ariꝰ. Strignū idē ē ꝙ ſolatꝝ vel morella d̓ qͣ .ſ. iā dictū ē sͣ ¶ Ex herbario. Strignos q̄ et vua lupina di cta eſt: frigidē virtutis eſt. folia eꝰ ſunt ocimi ſimilia: ni ſi ꝙ maiora. Caulem vero cum creuerit ad terram d̓cli nat. Semen habet inter folia ꝑ totos ramos interuall̓ modicis ordinatum folliculis. qui ſimiles ſunt veſicis. In qͥbus ſunt bacce rubee. lenes rotūde multe ac minu te. frigidaꝫ vim hn̄t. huiuſqꝫ folia ꝓ cathaplaſmate im poſita ignem ſacꝝ ſedant. Liuores abſtergit. dolorē ca pitis et ardorem ſtomachi cum oleo trita diſſoluit. Do lores auriū ſanat. fluxum matricis cohibet. laborē quo qꝫ partus ſubleuat. ad tumorem corꝑis et ad dentiū do lorem valet. ad ſanguīs quoqꝫ fluxum de naribus reſtri gendum. ſi quis eius ſucco lana intincta ſibi nares ob ſtruet ¶ Actor. Eſt etiam ſpecies quedā ſolatri q̄ ꝯme ditur. videlicet ortulana de qua inter ceteras ortulanaſ dicetur inferius. cXII ¶ De ſticādo ¶ Iſidorus Tycas alias ſtoeca in īſulis ſtycadibus. alias ſtoecadibus naſcitur. vnde et nuncupatur Dyaſcorides. Stycados a ſtycadibus d̓r. vnde et nomen accepit. Eſt autem herba tenuis ſemē habenſ minutum: cum foliis thymo ſimilibus. et oblongis gu ſtu acrior et ſubamara. Eius elixatura cauſas mitigat thoracis. et vtiliter miſcetur antidotis. habetqꝫ vires acriter relaxantes cum odore graui. ⁊ menſtrua ꝓuocat et eſt humilis: ac ꝑ terram repens cum foliis et ramis origano ſimilibus: albidioribus tn̄. ſanſuci odorem fin gentibuſ. Due ſunt eius ſpecies. vna eſt vſualis que ī campis ſaxoſis creſcit et lapidoſis. Alia vero agreſtis q̄ zoyr appellatur. q̄ nō ſolum ſerpit: ſed extante poſiti on erigitur. Cum ramulis bipalmis et horrentibꝰ. cū foliis ꝑuulis rute fimilibus: ſed anguſtis et longioribꝰ haſtam habet ſarmento ſimulantem. florem et odorem in omnibus virgis cōſtitutuꝫ. et in ſummitate purpure um. linguam remordentem. et guſtū inſcidum. Radix eiꝰ eſt īutilis. Eſt autem vehementior ⁊ calidior que eſt ſuauis: q̄ ideo nomen accepit herpillum: qd̓ greci herpe te repere dicunt. Nam frutex huiꝰ plurimum fructifica do cōſtrictiuam habet virtutem ſiue radarguentē. Me ſtruis imꝑat. vrinam ꝓuocat. tortionem et cōqͣſſatōem ſanat. Tumorem eꝑatis cōpeſcit. morſibus venenatis occurrit. Bibitum et impoſitum id facit. doloremqꝫ ca pitis cum aceto coctum ⁊ oleo roſaꝝ additum cōpeſcit maximeqꝫ bibitum ꝓdeſt litargicis ac freneticis. Naū ſeam ꝓuocat. ⁊ cum aceto ſumptus medet̉ emoptōicis ¶ Auicenna. St yeādos eſt planta ſpicā habens: ſicut Liber Decimus ¶t ordei ſpica. ſed eius folia ſūt lōgiora. In ip̄o ſtipiteſ cunt cinericūi. ſicut in epythimo. Eſt aūt ſine ſemīe acu cius cum amaritudine pauca. cōpoſitꝰ ex ſubſtantia ter cea frigida et ignea ſubtili. Calidꝰ eſt in pͥmo. ſiccus in cecūdo. Reſoluit et ſubtiliat amaritudīe ſua. et ſyrupuſ cius ſimiliter. Opilatōes aꝑit. et abſtergit. In ipſo eſt ſtipticitas pauca. cōfortatqꝫ corpꝰ ac viſcera ⁊ ꝓhibet qutrefactōnem. Eius decoctō ſedat dolores neruorum ac iūcturaꝝ et laterum. Eiuſqꝫ ſyrupus eſt res magis muuatiua egritudinū interius frigidarū. Ideoqꝫ oportꝫ er eo vtatur aſſidue: qui debiles habet neruos ex frigi ditate. Cōfert iteꝝ melācolie et epylenſie. Conturbat aūt humorem colericum et eū vomere facit et ē ex his q̄ caciunt ſitim. vrine cōfortat inſtrumēta et ſoluēdo me iancoliam educit et flegma ¶ Platearius. Stycados calida et ſicca eſt. virtutem diureticā habꝫ. vinū d̓coctō nis eius et dragaganti ſpiritualia calefacit. et ī teſtina ſtomachumqꝫ mūdificat. valet ad yliacam ⁊ ad opilatō nemi ſplenis et epatis. et cōtra ſtringiriam et diſſuriam ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. Stycādos eſt calida ⁊ ſicca in primo aperit. attenuat. īteriora mēbra ꝯfortat. pectꝰ ac pulmonem oīaqꝫ viſcera mūdificat. ¶ Ex ſynonimiſ 4thycados ſpecies due ſūt citrinuꝫ et arabicū. Quan do ſimpliciter ponitur citrinum intelligitur. Idē eſt bar ba iouis. Sed aliud eſt iouis barba .ſ. ſemꝑuiua ſicut di ctum eſt ſupra. CXI II ¶ Diaſcorides ¶ De Syderite yderitis vel heraclea habet folia praſio ſimilia. ſed et oblōga et aſpera. haſtam habꝫ quad ram duabus palmis lōgam. virgas lōgiores: ſtipti cas et in guſtu ſuaues. In quibꝰ .ſ. virgis capita obro tunda. ſiue verticelli ſicut praſſiioriuntur. ⁊ in eis ſemē nigrum inuenitur. Sub petra naſcitur. folia eiꝰ trita. paracolleſin faciunt mire vulneribꝰ impoſita. Alia eſt ſyderitis q̄ haſtas duobus cubitis habet lōgas et tene ras. folia q̄ in ip̄is haſtis periſteridi ſimilia et diuiſa in circūitu plurimū naſcentia. ſed in viſu tenuia et longa. In cacumine vero haſte capitellū habet rotundum ⁊ aſperū. in quo ſemen blete eſt ſimile. obrotundum et du rum. Eſt aūt virtutis termantice ſimilis ſupͣdicte Ter cium eſt genus ſyderitis qd̓ cratebras heracleon dixit. et naſcitur in pariētibus ſicut vitis. habet folia minuta teneraqꝫ multa ex vna radice naſcentia. coriādro ſil̓ia huiꝰ haſte duobus ſunt palmis lōge. molles et albidio res. fenicinos habet flores. In guſtū eſt muſtillaginoſa tritaqꝫ vulneribus recentibus paracoleſim facit impo ſita ¶ Pliniꝰ libro. xxv. Panacem heradeon alij ſyde ritem et apud nos vocant millefoliū ī cubitali ſcapo ra moſū. minutioribus ꝙͣ feniculi foliis ab imo veſtitam Alii fatentur illam quidē vulneribus vtilem. ſed veraꝫ achilleam eſſe ſcapo ceruleo pedali ſine ramis ex omni ꝑte ſingulis foliis eleganter veſtitam. Alii qͣdrato cau le: marrubii capitibꝰ folio q̄rcus. Hac quoqꝫ neruos p̄ ciſos glutinare faciūt. Aliā dicūt ſyderiten naſcentem in macerus cum teritur fedi odoris. ſed ⁊ aliā huic ſimi lem candidioribus tn̄ foliis: et pinguioribus ac tenerio bus cauliculis in vineis naſcentem. Aliam vero quinuꝫ cubitoꝝ: exilibus ramulis. atqꝫ triangulis filiciſ folio pediculo longo. Om̄es aūt vulneribus p̄cipuas eſſe Eā vero q̄ eſt latiſſimo folio noſtri ſcopam regiam vocant. Idem in libro. xxvi. Syderitis varices adalligata mi nuit et ſine dolore p̄ſtat ¶ CXIIII ¶De ſimphato et ſimphico et ſinapiagriō ¶ Iſidorus Imphatos grece dictus eſt. eo ꝙ tantā radice virtutē habeat: vt fruſta carnis ī cacabo aſꝑſa coagulet ¶ Dyaſcorides. Symphicum naſcit̉ in locis aſperis. habens virgaſ origano ſimiles ac tenu es. capita vero ſicut thymū. virge lignoſe ſunt: et odo rate guſtuqꝫ dulces: flegma ꝓuocāteſ. Radix eſt illi lō ga et obrūfa: in modū digiti groſſa. Elixuꝫ in mulſa pul monem purgat. reicientemqꝫ ſanguineꝫ. aut nefreticoſ cum aqua medicinaliter iuuat. Radix eius cum aqͣ cō cta et bibita fluxū mulieris abſtringit. dyſentericis quo qꝫ ꝓficit. Cum oximille data ꝯquaſſatōes atqꝫ dolores lateris ſaluberrime curat. maſticata vero ſitim āputat. et aſpcredinē faucum mitigat. vulneri recenti paracole ſim facit. enteroceliacos bibita et cathaplaſmata optīe curat: et carnes ꝯcoqui facit. Aliud eſt ſymphicum qd̓ piten eſt appellatum. haſtam habet aſperaꝫ. duobꝰ cubi tis longam. anguloſam et abintus inanem. ī qͣ folia ſūt aſꝑa et anguſta. ſicut bugloſſos oblonga. āgulos etiaꝫ habet ip̄a haſta: in qͥbus naſcuntur folia. flores habet melinos. et ſemen ſuꝑ haſtas ſicut flomos. haſta et fru tex habent qͥddam ſimile pulueri qd̓ cum carni applica tum fuerit. pruriginem facit. Radix eſt ei nigra: q̄ cum fracta fuerit: apparꝫ alba: ⁊ muſtillaginoſa. hec trita ⁊ bibita medetur emoptōicis. ꝯquaſſatōnes reficit et ani tumores ſpargit. Cum yringirithe foliis cathaplaſma ta facere poteſt oīa ſupͣdicta. vulneri paracoleſiꝫ efficit carnes inciſas et in cacabos miſſaſ in ſe glutinare facit ¶ Dyaſcorides. Synapiagrion vel vt dicunt latini ſcā dalicū .i. pes pulli naſcitur in tumuliſ. ⁊ ſuꝑ tegulaſ. her ba eſt habens folia minuta et anguſta: duobus digitis longa: in ſūmo diuiſa et pinguia. virgam ꝓfert ī medio duoꝝ palmoꝝ cum paucis ramulis: in qͥbus fert ſemen cardamo ſimile latum obrotunduꝫ ac veluti ꝯquaſlatū vnde et vocatur thalaſpiuꝫ. Greci nanqꝫ thalaſſe dicūt frangere ſiue quaſſare. florem habet album. virtus eſt ei ſemini termantica. atqꝫ acra: potui datum vehem̄ter purgatōem facit ſuꝑioꝝ ac inferioꝝ. Schyaticis mede tur ꝑ clyſtere adhibitum. mēſtruis imꝑat bibitum. Col lectōes ī aceto bibitū rūpit abortū facit ¶ CXIIIII. ¶ De ſiſeleo ¶ Platearius Iſeleos idem eſt qd̓ ſiler montanū ⁊ eſt in ſcd̓o gradu calidum et ſiccum. Semen eius medicīe ꝯpetit: et ꝑ ānos tres ſeruatur. virtutem habꝫ diureticam diſſolutiuam et ꝯſumptiuam. Contra aſma ex frigida cauſa datur vinum decoctōis eius et ficuum ſiccaꝝ. vel puluis eiꝰ cū ficubus ſiccis et aſſatis. Cōtra opilatōꝫ ſplenis et epatis ac renum veſice ſtringiriā et dyſſuriā datur vinum decoctōis eiꝰ. herba ip̄a in vino et oleo cocta et pectini cathaplaſmata ſtringiriā ⁊ dyſſē teriā ſoluit. Sed et fumigatio facta ex aqua vel vino d̓ coctōis eiuſdē herbe m̄ſtrua ꝓuocat. et valet ꝯtra ſtrīgi riā et dyſſenteriā ¶ Auicenna. Sꝫſeleos eſt in ſcd̓o gra du calidum et ſiccum. reſolutiuū. mundificatm̄. carmīa tiuū. Similiter ſemen et radix eiꝰ ſunt ſedatiuā doloruꝫ interiorum. et liq̄facit flegmā cōgelatū. de ip̄o datur ī potu animalibus: et multiplicat eoꝝ ꝑtus. Bibitum in vino ꝓhibet frigus. et in itinere nocumentum ip̄iꝰ. Cō fert doloribus dorſi: aſmati: et hanelitus difficultati: ⁊ antiq̄ tuſſi: et radix eius ꝓprie. Semen quoqꝫ ip̄ius eſt in virtute ſimile. radix eius cum melle cōfecta et deglu tita. pectus ab humiditatibus viſcoſis mundificat. Id̓ hec herba cōfert valde ſoda. Reſoluit inflationem. Se datqꝫ viſceꝝ dolorem. Digerit radix eius ꝓprie cibum et eſt ſtomacho bonum. Reſoluit dolorem ventris pun gitiuum atqꝫ ventoſum. et facilem in omnibus animali bus efficit ꝑtum. remouet vrine difficultatem: reſoluit dolores matricis et eius p̄focatōi ꝯfert. Succꝰ aūt cau lis eius ac ſemen recentia in potu cum arob ſanāt dolo rem renum et ip̄oꝝ eſt penitus iuuatiuum. ¶ Cōſtanti nus vbi ſupͣ. Syſeleos eſt calida et ficca in ſecundo. di geſtionem adiuuat. vrinam et m̄ſtrua ꝓuocat. matricis ſuffocatōꝫ curat. ſtringiriaꝫ ex frigiditate diſſoluit. ha nelituoſis et diu ex humido tuſſientibus ſubuenit. pota ta cum piꝑe et vino calefacit eos qͥ in itinere deficiunt. Liber Sccimus Ꝙj. et ꝓpter hiemem frigeſcunt. ¶ Platearius De tapſia Apſia in tercio gradu eſt calida et ficca. ꝑ treſ ānos ſeruatur. Radix eius medicine competit vſui. ſed nunꝙͣ debet ꝑ ſe dari prīcipaliter edu cit ꝑ vomitum. ſecūdario ꝑ ſeceſſum. In medicinis vo mit iuiſ maxīe ponitur ſed qn̄ terit̉. oꝑtet ꝙ terenſ maxi me faciem et oculoſ cooꝑiat: vt paꝝ aut nihil videat. te ſticuloſqꝫ: qꝛ cito inflātur. Ꝙ ſi aliqͣ inflatio euenerit. ī fundatur pānuſ in aceto: et fiat inde ꝑtiſ infrigidate fri catio. vel idem fiat cū ſucco etrahith. virtutem hꝫ hūc res diſſoluendi. et ad ſuꝑficieꝫ corꝑis attrahendi. et in groſſam ventoſitatem reſoluendi ¶ Plinius libro. xiii Tapſiam vocauere quidam ſemen ferule: eo decepti ꝙ ferula ſine dubio nō eſt tapſia: ſed ſui generis. feniculi foliis. inani caule. nec baculi longitudinē excedente. Se men quale ferule. radix cādida. inciſa lac emanat. ⁊ con tuſa ſuccō abdicat oīa venenata. Quippe fodiētibꝰ eti am nocꝫ ſi minima aſpiret aura intumeſcunt corꝑa. faci emqꝫ ignes acri inuadunt. et ob id ceroto pͥus illiniunt Quibuſdam tn̄ morbis auxiliari dicūt medici ꝑmixtaꝫ alijs. Item ī alopiciis: ſuggillatiſqꝫ ac liuentibꝰ. ceū ve ra remedia deſint: vt ſcelera cōtractēt. Sed iſta p̄texue rūt noxio inſtrumēto: tātumqꝫ īpudentie eſt vt venenū artis eſſe ꝑſuadeāt. Tapſia eſt in affrica vehemētiſſīa. Quidā ꝑ meſſes caulem incidunt: et in ip̄a radice exca uant quo ſuccus ꝯfluat arefectumqꝫ tollunt. Alii foliū Radicem in pila tundūt et ſuccum in ſole coactū etiam in paſtillos diuidunt ¶ Idem in libro. xxvi. Ad lichēas vtuntur et thapſie radice cū melle trita. angine et arge monia medetur ex vino ſūpta. ¶ Conſtātinus vbi ſup Tapſia eſt herba ſuꝑ terrā ſaliēs. id eſt brachiū cuiꝰ co lor rubeꝰ eſt. frōdes habet virides. aliqͣntulū colori plū beo ꝑtinentes. Cortex aūt radicis eius rufus: nigredi ni paꝝ attinens: ſed intus eſt citrinus. hic cortex medi cine cōgruit. calidus et ſiccus in tercio gradu. Groſſoſ et viſcoſos humores attenuat. et valet ſchyaticis ac po dagricis. flegmaqꝫ viſcoſuꝫ vbicūqꝫ fuerit purgat Mi ſcetur et mediciniſ īpetiginis. morphee atqꝫ ſcabiei. co latiuus eī eſt ac mundificatiuus ¶. Byaſcorides. Tap ſia dicta eſt eo ꝙ in thapſo inſula in pͥmo inuēta eſt. fru tex eſt illi feniculo ſimiliſ: habens folia ſimilia maratro haſtas tenuēs ī qͥbus ſingulis ſunt capitella: ſicut ī an to. flos aūt eſt niger ſiue melinuſ. ſemenqꝫ latum ferule ſimile: ſed minus. Radix eſt illi alba et maior. coriū ha bens groſſum: et in odore inſcida. Succus eius qn̄ colli gitur. colligens nō ſit cōtra ventum ſitus. qꝛ manus et facies ebullient. virtus eſt ei calida et catartica. Coriū radicis eiꝰ et ſuccum et lacrimū accepta mulſa ſuꝑiꝰ et inferius hominē purgat. plus tn̄ iuſto accepta necem ī fert. Purgatio ip̄ius doloreꝫ mitigat lateris. aſmaticis opitulatur. his etiā qͥ putridum hn̄t ſputum medicatur Eſt aūt dieta eius cretica. eiuſqꝫ potio: dāda eſt eſcis. aut cocturis admixta. Radix eius et lacrimum tantam habet caliditatem: vt nullam habeat cōꝑatōꝫ. vn̄ ſuccꝰ eiꝰ capiti ſuꝑunctus alopicias emendat. et radix eiꝰ vi ridis infricata idem p̄ſtat. liuores etiā detergit. Succꝰ eiꝰ addito libanotide ac cera equali pōdere oīa p̄dicta poteſt facere In quolibet aūt loco poſitus nō debet am plius eſſe ꝙͣ duabus horis. ſꝫ an̄ et poſt loca fouēda ſūt aquis calidis. lentigines mūdat. lepras limpidat. puſtu las purgat. maxime mixto ſulphure veteres lateriſ aut pulmonis dolores curat: artheticos et pōdagricos ma xime iuuat. Nudis locis impoſitus ea veſtit. ſed fom̄to id facit. humores etiam de ꝓfundo violenter extrahit. ſicqꝫ dyaforeſim facit. ¶. CXLVI. ¶ De tapſobarbaſto et trahith ¶ Platearius Apſuſbarbaſtus idem eſt qd̓ herba luminaria vel flomoſ: frigida et ficca eſt. viridis in medici na valet. ſicca nihil. virtutem habet ꝯſolidādi et cōſtringendi. Cōtra fluxum emorroidaꝝ. ex viuo de coctōis eius patiens ſuffumigatur. anoqꝫ tritum iufun ditur. herba etiaꝫ ip̄a cathaplaſmatur. Ceteꝝ et ex ip̄a herba aſſellatōem ſe patiēs ſꝑ extergat. hoc ip̄m emor rōidas cōſtringit et ſanat. Cōtra fluxū ventris et ꝯtra tenaſmon ex calida cauſa encatiſma fit: et fomentū ex aqua decoctōis eiꝰ circa ventrē et īferiora. ¶ Dyaſco rides. Flomos quā latini barbaſton dicunt duo ſunt ge nera: maſculus et femina. vnum eſt albuꝫ: alteꝝ vero m grū. feīa qͥdem habꝫ folia cauliculo ſimilia: ſed aſꝑiora et latiora. haſtā vno cubito lōgā albam et aſꝑam: floreſ virides et albos: ſemenqꝫ nigꝝ. Radix eſt ei dura ī mo dum pollicis groſſa: naſcitur in campis. Maſculus hꝫ folia oblōga et anguſta haſtam tenuē: ac tenue ſemen. Nigra in oībus eſt lata. et d̓r flomos nigra. Agreſtis aūt flomos habet virgas in ſe lōgas et arboroſaſ: folia ſaluie ſimilia. circa virgas habet flores auroſoſ aut m linos. Sed folia ſunt ei circa terram aſꝑa et obrotūda. Eſt alteꝝ genus flomi qui dicitur lignitis aut triallis habens folia aſꝑa et pinguia et groſſa. qͥbus vtūtur ml̓ ti in lucernis. Duaꝝ ſupͣdictaꝝ radices ſtiptice ſūt. flu xumqꝫ ventris cum vino ſtringūt. Elixatura eiꝰ bibita cōquaſſatōes ac dolores lateris ſoluit. tuſſim mitigat. dolorem dētium gargariſata cōpeſcit. flomos qͥ florem auroſum habet. capillos inficiet. folia eius in aqua co cta et cathaplaſmata duriciaſ ⁊ tumores oculoꝝ ſoluūt malignaqꝫ vulnera melle addito ad ſanitatem adducūt aceto mixto vulnera recentia ſingulariter iuuant̉. Pun ctōꝫ ſcorpionis mitigant. agreſtis folia cōbuſtionibu opem ferunt. et folia eius que dicitur femina cum cari cis impoſita: putredinē in eis non admittunt ¶ Ex her bario. Flomos maſculus habet folia. longiora et angu ſtiora ꝙ femina. vtriqꝫ lanoſi tirſumqꝫ lanoſum habēt longas et groſſas in modum digiti. aqua cuꝫ ea d̓cocta et potata eos qui venenum ſumpſerint curat. qui potuſ et cōtra veterem tuſſim ꝓdeſt. eademqꝫ ſi cōtineat̉ ore: dentium dolorem ſanat. folia eiꝰ trita et oculis ſuppoſi ta dolores ac tumores ſedant Eademqꝫ cū vino ac mel le decocta eunuchoꝝ vulnera curat. deniqꝫ cum aceto d̓ cocta cōtra ſcorpionum ictus valet. et ꝯtra vulnera re centia. valet et hec herba ad licinia ¶ Actor. Eſtimo ꝙ hec herba corrupte dicatur tapſuſ barbatus cum ab au toribus dicatur potius barbaſton vl̓ barbaſtus a qͥbuſ dam etiaꝫ verbaſcus. de quo iteꝝ ſub hoc noīe dicetur inferius ¶ Plate arius. Trahit eſt herba iudaica ī ſcd̓o gradu calida et ficca viridis bona eſt in medicina. iutū aūt ſicca. virtutem hꝫ calefaciendi ac deſiccandi et de purandi virtutem quoqꝫ diureticam. Cōfert valde mū lieribus ad matricem et ad vrinaꝝ noſtrarum mundifi catōem. Caloriſqꝫ naturalis ꝯfortationem ſipula ex fa rina et aqua facta. Ip̄aqꝫ herba cōtrita naturaleꝫ calo rem cōfortat: et vrinam ꝓuocat. Cōtra ſtringiriam et dyſ. eadem cōtrita ⁊ in vino cocta multūqꝫ valet pecti ni cathaplaſmata .CXLVII. ¶ Plinius libro xxij. De tribulo. Ribulus non niſi in paluſtribus naſcitur. di ra res alibi. in cibis excipitur iuxta niluꝫ ⁊ ſtry monem amnes: inclinatis in vaduꝫ. folio ad ef figiem vlmi pediculo longo. ac in orbe reliquo ſūt gene ra tria. Citercule folia alteri aculeata. hic et ſerius flo ret. magiſqꝫ ſepta villaꝝ obſidet. Semen eſt ei rotudiꝰ in ſiliqua nigrum alteri arenaceum. Spinoſoruꝫ etiam nū aliud genus ononis: in ramis enim ſpiuas habꝫ of poſito folio rute ſimili: toto caule foliatū in modū corde ſequitur a frugibus: aratro inimicum: viuaxqꝫ p̄cipue: Aculeatarum caules aliquarum ꝑ terram ſerpunt. vt Liber Decimus eius quā coronopō vocāt ¶ Dyꝫaſcorides. Tribuli ge nera duo ſunt. ſiccus et humidus. Siccus habet folia andragine ſimilia. ſed teneriora. haſtas longas tenerat et porrectas. in quibus ſunt ſpine. Naſcitur aūt in lociſ deſertis. humidus vero naſcitur in fluminibuſ. cꝰ coma ſuꝑ aquam extenditur. et folia ſuꝑnatant. haſtam habꝫ in ſūmo groſſam: ad radicem vero tenuem: habēteꝫ ī ſe tenues ſpinas ſicut ſpica. Semen eſt ambabus. virtus eſt illi frigida et ſtiptica. et deſiccatiua. et leptomeris ī damatōes faciēs. Om̄es qͥdem tumores impoſiti ſpar cūt. addito melle naptas .i. oris putredines tollunt. fau cibus et gingiuis opitulantur. Succus eoꝝ nobilibus colliriis admiſcetur. ſemen eoꝝ calculos frangit et ex cludit. Terrene ſemen bibitum et impoſitū morſibꝰ ve nenatis occurrit. eiꝰ elixatura ſparſa pulices necat. In dumine tracie herba eiꝰ equi eneruantur. ¶ Auicenna Haſcelr .i. tribuli ſcd̓m dyaſcoridem due ſunt ſpecies. q̄ crigide ſūt et ſicce. Alii vero dixerūt ꝙ eſt calidus ⁊ ſic cus ī pͥmo. Eſt et magis ſimile haſcek terre noſtre. Sil neſtris qͥdem plurime terreitatis eſt. domeſticus auteꝫ plurime aquēitatis In ip̄o eſt ꝓhibitio effuſionis ma terieꝝ ꝓpter ſtipticitatem ſuam. ⁊ maturatio ⁊ lenifica tio. ꝓhibet ergo accidere apoſtēata calida. et eſt bonus apoſtematibus gutturis. Cōfert vlceribꝰ antiqͥs et pu tridis in carne cum melle. Itaqꝫ bonus eſt vlceribꝰ gin riue putridis Intrat etiam ſuccus eiꝰ in alcofol. Item facit angmentū ī coitu. fragitqꝫ lapidem renū ac veſice ſimiliter et ſuccus eiꝰ. et cōfert difficultati vrine et coli ce. fructus aūt ſilueſtris cōfert morſui vipere. cuꝫ vino quoqꝫ venenis pernicioſis. Ex eiuſdem decoctōe ſi qͥs ocum aſꝑſerit pulices interficit .CXLVIII. De trifolio et tripolio ¶ Iſidorus Rifolion a grecis trifillū vocatus eſt: eo ꝙ ſit foliis trinis ꝑ ſingulas ānotatōes. ¶ Plinius libro. xxi. Folio coronat et trifoliū. Cuiꝰ gene ra tria ſunt. Niphantes greci vocant. Alii aſpalthiō ⁊ maiori folio: quo vtūtur coronarii. Alterum acuto oxy triphillon. Terciuꝫ ex omnibꝰ minutiſſimū et inter hec neruoſi qͥbuſdam cauliculi vt marathro hippomaratro myophano Utuntur et ferulis et corimbis ⁊ hedere flo re purpureo. Eſt et in alio genere eaꝝ ſilueſtribus roſis ſimilis. et in his tm̄ colos delectat: odor aūt abeſt. Tri folium creditur ad ſerpentum ictuſ et ſcorꝑionū eximie p̄ualere. Serpenteſqꝫ nunꝙͣ ī trifolio aſpici. Preterea cōtra venena oīa .xxv. eꝰ grana ꝓ ātidoto ſufficere. Id̓ animaduerto ſemen eiꝰ cuiꝰ mīma ſūt folia. vtile ad cu ſtodiendam mulierum illitum in facie cutis gratiam. Byaſcorides. Trifolii genera ſunt quatuor .ſ. odoratū acutum parthemō et leporinum. Semē eiꝰ et folia cum aqua bibita. pleureticis diſſuriis. epilenticis. et ydropi cis munitio et ſingulare p̄ſidiū eſt. Stericis opitulatur mēſtruis imꝑat. folia eiꝰ cū oximelle accepta morſibꝰ ve nenatis occurrūt. trita vero ⁊ cum vino bibita febribuſ vt d̓r tercianis medicantur. Tripolion in locis naſcit̉ maritimis .i. litoribus ip̄is. folia qͥdem hꝫ apio ſimilia et groſſa. haſtamqꝫ duobuſ palmis longam in capite di uiſam. florem dicitur ter mutare in die. Nam mane co lorem facit album. media vero die purpureū. ſero ceru leum. Radix eſt illi alba et odorata. virtus aūt cādidiſ ſima. Bibitum humores ventris aquoſos deponit. vri nam ꝓuocat. acceptis venenis occurrit. ¶ Plinius li bro. xxi. Polion ſiue tripolion apud grecos herbam in clitam muſei et heſiodi laudibꝰ ad oīa p̄dicātiū vtilem ſuꝑqꝫ cetera ad famā quoqꝫ dignitatis ꝓrſus mirā: ſi modo vt tradunt eius folia māe cādida: meridie purpu rea. ſole occidente aſpiciuntur cerulea. Duo ſūt genera eius. Cāpeſtre maius: et ſilueſtre minus. folia caniſ ho minis ſimilia. a radice palmo nunꝙͣ altiora. ¶ Actor. Uidetur idem eſſe polion qd̓ tripolion. qd̓ eī dictū eſt d̓ tripolio iuxta dyaſcoridem de polio dicit plinius d̓ quo . CXLIX. iam dictum eſt ſuꝑius. ¶ ¶ De turbith ¶ Platearius Urbith eſt radix cuiuſdā arboris .i. fruticis in india et arabia naſcentis. ī tercio gradu eſt ca lida et ſicca. ꝑ bienniū duratiua. Eligēda ē illa q̄ in medio eſt ꝯͣcaua. ẜm longitudinē non hn̄s interius fuſtem. et ſi habet extrahi debet: cum in medicina poni tur et ſit talis que non facile puluerizetur ꝓpter nimiaꝫ eius violentiā ꝑ ſe non datur ſed hac medicine appeten ter acuuntur. virtutem habet diſſoluendi humores: et flegma p̄cipue ab extremis partibus attrahendi. valꝫ ꝯͣ tra illiacaꝫ ⁊ archeticam et podagram cū aliquā medici na confectus his morbis ꝯpetenti. Puluis eius cum oleo roſarum modico ad reprimendum eiꝰ maliciam ad dito gūmi arabico ac melle bn̄ deſpumato. carnem mor tuam corrodit et ꝯſumit ¶ Conſtantinus. Turbith eſt radix q̄ intus et extra aliqn̄ eſt albi et citrini coloris In uenitur in ſyria et arabia. Arbor eius eſt quaſi ferula. que ī tercio gradu eſt calida et ſicca. flegma frigidoſqꝫ timos ac viſcoſos humores purgat. ꝓinde vtilis eſt po dagre frigide ac dolori arthetico. nocet tn̄ et āguſtiā fa cit ſtomacho. vnde poſt inungi oꝑtet cuꝫ oleo violaceo vel amigdalino ¶ Auicenna. Turbith meliꝰ eſt album viſibiliter et cōtritum. habens foramina ſicut cāne ſub tilis foramina: planum velociter frangibile. non groſſū ꝑforatum eſt debile. ſed eiuſ rectificatio eſt: vt fricetur cortex cinericius donec remaneat albus. et quod ꝯtritū eſt de ip̄o ꝯiūgatur cum oleo amigdalino. Cōfert egri tudinibus neruoꝝ. ſolutōe flegma educit plurimuꝫ. Et ſoluit aliqͥd ex humoribus parumꝑ aduſtis. Et hoc cuꝫ aſſumitur tritum. Ecōuerſo aūt decoctum ẜm quoſdaꝫ educit humorem crudum ex anchis. et quod verius eſt educit ſubtile flegma et ſic cum zinzibere ꝯfortetur: et aliquo quod habeat virtutis acuitatem educit groſſum et crudum humorem. AL. ¶ De tipo et titimallo Iſidorus Ipus circa fontes vel paludes et ſtagna naſcit̉ ſic dictus qꝛ ab aqua ſe inflat. vnde ⁊ ambicio ſoꝝ hoīm ſibiqꝫ placentium tumor. typus dici tur. Tytimallus nomen ſumpſit ex hoc ꝙ foliorum cō mam ad radium ſolis circumactam conuertat. Nam greci tytan ſolem vocant: et mallonem coma. ¶ Platearius. Tytimallus eſt herba in tercio gradu calida et ficca multe ſunt eius ſpecies. Eſt enim vna que eſula dicitur. Alia vero laureola. alia vero catha pucia. Alia quoqꝫ canabulla ex cuius lacte medicine acuuntur. ¶ Ex ſinonimis. Habet ſpecies quinqꝫ titi malllus ſed non vtuntur medici noſtri niſi tribus: vide licet anabulla ⁊ eſula ⁊ cathapucia. lacte quideꝫ anabul le. cortice radiciſ eſule. ſemine vero cathapucie. ⁊ ſūptū eſt tytimalli nomen ex eo ꝙ oīs eius ſpecies cōas ſuas vertit ad ſolem ¶ Dyaſcorides. Tytimalli genera ſunt ſeptem. primum eſt maſculus ⁊ cariticas dicitur. ẜm fe mina ⁊ carides vocatur. Tercium paralmos. Quartuꝫ ylioſcopos. Quintum dendrodes. Sextū plathipholos Septimum vero cyparaſias dicitur. Caritias habꝫ ha ſtas vno cubito longas ⁊ rufas lacrimumqꝫ viſcōſum ⁊ album. folia circa haſtas oliue ſimilia. ſꝫ minora ⁊ an guſta. Radix eius eſt groſſa atqꝫ lignoſa. In haſta eiuſ ſunt come iunco ſimiles in quibus ſemen eſt. Naſcitur in locis montuoſis ac aſperis. lacrimuꝫ eius ventrē ſol uit. flegma coleramqꝫ deponit. hoc facit acceptū vt po ſca. Nauſeamqꝫ ꝓuocat acceptum cum mulſa. vindemi aꝝ tꝑe colligitur. Sed obſeruandum eſt ne hoc in vēto fiat. vel ne manus oculis applicentur. Sed anteꝙͣ exic cetur. manus ⁊ facies axūgīa vel argilla tenera ꝑunga tur. Odor eius gulam exaſꝑat. Succus eius viridis in fricatus capillos tollit. ⁊ in ſole de capillatis locis ꝑun ctus. capillos rubeos educit. Impoſitus foramī dentis dolorem compeſcit. Sed cera concludi debet: ne fauces Decimus Liber aut linguam exaſꝑet. Corꝑis verrucas impoſitus ⁊ cla uos et cōdilomata tollit. naribus vnctus caput purgat et oculis p̄tergia detergit. Carbunculos et fagedenica vulnera tollit. cancros et fiſtulas ad ſanitatem ꝑducit. Semen eiꝰ autūno collectum: in ſole ſiccatur: et ventrē purgat leniter acceptum. Radix eius data cum mulſa ventrem purgat in aceto cocto et ore retenta dolorē dē tium mitigat. Carides naſcitur in locis aſꝑis. et ē lau ro ſimilis. folia eiuſ mirte ſūt ſimilia ſed maiora et forti ora. que in fine acuta ſūt et ſpinoſa. haſte ſūt vno cubi to longe. ſemen aūt interpolato āno ꝓfertur. mordēs lī guā: nūcibus ſimile. Similis eſt ei ſupͣdicto virtus. ſed ſuccus eius plus eſt vomificꝰ. Paralmos naſcitur ī lo cis maritimis. haſtis extenua radice. vi. vel. vii. duorū palmoꝝ erectis ac ſubrufis: in quibus folia ſūt minuta et anguſta: et oblonga. lingue ſimilia. In haſtis capitel la ſunt rotūda. in qͥbus ſemen rotundum eſt. et varium. flores albos habet. oīſqꝫ frutex lacrimum album ⁊ infi nitum habet. cui virtus ſupͣdicto ſimilis eſt. Ilioſcopoſ habet folia andragne .i. portulace ſimilia ſed tenuiora: et obrotunda. haſtaſqꝫ duobꝰ palmis lōgas et tenues: ac rufas. Succus eius eſt albus. Capitella ſunt ei ml̓ta ſimilia aneto flore plena. Semen eſt ei circa folia. iuxta ripas naſcitur: et circa ciuitates et edificia. Semē eiuſ et ſuccꝰ colligitur. virtute ſimiliſ ſupͣdicto: ſed paulo for tior. Bendrodes habet multas comas: lacrimum infini tum. et virgas obrūfas. ī qͥbus folia ſunt ſimilia mirice ſed oblonga. ſemenqꝫ ſimile carici. Cōpoſitōꝫ et virtu tem ſupͣſcriptis habet ſimilem. Plathophilos hꝫ folia et radices flomo ſimiles. virtus eſt ei ſimilis ſupͣdictis. Succus acceptus humorē depōit ventris. Tuſus et in aquam miſſus occidit piſces. oīſqꝫ tytimallus id facere poteſt. Cyparaſicas habet haſtas duobus palmis lon gas et ſubrufas. folia pino ſimilia: ſed paulo molliora. Naſcitur in locis aſꝑis et ſaxoſis ¶ Pliniꝰ libro. xxvi Tytimallum noſtri vocāt herbam lactariā. lactucaꝫ ca prinam. Narrātqꝫ lacte ip̄ius inſcripto corꝑe. cū īaru erit. ſi cinis inſpargatur literas apparere. ⁊ ita quidam adulteras potius ꝙ codicillis alloqͥ malluere ¶ CLI. ¶ De verbaſco ac verbena ¶ Iſidorus. Erbaſcum latini vocant herbam quā greci flo mos appellant. haꝝ altera eſt maſculus albidio ribus et anguſtioribus foliis. altera vero feīa: folus latioribus atqꝫ nigris lanuginoſis et hirſutis ¶ Plinius libro. xxvi. Cōtra tuſſim bibitur verbaſcꝰ: q flos eſt aureus atqꝫ tanta vis huic eſt: vt etiam iumētiſ nō modo tuſſientibus. ſed ylia quoqꝫ trahentibus ī po tu auxilietur. Qd̓ et degētiana reꝑitur ¶ Ex herbario verbaſcus naſcitur in locis ſabuloſis ⁊ aggeribꝰ. ad po dagrā hec herba cōtuſa et impoſita dolorem ſedat. ¶ Iſidorus. Verbena ſiue veruena d̓r quaſi pura. ſꝫ a gre cis gerobotanea nomē accepit eo ꝙ remediis ac ligam̄ tis hoīm ac purificatōibuſ ſacerdotum a gentilibꝰ ap ta ꝓbata ſit. vnde et pōtifices illam appellabant ſagmē quaſi ſancimen. ¶ Plinius libro. xxv. Nulla tn̄ romāe nobilitatis plus habet ꝙͣ hierobotane quā noſtri verbe natam vocant. Hac iouiſ menſa verritur: domuſqꝫ pur gantur ac luſtrātur. Duo ſunt eius genera. folioſa q̄ fe mina putatur. mas foliis rarioribuſ. vtriuſqꝫ plureſ ra muli tenues: cubitales: anguloſi. folia minora. ꝙͣ q̄rcus. et āguſtiora: diuiſuris maioribus. flos vero glaucꝰ Ra dix longa: tenuis. et vbiqꝫ naſcitur in planis aquoſis. Quidam aūt nō diſtinguūt: ſeci vnū tm̄ faciunt genus. eo ꝙ eoſdem vtraqꝫ habeat effectus. vtraqꝫ galli ſorti untur ac reſpōſa p̄cinunt. ſed magi vtiqꝫ circa hāc inſa niunt. hac punctos impetrare dicunt que velint. febres abigere. amicicias cōciliare. nulliqꝫ morbo non mederi ſed circa canis ortum abſqꝫ ſolis et lune cōſpectu debe re colligi. hec aduerſus ſerpentes ex vino conteritur ſſ Byaſcorides. Hierabotaneꝫ qd̓ multi peryſterō vocat aut verbenā. habet duas ſpecies. vna eſt ſupina. altera recta. Primaqꝫ ſyderitis et curetis. vel typeriſon voca tur. latine aūt intuba .i. quaſi luſtrago aut vertipedium dicitur. Secūda vocatur tergominon bimion vel gera botana. feralia. herculana. latine criſtallina. vtraqꝫ hꝫ folia ſubalbida velut inciſa. ſimilia yri: ſed anguſtiora. virgas cubito longas et aplius habet. anguloſas radi ces tenues et oblongas. Radix et folia medentur vcte ricis cum vino bibita ⁊ etiam cathaplaſmata ip̄aqꝫ fo lia cum vino bibita et etiam cathaplaſmata. venenatis morſibus occurrunt impoſita. Eius elixatura p̄ſtat hy laritatem ſi fuerit in ꝯuiuio aſꝑſa. Cum tribus foliis et totidem radicibus datur tercionariis. cū quatuor qͣr tanariis. herba cocta glutinat vulnera: alienatōes ſtrī git. ad omnia quoqꝫ venena potui data optime facit ¶ UIII ¶ De vetonica ¶ Plinius li. xxv Etones in hiſpania eam q̄ vetonica d̓r ī gallia in italia aūt ſerratula. A greciſ ceſtrō aut phy ſchroteron āte cūctas laudatiſſima exit āguloſe caule cubitoꝝ d̓uum a radice ſpargenſ folia. fere lappa ti ſemine purpureo. folia ſiccantur in farinam plurīos ad vſus. fit ex ea vinum et acetum ſtomacho et claritati oculoꝝ. tantum glorie habet: vt domus in qua ſita ſit tuta exiſtimetur a piaculis omnibus. Beniqꝫ vetonica p̄cipue morſibus imponitur. cui tanta viſ eſſe ꝑhibetur vt incluſi ſerpentes eius circulo: ip̄i ſeſe īterimāt flagel lando. Semen eius cū vino vel farina datur ad ictus. ¶ Dyaſcorides. Uetonica virgas habet tenues ⁊ lon gas; quadrifolia longa et tenuia et odorata radices et folia infinita. ſemen vt ſpica. Radices eius cum mul bibite. nauſeam flegmaticam ꝓuocat. folia dantur ad quaſſatōes. Item cū vino bibita morſus venenatos ſa luberrime curat. vriam ꝓuocat. epylenticos maxīe iu uat. Spleneticis etiam cum oximelle accepta effectum p̄ſtat. Digeſtionem celebrat. Schyaticis et nefreticis accepta cum aqua medicatur et veſice dolorem ꝯpeſcut yctericos quoqꝫ ſanat. m̄ſtruis imꝑat. ydropicis febriē tibus cummulſa datur. non febrientibus autem cū vīo ac melle. Item bibita cum vino ac mulſa ventrem mol lit. cū melle vero ꝯpoſita ſicut electuariū et accepta pty ſicis et emoptōicis maxīe ſubuēit. In fractura capitis hec herba ꝯtuſa et impoſita. vulnus mira celeritate cō glutinat. et id melius fit ſi trita recenſ īponatur. tātaqꝫ illi vis eſt. vt oſſa ꝯfracta ibi extrahit neruis p̄ciſis. et dolori lateris ſubuenit. Cum vino et aceto ad tercias cocta: et in ore retenta: dolorem dentium aufert. Cū ad calida a ieiuno accepta. caliginē oculoꝝ extenuat ⁊ cla ritatem facit. Reumaticis etiam in aqua calida datur. ¶Plate arius. Uetōnica eſt in tercio gradu calida ⁊ ſic ca cuiꝰ folia medicine ꝯpetunt viridia. Exiccata quoqꝫ multe ſunt efficacie. ad dolorem capitis valet decoctio eius ⁊ ꝯtra dolorem ſtomachi datur cum aqua calida ⁊ abſinthii ſuccō ¶ Macer. Uetōnicam ſoliti ſūt ceſtrō dicere greci. Urias potata ciet: lapideſqꝫ repellit. Feri emoptōicis cum poſca ſumpta iuuamen. Idropicos ſic cat cum vino melleqꝫ ſumpta. De foliis eiꝰ tritis factū cathaplaſma. Nō modicū ꝓdeſt oculis quos leſerit ictꝰ Illius roſeo ꝯmixtus ſuccꝰ oliuo. Auribꝰ infuſꝰ varioſ fugat inde dolores. Betonice puluis cocto cum melle iugatꝰ: Empicos tuſſimqꝫ iuuat: ſuſpiria ſedat. Et ſte machi varios ſūptꝰ iuuat ille dolores. Si febrit ex ca lido cum vino: ſi febris abſit. Cum mulſa bibitus idem puluis mouet aluum. Cum ſale contritis foliis catha plaſmate facto. Uulnera curabit que ſunt illata recēter Tritaqꝫ fracture capitis hec ſola medetur. De foliſ eꝰ elixis fit cathaplaſma. Utile non modicū variis viciis Liber Decimus oculoꝝ. Reſtringit maculas oculoꝝ manſa vel hauſta. raac etiam caligo ſolet metuenda repelli. Equo ſi ruta cuerit cum pondere mixta. Et ſi cuꝫ limpha ſumatur cepe tepenti. ſic oculis ſanguis nociuus per poſteriora. Hicitur expelli ſic libera lumina reddi. Sumpta cū hac tepida purgātur vomica dira Pectoris ⁊ morbi potū cu cantur eodem. Splen iuuat illius decoctō ſūpta iecur ae. vncia cū ciatis calide potat a duobꝰ. Dicitur ī modi cum ventris ſedare dolorem. Hec tuſſim cū melle fugat nentremqꝫ remollit. Uncia betōnice ciato calide reſolu ta Prodeſt ydropicis ſi ſit potata freq̄nter Radicū pul nuis cum mulſa tritus et hauſtꝰ. Humores velut ellebo rum vomitu cito purgat. Cū mulſa bibitꝰ ꝓdeſt puluis tolioꝝ. Ruptis atqꝫ ſteras potus leuat iſte cadēteſ. Ci pino ſumptus obſtat potata venenis. Precipue ſemen quo deſit ſi datur herba. Uncia betōnice cū vino ſūpta tepenti. Ictericos curat cū mulſa mēſtrua purgat. Pō dere vero fabe puluis cum melle voratꝰ. Poſt cenā ſto machum iuuat vt bene digerat eſcā ¶ TIIII. ¶ De virgapaſtoris ¶ Ex ſinonimis Igapaſtoris herba q̄dam dicitur. q̄ multum cardoni fullonuꝫ aſſimilatur. ¶ Cōſtantinus Avbi ſupra. Uirgapaſtoris: herba eſt q̄ frōdes ramoſqꝫ virides habet. eiuſqꝫ radix eſt rubea: cū aliqͣn tula nigredine mixta Eſt ⁊ in tercio gradu frigida ⁊ ſic ca C athaplaſmata ſtomachi et capitis et epatis ardorē atqꝫ dolorem placat. ſternutatō de ip̄a cum camphora ꝓ uocata. ſanguineꝫ de naribꝰ fluentem deſiccat. Succuſ eius auribus inſtillatus puſtulas curat et ſanguinē ab eis fluentem exiccat. ¶ Auicenna. Uirgapaſtoris du plex eſt. maſculus qui fortior eſt: et femina. In ip̄a ē ſtip ticitas et ꝓhibet fluxum. ſed aquea pars eſt in ip̄a pluri ma. Recentia vulnera cōſolidat. fluxum ſanguīs ex ma trice ꝓhibet. et inteſtinoꝝ vlcera ſanat. et ſecundum ꝙ eſtimat dyaſcorides. vrinam ꝓuocat. vlceratis confert valde. Succus eius interficit vermes auris. et vlcera eius exiccat. aqua eius cōfert ſputo ſanguinis. ¶ Pla tearius. Uirgapaſtoris eſt frigida ⁊ ficca in tercio gͣdu ſola eius folia viridia ⁊ ficca: vſui medicine cōpetūt. ac ꝑ annū ẜuātur. viridia tamē meliora ſūt. virtutē habēt cōſtringendi. replendi: et repellendi ei infrigidādi Em plaſtrum ex eius puluere et aceto et albumīe oui factū ſupra pectineꝫ ac renes cōtra ventris fluxuꝫ valꝫ īpoſi tum. ad idem valet puluis datus cū ouo ſorbili: vel cū ſucco plantaginis: et etiā ad ꝓfluuium matricis. ad qd̓ etiam valet fomentatō facta ex decoctōis ip̄ius aqua. Eadem herba trita valet ad apoſtema calidū ī initio et ad eriſipilam et ad ſimilia. Capiti quoqꝫ cathaplaſma ta abraſis ꝓdeſt freneticis. ¶ ¶IIIII. ¶ De viſco et viticella ¶ Ex ſinonimis. Iſcus eſt piri arboris et pomi. aliaꝝqꝫ ml̓taꝝ arborum in quibꝰ creſcit. Sed quādo ſimplici Ater ponitur quercinū intelligitur. Eſt autem et alius viſcus quo capiuntur aues: qui de omni viſco ꝑd̓ coctōnem fieri poteſt. ¶ Plinius libro. xvi. Quedam in terra gigni nō poſſunt et̄ in arboribus naſcuntur. qͥa cum ſedem ſuam naſcendi .i. ꝓpriā nō habeant. ī aliena viuunt vt viſcum polipodion. dolichos ac ſerpillū. Eſt et herba in ſyria que vocatur cafficias. nō tantū arbori bus ſed ipſis etiam ſpinis circūuoluens ſe. Item circa templa theſſalica que polipodiō vocatur: ⁊ dolichos ac ypillum Oleaſtro quoqꝫ deputato qd̓ gignitur phānoſ vocant̉. Arbores viſco necari ſicut ⁊ hedera licet tardiꝰ quidam arbitrantur. Uiſci tria ſunt genera. Namqꝫ ī abiete et larice caſſicias. Stelin dicit euboea naſci. et hyphearin archadia. viſcum autem in quercū: robore: llice: pruno ſilueſtri. terebintho: nec alijs arboribus ad nalci. pleriqꝫ copioſiſſimū in quercū qd̓ dryoſhyphear vocat. In omni arbore excepta ilice et quercū differen tiam fecit odor viruſqꝫ. Et foliū nō iocundi odoris. In vtroqꝫ viſcum amaꝝ et lentuꝫ lyphear ad ſagināda pe cora vt ilius eſt vicia quidem primo purgat. deīde vero ea pingue facit que ſuffecere purgatōni. Quibꝰ ſit aliqͣ tabes intus: negant durare ea. Edendi ratō etatis qua dragenis diebus. Adiiciunt diſcrimē in his q̄ folia mit tant: et ip̄i decidere. Cōtra inherere nato in eterna frō de Omnino quidem ſatum nullo mō naſcitur nec niſi ꝑ aluū auiuꝫ reddituꝫ. Maximeqꝫ in palūbis ac turdis. hec enim eſt eius natura: vt niſi maturatū in auiū vētre nō ꝓueniat. Eius altitudo cubitalem nō extendit. fruti cōſi ſemꝑ ac viridis. Mas quideꝫ fertilis eſt femīa ve ro ſterilis Aliquādo nō fert. viſcum p̄terea fit ex aciniſ qui temꝑe meſſiuꝫ immaturi colligūtur. ſicut infra vide licet in tractatu de ſuccis et gūmis plenius dicetur Auicenna. Uiſcꝰ eſt notus. Eiuſqꝫ fructꝰ eſt ciceri ni gro ſimilis nō ſincere rotundus. virgulatus: frāgibilis ex quo inuiſcātur manus. Minera eius eſt arbor ferēs glandes et maluſ ⁊ pirus: in qua ſunt aquea ⁊ aerea vir tus. Bonus ex eo recens eſt. planus coloris puri inte rius. viridis exterius. Teritur et lauatur: deīde coqͥtur Nō niſi poſt lōgam moram calefacit. ſicut gummā rute agreſtis. et in hoc eo debilior exiſtit. In ip̄o quideꝫ eſt humiditas ſuꝑflua nō digeſta. Eſt enī in tercio gradu calidus et ſiccꝰ. reſolutiuus: humiditates enim groſſaſ ex ꝓfundo ꝓpter virtutis attractiue fortitudineꝫ reſol uit: ac lenit. Eradicat vngues malos. cuꝫ arſenico poſt tus ſuper eos. Reſoluit apoſtemata frigida ꝓprie cum calce cōfortatus: lenit et vulnera mala et vlcera antiqͣ. lenit quoqꝫ iuncturas cū cera eqͣlis pōderis et pini reſi na. Cōfert apoſtematibus frigidis poſt aures mixtꝰ cū gumma pini et cera. Spleneꝫ extenuat ſuꝑ ip̄m poſitꝰ cum calce vel alijs rebus ip̄m cōfortātibꝰ. ¶ Iſidorus Uiticella quedam herba a latinis ſic nomīatur: eo ꝙ ſi cut vitis quicqͥd ꝓximū habuerit app̄hendat cornibus quos anulos appellamus. ¶ Platearius. Uiticella eſt calida et ſicca cū axungia porcina teritur. et ſic ad ignē reſoluta colatur. cui colature farina ſeminiſ lini vel lupi ni et oleum additur. Et hec cōfectō ſcyroſin tollit cum plagella. epati ac ſpleni cathaplaſmatā. Ideꝫ valet ad maturandum apoſtema. Suppoſitorium ex eiuſ radice factum menſtrua ꝓuocat ſecundinam et fetum mortuū educit. eiuſqꝫ ſuccus faciei pallide inunctuſ colorat eā et rubificat. ¶ AV ¶ Ex ſinonimis ¶ De īpericon Pperico dicitur herba ſancti iohānis. herba qꝫ ꝑforata. Quidam etiam nomināt eā coronā regiā. ¶ Plinius libro. xxvi. Ipperico appellāt quidā charon: folium habet tamariciˢ ⁊ ſub ea naſcitur ſed foliis pinguioribus: minuſqꝫ rubentibus. Eſt auteꝫ odoratum: altiuſ palmo. leniter ſuaue: aculeatum. viſ ſe mn ini excalefactoriā. Et ideo inflamatōꝫ facit entroceli cis. ſed ſtomacho non eſt inutile. ad ſtrāguiriā ſi exulce rata veſica non ſit: eſt p̄cipuum. medetur et pleureticis ex vino potum. Eſt ⁊ aliud hyppericō quā alij chamepi tyn: alij corycon appellant. oleraceo frutice: tenui: cubi tali: rubente: folio rute odore acri: ſemini ſilique: nigro: matureſcente cum ordeo. Natura ſemini ſpiſſādi Aluū ſiſtit. vrinam cit. Ad calculos veſice cum vino bibitur. ¶ Dyaſcorides. Cenū a multiſ ypericon d̓r et a latinis rapa ruſtica nominatur. habet folia rute ſimilia. ſꝫ pau lo minora et ſucculentiora. et rufa. Ramulos habꝫ plu res oblongos ac tenues. frutex eius eſt duobus palmis alta: inſcida: et euſtomacha: et odorata. huius ſemen bi bitum vrinam ꝓuocat menſtruis imꝑat. ictum ſphalan gionis mitigat. Schyaticis adhibetur vtiliter. opiſtho tonicis cum vino bibita maxime ꝓdeſt. Cum piꝑe acce pta: contra vim frigoris tuta ſeruat corꝑa. Aſquiron vl̓ adraſenion ypperici ſpecies eſt. ſed virgis maior et ſar mentoſa eſt. Colorem habet feniceum. florem melinum Semen vero ſimile habet ypperico. ſed maius. Quod Liber Decimus fricatum reſine odorem emittit et colorem ſanguineum facit. hoc ſemen cum ydromelle bibitum ſchaticis ꝓfi cit. coleramqꝫ cū abundātiſſimo fumo deponit Sꝫ quo tidie cum mulſa calida bibatur: donec patiēs ꝑcuretur ad combuſtiōes quoqꝫ mire facit. hec herba cathaplaſ mati adhibita. ¶ Auicēna. ypericon nominatur alha rib arabice et vuā demonis ſyriace. Tirſi ⁊ flos eiꝰ pul uerulentus et citrinum eſt granū eiꝰ. figure ſumach eſt ſimile. ſed non ī eius rubedīe. Natura calidum eſt in ſe cūdo ſiccum in fine ip̄ius. Et eſt ſubtiliatm̄. aperitiuuꝫ lique factm̄: ⁊ reſolutm̄. Cōfert apoſtematibꝰ ꝓprie fri gidis et duris. et emplaſtꝝ folioꝝ eius ꝯfert aduſtioni ignis. Cōſolidat plagas et vlcera mala. Cōfert etiā tri tum et pulueriſatum ſuꝑ vlcera tremula et putrida Cō fert et dolori anche et ſchyatice. decoctum cū vino pro prie. Mēſtrua ꝓuocat et vrinam. eiuſqꝫ fructꝰ ſoluēdo educit colerā ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. yppericon eſt in tercio calida et ſicca. vrinam ꝓuocat et mēſtrua. Epar et venas mūdificat. dolorem aufert femoꝝ. et eſt cōtra venenum. vulneribus cathaplaſmata celeriter curat ea ¶ AVI ¶ De īpogloſſa et iringion. ¶ Platearius. Pogloſſam dicunt alexandrinā folia habet oxi mirſino ſimilia. ſed maiora et albidiora ⁊ molli ora. Semen in medio folioꝝ ei ſanguineum eſt et tanꝙͣ cicer. virgas duobus palmis aut modicū plus habet longas. radiceſqꝫ ſimiles mirſine. ſed maiores et odoratas et molles ac rubeas. Naſcitur aūt in locis montuoſis virtus eiꝰ radici tātuꝫ exiſtit. que cū vīo dul ci bibita. diu ꝑturientibus ſubuenit. Stringirioſis etiā medicinaliter ꝓficit. et ſanguinem ꝑ vrinam deponit Plinius libro. xxvii. ypogloſſa hꝫ folia ſilue ſtriſ merti figura ꝯcaua et ſpinoſa. Et ceu līguas in his folio par uo exeūte de foliis. Corona impoſita ex eis doloreꝫ mi nuit capitis. ¶ Dyaſcorides. yrgingi vel yringion ſiue nux agreſtis herba eſt ſpinoſa cuiꝰ folia in initio come dūtur ⁊ ī ſale ꝯponūt̉. Que videlꝫ folia lata ſūt ⁊ aſꝑa guſtum aromaticū habentia. Et cū creuerint obrufum colorem hn̄t: multis virgis abundant: in quibꝰ capitel la rotunda ſunt et ſpinoſa. haſtam habet duram ī giro. quaſi albam aut viridem cum colore iacinctino. Radix eius eſt oblonga et alta: deforis nigra: et deintus alba: et aromate plena. Naſcitur aūt in locis lapidoſis ⁊ cā pis. virtus eſt illi naturaliter calida. ideoqꝫ bibita d̓du cit menſtrua. vrinam cit. inflamationes ac tortiōes ſto machi ſoluit. Epaticis ꝓdeſt adhibita. morſibus vene natis occurrit cum vino bibita. meliuſqꝫ poteſt id agere ſi addatur ei ſemen paſtinace. Deniqꝫ cathaplaſmata ⁊ collo ſuſpenſa corpus limpidiat. ¶ Continentia vndecimi libri. Ndecimus liber agit de ceteriſ herbis videlicet que naſcuntur in locis cultis: vt in ortis et agris. Et habet liber iſte centumſeptuagintaunum capitula. Eherbis ortolanis ⁊ ſatiuis Ecura antiquorum circa culturam agroruꝫ et ortolorum De collocatōe ⁊ diſpoſitōe ortoꝝ iii. De agri colendi electōe iiii. De agricolaꝝ errore ⁊ īſtructōe De agri emendatōe vi. De cultura herbaꝝ ortenſium vii. De ortū ⁊ incremento earū viii De morbis ac remediis earum De differentiiſ earum et radicibus ac foliis ⁊ fructibꝰ et floribus De herbis que naſcuntur ſine radicibus De abrotano xii. De calife ⁊ acetoſa xiii. De allio ⁊ eius natura xiiii. De virtute ip̄ius in medicina xvi. De ſpeciebꝰ eiꝰ De amaraco ⁊ amone xvii. De andrafaxe ac andragore xviii. xix De apio De aneto De diuerſis apli ſpeciebus xxi Iterum de eodem xxii. De arboracea ⁊ aſcalonia xxiii. De aſparago xxiiii De aſꝑago iteꝝ xxvx De attriplici xxvi De auricula muris xxvii xxviii De betha De bancea xxix. De virtute ip̄ius in medicina xxx. De blito vel bleta xxxi. xxxii. De braſica .xxxiii. De boragīe De laudibus ip̄ius ī medicina xxxiiii xxxv De bulbo Adhuc d̓ eodē xxxvi. Adhuc d̓ eodē xxxvii De canabo .xxxviii. De cāna xxxix. De capari De eodem xli. De cardamo .xlii. xliii. De carduo ⁊ eiuſdē cultura De oꝑatōe eius ī medicina xliiii De caule ⁊ eius culture diſciplina xlv De virtute caulis in medicina xlvi. De eodem xlvii. De cepa ⁊ culture eius diſciplina xlviii. De virtute eius in medicina xlix. .l. De cerefolio De eodem De cimino et cicrolo .lii. De coriandro ⁊ eius medicina liii Iterum de eodem liiii De croco ⁊ eius medicina .lv. De oꝑatōe eius in medicina .lvi. Adhuc de eodem lvij De cucumere ⁊ eius diſciplina lviii De virtute cucumeris in medicina lix. De cucurbita De oꝑatōne ip̄ius in medicina lxi. lxii. Iterꝝ de eodem De culcaſia ſiue colocoſia De cunila lxiiii De endiuia .lxv. De enula lxvi De virtute ip̄ius in medicina lxvii De epythimo lxviii De eruca .lxix. De feniculo lxx. De duplici feniculo ſilueſtri ⁊ ortolano .lxxi. De fūgo lxxii De gaiſtōe ⁊ galāga lxxiii. De harundine ſatiuā lxxiiii. De inula ⁊ intuba lxxv. De lactuca lxxvi De lactuce cultura lxxvii. De diuerſis ſpeciebus lactuce lxxviii. De medicinali earum oꝑatōne lxxix. Adhuc de eodem lxxl̓. De lapiſtro ⁊ liguſtro lxxxi. De lilio lxxxii De medicinis ex lilio lxxxiii Iterum de eodem xxxiiii. De lino lxxxv De liqͥricia .lxxxvi. lxxxvii. De malua De oꝑatōne malue in medicina lxxxviii. xc De eodem lxxxix De meconio De melone xci De melongena xcii. xciii. De menta De virtute ip̄ius in medicina xciiii. xt De eodem De mercuriali xcvi. De myone ⁊ molochia .xcvii. xcviii De napo ⁊ napocaule. De naſturcio .xcix. Liber Undecimus De eodem C. ci. De nepita cii. De ocimo De virtute ip̄ius medicinali ciii ciiii. De oleo ſyleno ⁊ oliſacro ch De olere De origano cvi cvii De medicinali virtute origani De eodem cviii De papauere cix De medicinali papaueris operatione De eodem cxi cxii De paſtinaca De pepone cxiii. De petroſileno .cxiiii. De pipere aque ac piperite cxv. De porro et eiuſdem cultura cxvi De operatione eius in medicina cxvii. De diuerſis porri ſpeciebuſ cxviii. De portulaca cxix Adhuc de eodē cxx De pulegio cxxi De eodem cxxii. De radice cxxiii. De radicula .cxxiiii De raphano ⁊ eius cultur a cxxv De virtute ip̄ius in medicina .cxxvi. De eodem cxxvii Adhuc de eodem cxxviii. De rapa cxxix. De virtute ip̄ius in medicina .cxxx. De roſa cxxxi. De rōſarum cultura cxxxii. De operatione ip̄ius in medicina .cxxxiii. Adhuc de eodem cxxxiiii. De his que procedunt vel cōficiuntur ex roſa. cxxxv. De rubea .cxxxvi De ruta et eius cultura cxxxvii De virtute eius in medicina .cxxxviii Adhuc de eodem cxxxix. De ſaluia .cxl. De ſandice et ſanſuco .cxli. De ſatureia .cxlii. De ſcordione cxliii. Adhuc de eodem cxliiii De ſenetione cxlv. De ſeride .cxlvi. De ſerpillo cxlvii De eodem .cxlviii. De ſycla cxlix. De ſynape et eius cultura .cl. De operatione ip̄ius in medicina cli De ſiſere .clii. De ſolatro cliii. cliiii De ſtrigno clo De ſtrucio De thimo .clvi. Adhuc de eodem .clvii. De tribuloſa et tubera clviii. De viola .clix. De virtute eius in medicina .clx. Adhuc de eodem clxi. De vlpico et vrtica .clxii. Ge operatione vrtice in medicina clxiii. Adhuc de eodem .clxiiii De ypoquiſtite et ypoſilenon clxv. De yreos .clxvi. De yri clxvii De yſopo clxviii Adhuc de eodem clxix De zeduare .clxx. Be zinzibere clxxi. ¶ A De herbis ortolanis et ſatiuis Plinius libro. xx gro colē do ꝓximaꝫ multi curam ortoruꝫ fe cere. miramurqꝫ quoſdam ſcientie gratia eruditōis ſue gloriaꝫ ex hiſ petentes: tāmul ta p̄teriiſſe. Nul la mentione habi ta tot reꝝ ſponte cura ve ꝓueniēti um p̄ſertim cum pleriſqꝫ illarū p̄cio vſuqꝫ vite: maior etiā ꝙͣ frugibus ꝑhibeatur autoritas. Atqꝫ vt cōfeſſis ordiamur vtilitatibus queqꝫ nō ſolū terras omnes. ve rum etiā maria repleuere. Oīaqꝫ ſilueſtria fere ſint et foliis et caulibus minora: ſucco acriora: ſicut origanuꝫ: et cunila. Solum vero ex omnibus lappatium ſilueſtre melius hoc in ſatiuū ramex vocatur. naſciturqꝫ fortiſſi mum. Traditur ſemel ſatum durare: nec vnꝙͣ terra vici ari: iuxta aquam maxime ferturqꝫ ſi ſemina ſerantur ī cluſa. porri. eruce. apii. naſturcii. lactuce: intubi. mire il la ꝓuenire. Que aūt ſilueſtria ſunt eadem in ſatiuis ſic ciora intelliguntur et acutiora ¶ Actor Poſtꝙͣ ergo di ximus de herbis ꝯmunibus et ſpōte. id eſt ſine cultura in agris et ſiluis. ceteriſqꝫ ꝯmunibus locis naſcentibuſ reſtat dicendum de ortolanis atqꝫ ſatiuis. q̄ videlicꝫ or tolanoꝝ et agricoloꝝ cura ꝓueniūt. et nō ſolū ī medici na ſed etiā in cibo plurime illaꝝ vtiles ſunt. ¶ Iſaac in dietiſ. Herbaꝝ ortolanaꝝ ſiue domeſticaꝝ nutrimenta meliora ſunt. citiuſqꝫ digeſtibilia. facile venas penetrā tia Sed tam̄ mēbriſ aſſimilari tardiora. qꝛ cito mēbris aſſimilanda de neceſſitate ꝓprietatem quandam habere debent vt facile coagulētur Silueſtres in comꝑatōe do meſticaꝝ ſicciores ſunt: et ob hoc ad digerendum tardi ores Sed cum bn̄ digeruntur: cito mēbris aſſimilantur qꝛ ſiccitate coagulatōi vicinātur De nutrimento qͥdem herbaꝝ pauca in corpus veniunt. laudabiliores autem ad bonum ſāguinē generandum ſunt lactuce. qꝛ ſangui ni naturaliter ſunt vicine Scd̓o loco ſunt molochie ter cio attripliceſ: blites: portulace: herbe acetoſe Dicit au tem gall̓. ꝙ q̄ naturaliter dure ſunt cocte molleſcunt. et ad digerendum faciles ſunt Naturaliter aūt tenere qn̄ coquūtur: dure ſunt et ad digerēdū tardiores: quaſi cor rigie qd̓ in porris eſt videre De cura antiquorum circa culturā agrorū et ortorum ¶ Actor Rtoꝝ autem et agroꝝ culture quanta ſit volū ptas et vtilitas humana: iam ex ꝑte oſtenſum ē ſupra. huic deniqꝫ vacabant ātiqui delectabili ter. non ſolū noſtri. id eſt fideles: vt heremite ac ſancti patres. ſed etiā gentiles vſqꝫ ad reges et principes. vn̄ hieronimꝰ ad ruſticū d̓ vita mōachi anachorite ſcribēs inter cetera eiuſdem vite documenta q̄ ſcribit. hoc etiā ponit. fac̄ inquit et aliqͥd operis. vt te ſꝑ īueniat dyabo lus occupatuꝫ. humus ſariatur. equo limite areole diui dantur In quibꝰ cū olera plātata iactata ve fuerīt ſemi na: vel plante ꝑ ordinem poſite. aque inducātur irrigue vt tu deniqꝫ pulcerrimoꝝ verſuū ſpectator aſſiſtas. In ſerātur et arbores infructuoſe vel gēmis vel ſurculiſ vt ꝑuo poſt tꝑe laboris tā dulcia poma decerpas Hec hie ronimus Fertur etiā de quodā rege romanoꝝ: ꝙ cū a ſenatu exilio relegatus eſſet. et orti ſui culture vacaret. tadem remiſit ad eum ſenatus nūciū vt redirꝫ. ac d̓nuo regnum ſuſciꝑet Qui iā huiꝰ culture voluptatē exꝑtus bonū orti ſui ꝓuentum reſpiciens voluit acqͥeſcere. ſed Liber Undecimus dixiſſe nuncio fertur. Si ſcirēt inqͥt qualia vel ꝙͣ pulcra ſint olera mea nunꝙͣ mandaſſent mihi talia ¶ Plinius vbi ſupra. Antiqͥtus nihil prius eſt mirata natura ꝙͣ et he ſperidum ortos ac regum adonis et alcinoī. Itēqꝫ pē ſiles ſiue illos ſemiramiſ vel rex aſſirie cyrꝰ fecerit Ro mani qͥdem reges ip̄i coluerunt ortos Quippe ſuꝑbus etiam tarqͥmus inimicū illū ſeuū atqꝫ ſāguinariuꝫ filio remiſit ex orto. In duodecim tabulis leguꝫ nuſꝙͣ noīa tur villa: ſed ſꝑ in ea ſignificatōne ortus. In orto vero ediuꝫ. Iam qͥdē ortoꝝ noīe delicias agros. villaſqꝫ poſ ſident in ip̄a vrbe. Primꝰ hoc epycuruſ ortoꝝ magiſter inſtituit athenis. nam vſqꝫ ad eū moris nō fuerat habe ri rura ī opidis ¶ Auguſtinus ſuꝑ geneſim libro. viii. Quid oꝑe agriculture innocētius eſt notantibus: et qͥd plenius magna ꝯſideratōe prudentibus. Sane videmꝰ etiam nūc tāta voluptate animi quoſdam agricolari: vt eis magna pena ſit inde ad aliud auocari. Quid er go aberrat a vero ſi credamus etiā hoīem pͥmū in ꝑadi ſo ꝯſtitutum vt oꝑaretur agriculturā: nō labore ẜuili ſꝫ honeſta voluptate animi. Quicqͥd em̄ deliciaꝝ agricul tura nūc habeat tūc ī illa lōge āpliꝰ erat qn̄ nihil aduer ſi terre vel celo accidebat. Non em̄ erat laboriſ afflictō ſꝫ voluptatis exhilaratō. Cum ea q̄ deus creauerat ho mini oꝑis adiutorio leuius ꝓuenirent atqꝫ feraciꝰ. vn̄ creator ip̄e laudaretur vberiuſ: qͥ aīe ī corꝑe ꝯſtitute ra tionem oꝑandi dediſſet: et facultatem. qͣntū aīo volenti ſatis eſſet non quantum inuitum corpus cogeret ¶ De collocatione et diſpoſitōe ortorum III ¶ Pliniꝰ libro. xix Rtos non eſt dubiū eſſe ville iungēdoſ. riguoſ qꝫ maxīe habendos ſi ꝯtingat ꝓfluo amne. Si minus ē puteo pertica organiſue pneumaticis tollendo: nō hauſtu rigādo. Solū em̄ ꝓſcindēdum a fa uoneo ī autumnū p̄parandū. ⁊ poſt. xiiii. dies. iterādū qꝫ āte brumam. Octo iugeꝝ oꝑis palarii iuſtum eſt. fi mū nō tres pedes alte cum terra miſceri. areis quoqꝫ di ſtingui: eaſqꝫ ſupinis puluinoꝝ thoris ābiri ſingulis tramitum ſulcis: qua detur homī acceſſꝰ. ſcatebriſqꝫ de curſus. ¶ Palladius de agriculturā libro pͥmo. Ortꝰ domui debet eſſe ꝓximuſ. ac ſterquilinio maxīe ſubiectꝰ cuiꝰ eum ſpōte fecūdet ſuccus. Ab area vero lōge ſitꝰ quia puluerem paleaꝝ patitur inimicū. felix aūt īpoſitō illa. cui leniter inclinata planicies curſus aque fluentiſ deriuat ꝑ ſpacia diſcreta. Si vero fons deſit. aut īprim̄ dus eſt puteus. aut ſi hoc nequeas. piſcina ſuꝑius con ſtruenda: vt aquas illi pluuia cōferente: ortus ꝑ eſtiuos rigetur ardores. Si hac oī difficultate carueris: ſemꝑ altius tribus vel qͣtuor pedibus ad piſcine ſimilitudīeꝫ ortulum fodies: qui ſic cultus negligat ſiccitates. Sed hinc ꝙͣuis ꝯtra neceſſitatem adiutā ſtercore cōueīat q̄li bet terra. tn̄ hec genera ſunt in electōe ſulcanda. Creta quam argillam dicimꝰ: atqꝫ rubrica Illud quoqꝫ ſerua in ortis quos humoris natura nō adiuuat. vt partes di uiſas. et hyeme ad meridiem: eſtate ad ſepiētrionē ſpa cia colenda cōuertas. Multa qͥdē ī ortis ſepiendis ſunt genera munitōis. Alii nēpe luto īter formas clauſo. pa rietes figuratos ex ꝑtibus imitātur. Quibꝰ aūt ſuppe tit. maceries luto ⁊ lapide extruūt: pleriqꝫ ſine luto cō geſta ī ordinem ſaxa cōponūt. Nōnulli foſſis ſpacia co lenda p̄cingūt Qd̓ vtiqꝫ vitandum eſt. qm̄ orto ſb̓ducit hūores: niſi forte locus paluſtris colatur. Alii vero ſpi naꝝ palmas et ſemina munitōni diſponūt Sed melius erit rubi ſemina ⁊ ſpine q̄ rubus caninuſ vocatur matu ra colligere: ⁊ cū herui farina ex aqua macerata fimos miſcere. de hīc ſparſos veteres hoc mixtionis genere ī ducere: vt intra fimos ſemina recepta ẜuentur vſqꝫ ad verni tꝑis. inicia. Cum vero ſepes eſt futura: duos ſl̓coſ tribus a ſe pedibus ſeꝑatos oportet ſeſquipedis alti tudineꝫ facere. ac vtroſqꝫ fimos cū ſeminibus leni tertā obruere. Ita triceſima die ꝓcedūt ſentes: quos teneros adminiculis opus eſt adiuuare. qui inter ſe ꝑ ſpacia va cuo relicta iungētur. Porro aree faciēde ſunt anguſtio reſ ac longe. hoc eſt duodecim pedū lōgitudīe ⁊ ſex lati tudine. ſintqꝫ ꝑ ſpacia vtrinqꝫ purgāde diuiſe. Margi nes aūt eaꝝ huidis locis vel irriguis duobꝰ pedibus in rigantur. ſiccis vno ſufficiet extuliſſe. Inter areaſ ſi hu mor cōſueuit effluere. altiora ip̄is areis ſpacia debēt eſ ſe: vt facilius ingrediatur aream de ſuꝑiori ꝑte humor admiſſus. ⁊ vbi ſiccitatem ſaturauerit: in alias aduerti poſſit excluſus IIII. ¶ De agri colendi electōe ¶ Plinius li. xvij Ger optimus iudicatur a radice montium pla nicieqꝫ in meridie excurrente. qui eſt totiꝰ ita Alie ſitus. Terra vero optima eſt tenera. id ē tem perate vbertatiſ. ip̄aqꝫ molli ⁊ facilis culture. nec madi da nec ficiēs. Poſt vomerem niteſcens. quā etiā recēteꝫ exqͥrunt alites īprobe vomerem comitātes. coruiqꝫ ara toris veſtigia ip̄a rodentes. Certe cicero lux altera do ctrinaꝝ meliora inquit ſunt vnguenta que terrā: ꝙͣ que crocum ſapiūt. hoc em̄ maluit dixiſſe: ꝙͣ redolent. Ita ꝓ fecto illa erit optima terra q̄ ſapiet vnguenta. Ꝙ ſi ad monendi ſumus: qualis ſit odor ille terre qui q̄ritur: ſe pe cōtingit etiam illa qͥeſcente ſub occaſu ſolis: ī quo lo co celeſtis arcus capita ſua deiecerit. Nā cum a ſiccita te ſua cōtinuo īmaduerit ymbre. tūc emittit illum ſuum halituꝫ diuinuꝫ ex ſole cōceptum cui comꝑari ſuauitas nulla poſſit. Is de ip̄a terra odor optime iudicabit. Ta fere in noualibus ceſa vetere ſilua: q̄ cōſenſu laudatur. ⁊ in frugibus qͥdem ſerendis eadeꝫ terra vtilior ītelligi tur. quotiens intermiſſa cultura quieuit. quod in viner nō fit. Reꝝ aūt omniū q̄dam ſunt ī alto ſecreta ſuo cui qꝫ corde ꝓuidenda. Non eadem terra plerūqꝫ cōuenit arboribus q̄ frugibꝰ. Nec pulla qͣlem habet campania vbiqꝫ vitibus optima eſt. aut que tenues exalat nebu las. nec lubrica. multis quoqꝫ laudata. Cretam ī alban̄ ſiū pompeianoꝝqꝫ agro ⁊ argillam. cunctis generibuſ ad vineas pinguēs: quāꝙͣ p̄pingues āteponūt Qd̓ acci pitur in eo genere inuicem ſabulum album. In ticinien ſi ⁊ in multis locis nigram. Itemqꝫ rubrū etiam pīgu ¶I terre ꝑmixtum infecūdum eſt ¶ De agricolarum inſtitutōe Rgumenta quoqꝫ iudicantium ſepe fallūt Nō em̄ vtiqꝫ letum ſolum eſt: in quo ꝓcere nitēt ar Abores: p̄terꝙͣ illis arboribus. Quid eī abiete ꝓ cerius: aut qͥ alia vixiſſe poſſit in eodem loco. Nec luxu rioſa pabula pinguis ſoli ſꝑ indicium habent. Nā quid laudatius. germanie pabulis. ⁊ tn̄ ſtatim ſubeſt harena tenuiſſimo ceſpitum corio. Affligit agricolaꝫ terra que carbunculuſ vocatur. eāqꝫ vitē emendari putatur Uir gilius ⁊ q̄ filicem ferat: nō imꝓbat vitibus Salſeqꝫ ter re multa melius credūtur tutiora victis innaſcentiū ani malium. Quaſdam etiam pruinis ac nebulis paſci dixi mꝰ vites. Quid qd̓ mutatur ſepe iudicata quoqꝫ ⁊ diu cōprehenſa In theſſalia circa lariſſam emiſſo lacu friḡ dior facta eſt regio. deſieruntqꝫ olee q̄ priꝰ fuerant Cir ca philippoſ quoqꝫ cultura ſiccata. regio mutauit hab tum celi. At ī agro ſyracuſano aduēa cultor elapidato luto ſole ꝓdidit fruges donec lapides regeſſit. In ſyri terram leuem tenui ſulco impͥmunt vomerē. qꝛ ſubeſt ſa xum exurens eſtate ſemina Trachia rigore: fruguꝫ fe tilis eſt. eſtibus affrica ⁊ egiptus. In calchia rhodori inſula locus quidam eſt adeo fecundus: vt ſuo tempori ordeum ſatuꝫ demetant. ſublatumqꝫ ꝓtinus ſerūt: ⁊ cū alijs frugibus metunt. Glareoſum oleis ſolum aptiſſi mum eſt in venefrano. pinguiſſimum in betica. Tanta ē argumentorum ac ſoli varietas ⁊ differentia. ¶ V Liber Undecimus ¶ De agri emendatione Frra vero terram emēdari p̄cipiūt qͥdā iniecta p̄pingui ſuꝑ tenueꝫ ac gracili bibulaqꝫ ſuꝑ hu Amidam et p̄pinguem. Dementia oꝑarii eſt: qͥd euia poteſt ſperare q̄ talem colit. Alia eſt ratō terrā alē di in qua ſpiſſior vbertas intelligitur: ipſūqꝫ genꝰ mar am vocant. Et ſunt quidaꝫ terre adipes. ac velut glā dua in corporibus ibi denſante ſe pinguedinis nucleo. ſauchargIllion vocant argillam candidam qua ī mega rico agro vtuntur. ſed tantuꝫ in humida frigidaqꝫ ter ra fruges alit tōphacea. Eſt et creta argentarea qͣ ma rime britānia vtitur. Eſt et creta fullōia mixta pingui terra: ꝑabuli ꝙͣ frugum fertilior. denſior auteꝫ viſco: ci mini modo ſolum ſtrangulat Colūbinam gallia ſuo no mine gleucopelon appellat. glebis excitatur lapidū mō ſola gelatōe ita ſoluitur: vt tenuiſſimas bracteas faciat Hec ex equo fertiliſ He diu pictōeſqꝫ calce vberrimos acros fecere: q̄ ſāe oleis ac vitibꝰ vtiliſſīa reꝑitur Oīs aut marga aratro iniiciēda eſt. vt medicamentū rapiat̉ et fimi aliquātulū deſiderat. Que pͥmo plus aſꝑa: et q̄ in herbas nō effunditur: alioquin nouitate q̄cūqꝫ fuerit ſolū ledat. nec ſic qͥdē pͥmo āno fertil̓ Intereſt aūt et qͣli ſolo q̄rat̉ Sicca eī huido melior ē Arido pīguiꝰ. ⁊ tꝑa ta alterutra creta l̓ colūbīa ꝯuēit Trāſpādāis adeo pla cet vſus cineris. vt āteponat fimo iumētoꝝ. qd̓ qꝛ leuiſ ſimum eſt ob id exurūt. vtroqꝫ tn̄ ꝑiter nō vtuntur ī eo dem aruo. nec in arbuſtis cinere. nec etiā ad qͣſdam fru ges. Quibuſdā etiā ſatis terram paſci: catho dicit Se getem ſtercorant fruges. lupinum. faba vicia. ſic econ trario cicer: qꝛ vellitur et qꝛ ſalſum eſt Ordeū quoqꝫ fe iumgrecū et eruū. hec oīa ſegetem exurūt: et oīa q̄ vel lūtur. Preterea nucleos in ſegetem ne indideriſ. Uirgi lius quoqꝫ lino ſegetem exuri et auena et papauere ar bitratur. fimi vero plures ſunt differentie ſicut alias di in eſt. VII ¶ De cultura herbarum ortenſium ¶ Palladius de agricultura libro primo. Rti vero ꝑtes ita diuidende ſunt. vt ille in qͥb autūno ſeminabitur: verno tempore paſtinētur Que aūt ſeminibus oꝑtet ī vere ꝯpleri: autūno tꝑe debent effodi. ita vtraqꝫ paſtinatio decoquetur al goris aut ſolis bn̄ficio Serēdi tꝑa licet ꝑ mēſes ſignen tur certa. tn̄ ẜm loci ac celi naturā ab vnoquoqꝫ ſūt cu ſtodienda frigidis locis autumnalis ſatio fiat celerior. verna vero tardior. calidis em̄ regionibus et autūnaliſ poteſt fieri ſerior et verna maturior Quecūqꝫ ſunt ſerē da cū creſcit luna ſeminentur. Que aūt ſunt ſecāda vel legenda cum minuitur ¶ Plinius libro. xix. Quedā au tem meliora naſcuntur aceruatim ſato ſemine ꝙͣ ſparſo Ita certe porrum ſerunt et allium in laciniis colligatuꝫ apiū etiā pax illo cauerna facta: ac fimo ingeſto. Naſcū tur aūt aut ſemine aut auulſiōe oīa. Quedā vero ſemīe et ſurculo. vt ruta origanum ocimum Precidunt enī et hoc cū ꝑuenit ad palme altitudinem. Quedā et radice et ſemine. vt cepa et allium et bulbi. Eoꝝ vero q̄ a radi ce naſcuntur radix diuturnā et fruticoſa eſt vt bulbi ge ti ſquille. Fruticāt alia et nō capite: vt apium et beta. Caule reciſo fere quidē oīa regermināt. exceptis que n̄ ſcabroſum caulem habēt. lactucam a regerminatōe ſua uiorē putāt. Raphanus vtiqꝫ iocundior eſt d̓tractis fo liis: atequā decauleſcat. hoc et in rapis. Nā et eadeꝫ di reptis foliis cooꝑta terra creſcūt. et. ī eſtate durāt Que dam etiā naſcūtur nō ſata vt mentaſtrum: nepta: ītubū et pulegium. peculiaris medicina eſt raphano: bete: ru te: cunile: in aquis ſalſis que plurimum ſuauitati ac fer tilitati cōferunt. Ccteris aūt dulcium aquaꝝ rigua pro ſunt vtiliſſime quidē ex his que frigidiſſime ⁊ que potu ſuauiſſime. Minus vtilis e ſtagno: et que ſilices inducunt. qui herbaꝝ ſemina inuehunt. Precipue tn̄ imbreſ alunt His autē rigādis: ſūt hore: matutina et veſꝑa. ne inferueſcat aqua ſole. Ocimū tantum et meridiana eti am ſatū erūpere celerrime putant: inter inicia feruenti aqua aſperſuꝫ. Omīa vero trāſlata meliora ſunt ⁊ grā diora maxime porri: napiqꝫ. Eſt etiā in trāſlatōe medi cina. deſinuntqꝫ ſentire iniurias. vt gētiū porrū: rapha nū: apium: lactuca: cucumis: rapa: ¶ VIII ¶ De incremento earum Norto ſatoꝝ celerrime naſcūtur: ocimum: bli tum: napus: eruca: erūpūt em̄ tercio die. anetū vero quarto. lactuca quinto. raphanus ſexto. cu cumis et cucurbita ſeptimo. prior cucumis. naſturcium ac ſinapi. v. Beta eſtate. vi. hyeme. x. Attriplex. viii. Cępe. xix. vel. xx. Getium. x. vel. xii. Contumaciuſ cori andrum. Cunila quidē et origanū poſt diem. xxx. Oīm vero difficillime. apiū. xl. em̄ die cum celerrime maiori ex parte emergit Aliqͥd et ſeminum etas cōfert. qꝛ recē tiora maturiuſ gignuntur. in porro: gētio: cūcumere: cu curbita. Ex vetere aūt celerius ꝓueniunt apiū: beta: car damum cunila: origanum et coriander. Miꝝqꝫ apparꝫ in bete ſemine. Nō eī tota eodeꝫ gignitur āno ſed aliqͥd ſequente. aliquid tercio. Itaqꝫ ex copia ſeminis naſcit̉ modice. quedam āno ſubpariunt tm̄. quedam ſepius vt apium: porrum: gētium:. hec em̄ ſemel ſatā: pluribus an nis reſtibili fertilitate ꝓueniunt. Sicut aūt dictum ē ſu pra Semina porri eruce: lactuce: apii: intubi: naſturcii: aiunt mire ꝓuenire ſi ſerātur incluſa. Quedam aūt vo camus ferulacea: vt anetum ⁊ maluas. Tradunt auto res in arabia maluas ſeptimo menſe arboreſcere: bacu loꝝqꝫ vſum extemplo alias exemplo p̄bere. Sꝫ ⁊ arbor ⁊ malua ī mauritania lixi opidi eſtuario. vbi heſperidū orti ꝓduntur fuiſſe. ip̄aqꝫ altitudinis pedes vigīti: craſ ſitudinis quā circūplecti nemo poſſet. In ſimili genere habebitur ⁊ canabis. ¶ IX. ¶ De morbis ac remedijs eorum Orbos ſentiunt ⁊ ortēſia: ſicut reliqua terre ſa ta. Nam ⁊ ocimum ſenectute. alias ſe necat ⁊ d̓ ¶ generat in ſerpillum. ⁊ ſyſimbrium in calamin tham. et ex ſemine braſſice veteris rape fiunt. Atqꝫ in uicem enecatur ciminum ab vno dorio niſi repurgētur Eſt autem vnicaule radice bulbo ſimili: non niſi in ſolo gracili naſcens. Alias priuatim cimini morbus eſt ſca bies. ⁊ ocimum ſub canis ortū palleſcit. Oīa vero muli eris menſtrualis acceſſu flaueſcūt Beſtiolaꝝ quoqꝫ ge nera innaſcuntur. napis culices. raphāo ē ruce ⁊ vermi culi. Itemqꝫ lactucis ⁊ oleri. vtriſqꝫ hoc amplius lima ces ⁊ coclee. Porro vero priuata animalia q̄ facillime capiuntur iniecto ſtercore ſedentia in id. ferro quoqꝫ n̄ expedire tangi rutam cunilam mentam ocimum. autor eſt ſabinus tyro in libro cepuricon queꝫ mecenati dica uit. Item contra formicas videlicet nō minimuꝫ ortoꝝ exitium ſi non ſint rigui: mōſtrauit remedium limo ma rino vel cinere obturatis earum foraminibus. Sed effi caciſſime herba hel yotropio necātur. Quidam ⁊ aquā diluto latere crudo inimicam eiſ putant. Infeſtant ⁊ cu lices ortos rignoſ Precipue ſi ſint arbuſtule alique. hi galbano accenſo fugātur ¶ Plateariꝰ vbi ſup̄. Contra nebulas ⁊ rubigineꝫ palee ac purgamenta pluribꝰ lociſ ꝑ ortum diſpoſita: ſimul omnia cum nebule videntur in ſtare: ſunt cōburenda. Cōtra grandinem quoqꝫ ml̓ta di cuntur: vt ꝙ omne orti ſpacium alba vite p̄cigatur Aut ferramenta quibus oꝑandum eſt vrſino ſepo vngantur Aliqui etiam vrſi adipem cum oleo tuſum reſeruāt. fal ceſqꝫ hoc cum putaturi ſunt: vngunt. Cuius tanta phi betur eſſe vis: vt nec gelū nec nebula nec aliqd̓ aīmal no cere poſſit. Cōtra culices ac limaces ſpargunt. vl̓ amui cam recenteꝫ vel ex caminis fuligineꝫ. Cōtra formicas Liber Undecimus ſi foramē habent in orto. noctue cor admoueatur. ſi fo ris veniunt: omne orti ſpacium cinere vel crete cando re ſignetur. Cōtra erucas ſemina que ſpargenda ſunt ſemꝑuiue ſucco vel erucaꝝ ſanguine madefiant. Cicer ſerendū eſt inter olera. ꝓpter ml̓ta portenta. Aliqͥ vero cinerem de fico ſuꝑ erucas ſpargunt. Itemqꝫ ſquillam vel in orto ſerunt: vel ſuſpendūt Aliqui muliereꝫ m̄ſtru am incīctam ſolutis capillis: nudis pedibus contra eru cas et cetera ortum circūire faciūt: et aliqͥ fluuiales can cros pluribus locis infra ortum cōfigūt. Extinguūtur cimices amurca et felle bubulo locis perunctis: vel foli is edere tritis ex oleo. vel incēſis ſāguiſugis. deniqꝫ vt olera aīalia infeſta non gerāt. in corio teſtudīs oīa ſeīa que ſpargenda ſunt ſiccatur vel etiam pluribuſ locis ma xime origāo et ſulphure origes abigūtur. Itemqꝫ ſi co cleaꝝ vacue teſte vrātur. et eo cinere foramen īculcetur Culiceſ infoſſo galbano vel ſulphure. mures ſi amurcā ſpiſſam patine infuderis. et in domo nocte poſueris: ad herebunt: aduerſus mures agreſtes. Apuleius aſẜit. ſe mina pͥuſꝙͣ ſpargātur felle bubulo maceranda. Talpaſ vt dictum eſt ſupra: dicunt greci īpletis fumo cuniculis vel fugere ꝓtinus: vel necari. Eſt etiam grecoꝝ opinio ſi nubes locuſtaꝝ repente ſurrexerit. amari lupini vel a greſtiſ cucumeris aqua decocta ſi murie mixta fūdatur depelli. De differenta ipſarum in radicibus et fo lijs et fructibus et floribus ¶ Plinius vbi ſupra Rtenſibus omībus fere radices ſingule vt ra phano: bete: apio: malue. Ampliſſīa aūt lapato vt q̄ deſcendat ad tria cubita Silueſtri mīoreſ tumide. Quibuſdam tn̄ capillati ſunt. vt malue ⁊ apio. quibuſdam ſurculoſe vt ocimo. Alijs vero carnoſe vt bete vel magis etiā croco. Aliqͥbꝰ ex cortice et carne cō ſtant: vt raphano et rapis. quorūdā vero geniculati ſūt vt graminis. Que radicē nō habēt rectam: ſtatim pluri bus nitūtur capillamentis: vt attriplex et blitum. Sqͥl la et bulbi ac cepe et allium nō radicātur niſi ī rectum. Spōte naſcentiū q̄daꝫ numeroſiora ſunt radice ꝙͣ folio vt calax ꝑdiotuꝫ et crocum. et alia quoqꝫ multa folia ca dūt a cacuminibuſ origano inule et aliqn̄ rute iniuria le ſe. Maxīe vero ꝯcaua ſūt cepe et gētio: florent cū frax nō ẜpillum: abrotanum: napi: raphani: menta: ruta. Et cetera quidē defloreſcūt cū cepint. ocimuꝫ aūt ꝑticulat ī et ab vno incipit. Qua de cauſa diutiſſime floret hoc et ī helyotropio herba euenit. flos aūt alijs candidꝰ: alijs lucens: alijs purpureus. Semina plurimis ſunt rotun da: et aliquibus oblonga. Paucis aūt vt attriplici foli acea et lata: quibuſdam āguſta et cauliculata. differt et colore nigro cādidoqꝫ. porro duricie. ſurculacea in folli culo ſunt raphāo: ſynapi ⁊ rapo. Nudum eſt ſemen cor andri: anti: feniculi: et cimini. cortice aūt obductuꝫ bli ti bete: lactuce: attriplicis: et ocimi: ac lactuciſ in lanugi ne. Nihil ocimo fecūdius. Que ī cortice ſunt difficillīe matureſcūt. maxīeqꝫ ocimū et gyt. Siccātur oīa ⁊ ſunt fecunda. Ceteꝝ ī ortis naſcentiū: alia bulbo ꝯmēdātur alia capite: alia caule: alia folio: alia vtroqꝫ: alia cortice alia cute aut cartilagine. alia carne: alia tunicis carno ſis. alioꝝ fructus eſt in terra: alioꝝ vero non niſi extra. Et q̄dam iacent ac creſcunt vt cucurbite et cucumis ea demqꝫ pēdent: ꝙͣꝙͣ grauiora multo et his q̄ in arboribꝰ gignūtur. Sed cucumis cartilagine. et huic em̄ cortex in lignum tranſit maturitate. Condūtur terrā raphani et napi ⁊ rape atqꝫ alio modo inule ſiſer: et paſtinaca. Qd̓ aūt ad ꝑmutatōem ſeminum attinet. Quibuſdā ex ortolanis firmitas maior eſt. vt coriādro: bete: naſturcō ſinapi: eruce: cunile ⁊ fere acribuſ. Infirmiora vero ſūt attriplici: ocimo: cucurbite: cucumi. Sigula genera ſūt ocimo: lappato: blito: naſturēio: eruce: attriplici: corian oro: aneto. Hec em̄ vbiqꝫ eadem ſunt. nec melius aliud alio vſꝙͣ. Ecōtra vero plura ſunt genera apii bete fe ru le. ac plurium ceterorum de quibus dicendum eſt infra ¶ De herbis que naſcūtur ſine radicibus. N reꝝ aūt miraculis maximum eſt quid naſci l̓ viuere ſn̄ vlla radice. Tubera vocātur hec vn diqꝫ terra circūdata. nulliſqꝫ fibris aūt ſaltē ca pillamentiſ nixa. nec vtiqꝫ extuberate loco ī quo gignū tur: aut rima agente. nec ip̄a coherent terre. Includum tur etiā cortice. vt plane nec terram eſſe dicere poſſumꝰ nec aliud ꝙͣ callum terre. Siccis hec fere ſabuloſis fru ticoſiſqꝫ naſcūtur. ⁊ excedunt ſepe magnitudinem mali cotonei etiaꝫ librali pōdere. duo ſunt illoꝝ genera. vide licꝫ harenoſa dētibus inimica ⁊ altera ſīcera. Diſtīguū tur etiā colore rufo: ac nigro: et intus cādido. laudatiſſi ma creſcunt ī affrica. lartio. licinio p̄torio viro iura red dente in hiſpania cartagine: paucis his ānis ſcimus ac cidiſſe mordenti tuber vt dep̄henſus inde denarius pr mos dentes īflecteret. Quo manifeſtuꝫ eſt terre natura in ſe globari: quod certum eſt ex his que naſcūtur ⁊ nō pn̄t ſeri. Simile eſt qd̓ in cyrenaica ꝓuincia vocāt myſi p̄cipuū ſuauitate odore ⁊ ſapore: ſꝫ carnoſius ⁊ quod in trachia ceraunium. de tuberibuſ peculiariter hec tradū tur. Cum fuerīt imbres autūnales ac tonitruā crebra: tūc naſci ⁊ maxime ē tonitribuſ: nec vltra ānuꝫ durare verno aūt eſſe tenerrima. Sunt et in fungoꝝ genere. A grecis dicti pezice: que ſine radice vel pediculo naſcun tur Ad hos ꝓximum dicetur laſerpiciuꝫ autoritate cla riſſimum quod greci ſilphion vocāt in cyrenaica ꝓuīcia reꝑtum. cuius ſuccum vocant laſer. magnificum ī vſuꝫ medicamentiſqꝫ ⁊ ad pōdus argentei denarii penſum. ¶ Actor. Hec ideo d̓ fūgis et tuberibus hic poſuimus qm̄ hec inter olera ponit Iſidorus. Nūc de herbis orto lanis ⁊ ſatiuis ꝑ ſingulas ſpecieſ more noſtro ꝑ ordineꝫ alphabeti procedamus XII ¶ De abrotano. ¶ Plinius libro. xxi. Brotanum eſt herba iocundi odoris ⁊ grauis floret eſtate. flos eius eſt aurei coloris. vacuum ſpōte ꝓuenit. Seritur autem ſemine melius ꝙͣ ſurculo vel radice. Copioſum quidem ſemen eſt amara co: eque. ꝙͣ abrotano. Sed abrotano radix eſt vna alte deſcendens. Ceteris aūt in ſūmo terre leuiter herens. Duoꝝ traditur eſſe geneꝝ. campeſtre ſcꝫ ac montanuꝫ Hoc feminā: Illud marem ītelligi volumꝰ amaritudo abſinthii in vtroqꝫ. vſus eſt folus ſed maior ſe mīs. ad calefaciendum. Ideo neruis eſt vtile. tuſſi orthopnoiciſ cōuulſis et ruptis ac lumbis. vrine anguſtiis. datur ad bibendum manualibus faſciculis decoctiſ ad tercias ꝑ tes ex his quaternis cyathiſ bibitur. datur ⁊ ſemē tuſū ī aqua pondere dragme. ꝓdeſt ⁊ vulue cōcoquitur paīs cum farina ordeacea: ⁊ oculoꝝ īflatōi illinitur ¶ Phiſi cus. Abrotanō herba eſt ramoſa. minutiſſīa habꝫ folia flores vel ſemina minutiſſima ⁊ auroſa boni odoris et grauis: guſtu amara. Semen eius cum aqua tritum et potum ſuſpirioſis. ſchyaticis: et his qui vrinaꝫ difficul ter emittunt ꝓdeſt: ⁊ ꝑaliticis. Ideꝫ mēſtrua mouꝫ Co tra venena ⁊ morſus ſerpentum in vino potum ſubueīt Cum oleo tritum ⁊ corꝑi ſuꝑlinitum. cōtra febres frigi das ꝓdeſt. Serpentes etiam vel ſparſum vel inceſuꝫ fu gat. Principaliter autem ꝯtra ſphalongionuꝫ ⁊ ſcorpi onum ictus ꝓdeſt ¶ Auicenna in ſecundo canone meqi cine. Abrotanum eſt calidum ī primo gradu. ſiccum in ſcd̓o. ſubtile: amaꝝ: aduſtum. cōfert alopicie. Idem dco ctum cum quibuſdam oleis. barbam celeriuſ naſci facit ꝓpter ſuam aꝑtōem: cōſtringit ſāguinem gingiue. Ide reſoluit apoſte mata flegmatica. m̄ſtrua ꝓuocat. ⁊ extra hit fetum. lapidem veſice ⁊ renum frangit. Inunctum cum oleo cōfert rigori febris. bibitum cum vino cōfert Liber Undecimus peneniſ: vermes quoqꝫ venenoſas qn̄ ſternitur: fugat ⁊ interficit. Decoctum cū oleo ſtomachū calefacit et etiā caput ſimiliter. Uulneribus aūt recentibus nō eſt ꝯue nies ſed mordicat ea ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. Abro tanū eſt calidū in ſecūdo ſiccū in pͥmo. In cuiꝰ apozima te mulieribus ſedētibus m̄ſtrua ꝓuocatur. ſecundinā fe tuſqꝫ mortuos expellit. Idem quoqꝫ lapideꝫ frāgit ſtrī ciriā ſoluit. potatūqꝫ lūbricos et aſcarideſ occidit. Pul ueriſatum et mixtum orde i farina: ſoluit apoſtemata du ra. Ciuis eius cū oleo vetuſto mixtus. alopiciam ſanat occurritqꝫ locis pilos nō habētibus. Abrotanaleō ep̄y timatum rigorē tollit febriū ¶ Macer. Tercius abrota no legitur gradus eſſe caloris. vnde iuuat neruos ⁊ cau ſqs pectoris omnes. Illius elixi ſi ſit decoctio ſumpta. Sic quoqꝫ diſpnoicis ꝓdeſt tuſſimqꝫ repellit. Et ꝓdeſt lnbis: ſic vuluaꝝqꝫ querelis. Oībus his crudū cū vino pderit hauſtum. Urinam purgat ſic ⁊ p̄cordia mundat Sic curat ſchyaſim ſic ſumptū mēſtrua purgat. Serpē tes nidore fugat: bibitūqꝫ venena. Illorum extinguit: ſedat quoqꝫ frigora febris. Anteꝙͣ venenatus ſi mixto ſumitur āne. Aut oleo quo decoqͥtur ſi mēbra pungas. ūbricos ventris hāc ſepe bibēdo necabis. Huic pāis micas ⁊ mala cidonia iungēs. Inſimul āne coqͣs: oculo rū cocta dolori. Appōas vel feruori curabis vtrunqꝫ. Stirpes infixas vel ſpinas detrahit ip̄m. Appoſitū ꝑ ſe vel adep̄s ſi iungitur illi. Hoc etiaꝫ venerem puluino ſubdita tātū. Incitat in venerem nociuiſ potata reſiſtit ¶. XIII ¶ De acalifice et acetoſa ¶ DIaſcorides. ¶ Califex vel vt alij dicunt ignida. latine dicitur vrtica. eius altera maior altera minor. q̄ et vſu alis eſt. ſimplex cuꝫ tenui ſemine foliiſqꝫ minus aptis. altera vero eſt agreſtis cuꝫ denſioribꝰ atqꝫ nigri oribus et latioribꝰ foliis. Que cathaplaſmati impoſita corꝑis fricatōem dolorem atqꝫ pruritum faciunt. Sed recorpatiue virtutis ſūt. Similiter lyenoſis medentur ſimilibuſqꝫ duriciis. et his etiam qui vexati fuerunt ab animalibꝰ venenatis. Eadem cocta et cōtrita ventrem emollit. Semen eius ꝑfectam tentiginem ac ventrē mo uet. folia ſemenqꝫ daforetica ſūt. et leptomerica abū danter in virtute. ſanātqꝫ ſine nimia calefactōne. humo res pingues ac glutinoſos educit ex torace ac pulmone habet autem in ſe ventoſitatis aliquid ad luxuriaꝫ ꝓuo candam: et libidinem excitādam. Eſt aūt acalifex valde calefactoria q̄ morbuꝫ regium emendat. ex vino potata Semen eius miſſum ī ātidotis: ꝓdeſt colericis. Cū melꝰ le tritum ⁊ in modū electuarii datū tuſſim veterē ex fri zore cōceptam emēdat ac hūores calore ſuo diſſoluit. Auicenna. acetoſa herba alia eſt domeſtica: alia ſilue ſtris: q̄ d̓r etiā ſilueſtris ſicla. ſilueſtris in oī re fortior ē et natura ī pͥmo frigida eſt. et ficca ī ſcd̓o. et ſemē eiꝰ fri gidū ī pͥmo et ſiccū ī ſcd̓o. In ip̄o eſt ſtipticitas ⁊ reſolu tio ꝑua. et acetoſa magis eſt ſtiptica. Et illa q̄ nō eſt ve hemētis rubedis plus nutrit: et eſt endinie ſimilis. Co leram ſuꝑat oīs. et humor eius eſt laudabilis Radix eꝰ cum aceto cōfert vlceroſe ſcabiei. et cocta cum vīo con fert ī emplaſtro impetigini. Ex ea quoqꝫ fit emplaſtruꝫ ſcrofulis. Et d̓r ꝙ ſi radix eius ſuſpendatur collo hn̄tis ſcrofulas iuuetur ea. Colluitur ad dentem doloroſū. os cum ſucco eius. et decoctō in vino cōfert apoſtematibꝰ que ſunt ſub auribꝰ. ꝯfert vctericie nigre cū vino ſedat qꝫ nauſeam. Et d̓r ꝙ in eius foliis eſt q̄dam lenificatio: et in ſemīe ꝯſtrictō. Dixerūt tn̄ qͥdam ꝙ in ſemīe aceto ſe nō frixo lubricitas eſt et lenificatio. Radix eiꝰ trita ꝯfert fluxui matricis: cum vino bibita. et lapideꝫ ī reni bus fragit. viſcoſitas que in ip̄o eſt ꝯfert inteſtinoꝝ ra ſure: que accidit ex ſiccitatis ſuꝑfluitate. Cōfert etiam pucture ſcorpionis: et ꝓprie ſilueſtris. Et ſi ſemen eius admiſtretur ante puncturam. non ei punctura nocebit. XIIII ¶ De allio et eius natura ¶ Iſidorus Llium dictum eſt eo qd̓ oleat. ¶ Ambroſius in exameron libro. v. allium tātam vim̄ odoris hꝫ vt eum leoꝑdus ſuſtinere nō valēs: fugiat. vnd̓ ſi qͥs allium alicubi ꝯfricauerit. leoꝑdus inde reſilit nec reſiſtit ¶ Plinius de hiſtoria naturali libro. xix. Alliū ad multa ruris p̄cipue medicamēta ꝓdeſſe creditur. Te nuiſſimis et q̄ ſeꝑantur ī vniuerſum velatur m̄branis. mox pluribꝰ coaugm̄tatur nucleis. et his ſeꝑatim veſti tis aſꝑi ſaporis et quo plures nūclei fuere. hoc eſt aſꝑiꝰ Tedium huic quoqꝫ halitu vt cepis nullum tn̄ coctis. Beneꝝ differētia. In tꝑe p̄cox matureſcit. lx. diebꝰ Al lium cip̓um greci vlpicum appellauere Alii ātiſcoridiō p̄cipue affrice celebratum īter pulmētaria ruriſ grādiꝰ allium tritum cum oleo et aceto miꝝ ꝙͣtū īcreſcat ſpūa Quidam ⁊ allium vlpicum ī plano vetāt ſeri. caſtellatū qꝫ grumulis impōi diſtātibus inter ſe pedeſ ternos In ter grana debent intereſſe quatuor digiti. ſimulqꝫ vt fo lia erupuerint ſariri. Grandeſcunt quo ſepius ſariūtur Et mature ſcentium dep̄ſſi caules in terra obruūtur. ſic qꝫ ne in frōdem luxurient cauetur. In frigidiſ vtilius vere ſeri ꝙͣ autumno. Ceteꝝ vt odore careat hec oīa cū luna ſub terra ſit iubētur ſeri. et cū in coitu colligi. Me nādere grecis autor eſt. Allium edētibus ſi bete radicē in pruna toſtaꝫ ſupederint: odorem extingui Sunt qͥ ⁊ alliū et vlpicum inter cōpitalia et ſaturnalia ſeri aptiſſi me putēt. Allium et ſemine ꝓuenit ſꝫ tarde. pͥmo em̄ an nō porri craſſitudine capite efficitur. Seq̄nti diuiditur tercio ꝯſūmatur. pulcriuſqꝫ tale a qͥbuſdam eſtimatur. In ſemen exire a qͥbuſdam vetatur. ſꝫ intorq̄ri caulis ſa tionis gratia. vt caput validius fiat. Ꝙ ſi diutiꝰ alliū aut cepe inueterari libeat: aqua ſalſa tepida intinguen da ſunt capita. ſicqꝫ diuturniora fient. et vſui meliora. ſꝫ in ſatu ſterilia. Alij ꝯtenti ſunt ea pͥmo ſuꝑ prunas ſuſpēdiſſe ſicqꝫ ne germinent arbitrātur abunde ꝓfeciſ ſe. Quod allium cepāqꝫ extra terram certum eſt facere. ⁊ cauliculo acto euaneſcere Aliqͥ ⁊ alliū palea ẜuari pu tāt optime. Allium eſt in aruis: ſpōte naſcēs allium vo catum quod aduerſus imꝓbitatem alitum depaſcētiuꝫ ſemina coctum ne renaſci poſſit: abiicitur. Statimqꝫ il lud cum deuorauerint aues. ſtupentes manu capiuntu et ſi paululum ſe ꝯmouerint al̓. ꝯmorauere reſopite Eſt et aliud ſilueſtre qd̓ vrſinuꝫ vocant. odore molli. capite p̄tenui: foliis grādibꝰ ¶ Palladius vbi ſup̄ libro ſcd̓o Menſe ianuarii allium ⁊ vlpicum bn̄ ſeri poteſt: ſꝫ allio alba terra ꝓficiet ¶ Ideꝫ in libro. xii. Menſe quoqꝫ no uembri allium vel vlpicum ſeritur bn̄. terra maxime al ba foſſa ⁊ ſubacta ſine ſtercore. Sulcos in areis oꝑtꝫ fi eri. ⁊ in locis altioribus ſemina poni qͣtuor digitis ſeꝑa ta. nec altius foſſa equaliter ſarculanda ſunt ⁊ inde pl̓e ſcent. Si capitatum facere volueris alliū vbi ceꝑit cau lis ꝓdire: ꝓculca. ſic quoqꝫ ſuccus reuertetur ad ſpicas Fertur aūt ſi luna ſub terriſ poſita ſeratur: ⁊ iteꝝ ſb̓ter ris latente luna vellatur allium. odoris feritate cariturū Deniqꝫ vel paleis cōdita vel fumo ſuſpenſa: durabunt alli XV ¶ De virtute ipſius in medicina. Pliniꝰ libro. xx. Alii magna vis eſt ꝯtra aquarum ⁊ quorūlibet locoꝝ mutatōes. Odore ẜpentes abigit ⁊ ſcor ꝑiones odore. ⁊ omniū beſtiaꝝ ictibuſ medetur ac pͥuatim cōtra emorroidas cum vino illinitur. Cōtra canis morſus. ⁊ in vulnera cum melle īponitur. Suſpi rioſis coctum aliqͥ crudum aliqui ⁊ tritum in lacte dede runt. Praxagoras et cōtra morbum regiuꝫ vino miſcu it. et cōtra ileū in oleo et pulte ſic illinit: ſtrumis quo qꝫ. Antiqui et inſanientibus dabant crudum. dyocles autem freneticis lixum cōtra anginas tritum illud im poni: et gargariſare prodeſt. Dentium dolores tribus Liber Undecimus capitibus in aceto tritis īminuit. vel ſi aqua d̓cocta col luantur et in concaua dentiū addatur. ptęriaſes et pru rigines ſanat potum: itemqꝫ cum aceto vel nitro tuſuꝫ Cōpeſcit diſtillatōes cū lacte coctum vel tritū et cū ca ſeo molli ꝑmixtuꝫ. Quo genere et raucitatem extenuat Coctum vtiliꝰ eſt crudo. elixūqꝫ toſto. ſic et voci cōfert. Tineas et aīalia reliqͣ īteraneoꝝ pellit: in aceto mulſo coctum. Tenaſmo in pulte medetur. Tꝑm doloribus il litum valet elixū: et puſtulis cū melle coctum deinde tri tum. Tuſſim curat. cū adipe vetuſto vel cū lacte coctū. aūt ſi ſāguis etiā excreetur vel purulēta ſint. Et pituite ſub pruna coctū potum. et cuꝫ melle pari modo ſūptum Cōuulſis aūt et ruptis cū ſale et oleo ꝓdeſt. Nā cū adi pe tumores ſuſpectos ſanat. Extrahit etiā fiſtulis vicia cū ſulphure et reſina. valet etiā cōtra ſacros ignes Sug gillata vel liuētia reducit ad colorem. Ex melle ꝯbuſtu credūt et comicialem morbum ſanari. ſi qͥs eo ī cibo vta tur ac potōe. Sꝫ et caput vnum ip̄ius cū laſerpicii obo lo in vino auſtero potum quartanas excutere. Suppu ratōes qͣntaſlibet ſanat: fracte fabe in coctū ⁊ in cibo ſū ptū: donec ſanitatem reſtituat. facit et ſōnos et in totuꝫ rubicūdiora corꝑa. venerem quoqꝫ ſtimulat. cum viridi coriandro tritum et ē mero potum. Porro vicia eiꝰ ſūt ꝙ oculos hebetat. inflatōes facit. ſtomachum ledit ⁊ co pioſius ſumptum ſitim gignit. Ceteꝝ cōtra pituitam ⁊ galline et gallinaceis ꝓdeſt in cibo farre mixtum. iumē tis quoqꝫ vrinam reddere: nō torq̄re tradūt. ſi eo trito natura tangatur ¶ Ipocrates in quadam epl̓a. Alliū calidum eſt vrinā deducit et mingitur. Corꝑi qͥdem bo num eſt: oculis vero ꝑnicioſum XVI ¶ De ſpeciebus eius Auicenna inſecun do canonē. Tlium aliud eſt domeſticum. aliud ſilueſtre quod eſt amaꝝ et ſtipticum. eſt etiā aliud qd̓ d̓r porri nuꝫ: et eſt cōpoſite virtutiſ ex allio et porro. Eſt et aliud qd̓ d̓r allium ẜpentis. Eſt aūt alliū calefactiuuꝫ et exiccatm̄ in tercio vſqꝫ ad qͣrtū: et ſilueſtre plus alio. allium reſoluit inflatōꝫ valde. et eſt vlceratm̄ et aduſtm̄ cutis. Allii mōtani decoctō bibita et ſuꝑuncta: lēdes et pediculos interficit. Cinis eius cum melle linitus ſuꝑ morpheā et occultatōi oculi cōfert. Cōfert ⁊ alopicie fa cte ex materiis putridis. Allium ſilueſtre vulnera frau dulenta facit coherere. qn̄ recens ſuꝑ ea ponitur. Ideꝫ allium aſſatum ſedat dolorem dentium. voceꝫ et guttur clarificat decoctum. Cōfert et tuſſi ātique et doloribus pectoris: ex frigore. Idem allium cōfert pūcture vermi um venenoſoꝝ ac ẜpentum et morſui canis rabidi. debi litat aūt viſum et attrahit bothor in oculoſ. Qn̄ ſedetur in de coctōe folioꝝ eius ꝓuocat vrinam et m̄ſtrua ꝓuo cat: et ſecundinā educit. ꝓpter vehem̄tiam aūt exiccatō nis et reſolutōis ſue: coitum impedit qn̄qꝫ ¶ Dyaſcori des. Aliii genera duo ſunt. vnum ſcꝫ ortiuum: aliud qd̓ in egypto naſcitur: ſꝫ nō ſatis diſſimile. virtus ei eſt in ſcida: inflatilis: ſtiptica: calida: ventrem purgat. ſtoma chum ſiccat. ſitim cōmouet. corꝑa vulnerat. lūbricos la tos excludit. vrinam ꝓuocat. morſibus venenatis miri fice ꝓdeſt. fluxum ſāguinis abſtinet. Cum vino bibituꝫ rabidi canis morſum nocere nō ſinit. Comeſtum autem arterias limpidat: tuſſi tꝑaſi ſubuenit: pediculos et len tes occidit. Cōbuſtum et cum melle tritum et impoſitū liuores tollit: et alopicias detergit ⁊c̄. ¶ Cōſtantinus vbi ſupra Allium duplex domeſticum et ſilueſtre ſcilicꝫ ſcordeon. domeſticum calidum eſt ī medio quarti gradꝰ qd̓ nocet calidis naturaliter. Acutam em̄ coleram cito ſe cōburentē generat. Sed flegmaticis ꝓdeſt et eis qui p̄parati ſunt ad paliſim. Sperma deſiccat: opilatōeꝫqꝫ groſſam et vētoſitatem diſſoluit. ventrē humectat. Un̄ ypocras. Allium ſolutōꝫ facit. vrinam ꝓuocat: viſui nō cet qꝛ ꝓpter multam diſſolutōꝫ et deficcatōꝫ quaꝫ agit viſus deficit. Ualet cōtra morſus reptilium et om̄s d̓o lores: quaſi tyriaca magna. vn̄ quida dicūt illd̓ teriacā ruſticoꝝ ¶ Idem in pātegni. Allia calidiora ſunt cepi et ſicciora. acuta ſunt et dolorem capitis faciunt. que ſi coquātur ardor ille amittitur. potōi ꝙͣ cibo meliora ſūt cocta magis nutriunt ꝙͣ cruda. ſanitatem cuſtodiūt. oꝛ calorem naturaleꝫ cōfortāt: digerere faciūt ¶ Plateariꝰ Allium inqͥt groſſaꝫ diſſoluit ventoſitatē. ventrē hume facit. lūbricos et aſcarides excludit. vrinaꝫ ꝓuocat. mor ſum rabidi canis curat. eis etiā qui malam aquaꝫ pota uerūt ſubuēit. Cathaplaſmatum locis groſſos hūores hn̄tibus diſſoluit. dolorem dentium de frigiditate miti gat. Sitim ꝓpter flegma coagulatum ſtomacho āputat ſcabiem: morpheam: impetiginē: et puſtulaſ in quocūqꝫ loco fuerint: potenter curat: ſi ex eo ꝯfricētur aut catha plaſmentur. Menſtrua et vrinas ꝓuocat. ſecūdinaꝫ ex pellit ſi in eiꝰ apozimate mulieres ſederint. Silueſtre al lium virtutem habet ſicut domeſticum. tamen calidius ¶ XVII. et ſiccius eſt. ¶ De amaraco et ammone ¶ Iſidorus Maracus eſt herba que et ſanſucus d̓r. cuiꝰ nō minis vſum virgilius etiam ad venerē referēs ait: vbi mollis amaracus et illum: floribus aſpi rās amplectitur vmbra. Apta eſt aūt hec herba vnguē tis. vū et amaracus nomen traxit a puero regis cuiuſd̓ qui calu lapſus dum ferret vnguenta: nouum ⁊ gratiſſi mum ex cōfuſone odorem creauit ¶ Plinius libro. xxi. Amaracum dyocles medicus et ſycula gens appellau runt quod egyptus et ſyria ſanſucuꝫ. vtroqꝫ genere vi delicꝫ et ſemine et ramo ſeritur. viuaci vſu qͥbuſdam et odore. Copioſum eſt ſemen amaraco eque ꝙͣ ābrotano. Sed ābrotano radix eſt vna et alte deſcendēs: ceteris ī ſūmo terre leniter herens ¶ Actor. De hac aūt pleni ſub nomine ſanſuci dicetur inferius. ¶ Dyaſcorides. Ammonis herbe duo ſūt genera ſcꝫ agreſtis et ortiua Ortiua florem habet coccineuꝫ. altera vero albuꝫ et lac cineum aut purpureum: folia vero minuta: ſicut corian dri et diuiſa. virgas tenues ac virides ſicut meconium In medio capitella nigra. Radix eſt ei ſicut oliue nodo ſa: et curuata: curta. Agreſtis maior eſt ī omnibꝰ foliis qꝫ latioribus. Maiora quoqꝫ hꝫ capitella et longa: flo rem feniceum: aut melinum. Radices ſunt plures atqꝫ tenues. Eſt alteꝝ genus āmonis nature inſcide: cuius virtus eſt inſcida: et acris et ꝓiectoria. ⁊ habet vim ape riendi. vnde ſuccus radicis eius naribus īmiſſus caput purgat denteſqꝫ cōquaſſatos cōfirmat. et vulnera ſord dā limpidat. In dulcore cocta et impoſita tumorem ocu loꝝ tollit: caliginem viſui detergit. Radix eius et folia cum p̄tiſana cocta lac mulieribus ꝓuocāt: ſuppoſita me ſtruis imperant et cathaplaſmata lepram expurgant. ¶ XVIII De andrafraxe et andragne Diaſcorides Ndrafraxiſ eſt olus duplici genere: videlicet or tiuum et agreſte. ventreꝫ molliunt ſi elixa ꝯme dantur: et cathaplaſmata papulis impoſitiſ me dicantur. Semen eoꝝ ī mulſa bibitum yctericos cura Andrafraxi virtꝰ eſt leptomerica. dolorem capitis tol lit cathaplaſmis adhibita. Tumoribus oculorum adhi bita ſubuenit. ſtomachi fatigatōes impoſita tollit. Suc cus eius nefreticis medetur. eius folia tuſa et impoſita ignem ſacruꝫ compeſcunt. eademqꝫ comeſta: veſice do lores amputant: ⁊ ſimiliter reuma ſtomachi ventrēqꝫ q hibent. febres acutas extinguunt: et lūbricos rotundoſ ꝓdeſtqꝫ ſanguinem reiicientibus ac dyſentericis auxili atur. ocl̓is quoqꝫ cathaplaſma vtiliter adhibetur Reu matiſmum inteſtinorum compeſcit adhibita. dolores quoqꝫ matricis mitigat ſuppoſita. Eſt enim andrafra xis abundanter humida: mediocriter frigida. nil habēs Liber Undecimus ſtipticum. ſꝫ aquoſa eſt vt malua. Domeſtica multo fri indior cxiſtit. et ideo inflamatōibus ī inicio expedit. in gatu vero et declinatōe ſilueſtris. Semen eoꝝ vim ꝓie cxoriam habet. vn̄ yctericis et epaticis vtile eſt. Om̄es quricias et furunculos ſanat impoſita ſcabros vngueſ cine iuiuria vlceris detrahit: pōdagre feruores cū nitro aceto ac melle reſtringit eſt em̄ ſolutoria. Andragne oel vt alij dicūt portulaca eſt oībus nota frigidā habet purtutem atqꝫ redarguentē vt ſtrignus. ⁊ eſt eiuſdē cau ſis cōueniēs: ſꝫ p̄ſtātius. Maſticata vel cuꝫ oxigaro co meſta: fluorem ſanguīs cohibet. ac īſcide ſtringit. ꝓprie ra maſticata dentiū offenſam de īmaturis prunis ſanat ⁊u ardore ſtomachi cuꝫ aceto cōmeſta mire tuuat. tuſa cxcum ordeo molito mixta: quaſi malagmia ſtomacho ī poſita: febrem eliminat. Et aūt ādragne frigida nimis. et abuudāter humida: modice auſtera. Ideo reumā re primit: et maxīe colerā calidā trāſmutas eā in ſuā quali tatem. Stuporē dentium ꝯmaſticata ſanat. et nō ſoluꝫ ertriuſecus poſita. ſed etiā potata infrigidat: et q̄ ſtipti ca eſt: diſentericis in cibo ſūpta iuuat Ad fluxuꝫ quoqꝫ canguinis mulieꝝ: et ſanguinem reiiciētibus eiuſ ſuccꝰ mirifice facit: qꝛ īſcide ſtringit. ¶ Actor. de hac iteꝝ di cetur īferius ſb̓ noīe portulace Q. XIX ¶ De aneſo et aneto ¶ Iſidorus Neſum eſt herba omnibus nota feruens acer rime et vnctualis. Anetum eſt herba ortola va: odorifera. hec in cibo ſūpta calefacit ⁊ con ſtringit. ꝓhibet et ſternutamentuꝫ naribus impoſita ¶ Auicenna vbi ſupͣ. Anetum calidum eſt et ſiccum. maturatiuum humoꝝ frigidoꝝ. et apoſtematum. ſeda tm̄ quoqꝫ doloꝝ. et carminatiuū ventoſitatum. facit ſō num et cōfert ſingultui repletōnis facto ex natatōne ci bi in ſtomacho nocꝫ ⁊ ſtomacho. et in ſemīe eiꝰ ē vomitō huius cinis confert vlceribus tremulis et humidis. Olcum eius confert doloribus neruorum ⁊ ſimilium. Succus aūt eius valet auris dolori et exiccat eiꝰ humi ditatem: aſſidua eius cōmeſtio debilitat viſum. Anetū etiā et eius ſemen lac abundare faciūt. Ip̄m aūt ſemen abſcindit emorroidas egreſſas. ¶ Iſaac medicꝰ libro tercio. Anetum calidum eſt in fine ſecundi gradꝰ. ſiccū in medio. ventoſitatem et tumoreꝫ diſſoluit. Huiꝰ rami in oleo cocti fiunt diurētice virtutis. Inflamatōeꝫ diſ ſoluūt: laborioſos mitigant. ſōnū p̄ſtant. humida apo ſtemata ad ſaniem ꝑducunt. Semen eius bibitū vrinaꝫ ꝓuocat. lac augmentat. ventreꝫ ab humorum putredīe purgat. doloremqꝫ diſſoluit. ¶ Plinius libro. xx. Ane tum ructus mouet et tormīa ſedat. aluū ſiſtit. Epiforis radices illiniūtur ex aquā vel vino. Singultus cohibet ſemen feruens olofactū. Sumptuꝫ ex aqua ſedat cru ditates. cinis eius vuam leuat. oculos et genituraꝫ he betat ¶ Dyaſcorides. Anetum vires habꝫ acres diure ticas: et deſiccātiuas. Tortionibꝰ et inflatōnibus vti lis eſt. nauſeātibus ꝓdeſt. vrinā ꝓuocat. caliginē oculis infert ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Anetum calidū eſt ⁊ ſic cum in ſecūdo gradu. viride tn̄ minoris caliditatis ⁊ ſic citatis. Apozima eius bibitum aut ſperma aut vrinaꝫ ꝓuocat. Tortōneꝫ et inflatōeꝫ mitigat. vomitū ex cibo in ſtomacho natanti cōpeſcit. mulieris in eiꝰ apozimate ſedentis m̄ſtrua ꝓuocat. Semen etiā ꝑuſtum et catha plaſmatum emorroidas omnino ſanat Singultū ex ple nitudine āputat. Coctū in oleo et epithimatū opilatos aꝑit poros: ſōnum ꝓuocat et mollia maturat apoſtēata vnde aſſuefactum: viſum defectat: et ſperma deſiccat. Anethileon epithimatum. rigorem ꝑiodicarum febriū curat laborem articulorum et dolorem amputat Platearius vbi ſupra. Aneti ſemen principaliter cō uenit vſui medicine: radix ſecūdario: herba vero tercio ¶ Palladius vbi ſupͣ. Menſe februario anetum ſerit̉ locis frigidis. Omnē ſtatum celi patitur: ſꝫ tepidiore locatur. Rigandum eſt ſi ſe abſtineat ymber. ſerendum eſt tarius. aliqui ſemen eius non obruunt: opinātes ꝙ a nulla aue tangatur .XX ¶ De aꝑio Iſidorus Pium d̓r eo ꝙ apex id eſt caput antiquoꝝ triū les primus capite circumtulit. Cuius radices phantium: eo coronabatur. Hāc herbaꝫ hercu efficaciter pugnant cōtra inſidias venenoꝝ. ¶ Iſaac vbi ſupͣ. apium ortolanum calidum eſt in principio ter cii gradus. ſiccum in medio: hoc teſtatur eius amaritu do et acumen. Ideoqꝫ coctum vel crudum eſui datum opilatōem aꝑit. vrinam ꝓuocat. ventrem cōſtringit. fit aūt noxiū epylenticis. eo ꝙ cōſtipatōꝫ ſoluens viā hūo ribus facit. eoſqꝫ ad ſtomachū vuluam et caput attra hit. Hinc etiā nocet fetui maxīe in vulua exiſtenti. Un̄ galiē. p̄gnantibus inquit apium comedētibus fit cauſa generandi in corꝑe fetus apoſtemata et putridas puſtu las. Rurſus apium ẜm cibū laudabile nō eſt. qꝛ mēbro rum totius corꝑis humores adiuuat: vnde ventus ge neratur. ſemen diureticuꝫ eſt: pluſꝙͣ frōdes: et radix plꝰ omnibꝰ q̄ ſi cum lactucis comedatur nō adeo corꝑibus nocet. qꝛ de eaꝝ hūiditate tꝑatur aliqͣntulum. Nō nūqͣ vero ſemen in medicina mittitur: et p̄ſtat dolori mitiga tionem. ac tuſſientibus remedium fit: et cōtra venenum ſꝫ vniuerſaliter apium nocꝫ epylēticis ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. apium opilatōꝫ epatis ſoluit. m̄ſtrua ⁊ vrinā ꝓuocat. maxīeqꝫ ſemē eiꝰ ventrē cōſtipat. hꝫ ꝓprietatē attrahēdi ſuꝑfluos humores totiꝰ corꝑis ad ſtomachū ad caput: ad vuluam. vn̄ nocꝫ epylenticis et fetui: qꝛ cō trahit malos humores ad vuluam Ideo medici ꝓhibēt mulieres p̄gnantes ⁊ pueros lactātes ab apio neº puer fiat inſipiens. Apii radix eſt fortior oībus ventrē hūe facit ¶ Pliniꝰ libro. xx. apio gr̄a vuigo eſt. Rami nāqꝫ largis portōibus ꝑ iura īnatant et in cōdimentis pecu liarem gratiam hn̄t. Oculis valꝫ illitum cum melle ita vt ſubinde foueātur. Epyforis ꝑ ſe tritum cum pāe vel polenta īpoſitum mire auxiliatur. Piſceſ quoqꝫ ſi egro tant in piſcinis apio viridi recreātur. ¶ Pͣalladius li quinto. apium ī m̄ſe apli bn̄ ſeritur locis calidis ⁊ frigi dis terra qualibꝫ. dūmodo ibi humor aſſiduus ſit. ꝙͣuiſ naſci ſi neceſſe fuerit ⁊ in ſiccitate nō deneget Et ꝓprie omnibus mēſibus. pͥmo a vere ad autūnum. Ex huius genere ſunt ypoſelinon et oloſelinon et petroſelinō. api os aut maiores facies. ſi ſemen ꝙͣtum tribus digitiſ cō p̄hendi pōt rariore lintheolo clauſum breuiqꝫ foſſa ob rueris. ſic em̄ oīm germen ſeminū capitis vnius ſolidi tate nectetur. Criſpi vero fient ſi ſemina pͥus tundātur vel ſi ſuꝑ areas naſcentes aliqͣ pōdera volūtētur: aut pe dibus enata ꝓculcētur. apu ſemina vetuſtiora citius na ſcuntur: que nouella ſunt ſerius ¶ XXI De diuerſis apii ſpeciebus Plinius vbi ſupra Pium ſexu diſtinguitur. Criſippus feminā eſ ſe dicit foliis criſpioribus et duris: caule craſſo ſapore aūt ⁊ feruido Byoniſius vero marē ni griorem. breuioris radicis vermiculos gignentem. ābo neutꝝ ad cibos admittēdum. īmo nephas omnino. Nā id defunctoꝝ epulis feralibus dicatum. Ip̄iuſ quoqꝫ vi ſus claritati eſſe inimicū. vermiculos gigni caule femīe Ideoqꝫ eos qͥ ederint ſterileſcere. In puerꝑiis vero ab eo cibo comiciales fieri: qui v̓bera hauriunt. Innocenti orem tn̄ eſſe marem cuius cauſa eſt. ne īter nefaſtos dā netur frutices. Māmaꝝ duriciem emollit. impoſitiſ fo liis et ſuauiores aquas īcoctum potui p̄ſtat. Succō ma xime radicis cum vino. lumboꝝ dolores mitigat Et eo dem iure inſtillato grauitatem crurium. Semen vrina cit ⁊ mēſtrua ac ſecundos partus. Et ſi foueantur: ſemi ue decocto ſuggillata reddit colori. cū oui albo illinituꝫ Aut ex aqua coctum ⁊ potum medetur renibus. ī frigi da vero tritū oris vlceribus Semē cum vino vel radix cū vino veteri: veſice calculos frangit Apiaſtꝝ hyginꝰ Liber Undecimus melyſophilon appellat. ſed in confeſſa damnatione eſt venenatum in ſardinia. Oluſatꝝ quod ypoſelinō vocāt ſcorpionibus aduerſatur. ⁊ poto ſe mine torminibus in teraneis medetur. Idem facit difficultatibus vrine ſe men eius decoctum et in mulſo potum. Radix eius in vino decocta pellit calculos: et lumboꝝ ac lateris dolo res. Canis rabioſi morſibus medetur potum atqꝫ illi nitum. Succus eius algētes calefacit potus. Quartuꝫ genus ex eodem aliqͥ faciunt oreo ſelinon. alio frutice te cto ſemine ſimili cumino: vrine ac m̄ſtruis efficax. Con tra vero araneas vis pͥuata eſt hel yoſelino. ſed oreoſeli no femine purgātur ē vino. Alio genere petrofelinō qͥ dam appellat in ſaxis natum ad vomicas p̄cipuuꝫ. Ad didere quidam et buſelinon differens breuitate caulis: a ſatiuo radicis colore rufo eiuſdem effectus. Ip̄m quo qꝫ dicunt p̄ualere cōtra ẜpentes potum atqꝫ linitum Idem in libro. xix. Id genus apii qd̓ ſpōte in humidis naſcitur helyoſelinon vocatur: vno folio nec hirſutum. Rurſus ypoſelinon ī ſiccis: pluribus foliis helyoſelino ſimile. Terciū eſt oleoſelinum: cicute foliis tenui ſemīe aneto ſimili minutōre tn̄. Eſt aūt ſatiuuſ Differētia eſt in folio denſo: criſpo: aut rariore et leniore. itēqꝫ caule tenuiore et craſſiore. et alioꝝ caulis eſt candidus. alioꝝ purpureus: alioꝝ varius ¶ Palladius vbi ſupͣ. Ex apil genere eſt yppoſelinon durius aut auſterius. et oleoſeli non molli folio et caule tenero. qd̓ naſcitur in lacunis. ⁊ petroſelinon qd̓ maxime in locis aſꝑis. Hec oīa genera poſſunt habere diligentes in orti cultura ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra. Eſt aūt et apii genus qd̓ vulgus cerāfolium vocat de quo ſcꝫ dicetur iuferius. ¶ XXII ¶ Iterum de eodem ¶ Auicenna. Pium aliud eſt mōt anū: aliud ſilueſtre: alid̓ do meſticum. et aliud qd̓ oritur in aqua domeſtico minus. cuius eſt ſicut domeſtici virtus. Eſt et alia ſpēs eius q̄ nominatur ſumurion minus domeſtico crus hn̄s cōcauū ad albedīem decliue. Fortiuſ eſt roma num montanum. Eſt aūt in pͥmo calidum. in ſcd̓o ſiccū. Ruſus aūt dixit ꝙ domeſticum eſt humidū: veꝝ radix eius eſt ſicca cū conuenientiā. et eſt reſolutm̄ inflatōis. aperitm̄ opilatōis. faciēs ſudare. ſedatm̄ doloꝝ. Silue ſtre aūt eſt vlceratm̄ īpediens. et magis calefactis ꝯue niens. Silueſtre cōfert alopiciam hn̄ti. et fiſſuris frigo ris ac verrucis. domeſticum oris odorem efficit bonuꝫ valde. reſoluit apoſtemata flegmatica in pͥncipio et du ra et calida et ꝓprie id qd̓ ſumurion nominatur. Silue ſtre in emplaſtro vlcerat et cōfert ſcabiei: ac impetigini ac vulneribus vſqꝫ ad ſigillatōꝫ. Eſt aūt malum epylē ſie: excitās eā. Apium domeſticum ingreditur in ēpſa ſtris doloꝝ oculi. et cōfert tuſſi. ꝓprieqꝫ ſumurion ⁊ ſil̓i ter aſmati et ſtricture hanelitus. et difficultati eꝰ. fertur ꝙ ſi radix apii ſuſpendatur in collo cōfert dolori dentis verū tn̄ ip̄m frāgit Emplaſtꝝ ex eo factum valet apoſte matibus calidis māmillaꝝ Cōfert epati ac ſpleni: ⁊ mo uet eructuatōꝫ ꝓpter ſuam reſolutōꝫ. nec eſt velocis di geſtionis ac deſcenſiōiſ. et in ſemīe quidē apii niſi aſſet̉ eſt aliqͥd qd̓ nauſeam et vomitū facit. Quidā aūt dixer̄t ꝙ om̄es eius ſpēs ſtomacho cōferūt. Ruſus vero dixit ꝙ nō. īmo qn̄ꝫ attrahit ad ip̄m humiditates malaſ acu tas: et crudū de eo ꝓlongatur in ſtomacho: facitqꝫ nau ſeam. verūtamē romanū ſtomacho melius eſt. Galienꝰ dicit ꝙ ip̄m cum lactuca comedere cōuenit: tꝑat enī la ctuce frigiditatē. Semen eius cōfert ydropiſi. mundifi cat epar. ip̄mqꝫ calefacit. vrinam et m̄ſtrua ꝓuocat. ſed malum eſt p̄gnantibꝰ. renes aūt ac veſicam et matriceꝫ purgat. Motanum aūt frangit lapideꝫ. apii decoctōe cū lentibus poſt veneni potum fit vomitus. valet etiaꝫ cōtra pūcturam ſcorpionis ¶ Syaſcorides. Apiū vel vt alij dicunt ſelinum. eſt oībus notum tā ortm̄ ꝙ agre ſte. virtutis eſt vnctualis et acerrime. Ortm̄ pāe mixtū tumorem oculoꝝ ſpargit impoſitum. In aqua coctū et bibitum eſtuatōꝫ ſtomachi cōpeſcit. māmiſqꝫ tumētibꝰ vtiliter apponitur et vrinam ꝓuocat. Elixatura radicit̉ eius bibita venenis occurrit. vomitum ꝓhibet. vent reꝫ ſtringit. Semen eius diureticum morſibus venenatis occurrit. ventrem et īflamatōꝫ ſtomachi tollit tuſſiētibꝰ ſubuenit. Apium agreſte locis humectis naſcitur. ⁊ mi nus eſt ortiuo: ſed tanta pōt facere: qͣnta et illud. Oleo ſelinum eſt apium mōtanum. virgam hn̄s longam ⁊ ra dices teneras et tenues ex vna plurimas. In quibꝰ ſū capita conio ſimilia ſed minora et obrotunda. In his ē ſemen oblongū et īſcidum: odorē hn̄s cumino ſimilē vir tus eſt huic ſemini inſcida et diureticā ¶ XXIII arboracea et aſcalonia ¶ Iſidorus Rboracea al̓. arboraca ip̄a eſt lapſana. ¶ Pͣ nius libro. xx. Capſana inter ſilueſtres braſicaſ pedalis eſt altitudinis. hirſutis foliis. ſynapi ſ Vmillimis niſi candidior eſſꝫ flore. In cibo coqͥtur et aluū leniter emollit ¶ Palladius. In menſe marcio ſerenda eſt arboracea ſicut et ſynapis et malua. pluraqꝫ oleruꝫ genera ¶ Idem. In menſe quoqꝫ octobri cōpetenter ſe ritur arboracea vel vt melior fiat. trāſfertur ad loca cul ta. Hec eſt em̄ raphanus agreſtis ¶ Byaſcorides. Eſt quoddam genus raphāi: qd̓ a multis arboracea dicitur habens folia lapſane ſimilia: cuius radix oblonga eſt ex tenera. folia eius elixa comeſta ſunt euſtomocha. virtuſ eius eſt inſcida et diuretica er calida. ideoqꝫ copioſā ef fundit vrinam: in cibo ſumpta incitat et feminaꝝ men ſtrua. ſtomacho vtilis eſt ex aceto data: pituitatem glu tinoſam diſſoluit cum melle ſumpta. Radix aduſta et in puluerem verſa ficcandis et purgandis vulneribus im ponitur. Preterea qͥdam eius ſuccum vtilem contra ve nena crediderunt ex vino datum. Eadem quoqꝫ vis eſ in ſemine: ſi ſumatur cum melle. Nobiſ exꝑtum eſt ī ꝑti ſane diſcoctam ſorbitōe viciā ſanare ¶ Iſidorus. Aſca lonia dicta eſt ex vna vrbium paleſtine que aſcalon dici tur: vnde pͥꝰ aduecta ē ¶ Plinius libro. xix. Aſcalōia genus eſt cepe ſicut et ſcyrta. ambeqꝫ cōdūtur in terra ſed aſcalonioꝝ eſt ꝓpria natura. Nam velut ſteriles ſūt a radice: et ob id ſemine illas ſeri: n̄ deponi iuſſere greci Serius aūt circa ver cum germinant trāſferri. Sic di cunt eas craſſeſcere: ⁊ tunc ꝓperare p̄teriti tꝑis feſtina tione. feſtinandum autem in his eſt qm̄ mature putre ſcuūt celeriter. Si deponātur caulem et ſemen amittū: ip̄eqꝫ euaneſcunt. Aſcaloniam menſe februario noſtri ¶ .XXIIII. ſerunt ¶ De aſparaco Sparagus d̓r: eo ꝙ ſpinoſa et aſꝑa ſit eius fru tex ex qua gignitur ¶ Iſaac in dietiſ libro terco Aſparagus calidus eſt et humidꝰ ī pͥmo gradi domeſticus tꝑatior eſt. ſtomacho cōuenit. vrinam ꝓuc cat. Silueſtris aūt calidior ⁊ ſiccior. Opilatōeꝫ epatis aꝑit ⁊ renum. vrinam ꝓuocat. yctericis quoqꝫ valꝫ. hꝰ ſeminis ⁊ radicis apozima bibitum: morſibus araneaꝝ occurrit. Elixus eſui datus ventrem humefacit. Sꝫ cō lico dolori mitigatōꝫ p̄ſtat. et dolorem dentium aputat ¶ Plinius vbi ſupͣ. Oīm reꝝ in ortis ꝓueniētium. lau datiſſima cura eſt aſparagis: quaſſeri catho iuſſit in ha rundinetis ¶ Ideꝫ in libro. xx. aſparagi vt traditur. ad dito cumino inflatōes ſtomachi coliqꝫ diſcutiūt. ventre leniter molliunt. puncturis ⁊ ſpine doloribus inteſtino rumqꝫ viciis ꝓſunt. vino cum coquuntur addito ad lu boꝝ et renum dolores. Semen triuꝫ oboloꝝ pōdere eū parte cumini bibitur. ventrem ſtimulant. vrinam clen vtiliſſime p̄terꝙͣ ꝙ veſicam exulcerāt. Radix quoqꝫ tri ta et in vino albo pota: calculos exturbat. lumborum et renum dolores ſedat. Eadem in aceto decocta cōtra elē phantiam ꝓficit. Aſparago trito cum oleo punctuꝫ: ad apibus pūgi negāt. Aſparago ſilueſtri ad oīa ſup̄dicta Liber Undecimus vis eſt efficacior: et candidiori maior. Regium morbuꝫ extenuat. et cauſa veneris aquā eoꝝ decoctā bibi iubēt Ad idem et ſemen valet cū aneto trituꝫ: datur et ſuccꝰ decoctus ad ictꝰ ſerpentum. In vīo qͦqꝫ radicis d̓cocte ſuccus ſi ore cōtineatur: dentibꝰ medetur. Si vero cani hus detur aſparagus: occidit eos. ¶ Idem libro. xxi. Eſt aūt aſparagꝰ herba in totū ſpinoſa. nō vt carduus pinoſa foliata. Nulluꝫ enim habet folium aſparagus alladius li. iii. In menſe februario pꝰ idꝰ aſꝑagoꝝ ſpogias cōuenit vel nouas formare ex ſemine: vl̓ ātiqͣs pouere. michi etiaꝫ vtile videtur. agreſtis aſꝑagi rad cea plurimas in vnū cōgerere locū cultuꝫ vel certe ſaxo ſum. quę ſtatim fructuꝫ dent: ex loco qͥ aliud nil alebat. et has annis omnibus in ſcopis incendere. vt fructꝰ fre quentior et fortior ſurgat. hoc ſiquidem genus ē ſapore iocundius. ¶ Plate arius. Aſparagus eſt caliduſ ⁊ ſic cus. frutex eſt habens minuta folia et ad moduꝫ ſpine pungitiua. fructus eius et ſemen medicine cōpetunt. qͥ fructus quaſi fuſtes tenerrimi ſunt. Coqͥnati cuꝫ carni hus vel cū aquā valent cōtra ſtringiriā et diſſuriā. ſemē eiis valet cōtra ſtomachi et inteſtinoꝝ doloreꝫ et ꝯtra vicium lapidis. et cōtra yliacam paſſionem hoc ſemē ꝑ annum ẜuatur: et in medicinis ponitur cuiꝰ et receptio C.XXV. reꝑitur. ¶ DIaſcorides De eodem ¶Spar agus aſperatilis queꝫ multi ragantuꝫ vl̓ myon appellant. ꝓiectorie virtutis ē: nō nimis calefaciens nec nimis infrigidans. Huiꝰ radix et ſemen epati ac renibus vtilia ſunt dolorem dentium ſanat: quia ſiccum eſt virtute abſqꝫ calore hoc agens. Coctus et bibitus ventrem/ mollit. vrinam prouocat. Radices autem eius in vaſe duplici cocte ac bibite me dicātur diſſuriis ſubueniunt ſchyaticis. yctericis ꝓſūt ꝑcuſſum ſphalangionis cōpeſcunt. In vino elixe et ore diu retente dolores dentium mitigant. ſimiliter facit et ſuccus eius in ore tentus. ad veſice doloreꝫ vel tumo rem dant in potu coctum eius radicis datur et in quar tanam. Radix ergo ac ſemen cuꝫ vino vrinā prouocat. diureticam relaxat. ſtomacho laborantibus vtilis eſt ci bus aſparagi et in vicem tranſit antidoti. Cum vino et oleo et ſale acceptus dolorem oculis emendat. caligīes diſcutit. et ventrem mollit leniter. Radix cū albo vino trita et potata calculos frāgit. lumborum ac renuꝫ do lores tollit. ficca tuſa in lana dentis dolori ad mota ſn̄ dolore ip̄m detrahit. ſemen cuꝫ cumino tritum: et cū vi no datum ventrem ſtimulat. vrinam ſolicitat. Dicitur ꝙ eius elixatura. ſi fuerit a canibus bibita moriantur. Alii quoqꝫ dicunt aſparagos naſci ſi cornu hircinū cō tuſum aſꝑgatur. ¶ Ipocrates in qͣdā epiſtola. Aſꝑa gus venerem et vrinam ꝓuocat: dolores dentium miti gat. ſchyaticis quoqꝫ ſubuenit. vctericis ac ꝓcuſſis ſpha langionibus ꝓficit. ¶ Auicenna. Aſparagus nō elon gatur a caliditate. et quāto plus incipit indurare cali ditas eius Bixit tamen galie. ꝙ in ip̄o nō eſt apparenſ calefactō: nec infrigidato: niſi in petroſo. Apparet aūt ſuꝑ ip̄m veſtigium titimalloꝝ mordicans valde. virtus eſt ei abſterſiua. et in ip̄o eſt reſolutō ꝓprieqꝫ in petroſo Aperit opilatōnes omnium viſcerum ꝓprieqꝫ epatis ⁊ renu. eiꝰ decoctō bibitur ꝓpter doloreꝫ dorſi. et ſchya tice. ꝯfert etiam yctericie. Radix eiꝰ ac ſemen bona ſūt dentium dolori. et in ip̄o eſt virtusᵇ nauſeam faciendi. Iuxta rufi eſtimatōem ſtringit. ⁊ id forſitan eſt ꝓpter eꝰ ꝓuocatōneꝫ. Alii dixerunt ꝙ elixus lenit. plures autem dixerūt: ꝙ colice flegmatice atqꝫ ventoſe ꝓficit. d̓coctō radicis eius prouocat vrinam. et cōfert vrīe difficulta ti. cōfert etiam difficultati impregnatōnis. menſtrua quoqꝫ prouocat. opilatōes ſplenis aꝑit. Coctꝰ in vino cōfert punctōni rutele. et eꝰ decocto dicitur cāes īterfi cere ¶ Actor. Scias tn̄ ꝙ ſcd̓m auicennā ſine a ī pͥma ſillaba ſcribitur. nam in ſecūdo canone d̓ litera .sͣ. id ip̄ꝫ ponit. .XXvI. ¶ Iſidorus ¶ De attripici Ttriplex eſt olus humidaꝫ et frigidaꝫ habens virtutem: et in cibo ſumpta ſoluit ventrem ¶ Auicēna. Criſolocāna eſt attriplex et ī pͥmo gͣ pu frigidus et humidus. ſed apud quoſdaꝫ eſt tempera tus. ¶ Iſaac vbi ſupͣ. Attriplex eſt frigida in primo gͣ dū ⁊ humida in ſecūdo. paꝝ nutrit. quia liquor eꝰ aquo ſus eſt: et cito eiicitur. cōuenit medicine ꝓpter viſcōſita tem. qͥa cathaplaſmatum ſuꝑ apoſtema calidum illud refrigerat. ſemen eius mūdificatiuū eſt et colatiuum. proinde yctericiā pacientibus valet que de epatiſ opila tōne naſcitur. Naꝫ qd̓ datur potui cuꝫ melle et aqͣ cole ricos prouocat vomitꝰ ¶ Plinius libro. xx. Attriplex ⁊ ſilueſtere eſt et ſatiuuꝫ. a pitagora quidem accuſatum tanquam faceret idropicos: et morbos regios ⁊ pallorē Difficillime coquitur. ac ne in ortis quidem iuxta id quicqͥd naſci niſi languidum culpauit. addidere dyoni ſiꝰ et dyocles morbos ex eo plurios gigni. nec niſi mu tata ſepius aqua debere coqui. Stomacho cōtrariū eē lentigines palpulaſqꝫ gignere. Miror cur hoc difficul ter in ytalia naſci tradiderunt. Solō ſmyrneus. ¶ Ip̄o crates. Mulierum viciis id cū beta docent īfūdi. Licꝰ ne apolitanus cōtra cantaridas panos et furunculos ī cipientes bibēduꝫ dedit. Sed et duricias om̄eſ illini pu tant vtiliter eodem cocto vel crudo. Ideꝫqꝫ ſacrū igne cū melle aceto nitroqꝫ. ſimiliter et pōdagris id prodeſſe vngues ſcabros fertur detrahere ſine vlcere. Sūt et qͥ in morbo regio ſemen eius cum melle dent: arteriasᶻ et tōſillas nitro addito ꝑfricent. aluum moueant Cocto ꝑ ſe cuꝫ malua vel lenticula cōcitantes vomitōe sſilueſtri capillos tingunt. E cōtrario in magniſ laudibꝰ eſt mal ua ſicut dicetur infra. ¶ Palladiꝰ li. v. In menſe apri li ſerenda eſt attriplex. ſꝫ rigari poterit et iulio: vel cete ris menſibus vſqꝫ ad autūnum. amat humore aſſiduo ſaciari. Semen obruendum ſtatim cū ſꝑgitur. eiqꝫ her be ſubīde vellantur tranſferri neceſſariuꝫ nō eſt cū bene ſeritur. poteſt tamen melius adoleſcere ſi ſpacio rariore pangatur. et ſucco letaminis humoriſqꝫ iuuetur. ferro qꝫ ſemper recidendum eſt. qm̄ ita pullulare non ceſſat. Attriplicem dicunt eiꝰ mollit cibus aluum. Buricias Macer. Iufrigidare gradu primo. humectare ſcd̓o ſoluit varias. clauiſqꝫ medetur. Emplaſtrum cocte vel crude ſiſuꝑaddas. Hocqꝫ ſuppoſitū ſcabros cito d̓tra hit vngues Ignibus et ſacris dicūt ſic poſſe mederi. Attriplicē tritaꝫ cū nitro melle ⁊ aceto Dicūt appoſitā calidam ſedare podagram. Ictericum dicit galienꝰ tol lere morbum Illius ſemen cum vino ſepius hauſtum. C. XXVII. ¶ De auricula muris ¶ Auicenna ¶ Uricula muris ē herba virtuti herbe quā vitꝝ abſtergitur ſimilis. et hoc nomen abſolutum ē duabus herbis qͣꝝ vna eſt quā nomīat galienꝰ hn̄s malue odorē ⁊ nō hn̄s duriciā. Altera quā noīauit dyaſcorides eſtimans ꝙ ſit ſimilis volubili. niſi ꝙ habꝫ folia mīora ꝯꝑata ad ip̄am. Et eſt herba expāſa ſuꝑ fa ciē terre: paruos ſtipites hn̄s. dōeſtica bōa ſine odoore nec hn̄s ſaporem fortem. flores azulinos hn̄s. huiꝰ ſemē aſſimilatur ſemini coriandri. ⁊ yrundīeſ ex ip̄o edūt Eſt aūt calida ⁊ ꝓprie cuiꝰ origo nō eſt aque ꝓpīqua. Iuua mentū eius eſt: vt ait muſaiach: iuuamentum abſinthii ⁊ eſt res q̄ nō ē īuenta ſimul in duabus plantiſ. Que no ta eſt ex eiſ: teſte galieno: frigida eſt ⁊ humida in gradu pͥmo. Altera vero eſt ex ſumma medicinaꝝ calidaꝝ. In pͥma vero eſt ſtipticitas Altera eſt deſiccatiua: rubifica tiua. illa quā nomīauit. G. Spinas ⁊ ſurculos extrahit ⁊ plagas adherere facit Cōfert epylēſie bibita. torture quoqꝫ ſternutatione facta ex ea ⁊ eꝰ ſternutatō cerebꝝ mundificat XXVIII ¶ De bancia. ¶ Platearius. Liber Undecimus Ancia duplicis eſt mōi. dōeſtica videlicꝫ ac ſil ueſtris. hec ⁊ paſtinaca d̓r alio noīe. pluſqꝫ cibo ꝯpetit ꝙͣ medicine. Calida eſt in pͥncipio ſecūdi gradus. hūida in prīcipio eiuſdem virtutem hꝫ generā di multum et ſpiſſū ſanguinē. ideoqꝫ augmentat bibita Cōualeſcentibꝰ ac melācolicis valꝫ ꝯmeſta cruda vl̓ co cta: viridis tn̄ ⁊ nō ficca. fit aūt ex eazinziber cōditum ad digeſtionē cōfortādam et ad cōitum excitandum. Iſaac in dietiſ ꝑticularibus. Bācia calida eſt in medio ſecūdi gradꝰ: et hūida in medio primi. Et eſt duobꝰ mo dis dōeſtica et ſilueſtris. duri groſſiqꝫ nutrimēti exiſtit et minuſ ꝙͣ rapa nutrit. aliqͥd hꝫ acuminis: ꝓpter qd̓ eſt extenuās: et dyaforeſim faciens. ideoqꝫ vrinam et men ſtrua ꝓuocat. habet etiā aliqͣntulum ventoſitatis vn̄ co itus eſt iuuatiua. ſꝫ illaudabilem generat ſanguineꝫ aſ ſuefacta. vt ergo tꝑet̉ oꝑtꝫ eā bn̄ elixari ⁊ aqua eiecta tercio quoqꝫ cū lactuca et coriādro et ſapia vel cepa co qui. atqꝫ cū oleo on̄facino: et aceto: ac piꝑe: et carui ꝯdi ¶ Auicēna in ſcd̓o canone. Baucus eſt ſemen bācie ſil ueſtris. Calidus eſt in tercio gradu. et ſiccus in eiuſdeꝫ prīcipio. aperitiuꝰ eſt valde. ꝓuocat vrinam et mēſtrua Ex ſynonimis Bancia ꝓprie d̓r agreſtis paſtinaca: ſed qn̄qꝫ ponitur ꝓ domeſtica ¶ XXIX De beta ¶ Iſidorus PEta eſt oleris genus apud nos. littera vero apd̓ grecos. ¶ Plinius libro. xix Beta ortenſium leuiſſima. Eius quoqꝫ a colore duo genera gre ci faciūt. videlicet nigrā et cādidam. Noſtri vero gene ra bete faciūt vernum et autūnale. Sic em̄ ea noīant a ſatiuis tꝑibus: ꝙͣqͣm et iunio ſeratur. Trāſferūtur aūt in planta. he quoqꝫ fimo radices ſuas oblini: locūqꝫ ſi militer madidū amāt. vſus his et cum lente atqꝫ faba. idemqꝫ qͥ et oleris. et p̄cipuꝰ vt lenitas excitetur acrio nia ſynapis. Medici hāc īnocentiorem eſſe ꝙͣ olus iudi cauerunt. Quāobrē appoſitas mīme deguſtare etiā reli gio eſt. vtqꝫ validis potius ī cibo ſit: Bemina hiſ nat̉a et oleris et capite ip̄o exilientis. Sūt qͥ betas optīe flo rēte malopunico ſeri exiſtimāt. trāſferri vero cū quinqꝫ folioꝝ eſſe ceꝑint ¶ Palladius libro. xii. Menſe febru ario betam ſeri cōuenit: ꝙͣuis et tota eſtate poſſit ſeīari Amāt putrem agꝝ: hūidum locum. Trāſferenda ē aūt iiii. aut. v. folioꝝ: radicibus fimo recenti oblitis. amat etiā freq̄nter effodi multoqꝫ ſtercore ſaturari XXx ¶ De virtute ipſius in medicina ¶ Plinius libro. xx D Eta quoqꝫ ſine remedio nō eſt vtraqꝫ. Nam ſi Ofuniculoqꝫ ſuſpenſa: cōtra ẜpentiū morſus effi ue cādide ſiue nigre radix recēs et madefacta: cax d̓r eſſe. Cādida quidē cocta et cū allio crudo ſumpta valet ꝯtra tineas. Nigre vero radices pruriginē tollūt in aqͣ cocte. atqꝫ in totum efficacior nigra traditur eſſe Succus eius capitis dolores veteres: ac vertigīes: itē qꝫ ſonitū auriū ſedat infuſꝰ. vrinam quoqꝫ cit. Medet̉ et dyſentericis iniecta et morbo regio. doloreſqꝫ dētiuꝫ ſuccus eiꝰ ſedat illitus. et ꝯtra ẜpentium valet ictꝰ. ſed huic radici dūt axatexp̄ſſus. ip̄a decocta occurrit ꝑniōi bus. alba vero epyforas ſedat frōte illita. Modico alu minis admixto. ignemquoqꝫ ſacꝝ iuuat. ſine oleo trita aduſtis medetur. Et ꝯtra eruptōes papulaꝝ cocta: Ea dem ꝯtra vlcera q̄ ſerpūt. illinitur et alopiciis cruda. et vlceribus q̄ ī capite manāt. ſuccus eius cum melle nari bus inditus caput purgat. Et cū lenticula coqͥtur addi to aceto: vt vētrē emolliat validiꝰ cocta fluctuatōes ſto machi ſiſtit et ventris. Eſt et beta ſilueſtris multo mīo. ribus et tenuioribus ac dēſioribus foliis vndecim ſepe caulium. huiꝰ folia ſūt ambuſtis vtilia. Semē dyſenteri cis ꝓdeſt. Et aque e radice illius cocte dicuntur eluere maculas veſtium. item m̄branaꝝ ¶ Platearius. Beta frigida eſt: venerem ꝓcurat. ꝯtra veneni ſuſpitōꝫ iuuat. Egerit eī ac ꝑ nares purgat frigidū humorē. Eſt et al ba beta eſt et nigra. hec ſtipticaꝫ virtutem hꝫ. et magie in radicibus illa q̄ nigra eſt. ¶ Dy aſcorides. Bete due ſunt: alba et nigra. Nigra ventrem abſtinet alba mollit ambe vero cacoſtomache ſunt. humores malos nutriūt ſuccus earum naribus infuſus caput purgat. et infu ſus in auriculas dolorem mitigat. Cum radicibus ſu is elixe lendes mundant. fomento zernis proſunt. Cruda folia cathaplaſmate adhibita maculas emun dant. alopiciis poſt ſcarificatōem īpoſita capillos reſti tuūt. vulnera paſcentia ꝯpeſcunt. Cicatricibus nigris colorem reddūt. et ignem ſacꝝ extinguūt ¶ Phiſicus Beta nigra ventrem ſtringit maxīe cuꝫ lenticula ⁊ ace to cocta. Alba aūt ventri ꝯmoda eſt ad molliendū bete ſuccus ventrem deducit. Olera vero eius reſtringunt. XXXI ¶ De blito et bleta ¶ Iſidorus Litum eſt genus oleris euanidi ſaporis qͣſi be tā vilis ¶ Dyaſcorides. Blitus eſt nimiſ frigi I dus et humidus. Elixatus et ꝯmeſtus ventrem emollit. Euſtomachus eſt ac digeſtibilis ſed humidi cor poris medicamībus nō ꝯuenit eius natura. qͥbuſdā īers et ſine acrimonia eſt viſa. plurimūqꝫ ꝯturbat ventrem: vſqꝫ ad coleram. ypocrates hunc in cibo p̄cipit dandū ad ſiſtenda menſtrua feminaꝝ. Clauos pedum credunt eo impoſito limari atqꝫ ꝯprimi. Succus eiꝰ ex vino da tus ſcorpionum reſiſtit venenis. Quidā vero putāt eū dem tritū et impoſitū mederi plagiſ beta et ſynapi ieco re laborātibus ac ſpleneticis vtiliſſīe datur eſui. ignes acros extinguit. aduſta cum alumīe illinita vlceribꝰ va let manātibus in capite. crudaqꝫ trita illinit̓ alopiciis optime. aqua in qͣ decocta eſt eliminat furfures capitis ꝑnionibus aūt fomento adhibetur. et iniecta cum melle depōit onera ventris ¶ Palladius libro. iiii. In menſe marcio blitus ſeritur ſolo caule: dū olus hꝫ neqꝫ rūcar dum eſt: neqꝫ ſarculandum Cū ſemel natum fuerit ip̄m ſe ꝑ multa ſecula ſemīs ſui deiectōe reꝑabit. vt etiam ſi velis vix abolere poſſit. ¶ Plinius libro. xx Blitū īers videtur ac ſine ſapore vel acrimonia. vnde ꝯuitiuꝫ feīs apud menandꝝ faciūt mariti Stꝯmacho eſt īutile: ⁊ ve trem adeo turbat: vt colerā faciat aliqͥbus. Dicit̉ tn̄ ꝓ deſſe ꝯtra ſcorpiōes ē vino potuꝫ. ⁊ illini ex oleo claui pedū. Idemqꝫ lyenibus ac dolori tꝑm ex oleo. ypocra tes putat ex eo ſiſti menſtrua. ¶ Ex ſinonimis. Bleta eſt attriplex agreſtis: et ip̄a eſt ſicla. de qͣ .ſ. dicetur īfra. ¶ XXXII ¶ De boragine ¶ Iſaac vbi ſupra. Orago eſt calida et huida in pͥmo gradu. ī vīo potui data leticiā generat. et cor ꝯfortat. ꝓide atiqͥ miſcebant eam medicinis cardiace valēti bus paſſiōi. Que etiā cū aqua cocta et cū melle aut zuc caro potui data. cānales pulmōis et gutturis optīe mū dat. ¶ lateariꝰ. Borago folia hꝫ aſꝑa q̄ viridia ſūt p̄ci pue ꝯpetunt vſui medicīe. exiccata n̄. ſcd̓ario ſemīa vir tutem hn̄t generādi bonū ſāguinem. vn̄ ꝯualeſcentibꝰ ex egritudine valet. ſincopizantibꝰ cordiacis ꝯmeſta cū carnibus: vel ꝯdita cum ſanguine. Semen eꝰ ꝑ duos a nos in multa efficacia ẜuatur. Radix n̄ ꝯpetit vſui me dicine. herba etiā cruda comeſta bonū ſāguinem gene rat. contra yctericiā cocta cum carnibus comeditur Cōſtantinus vbi ſupra. Borago eſt calida et humida in pͥmo gradu. coleram rubeā purgat. cardiacis ſubueit ex colera nigra patientibuſ. In vino miſſa ⁊ potui data leticiam generat. Eiuſqꝫ apozima cum melle et zuccaro bibitum. et cōtra gutturis aſperitatem et pulmonis ac pectoris valet. XXXIII ¶ De braſica Iſidorus Liber Undecimus I Ralica eſt oleris genꝰ q̄ ⁊ citocacia vocatur: Dicta ē aūt citocacia. eo ꝙ vētrē d̓purgēt: quā vulgus corrupte citococia vocat ¶ Ex ſynoni nuis. Graſica dicitur caulis nōdū trāſplātatus. ſꝫ qn̄ꝫ n quolibꝫ caule ſumitur. ¶ Plinius libro. xix. Braſice catho miras laudes canit: eiuſqꝫ tria genera facit. vnā extentis foliis caule magno. alteraꝫ folio criſpo quam apronem vocāt. terciā minutā caulibꝰ lenē ac teneram: cāqꝫ mīme ꝓbat. Braſica toto āno ſeritur: qm̄ ⁊ toto ſe catur. vtiliſſime tn̄ ab eqͥnoctō autūni. Trāſfertur cum quinqꝫ folioꝝ eſt. A prima ſectōne cymas p̄ſtat ꝓximo vere. hic eſt quidem ip̄oꝝ cauliuꝫ d̓licatior. cauliculꝰ qꝫ tenerior. Poſt cymam vero ex eadem braſica cōtingūt eſtiui autunaleſqꝫ cauliculi: mox hyberni. Iteruꝫ cyme nullo eque multifero genere. donec ſua cōſumatur fer tilitate Tercia vero circa ſolſticium: ex quo l̓ ſi humidi qꝛ eſt locus eſtate. ſi ſiccior autūno plantatur. humor fi muſqꝫ ſi defuerint. maioris ſaporis eſt gratia. ſi abūda uerit: letior fertilitas. fimus aſininus maxime cōuenit precipuus autem fit caulis ſapore ac magnitudīe. pͥmo ſi in reꝑaſtinato ſeras. deīde ſi terrā fugiētes caulicl̓oſ ſeces. A terra attollētes ſe ꝓceritate luxurioſa exagge rādo aliā attumules ita ne pluſꝙͣ cacumē emineat. Tri cianū hoc genus vocatur. ¶ Palladius li. iii. Sem̄ bra ſice vetuſtū: mutatur ī rapam. ¶ Idem in libro. v. in mē ſe apli vltimo et ꝓpe trāſacto: braſica pōt ſeri q̄ cauli ẜ uiet: qꝛ cyme vel quime tꝑꝰ amiſit. ¶ Idem libro. vii. in m̄ſe quoqꝫ iunio circa ſolſticiū braſica ſeritur q̄ īcho aute caule trāſferēda eſt auguſto vel irriguo loco. vel ī iciāte pluuia madefacto ¶ Idem in libro. ix. Braſicā aūt ſicut et raphanū ꝯſtat eſſe vitibꝰ īimicā. Nā ſi ſerā tur circa ſe: refugiunt natura diſcordāte ¶ Idem in li bro. x. in m̄ſe vero ſeptēbri braſica vtiliꝰ ſeritur: vt eius plante inchoāte nouēbri trāſponātur. d̓ qͥbus et hyeme olus et vere quima poſſit ꝓduci ¶ Actor. Patꝫ qꝛ qd̓ plinius vocat cyma vel cymā. hoc dicit palladiꝰ quimā Dicit aūt iſodorꝰ: ꝙ cyma d̓r quaſi coma. et eſt ſūmitaſ oleꝝ: vel arboꝝ in qͣ vigens virtus naturalis eſt. ¶ De laudibus eius in medicina XXXIIII. Pliniꝰ libro. xx. Raſice laudes longū eſt exeqͥ: cū et Chriſippuſ medicꝰ pͥuatī ei volumē ꝑ ſingula hoīſ m̄bra di geſtum dicauerit et iteꝝ dieūches. āte om̄ſ aūt oras. et catho nō partius celebrauerīt. in tres au tē ſpēs eā diuiſerūt antiqͥſſimi greci. Triſpam videlicet qua ſelmada vocauerūt a ſimilitudīe folioꝝ apii. ſtoma cho vtile. aluū modice molliētem. Alterā elean latis fo liis e caule exeūtes. vn̄ cauledō vocauerūt eū qͥdam Et hec nulliꝰ ī medicīa momēti. Tercia vero carābe eſt ap pellata tenuioribꝰ foliis et ſīplicibꝰ ac dēſiſſimis. amari or qͥdem ſed efficaciſſima. Catho criſpā maxīe ꝓbat deī de lenem grādibꝰ foliis caule magno. Prodeſſe tradit capitis doloribus. oculoꝝqꝫ caligini. et ſcintillatōibus et ſtomachi p̄cordiis et alijs multis infirmitatibꝰ Nul la ergo ſūt crimina braſice. Immo apud eo ſd̓ gͣuitateꝫ aīe dr̄ facere dētibꝰ et gingiuis nocere. et in egipto pro pter amaritudīem nō eſtur Silueſtris ſiue erratice plꝰ effectus laudat catho. ita vt eiꝰ odore tm̄ naribꝰ rapto vicia orium et grauem olentiaꝫ ſanare affirmꝫ. hāc alij petreā vocant inimiciſſimā vino quā p̄cipue vitis fugi et. aut moritur ſi fugere nō poſſit. hꝫ folia bina: rotūda: ꝑua: lenia. Satiua cādidior et hirſutior. hec inflatōibuſ mederi d̓r. melancolicis quoqꝫ: et vulneribꝰ recentibus cū melle: ſtrumis etiā et fiſtulis in aqͣ ꝯtrita chriſyppo autore. Excreſcentia quoqꝫ abſumere. ſerpentia cōpe ſcere cicatrices ad planum reducere. Cōtra caniſ rabio ſi morſum: ſatis eſſe d̓r illa in potu. meliuſqꝫ cū laſere ⁊ aceto acri. Necari quoqꝫ canes ea dicūtur ſi ex carne detur. Semen eius toſtum cōtra ẜpentes fungoꝝqꝫ ve nena auxiliatur. radicum vero cinis vue in faucibus tu menti tactu medetur. parotidas quoqꝫ reprimit cum melle illitas. ſerpentium quoque morſus ſanat. De niqꝫ viriū braſice magnum eſt argumentū et mirabile ꝙ cruſte ſi occupent intus vaſa omnia in qͥbꝰ aqͣ feruet intm̄ vt eas nō ſit auellere: ſi braſica intus decoqͣtur ab ſcedunt LLx V ¶ De eodem ¶ Dyaſcorides Raſica virtutis eſt deſiccatiue. plagas glutīat inflatōes iam induratas ſanat. Eriſipilas etiā ¶ O induratas et herpetaſ curat: hꝫ etiā aliquā vir tutem ꝓiicientem: qͣ curat lepras. Semen eiꝰ potatuꝫ lū bricos occidit et lentigines tollit. Cinis vero cauliſ ⁊ ra dicis fortiter deſiccat. Aliqͥd hn̄s cauſtice virtutis. vn̄ axungie mixtꝰ qͣrta ꝑte: ad lateris dolorem qͥ eſt ſine fe bre. aut ex ꝑcuſſura aut ex alijs cauſis dolentibꝰ. dyafo reſim facit. et dolorem valide tollit. Catho populuꝫ ro manuꝫ. dc. fere annis vſuꝫ medicina braſice tradit Nō em̄ in vrbem medici ꝯmeauerant: qͥ ꝑegrina ſecum pi gmēta detuliſſent. Sed et viros militares etiam hoc tē pore glorioſos olere gratuito curabant: vulnera et cica trices. Idem ortiui caulis vſꝰ illis ad ſaluteꝫ extitit dū illos ſanat et paſcit. ponam itaqꝫ pͥmo in loco medica mentum reuera cathonis appellatum: qd̓ ille putauit ex braſica cōponendum: dolori capitis: et oculoꝝ caligini: ⁊ ſtomachi p̄cordiis ꝓfutuꝝ. Crudaꝫ illam cū coriadro et menta et ruta et radiculis laſeris ex aceto ac melle iu bet cōteri: et māe duoꝝ acceptabuloꝝ m̄ſura ieiunis ꝓ pinari. Ceteꝝ braſica modo curat nō ſolū recentia veꝝ etiam vetera podagre. ⁊ articularibꝰ cū ruta et corian dro et ordei farina ⁊ ſaliſ mica vtiliter admoueri putāt fiſtulas iteꝝ et laxaturas diſcutere. tumores euocare ⁊ ſpargere ſomnia. vigiliaſqꝫ cōpeſcere ſi ieiunis detur in cibo decocta cum ſale et oleo. porro decoctaꝫ in fom̄ to aqua neruis et articulis ꝓdeſſe. Urinam quoqꝫ ẜua ri iubet eiꝰ qͥ braſicam comederit: quam calefactaꝫ ner uis vtilem aſſerit. pueros etiam nūqͣ fieri debiles ſi la uentur ex vrina freq̄nter. hec cato. Chriſippus aūt bra ſice libꝝ dictauit vel dicauit. peculiarem omniū ex illa m̄broꝝ remedia cōtinentem. Ip̄iꝰ ac ceteroꝝ peritoꝝ in medicina hec opinio eſt de braſica. Cibus eiꝰ aſſiduꝰ caliginem diſcutit. cōcoctōe multū ꝓficit. purgatōꝫ ſe minis excitat. copiam lactis infundit. Cocta ſemicruda aluum reſoluit: diſcocta cōſtringit. ꝑtus etiam mortuoſ pellit. Cocta cōtrita et ſtomacho cum axūgia veteri et roſaceo ſuꝑimpoſita: febriū ardores mitigat. lepras cū alumine rotundo ex aceto illita emendat. ſic et fluentes capillos retinet. Teſtium ac genitalium viciis vtiliter imponitur efficaciter ad idem ꝓfutura ſi fabe trite mi ſceantur. Stirpes eiꝰ aridi cōbuſti: vim cauſticam pre ſtant. Quoꝝ cinerem ſi qͥs pſilotris cum aceto et laſere cōiunxerit detracti non renaſcentur capilli. Apud ga lienū inuenio ſemen braſice potum et egypcie maxime: lumbricos et omnia intus animalia extinguere. Cinis radicum eius recentem vuam attollit ſubiectus .XXXVI ¶ De bulbo ¶ Iſidorus Ulbi vel volui ſunt appellati. eo ꝙ ſunt volubi les atqꝫ rotundi. Bulbus eſt omnis radix tuni cata. Sed moderni medici qn̄ ſimpliciter poni tur: accipiunt ꝓ radice narciſci ¶ Dyaſcorides. Bulbꝰ qͥ manducatur et ematicus d̓r habet folia longiora et ī tra firmiora. Spēs eiꝰ due ſunt. vna infimi qͥ bonus eſt ex terra pingui collectus. et euſtomaticuſ. alia vero pl̓ eleuati euſtomacha et ſimilis p̄dicto. Omnes autē bul bi calidi ſunt et inſcidi. Comeſti aūt venerem erigunt. Corꝑi ſuccū addunt. linguam et fauces exaſꝑant. ſtōa chum inflant Bulbi cathaplaſmati podagricis adhib ti ac luxatōibus et doloribus iuncturaꝝ maximū p̄ſtāt effectum. infixa corpori euocant̉. tumores ydropicos Liber Undecimus īpoſita ſꝑgūt Caninis morſibꝰ ſb̓ueniunt. addito melle dolorem ſtomachi ꝯpeſcūt. furfures et acores addito ni tro purgant. liuores maculaſqꝫ tollunt. addito etiā oui medullio et aceto ac melle lentigīes corꝑis emundat. cō quaſſatōibus auriū et vnguiū adhibiti cū polēta ſb̓uēi unt. in cinere quoqꝫ toſti vel cocti addita polēta et capi tibus iunioꝝ piſciū: nigris cicatricibus colorē reddunt Idem cocti et comeſti lateris dolorem tollūt vel comꝑe ſcūt. illiſqꝫ qͥ vrina ſua doluerīt latus. ſed multū ꝯmedē di nō ſūt. qꝛ deſiccatiue virtutis: ac neruis cōtrarii ſūt Tholocho bulbꝰ agreſtis qͣꝫ effimeros dicūt. naſcitur in fine autūni: florem hn̄s croci ſimilē: albū poſtmoduꝫ affert folia bulbo ſimilia et pīguia: haſtaꝫ hꝫ duabꝰ pal mis lōgā: rufāqꝫ radicē et ſubnigrā Que ſi decorticata fuerit inuenit̉ alba. Mollis eſt ac dulcis pleno ſucco la ctei coloris. Ip̄e bulbꝰ hꝫ inciſurā in medio inde flos ex it. radix accepta effocatōꝫ p̄ſtat. ſed ideo hāc in noticiā ꝓtulimus ne ꝓ bulbo comedatur: eo ꝙ illi veneni viſ in ſit: ꝙͣuis ſuauis guſtus ſit. Huic eſt ſingulare p̄ſidium ſi ſūatur lac bulbiſinum. Iterum de eodem ¶ Plinius libro. xx XXXVII Ulbis theodorus lichenaſ curat ex acēto: ⁊ erū pētia in capite cū auſtero vino vel ouo. his etiā illinitis ſanantur epyfore. et ſic lippitudini me dētur. eoꝝqꝫ vicia q̄ ſūt facie rubētes maxīe in ſole illitis cum melle et nitro emēdat. lentiginē cū vino aut cumino coctis vulneribuſqꝫ mire ꝓſunt. et in vino cocti ventriqꝫ illiniti duriciā p̄cordiaꝝ emolliūt: dyſen tericis in vino ex aqua celeſti tꝑato dātur. ad conuulſa vero intus cū ſylphio pilulis fabe magnitudīe ad ſudo rem tuſi illiniūtur. Iidem et auriculas fractas. teſtiūqꝫ pituitas curāt. et in articuloꝝ doloribꝰ farinā miſcent. vtiles quoqꝫ ſunt neruis: ideo dant̉ et ꝑaliticiſ. Qui ru fi ſunt ex his cū melle et ſale ſanant citiſſie. venerem ſti mulāt. maxīe megarici. Ortenſii ꝑtiꝫ cū ſapa vel paſſo ſūpti. ſilueſtris cū ſylphio pilulis deuoratis ſanant inte rāneoꝝ plagas et vicia. ſed et ſatiuoꝝ ſemen in vīo bi bitur cōtra ſphalāgiaſ. Ip̄i ex aceto illiniūtur cōtra ſer pētū ictꝰ. hoꝝ ſemē ātiqui bibendum īſaniētibus dabāt flos bulboꝝ tritus maculas cruriū ⁊ varietateſ igne fa ctas emendat. Dyocles ab his oculos hebetari putat. elixos aſſis minꝰ vtiles cuiuſqꝫ nature. Bulbina alias bulbineꝫ greci vocāt herbā parace foliis. rubicūdo bul bo. hectraditur mire vtilis eſſe vulneribꝰ. dūtaxat recē tibus. Bulbꝰ quē vomitoriū vocāt ab effectu. hꝫ folia nigra ceteris longiora. vtiliſſimus ſtomacho cibus Idem in libro. xxi. Bulboꝝ generi qͥdam ānumerāt et cyperi radicem hoc eſt gladioli. de qua ſcꝫ dictū eſt ſupͣ ¶ Aſphodelus māditur et ſemine toſto: et bulbo ſꝫ hoc in cinere toſto: deīde ſale et oleo addito. p̄terea cū ficis tuſo p̄cipua voluptate vt videtur heſiodo Traditur ⁊ ā te villaꝝ portas ſatū. remedio eſſe cōtra noxam venefi coꝝ. Radix eius eſt ſimilis napo. ne alia numeroſior oc tuaginta ſimul aceruatis ſepe bulbis. Theophraſtus ⁊ pꝫ tagoras caulem eius cubitalē et ſepe bicubitalem. fo lus porri ſilueſtris vocauerūt ātheriſcon. radicē aūt. id eſt bulbum aſphodelon. ¶ XXXVIII ¶ De canabo ¶ Iſidorus vbi ſupra. Anabum ad ſimilitudinem cane vocatum fer̄t vel ab ethimologia greca: qm̄ canabū illi cana bin dicūt ¶ Plinius libro. xix. Utiliſſima funi bus canabis. ſeritur a fononeo. quo denſior eſt eo tene rior. Semen eius qn̄ matuꝝ eſt ab eqͥnoctio autūni d̓frī gitur ⁊ ſole vel vento vel fumo ſiccatur. Ip̄aqꝫ canabiſ poſt vīdemiā vellitur. ac lucubratōibus dcorticata pur gatur. Optima eſt alabādica: p̄cipue plagarum vſibus Tria ſunt eius genera imꝓbatur cortici ꝓximū autem medulle laudatiſſimū eſt ē medio q̄ meſa vocatur Secū da d̓r melaſea qd̓ ad ꝓceritatem attinꝫ. tercia roſea que agri ſabini arboꝝ altitudinem equat. ¶ Idem in libro. xx. Canabis nata eſt primum in ſiluis: folio nigrior et aſꝑior. Semē eius viroꝝ geniturā extinguere dr̄. Suc cus ex eo vermiculos auriū et qͥcquid intrauerit eiicit ſed cum dolore capitiſ. tāta vis eſt ei vt aque infuſa co agulare eā dicatur. Ideoqꝫ iumētoꝝ aluo ſuccurrit po ta in aqua. Radix eius ꝯtractos articulos emollit ī aqͣ cocta. Itemqꝫ pōdagras et ſimiles impetꝰ. ābuſtis au tem illinitur cruda ſed ſepius eſt mutāda pͥuſꝙͣ areſcat Auicenna. Canabis capeſtris reſoluit vetoſitates et exiccat fortiter. humorqꝫ eiꝰ paucus eſt et malus Ex eius radice decocta fit emplaſtꝝ apoſtemātibus calidie in locis duris in qͥbus chymi viſcoſi ſedatqꝫ caliditateꝫ et ſoluit duriciem. Exiccat ſperma. ſolutōe flegma edu cit et colera. viſum obtenebrat. ſtomacho nocet. Succꝰ eius diſtillatur ad dolorem auris opilatiuū. et ad eꝰ hu miditatem ſimiliter: et oleū ip̄ius. folia vero eꝰ eradicāt furfures in capite. ſemen eius calidum eſt et ſiccum: in tercio Idem ex decoctōe canabi ſilueſtris fit empla ſtꝝ eriſipile et apoſtematibus calidis. Succus eiꝰ ⁊ ole um ꝯferūt auris doloribus. et cū ſucco folioꝝ eiꝰ lauaỉ caput. cōfertqꝫ furfuribus. Eius grana difficilis ſūt d̓ geſtionis: et ſtomacho mala. cūqꝫ plurimū ex corticibꝰ eius ſumitur interſecat ſperma. ¶ Idem. ſchedegini ē ſemen canabi. Et aliud qͥdem eſt ortolanum. aliud cāpe ſtre. Humaym dixit. ꝙ arbor cāpeſtris ſcd̓m cubiti ꝙͣti tatem in deẜtis egreditur: et ſuꝑ folia eius albedo dn̄at tur. Eiuſqꝫ fructus piꝑi et gramini aſūnati aſſimilatur Natura eſt calidum et ſiccum in tercio. ſuccus eius con ſtrictōꝫ ſoluit: ac ſolutōe flegmā et coleram educit. Palladiꝰ li. iii. In februario menſe vltimo canabum cō uenit ſeri terra pingui. ſtercorata rigna vel plana et hu mida: et altius ſubacta. In vno pede quadrato ſex eiuſ dem generis ponūtur grana. ¶ Idem ī libro qͣrto. In menſe quoqꝫ marcio vſqꝫ ad eqͥnoctium vernum bene poteſt ſeri canabum ſcd̓m rationem ſupradictam XXXIX ¶ De cāna ¶ Actor Anna etiā d̓ qͣ īter herbas īcultas dictū eſt ſup īter ſatiuas ex ꝑte cōputatur. ꝙ cannaꝝ plura ſunt genera: inter que cāna mellis habetur. vn̄ zuccaꝝ et cādi ſumitur. ꝓpter qd̓ et cāne zuccarīe appel lātur ¶ Razi in almaſore. Canna mellis tꝑate calida ē gulam lenit. ⁊ vrinam ꝓuocat. tuſſi quoqꝫ auxilium pre ſtat ¶ Iſaac in dietis ꝑticularibus. Cānā mellis eſt qͣ ſi muſa. que tamen magis cōgruit humidis corꝑibuſ ꝙͣ illa. dulcior em̄ eſt ꝙͣ muſa. Proīde vrinam ꝓuocat. re nes ac veſicam mundificat. ventreꝫ humectat. pectoriſ ac pulmonis aſperitatem lenit. et humores attenuat. in flatōem tn̄ p̄ſertim ſumpta poſt cibum: facit. Que ſi aſ ſa edatur vtilior fit aſperitati pulmonis ac pectoris: al qͣntulum tamen īflat. Porro ſi multum de canna mellis ꝓpinetur. deīde aqua calida cum modico ſale potet̉: vor mitum excitat. et ſtomachum de groſſis humoribus mu dificat. idcirco multum ad curandaſ febrium putredieſ vtilis eſſe ꝓbatur ſi ſuꝑiore modo ſumatur. ¶ Palladi us libro. iii. In menſe februario canneta ponenda ſunt factis breuiſſīs ſcrobibus: et oculis cannarum ꝑ ſīgl̓as ſcrobes obrutis. qͥ ſemipedis ſpacio īter ſe diſtare debe bunt. ſi calide et ſicce ꝓuincie ſtudemus: valles hūidas vel irriguas opus eſt deputare cannetis. ſi frigida re gio eſt. locis mediis īſtituantur. ſed ſucco villarum irri guo fimoqꝫ ſubditis. īter hec aſparagorum etiam ſemi na ſpargere poſſumus: vt iuxta naſcantur. qꝛ et aſpara gi coluntur et incenduntur hoc more quo canne. ſed ſi ſunt antiqua canneta hoc tempore ſarientur reciſis que in radice purganda ſunt. id eſt putridis male porrectis et ſi qua gignendi oculos non habebunt ¶ XI ¶ De capari ¶ Iſidorijs vbi sͣ. li xvii. Liber Undecimus Aparis dici videtur eo ꝙ habeat ī ſūmitatibꝰ ( rotūda q̄dā ſeminū capitella ¶ Plinius vbi ſupͣ ¶ Diximus inter ꝑegrinas frutices de caparo: nō vtendum tranſmarino. innocentiꝰ ē ytalicuꝫ. ferūt illos qui quotidie edunt: paraliſi nō periclitari. nec lienis do loribus. Radix eius vitiligines albas tollit: ſi trite in ſole fricentur. in vino potata ꝓdeſt ſpleneticis. et ī lum hoꝝ doloribus atqꝫ paralaſi. dentium dolores ſedat. tri tum ex aceto. Infunditur et dolori auriū oleo d̓coctum vlcera que phagedenas vocant folia et radix recens cū melle ſanant. Sic ⁊ ſtrumas diſcutit radix. vermiculos qꝫ cocta in aqua. iocineriſqꝫ maculas medetur. datur ⁊ atiueas in accto ac melle. Oris etiaꝫ exulceratōes in aceto decocta tollit. ſtomacho tam̄ inutilis eſſe īter auto res cōuenit ¶ Dyaſcorides. Caparis ſchyroſim ſpleniſ ſuꝑ omnia medicamina iuuat. frutex eꝰ ſpīoſa ſuꝑ terrā ſoarſa. plctōne plena ſicut ſentix habens folia cydonie ſimilia. ſcm̄ aūt ſicut oliua. Radices magnas et ml̓tas locis aridis et maxime in muris naſcitur. Semen eiuſ pentreꝫ mollit. Comeſtū aūt cacoſtomachū eſt. Radix et ſemen cū viuo bibita ſplenē attenuāt. vrinā ꝓuocāt. ſanguinē deponūt. ſchyaticis et ꝑaliticis bibita mirifi ce pdeſt. mēſtruis īperat. ſemen eius coctum cū aceto ⁊ ore retentum dolorem dētiū mitigat. radix eius trita ⁊ impoſita: duricias et ſcrofas ſpargit. Succus eiuſdem auri infuſus vermes occidit. ¶ Iſaac. Capari ſunt et radix et frōdes: et fructus eius oēs ſūt calidi in ſcd̓o gͣ du qd̓ teſtatur eoꝝ pōticitas acumen et amaritudo Io incidūt et diſſoluūt et mūdificāt ſtomachum a ſuꝑfluis hūoribꝰ. Opilatōꝫ ſplenis ac epatis aꝑiunt et duriciaꝫ ſoluūt. vrinam et mēſtrua ꝓuocāt. meliores ſunt ẜm me dicinā: ꝙͣ ẜm cibum: qm̄ illaudabilis nutrimēti ſūt. vt pote colerici nigriqꝫ ſanguinis generatiui. neruos etiā ſtomachi īpediunt et ꝑcutiūt aſſuefacti. vnde oꝑtet eos elixos māducari. ablataqꝫ eoꝝ aqua cōditos cū oleo et accto. Qui ſi cum carne vel alio comedātur: non abſqꝫ coriandro manducandi ſunt: cuius natura temperiem magnā eis p̄ſtat ¶ Plate arius. Caparis ſiue caparus herba eſt vel frutex in trāſmarinis ꝑtibus: cuiꝰ cortex p̄cipue ꝯuēit vſui medicīe. In prīcipio veriſ colligitur et deſiccatur. ꝑ ſex ānos in multa efficacia ẜuatur. Eli gendus autē eſt cortex qͥ cū frangitur non pulueriſatur et qͥ aliqͣntulum ſubrufꝰ eſt et ſubamarus. flores enī ad hūc tuberoſi colligi debent. qꝛ iam dilatati nō valent. Cū ſale et aceto cōditi ẜuantur. virtutē hn̄t incitādi ap petitum. humorem in ore ſtomachi exiſtentē digerendi. ſtomachū ꝯfortāt: infrigidatum calefaciunt. cibꝰ eī ſūt et medicina. ꝯtra vicium ſplenis et duriciē epatis valet vinum decoctōis caparis. Succus folioꝝ eius auribꝰ īmiſſus vermes necat. valet etiā herba hec ad yliacam ¶ XII. ſionem et artheticam Iterum de eodem ¶ Auicenna Aparis eſt frutex hn̄s radicem et fructū aliū qͥ eſt ſicut cūcumeris. et eſt acris et calida: q̄ po Iita in muſto ꝯẜuat illud ab ebullitōe ſicut ſyna pis. Eiuſqꝫ radix eſt amarā et acris. Et q̄dam ſpēs eiꝰ eſt culzūia faciens in ore bothor vſqꝫ ad terminuꝫ quo veſicetur: et apoſtemat gingiuam. Qd̓ in ip̄a iuuatm̄ eſt. ſunt radicis eius cortices. Eſt autem capariſ reſolu tiua et aperitiua: et abſterſiua. Eiuſqꝫ radix eſt inciſiua ſubtiliatiua: mundificatiuā: et aperitiua. in eiuſ cortice ſunt amaritudo et acrimonia et ſtipticitas. Nutrimen tuꝫ fructus eꝰ p̄cipue cū ſallitur. paruum eſt. ⁊ qd̓ ex ea ē hūidū magis ē nutritm̄: ꝙͣ qd̓ ſiccū ē. Radix eius re ſoluit ſcrofulas et duricias. eiqꝫ admiſcetur qd̓ eꝰ virtu tem frangat. Cortices radicis eius ponuntur ſuꝑ frau bulenta et ſordida vulnera. ꝯferuntqꝫ ſchyatice et āche doloribus. Paraliſi quoqꝫ et ſtupori cōfert. et mēbra ꝯ ſtringit ꝓpter ſtipticitatem que ī ip̄a eſt. Similiter etiā Ifert attritōi lacertoꝝ: capitibꝰ et in medio eoꝝ acciden ti. Cortices radicis maſticati extrahunt e capite hūidi tatem. ac ſedāt in eo frigidum dolorem. in aureꝫ quoqꝫ diſtillatur ſuccuſ eius: ꝓpter vermes ip̄ius. et cum leſo dente ſtringitur cortex radicis eius. Qd̓ ſallitum eſt ex ea confert patientibꝰ aſma. ip̄aqꝫ magis cōfert ſplēi ac duriciei eꝰ bibita: et cum ordei farina et ſimilibus ēpla ſtri more ſuppoſita. Solutōe humorem crudum groſſū educit et mēſtrua ꝓuocat. Interficit quoqꝫ ẜpentes. et ī inteſtinis vermes. Emorrordibus cōfert. augm̄tatqꝫ coitum. et qd̓ ex ea ſallitum eſt ſoluit. cū ſumitur ante ci bum ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra. Capari ſunt ī ſcd̓o gradu calidi et ſicci. hoꝝ radix et frodes: et poma: et ſemen: in trant medicinam. Magis tn̄ cibo poma et frondes: ra dix vero medicine ꝑtinet. Oīa tn̄ ep̄ar et ſplen aꝑiunt opilatū. ſed radix eſt fortior omniū. vnde cōtra duriciā ſplenis maxime cum aceto bibita cōuenit. et groſſos ac viſcoſos humores ꝑ vrinam et egeſtionem elicit. Cum melle vero et aqua calida potata artheticam de groſſis humoribus diſſoluit Cathaplaſmata quoqꝫ cum melle duriciam ſplenis curat puluerizata et cum aceto tꝑata: morpheam albam mundificat. Succus frondium eius auribus inſtillatus. vermes in eis natos occidit. catha plaſmatus autem ſcrofam et apoſtemata dura ſoluit. XLII ¶ De cardamo ¶ DIaſcorides Ardamus. id eſt naſturcium vel creſſon. babilo nicus eſſe d̓r oībus vtilior. Se men eꝰ calidiſſi mum. cauſtice virtuti participās: et cacoſtoma ticum. ventrem turbat. lūbricos expellit: ſplenem atte nuat cum aceto. ſed abortum facit et ſperma coagulat et venerem ſtimulat. ſimiliſ eſt ſynapi ⁊ eruce. impoſitū lepras et zernas emendat. additoqꝫ melle duricias ſple nis compeſcit ſordida vulnera ſucco adhibito purgat. Morſibus venenatis bibitus occurrit. fumigatō eius ẜpentes fugare facit. ꝓfluentibus capillis illitꝰ ſuccus occurrit. Carbunculos cum polenta rumpit: ⁊ aceto co ctum. ſchyaticis vtiliſſime cum aceto et polenta impoſi tum ſubuenit. tumores atqꝫ duricias ſpargit. Reſoluit ordiola matura. impoſitum cum aqua ſalſa: ī dolore cor dis in lacte caprino coqͥtur et ad bibendum datur. Oīſ qꝫ loci dolorem tollit puluere ſeminis aſperſo: ſed pͥꝰ vn cto melle loco. Scabiem quoqꝫ ſanat cum aceto Natu ra cardami cauſtica eſt: et tn̄ vſum venereū inhibere vi detur: ea fortaſſe ratōe: quā etiaꝫ ruta nimia vi caloris ſem̄ ꝯſumit gēitale. ferm̄to mixtus et appoſitus. vermi culos et carbunculos ꝓuocat. ſuppuratōem dirumpit. Succus eius infuſꝰ auribꝰ: dentium dolorem mitigat. ſemen vero partus necat. Idem cum auſtero vino bibi tus aīalia ventris extinguit. prur iginem cum adipe an ſerino tergit: ſorbitōibuſ mixtum pituitā pectoriſ ſoluit lichenas. id eſt impetigines et vlcera capitis illitū cum melle purgat humores pectoris. dolores pectoris cuꝫ lacte caprino coctum mitigat. Aluum ex aqua pro pinatum purgat. D ieiunis ſumptum ex melle tuſſi entibus eſt ſalutare. Corpus autem rubere facit: et ideo cephalicis: et ad ea que calefieri opus eſt: cōgruit herba eius hec omnia facere valet. ſed paulominus effi caciam habet. Cardamus agreſtis vbiqꝫ naſcitur: et ꝙͣ plurimum locis aquoſis frutex eius habet vniuſ cubiti longitudinem. in foliis plena que cardamo ſimilia ſunt ſed maiora: naſcitur verno tꝑe. matureſcit eſtate. flores habet in omnibus virgis. multos: minores: et alboſ. mi nutum ſemen radicem oblongam: tenuem: et odore īſci dam. Cardamo ſimilatur: et ſchyaticis medicatur. Do lorem capitis tꝑalem cōpeſcit. arteticis antiqͥſ ſubuēit Que tuſa et axungia mixta debet imponi: et poſtea ſine vnctōe olei: ꝙͣdiu faciat vſtionem lauari. quod ſi aliqͥd cauſe ip̄ius remanſerit: iterum radix tuſa imponitur: et omnia ſupradicta facit. Liber Undecimus ¶ De carduo et eiuſdem cultura ¶ Iſidorus Arduus eſt herbe ſpinoſe genus. Cuius nat̉a mordax eſt et ſubauſtera: mollis ac frigidus et iudigeſtus. vnde alopicias curat ſuccus eius. Palladius. In menſe marcio carduꝰ ſeritur. Terrā ſtercoratā et ſolutam diligit ꝙͣuis in pīgui poſſit meliꝰ ꝓuenire. et hoc illi cōtra talpas ꝓdeſt. ſed plātatur ī ſoli do: ne terra ab inimicis aīalibus facilius ꝑforetur. Se rēdi ſunt cardui luna creſcente in area iam ꝑata ſemina ſpacio ſemipedis ſint diſcreta Cauendū eſt ne ſemina ī uerſa ponantur: nā debiles incuruos et duros creabūt nō alte īprimenda ſunt: ſed tribus digitiſ ꝯprehēſa mer gantur donec ad pͥmos articulos terra ꝓueniat. Tūc le niter operiātur et herbis liberētur aſſidue: donec plāta ria ſolidētur et rigētur ſi eſtus interuenit. Si acumīa ſeminum cōfrīgas: ſpinis carebūt. Idem ſi ſemina eoꝝ madefeceriſ ꝑ triduum laurino oleo: vel nardo: vel opio vel balſamo: vel ſucco rōſe: vel maſticīo: ⁊ poſtea de p̄ſſe ris: eiuſdē ſaporis orientur: cuius vnguenti vim ſemīa cōbiberūt. ſingulis ſane ānis a codice auferēdi ſūt plā te: vt nec matres fatigētur: et ſoboleſ ꝑ alia ſpacia dige ratur. cū aliquā tn̄ radicis ꝑte: vellendi ſūt. Quos autē reſeruabit ad ſemina colligēda liberatos oībus pullulis teſta ſuꝑtegere debebis aut cortice. Nā ſolent ſemina ſole vel ymbribꝰ interire. Cōtra talpas ꝓdeſt canes fre q̄nter habere in mediis carduētis. Muſtelas hn̄t pleri qꝫ māſuetas. aliqui foramīa eoꝝ rubrica et ſucco agre ſtis cucumeris īpleuerunt Nōnulli iuxta cubilia talpa rū plures cauernas aꝑiunt. vt ille territe fugiāt ſoliſ ad miſſum. pleriqꝫ laq̄os in aditu eoꝝ. ſetis pēdētibus po nunt ¶ Idem in libro. xi. In mēſe octobri ponūtur ⁊ car dui. Quas cum ponemus: radices eoꝝ ſūmas ferro re ſecamus ac ferro cōdimus. Ternum pedum ſpacō ſeꝑa mus īcrem̄ti cauſa: pedali ſcrobe depoſitas bīaſ aut ter nas. Cinerem ſepe ſub hyeme diebꝰ ſiccis. fimūqꝫ mi ſcebis. ¶ XLIIII ¶ De oꝑatōe ip̄ius ī medicīa. ¶ Iſidorus Pliniꝰ libro. xx. Arduoꝝ ſatum inter ortenſia diximuſ. qͣꝓpter et medicina ex his nō differāꝰ. ſilueſtrium ge nera duo ſunt: vnum ſtatim a terra fruticoſius Alteꝝ vnicaule: craſſiꝰ. vtriqꝫ folia ſunt pauca. ſpīoſa muricatis cacumībus. ſed alter purpureū mittit florem inter medios aculeos celeriter caneſcentē: et cū aura ab euntem. hunc ſcolimon greci vocant. hic āteꝙͣ floreat. cōtuſus et exp̄ſſus et illito ſucco replet alopiciaſ. eiuſqꝫ radix ex aqua decocta potatoribus ſitim facere dicitur ſtomachum corroborat et vuluis aliquid cōferre tradit̉ ad hoc vt mares gignātur. ¶ Dyaſcorides. Cardui na tura mordax eſt et ſubauſtera. Ideo ſuccus eius alopici as a capite depellit. ſtomachū iacentē ſi nō auidius ſu matur erigit et recōponit. Radix eius decocta cupidi tatem bibendi cohibet. matrici vero cibꝰ vtiliſſimꝰ eſt. et ideo a femīs appeti ſolet. Glaucias quoqꝫ ſcribit car dui cibum adiuuare femīas vt maſculos ꝓcreent. maſti catō quoqꝫ cardui odorem oris ꝯmendabilem reddit. Cardui aceto ac melle diluti cōduntur et addito radice laſeris ⁊ cumino ſeruātur. huiuſmōi arte ꝓuiſum eſt ne quis omnino dies ſine carduis eſſet. ¶ Ipocrates in quadam epl̓a. Carduus calefacit et vrinam prouocat. XL.V ¶ De caule et eius culture diſciplīa ¶Iſid̓or ulis eſt generaliter herbarum vel oleꝝ medi lus frutex. qui vulgo tyrſus dicitur eo ꝙ a terra ¶ Curſum cōſcendat. Ex quo deriuatuꝫ eſt vt ſpe cialiter quoddam genus oleꝝ caulis diceretur. qꝛ tyrſꝰ eius plus ceteris oībus coaleſcit id eſt creſcit ¶ Auicē na. caulis corpus naturaliter eſt hūidis foliis. ſilueſtriſ aūt eſt calidior et ficcior. ip̄e totus eſt calidus ī p̓mo ſic cus in ſcd̓o. caulis ſiquidē alius eſt dōeſticus. alius ſui ueſtris: alius marinꝰ ⁊ aliꝰ caulis aque. ſilueſtris ē ama rior et acutior et remotior a cibo. eſt aūt groſſi nutrime ti: ingroſſās ſāguinem. et inflat et facit corpus doloror ſum. maturatiuus eſt aūt ac lenificatiuꝰ et deſiccatiuus ꝓprie qn̄ decoqͥtur et ab eo pͥma aqͣ effūditur. eiuſqꝫ nu trimentum eſt ꝑuum et humidius nutrimēto lentium ⁊ ſanguinem facit malum. cū ergo cū carne pingui ⁊ ga linis decoqͥtur paꝝ bonus efficitur ¶ Palladius libro iii. In menſe februario caules ſerūtur: q̄ et toto āno ſer pn̄t. ſolum pingue et ſatis ſubactū diligunt. argillam ex glaciem timent. ſabulone et harenis non delectantur. ni ſi phēnis vnda ſuccurrat. Omnem ſtatum celi patitur caulis. frigidum magis. cōtra auſtꝝ poſiti citius ferūt cōtra ſeptetrionē ſerius. ſed hoc et ſapore caulis vincit et robore. cimis delectatur. et ideo ponende ſunt plante ꝑ bulbinos areaꝝ. Gaudet ſtercore et ſarculatōe Rar us poſitꝰ ꝯualeſcit. celeriꝰ coqͥtur. virore ẜuatur: ſi duꝫ eſt triū vel qͣtuor folioꝝ. nitꝝ tritū cribello deſuꝑ ſpar gas. et ſpeciem pruine canentis imitetur Columella di cit plantarum radices alga marina inuoluendaſ ẜuāde viriditatis cauſa. fimo ſimul adherente. Ponende ſunt plante maioris nutrimenti. qꝛ licet ſerius ꝯprehendāt. fortiores tn fiūt. Si hyems eſt. tepida die. ſi eſtas cun ſol in veſperā declinat. plāta pangēda. vaſtior fiet ſi ter ra aꝑiatur aſſidue. ſemen braſice vetuſtuꝫ mutatur ī ar pam Actor hoc addit palladius quia caulis ip̄e ē bra ſica de qua ſub hoc noīe dictū eſt ſupͣ. C. XLVI ¶ De virtute caulis in medicina Auicenna. Aulis habēt ꝓprietatem in ſedatōe doloꝝ. ſtip ticus eſt eius cinis et fortis exiccatōis. Silue ſtris et marinus ac domeſticus. maturant fleg mones atqꝫ duricias. Idem caulis cōſolidat et ꝓhibet fraudulentis ambulatōꝫ. poniturqꝫ cum albumine oui ſuꝑ aduſtionem Tremori cōfert. et cum fenogreco ēbro catur ſuꝑ podagarm. eiuſqꝫ decoctō ſuper dolores iun cturarum Iterum eius decoctio ac ſemen tardant ebri etatem. Confert etiam furfuribus. et fit caputpurgiuꝫ cum ſuccō eius. Ex eiꝰ ꝓprietatibus fit exiccatō līgue facitqꝫ ſōnium et obtenebrat viſum. Cum ſucco eiꝰ aut decoctōe ip̄ius cum oleo ſiſamino fit gargariſmus cō tra p̄focatōꝫ. et eius comeſtio clarificat vocem. Eſt aūt malꝰ ſtomacho. Succus eiꝰ cum vino de paſſis conferi ſpleni et yctericie. ꝓuocat vrinam et menſtrua. eiuſqꝫ ſe men vermes interficit cū lupinoꝝ aqua. Cinis radicis lapidem frangit. Caulis marinus declinat ad ſalſedinē et amaritudiuem. et ideo lenit naturam. ſoluitqꝫ ꝓprie cum pingui carne. Eius folia ſunt ſicut ariſtologie: que oriuntur ex vna radice. Succꝰ eiꝰ cum vino cōfert mor ſibus etiam canis rabioſi ¶ Byaſcorides. Cauliculi or tiui elixi et non valde ꝑcocti ventrem molliūt. Nā cau lis tyrſꝰ ſi fortiꝰ elixetur ventreꝫ abſtinet. et maxīe ſi in calido cinere coquatur: cacoſtomachꝰ ac īſcidꝰ eſt Qui naſcuntur in egypto amari ſunt. et ſi comeſti fuerint ca ligines oculoꝝ detergunt. Cypicis ꝓſunt crudi cōeſti. ebrietatem in cōuiuio non admittunt. Cyma caulis eū ſtomacha eſt ac diuretica. ventrem mollit. Cum vio bi bitus venenatis morſibus occurrit. Cum fenigreci pol line. artheticis ꝓficit. vulneribꝰ ſordidis opitulatur. ſuc cus eiꝰ caput purgat naribꝰ additꝰ. cū yreos pollīe mix tus menſtrua deponit appoſitus. Eiꝰ folia cruda et cū polenta cocta in cathaplaſmate adhibita ignem ſacruꝫ cōpeſcunt. et leproſis ſimiliter ꝓſunt. Eadem cum ſale mixta medentur carbunculis. et fluentibus occurrūt ca pillis. Cruda cum aceto comeſta ſpleneticos adiuuant. maſticata ac eꝰ ſucco glutinato al̓. glutito vocē purga caulis elixatura ventrem mollit. mēſtrua d̓pōit. Seme Liber Indecimus egiptii cauliculi bibitum lūbricos excludit: antidotiſ ce liacoꝝ miſcetur. lentigīes tollit. virgule cauliculoꝝ cō huſte et in cinerem redacte dolores lateris veteres ſol nunt cum axungia veteri vel oleo roſeo adhibite. cauli culis agreſtis qui naſcitur in locis marinis ac deſertiſ glhidior eſt ac lōgior et amarꝰ. virtuſ eſt ei paracoliaca ſordidaqꝫ purgat vulnera. Dyaforeſim facit. Impoſitꝰ qꝫ papulas mitigat. cauliculus qui dicitur maritimꝰ a noſtro diſſimilis eſt. habēs folia lōga ⁊ rotūda ariſtolo cie ſimilia. virgaſqꝫ robuſtas et rufas vt hedera. Sucͣ cum habet albuꝫ et cū guſtauerit amaꝝ. herba ip̄a elixa et pata ſoluit ventrem. ꝓuocat vrinā. pīguibꝰ carnibꝰ miſcetur et cōcoquitur. XLVII. ¶ Adhuc de eodem ¶ Iſaac vbi ſupra. Aulis ſiccus eſt et frigidus in primo gradu. turbidum et melācolicum generat ſāguinē odo rem dantem. caules eſtiui vſtiorem ſanguinem euerāt. colere enim vſte vicini ſunt. et mundificatiui. hgemales vero nō tante acumīs ſūt. ſed viſ eoꝝ ventrē humectat. et vrīam ꝓuocat. Hoꝝ ius bibitum ventreꝫ ſoluit. et ſine iure cōmeſti eundeꝫ cōſtipant. corpus eniꝫ eoꝝ ſiccum eſt. vnde et cōſtipatiuū. Ideoqꝫ vt ab eoruꝫ nocumento temꝑetur elixentur. et aqua ꝓiecta ī alia co quātur cum pinguiſſima carne pecudis vl̓ ſuis ¶ Raſi Caulis calidus eſt et ſiccus. coleram generat. ſomnia mala videre facit. Uerum̄tam̄ guttur ac pectus lenit. ventrem quoqꝫ fluere facit: et ebrietateꝫ aufert. Hec d̓ caule romano et imperiali inueniūtur. Sed alij qͥ frigi diores ſunt ſperma augmentant ¶ Macer. Caulis ro mana grecoꝝ braſica lingua Dicitur. is ꝙͣuis paſſīna ſcatur in ortis. Eſt tn̄ illiꝰ ad multa ſalutifer vſus. An nis ſexcētis vſtos medicamine caulis. Romāoſ cato te ſtatur ſcripſiſſe libellum. Chriſippum dicūt: huius de viribꝰ herbe. Om̄es cōfirmāt caligīe lumina tergi Eꝰ qui viridi veſcetur caule frequenter. Auget lac mam mis: cibus eiꝰ mēſtrua purgat. Atqꝫ iuuat ſtomachuꝫ ſūptus vt decoqͣt eſcas: Si multum coqͥtur reſtringere dicitur aluum. Et ſemicrudꝰ ſolet illū ſoluere ſumptus. Aſſumptus crudus ſic vt iungatur aceto. Splen repri mit tumidū: ſemen depellit abortū. Uncto cum veteri: coctos bn̄ ꝯtere caules. His oleū roſeū ꝙͣtum res poſtu lat addas. Ardores iuuat hec cōfectō febris Si ſuꝑad datur ſtomacho mēbroqꝫ calenti. Acri non ſciſſū ſi iun gis alumen accto. Et caules: ſic vt corpus redigantur in vnū. Cūcta terēdo diu maculas his ſepe ꝑūgēs Hiſ etiā crines poteris retinere fluentes. Dicitur et teſtes id curare tumētes. Et varios morbos genitalia q̄ pati untur. Et melius ſi p̄dictis faba cocta iūgatur. Cū fe nugreco ſi iūgas hūc et aceto. Et ſuꝑ arteticos appo nas iſta dolores. Multū ſubueniet illis viciiſqꝫ pōda gre Nō modicū poterit iſtud cathaplaſma mederi Un cto cū veteri caules cineres bene triti. Proſunt ad ven tris lateris coxeqꝫ dolores. Si caulis ſemini mixto po tatur aceto. Pellere ſepe ſolet aīalia noxia ventris. Fit cinis ex ſiccis caulis radicibus vſtis. Subditꝰ hic vuā releuat ficcādo iacentē Et ſolet rauce multum ſuccurre re voci. Naribus infuſus ſuccus purgat caput eꝰ Qui priꝰ eſt caules vix ſentiet ebrietatem. ¶ XLVIII ¶ De cepa et cultura ipſius ¶Iſidorus Ep̄a d̓r qꝛ non eſt aliud niſi tātūmodo caput Plinius libro. xix. Cepe genera ſūt apud gre cos ſarda. ſamothracia halſidēa: ſetania: ſchyr ta: et aſcolania. Oībus aūt eſt odor lacrimoſꝰ: ⁊ cipriis p̄cipue minime gnidiis. oībuſqꝫ corpus tutum pingue dinis alias pinguetudīs eaꝝ cartilagine. Ecūctis ſeta nia mīma excepta thuſculana: ſed dulciſ. ſchyrta aūt ⁊ aſcalonia ꝯduntur. ſchyrtaꝫ hyeme cum coma ſua relin quunt. vere folia ſua detrahunt. et alia ſuꝑnaſcuntur. vnde et hoc exemplo qͥdem reliqͥs quoqꝫ generibus de trahi iubent: vt in capita potius ꝙͣ in ſemetip̄a creſcāt Aſcaloniaꝝ ꝓpria eſt natura ſicut videlicet dictum eſt ſupͣ. Eſt et coloꝝ differētia. ſamo em̄ et ſardibus ꝓueni unt cadidiſſime. in honore ſunt et cretice de qͥbꝰ dubitāt philoſophi vtꝝ eedem ſint que aſcalonice: quibus ſatiſ capita craſſeſcūt dep̓oſitis caulibus et ſemine. Diſtant tātūmodo dl̓ci ſapore. Apud nos duo ſūt genera Unū genus ꝯdimentariū qd̓ illi getion: noſtri pellicanam vo cant. Seritur menſibus: marcio: apli: maio. Alteꝝ gēꝰ eſt capitatum: qd̓ eque ab eqͥnocto autūni vel fauonio. Ęius genera ſunt auſteritatiſ ordine: affricana: gallica tuſculana: et amiternina. optīa vero q̄ rotūdiſſīa. Item acrior eſt rufa ꝙͣ cādida: ſicca ꝙͣ viridis: cruda ꝙͣ cocta ſicca ꝙͣ condita. Seritur amiternina frigidis et humi dis locis et ſola allij modo capite. reliqua vero ſemine. ꝓximaqꝫ eſtate nullum ſemen emittūt: ſed caput tātum qd̓ marceſcit. Anno aūt ſeq̄nti ratōe ꝑmutata ſemengi gnitur. Ip̄mqꝫ caput corrūpitur. Oībus ergo ānis ſe ꝑatim ſemen cepe cauſa ſeritur: ſeꝑatim cepe cauſa ſeīs Seruant̉ aūt optime in paleis Getium pene eſt ſine ca pite. ceruicis tn̄ longe: et ob hoc in frōde totuꝫ: ſepiuſqꝫ reſecatur vt porrum. Ideo et illud ſerunt non deponūt Porro cepas ter foſſo ſolo iubent ſeri. extirpatiſ herba rū radicibus. et in iugere denas libras. ſatureiam inter miſceri: qm̄ ſic ꝓueniat melius. Runcari p̄terea et ſari ri oꝑtet ſi non ſepius qͣter. ſemen cepaꝝ nigreſcere inci piens āteꝙͣ marceſcat: metūt ¶ Palladiꝰ li. iii. In mē ſe februario cēpulas ꝯuenit ſerere. ſꝫ ꝯſtat vere et autū nō ſeminādas eſſe. Si ſemen eius ſeriuſ in caput creſcit et minus in ſemine reddit. Si capitulum ip̄m pōas mar ceſcit et multum ſemen educit. Terrā cepa deſiderat pī guem. vehementer ſubactam: irriguam: ſtercorataꝫ. ibi areas faciemus oībus herbis et radice purgatas. Se rimus placido et ſe reno die. Maxīe auſtro vel curo flā tibus. ſi in vento. ſic erunt robuſte. et ſaporis humecti Rarius ſunt ponende runcande ac ſurculāde ſepiꝰ. Si capita volueris his eſſe maiora. folia omnia debes au ferre et ſic ſuccus ad inferiora cogetur. De quibꝰ vero ſemina colligenda ſunt inuenitur āmīculis: vbi cauleꝫ ceperunt excitare. Cuꝫ niger color ſeminis fuerit p̄fer̄t maturitatis indicia. vellēdi ſunt tali adhuc ſemiſicci cū ſemine et ſic in ſole ſiccādi ¶ XLIX ¶ De virtute ipſius in medicina ¶ DIaſcorides Epe virtutem habet inſcidam. Succus eꝰ nari bus īmiſſus optime purgat. melli mixtuſ caligi nem oculoꝝ detergit Idem tenues oculoꝝ ſuffocatōes limpidat. ſynanticis vtiliter adhibetur. mēſtruis impe rat. morſibus caniniſ occurrit. in aceto miſſa ⁊ trita ma culas tollit. Cū ſepo gallinacio dolores auriuꝫ ⁊ ſuꝑflu os ſonos compeſcit. Eadeꝫ cruda fricata alopiciaſ emē dat. cōmeſta capiti dolorem cōmouet. bibita litargicis opitulatur. Cum alcioīo fricata capillis crementa p̄ſtat Cum adipe galline trituras pedum ex calciamentis mi tigat. Sonum autem cepas ꝓuocare: ⁊ aluum mollire omnium ſenſu creditum eſt ¶ Auicenna. Cepe calidū eſt in ſecūdo gradu ⁊ in ip̄o eſt humiditas ſuꝑflua acu itas inciſiua. amaritudo et ſtipticitas. Comeſtum autē quod ex eo longius eſt: acutius eſt. Rubeuꝫ quoqꝫ acu tius eſt albo. ⁊ ſiccum humido. crudum aſſato Eſt auteꝫ ſubtiliatm̄: et inciſiuum: ⁊ aꝑit fortiter. In ip̄o ē abſter ſio et attractō ſanguinis ad exteriora. vnde rubificatm̄ eſt cutis Et decoctū qͥdem non multum nutrit. nutrim̄ tum etiam eius quod decoquitur eſt humor groſſꝰ Ru bificat aūt faciem ⁊ apit orificia emorroidaꝝ ⁊ ſaliuaꝫ multiplicat. Cōfert etiam morſui canis rabioſi ſuꝑlini tum. Dixerunt etiam ꝙ ſtomacho generat humore plu rimum: frangentem nocumentum venenoꝝ. ſemen eius delet morpheam cum circa locum fricatur. confert etiaꝫ alopicie. Ip̄m vero cuꝫ melle verrūcas eradicat. Aqua Liber Undecimus eius valet vlceribus ſordidis. Succus eius confert aq̄ deſcendenti in oculum: et abſtergit viſum. Item eiꝰ aqͣ cū melle cōfert p̄focatōi. ſilueſtre difficil̓ eſt digeſtiōis et q̄dam ſpecies cōmouet vomitum. Idem ꝓpter ſuam caliditatem comeſtum cōfortat ſtomachum debilem et facit appetitum. Quod aūt bis decoctū eſt multi nutri menti eſt faciēs ſitim: et cōfert yctericie. Oēs aūt ſpēs cepe coitū excitāt. Aqua eiꝰ mēſtrua ꝓuocat. et lenit na turā. Eſt aūt cepe ex hiſ q̄ nocent ītellectui. qꝛ generat humorem malum. ¶ Conſtātinus in pātegni. Cepe in tercio gradu calide ſunt et ſicce. paꝝ qͥdem hūide. Cor tum mouent et inflāt. dolorē in caꝑite faciūt. Itaqꝫ o tet ea in aceto cōdire vel lacte. ¶ Plinius libro. xx. Ce pe ſilueſtres nō ſatiue olfactu et de lacrimatōe caligini medētur magis vero ſicci inunctōe. ſōnū etiam facere tradūtur. et oris vlcera ſanare: cū pane māducate. ⁊ ca nis morſus virides ex aceto illite. aut ſicce cum melle ⁊ vino ita vt poſt diem terciū ſoluātur. ſic et trita ſanant toſtam in cinerem epyforis. ml̓ti impoſuere cū farīa or deacea et genitaliū vlceribus. ſucco et cicatrices ocl̓o rū et albugines et argenias inunxere et ẜpentiū morſꝰ ⁊ oīa vulnera cuꝫ melle. Auriculaꝝ vulnera cum lacte mulieꝝ. et in eiſdem ſonitum aut grauitatem emendāt cum adipe āſerino aut cum melle ſtillata. Aſclepiadis ſchole dixerūt hec vtilia eſſe p̄cordiis ⁊ ꝯcoctōe ſtōacho ventrem mollire. emorroidas pellere. ad validuꝫ quoqꝫ colorem cibo ꝓfici: et ſi ſuccum ieiuni edāt quotidie fir mitat em̄ valitudīs cuſtodiri. ſtomacho etiā vtilia eſſe. atqꝫ ſpiritus cogitatōi L. ¶ Iterum de eodem ¶ Ipocrates vbi ſupra Epe eſt calida et virtus eius leptomerica eſt at qꝫ inſcida. Inflatōꝫ p̄ſtat cōeſta. faſtidiū tollit. ventrem mollit. ſitim ꝓuocat. oris fetorē tollit. caligines oculoꝝ detergit. Radices eoꝝ vtiles ſunt fle gmna diſſoluūt. et inflatōꝫ ꝓcurāt. folia vero eoꝝ om̄ibꝰ articulis dolentibus īpoſita ꝓſunt. Radix ſi a ieiuno l̓ poſt balneum comeſta fuerit a nullo veneno pōt noceri. ¶ Palladius. Cepa virtutem habet inciſiuam. Oblon gior plus eſt ſtiptica ꝙͣ rotunda: et rufa ꝙͣ alba. Sicce ſūt inciſiores ꝙͣ virides: et crude plus incidunt qͣm cō cte. virtus eius eſt leptomera. id eſt penetratiua. inflati ones facit comeſta. faſtidium tollit. ſitim ꝓuocat. ⁊ oris fetorem excludit. euſtomacha eſt. emorroidas ꝓhibet Morſibus caninis occurrit: melle ac ſale et ruta additiſ dolores aurium et ſonos ſuꝑfluos cōpeſcit. ⁊ ad vlcera tionem aurium ſimiliter ꝓficit: plus cōmeſta dolorē ca pitis mouet. fricata cum menta capilloſ p̄bet ¶ Macer De cepis medici non cōſentire vidētur. Nāqꝫ dyaſco rides inflare caputqꝫ grauare. Atqꝫ ſitiꝫ cepas māſas ſuccendere dixit. Fellicis non eſſe bonas inquit galienꝰ Flegmaticis vero multum putat eſſe ſalubres. Nō mo dicum ſanas aſclepius aſſerit illas. Preſertiꝫ ſtomacho pulcꝝqꝫ creare colorem. Affirmat quotiēs aliqͥs capeſ ſerit illas. Et dicit qͥſqꝫ ieiunia ſoluerit illis. Unaqua qꝫ die ꝙ ſic iuuat abſqꝫ dolore. Affirmant omnes man ſas inferre ſaporem. Et dicunt illas mollire ſalubriter aluum. Appoſitas ꝑhibent morſus curare caninos Si trite cum melle pͥus fuerint vel aceto. Apponūt alij cū vino melleqꝫ tritas. Trāſactiſqꝫ tribus ſoluunt catha plaſma diebuſ. Sal rutā cepaſqꝫ dyaſcorides iubet an guinis Morſibus apponi. ſic aſſerit ille iuuari. Femīeo lacti ꝯmixtus ſuccus eaꝝ Pellit ſepe graues infuſꝰ ab aure dolores. Sic ſuccus ꝯmixtus aque bibituſqꝫ iuua bit. Illos quos ſubitos facit obmuteſcere morſus. Na ribus attractus haꝝ tātūmodo ſuccus. Humores capi tis nocuos deponere cogit. Manſe vel pote tardantia menſtrua purgant. Trituraſqꝫ pedum ſolee quas vl̓ ca ligaꝝ. Duricie faciunt: ſuccō ſanabis eaꝝ. Cum gallīa rum pingui ſi ſepe pungas. Mane ſibi dentes qͥ ſucco ꝑfricat iſto. Dicunt hunc dentis non ſentire d̓olorem. Ulcera cōpeſcunt oris cum pane ꝯmeſte. Intinguens oleo coctas qui ſumpſerit illas. Sedant quos intuſ dat dyſenteria morſus. Cōtritis cepis loca denudata capil lis. Sepe fricās poteris capitis reꝑare decorem. Oris fetori ꝓſunt: faſtidia tollunt Haſqꝫ iubent emorroidi ſu peraddere tritas. Illaꝝ ſuccus caligine lumina purga Admixtus melli maculas quoqꝫ mixtus aceto. Emun dare ſolet: ſi ſint hoc ſepe fricati ¶ II ¶ De cerafolio. ¶ Iſaac Erafolium vulgo dr̄ quoddam genus apii cali dum in tercio gradu: ſiccum in ſcd̓o. Quod po tui datum cum mellicrate vrinam et mēſtrua ꝙ uocat. lateꝝ dolorem renum ac veſice placat. ventriſ ſo lutōꝫ de groſſa ventoſitate mitigat. ſtomachi vētoſita tem et oīm viſceꝝ diſſoluit: et opilatōꝫ aꝑit. ¶ Ex her bario. Cerafolium naſcitur in locis cultis. facit ad ſtōa chi dolorem cum papauere et melle et pulegio īductum In menſe februario locis frigidis poſt ydus ſeritur ce rafolium qd̓ agꝝ deſiderat letum: humidum ſtercoratū ¶ Dyaſcorides. Cerafolio vis ignea eſt ⁊ acerrima. po teſt cum melle canceratis mederi. lateris dolorem hau ſtum ex vino mitigare. Ex aqua mulſa pituitatem reſol uit. ex aceto lumbricos et tineas ꝑimit. vrinam et men ſtrua impellit. omnemqꝫ tumoreꝫ ſoluit ¶ Macer Eſt cer at̄olio vis acra ⁊ ignea valde. Appoſitu cancris tri tum cum melle medetur. Cum vino bibitū lateris ſeda re dolorem Sepe ſolet tritam ſi nectas deſuꝑ herbam. Cum mulſa bibitum: pituite noxia ſoluit Ex oleo coctū frigus depellit inunctu. Si tritū inuncto violēti ſoluis aceto. Lumbricos tali potu tineaſqꝫ repelles. Cum vīo eiciet vriuas et menſtrua purgēt. Uirgini cū cera vetꝰ huic axūgīa mixta. Non modo potidas veꝝ quoſcūqꝫ tumores. Curat vel repͥmit: ſi ſepiꝰ ſuꝑaddas. Intīcto valido ſi manducetur aceto. Sepe ſolet vomitum vētrē qꝫ tenere ſolutuꝫ. Si trito tegitur pecten ſuccuſqꝫ biba tur. Urine clauſos reſerat quoſcūqꝫ meatꝰ. Illiꝰ elixa turā vertigo fugatur. Si caput hac tēpida patiētiſ ſepe lauetur. Herbaqꝫ timporibꝰ et frōti alias cocta liget̉. ¶ LII ¶ De cumino et cictolo ¶ Iſidorus Uminum eſt herba ortolana virtutem habens calidam et deſiccatiuam. ¶ Plinius libro. xix. ¶ Inter oīa que faſtidio ſunt ciminum ſiue cumi num amiciſſimum. naſcitur in ſūma tellure vir herens: et in ſublime tendēs. in putribus et calidis locis maxīe medio ſe rendum eſt vere. Alteꝝ genꝰ eſt ſilueſtre: quod qͥdam ruſticum vocant. Alii thebaicum: in dolore ſtōa chi valet tritū et ex aqua potatum. in carpentania nr̄i orbis maxime laudatur. alioqͥn ethiopico affricoqꝫ pal ma eſt Quidam egyptium p̄ferunt ¶ Idem in libro. xx Cuminum ſilueſtre eſt p̄t enue quaternis ac quinis foli is veluti ſerratis. ſed vt ſatiuo magnus eſt ei vſus in ſtomachi p̄cipue remediis Pituitas ⁊ inflatōnes diſcū tit. Tritum ⁊ cum pane ſumptuꝫ vel ex aqua vīoqꝫ po tatum tormina ⁊ dolores inteſtinoꝝ. veꝝ tn̄ om̄em bibe tibus gignit pallorem. Narium ſanguinem ſiſtit inditu paſtillis vel ex aceto recenti Et oculoꝝ epiphoris ꝑſ impoſitum: tumentibus cum melle ꝓdeſt. infantibus im poni in ventre: ſatiſ eſt. morbo regio in vino albo ab ali enis datur. ¶ Byaſcorides. Cuminum noſtꝝ eſt euſtōa chum: ſed plus ethyopicum. quod ypocras cuminuꝫ ba ſilicum vocat. ſcd̓m eſt egyptium ceteraꝝqꝫ ꝓuinciarū virtus eſt illi xerantica feruens: inunctualis et ſtipti ca. in oleo coctum: tortōnibus ⁊ inflatōibus medetur ſuppoſitum Cathaplaſmis quoqꝫ miſcetur orthopuoi cis cum puſta neceſſarie datur. cum vīo venenatiſ mor ſibus opitulatur Aceto mixtum mēſtrua ſiſtit. ſaguīeꝫ qꝫ narium fluentem ſic conſtringit. potui datū l̓ īupctu Liber Undecimus pallores facit Et qꝛ calidiſſimū eſt: veſice dolorē placat et ad calculos iuuat. Cuminum agreſte multū naſcitur in calcedonia hyſpanie. virgam hꝫ duabꝰ palmis lōgaꝫ in qua folia quatuor aut qͥnqꝫ naſcūtur tenuiſſima ⁊ di uula ſicut gͣuidium. In hac virga ſunt qͥnqꝫ vel ſex capi cella rotunda et mollia: in qͥbus ſemen eſt qd̓ ſi applicū cris guſtui inſcidior noſtro eſt. Naſcitur aūt in locis hu mectis. Semē eius bibitū torſiōes et inflatōes ſaluber rime curat aque mixtum. Cum aceto vero ſugglutiēti. hus opitulatur. venenis occurrit. dolorē ſtomachi ꝯpe ſcit. maſticatum et impoſitum liuores detergit. addito melle et vuapaſſa: oīa ſupͣdicta facit. flos in eo naſcitur iuger: qui bibitus morſibus venenatis occurrit. ſtringi rijs ac veſice doloribus ꝑficit. ⁊ coagulatum ſanguīem n vriuas mingere facit ¶ Auicenna. herba cumini ſil neſtris ꝑuocat coleram in vrina. Succus eius tritꝰ aqͣ mellis ſoluit ventrē. idem ſuccus abſtergit viſū ⁊ attra hit lacrimas: ponitur etiā in cauteriis ad euulſiōes pi loꝝ in oculo ⁊ non naſcuntur ¶ Palladiꝰ li. iii. In mē ſe februario cuminum ſeritur loco bn̄ ſubacto: ⁊ cui leta men admiſceatur. Qd̓qꝫ ſatum eſt: herbis aſſidue pur cetur ¶ Idem in libro quarto. lociſ lautioribꝰ meliꝰ ꝓue iut. itemqꝫ ceteris ſi hūore iuuetur ac ſtercore ¶ Iſaac Cicroli ſunt frigidiores et cucumeribꝰ grauiores. ſunt em̄ frigidi ī fine gradꝰ. ii. ꝓinde groſſū flegma generāt ac ueruoſitati ſtomachi pluſꝙͣ cucumeres nocent Rur ſum ꝓpter duriciem ſuam et frigiditateꝫ groſſam ⁊ fri ridos hūores gignunt. qd̓ certificat qꝛ viſcoſitatem in ſtomacho faciunt. venenoſoꝝ tn̄ humoꝝ corruptōi ſub ueniunt. Oībus ergo cicroli plus nocent: medulla tn̄ eo rum generat chymū ꝑfectōrem. ¶ LIII. ¶ De coriandro et eꝰ medicina Iſidorꝰ Oriandꝝ ex greco noīe ſumptū eſt: qd̓ illi coriō vocāt. Cuius ſemen in dulci vino datum: ꝓnio res reddit in venerem. Si ſupͣ modum dederis amentiam nutrit. Canes etiā ex coriadro infici traditū eſt ¶ Palladius libro. iii. a menſe marcio vſqꝫ ad octo brē totum ſeritur coriandꝝ: amat terrā pinguē. Sed et macro ſolo naſcitur. ⁊ eius ſemen qd̓ vetuſtiꝰ fuerit me lius putatur. humore delectatur. et ſatū bn̄ cū olere quo cūqꝫ naſcit̉ ¶ Plinius libro. xx. Coriādꝝ īter ſilueſtria non inuenitur p̄cipuū eſſe cōſtat egyptiuꝫ. valetqꝫ ꝯtra ẜpentiū genus vnum qd̓ āphibenam vocant: potum et impoſitū. Sanat et alia vulneraᵇ epynictidas et puſtu las tritum. Sic et om̄es tūores atqꝫ collectōes cū mel le vel vuapaſſa: pānos vero tritum ex aceto. Seminis eiuſ genera tria iubent ī tercianis deuorari: āte acceſſio nem vel plura: frōti iubent illiniri. ſunt et qͥ āte ſolis or tum ceruicalibus erficaciter putēt ſubiici. Uis magna viridi eſt ad refrigerādos ardores vlcera ẜpētia ſanat cum melle vel vuapaſſa. Itemqꝫ teſtes: ambuſta: carbū culos: aures: cum lacte mulieris epyforas oculoꝝ ven tris et inteſtinoꝝ fluctōes. ſemen ex aqua bibitur in cō leris cū ruta. Idem cū punici ſucco ⁊ oleo potuꝫ aīalia pellit interaneoꝝ. Marcus varro Coriandro ſb̓trito ⁊ aceto carnē incorruptā eſtate ẜuari putat ¶ Byaſcori des. Coriādri virtus frigida ē Tritum et cum polenta ac pane triticeo mixtum ignem acꝝ extinguit. tumores igneos tollit. Collectōes cōpeſcit cuꝫ faba freſa mixtū ſcrofis ac puſtulis p̄ſtat effectum ¶ Cōſtantinꝰ in pāte gni Coriandꝝ melius eſſe inter potōes ꝙͣ inter herba numerandū. aliqn̄ occidit: aliqn̄ ad p̄ſtanduꝫ ſōnū facit herba ꝑ ſe non eſt ꝯmedēda: ſed cū alijs coq̄ndis admi ſcenda. Odoris boni cauſa maſticatū: aufert allij ac ce ꝑ odorem fetidum. IIIII Iterum de eodem ¶ Auicenna Oriandꝝ frigidum eſt in fine pͥmi: ſiccū ī ſcd̓o. In ip̄o eſt ſtipticitas et ſtupor. cōfet apoſtema tibus calidis cum ceruſa et aceto. Cōfert ⁊ ver figini facte cum vapore colerico. et flegmatico ⁊ ep̄ęlē ſie facte ex hoc Nā eius ꝓprietas eſt vaporem ꝓhibere a capite et ob hoc ponitur in cibo patiētis epylenſiaꝫ ex vapore ſtomachi. Multitudo qͥdem eius humidi et ſic ci ꝑ̄miſcet ſenſum. et qd̓ humidum eſt facit ſomnū et ꝓ hibet fluxuꝫ ſanguīs nariū. Generat aūt tenebroſitatē viſus: et ſuccus eius diſtillatus ſedat pulſatōꝫ in oculo Idem vero ſuccus multū bibituſ cū infrigidatōe īterfi cit. ſemen eius torrefactum cōſtringit Eſt aūt coriādꝝ tarde digeſtionis. et cōfortat ſtomachum calidum ſiue calefactum. et quod ex eo torre factum eſt ꝓhibet vomi tum. Bicitur ꝙ ip̄m ſedat eructuatōꝫ acidā poſt cibuꝫ cōfert etiā tremori cordis calido. potatūqꝫ cū aqua lin gue arietis: retinet ſputum ſāguinis. Beſceguaſcen ē coriandꝝ putei et ꝑfice eſt bereguaſcen. ſyriace capillꝰ porcinus. et arabice eſt capillus algol. Et eſt herba na ſcens in ſaltibus et curſibꝰ aquaꝝ. coriandro humido ſi milis. Eius tyrſi ad rubedinem et nigredinem decli nant. et eſt ſine ſtipite: nec florem habet. Gixit galienuſ ꝙ eſt equalis. ego aūt dico ꝙ fortaſſe modicum decīīat ad caliditatē et ſiccitatē Eſt aūt reſolutiuꝰ: ſubtiliatiꝰ et aꝑitiuꝰ. In ip̄o eſt ſtipticitas ꝓhibens curſum. et qn̄ miſcetur cibo galloꝝ fortes eos facit ad dimicandum. Cinis eius cum aceto cōfert alopicie et etiā tyrie. Ipſe cum oleo myrtino ꝓlongat capillos: et caſuꝫ eoꝝ ꝓhibꝫ Itemqꝫ ſcrofulas delet: ꝯfert etiā fiſtulis fraudulentiſ qꝫ vulneribus. e iuſqꝫ cinis ꝯfert furfuribꝰ. cōfert etiaꝫ pulmoni purgando ip̄m valde. Et cum vino fluxui ſuꝑ fluitatum ad ſtomachum cōfert etiā dolori ſplenis et yctericie vrīam et menſtrua ꝓuocat. lapidem frangit: ſe cūdinam extrahit: ⁊ fetā mulierē purgat. fluxūqꝫ ſāgui nis abſcindit. Apud plures ventrem ſtringit. ſed iuxta filium meſangi ſoluit. idem cum vino ꝯfert morſui ẜpē tis: et rabioſi canis: ceteriſqꝫ venenoſis. ¶ Plate ariꝰ coriandrum eſt calidum et ſiccuꝫ in ſecūdo gradu Huiꝰ ſemen in receptōibus ponitur. qd̓ ex qualitatibus ⁊ ali quātula aromaticitate virtutem habet ꝯfortādi Ad di geſtionem aūt ꝯfortandā et dolorem ſtoachi ex ventoſi tate datur ſemen eius in cibis: et vinum decoctōnis eꝰ puluis ſemīs ſuꝑ carnes aſꝑſus eas reddit ſaporatas. Iſaac vbi ſupra. Coriandꝝ diuerſe virtutis eſt. vari etas ſui ſaporis hoc teſtatur. habet enim amaritudineꝫ et ponticitatem hoc em̄ ſcd̓m cibum dariuſ eſt: digeſtio niqꝫ inobediens. Quod ſi miſceatur cum aceto et mali granati acetoſiqꝫ ſucco temperiem ſumit. vnde caloreꝫ extinguit. ſuccus eius mixtus cum ceruſa aceto litargi ro et oleo fit ꝯtra apoſtemata calida. et colericas puſtu las. mixtus aut cum mica panis ⁊ farina lentiſ: valꝫ cō tra eriſipilam de groſſis humoribus. ¶ LV. ¶ De croco et eius medicina et diſciplina. ¶ Iſidorus. Rocus d̓r a loco in quo plus et melius ꝓuenit. ſcꝫ a coricio ſicie opido. Optimum autem ē qd̓ fuerit recens: odoris boni: albedine ꝑua. porre cte longitudinis: integruꝫ: et neqꝫ in fragmenta ꝯminū tum: inſpiratōe bona: et cum carpitur manus inficiens et leniter acris. Quod aūt huiuſmodi non fuerit aut ve tuſtum: aut infuſum agnoſcitur. Adulteratur auteꝫ ad uſto crocomagmate augendi quoqꝫ pōderis cauſa: ſpu ma argenti contrita adiicitur et ꝓditur ſi puluerulentū reꝑitur: atqꝫ decoctum ſi a ꝓprio odore fuerit lapſum. ¶ Solinuſ. dat crocum plurimum circa corilum cilicia ſed et̄ cyrēa dat atqꝫ licia. hoc autem p̄cipuuꝫ eſt ſpirat qꝫ fragrātius et eſt colore pluſ aureo. ſuccōqꝫ ꝓficit ad medelam citius ¶ Dꝫaſcorides. crocus medicine vſui ē vtilis. ſed melior eſt coricius ceteris qui fuerit recenſ ⁊ boni odoris: colore rutilus: modice ſubalbus: et oblogꝰ non fragilis ſed plenus. Cuius tactu inficitur manus. et qui non habet ſecum odorem inſcidum. Qui hec ſigͣ non habet vetus aut infuſus eſt. ſecūdus eſt ex olimpo Liber Undecimus monte. ⁊ lioca ⁊ ex centerino qui defertur ex lacu ſicilie ſed omnes hi p̄ter coricium laſſe virtutis ſunt: ꝙͣuiſ ſuc co abundent. qui maxime infectōni neceſſarius eſt. īuēt tur aūt crocꝰ in ytalia: qͥ facit ad oīa medicamīa Cori ciuſ adulteratur admixto crocomagmate l̓ eꝰ d̓coctōe ſ argenti ſpūmā vel molibdena: ponderis cauſa. ſed pro ditur ſi puluerulentum reꝑiatur ex decoctōe admixtum inuenitur ponderoſum atqꝫ ab odore ꝓprio delapſum. ¶ Plateariꝰ vbi ſupͣ. Croci ſunt due ſpes ortenſis: q̄ in ortis naſcitur: et orientalis: que in oriente Iſte in medi cinis non vomicis ponitur. et cuꝫ flores ꝓducit. In me dio floꝝ tres vel qͣtuor flores ꝑui naſcūtur. Eligēdi ſūt ſubrūfi vl̓ omnino rufi. qui aūt citrinitatis aliqͥd habēt abiiciēdi. in ſaculo ſtricto de corio ſeruātur: ꝑ qͥnqꝫ an nos ſeruari pn̄t. virtutem hn̄t ꝯfortatiuā ex qͣlitatibus ſuis et ex aromaticitate. ¶ Palladius libro. iiii. In mē ſe februario croci ſerendi ſunt bulbi et ſubtiliter ſi fue rint arte fodiendi ¶ Plinius libro. xxi. Notabilis ē cro ci ſcylleqꝫ natura. Ꝙꝫ cum om̄es herbe foliū primum emittant. moxqꝫ in caulem rotundentur. In his caulis prior ꝙͣ folium intelligitur. et in croco qͥdem flos caule īpellitur. in ſcilla vero caulis exit. deīde flos ex eo emer git Eademqꝫ ter floret vt diximus. tria tꝑa ſationum oſtendens ¶ Lvx ¶ De oꝑatōe ip̄ius in medicina ¶ Platearius. Roci flores ꝑui: vt dictum eſt: virtutem habēt cōfortatiuam ex qͣlitatibus ſuis et ex aromati xitate. vnde cōtra debilitatem ſtomachi et ſyn copin valet. Cōtra ruborem oculoꝝ ex ſanguine et ma cula. fit puluis de croco orientali nō ſiccato ⁊ cōficitur cum vitello oui et bombix intinctꝰ oculis ſupponitur. Cōtra yliacam paſſionem facta decoctōe eiuſ mediocri ter in oleo locis dolentibus cathaplaſmatur ¶ Iſaac in dietis libro. iii. Crocus eſt calidus et ſiccus in pͥmo gradu. ſtomachū cōfortat. epatis cōſtipatōꝫ aꝑit. Ha nelituoſos iuuat. et mēbra debilia cōfortat ¶ Dyaſcori des. Croco virtus eſt digeſtibilis et malactica et ſtipti ca et refrigeratoria. qui cum dulcore bibitus digeſti onem p̄ſtat. oculoꝝ reuma cōpeſcit inunctus. mixtꝰ la cti mulieris vtiliter miſcetur interaneoꝝ potōibus: et cathaplaſmatibus. Matrici et āno vtilis eſt: ventrē ſti mulat tumorem ſedat: ignem acꝝ cū aqua ſuꝑunctꝰ et illitus lenit. dolorē auriū mitigat. Aliqui dicūt eum bi bitū eſſe venenoſū. vt aūt facilius teratur in ſole ſiccat̉ et addito vino teritur. at ſi ſol ꝓ tꝑe deſit: ī teſta calefit Radix eius cum paſſa potui ſūpta vrinam mouet. Eſt em̄ virtutis vnctualis ac redarguentis. Quaꝓpter la crina fluentibus oculis vel auribus: vel ſimilibus fluo ribus cuꝫ lacte cōuenit. Miſcētur et colliriis et auricu laribus medicaminibus vel in ore ſimilibus cauſis. ve xatōꝫ quoqꝫ violentie quaꝫ greci caplem vocāt ꝓhibꝫ guſtu linguam ſubmordet. Saliuam diu multumqꝫ in ficit: ac deſiccat mediocriter. Ideoqꝫ ad digerendū ali quem cōſenſum habet Modice quoqꝫ ſtipticū mitigat̉ omnē dolorem collirtis vel ātidotis mixtum: adulterat̉ aūt et oleo roſaceo. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Crocus cū mel le non ſoluitur: nulloqꝫ dulci. facillime aūt vino vel aqͣ vtiliſſimus in medicina ſeruatur pixide cornea. infla tiones diſcutit: oēs qͥdem ſed oculoꝝ maxime ex quo illi tus. vuluaꝝ ſtrangulatus. ſtomachi exulceratōeſ: ac pe ctoris ac renū: iocineꝝ: pulmonum: ac veſicaꝝ: Eaꝝ in flamatōi peculiariter vtile eſt vehementer Itemqꝫ tuſ ſi ac pleureſi. pruritus tollit. vrinam cit. Qui crocuꝫ pͥ us hiberint crapulam nō ſentiūt. et ebrietati reſiſtunt. Corone quoqꝫ ex eo mulcent ebrietatem Somnum fa cit. Caput leniter mouet. ventrem ſtimulat. flos eꝰ igni ſacro illinitur cum creta cymolea. Collirio vni nomē d̓ dit. Ex eo quoqꝫ exp̄ſſo vnguēto crocino qd̓ appellatur crocomigma. vrinas magis calefacit ꝙͣ crocum: ⁊ ē vti le cōtra ſuffuſiōes oculoꝝ Illud optimum eſt qd̓ guſta tum ſaliuam inficit ac dētes. in plinio hoc quod ſeqͥtur de iri ſcribitur. Et cōtinuatur ibi ſic iris rufa ⁊cꝭ. ſꝫ hic habetur. in his rufa melior eſt ꝙͣ candida. infātibus dē tiētibus ſalutare eſt illum circumligari. p̄cipuum ⁊ tuſ ſientibus. tineaꝝ initio laborātibuſ inſtillari. Cęteri eꝰ effectus non multū a melle differūt ¶ IVII. ¶ Adhuc de eodem ¶ Auicenna Mocus calidus eſt et ſiccus. ſtipticus. reſoluti uus. maturatiuus. et ꝓpter illud qd̓ in eo de ſti ꝑticitate eſt glutinatiuus eſt et aꝑitiuus. nuſqͣ alterat humorem: ſed ſꝑ cōẜuat eū ẜm equalitateꝫ: et re ctificat putrefactum. ⁊ cōfortat viſcera. melior eſt autē recens boni coloris: ſubtilis odoris: ſuꝑ cuius pilos eſt paululum albedinis: non plurimum groſſus: ſanus: qui non velociter tingit nec inuiſcat nec frangitur. potꝰ eiꝰ colorem bonū efficit. ip̄e quoqꝫ apoſtema reſoluit. et l nitur ex eo eriſypila. Capiti vero nocet. et cum vino b bituꝫ inebriat ita vt ad rōona ꝓducat .ſ. vt rideat hō ſū̄ cauſa. facit etiā ſomnum: dum ſenſus obte nebrat. item abſtergit viſum et ꝓhibet fluxum ad ip̄m. et valꝫ ad pā num. Cōfortat cor: et inſtrumēta hanelitus. facitqꝫ ha nelitum facilem. ip̄m odorat hn̄s pleureſim. patiēs bir ſen vt dormiat. facit aūt nauſea et deicit appetituꝫ. pro pter hoc oppoſitus eſt acetoſitati que eſt in ſtomacho: qua eſt appetitus. ſed cōfortat ſtomachum ꝓpter quod eſt in eo de caliditate et ſtipticitate et ſcd̓m quoſdā vtil eſt ſpleui. Excitat aūt coitum et vrinaꝫ ꝓuocat: ⁊ matri ci cōfert. Dixerunt etiam quidam ꝙ ip̄i dederunt in po tu ad ꝓlixum partum. et ſtatim factus eſt partus. Dici tur quoqꝫ ꝙ tres aurei de ip̄o quaſi venenum interfici unt lenificando vel letificando ¶ Idem Crocus ortula nus mundificat panum et morpheam. ponitur aūt cum aceto ſuꝑ impetigineꝫ. ¶ Idē. croconia eſt fex olei d̓ cro co. melior eſt ī medicīa illa que boni eſt odoriſ. pōderoſa et nigra. in qua non ſunt ligna. Et cum ſoluitur: tingit aquam croci colore. cūqꝫ maſticatur: tingit dentes: tir ctura vehementi remanente. Eſt aūt calefactiua et ma turatiua. virtus eius eſt oculi abſterſiua: et vrine ꝓuo catiua. ¶ Iſaac ī dietis libro qͣrto. Crocus eſt caliduſ et ſiccus ī pͥmo gradu. Stomachum cōfortat: epatisꝯ ſtipatōꝫ aperit. hanelituoſos iuuat. et m̄bra debilia con fortat IVIII ¶ De cucumere et eius diſciplina ¶ Iſidorus. Ucumeres dicuntur eo ꝙ interdum amari ſūt Qui dulces naſci ꝑhibentur ſi lacte mellito eo um ſemeu infundatur. cūcumeriſ natura frigi da eſt. ſtomacho incōmoda. ¶ Pliniꝰ libro. xix. Greci genera tria fecere cucumeꝝ videlicet laconicum ſcitali cum boeticum. Ex his tm̄ laconicum. aqua gaudere di cunt Sunt qͥ herba: que vocatur culix nomīe: trita ſeme eoꝝ maceratum ſeri iubeant. vt ſn̄ ſemīe naſcātur Pa ticulatim cucumis floret. Ip̄e ſibi ſuꝑfloreſcens. ⁊ ſicci ores locos patitur lanugine candida obductus: ma qꝫ dum creſcit ¶ Ideꝫ in libro. xx. Cucumī ſilueſtrē ml̓ to infra magnitudinem ſatiui diximꝰ eſſe. Ex eo fit mi dicamentuꝫ ſucco exp̄ſſo ē ſemine quod vocatur elateri um. de quo .ſ. dicetur īferius. Cucumim q̄ magnificant naſci p̄cipuum in arabia: mox cyrenis. Alii ī archadia tradunt elytropio ſimilem: cuius inter ramos et folla ꝓuenire nūcis iuglandis magnitudine ſemen. Eſſe aut ad ſpeciem ſcorpionis cauda reflexa: ſed candida. Alqͥ etiam ab eo vocant cūcumiꝫ ſcorꝑionum. contra ſcorpi onum ictus efficaciſſimum ¶ Palladius libro qͣrto. In menſe marcio cūcumeres ſeminantur rare. ſulciſ altitu dine ſeſquipedali: latitudine pedum trium. inter ſulcos octo pedum ſpacium crudum relinquiſ. n̄ poſſūt vagari Liber Undecimus herbis iuuantur. ideo ſarculatōe et rūcatōe nō indigēt Semina ſi ouillo lacte et mulſa maceres dulces naſcen tur: et candidi longi ac teneri ſūt. ſi aquā in patēti va cculo ſub eis ponas duabuſ palmis inferiorem: ad aqͣm feſtiuando tales efficientur. Sine ſemine naſcentur ſi pͥus eoꝝ ſcīa oleo ſabino ꝑungantur. et herba ea que culex d̓r: trita cōfricetur. Aliqͥ florem cucumeris cū nu cicule ſue capite cāne inſerūt: cui pͥus oēs nodos ꝑfora uerint: ibi cūcumeris naſcitur in nimiā longitudīem tē ſus. Oleum ſic metuit: vt ſi iuxta poſueris. velut humꝰ plicetur. Quotiēs tonat: velut timore cōuertitur. Si eꝰ dorem ſicut in vite ſua eſt: in forma fictili clauſeris ac licaueris: qualem vultum forma vel hoīs vel aīalis ha huerit talem cucumeriſs figura p̄ſtabit. hec oīa gargiliꝰ martialis aſſeruit. Columella ſic dicit. loco apͥco et ſter coroſo ſi rubus habeamus aut ferulas poſt autūni equi noctium. his mixta terram exciſis et excauatis ligneo ſtilo inter medullas letamen īmittamus. et cucumeris ſemen addamus. hinc naſci fructus: qͥ pn̄t ⁊ inter frigo ¶ LIX. ra non negari ¶ De virtute cucumeris in me dicina ¶ Auicenna. Ucumer frigidus eſt et humidus ad ſcd̓ꝫ. Me lior et ſubtilior eſt maturus. ſedat caliditatem vt colexaꝫ Sed eius chymus malus eſt. excitās putre factōꝫ et febres prauas. Habētes ſyncopin calidā ip̄m odorāt et reuiuiſcunt. Idem ſedat ſitim et ſtōacho bonus eſt: raro tn̄ bn̄ digeritur In ip̄o quoqꝫ ſūt ꝓuoca tio et lenificatō: et cōfert doloribꝰ inteſtimoꝝ ac veſice cōuenieus eſt. Radix eius in ydromelle bibita. vomere facit humorem ſubtilem. folia eius cōferūt ſere flegmā tico: et morſui canis rabioſi. ¶ Idem. Cucumer aſinīꝰ eſt ille cuius ſuccus ad medicinas vtiliſ eſt: Emigraneā groſſam reſoluit nares purgat et auriuꝫ dolores in eas ſtillatus. ¶ Idem. Bulc eſt cucumer indus ſimilis cap pari et eſt amarus. Similis zinziberi. Calidus ac ſiccꝰ in ſecundo. apud quoſda in tercio. Stipticus eſt. viſce ra cōfortat duriciei neruoꝝ et humiditati ⁊ egritudini bus eoꝝ frigidis vt paraliſi ac torture cōfert Accēdit ignem ſtōachi ⁊ cōfert vomitui: Cōſtringit ventrem ⁊ ficcat ventoſitatem. ¶ Iſaac. Cucumeres frigidi ſūt et humidi in ſecundo gradu. Groſſi ſunt ad digerēduꝫ duri et tarde e ſtomacho deſcendūt. Sed et cibum illio inuentum: ſui frigiditate crudum ẜuāt: nec a ſtomacho deſcendere dimittūt. Unde ypocras. Cucumeres groſ ſi ſunt et difficiles ad diſſoluendum: et magis ꝙͣ melōeſ vrinam ꝓuocāt. ſed nec ventrem humectāt ¶ Byaſcori des. Cucumeris natura frigida eſt. ventrem ſoluit. ſtōa cho accōmodatur quibuſ animus deficit ſuccurrit valꝫ et veſice laborāti: et dyſenterie. ¶ Conſtātinus in pāte gni. Cucumeres et cicroli frigidi et humidi ſunt. calo rem et ſitim extinguūt. et vrinam ꝓuocāt. Sed cicroli frigidiores aliquantulum ſtiptici. Si aūt hos ꝯmedāt nultam coleram habentes ſitiunt: qꝛ ꝯuertibiles ſunt. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Cucumeris ſilue ſtris radix ex ace to cocta podagriſ illinitur. ſuccōqꝫ dentiuꝫ dolori mede tur. Arida cū reſina impetiginem ⁊ ſcabiē ſanat. ⁊ cica tricibꝰ colorē reddit. folioꝝ ſuccꝰ auribꝰ ſurdis cū ace to inſtillatur. Cucumeris qd̓ d̓r ſcorꝑionum et ſe mīe e elaterio ꝯtra ſcorpionū ictꝰ ē efficaciſſimū. ad purgādū quoqꝫ aluos et vteꝝ. Modꝰ eſt portōe viriū a dimidio obolo ad ſolidum. Copioſius aūt necat. ſic et cōtra ꝑte riaſim bibitur et ydropicis illinitur. Angiuas et arteri as: et cum melle ⁊ oleo veteri ſanat. multi hunc eſſe arbi trantur qui apud nos anguinꝰ: ab alijs erraticus voca tur. Idem pōdagris et articularibus morbis illiniunt decoctum in aceto p̄ſentaneo remedio. Lumboꝝ quoqꝫ dolori valet ſemīe ſole ſiccato. deinde trito ⁊ in aqͣ dato ſanat et humores ſubitos illitum cuꝫ lacte mulieꝝ. pur gat eas elaterium ſed grauidis abortum facit. Suſpiri oſis ꝓdeſt. morbo vero regio in nares cōiectum lētigīeſ et maculas ē facie tollit in ſole illitum. multi eadē omīa ſatiuis attribuunt: magnum etiā in eis momētū. Nam et eoꝝ ſemen cum cumino tritum tuſſiētibuſ auxiliatur in vino potum. Sed freneticis in lacte mulieris et dyſē tericis Prodeſt etiā cū cumino exꝑuentibus purulenta Iocineriſqꝫ viciiſ in aqua mulſa. vrinam mouet ex vio dulci. Et in renum dolore ſimul cum cumino clyſteribꝰ infunditur. .IX. ¶ De cucurbita Iſidorus. Ucurbita calida eſt et humida ventrem mollit ⁊ ī cibo ¶ Plinius libro. xii. In inſula ꝑſica ſunt Urbores ſanigere. ferūt etiam encurbitas cōto nei mali magnitudine. que maturitate rupte lanuginis pilas oſtendunt. ex quibus veſtes p̄cioſe lintheo faciūt Ideꝫ libro. xix. Cucurbitis eſt natura cūcumeri ſimilis dūtaxat in naͣſcēdo Eque hyemeꝫ oderūt. amant rigna et fimum. Seruntur ābo ſemīe in terra ſequipedali foſ ſura inter equinoctium vernum et ſolſticium. parilibus tn̄ aptiſſime Aliqui malunt ex kalendiſ marcii cucurbi tas: et nonis cucumeres ⁊ ꝑ quīqͣtros ſerere. ſimili mo d̓o reptantibus flagellis ꝑ arteſum aſꝑa in tectum vſqꝫ ſcandunt: natura ſublimitatiſ auida. vireſqꝫ ſine āmīcu lo ſcandi non ſinit Pernix velocitas. vmbra leui oꝑiēs cameras. ac ꝑgl̓aſ. duo ſunt eius genera camerarium ⁊ plebetum: quod humi creditur in pͥore mire tenui pedi culo libratur pōduſ īmobile. cucurbitaꝝ numeroſior eſt vſus ⁊ caulis in cibo pͥmus. Nuꝑ in vſum balneaꝝ ve nerūt vrceoꝝ vice. iā p̄dem vero etiā cadoꝝ ad vina cō denda. cortex viridi tener deraditur nihilominus cibis Semina que ꝓxima collo fuerunt: pariunt ꝓceras. iteꝫ qꝫ ab imis. ſed non ſupͣdictis cōꝑandas. que ī medio ro tūdas. que aūt in lateribuſ breuiores craſſaſ. in vmbr a ſiccantur: et cum ſerere libet: in aqua macerantur. cibis quoqꝫ longiores ac tenuiores: eo et gratiores. et ob id ſalubriorēs. Que pēdendo creſcunt minimum ſemīs ta les gerunt. duricia eius in cibo gratiam terminate eaſ qꝫ ſemini ſeruantur. āte hyemeꝫ non p̄cidunt. poſtea fu mo ſiccantur. inuenta eſt ratō qua cibis quoqꝫ ẜuaren tur. eodemqꝫ modo cucumis vſqꝫ ad alios pene ꝓuētꝰ ⁊ id quidem iniuria fit ſcrobe opaco. harena ſubtracto fenoqꝫ oꝑtos ſicco. ac deinde terra: virides ſeruari tra dunt Sunt ⁊ ſilueſtres in vtroqꝫ genere ⁊ omnibus or tenſibus fere ¶ Palladiꝰ li. iiii. In mēſe marcio cucur bita ſerenda eſt: amat ſolum pingue: humidum: ſterco ratum: ſolutum. hoc in cucurbitis inſigne eſt. ꝙ longas pariunt ⁊ elegātes ſeīa que eaꝝ ceruice̓ naſcunt̉. Que in ventre fuerant: cucurbitas faciunt craſſiores. que in fundo latas ſi inuerſis cacuminibus obruātur. vbi ado leſcere ceꝑint āminiculis adiuuentur. Que ẜuantur ad ſemina vſqꝫ ad hyemem in ſuauitate dependeāt. deīde ſublate in ſole ſiccentur. aut ſumo fumentur aliter ſeīa putre facta depereunt ¶ LXL ¶ De oꝑatōe ipſius in medicina ¶ Auicēna Ucurbita frigida eſt et humida in ſecūdo. Eli xata nutrit aliqͣntulum. et eſt velocis deſcenſio ¶nis ſi non ante digeſtionem corrumpatur. nec ex ea generetur humor malus. Alioqͥn tarde cōſiſtentie eſt: ſicut ceteri fructus. et humor ex ea generatuſ. inſipi dus niſi dominetur ei aliud ſibi ꝯmixtum vt citonia vl̓ aque granati. De ꝓprietate quideꝫ eius eſt qd̓ ex ea nu trimentum eſt omogenium ei quod ſibi aſſociatur Naꝫ ſi comeditur cum ſynapi generatur ex eo humor acris et malus. ſi cum ſale: humor ſalſus. Si cum ſtipticis hu mor ſtipticus. Eſt autem omnino nocitiua melancoliciſ et flegmaticis: bona vero colericis. Succus eiꝰ doloreꝫ auris calidum ſedat. et ꝓprie cum oleo roſato. confert apoſtematibus cerebri ⁊ dolori gutturis. tuſſi quoqꝫ ac Liber Un decimus dolori pectoris exͣ caliditate factis et colericis febribꝰ Nocet aūt vehementer inteſtinis: et ꝓprie colon. et ge nerat egritudinem ſtomachi: p̄cipue pueroꝝ adoleſcēti um Nec eſt medicamen nocumēti ſtomachi niſi vomitꝰ Huius decoctō ſuꝑfluitates calidas a ſtomacho remo uet et ſimiliter vinum in eiuſ vacuitatē effuſum: deīde adminiſtratū. Ex eius quoqꝫ ſuccō fit caputpurgiū ad dolorē dētiū. ⁊ abſcīdit ſitī Romana cucurbita n̄ pōit̉ ī medicīs. nec aliqͥd īpͥmit īfrigidatōis aut calefactōis ſꝫ ꝓpt̓ calefactōꝫ admīſtrat̉ ¶ Dꝫaſcorideſ. Cucurbita trita ⁊ cathaplaſmata: papulas corꝑis āputat. Cruda excauata ⁊ vino īpleta ſi vna die ac nocte māſerit ⁊ po ſtea bibatur: ſimiliter ventreꝫ mollit. Succus raſure eꝰ dolores aurium mitigat cū oleo roſeo mixtus. Idem ſi crebro imponitur eſtuatōes infantium mitigat. tumori bus oculoꝝ opitulatur. apoſtēaticis et pōdagricis ma ximū p̄ſidium eſt. Idem ſuccus in ore diutius tentꝰ do lorem dentiū lenit. Roſaceo quoqꝫ mixtus: et vnctioni corꝑi adhibitus: ardorem febrium reſtinguit. Ciniſ cor ticis eius aride: pōt efficaciter cōbuſta ſanare. Idem ī cibo ſumpta ſtomachum relaxat. et bibendi deſideria n̄ excitat ¶ Iſaac. Cucurbita frigida eſt et humida ī ſe cundo gradu. flegmaticum chymum generat. vnde fle gmaticis ꝯtraria eſt et nociua. niſi elixata ex aqua exp̄ſ ſa cum ſynapi et piꝑe apio et menta preparetur. vt ex eoꝝ caliditate cōdimentorium tꝑetur. caliduꝫ generat chymum hec ſi paſta oꝑiatur et aſſetur et ſuccus in pa ſta inuentus potui detur. calorem febris mitigat ac ſitī extinguit. Corticis eius ſuccus cum oleo roſeo mixtus dolorem capitis ortum ex calida complexiōe amputat. Rurſus ſi ex eodem ſucco in aure caliduꝫ apoſtema ha bente: diſtilletur: mire dolorem placat. et apoſtemati re pugnat ſꝫ tn̄ colerice paſſioni nocet: ꝓpter ſue libertatiſ indulgentiam LXII ¶ Iterum de eodem. ¶ P latearius. Ucurbite et cicroli ſunt frigide et humide cō plexionis et tꝑate in qualitatibus ſuis. Cucur bite ſemina artificioſe terre iniecta ī tꝑe veriſ herbam ꝓcreant: que fructus ꝓducit: cibis ac medicinia cōpetentes. ſemina ip̄a diuretica ſunt ꝓpter ſubtilē ſub ſtantiam: et p̄cipue medicinis cōpetunt. Cōtra opilati onem epatis renum ac veſice et cōtra apoſtēata pectoꝝ ſemina bene inundata: a corticibus concernūtur et ī aqͣ ordei aliqͣntuluꝫ cōquūtur vel abluūtur aqua colata. vl̓ ſyrupus ex ea factus patienti datur In acutiſſimis etiā febribus ſimiliter fit. Ip̄a aūt cucurbita cum carnibus cocta. maxime colericis ſanis in eſtate cōfert Acutiſſīe etiam febricitātibus clixe cucurbite ſine cōdimento. vel aſſate cum agreſta date: et cibus ſunt et medicina. Con tra calefactōꝫ epatiſ raſura cucurbite et ſucco exp̄ſſo ad ditoqꝫ aceto vel agreſta panis intinctus ſuperponitur. ¶ Razi vbi ſupͣ. Cucurbit a ſtomacho mala eſt appeti tum deſtruit: ſitim ſedat. et eꝑatis et ſtomachi dolorem et ardorem extinguit ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. Cucur bita cōuenit febricitantibus: ac ſit ientibus: et ex calore tuſſientibus. ¶ Pliniꝰ libro. xx. Cucurbita ſilueſtris quoqꝫ inuenitur ſomphos a grecis appellata īanis vn̄ et nomen maior digitali craſſitudīe non naſcens niſi in ſaxoſis. Huius ꝯmanducate ſuccus admodum ſtōacho ꝓdeſt. Alia colocīthis vocatur. Ip̄a quideꝫ plena: ſꝫ mi nor ꝙͣ ſatiua. vtilior pallida quādo eius medicīe ſūt her bacea arefacta ꝑ ſe inanit aluum. Infuſa quoqꝫ clyſteri bus medetur viciis inteſtīoꝝ oīm et renum arqꝫ lūboꝝ et paliſi: eiecto ſemīe aqua mulſa in qua decoqͥtur ad di midias tuſſienti infūditur obulis qͣtuor. Prodeſt etiam ſtomacho: farine aride pilulis cum decocto melle ſūptis in morbo regio ſemina eius inſumūtur: et ꝓtinus aqua mulſa. Carnes eius cum abſinthio et ſale dentium do lorem tollunt. ſuccuſ vero cum accto calefactus dentes mobiles ſiſtit. Semina adalligata: febres ſanare dicun tur. que a grecis ꝑyodice vocatur. ſatiue quoqꝫ ſuccus tepefactus medetur auribus. caro eius interior ſine ſe mine valet pedum clauis et ſuppuratōnibus q̄ apoſtēa ta vocātur a grecis. Decocte aut vniuerſe ſuccꝰ dentiū ſtabilit motus. dolores inhibet Uinumqꝫ cuꝫ ea ferue factum: oculoꝝ etiam impetus. Ramentis corticis re centes pōdagras refrigerat. Aride cinis impoſitus mi re cōbuſta ſanat. Chryſ yppus medicꝰ dānabat eas ī ci bis. ſed omni ꝯſenſu ſtomacho vtiliſſime iudicātur. ⁊ in teraneoꝝ ac velicaꝝ exulceratōibꝰ LXIII ¶ De culcaſia ſiue colocaſia ¶ Auicenna Ulcaſia eſt planta ī pͥmo calida et ſicca. In ip̄a eſt ſalſedo cum ſtipticitate. eiuſqꝫ ꝑtes non ſūt Imiles. ⁊ eſt cum pauca inflatōe. ſolutōe aquā citrinam edūcit ⁊ ꝓprie ſemen. ac ſuccus eius vrina ꝓ uocat. ſperma generat: coleram ⁊ aquoſitatem expellit Iſaac vbi ſupͣ. Culcaſia eſt radix plurimum in par tibus egypti naſcēs. aliqͣntulum ponticitatis cum acu mine hn̄s. vnde monſtratur eſſe calida ⁊ ficca. Que ſi e lixetur: acumē penitus amittit. et viſcoſitas quam pͥus latenter habuerat: ī epate fiat. ideoqꝫ groſſi ac duri nu trimenti eſt generatiua. ſꝫ cum ſui ponticitate ſtōachuꝫ cōfortat. ⁊ ventrem conſtipat. Preterea ſi moderate ꝯ medatur bonum nutrimentum generat. Dyſenterie va let cum viſcoſitate ac ponticitate quam habet ¶ Plini us libro. xxi. In egypto nobiliſſima colocaſia quam cya mon vocant. hanc metunt e nylo caule cum coctus ē ha renoſo in mādendo. Tirſo aūt qui inter folia emicat eſt ſpectabilis: foliis etiam lautiſſimis Adeo ꝙ nili ſui do tibus gaudent. vt īplexis colocaſie foliis in variam ſpe ciem vaſoꝝ potare gratiſſimum habeant. Seritur iam hec in ytalia et in egypto ¶ Palladius libro. iii. In mē ſe februario colocaſu ponūtur bulbi: amant humidum locum. pinguem: maxime riguum. Inter fontes letant̉ et riuos nec de ſoli qualitate curant ſi ꝑpetuo foueātur humore. frondere ꝓpe ſemper poſſunt. ſi tanꝙͣ tureta te cumentis defendatur a frigore. ¶ IXIIII. ¶ De cunila ¶ Pliniꝰ libro. xx. Unile p̄ter ſatiuā plura ſunt genera ī medicīa Illa que appellatur bubula. ſemen habet pule gii ad vulnera vtile ꝯmanducatum impoſitum qꝫ. vt quinto poſt ſoluatur die. Cōtra ẜpentes in vino bibitur. et tritum plage īpōitur. vulnera quoqꝫ ab alijs facta ꝑfricantur. Et iteꝝ teſtudines cum ẜpentibꝰ pug nature hac ſe muniunt. Quidam in hunc vſuꝫ panacea vocant. Sedat et tumores et mala virilium. ſicca vl̓ fo liis tritis in omni vſu mire cōgruens ex vino. Eſt alia cunila que gallinacia vocatur a noſtris. a grecis origa num heracleoticum. Oculis prodeſt trita addito ſale. Tuſſim etiaꝫ emendat ⁊ iocineꝝ vicia. lateꝝqꝫ dolores cum farina ⁊ oleo ⁊ aceto in ſorbitōem tꝑata p̄cipue ve ro ẜpentium morſus. Tercium genus eſt eꝰ q̄ a grecis maſcula. ⁊ a noſtris appellatur cunilago. odoriſ fedi. ra dicis lignoſe. folio aſpero. vires eius vehemētiſſimas ī omnibus his generibus eaꝝ tradunt. manipulo quoqꝫ eius adiecto. om̄es etiam a toto domo blactas ad ea ꝯ uenire: et priuatim aduerſus ſcorpiones ex poſca tolle re. Tribus quoqꝫ foliis ex oleo hoīe ꝑuncto fugari ẜpꝰ tes. Ecōtrario que mollis vocatur: piloſioribus ramis et aculeatis. trita mellis odorem habet: tactu eius cohe rentibus digitis. Altera thuris .ſ. odorem habens: illa que libanotides vocatur. et vtraqꝫ ꝯtra ẜpentes ex vio vel aceto medetur. pulices etiam necant cōtrite cum aq ſparſe. Satiua quoqꝫ ſuos habet vſus. Nā ſuccus el cum melle roſaceo iuuat auriculas. Ip̄aqꝫ bibitur ad ictus. Eſt ex ea mōtana ſerpillo ſimilis efficax contra ẜpentes. vrinā mouꝫ. purgat et a partu mulieres ꝓdeſt uxatis. Contra veſparum ictus et ſimiles. ex ordeacea Liber Undecimus farina et poſca vtiliſſima eſt. Libanotidis alia genera dicentur ſuis locis ¶ Palladius libro. iii In februario menſe: cunila ſeritur. ⁊ eo more quo alliū vel cepula coli ¶ LXV ¶ De endiuia ¶ Auicenna. Adiuiarum. Alia eſt ortolana et alia ſilueſtris Et quedam habet lata folia. quedā ſtricta: am De vincunt lactucaꝫ in aperiendo: et in p̄ſtando iuuamentum opilatōi epatis. ꝙͣuis ab ea minorētur ex tinguēdo et cōfortādo. Ex his magis iuuatiua ē epati que eſt amarior. Eſt aūt endiuia frigida in pͥmo. et ſicce 3deꝫ ſiccitas in primo. hūide vero hūiditas in fīe ſcd̓i Ortolana frigidior eſt et hūidior ꝙͣ ſilueſtris. Endiuia qperit opilatōnes viſcerū ac venaꝝ. cōfert obtalmie ca lide ſedat nauſeam. et excitatōem colere. Confortat ſto machum: et eſt de melioribus medicinis ſtomacho: cuiꝰ cōplexio calida ē. Silueſtris quoqꝫ melior ē ſtomacho ꝙͣ ortolana. Idem quartane cōfert et febribus frigidis cum radice ſua ponitur emplaſtrum ſupͣ punctura ſcor pionis et veſpe. ac vermicl̓oꝝ venenoſoꝝ Cū aceto cō meſta ſtringit ventrem et ꝓprie ſilueſtris. Cuiuſ et lac abſtergit albuginem oculi Idem. ex ea fit emplaſtrum podagre. et ex eadem cū farina ordei tremori cordis. et cōfortat cor. Ex ea quoqꝫ fit gargariſimus et confert apoſtematibus gutturis ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. En diuia vel ſcauola de amaritudine ⁊ pōticitate cōpoſita et ſicca eſt in ſecundo gͦrādu. Stomachū confortat. opi latōem aperit. Succus eius coctus et deſpumatus cū ꝯrizuccaro bibitus: humores expellit putridos: et diu turnas febres curat. Cathaplaſmate inde facto: calor epatis et ſtomachi mitigatur. Cum polline ordei ⁊ oleo roſeo mixtus apoſtemata calida maxime ſi in oculis fu erint ſanat. arteticos de calore mitigat. ¶ Iſaac̄ vbi ſu pra. Endiuia domeſtica ⁊ ſilueſtris eſt. quaꝝ domeſtica et diuerſe virtutis eſt. habet em̄ amaritudineꝫ pōticita tem et inſipiditateꝫ. Que iteꝝ in duas diuiditur parteſ Eſt enī hyemalis et eſtiualis. Hyemalis eſt īſipida ꝓp ter amaritudinis et poticitatis paucitatem. et etiam in ſipiditas eſt ꝓpter temporis frigiditatem. frigida qͥdē eſt in fine ſecūdi gradus. Quidam auteꝫ illaꝫ dicūt eſſe humidam quod ſenſu nō patet. quia ſiccitas eius palaꝫ eſt: ꝓpter amaritudinem ſui atqꝫ pōticitatem. Secūdū medicinam eſt vtilis: quia cathaplaſmata ſuper ſtoma chū mire cōfortat euꝫ. valetqꝫ colericis et cordiacis. Eſtiue aūt eſt amaritudo maior: ſed frigiditaſ mīor Eſt enī frigida in gradu primo. ficca in ſecūdi medio ꝓinde ſanguineꝫ generat peiorem. Unde galienuſ. lactuca ſi ue endiuia que maioris eſt amaritudinis: ip̄a deteriorē ſanguinem facit. Eſtiua tn̄ ſecundū medicinā ē medio cris: que plus eſt aperitiua: maxime cōſtipatōis epatis que ſi elixa detur cuꝫ obſomagaro et oleo minꝰ erit no cibilis. Si vero cum aceto ſtomachuꝫ cōfortat ⁊ vētrē cōſtipat. Succus etiam coctus ac deſpumatꝰ cū oxizuo caro bibitus cōſtipatōem aperit. humores putrefactos mūdificat. et diu febricitātibꝰ cōueniens fit. Silueſtri que frigida eſt in inicio primi gradus: et ſicca in fine et uſdem. habet ſtipticitatem ſtomachum cōfortātē. Que ſi manducetur: aut ſuccus eius potetur. morſui ſcorꝑio nis ꝓdeſt. et cathaplaſmata ſimiliter operatur. Radix eius ſi potatur: cōtra venenuꝫ auxiliatur. Cum mirta vero mixta et immiſſa prouocat menſtrua. ¶ .LXVI. De enula Iſidorus. Nula herba eſt quā ruſtici alnaꝫ vocant radice Syaſcorides. Ellenium multi ſimphicū vocāt. aromatica. odoris ſummi cū leui acrimonia Alii vero batuꝫ et froniuꝫ. Latini autē enulā appellāt. habet folia flomo ſimilia. Anguſta et mollia: ⁊ oblōga nō in altum creſcentia. ſꝫ ſuꝑ terrā lata diſtēſa. Radix ei eſt ingēs et odorabilis. rufa et inſcida guſtu n̄ ſuauis frutex eidem lilio ſimilis eſt. tirſum aūt album hꝫ. ī cuiꝰ ſummo flos auroſus eſt. Mōtuoſis et vmbroſis naſcit̉ locis: et in humidis: et in ortis. Et eſt virtutis feruētis ac vnctualis. Cratebas etiā egiptum habere alteꝝ elle nium ꝑhibet: quod virgas longitudinis vniꝰ cubiti ſuꝑ terram porrectas herpillo ſimiles habet. folia vero ſunt ei vt lenticule: ſed plura et lōgiora cōtra eadē virgulta Radices quoqꝫ mīoreſ ac viridiores ſūt illi. ī ſoliditate minoris digiti. Quaꝝ ſuꝑior pars eſt groſſior. ad imū deducta in tenuitate cū coreo nigro. Naſcitur autem ī marittimis et ſiccioribus locis. ¶ Auicenna. Enule ē ſpecies quedam ortolana. et eſt q̄dam ſpecies eius cuiꝰ oīa folia ſunt ab imo palmo vſqꝫ ad vnuꝫ cubitum ſuꝑ terram expanſa: ſicut zinziber: ac lentis folia. et qd̓ ī ip ſa iuuatm̄ magis eſt. radix eius eſt. in ſecūdo gradu ca lida eſt ac ficca. et in ip̄a eſt humiditas ſuꝑflua. Ideoqꝫ nō ſtatim corpus calefacit. cū ei occurrit. In ip̄a eſt vir tus rubificatiuā et abſterſio vltima. ¶ LXVII. ¶ De virtute ipſius in medicina D Iaſcorides Nule ſiue elenii radix cōtuſa melle addito ī mo dum electuarii: tuſſim ſedat et orthopnoicos cu rat. Morſibus etiam venenatis occurrit. Ra dix eius eſtāte foditur et ſiccatur. Aqua elixature ip̄iꝰ vrinā ꝓuocat: mēſtruiſ ſolutōꝫ imꝑat. folia eiuſdem tu ſa ⁊ cathaplaſmatibꝰ addita ſchyaticos ſanant. eadē ex vino cocta et renibus impoſita taxioſos emendat. Ml̓ ti vero eadem folia ſicca ſale addito et dulcore in cibuꝫ ꝓcurant. ꝓ ſtōachi ſalubritate. Que cū ſale qͥdē ſiccāda ſunt vt ⁊ ex cappari cibi fieri ſolent. Succꝰ elenii cuꝫ ru ta tuſſientibus et rupturis ꝓficit vrinam quoqꝫ ac mē ſtrua et ꝑtum expellit Illud autem elenium qd̓ crateiaſ egyptum habere fatetur. morſibus venenatis radice bi bita medetur ¶ Auicenna. Enula cōfert omnibus le ſionibus ac dolōribus. frigidis et cōmotōibꝰ ventoſita tum etiaꝫ inflatōibꝰ. Cōfert etiā ſchyatice ac dolori iū cturaꝝ. Soda vero facit. ſed emigraneam flegmaticaꝫ reſoluit. Adiuuat ad ſpuendum deglutita cum melle. ⁊ admixta cū electuariis pectꝰ m̄dificātibus eſt oꝑatōis bone. Cōfortat cor et cōfert morſui venenoſoꝝ vermiū ꝓprieqꝫ egyptia. virtus ſyrupi eius fortis eſt ī ſuiſ oꝑa tionibus ¶ Platearius. Enula cāpana calida eſt ī fine tercii gradus: et humida in primo. Enule radix magis cōpetit medicine ꝙͣ folia. et viridis ꝙͣ ſicca. valet cōtra indigeſtionem ac ventoſitatem. et tortōes ex ea ꝓueniē tes: et vicio ſtomachi et inteſtinoꝝ. Cōtra cōſtrictiōem quoqꝫ pectoris: et vicium ex frigiditate ¶ Ex herbario. Enula campana ab hoīe ieiuno cōmeſta dentes confir mat. Idem valet ad veſice dolorem et ad lūbricos. Na ſcitur in locis cultis et ſabuloſis Macer. Enula quā grecus alnam vocat eleniumqꝫ. Bicitur a medicis ē ⁊ forma cognita cunctis. Humida vis eius et feruida d̓r eſſe. Humor habere gradum primum. feruorqꝫ ſcd̓m: Dicitur illius decoctō menſtrua purgat. Sic bibitus mouet vrinam: depellit abortum. Dicitur hec eadem ſtipatum ſoluere ventrem. Radix trita fugat ſchya ſim ſuꝑaddita coxe. Ex eius foliis cum vini nectare co ctis. Mire ne freticis renes inuoluere ꝓdeſt. Eiuſ radi cum puluis cum melle voratus. Tuſſiꝫ cōpeſcit pulmo iecurqꝫ medetur Cum ſucco rute ſi ſuccus ſumitur eiꝰ. Affirmant ruptis ꝙ ꝓſit potio taliſ. Cum butiro modi cōqꝫ oleo decocta tumorem. Matricis ſubiecta tepenſ fugit illa: coliqꝫ. Et cunctis morbis intus ſic ſubdita ꝓ deſt Hac etiam poteris teſtes curare tumentes ¶ LXVIII ¶ De epithimo ¶ Auicēna Pithimum eſt ſemen et flos. ⁊ ſtipites ꝑui con fracti. et eſt acutum calidum. pͥnugitiui ſapo ris. ſęmina habens rubea. Quod ex eo melius eſt creſcente et hieroſolimitanum. ⁊ qd̓ vehementiꝰ eſt Liber Undecimus rubeum et acutioris odoris eſt melius: eſt autem cali dum et ſiccum in tercio ſcd̓m galienum. Sedat in flationem et conuenit conſiſtentibus ac ſenibus: et re mouet egritudines opilatōnum. Confert etiaꝫ ſpāſ mo ⁊ melancolie ⁊ epilenſie. ⁊ eſt ex eiſ que ſitire faciūt ¶ Cōſtantinus vbi ſupra. epithimum eſt ī tercio gra dū calidum ⁊ ſiccum. melancolicis eſt valde vtile. Pur gat em̄ coleram nigram abſqꝫ vlla defectōe. Debꝫ aūt et ſubtiliter pulueriſari. et qꝛ generat anguſtiā et ſitim debet cum amigdaleon iungi Dyaſcorides. epithimū eſt flos thimi. Sūt aūt capitella lenia et caudas haben tia. Accepta viridis ſtomachū vexat ⁊ ventrē mouet. Nauſe ā ꝓuocat. colerā et flegmā deducit: maximeqꝫ ni gram coleram. Batur et ad tormentum ſiue ad vertigi nem et inflamatōꝫ. Item ad purgandū thoracē cuꝫ yri illirica et melle accipitur electuarii more. Alterius ve ro thymi flos eſt albus: ſed hn̄t ābo equā virtutē. Naꝫ ꝑ os flegma purgat. ac ꝑ ventrē colerā nigrā forte. dra ginē ſex cum vino dulci ac mellicrato admixto ſale mo dico. Batur etiā qͥbus p̄cordia p̄focant̉: et epaticis ac ſuſpirioſis ¶ Plate artꝰ. Epithimū eſt herba q̄ p̄cipue in locis calidis naſcitur florem hn̄s qͥ ei quoqꝫ euoluit̉. vnde d̓r epythymuꝫ quaſi creſcēs ſuꝑ thimū. multe qͥdē eſt efficacie tam ſiccum ꝙͣ viride. Nec herba ſꝫ floſ ī me dicinis ſumitur. et cum ꝓducit flores colligitur. Princ paliter melancoliam purgat. ſcd̓o flegma. Nec ꝑ ſe pōi tur ſed cum medicinis melancoliā. purgātibus Contra quartanam valet eius decocto in aqua cum lapide lazu li: et cōtra emorrōidas: ex melācolico ſanguine. Contra ſincopin factam ex melancolica fumoſitate. ſit ſyrupuſ ex aqua decoctōis ac ſene. Idem valet cōtra cardiacaꝫ et contra ſtringiriā ad extenuandum ſplenem. ¶ De eruca Iſidorus. LXIX Ruca d̓r quaſi vrūca: eo ꝙ ignee ſit virtutis. et in cibo ſepe ſūpta. veneris incendium mouet huius ſpecies ſūt due. Quaꝝ altera vſualis al terā agreſtis acrioris virtutis vtrāqꝫ tn̄ vſum veneris cōmouet ¶ Plinius libro. xix. Eruca et naſturcium na ſcūtur facilſime vel eſtate vl̓ hęeme. eruca p̄cipue frigo rum cōtemptrix eſt diuerſe ꝙͣ lactuca nature. veneriſqꝫ cōcitatrix. Idcirco iungitur illi fere ī cibis: vt nimio fri gori par feruor immixtus tꝑamentum equet ¶ Ideꝫ in libro. xx. Semen eruce ſcorpionum medetur venenis. ⁊ muriſaranei. arcetqꝫ beſtiolas om̄es innaſcentes corꝑi vicia cutis in facie cum melle illitum emendat. et lēt igi nes in aceto. cicatrices quoqꝫ nigras reducit ad cādorē cum felle bubulo. Aiunt illam verbera ſubituris ex vīo potam: quādam cōtra ſenſum induere duriciam. huius etiam in cōdiendis obſoniis ſuauitas eſſe tanta: vt gre ci appellauerūt euzomon. putant eruca ſubtrita ſi foue antur oculi claritatem reſtitui. fertur et tuſſim infantiū ſedare et in aqua decocta radix eius oſſa fracta extrahe re ¶ Dyaſcorides. eruce ſemen eſt diureticum et calefa ctorium: carnes aūt a putredīe pōt ẜuare. ¶ Auicenna Eruca alia ſilueſtris: alia ortolana. cuius ſemen pōitur in decoctōe loco ſynapis Calida eſt in ſecūdo. ficca in pͥ mo. et humide quidem eſt humiditas in pͥmo. Eſt autē aꝑitiua et lenitiua. Cuius aqua cum felle vaccino veſti gis vlcerū cōfert. et ſemen eius in aqua cum melle len tiginibus ꝓdeſt. facit aūt ſoda. et ꝓprie comeſta. Sꝫ nō cumentum hoc remouꝫ lactuca. ſimiliter endiuīa ⁊ por tulaca. p̄terea lac abundare facit: et in ip̄a eſt digeſtio ci bi. Silueſtris abundare facit vrinam cōmouens coituꝫ et faciēs erectōꝫ: ꝓprieqꝫ illius ſemen. Cum autē come ditur et poſt eam vinuꝫ odorifeꝝ bibitur: tyriaca ē mor ſui rutele ¶ Iſaac. Eruca calida eſt in ſcd̓o gradu. hūi dā in pͥmo. Capiti doloreꝫ generat. ſola comeſta vento ſitatem et inflationem facit: et ideo colericis ac ſangui ne is cauenda eſt Appetentibus ergo eam comedere: datur cum endiuia lactuca portulaca. Sola em̄ accepta generat calorem. digeſtionem corripit. ventrem ꝯſtipat frigidis vero naturaliter cōuenit: qꝛ digeſtiōeꝫ eoꝝ ad iuuat. ventrem humefacit: ſperma quoqꝫ augmentat. ¶ Plateariꝰ Eruca eſt calida ⁊ ficca in tercio gradu. do meſtica minoris eſt efficacie ꝙͣ ſilueſtris. vſui medicius cōuenit p̄cipue ſemina. ſecūdo folia: virtutem hn̄t cōſu mendi et coitum excitandi. valet cōtra ſtringiriā et thi ſim et paliſim cum carnibus decocta. vel puluis ſemīs LXX eiꝰ cū cepis decoctus. ¶ De feniculo Iſidorus Ęniculū latini vocat eo ꝙ tirſi vl̓ radiciſ eꝰ ſuc cus acuat viſum. Cuius virtus eſſe traditur vt ſerpētes ānuā ſenectuteꝫ eius guſtu deponant ¶ Palladiuſ libro. iii. Feniculus ſerendus eſt loco apͥco et modice ſaxoſo. et hoc pͥmo vere ſcꝫ februario ¶ Ra zi in almazore. Feniculum calidum eſt et vrine ꝓuocat uum. antiquis febribus cōferens. quod cum recens eſt lac generat. huius ſuccꝰ in oculo poſitus viſum acuit ¶ Plateariꝰ. Feniculus eſt in ſecūdo gradu calidus et ſiccus. virtutem habet diureticaꝫ ex ſubtili ſubſtātia et qualitatibus ſuis. Semen eius et folia et corticeſ at qꝫ radices: cōpetunt vſui medicine. in prīcipio veriſ col ligūtur ac ꝑ medium ānum ẜuātur Cōtra opilationeꝫ ſplenis et epatis ſtringiriam et diſſuriam et vicium la pidis ex humore calido datur aqua decoctōis corticuꝫ ip̄ius. Si aūt eſt ex frigido: datur vinuꝫ d̓coctōis ip̄iꝰ feniculus ip̄e coctus: valet cōtra p̄dicta comeſtꝰ. Eadeꝫ aqua vel vinum ſoluit dolorem ſtomachi ex frigiditate ꝓcedentem. et cōfortat digeſtionem. Succus radicū va let cōtra leucofl̓iam et cōtra oculi pruritum et pannum ¶ Pliniꝰ libro. xix. Ferulaceī generis eſt feniculū an guibus gratiſſima: et ad cōdienda plurima cū īarnerit. ¶ Idem in libro. xx. Feniculum nobilitauere ẜpētes gu ſtatu ſenectam exuendo. et oculoꝝ aciem eiuſdeꝫ ſucco reficiendo. vnde intellectum eſt: homini quoqꝫ caligīeꝫ eo p̄cipue releuari Colligitur aūt caule turgeſcēte. atqꝫ in ſole ſiccatur et inungitur ex melle. vbiqꝫ eſt hoc. lau datiſſimum tn̄ in hyberia fit ē lacrimis ⁊ ex recenti ſcīe fit etiā e radicibus pͥma germinatōe inciſis ¶ Dyaſco rides Feniculus manifeſte calefacit. mediocriter autē deſiccat. Ideo lac ex mām illis generat. comeſtus vrina ꝓuocat: et menſtrua educit. Id preſtat et cathaplaſmis adhibitus. idqꝫ facit cum ꝑtyſana coctus. Eiuſ elixat̉a ſi bibatur nefreticis ac veſice dolori medetur. vrīam ꝓ uocat. morſibus venenatis cum vino occurrit. menſtru is imperat. egris nauſeam tollit. Cum aqua bibitus ſtomachi feruorem extinguit. Radix eius cum mel le cocta morſus caninos ad ſanitatem ducit Succus fo lioꝝ eius et virgaꝝ in ſole ſiccatus miſcetur oculorum cōfectōibus: et caligines eoꝝ detergit Semen eius vi ride exp̄ſſum: dimittit ad ſupdicta vtileꝫ ſuccum. In hi beria ſuccum eius ꝓ lacrimo vendunt. qꝛ omnibus cau ſis opitulatur oculoꝝ. Radicis quoqꝫ ſuccus ydoneū eſt ad multa. maxime tn̄ ad oculoꝝ vicia. lenit̓ em̄ calcra cit et mollit Calidā vim dicunt feniculo inſcitam: nō tn̄ ſimplicem. ſed cui etiam auſteritaſ mixta ſit: guſtꝰ oſten dit: multaqꝫ poſtea ꝑ que vel ſoluendi vel extenuandil exiccandi poteſtatem expͥmit ¶ Macer Feniculū me dici calidum ſiccumqꝫ ſecundo Gicūt eſſe gradu: mara tꝝ grecus vocat illud Cum vino cunctis obſtat potata venenis Hac manſa ſerpens oculos caligīe purgat In deqꝫ comꝑtum eſt ac exꝑiendo ꝓbatum Illum lumini bus humanis poſſe mederi Radicum ſuccus oculis cū melle pūctus Expreſſus maratri viridi de ſemīe ſuccus Soleqꝫ ſiccatus: magnū medicamen habetur Ad quō cūqꝫ voles oculoꝝ pellere morbos. Auribꝰ infuſꝰ ſūcōe vermes necat eius. Renibus in ptiſana radix decocta Liber Undecimus medetur Cum vino fugat ydropicos potata tumores. Sicqꝫ venenatis obſtabit morſibꝰ illa Sic qͦqꝫ pl̓mōis abſtat iecoriſqꝫ querelis. Et ſic nutrici ſūpta fit copia ſactis. Cum vino vel aqua radicū coctō ſumpta Nefre ticis et veſice morbis medicatur. Urinaſ purgat: ⁊ mē gtrua ſūpta reſoluit. Uel ſi trita ſuꝑ pecten hec herba ligetur. Nauſea cum vino ſūpta ſedabitur illa Feruorē ſtomachi cum vino mitigat hauſta Radix illiꝰ vino de cocta dolores Iomento curat patitur quos virga viri lis. Hoc quoqꝫ ſi iungas oleum facit hoc quoqꝫ ꝑūgaſ Actum vel factos ſubito quoſcūqꝫ tumores. Apponas tritum iuncto ſedabis accto. Semen cum vino bibitum veneris mouꝫ actus. Hocqꝫ modo lateris diros ſedare dolores. Dicūt aut herbe ſi ſit decoctō ſūpta Tradunt autores. eius iuueneſcere guſtu Serpētes. et ob hoc ſe s ꝓdeſſe putatur ¶ LXXI. ¶ De duplici feniculo ſilueſtri et ortolano Auicenna. ¶ Eniculum filueſtre vehemētioris eſt caliditatis et ſiccitatis in tercio. ortolani vero caliditas eſt in ſecūdo. Opilatōes aꝑit: viſum acuit: eiuſqꝫ ūma ꝓprie: et cōfert inicio aque. Quod humidum eſt tacit lac exuberare. et ortolanum ꝓprie Cum aqua frigi na bibitum nauſee cōfert. et inflatōi ſtomachi. Eiuſqꝫ digeſtio tarda eſt. aut nutrimentum eius maluꝫ ē vrinā et menſtrua ꝓuocat. et ſilueſtre ꝓprie lapidem frangit. In terreno quidem ac fluuiali iuuamentuꝫ ad renes ac veſicam. et cōfert ꝓprie diſtillatōi vrine. mundificat fe tus. et radix eius cōmeſta cum ſemine ſuo ſtringit. et cō fert etiā ātiquis febribus. In potu data cū aqua frigi da cōfert nauſee in febribus. ⁊ inflamatōi ſtomachi ex eis Ęius decoctō cum vino cōfert venenoſoꝝ vermiuꝫ morſui. et radix eius cum aqua trita morſui canis rabi oſi ¶ Plinius vbi ſupͣ. In feniculi genere eſt etiā ſilue ſtre: qd̓ alij quidem hyppomarathron: alij merſeneū vo cāt. foliis maioribus acriore guſtu ac ꝓcerius: brachia li cr itudīe: candida radice. Naſcitur ī calidis: ſꝫ ſaxo ſis. Dyocles et aliud hyppomarathri genus tradidit longo et anguſto folio: ſemine coriandri. medicine in ſa tiuo ad ſcorpionum ictuſ ac ſerpentium: ſemine in vino poto. Succus eius auribus inſtillatur: in qͥbus vermi culos necat. Id ipſum et condimentis prope omnibus inſeritur. Semen eius ſtomachum abſtringit diſſolu tum. nauſeā ſedat ex aqua tritū. pulmonibus et iocine ribus laudatiſſimum. ventrem quoqꝫ ſiſtit. modice ſum ptum. vrinam excitat. et ad tormina decoctū valet atqꝫ inſumpta. renes purgat: ſiue ſucco decocto: ſiue ſemine ſumpto: ꝓdeſt ex vino radix cocta ydropicis Itemqꝫ cō uulſa folia tumoribus illiniuntur Ardenteſ ex aceto ve ſice calculos pellunt Hyppomarathron ad oīa vehemē tiuſ eſt. p̄cipue calculos pellit veſice̓: cū vino leui ac mē ſtruis ꝓdeſt. Semen eius efficaciꝰ ꝙͣ radix Micon qui rhizitomumena ac petridius qui ophiaca ſcripſit nihil aduerſus ẜpentes hyppomarathro putauerūt efficaci us ¶ Dyaſcorides. Feniculi ſuccus cum addito melle mixtus vetuſtiſſimaꝫ licꝫ caliginem diſcutit. ac vermicu los in eis naſcentes īterficit Radix in ptyſana cocta re num tumorem laxat. ydropiciſ ex vino potata ſuccurrit verēdis laborātibus ex vino cocta. fomentum putile ſb̓ miniſtrat. Ip̄a quoqꝫ cum oleo trita eidem cauſe mede tur Semen ex mero ventrem ſtimulat. lactis abūdātiaꝫ puerꝑis p̄ſtat. cum aqua nauſeā ſedat. Nec vllum peri culum oritur: etiā ſi in febre ſumatur. feniculus agreſtiſ maior eſt p̄dicto et ſemīe et frutice ſemen hn̄s acaro ſi mile radicem odoratam. Semen eius et radix abſtinēt ventrem. morſibus venenatis occurrit. calculos frāgit et yctericis ſubuenit ¶ Iſaac. Feniculꝰ domeſticꝰ ca lidꝰ eſt in medio ſecūdi gradus. ſiccꝰ in medio pͥmi. īobe diēs eſt digeſtioni. Succus eius coctꝰ et deſpumatꝰ at qꝫ cum oximelle potui datus: valet cōtra diuturnas fe bres. vrinam ꝓuocat. deſiccatus aūt et collirio ꝯmixtꝰ vtilis eſt lumini oculoꝝ. Silueſtris aūt ſtrīgirioſos iu uat. lapides: vrinam: et menſtrua plus domeſtico curat Radix feniculi cum ſemine ſuo potata. valꝫ cōtra ycte riciam et venenum ¶ Razi Feniculum calidum eſt et vrine ꝓuocatm̄. et antiqͥs febribus cōferens. qd̓ cum re cens eſt lac generat Huius ſuccus ī oculo poſitus viſū acuit. .LXXII. De fungo. ¶ Iſidorus. Ungi dicūtur eo ꝙ aridi ignem acceptuꝫ conci piant. fos em̄ ignis eſt. vnde et vulgo eſca d̓r. eo ꝙ ſit fomes ignis et nutrimētum Alii dicūt fūgos vocatos eo ꝙ ſunt ex eoꝝ genere quidam inter emptorii. vnde ⁊ defuncti ¶ Plinius li. xxii. fungoꝝ lē tior eſt natura et numeroſa genera et origo ex arboruꝫ pituita. Claudius boletos vtiles ſtomacho putat Suiſ lo iūco trāſfixi pēdentes ſiccantur. et hi fluxionibꝰ alui quas reumatiſmos vocant medētur: excreſcentibꝰqꝫ in ſede carnibꝰ: ip̄as em̄ miuuūt et tꝑe abſumūt: Itemqꝫ lentigines emendant: ac vicia in facie mulieꝝ. lauātur etiā vt plumbū. Canuꝫ morſibꝰ ex aqua illiniūtur. ī me dicamentis oculoꝝ valent. ⁊ capitis eruptōibꝰ. Noxii erūt fūgi qͥ in coqͥndo duriores ſūt. īnocentiores qͥ nitro addito coquūtur. ſi vtiqꝫ ꝑcoquātur Tutiores fiūt cuꝫ carne cocti: aut cum pediculo piri. pſūt ⁊ pira confeſtim ſūpta. de imbre ꝓueniūt hec omnia Et debellat eos ace ti natura his contraria ¶ Iſaac. Fungi frigidi ſūt et hūidi in tercio gradu. qd̓ mollicie ſuaqꝫ hūiditate teſtā tur Sūt aūt ex his quidam mortiferi. ex frigiditate et humiditate veluti cum ſūt in tercio gradu Quidam ex nimia viſcoſitate et opilatōe quā in pͥoris et venis faci unt: et ꝓpter hūores eoꝝ ad diſſoluendum inobediētes Quidam ex mala qͣlitate quā de loco habent vbi naſcū tur: vt illi qͥ ſunt iuxta eruginoſuꝫ vt pannos putridos aut foramē reptilium vel arbores. groſſos humores et viſcoſos hn̄tes. mortiferoꝝ hec ſigna ſunt. mollicies et viſcoſitas. humiditas et groſſitudo Qui etiam ſi ꝑ me dium diuidantur: ⁊ in aere aliqͣntulū dimittantur. putri di inueniūtur. ignoranter hos comedentes: ita curātur Pira ei dantur eſui: ⁊ nitrum cum oleo potui. aut cinis cum aceto. vel ſal cum aceto. 3. Apoima etiam calamēti origani: yſopi: at ſimilium iuuat. ſꝫ ⁊ illi qͥ nō ſunt mor tiferi groſſam habent humiditatem et viſcoſam actōꝫ nature et indigeſtionem. Ideoqꝫ omnino vitandi ſunt: quos tn̄ comedere volenteſ eoꝝqꝫ nocumentum vitare elixant eos pira ⁊ calamentum miſcētes Quoꝝ iure ex preſſa in alia aqͣ decoquūtur: ac cum ꝑiꝑe zinzibere et ſi milibꝰ condiant̉ LXXIII. ¶ De gaiſdone et galanga ¶ Actor Aiſdo vulgo herba dicitur qua in blauium co lorem panni tinguūtur Ip̄a eſt yſacis ſcd̓m ma cꝝ de qͣ dicetur infra Et ip̄a fortaſſis eſt q̄ alio nomine d̓r ſandix: de qua itidem ſub hoc nomīe dicetur inferius ¶ Auicenna. Galanga eſt fruſta inuoluta: ru bea: nigra. in ſcd̓o gradu calidum ē ac ſiccuꝫ. ⁊ ē ſubtile reſolutm̄ ventoſitatum. odorem oris efficit bonuꝫ. ſtōa cho etiā bonuꝫ eſt ac cibi digeſtm̄. coliee confert. iuuat coitum: et dolori renum ꝓdeſt. ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Galanga eſt in tercio gradu calida et ſicca. ſtomachum flegmaticum confortat. virtutem digeſtiuam adiuuat. ventoſitatem diſſoluit. os odorifeꝝ reddit Curat colicā renes calefacit. et auget libidinem. ¶ Platearius. Ga langa eſt calida ⁊ ficca ī tercio gradu. Alii dicunt ꝙ ar bor ſit. alij ꝙ frutex. ¶ Dyaſcorides dicit ꝙ ē radix et circa pedem arboris in perſia reꝑitur. Qd̓ patet ex eo ꝙ interiꝰ qͣndam radicem habet et etiam terra ei adhe ret Poteſt autem ſeruari ꝑ ānos qͥnqꝫ in efficacia mul ta et ſine corruptōe Sophiſticari ſolꝫ ex admixtiōe iun ci habentis radicem infra tortuoſam: ⁊ etiā admixtiōe biſtorice. ſed dinoſcit̉ qꝛ radix iunci ſaporē hꝫ īſipidum Undecimus Liber ſiue ſalſum. biſtorica ponticum. Galanga vero aroma ticum et acutum. Eligēda eſt ergo ſubrūfa ⁊ pōderoſa que acutum ſaporem habet. virtutem habet cōfortādi ex aromaticitate. diſſoluendi: cōſumēdi ex qualitatibuſ ad digeſtionem cōfortādam: ⁊ dolorem ſtomachi ex fri gida cauſa vel ex ventoſitate: datur vinum decoctōnis eiꝰ. Ad cerebrum cōfortandum: naribus applicandum eſt. cōtra ſincopin et cardiacam: datur puluis eius cum ſuccō boraginis. habet ſimilem effectum foliis ⁊ ligno gariofilis ¶ Macer. Flegmonem ſtomachi ſumptum galāga reſoluit. Et ſi flegmaticꝰ fuerit corroborat ip̄ꝫ Incluſum ventum ſumptum fugat interioꝝ. Uim dige ſtiuam iuuat hoc coliciſqꝫ medetur. Oris nō modicum manſum ꝯmēdat odorem Augmētat ſūptum: renū ve neriſqꝫ calorem ¶ LXXIIII ¶De harundine ſatina ¶ Plinius libro. xvij. Arūdo quoqꝫ ip̄a ſatiua eſt. quam nimirum et catho in humidis agris ſeri iubet. Parundīs genera. xxix. demōſtrauimus nō aliter euidēti ore illa natura ꝙͣ his cōtinuis voluminibꝰ tractamus. Siquidem harundinis radix cōtrita et impoſita extra hit a corꝑe filicis ſtirpem. Itemqꝫ radix filicis harūdi nem. Illa que naſcitur in india et ſyria. odoꝝ vnguēto rūqꝫ cauſa. vrinam mouet cum gramine vel apii ſemīe decocta. mēſtrua quoqꝫ cit admotū. Medetur ꝯuulſis duobꝰ obolis pota iocineri ac renibꝰ ꝓficit. ydropiſi ꝓ deſt ac tuſſi etiā ſuffitu. magiſqꝫ cum reſina furfuribꝰ vlceribuſqꝫ manātibus cum mirra decocta radix. Ha rūdo cypria que donax vocatur cortice vel cinere alop cias emendat. Iteꝫ putreſcētia vlcera. foliis eius ad ex trahendos eiuſdem aculeos vtuntur Efficacius ⁊ ꝯtra ſacros ignes om̄eſqꝫ collectōes. Harundo vulgaris ex tractoriam vim habet et recens tuſa nō in radice tātuꝫ Medetur et luxatis ſpineqꝫ doloribus: ī aceto illita ra dix Eadem recens trita et in vino pota venerem ꝯcitat harundinum lanugo auribus illita obtūdit auditum et eſt res in egypto de harundine cognita. ¶ Auicenna. Harundo zuccari in natura zuccari exiſtit. et vehemen tioris eſt exiccatōis in ip̄a eſt iuuamentum ad vomitū ¶ Actor. hec harūdo ſcꝫ zuccari ip̄a eſt cāna mellis: de qua paulo āte dictum eſt in capitulo de cannis. Cetera vero d̓ natura vel ꝓprietatibus harūdinis: dicta ſunt ī precedenti libro vbi actum eſt de herbis incultis. LXXV ¶ De inula et intuba ¶ Palladius li. iii. Nula mēſe februario ſeritur: quo et cāueta po nūtur. Seritur oculis vt calami: quos abſcidi ac terra leniter oꝑtet oꝑiri. terra foſſa ⁊ ſb̓acta excitatis ad lineam puluinis qͥbus oculos eius oꝑtet ī fodi. Trium vero pedum inter ſe ſpacō debent ſeparari ¶ Iſidorus. Inula quam ruſtici alnam vocant: radice aromatica: odoris ſūmi: leni acrimonia ¶ Plinius libro xx. Inula quidē a ieiunis cōmanducata dentes confir mat. Et ſi vt eruta eſt: terram non attigit. cōdita tuſſiꝫ emēdat. Radicis quoqꝫ decocte ſuccus tineas pellit. Siccata vero in vmbra farina tuſa cōuulſis et inflatōi bus et arteriis medetur.: ac venenatoꝝ morſus abigit. folia ex vīo lūboꝝ illiniūtur dolori ¶ Iſidorꝰ. Intubuſ grecum nomen eſt. et d̓r intubꝰ eo ꝙ intus ſit tophꝰ. hꝰ genera duo ſunt ſubamarus et dulciſ qui ſtōacho accō modi ſunt. Intubum aūt ſiluaticū. ip̄m eſt elyotropium de quo ſcꝫ in p̄cedēti libro iam dictum eſt ¶ Palladiuſ li bro. iii. intubum vl̓ intuba ſicut et raphāos aliqͥ ſerunt in marcio menſe quibꝰ vtantur in eſtate ¶ Idem libro xix. intuba ſerēdi ſūt in octobri mēſe. que ẜuatur hyeme humores ac terram ſolutam appetunt. harenis ⁊ ſalſis locis atqꝫ maritimis ſūma ꝓueniunt. his area planior. apparetur: ne radices eoꝝ terra fugiēte nudētur. Cūqꝫ fuerint qͣtuor folioꝝ trāſferantur ad locum ſtercoratū. Plinius li. xix. intubi hyemis ſunt īpatientiores vi ruſqꝫ p̄ferentes. ſed caule non minus grati. Eoꝝ plante verno ſeruntur. vltimo vere trāſferuntur. Eſt aūt ⁊ ītu bum erraticum: qd̓ in egypto vocant cichoriuꝫ: de quo alias dictum eſt. ¶ Idem libro. xx. Intubi quoqꝫ non extra remedia ſunt. Succus eoꝝ cuꝫ roſaceo lenit dolo res capitis. idemqꝫ potus cum vino iocineris ac veſice imponitur et epyforis ¶ LXXVI ¶ De lactuca ¶ Iſidorus. Actuca d̓r eo ꝙ abundantiam lactis exuberet ſeu ꝙ lacte nutrientes feminas īplet. hec et ī vi ris veneris vſuꝫ coercet. ¶ Razi. Lactuca ſto machi calidi ardorem repͥmit. ſperma minuit et ſomnuꝫ facit ¶ Dyaſcorides. Lactuca naturam habet frigidā et humidam et euſtomacham. Somnum p̄ſtat. ventreꝫ mollit. lac mulieribus ꝓuocat: Inflamatōibꝰ calidiſ ad hibita iuuat. et ad leues eriſipilas comeſta caliginem ī fert. lactuce quideꝫ natura frigida eſt nō tn̄ noxii frigo ris. ſed medii tēꝑatiqꝫ: alioqͥn nec vſui eſſe poſſet. Sor tita rigorem aeris ardorem releuat. faſtidio languidos ad cibum reuocat. ſanguinem acqͥrit. Trita cum ſale ꝯ buſta ſanat. Ignem quoqꝫ ſacꝝ eadem ratōe cōpeſcit. Lactuca cum ſit mediocriter frigida et humida melior eſt ceteris herbis: ad generandum bonum ſanguinem. Que ſi non lauetur aquā melior eſt. Aqua em̄ humidi tati ſue attribuit: lac etenī augmentat lactuca cito dige ritur. vrinam ꝓuocat. tuſſim placat. ſanguiniſ ebullitōꝫ refrigerat. ſomnum vigilias hn̄tibus p̄ſtat. capitis dolo rem d̓ colera rubea: vel d̓ ſanguine factum amputat. cō cta pluſꝙͣ cruda fit cōueniens eſui. qꝛ eiuſ lac ꝑ qd̓ ſom uū erat inducens. calore igniſ minuitur. ꝓpter hoc etiā ī exordio ſuo cuꝫ lacte indiget: fit vtilior ſtomacho ⁊ ad augmentandum lac in muliere. Cum autem induratur et lactis copiam habuerit: eius humiditas minuitur: et fit amari ſaporis. Sanguinem generat peſſimum. tene broſitatem oculoꝝ facit. qꝛ mortificando ſpūs viſibiles extinguit. Calorem natur alem etiā ſuffocat. cathapla ma frondium lactuce eriſipilam hn̄tibꝰ ſubuenit et cali da apoſtemata deſtruit ¶ Plateariꝰ. Cactuca cibariorū vſui cōpetit: ſemen eius medicine. qd̓ frigidius eſt ip̄a herba. Iudicatur autem ab autoribus omnium herba rum tꝑatiſſima. cibus eſt colericis cōuenienſ. in febribꝰ multum valet elixa cū cruda. Cocta in aceto addito cro co ſoluit opilatōem ſplenis et epatis. ¶ Cōſtantinus in pantegni. Lactuce omnibꝰ herbis vtiliores ſunt ſan guinem meliorem alijs herbis generant. ſitm mitigāt. ſōnum p̄ſtant. libidinem auferunt. maxime ſi apozīa ea rum bibatur ¶ Macer. Frigida lactuce viſ cōſtat ⁊ hu mida valde Inde poteſt nimios hec manſa leuare calo res. Et p̄ſtabis idem ſuꝑaddas ſi bn̄ tritam Utilis eſt ſtomacho: ſomnum dat: mollit et aluum. Oībus hiſ me lius ꝓdeſt decocta comeſta. Et ſtomacho potius non lo ta comeſta medetur Lactuce ſemen ꝯpeſcit ſōnia vana Cum vino bibitum fluxumqꝫ repͥmit alui: Lac dat abū ter nutrici ſumpta freq̄nter. Ut quidam dicūt oculiſ ca ligo creatur. His quibus aſſidue fuerit cibus eiꝰ ī vſu. ¶ LXXVII ¶ De lactuce cultura ¶ Plinius libro. xix. Actuce ſeruntur toto āno: locis et irriguis ac ſtercoratis. menſibus binis inter ſemen vl̓ plā tam et maturitatem: legittimum tn̄ eſt a brūa ſemen iacere. tollerant hieme maxime plantam in fauo nio trāſferre. Aut ſemen fauonio: plantam equinoctio verno. humore quidem omnia ortenſia gaudent ac ſter core Seri etiam radices illitas fimo intereſt: et repleri ablaqueata humo. Quidam et aliter amplitudinem au gent. cum ad ſemipedem excreuerint. reciſis fimoqꝫ ſu illo recente illitis Candorem vero cōtingere putāt his dumtaxat que ſunt ſeīs albi. ſi harena de litore a pͥmo Liber Undecimus incremēto in medias cōgeratur: atqꝫ creſcentia folia ꝯ tra ip̄as redigātur ¶ Palladius libro. ii. mēſe ianuario lactuca ſerenda eſt: vet decembri: vt plāta eiꝰ februario trāſferatur. Item februario ſeritur vt poſſit apli mēſe trāſferri. ſed certum eſt eam toto āno bene ſeri ſi locus ſit letus: ſtercoratus: irriguꝰ. Anteꝙͣ pangatur radiceſ eius reſecemꝰ eqͣliter. et liqͥdo fio linamus vel que iā pa cte ſūt nudate letamen accipiāt. amant ſolum ſubactuꝫ pingue: humidum: ſtercoratum. Inter has herba māu vellenda eſt. non ſarculo. latior fit ſi rara ponatur: vl̓ cū pdlucere incipiet caulem: eo leniter inciſo: gleba p̄mat̉. aut teſta. Candide fieri putātur: ſi fluminis harena vl̓ litoris freq̄nter portetur ī medias ⁊ collectis ip̄e foliis colligentur. Si vicio loci vel tꝑis vel ſemīſ cito lactuca dureſcit: planta eius auulſa et denuo poſita teneritudi nem cōſequetur. Idem in multis ſemībus cōdita naſce tur. ſi caprini ſtercoris baccaꝫ ſubula ſubtiliter excaua ueris: et in ea ſemen lactuce naſturcii: ocimi: eruce radi cis īmiſeris. et tunc inuolutam fimo baccam. terra opti me culta. breui ſcrobe demerſeris. Raphanus inferius in radicem. Cetera ſemina in ſūmo lactuca: pariter me gente pſiliunt. ſinguloꝝ ſapore ẜuato Alij hoc ita aſſe quuntur. Auulſe lactuce folia carpunt. que radicibus iuncta ſunt. et in eiſdem gradibus ſurculo punctis. preter raphani ſemina ſupradicta deponunt. ac fimo obliniunt. Sic obruta iterum lactuca predictorum ſe minum caulibus ambietur. Naſturcium ſi cum lactuca ſeratur. egre naſci fertur. ¶. LXXVIII ¶ De diuerſis ſpeciebus lactuce ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Actuce tria genera greci fecere vnuꝫ lati caul̓ ſcui folium paulo maius herbaceo et anguſtiſ ſimum vt alibi cōſūpto incremento Alteꝝ ve ro caule rotundum. tercium ſeſſile qd̓ vocant laconion. Alii coloris et tꝑis ſatis lactuce genera diſcreuere D cūt eī eſſe nigras: qͣꝝ ſemē ſeritur in menſe ianuario al baſqꝫ quaꝝ in marcio. et rubentes quaꝝ ī apli. At oīm eaꝝ plantas poſt binos mēſes differri. Diligentiores vero plura genera faciunt. videlicet purpureas: criſpas capadocias: grecas. lōgiora ſūt his folia: latiqꝫ caules p̄terea longi ⁊ anguſti intubis ſimiles. peſſimū aūt gē cum amaritudīs exꝓbratōe picrida vocauere. Eſt etiaꝫ tunc alia diſtinctō atre q̄ miconis appellatur: a copia la ctis ſoporiferi. ꝙͣꝙͣ omnes ſomnum parere credantur. Apud antiquos ytalie ſolum hoc genus eaꝝ fuit. et iō lactuce nomē adepte Purpuree maxime radicis vocāt cecilianaꝫ. rotundam vero ac minimaꝫ latis foliis arty lida. Et quidam eumēchion qm̄ hec maxīe veneri refra getur. Eſt quidem omnibꝰ natura refrigeratrix Id̓oqꝫ eſtate grate a ſtomacho faſtidium auferūt. cibiqꝫ appe tentiam faciūt Biuꝰ certe auguſtus lactuca coẜuatus fertur in egritudine prudentia medici muſe. ſāguinem quoqꝫ augere creduntur Eſt etiam que vocatur lactu ca caprina: de qua inter medicas dicemus inferius. Iſidorus. eſt agreſtis lactuca quā ſerraliā dicimus. eo ꝙ in ſerre modum eſt tyrſus eiuſ ¶ Iſaac. Cactuca ſil ueſtris in forma quaſi domeſtica eſt. Rami tn̄ eius lor giores ſūt: et frōdes ſubtilioreſ: aſꝑiores: minuſqꝫ viri des: ꝓ̄pter hūiditatis ſue ꝑuitateꝫ qd̓ teſtatur amaritu dinis et pōticitatis ſue multitudo. Idcirco minoris eſt frigiditatis. huius lac cuꝫ ſucco domeſtice et aceto mix tum ac potui datum: humores crudos expellit. Soluꝫ etiā lac bibitum ſomnū īducit alij etiā dicūt eā mēſtrua ꝓuocare ꝓpter ſuam amaritudinem ¶ Auicenna. albu giliſe. id eſt lactuca aſini eſt ſpinoſa: piloſa: aſꝑa: nigra plurima hn̄s folia ſuꝑ radicem ei ānexa. Eiuſqꝫ radix ē in groſſitudīe digiti: coloris valde rubei: que cū tangit in eſtate tingit. Eſt et alia ſpēs ex ea coloris rubei hn̄s folia citrina. Et eius ſpēs ſunt quatuor albugiliſe inti ſamus amelinius anſubeſin. Due pͥme ſunt fortiores oībus Dixit galienuſ ꝙ albugiliſe eſt calida ⁊ ficca Sb tiliatiua eſt cum ſtipticitate: et ideo pōtica amara. Sed pōticitas eſt magis apparēs in reliqͥſ. relique vero duo ſunt acutiores pͥmis et fortioris caliditatiſ. Radix etiā eſt fortioris caliditatis ꝙͣ folia. in decoctōe qn̄ linit̓ ace to cōfert morphee. et ip̄a cutem excoriat. eiuſqꝫ folia d̓ biliora ſunt radice ¶ LXXIX ¶ De medicinali earum operatione Plinius li. xx. Actuce ſpōte naſcētis pͥmum genuſ eſt illa quā I caprinam vocant. Qua in mare deiecta: ꝓtinuſ necātur piſces: qui in ꝓximo ſūt. Huiꝰ lac expiſ ſatum mox in accto duobus obolis adiecto aque cyato ydropicis datur. inciſi quoqꝫ nerui caule ip̄iꝰ foliiſqꝫ ꝯ tuſis aſꝑſo ſale ſanātur. Alteꝝ genus eſt ꝙ eſopon gre ci vocant et in aruis naſcitur. eiuſqꝫ folia trita et cū po lenta illita vlceribus medētur Tercium genus eſt in ſil uis naſcens qd̓ yſatim vocant eiuſqꝫ folia trita et cum polēta illita vulneribus ꝓſunt. lactuca ſilueſtris: lappa to ſimilis ē foliis: niſi ꝙ habet plura et nigriora. Siſtit ſanguinem phagedenas et vlcera putreſcentia que ſer punt ſanat itēqꝫ tumores ante ſuppuratōꝫ. Cōtra ignē ſacꝝ radice vel foliis ꝓdeſt: vel ad lyenes pota. Et hoc quidem ſingulis ꝓpria. porro ſpōte naſcentibus ꝯmūia ſūt candore caulis. interdum cubitali longitudīe. tyrſo et foliis ſcabricia. Ex his habenteꝫ rotunda folia ⁊ bre uia: ſunt qui hieraciam vocant eo ꝙ accipitres eā ſcal pendo. ſuccoqꝫ oculos tingendo obſcuritatem cum ſen ſerint diſcutiant. Succus omnibus eſt cādidus. viribꝰ quoqꝫ papaueri ſimilis. carpiturqꝫ ꝑ meſſes inciſo cau le. fictiliqꝫ nouo cōditur ad multa p̄clarus. Oīa ſanat oculoꝝ vicia: cum mulieꝝ lacte. arcet nubeculaſ: cicatri ces: aduſtiones om̄es. ac caliginem p̄cipue. imponitur etiam oculis in lana. cōtra epyforas. item ſuccus aluuꝫ purgat in poſca potus. In vino autem bibitus medet̉ ẜpentium īctibus folia tyrſuſqꝫ triti ex aceto bibuntur et illiniūtur vulneribus: maxime cōtra ſcorpionuꝫ ictꝰ Alijs quoqꝫ venenis reſiſtunt exceptis illis que ſtran gulando necant. aut his que veſice nocent. imponitur et ex melle atqꝫ aceto ventri ad detrahēda vicia alui. Succus emendat vrine difficultates. Cratenas eum ⁊ ydropicis ī aceto cyatho vini dari inbet. Ecſatiuiſquo qꝫ ſuccus colligitur: ſed minus efficax. peculiares eaꝝ vtilitates ꝑtim iam dicte ſunt. videlicet ſomnum facien di. veneremqꝫ inhibendi. eſtum refrigerandi. ſtomachū purgādi. ſanguinem augendi. Necnō et pauce reſtant: qm̄ ⁊ inflatōes diſcutiunt. Ructuſqꝫ lenes faciūt Nec vlla res maiorem in cibis auiditatem incitat inhibetqꝫ Eadem in cauſa alterutrimqꝫ modus eſt. Sic et aluuꝫ copioſiores ſoluūt: modice ſiſtunt. lēticiam pituite dige runt. et vt aliqui tradiderunt: ſenſum purgat. ſtōachoſ qꝫ diſſolutos vtiliſſime adiuuant. Dantur ⁊ celiacis cū intubo erratico. ⁊ ad duricieꝫ p̄cordioꝝ. et ad tuſſim hy ſopite admixto. Dantur et melancolicis candide et ad vicia veſice. Dyſentericis etiā praxagoras dedit. Am buſtis quoqꝫ ꝓſunt recētibus pͥuſꝙͣ fiūt puſtule. et igni ſacro illiniūtur ī vīo trite. Cōuulſa et luxata leniūt cau libus tritis cum polenta ex aqͣ frigida. eruptōes quoqꝫ papulaꝝ ex vino et polenta. Miras et alias īuenio lau LXXX des ¶ Auicēna ¶ Adhuc de eodem Actuca ſilueſtris eſt ī virtute papaueris nigri Ortolane frigiditas eſt ẜm galienū: ſicut aq̄ la cune. et eſt in humectatōe et exiccatōe īter cau Ies et attriplices et blitos. in ip̄o eſt abſterſio nec ſtipti citas nec ſolut io. ꝓpter euacuatōꝫ ſuam a ſalſedīe. et pō ticitate et reliqͥs. Sāguineꝫ generat meliorem ꝙͣ olera Nutribilior eſt elixata: meliorqꝫ eſt nō abluta. qm̄ ab lutio addit ei īflatōꝫ. et ſimiliter oībꝰ oleribꝰ frigidis. Eſt etiam velocis digeſtiōis ⁊ ī medio vini admīſtrata Liber Undecimus ꝓhibꝫ egritudīes ebrietatis Cōfer̄t etiā apoſtematibꝰ calidis. et eriſipile linita: ſi nō fuerit vehem̄tia. Elixata quoqꝫ et cruda vigilias remouet et ſōnuꝫ facit. Cōfert ⁊ alleuiatōi et aduſtioni ſolis in capite. et opilatōi in na ribus facte. Tuſſi quoqꝫ et inflamatōi ſtōachi ⁊ ycteri cie. Addit̉ etiā ī lacte et cum aceto ſūpta facit appetitū lac eius q̄ ſilueſtris eſt: abſterget vlcera cornee. Men ſtrua ꝓuocat: et in potu datur morſui rutele ⁊ ſcorpiōiſ Tac̓ etiā ortolane ꝓpinquū eſt lacti ſilueſtriſ. fitqꝫ ex ea emplaſtꝝ obtalmīe calide. Cac ſilueſtris cōfert fiſtul̓ la crimalium. Et aſſiduatō comeſtiōis eiꝰ obtenebrat ocu lum. lactuce ſemen ſperma exiccat: et deſiderium coitus ſedat. Eſt et lactuca aſini: cuiꝰ folia ſicut lactuce ſubti lia pluris numeri ad nigredinem declināt. Iſta calida eſt et ſicca: abſterſiua: et aꝑitiua: Cōfert apoſternatibꝰ duris et pōdagre et ſchyatice. Idem radix albugiliſe. .i. lactuce aſiuine cum farinā ordei fracti eriſipilaꝫ frā git ſuppoſita cum adipe. ſcrofulas reſoluit Et ponitur cum cera ſuꝑ oīa vlcera ꝓprieqꝫ aduſtionem ignis. Ea dem radix aptat ſtomachum et eius decoctō valꝫ ycte ricie ac dolori ſplenis Item decoctō eius cum aqua car dami ꝯfert dolori renum. et in renibus lapidi. Folia eꝰ cum viuo fuſa ventrem ſtrīgūt. albugiliſe reſoluit hūo res colericos groſſos. et radix hn̄tis folia citrina cum yſopo et ſynapi vermes interficit et educit. Decoctō ra dicis albugiliſe cum aqua alkaratim. cōfert febribꝰ an tiqͥs Mulieri vero ſuppoſita radix: abortum facit. Cū aūt maſticatur ex citrina hn̄te folia: ⁊ ꝓiicitur ſuꝑ vene uoſa interficit eā. Alie due ſpēs ꝯferūt morſure vipere bibite ac linite et ſputate. ¶ Iſaac. Lactuce ſilueſtris lac cum ſucco domeſtice et aceto mixtum ac potui datū hūores crudos expellit. ſolum quoqꝫ lac bibituꝫ ⁊ alia īducit. Nā dicunt eā menſtrua ꝓuocare ꝓpter ſuā ama ritudinem. Ex herbario. Lactuca leporina eſt herbā quā lupꝰ comedit in eſtate: cum amor deficit facit ad fe brem et ad pilos religādos cum oculis obſtant. ¶ LXXXI. ¶ De lapiſtro et liguſtro ¶ Iſidorus. Apiſtꝝ eſt lapacium. hec in cibo ſumpta ſtoma chum cōfortat. ventrem reprimit. Liguſticuꝫ a regiōe nom̄ accepit. naſcit̉ ī liguria odore aro matico. ⁊ guſtu acri ¶ Plinius vbi sͣ. Liguſticum aliqͥ panacem vocant. Stomacho vtile eſt. itemqꝫ cōuulſiōi bus et inflatōibus. Sunt et quidam qui falſo id appel lauerunt cunilam bubulam ¶ Dyaſcorides. Liguſticꝰ naſcitur in mōte ligurie vicino. Sed ciues illam pana cem vocant: eo ꝙ tadix eius eſt alba et odorata ſimil̓ pa naci. eiqꝫ virtus eſt vna cum panace. Naſcitur autem in locis altis et vmbroſis: virgam habet longam et no doſam ancto ſimilē in qua ſūt folia melliloto fimilia: ſꝫ molliora ⁊ odorata: que in cacumine ſunt tenuiſſīa ⁊ di uiſa In ſūmitate virge caput eſt vmbraculoſum vbi ſe men eſt nigꝝ et oblongum ſicut feniculi: guſtu inſciduꝫ et aromatice odoratum. Cꝰ virtꝰ vnctual̓ ē radix eꝰ ē al ba ſimilis panaci eracleontico et odorata. virtuſqꝫ radi ci et ſemini eius eſt calida. oībus interaneoꝝ occurrūt doloribus. Inflatōꝫ quoqꝫ ſtomachi ſoluit. ⁊ ictibuſ ve uenatis opitulatur. vrinā quoqꝫ ꝓuocat ac mēſtruis im perat ſi bibatur. ātidotis etiā que colicis ꝓſūt admiſce tur. Idemqꝫ cōfectōibus omnibꝰ etiā digeſtibilibꝰ: qm̄ euſtomachus eſt: vtiliter adhibetur. vnde multi ciues ip̄ius ꝓuincie cōdituris eum miſcentes eo ꝓ piꝑe vtun tur. ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Leuiſticum eſt ī tercio gra du calidum et ſiccum Cibum digerit. opilatōem epatis aꝑit. de frigido humore dolorem mitigat ſtomachi ven toſitatem et inflatōem rugitum et intortōem diſſoluit. mēſtrua et vrinam ꝓuocat ¶ Plateariꝰ. Leuiſticum ca lidum et ſiccum eſt in ſecūdo gradu. cuius ſemen ſimili ter appellatur Semen aūt vt herba vel radix in medici nis ponitur. virtutem habet diureticam. virtutem quo qꝫ aꝑiendi et extenuandi. vnde vinum vel etiam aqͣ dco ctōis eiꝰ valet cōtra opilatōꝫ ſplenis et ep̄atis ⁊ cōtra ventoſitatem. et cōtra dolorem ſtomachi et inteſtinorū ex ventoſitate Puluis etiam eiꝰ cū puluere cynamomi datus valꝫ ad p̄dicta ¶ Macer. Aliguria patria ſūpſe re liguſtica nomen. Copia ꝙ maior ibi naſcitur illi her be. Terciꝰ huic gradꝰ eſt ſicci calidiqꝫ vigoris. Maior radicis vis eſt et ſemīs eiꝰ. Et par eſt illi vis ī medica mine quouis Inflato ſtomacho cuꝫ vino ſumpta mede tur. Et tali potu vis digeſtiua iuuatur. Oībꝰ ⁊ morbil ſic ꝓſunt interioruꝫ. Urinam ſic ſumptam mouent ⁊ n ſtrua purgant. Tota venenatis medicatur morſibꝰ her ba. Si bibitur bene trita pͥus vinoqꝫ ſoluta. Et pars cō trite ponatur deſuꝑ herbe. Nō modicum colicis ꝓdeſt hec manſa vel hauſta. Uel ſi radicis elixatura bibatur. Nec ſolum colicis decoctō ſubuenit iſta. Sed ſupͣdictiſ medicabitur omnibꝰ hauſta. Digeſtibilibꝰ ſemen bn̄ iū gitur eiꝰ. Oībus ātidotis. ꝙ ineſt ibi pectica virtꝰ Hāc oculis ſtrabus potū et odore nociuā Aſſerit. ātidotis ē tātūmodo ſemē Miſceri iuſſit. hoc vtꝝ dixerit a ſe. An a doctoꝝ libris non eſt mihi notuꝫ. Hoc ſcio ꝙ vetereſ non ꝑuis laudibꝰ iſtaꝫ Extollūt herbam. nec me legiſſe re cordor. Illum qui ſtrabidi ſermonibus aſtipuletur. .LXXXII. ¶ De lilio Iſidorus Ilium eſt lactei floris herba. vnde ⁊ nūcupata quaſi lidia. Cuiꝰ dum cādor et in foliis eſt. auri tn̄ ſpēs intuſ erfulgēt ¶ Ambroſiꝰ Cōſiderate lilia agriquatꝰ ſit caudor in foliis: ip̄aqꝫ folia ſtipata qͦ modo ab imo ad ſūmum aſſurgere videātur: vt expͥmāt formā cyphi. et vt auri ſpēs q̄dam intꝰ effulgeat. q̄ cuꝫ vallo in circūitu floris obſepta iniurie nulle pateat. Si qͥs hūc florem decerpat et in folia ſua ſoluat. q̄ tanta eſt manꝰ artificis q̄ liliis ſpēꝫ reformare valeat ¶ Gloſa ſuꝑ lucā capl̓o. xii. lilia nō ī ſiluis ſed in ortis naſcuntur nec vllum agricolaꝝ cultum reqͥrunt: ſicut ceteri fructꝰ ſicut ſcriptum eſt: cōſiderate lilia agri qūo creſcūt non laborant neqꝫ nent. Nō laborant coloribus ſe ornando neqꝫ nent ſibi īdumēta faciendo. ¶ Plinius li. xxi Li lium rōſe uobilitate ꝓximum eſt. quadam cognatōe vu guenti: oleiqꝫ qd̓ lilio appellatur. Nl̓la floꝝ excelſitas maior. Interdum cubitoꝝ triū languido ſemꝑ collo: et non ſufficiente capitis oneri Cādor eius eximius folui foris ſtrictis ⁊ ab anguſtiis in latitudinem paulatim ſe ſe laxantibus effigie calati reſupinis ꝑ ambituꝫ labris tenuiqꝫ filo et ſemīe ſtātibus in medio crocis Sic odor colorqꝫ duplex. et alius calicis aliꝰ ſtamīs differētia an guſta In vnguenti vero et olei vſu. folia quoqꝫ nō ſper nūtur Eſt autem flos illi nō diſſimiliſ in herba qua con uoluolum vocant ꝑ frutecta naſcēſ: odore nullo: nec cro cis intus: candorem tm̄ referens. ac veluti indumentuꝫ nature lilia facere cōdiſcentis Alba lilia omnibus eiſd̓ modis ſeruntur: quibus et roſa. Nihilqꝫ fecundiꝰ vna radice quinqͣgenos ſepe bulbos emittente. Eſt et liliuꝫ rubeum qd̓ greci vocant crinon. Alii florē eiꝰ cynorho don. laudatiſſimū eſt in āthiochia et laodicia ſyrie mox in phaſelide. Quartum locum obtinet in ytalia naſces Sunt et purpurea lilia gemino caule: carnoſiore tatum radice: maioriſqꝫ bulbi ſed vnius. hoc narciſſuꝫ vocant huius alteꝝ genus flore candido calice purpureo. Gil ferentia liliis eſt hec. qm̄ folia narciſſis in radice ſunt. ꝓ batiſſimis in lycie montibus. Tercio generi cetera ſunt eadem. ſed calix herbaceus omnes ſerotini. poſt arctuꝝ em̄ florent ac ꝑ equinoctium autumni. Inuēta eſt ī hie ratio inſerendi monſtrificis hominum ingeniis. lilia in fumo ſuſpenduntur. deinde nudantibꝰ ſe nodul̓ in fece nigri vini vel greci. menſe marcio macerant: vt colore accipiant: atqꝫ ita ſeruntur ī ſcrobiculis heminis fecis Liber Undecimus circum fuſis. Sic purpurea lilia fiūt: miqꝫ ita tīgi ali quid vt naſcatur infectum ¶ P ladiuſ li. iii. In februa cio mēſe lilioꝝ bulbos ponemus. vl̓ lilia āte habita ſari emus. ſūma diligētia ne oculos circa radicem naſcētes et minores bulbulos ſauciemuſ. Qui a matre ſubtracti atqꝫ in alios digeſti ordīes: noua lilieta formabunt. FXXXIII. ¶ De medicinis ex lilio ¶ Dyaſcorides Alium duricias neruoꝝ remollit. folia eiꝰ cocta et impoſita ad ꝯbuſta loca ꝓficiunt. ⁊ vexatōeꝫ ępentiū curāt. Succꝰ eiꝰ cū melle decoctꝰ ī va ſculo nouo veteribꝰ vlceribꝰ medetur. Radix eius ſub prunis cocta: et cuꝫ oleo roſeo trita et impoſita vſturas ſanat: et optime vulnera cicatriſat. ventrem laxat ⁊ mē ſtrua ꝓuocat. Semen quoqꝫ eiꝰ potui datum menſtrua nuocat et ꝑtum deiicit. Ad ẜpentis morſum facit. Flo res eius leptomeres ſunt. Et oleum ex eis dyaforeticū eſt: ac ſine vlla mordicatōe malacticum: ad om̄es matri cis duricias vtile ¶ Platearius. Lilium eſt calidū ⁊ hu midum. Aliud aūt domeſticum: aliud ſilueſtre. Sed ſil neſtre: aliud gerit florem purpureum qd̓ efficacius eſt. aliud florem croceum. domeſticum lilium cum axungia tritum: apoſtema calidum maturat. Radices lilii valēt cōtra duriciem ſplenis. ad faciem quoqꝫ colorandaꝫ ra dix lilii agreſtis ¶ Auicenna. lilium album ortolanuꝫ calidum et ficcum eſt in ſcd̓o. In ip̄a eſt terre itas ſubti lis acqͥrens amaritudīem. et aqueītas eqͣlis cōplexiōis ereos aūt ſilueſtris vehemētioris eſt calefactōis et exio catōis Cōfert pāno et lentiginibꝰ ꝓprieqꝫ radix eius. et mūdat faciem ac remouet eius cōtractōꝫ valet īciſi onibus neruoruꝫ et ſpleni ſed malum eſt ſtomacho. pro prieqꝫ oleum eius: quod eſt reſolutm̄: aperitm̄: lenitiuū duriciei matricis bibitum et īunctum. Nec eſt ei par ī egritudinibꝰ matricis. Extrahit fetum et cōfert dolori ventris pūgitiuo. Cōuenit etiā vlceribꝰ capitis: ac fur furibꝰ eius. Et diſtillatꝰ in aurem ſedat dolorem eiꝰ et ſonitum. Radix eꝰ aꝑit orificia emorroidaꝝ. Idem ra dix eius cōfert aduſtioni aque calide. qm̄ exiccatiua ē: mollitiua: et abſterſiua: cum equalitate cōſolidat. Ex d̓ coctōe quoqꝫ ip̄ius radicis fit oris collutō ad dolorem dentium: et ꝓprie illius qd̓ ſilueſtre eſt. Idem lilium cō fert pūcture vermium venenoſoꝝ: ꝓprieqꝫ ſcorpionis. Ip̄mqꝫ et ſuccꝰ eiꝰ et ſemen et ſyrupꝰ bibita ꝯferūt oībꝰ pucturis Oleum quoqꝫ eiꝰ eſt tyriaca coriandri et fun goꝝ. Emplaſtꝝ ex folus cum viuo factum ſuꝑ eriſipilā cofert valde ¶ LXXXIIII. Iterum de eodem ¶ Plinius vbi ſupra Ilti radices multis modis florem ſuū nobilita uere: cōtra ẜpētium ictus. ex vino pote et cōtra L ſungoꝝ venena. ꝓpter clauos pedum in vino d̓ coquūtur triduoqꝫ nō ſoluūtur. Cum adip̄e vel oleo de cocte pilos etiā aduſtiſ reddūt. E mulſo pote ſāguineꝫ inutilem cum aluo trahunt lyeniqꝫ ac ruptis vulſiſqꝫ. Et menſtruis femīaꝝ ꝓſunt in vino decocte Impoſite qꝫ cū melle: neruis p̄ciſis medēt̉. lichenas ⁊ lepraſ ⁊ fui fures in facie emendāt. folia in aceto cocta vulneribus imponūtur Se men illinitur ſacro igni. flos ⁊ folia vlce ruꝫ vetuſtati Succus qͥ flore exp̄ſſus eſt ab alijſ mel ab alijs ſyrium vocatur. valet ad vuluas emolliendas: ſu doreſqꝫ faciendos: et ſuppuratōes coq̄ndas Mazer. Auroſas vt credo roſas argentea dicunt Lilia iure ſe qui. que nec ſpecie nec odore Cedere credūtur roſco cō lata decori Nec minus in multis hominū ſint aptā q̄re lis Eius radicis bulbus qui lilia ꝓfert Sub prunis cō ctus vncto quoqꝫ tritꝰ oliuo. Prodeſt vſturis mire ſuꝑ additus ignis Et melius rōſeum ſibi iungatur oliuum Guras matrices tollit ſi ſubditur idem Elixis eius fo liis cathaplaſmate facto Molleſcūt nerui combuſtāqꝫ mebra iuuātur Sicqꝫ ſuppoſitis morſus curabitur au guis Aut ſi cum vino bulbus potabitur ille. Sic quo qꝫ fungoꝝ negat illa venena nocere Hunc vīo coctum tritumqꝫ pedum ſuꝑadde Clauis: nec ſoluas niſi cum lux tercia trāſit Pingui porcino decoctus idem l̓ oliuo Reddere poſſe pilos mēbris narratur aduſtis Cuꝫ vīo potum nocuūqꝫ purgare cruorem Per ventrem dicūt: et ſic ꝓdeſſe lyeni Sicqꝫ iuuat vuluas: ſic idem m̄ſtrua purgat Uel ſi cum vino veteri tritum ſuꝑaddaſ Preci ſis neruis tritus cum melle medetur Exp̄ſſus ſuccꝰ foli oꝝ mixtus aceto Et melli coqͥtur: ſic mellis ſint et ace ti Ut gemine ꝑteſ: p̄dicti qͥnqꝫ liquoris Ad deſiccādaſ nihil eſt magis vtile plagas Inde cicatrices duci licet inueteratas. Elixus bulbus et cerotis bene mixtꝰ. Ru gas diſtringit vultus maculas fugat oēs Lychēas pur gat: faciem quoqꝫ furfure mundat Expͥmitur ſuccus d̓ tritis floribꝰ eius Emollit vuluas: cum lana ſubditus il lis Illitꝰ aſſeritur pudorem poſſe mouere Turgida ma turat: plus decoquit ⁊ cito purgat. ¶ .CXXXV. ¶ De lino ¶ Iſidorus li. xix Inum ex terre nitenti ſpecie oritur. Nomen ſū pſit a greco. vel ꝙ lene ſit ac molle. Biſſum aūt I eſt genus qd̓dam lini nimiū candidi ac molliſſi mi qd̓ greci papaten vocant. ¶ Plinius libro. xix. Linū zabuloſis locis maxime naſcitur. vnoqꝫ ſulco: nec magiſ feſtinat aliud. vere ſatuꝫ eſtate vellitur. digeritur: pecti tur Illiſum crebro in ſilice ex aqua. tectumqꝫ rurſꝰ cla uis tunditur. ſꝑ iniuria melius atqꝫ in fila ponitur. In uentum eſt linū: qd̓ ignibus non abſumeretur: viuuꝫ id vocant. Ardēteſqꝫ in focis conuiuioꝝ vidiꝰ ex eo map pas. ſordibus exuſtis ſplendeſcentes igni magiſꝙͣ po ſent aquis. Naſcitur in deẜtis locis īdie ſoleqꝫ aduſtis vbi n̄ cadunt ymbres īter diros ẜpētes. aſſueſcitqꝫ viue re ardendo. Cadurci caleti rutemibituriges. vltimiqꝫ hoīm exiſtimati morini imo vero gallie vniuerſa vela d̓ lino texunt. iam quidē et trāſrhenani hoſtes nec pulcri orem aliam veſtem eoꝝ femine nouerunt. Uarro tradit in ſerranoꝝ familia gentilicium eſſe. feminas linea non vti veſte. In germania id opꝰ agunt defoſſi et ſub terra In cāpania. fit inde piſcium alitumqꝫ captura Eadem et plagis materia. Nec enim minores inſidias cunctis animalibus: ꝙͣ nobiſmet ip̄is lino tendimꝰ. Sed cumāe plage apros concidunt. et ferri et hec caſſeſue aſꝑi. aciē cōuincunt. Egipto linum minimum eſt firmitatis pluri mum lucri. Quatuor ibi genera diſtinguūtur cū regio num nominibus in quibus naſcuntur: aput eos maturi tas eiꝰ intelligitur argumentis duobus. videlicet intu meſcenti ſemine vl̓ colore flaueſcente. Tunc euulſum ⁊ in faſciculos colligatum ſiccatur in ſole pendens: cōuer ſis ſuꝑne radicibus vno dię. Mox alijs quinqꝫ faſciuꝫ cacuminibus in contrarium inter ſe verſis: vt ſemen ca dat in medium. Huic inter medicamina vis: ⁊ in quodā ruſtico ac p̄dulci italie tranſpādane cibo ſed iam prideꝫ ſacroꝝ tantum gratia. Deinde poſt meſſem triticeā vir ge ip̄ius merguntur in aquam ſolibus tepefactam: pō pere aliquo dep̄ſſe nulli em̄ leuitas maior. Maceratis indicio eſt mēbrana laxatior. iteꝝqꝫ vniuerſe vt pͥus ſo le ficcantur. Mox arefacte in ſaxo tundūtur: et quod ꝓ ximuꝫ cortici fuerit ſtupa vocatur. Depectitur atqꝫ di geritur. deinde in fila politur ſemꝑ iniuria melius. linū ſupͣdictum quod in deſertis naſcens ardendo viuit raꝝ iuuentu: difficile textu ꝓpter breuitatem rufo ignis cō lore ſplendeſcit. Ex argnm̄tatōe vocatur a greciſ aſue ſtinum. et cum inuentum eſt equat excellentium precia margaritaꝝ Auaxiliaus autor eſt. huius lintheo circū patam arborem ſurdis ictibus: et qui non exaudiuntur cedi. huic ergo lino principatus eſt in orbe toto. ꝓximuſ vero biſſino: mulieꝝ maxime delicie circa elym ī achaia genito. quaternis denariis eius ſtipula ꝑmutata. quon dam vt auri. Repertaqꝫ lītheoꝝ lanugo ē villis nauiū maritimarum maxime in magno vſu medicine eſt. Liber Undecimus et cinis ſpōdii vim habet ¶ Palladiꝰ vbi ſupͣ. In febru ario menſe aliqui ſemen lini leto ſolo ſpargunt: et lina cōſequūtur exilia. ¶ Idem libro. xi. In menſe octobri ſemen lini ſeri pōt ſi placuerit: qd̓ tn̄ ꝓ ſui malicia ſeren dum n̄ eſt. qꝛ terre vber exhaurit Sꝫ ſi veliſ loco pīguiſ ſimo: ⁊ modice humido ſerere poteris. Aliqui macro ſo lo ſpiſſuꝫ ſerentes. ſic aſſequūtur vt linum ſubtile naſca ¶ .LXXVI. ¶ De liquiricia ¶ Ex ſinonimis Iquiricia ip̄a eſt q̄ alio nomīe dicit̉ glicoricia ſiue glictriciā. vulgariter aūt d̓r ricolicia. ¶ Itidorus libro. xvii. Gliciriſa grece dicta ē eo ꝙ dulcem radicem habet: glycin eī dulce dicūt gre ci. Eadem et adypſoſ dicitur ꝙ ſit im ſedat ſitientibus. ¶ Daſcorides. Glicoria ſiue glicoricia vel adypſa. na ſcitur in pōto vel in capadocia. Frutex eſt virgas duo bus cubitis longas hn̄s: in qͥbus folia ſunt ſpiſſa lenti ſco ſimilia. ſed pinguia et glutinoſa. florem vero iacīcto ſimilem Semen habet planum et aſpeꝝ. qd̓ eſt latuꝫ ſi cut lenticula. ſed ruſum et oblongum. Buxei coloriſ hꝫ radices longas vt gentiana: cōſtrictas et dulces. q̄ vt linum alias licium exiccantur. vires habet relaxantes. et cum dulcedine exhumidantes. vnde ſit im ſedant. re num ac veſice dolorem mitigant. vrinam et menſtruaꝓ uocant. omnēqꝫ tumorē tuſe et impoſite placāt. Succus ip̄e aſprediem arteriaꝝ diſlenit. et non ſolum tracheam ſanat arteriam: ſed etiam veſicam ſcabioſam. qui ſuccꝰ videlicet diu lingua retentus debet glutiri qm̄ eſtuatō nem ſtomachi ſoluit. Tumorem quoqꝫ ſtomachi et ep̄a tis cōpeſcit. Radix eius renum ac veſice vlceratōnem curat. Bibita cum dulcore: ſit im ꝓhibet Idem vulneri bus vtilis eſt maſticata: ſtōatica eſt. Elixatura radicis eius hec oīa facere nouit. ip̄aqꝫ radix in puluereꝫ reda cta et īpoſita p̄terigia detergit ¶ Auicēna. Liqͥricie ra dix eſt tꝑata. et ad caliditatem et humiditatē declinat. Succus eius panaricio cōfert et radix eius ſimiliter. Idem ſuccus eius ad vlcera valet. Radix eius vngule cōfert. eiuſqꝫ ſuccus fortior eſt. Idem pulmonis canaꝫ lenit et mundificat. pulmoni cōfert ac gutturi. vocemqꝫ clarificat. Sitiꝫ ſedat: ꝓpter humiditatē ſui et ſimiliter cōfert inflamatōi ſtomachi. Cōfert iteꝝ vrine ardori. et valet ad vlcera renum ac veſice eiuſqꝫ ſcabiei. febri bus etiam cōfert acutis. ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Liqͥri cia tꝑati caloris eſt/ et humectat moderate. habet etiaꝫ aliqͥd dulcoris. ꝓinde valet tuſſientibus gutturi: et can nales pulmonis humectat: et pectꝰ. Succꝰ eiꝰ optimus eſt aſꝑis pulmonis cānalibꝰ: et ſtomacho ꝑuſto. vniuer ſaliter etiam pectoris et pulmonis ac ſpūs inſtrumētis liqͥricia cōgruit ¶ Platearius. Liqͥricia quidam dicūt ꝙ ſit radix: quidam ꝙ frutex: ſed ip̄a eſt ramus. Eſt aūt eligenda que non multum groſſa ſed tenuis eſt. et infer us crocea eſt. Qd̓ defrāgitur: nō pulueriſatur. Que au tem leuis: et interius ſubalbida vl̓ nigra vel viridis eſt abiicienda eſt. Succꝰ etiā eius eſt eiuſdem efficacie et adhuc fortioris qui hoc modo fit. Cum ramus ē viridit bene cōteritur et in aquabullitur: et vſqꝫ ad cōſūptōeꝫ decoquitur. poſtea vero expͥmitur. ⁊ ſoli exponitur ac de ſiccatur. et in rotundā formam ſcd̓m formam vaſorum formatur. valet cōtra oīa pectoris vicia eius decoctio in aqua ⁊ pleure ſi ac ꝑipleumonie. vinū decoctōis eius valet cōtra tuſſim. Ad idem valet electuarium ex liqͥri cie ſucco ac melle cōfectum. liq̄ricia deniqꝫ cōmaſticata ⁊ ſub lingua retenta. ſitim et aſperitatem ſtōachi guttu riſqꝫ mitigat ¶ LXXXVII. ¶ De malua Iſidorus Alua dicitur eo ꝙ molliēdi aluum ac ſoluendi naturam habeat. huiꝰ ſucco ſi qͥs ſe oleo mixto ¶ ꝑunxerit: ab apibuſ fertri negatur. folia eiuſ ex rem ¶ Plinius li. xx. Malua vtraqꝫ eſt in laudibꝰ ma gnis et ſatiua videlicet et ſilueſtris. Duo eaꝝ genera aplitudine folii diſcernūtur. maiorem greci malopen ī ſatiuis vocant. Alteraꝫ ab emolliendo ventre malache dictam putant. E ſilueſtribꝰ cui grāde foliū eſt atqꝫ ra dices albe: althea vocatur: ab effectuſ excellētia. a qͥbuſ dam ariſtalthea. Om̄e ſolum in quo ſerūtur: faciūt pu guiꝰ. ¶ Palladiꝰ libro. iii. In februario mēſe malua ſe renda eſt: que occurſu hyemis ab incremēti reprimetur longitudīe. loco pingui delectatur: et humido gaudet letamine. Trāſferuntur eius plante cū ceꝑint qͣtuor ha bere folia vel quinqꝫ. Melius eiꝰ planta q̄ tenera eſt⁊ p̄hendit. Maior em̄ trāſlata languebit. Sapor eiꝰ meli or eſſe ꝓbatur ſi non trāſferatur. Sed ne cito in caulem erigātur: ⁊ in eaꝝ medio glebule vel lapilli cōſtituātur Rara ponenda eſt aſſiduo ſarculo delectatur. Sūt aūt herbis malue liberāde: ne motum ſentiant in radice. Si tranſferendis plantis nodum facias: in radice ſeſſilles fient LXXXVIII ¶ De operatione malue in medicina Pliniꝰ vbi ſupra. Alue q̄ althea d̓r cōtra om̄es aculeatos ictus efficacior vis eſt: vtilis p̄cipue ſcorpionum ac veſpaꝝ: et ſimilium ac muriſaranei. Quin et trita cum oleo qͣlibet eaꝝ ꝑuncti āte vl̓ hn̄tes eas nō fe riuntur ab his. folium impoſitū ſcorpionibus torporeꝫ afr̄ert et cōtra venena cōfert. Aculeos om̄es extrahūt illite crude aut cum aneto pote. Becocte vero cuꝫ radi ce ſua: leporis marini venenum reſtinguūt. et ſi vomar vt quidam dicunt. mira de eiſdem et alia traduntur: ſꝫ maxime ſi quotidie qͥs ſucci ex qͣlibet eaꝝ ſorbeat dimi dium cyatum morbis omnibuſ carituꝝ. Sanant vlcera manantia in capite. In vrina putrefacte: lychēas ⁊ ori vlcera cū melle. Radix decocta capitis ſanat furfures dentiumqꝫ mobilitates. Eius quę vnum caulem habet radice circa dentem qͥ dolet ꝑungat: donec dolor deſīat Eadem ſtrumas et parotidas et pānos addita homīs ſaliua purgat. Semen eius in vino nigro potū: a pitui ta liberat. Radix in lana nigra māmaꝝ viciis occurrit adalligata. Tuſſim emendat in lacte cocta: et ſorbitōis modo quinis diebus ſumpta. Seſtius niger. dicit eas ſtomacho vtiles. Aliqui foliis eaꝝ manus plene menſu ra dicunt in oleo ⁊ in vīo ſumptis femīas purgare Uti qꝫ cōſtat parturientes foliis ſubſtratis celerius ſolui ſꝫ ptinus a partu reuocanda: ne vulua ſequatur. Dant et ſuccum parturientibus ieiunis bibendum in vino d̓co ctum. melacolicis quoqꝫ datur vnicaulis ſuccus tepid ⁊ inſanientibus. hoc ⁊ calculoſiſ ⁊ inflatōi ⁊ torminibꝰ aut opiſtothonico laborantibus tepidus illinitur: et ſa cris ignibus ⁊ ambuſtis decocta ī oleum folia ⁊ ad vu neꝝ īpetus cruda cū pane imponūtur. decocte ſuccus veſice et inteſtinoꝝ ꝓdeſt roſionibus. Althee radix ef ficacior eſt in omnibuſ ſupradictiſ. p̄cipue conuulſis at qꝫ ruptis ¶ Iſaac̄. Malua calida eſt in gradu pͥmo: hu mida in ſcd̓o. Radix eius ⁊ ſemen diſſoluit pulmones. ſaniem apoſtematis digerit. Apozima eius valet ad ſa guinis fluxum. quiddam em̄ habet ponticitatis. Que ſi cum vino potui detur: groſſos humores renum diſſol uit ⁊ lapides frangit ¶ Platearius. Malua domeſti ca magis frigida eſt: ⁊ humiditatem habet ſubtiliorem Silueſtris autem creſcit altius: ⁊ altiora habꝫ folia: et fit quaſi frutex. hec minus frigida eſt: ⁊ habꝫ viſcoſam humiditatem. valꝫ ad maturandum calida apoſtemata teruntur em̄ folia malue cuꝫ axungia porcina recenti ⁊ ſuꝑ tegulam calefacta ſupponitur. hec etiam valet cō tra duriciem ſplenis ⁊ epatis. Fomentum ex aqua deco ctōnis eius factum circa pedes: valet ad ſomnum ꝓuo candum in febribus acutis. Contra tuſſim ficcam etiaꝫ valet. et contra cthicam Liber Undecimus ¶ IXXXIX Iterum de eodem ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra Alua eſt frigida in ſecundo gradu. humida in primo. quiddam caloris accidētaliter hꝫ. Ideo Ꝙqꝫ ſi ī vīo ſit cocta et cathaplaſmetur: ꝯtra ſcro phulas: apoſtemata: tumoreſqꝫ māmillaꝝ valet Succꝰ eius ſi cū vīo bibatur ſtranguiriā .i. difficultateꝫ mīgē ni diſſoluit: et lapidem frangit. Schyatice cōueniēs: in teſtiua ſanat vulnerata. ſi cuꝫ accto coqͣtur dolorē ea lo toꝝ mitigat ¶ Dyaſcorides. Malua vtilior eſt ortiua ꝙͣ agreſtis. ſed cacoſtomacha eſt. ventrēqꝫ mollit. maxi me aūt eius virgule. inteſtinis medētur ac veſice. Ei folia cruda cathaplaſmata cuꝫ ſale modico medentur e cilopis: valent et apum percuſſuris Idem malua elixa et oleo admixta cathaplaſmatibus adhibita acoras et furfures capitis tollit. Elixatura eius malactica eſt: ad duricias inteſtinoꝝ atqꝫ matricis et ani neceſſario ſup pouitur. folia eius cocta et impoſita cū oleo modico cō huſtiōibus et igni ſacro. Item malua cū radicibꝰ cocta in viſcello. venenoſis potionibus ſubuenit. ſi frequētur hibatur. morſus ſphalāgionis retemꝑat. lac mulieribꝰ ꝑuocat. ſemen agreſtis malue cum vīo bibitū dolorem mitigat veſice. ¶ Actor. De althea q̄ eſt agreſtis mal ua iam dictum eſt in alio libro ſupͣ ¶ Macer. Altheaꝫ malue ſpeciem nullꝰ negat eſſe. Altheamqꝫ vocant illā que creſcit in altum. Hanc ipſam dicūt euiſcū ꝙ quaſi viſ co. Illius radix cōtacta madere videtur Agreſtiſqꝫ ſolet a ml̓tis malua vocari. In mulſa coctus flos eius vulnera purgat. Uel ſi cum vio trituꝫ florē ſuꝑaddas Spargere ſic ſcrophaſ anumqꝫ iuuare dolentem. Dic tur. hoc quoqꝫ modo ꝯquaſſatis medicatur. Elixata pͥꝰ radix adipiqꝫ terendo. Addita porcino: therebintineqꝫ tumores. Matricis curat reliquoſqꝫ leuare dolores. Dicitur: illius neruos ſic ipſa relaxāt. Rūpit vel ſpar git ſic apoſtemata dura. Omnes has cauſas elixatura iuuabit. Si loca morboꝝ foueātur ſepe teꝑenti Ad dy ſenterias radicum coctō ſumpta. Cum vino fluxū ſtrin gens cōpeſcit eaꝝ. Et pellit tardas hec coctō ſūpta ſe cundaſ. Et ꝓdeſt emoptōicis: lapideſqꝫ repellit. Ueſi ceqꝫ ſolet variis ſuccurrere morbis. Acri cū cinere tri tum ſemen oliuo. Iungito: deformes maculas hoc vn guīe pelles. Cum poſca potata poteſt obſtare venenis. Elixata prius: cum melleqꝫ trita replebit. Uulnera que caua ſunt ſi ſint ſuꝑaddita ſepe Sic q̄qꝫ duriciaſ mollit lenitqꝫ rigores. Decoctis oleo: foliis factū cathaplaſma Quoſuis peſtiferos morſus cōbuſtaqꝫ curat. ¶ XC. De meconio ¶ DIaſcorides Econium dictum eſt. qͥa flore ciciꝰ carꝫ In lociſ cultis naſcitur: autūno colligitur. habꝫ folia cō riandro ſimilia: diuiſa: et oblōga: et aſꝑa. Ha ſta eſt illi ſimilis iunco. recta et lōga cubito vno. cū flo re feniculo vel albo: ſimilis ammoni agreſti. Capitel la quoqꝫ habet oblonga. ammone minora. ſemen rufuꝫ radicem oblōgam et ſubalbam. amarā: in modū digiti minoris groſſam. Meconii tamē duo ſūt genera. vnū ortiuum. et aliud agreſte. Uirtus omnibus frigida eſt. folia eoꝝ cathaplaſmata tumores et ignem ſacrū extīg uūt. Capitella elixa mixto melle ſpiſſatā ī coctura vt ele ctuarium data ad tuſſim et ad reumnatiſmū faciunt. celi acis etiam addito ſucco ypoqͥſtide et achacie maxime ꝓ ſunt. Semen vero nigrum mecōis tritum et cū vīo bibi tum: reumatiſmuꝫ ventris abſtinet ac mulierum fluxuꝫ Idem acceptum vt herbum vel heruum ſōnum preſtat tuſſim mitigat. fluxum ventris abſtinet. Quod ſi plus bibitum fuerit litargicos facit et occidit. Doloreꝫ capi tis cū oleo roſeo cōpeſcit. fomento adhibitum. Auriuꝫ quoqꝫ dolorem cū oleo amigdalino: vel croco vl̓ mirra curat infuſum. ſed et oui medio vitello: et croco mixto cōpeſcit dolorem: et tumorem oculoꝝ. Ignem ſacrū ex tinguit. ⁊ ad ſanitatē vulnera ꝑducit. pōdagris cū lacre mulieris ⁊ croco ſubuenit. ſuppoſituꝫ quoqꝫ vt colliriū ſomnū facit Mecon erratilis quē ml̓ti vocāt pardaliō aut agreſte meconiuꝫ. habꝫ folia alba et groſſa flomo ſi milia in medio ſecta. haſtam ⁊ florem hꝫ viridem Sem̄ minutum et curuuꝫ ſicut carui et fenugrecum. Radix eius eſt ſuꝑ terram lōga ⁊ nigra cui cocte ī aqua: vt ad medium redeat: virtus eſt diuretica. epaticiſqꝫ cōuenit bibita. Naſcitur in locis maritimis et aſꝑis Semen eꝰ ventrem purgat bibitum cum mulſa. folia eiꝰ et flores abſtinent paſcentia vulnera Oleum mixtum ⁊ inunctū caligines detergit oculoꝝ Mecon afrodiſ appellatur ⁊ eraclia. et habet haſtam duoꝝ palmoꝝ longam. foliaqꝫ minuta ſtrucio ſimilia. Semen albuꝫ habet. Ip̄aqꝫ her ba omnis alba eſt: ſed radix tenuis eſt. Semē eius ī eſta te qn̄ minus eſt colligitur et ſiccum reponitur Qd̓ acce ptum cum mulſa vomitu ſtomachū purgat. Et hec ip̄a purgatō epylenticis medicatur ¶ XIII. ¶ De meione ¶ Conſtantinus in pātegni. Elones frigidi ſūt in ſcd̓o gradu: et humidi. ci Ito digeſtiui. qꝛ colatiui vrinam ꝓuocant. Impe Ttiginem ac morpheam cutis inde lote mundifi cant. qd̓ ſeien maxime facit vt dicit galienꝰ. ī ſtōacho corrupto venenoſos humores generant. ſepe vero mul tum comedentes diarriam patiūtur ¶ Iſaac in dietis ꝑticularibus. Melones frigidi ſunt et humidi ī medio ſecūdi gradus. hoꝝ quidam ſunt rotundi: quidam lōgi rotundi viſcoſiores ſunt et groſſiores. et cauſa rotūdita tis eoꝝ hec eſt. Liquor em̄ eoꝝ qui groſſus atqꝫ viſcōſꝰ fuerat: in ſuꝑficie natando. equaliter ſe diffundit circa latera. lonoꝝ autē m liquor qꝛ ſubtiliſ ⁊ aquoſꝰ fuit: ef fluit ⁊ inferius diſcurrit. Idcirco ꝓlongātur Qd̓ huiuſ modi ratio teſtificatur. ſapor enim rotundi aliqͣntulum vicinatur dulcedini. longus vero in ſapore quaſi aquā ē vnde longus eſt minus nocuiꝰ: parūqꝫ colatiuꝰ et mūdi ficatiuꝰ. Rotūdus aūt notabilior et magis colatiuus ⁊ vrine ꝓuocatiuus harenas et lapideſ expellit a veſica ⁊ renibus ſcd̓m qd̓ teſtatur ſapor ip̄ius. videmuſ et corꝑa ex eo fricata ab omni ſordicie fieri munda. vtriqꝫ tamē ad corruptōꝫ oꝑantur. et in qualitatem humoꝝ in ſtoa cho exiſtentium mutātur. ſiue ſint colerici ſiue flegma tici. idcirco nocent ſtomacho. Neruoſ em̄ eiꝰ om̄eſ mol lificant. Eiuſqꝫ lubricitatem p̄ſtant. Ꝙꝫ ſi cibum ī ſtōa cho inuenerint: cum eo miſcētur: et lubricitatis cauſa ci bus digeritur: priuſꝙͣ coquatur. Inteſtinis etiam rugi tum faciunt et ventoſitatem. nōnūꝙͣ vomitum et abho minatōꝫ. Idcirco neceſſe eſt illos āte omnem cibuꝫ ſtoa cho ab humoribus inanito comedi: et tunc obediuūt di geſtiue virtuti. et bonis aſſimilantur chimis. licet eorū ꝯuerſio flegmatica ſit. Quibus ecōtra datis frigidi ge nerantur humores ac peſſimi. fiuntqꝫ cauſa febriuꝫ ma xime his qui colerici ſunt ⁊ naturaliter calidi. Qd̓ fit ꝓ pter conuerſionis velocitatem: ſuiqꝫ mutatōꝫ in coleri cum humorem. Semen melonis et radix minus carne frigida ſunt. ſed cum deficcantur in fine ſcd̓i graduſ ſic ca fiunt. ideoqꝫ plus carne colatiua ſunt. ſemen eius vr̄i nam ꝓuocat. renes ac veſicam abharenis et lapidibus mundificat. Cortex melonis. ſi ex eius puluere os lauct̉. tollit fetorem eius. Radix eiuſdem puluis bibitus irri tat vomitum. Eſt apud ſarace nos genus melonis: cuiꝰ humiditas minor eſt ceteris. Frigidiores quoqꝫ calorē habentibus in ſtomacho febricitantibuſqꝫ conueniunt et ardorem febrium repugnando extinguunt. XCIII ¶ De melongena ¶ Idem ibidem. Elongia vel melongena. eſt in ſcd̓o gradu ca lida ⁊ ficca Quod teſtatur eiꝰ acumen ⁊ amari tudo et morſꝰ quo īficit linguam ideoqꝫ cito cō uertitur in colericam vel coleram nigram et aduſtam. vnde cutem corꝑis corrumpit. lentiginem: impetiginē Liber Undecimus cancrum: elephātiam: duraqꝫ ad diſſoluendum apoſtēa ta gignit: ⁊ opilationes atqꝫ ſimilia facit Que vt mino ris efficiatur nocumenti conuenit vt findatur: ⁊ ſale impleatur deinde in aqua calida diu dimittatur: ⁊ poſt modum et iam in aliam mittatur. ⁊ bis aut ter lauetur: vt omni nigredīe careat aqua quā lauatur: deīde vero elixetur ⁊ tunc aqua eiecta. cum carne pingui boum ſeu pecudum vel pecoꝝ et ſimilium coquatur. Qui aūt illā abſqꝫ carne ꝯmedere: d̓ſiderāt ⁊ cū oleo ⁊ aceto ⁊ obſo magaro eā coquāt ¶ Auicēna in ſcd̓o canone Melon gena eſt nota iuxta filium meſange frigida eſt. Ueꝝ tn̄ in ea caliditas et ſiccitas in ſcd̓o gradu dominatur pro pter amaritudinem et acuitatem ip̄ius Melancoliaꝫ ⁊ opilatōnes generat. ſuperficiem corporis denigrat ⁊ colorem citrinat. Antiqua ex ea mala eſt. recēs vero ſa nior eſt. Que ex eis ſunt pue: comedantur excorticate. Et quidem ip̄e generant pannum et ſoda et canchros et duricias ac lepras. faciuntqꝫ multiplicari triſticiam. Benerat etiam e morroides et epatis opilatōes. veꝝ tn̄ ſi ex eius capitibus in vmbra ſiccatis et cōtritis epithi ma fiat. emorroidibꝰ cōfert. Et melōgena quidem non habet ad ſoluendum vel ſtringendum ꝓportōꝫ: ſed cum in oleo cōquitur ſoluit et in aceto ſtringit ¶ XIIII ¶ De menta ¶ Iſidorus Enta eſt genus herbe odorifere. huius genera ſunt ſex. Agreſtis quam vulgo nepitam vel ne petam vocant eſt maior in virtute ac vehemēs in calore ¶ Palladius de agricultura libro. iii. In men ſe februario mentam ſeri cōuenit plantis vel radicibuſ circa aquas vel in humido loco ¶ Plinius libro. xix. ab cqͥnoctio verno menta ſeritur planta. vel ſi non dū ger minat ſpongia. Minus hec ī humido gaudet. eſtate vi ret: hyeme flaueſcit. Genus eius ſilueſtre mentaſtꝝ d̓r. et hoc vt vitis ꝓpagatur. vel ſi vniuerſi rami ſerantur Mente nomen ſuauitas odoris apud grecos mutauit cum alioquin minta vocaretur. vnde nomen declinaue rant veteres noſtri. Grato m̄ta m̄ſas odore ꝑcurrit in ruſticis dapibus. Semel ſata durat etate diutina. pule gio congruit: cuiꝰ natura ī coronariis floreſcit. hec quo qꝫ ſeruantur ſimili genere mentam dico pulegiuꝫ ac ne pitam in cōdimento ſumpta. ¶ Idem libro. xx. Odor mente animum excitat: et ſapor auiditatem in cibis. Iō qꝫ in māmaꝝ mixtura familiares ip̄e acceſſere. vt cōire deſeriqꝫ lac non patiantur. Quare lactis potōnibus ad ditur: ne huius coagulati potu ſtranguletur. Data in aqua et mulſo eadem vi reſiſtere creditur et generatōi cohibendo genitalia denſari eqꝫ maribus ac feminis ¶ XT IIII. De virtute ipſius in medicina Idem de eodem Enta ſanguinem ſiſtit. et purgatōnes femina rum inhibet. Cuꝫ amylo ex aqua pota celiaco rum impetus. et ex mulſo viciā iocineꝝ. ꝓdeſt in ſorbitōꝫ excreantibus ſanguinem: vlcera in capite ī fantium mire ſanat. Arterias humida ſiccat. et ſiccas aſtringit. pituitas corruptas ī mulſa et aqua purgat. ſingultus et vomitōes ſiſtit cum ſucco granati: vt d̓mo critus monſtrat. Recentis ſuccus narium vicia ſpiritꝰ ſubductos emendat. ip̄aqꝫ trita coleram in aceto pota. illinitur et tꝑibus in dolore capitis: et iteꝝ epyforis: et omnibus in capite eruptōibus: ſediſqꝫ viciis. Idem cō tra ſcolopendras et ſcorpiones marinos ac ẜpentes ſu mitur Auribuſqꝫ cum mulſo inſtillatur Aiunt ⁊ aride farine tribus digitis app̄henſam: dolorem ſtomachi ſe dare: et animalia ventris expellere ¶ Iſaac̄. Menta ca lida eſt et ficca in ſcd̓o gradu. habet ponticitatē et aro maticum odorem: vnde ſtomachum cōfortat. appetituꝫ irritat. abhominatōꝫ de putridis humoribus amputat Succus eius ſucco maloꝝ granatoꝝ ꝯmixtus et cum aceto pomi citrini: ſingultum ſedat: et vomituꝫ colericū linguam etiam lenit aſperam: ſi ex eo fricetur. Catha plaſmata ſuꝑ māmillas lacte tumidas omnem tumorē diſſoluit. Eſui aſſue facta coitum ſuſcitat. ¶ Plateariꝰ Menta domeſtica ſiue ortolana magis competit vſui medicine ꝙͣ alie. habet virtutem cōſumendi ex ꝓpriis q̄ litatibus et cōfortandi ex aromaticitate. Cōtra fetorꝭ oris ex putredine: gingiuaꝝ et dentium abluitur os ex aceto decoctōnis eiuſ: et poſt ex puluere mente ſicce fri cetur. Ex hac etiam fiunt remedia cōtra impedimentū appetitus factum ex ſuꝑfluis humoribus in ſtōacho ex iſtentibus. cōtra vomitum factum ex debilitate virtutiſ cōtentiue. vel ex frigida cauſa cōtra ſincopin ⁊ debilita tionem: cōtra yliacam paſſionem. Succus etiaꝫ cuiuſd̓ mente datus: lumbricos interficit: auribus inſtillatus vermes necat ¶ Cōſtantinꝰ in libro graduū Mēta ſtōa chum cōfortat: os odorifeꝝ reddit. digeſtioneꝫ adiuuat abhominatōnum et vomitum ex flegmate aufert. et bo num ructuationem generat Succus eius bibitus valet ſtomatico ſingultui. Sepe etiam comeſta lumbricos oc cidit: et libidinem auget. Cathaplaſmata ſuꝑ vbera lac in eis coagulatum diſſoluit. Succus eius cum modico melle mixtus auribuſqꝫ diſtillatus: dolorē de frigiditaꝫ te et ventoſitate amputat. et dolorem capitis mitigat. lingua cum frondibus fricata: omnem amittit aſperita tem. Cathaplaſmata cum ſale morſum ſanat rabidi ca nis. Succꝰ eiꝰ cum ſapa potui datus p̄gnātibus facile facit partum ¶ XαV ¶ Iterum de eodem ¶ DIaſcorides Enta eſt herba omnibus nota. Que virtutem habet termanticam et xeranticam et ſtipticaꝫ ¶ ¶y. Succus eius cum aceto bibitus. ſubuenit ſan guinem reiicientibus. lumbricoſ extinguit. ventrem ſti mulat. ſugglutiones tollit. Coleram et nauſeam compe ſcit. cum ſucco maligranati acide acepta et impoſita cū polenta: ſpargit apoſtemata. Impoſita vero frōti dole rem mitigat capitis. tumorem quoqꝫ māmaꝝ tollit ad dito ſale morſibus opitulatur caninis. Succus eius cū mulſa dolorem aurium depellit: aſpredinem lingue diſ lenit. lac coagulat caſeum a putredine tutum ẜuat. Cō dituris quoqꝫ miſcetur vtiliter. qm̄ euſtōachuſ ē odoriſ efficacia labentem recreat animum. et ſtōacho nil cōcu piſcenti detrahit faſtidium. In ſorbitōe ꝑtiſane ſāgui nem excreantibus ꝓpinatur optime. Aride mēte puluiſ tribus digitis apphenſus et cum aqua calida in potōe datus om̄eꝫ iniuriā ſtōachi detergit. Eadem quoqꝫ re aīalia ventris interficit. contuſa tymporibus illinitur. in dolore capitis ſtringit abundantiam ſanguinis ⁊ ni mios vomitus. Ortolana vero humidior eſt: et ad lib dinem excitandā mediocriſ. habet aūt aliqͥd amaritudi nis: ꝑ quod potata lumbricos occidit. Eſt etiaꝫ ſtiptica ideoqꝫ ſputum ſanguinis reprimit: recenſ cum puſcabi bita. Eſt iteꝝ eius ſubſtātia leptomeris plus alijs. Eſt et edioſimus id eſt menta agreſtis hn̄ſ folia aſperiora ⁊ maiora que omnibus eſt brunoſa et ad curam hoīs iutit ¶ Macer Uim calidam ficcamqꝫ gradu fert menta ſcd̓o. Illiꝰ potu vis digeſtiua iuuat̉ Cōfortat ſtōachuꝫ vomitum quoqꝫ detinet hauſta. Lumbricoſqꝫ modo de pellere fertur eodem. Diuerſis morbis occurrit teſticū loꝝ. Si foueantur aque: quā mentē cocta ſit herba. Cō cretuꝫ ſoluit lac̄ māmis addita trita Inſtillata fugat al ris cum melle dolorem. Aſperitas lingue fugat̉ ſepe fri cate. Hauſtaqꝫ cum ſapa partum ſolet accelerare. Cri ta canis morſum ſuꝑaddita cuꝫ ſale curat. Hec emopto icis mixta ſuccurrit aceto. Matrici ſuccus ſi bibit̉ illi ante. Quam fiat coitus. mulier non concipit inde. Ca ſeolos ſuccus putreſcere non ſinit eius Admixtus: vel ſi viridis ſuꝑadditur herba EXIIVI ¶ De mercuriali ¶ Platearius Liber Undecimus Ercurialis q̄ ⁊ linozoſtis calida ⁊ huīda herba eſt. cōpetenter cocta cum carnibus craſſiſ ad ſo lutōem datur. ¶ Ex herbario. Mercurialis ſe men habet̉ femina in modum botri: maſculuſ in ip̄is ra mis. vtraqꝫ ꝓ olere accepta ventreꝫ relaxat. decoctō ea rum potata: fella cum hūore deducit Tuſa et appoſita tumores omnes ſpargit et liuores tollit. Si qͥd in aurē introierit: ſuccus eius te pefactꝰ in aure ſtillatꝰ eliberat valet etiam ad menſtrua ꝓuocāda. et ad oculorū vicia. ¶ Dyaſcorides. Linozoſtis ſiue partheniō aut herba mercurialis hꝫ folia ocimo ſimilia. et haſtas ſicut helſīe ramulos aūt breuiores et inanes cū furcis plurimis ac penſis. femina quidem maior eſt: que et appellatur thi licō: ſemen habens quaſi acinos et ꝙͣplurīos. Maſcu lus vero paruior eſt ac rotundus ac veluti binis teſticu lis paruulis circa exordium natiuitatis ornatus. Capi tella etiam habet minuta circa folia ſicut epythimum. ſemenqꝫ rotūdum. virtuſqꝫ frutex elixus et comeſtꝰ vē trem mollit et eius elixatura accepta humores aquoſoſ depōit. folia femine vt dicitur bibita feīas generare fa ciunt: et folia maſculi maſculos ſimiliter. ¶ Pliniꝰ li. xxv. Linozoſtis ſiue partheniō a mercurio eſt inuentus ideoqꝫ aput grecos hermupoan multi vocat: apud nos mercurialis vocatus. Duo ſūt eiꝰ genera videlicet maſ culus et que efficacior eſt femīa: cubitali interdū caule ramoſo in cacumine: ocimo anguſtioribuſ foliiſ: genicū lis denſis: cauis alaꝝ multis: ſemine in oculis femīe cō pioſo dependente: mari iuxͣ genicula ſtante rariore: ac breui cōtortoqꝫ. femine ſoluto et cādido: folia ſūt mari bus nigriora: feminis candidiora. Radix p̄tenuis ſuꝑ uacua Naſcuntur in cāpeſtribus cultis Mirum eſt qd̓ de vtroqꝫ ꝓditur genere: vt mares gingnatur hūc face re. vt femine illam. hoc cōtingere: ſi ſuccus a cōceptu ꝓtinus in paſſo bibatur. Edantur ve folia decocta ex oleo vl̓ ſale vel cruda ex aceto. Quidā decoquūt eam in nouo fictili cū heliotropio: et duabus aut tribus ſpicis donec decoqͣtur. Decoctū dari iubent et herbam ipſam in cibo altero die purgatōni: mulieribuſ ꝑ triduū. quar to die a balneo cōire eas. Has ypocrates miris laudi bus in mulierum vſus p̄dicauit. quas ad hūc modū ad huc nemo medicoꝝ nouit. Ille vulue eas cum melle vl̓ roſaceo vel lilio vel yrino admouit. et adciendos men ſes ac ſecūdīas. hoc idem p̄ſtare potu fotūqꝫ dixit. Au ribus ſurdis ſuccū inſtillauit inuxitqꝫ cum vino veteri Aluo folia īpoſuit. epiforis ſtrāguirie: ac veſicis: deco ctum eius cū mirra et thure dedit. Aluo quidem ſoluen do vel in febri decoquitur: quātum manuſ capit in duo bus ſextariis aque ad dimidias. bibitur ſale et melle ad mixto necnō cū vngula ſuis aut gallinacō decoctū ſalu brius. Purgatōis cauſa putauere aliqui vtrāqꝫ dādaꝫ ſiue cū maluā decoctum thoracem purgant. bileꝫ detra hunt. ſed ſtomachum ledunt. XCVII. ¶ De mione et molochia ¶ Idem libro. xx. Ion alias Meu. in italia non ſeritur niſi a me dicis: et his admodū paucis. Duo ſunt gene ¶ ra. Nobiliuſ vocant achamanticū tāꝙͣ ab ach amate inuentum. folio aniſo ſimile: et aliquādo bipeda li caule: radicibus multis et obnigris: qͥbuſdam altiſſīs hoc minus eſt ruſum ꝙͣ alteꝝ. vrinam cit in aqua potū radice trita vel decocta: inflatōes ſtomachi mire diſcu tit. Itemqꝫ tormina et veſice ac vulue vicia. Articulis cuꝫ melle vꝫ. Infātibus cū aꝑio illitū: vētri vrinas mo uet. ¶ Byaſcorides. Molochiā Seſtius niger ⁊ alij ſtomach̓o arbitrātur inutilem. hāc molliendi atqꝫ ſoluē di naturaꝫ greco vocabulo credo eſſe ſortitā. nā a potu molochian. id eſt laxāte nom̄ accepit. hec in cibo ſūpta ꝓdeſt interaneis. vulnera recētia curari aſſueuerāt eiuſ dem folus. Eadeꝫ cū axūgīa veteri quaſſaturas fouet Radix vnius cauliculi admota denti dolorem pellit. Eadem femori alligata: māmarū compeſcit vicia Ga lienus criminatur eam ꝙ corpus minime alat. ſed cito lapſu ꝑ ventris meatum erūpat. Eſt aūt agreſtis fortio ris effectuſ emplaſtriſ mollibus accōmodata Que tm̄ poteſt ⁊ plagis recentibꝰ ſubuenire: ⁊ vlceꝝ thabes ad pota ſiccare. hec ſi in pn̄tia nō erit in eius vſum ſatiua ſuccedit. Actor. Molochia vt althea ſiue biſmalua d̓ qua ſcꝫ ī alio mēbro dictum eſt ſupͣ XUIVIII ¶ De napo et napocaule ¶ Iſidorus Apus a ſimilitudine rape vocatꝰ eſt. niſi ꝙ foli is latior ⁊ radicis guſtu ſubacrior eſt. Nomīs A aūt affinitas ī vtriſqꝫ īde pene ꝯmuniſ. ꝙ vtrū qꝫ ſemen viciſſim in alteꝝ ꝯmutatur. Nā rapa: vt emili ānus ait: in alio ſolo ꝑ byēnium mutatur ī napum ī alio vero napꝰ trāſit in rapam ¶ Palladiꝰ libro. viii. In m̄ ſe iulio ſerēdi ſunt napi loco riguo: rapa quoqꝫ ſolo pu tri: ⁊ ſoluto: nec ſpiſſo. locis humidis ⁊ camꝑis letatur. ſed napoſ ī ſicco ⁊ ꝓprie tenui: ac deuexo et ſabuloſo me lior naſcitur. loci ꝓprietas vtꝝqꝫ ſemē in alteꝝ mutat Nam rape mutātur in napos in alio ꝑ biennium ſata q Alio vero napꝰ trāſit in rapam. Subactum ſolū ſterco ratum verſatumqꝫ cōquirunt: qd̓ et ip̄is ſegētibꝰ ꝓderit que āno eodem ibi ſerūtur. Ingero napoꝝ qͣtuor ſexta rii ſufficiūt: rape vero qͥnqꝫ ſufficiunt Et ſiquidē ſpiſſa videntur aliqua interuellenda ſunt vt cetera roborētur ¶ Plinius li. xviii. Napis eſt acrimonia domita etiā coioribꝰ picta. Hoꝝ genera greci duo prima fecere ma ſculinum femininumqꝫ. ⁊ ea ſerendi modo ex eodem ſe mine. denſiore nāqꝫ ſatu maculeſcere Item in terra dif ficili: ſemen eo p̄ſtantiꝰ: quo ſubtiliꝰ. Oīm vero ſpēſ ſūt tres. Quidam em̄ in latitudinem fundūtur quidaꝫ ī ro tunditatem globantur. Terciaꝫ vero ſpeciem ſilueſtreꝫ appellauere. radice in longitudinem ꝓcurrente: raphāi ſimilitudīe: folio anguloſo et ſcabro: acri ſucco. Qui cir ca meſſem exceptus: oculos purgat. ⁊ caligini medetur admixto lacte ml̓ieꝝ. frigore dulciora fieri exiſtimātur et gradiora. tepore aūt exeunt in folia. Diligentiores uapum ſeri iubent quinto ſulco. rapam quarto. vtroqꝫ ſtercorato. ¶ Idem libro. xix. Napoꝝ genera quinqꝫ fecerunt chorintheum: cleonium: liothaſium: boeticum et qd̓ ꝑ ſe viride dixerunt. Ex his corintheum in ampli tudine adoleſcit. nuda fere radice. Solum em̄ hoc genꝰ tendit in ſuꝑna: non vt cetera in terram. Liothaſiū qͥdā appellant thracium frigoꝝ patientiſſimum. Boeticum dulce eſt rotunditate etiaꝫ breui notabile nec vt cleoniū p̄longum. In totū aūt quoꝝ tenniora folia ſūt. ip̄i quo qꝫ ſunt dulciores: quoꝝ vero ſcābra ⁊ anguloſa ⁊ horri da ſūt: amariores. Eſt p̄terea genus ſilueſtre: cuiꝰ folia ſimilia ſunt eruce ¶ Idem libro. xx. Napoꝝ duas diffe rentias in medicina greci ẜuant: anguloſis folioꝝ cauli bꝰ florentes: vnum qd̓ bunion vocant: purgatōibꝰ feīa rum ⁊ veſice ⁊ vrine vtile. decoctū potum ex aqua mul ſa vel ſucci eiꝰ dragma. Semen eiꝰ toſtum ⁊ tritum ī aqͣ calida e cyathis quatuor: diſentericis ꝓdeſt ſꝫ ſi non li ni ſemen vna bibatur: vrinam inhibet. Alteꝝ genus ap pellant buniāda raphano et rape ſimile: p̄clari ſeminis cōtra venena. ob id et in ātidotis eo vtūtur ¶ Iſidoruſ Naupocauliſ ex duobꝰ oleribꝰ nomen hꝫ compoſitum quia cum ſit ſapore napo ſimil̓ n̄ in radicem ſed ī tyrſuꝫ conſcendit vt caulis XCIX ¶ De naſturcio ¶Iſidorus. Aſturcium a ſapore nomen hꝫ eo ꝙ acrimonia ſua naſum torquet. ¶ Palladiꝰ libro. v. In me A Vſe ianuario naſturcium conſtat ex cōi tꝑe ponen dum eſſe: loco quali placebit: et celo. Fimum qͥppe nō d̓ ſiderat. humorē ꝙͣuis diligat. tn̄ deeſſe nō curat. Si cū lactuca ſeratur egregie naſci fertur ¶ Pliniuſ libro. xix Naſturcium accepit nomen a naͣſi tormento: et inde vi goris ſignificatō ꝓuerbio id nomen vſurpauit. veluti torporem excitātis. eſtate vel hyeme facillīe ſicut eruca Undecimus Liber naſcitur. ⁊ in arabia mire amplitudīs d̓r gigni ¶ Idem libro. xx. Naſturcium ventrem inhibꝫ animum exacuit Duo ſunt eiꝰ genera: vt diximꝰ: vnum albiꝰ qd̓ aluum purgat. bilem detrahit in aqua potum. Cum lomento ſtrumis illitum et braſſica oꝑtum p̄clare medetur. Alte rum eſt nigrius: qd̓ capitis vicia purgat. viſum clarifi cat. ⁊ mentes ꝯmotas ſedat ex aceto ſumptū. lyenem ex vino potum vel cum fico. tuſſim ex melle ſi a ieiuno ſūa tur quotidie. Semē ex vino oīa inteſtinoꝝ aīalia expel lit. efficacius addito mentaſtro. ꝓdeſt etiā cōtra tuſſiꝫ ⁊ ſuſpiria cum or igano dulciqꝫ vino. pectoris aūt dolori bus in lacte caprino pānos cum pice diſcutit. corꝑi acu leos extrahit. et maculas. illitum ex aceto. Cōtra carci nomatā adiicitur quoꝝ album. Et lyenibus illinitur cū accto. Infantibus aūt ē melle. Seſtius adiicit hoc ẜpē tes fugari. Scorpio nibus reſiſtere. capitis dolorem ſe dare contritū. et alopicias emēdare. Sinapi grauitateꝫ aurium trito impoſito auribus cum fico. Dentium dolo res infuſo in aures ſucco. Furunculos concoqͥt cum fer mento. Carbunculos ad ſuppuratōꝫ ꝓducit ac rumpit. phagedenas vlceꝝ expurgat cum melle. Coxēdicibꝰ et lūbis cum polenta ex aceto illinitur. Itemqꝫ lycheni et vnguibus ſcabris. Eiꝰ quippe natura eſt cauſtica Op timum aūt babilonium eſt. Silueſtriqꝫ ad oīa p̄dicta ef fectus maior eſt. ¶ Ipocrates vbi ſupͣ. Naſturciū cali dū ē. corꝑa extenuat: et vrine difficultatē facit ¶ Pla tearius. Naſturcium calidum eſt et ſiccum in qͣrto gra du. huius ſemen p̄cipue cōpetit vſui medicine. valꝫ cō tra ꝑaliſim. In litargia quoqꝫ ꝓuocatur ſternutatio ex eius puluere naribus appoſita. valet et contra yliacam paſſionem. et cōtra vue relaxatōꝫ et cōtra ſtringiriam ¶ Razi in almaſore. Naſturciuꝫ calidiſſimum eſt. ſtōa chum et ep̄ar calefacit. vermes ē ventre educit. pulmōꝫ mundat. coeundi deſiderium ſtimulat. aſmati et groſſi ciei ſplenis ꝓdeſt. abortum facit. Appetituꝫ vero iuuat licet inflamatōꝫ ⁊ capitis dolorem efficiat. ¶ C ¶ Iterum de eodem ¶ Auicēna. Aſturcium calidum et ſiccum eſt in tercio. vir tus eius eſt ſimilis virtuti ſinapis et ſemīs ra phani cōiunctoꝝ. Reſolutm̄ eſt et maturatm̄ cum lenitatē. putredinem vacuitatis ventris exiccat. Bibitum et linitum capillos cadentes retinet. apoſtēa tibus flegmaticis et carbunculis in emplaſtro cum aqͣ et ſale valet. Cōfert etiā ſcabiei vlceroſe et īpetigini. et ignem ꝑſicum eradicat. Idem valet mollificatōi neruo rum: et ſchyatice: et aſmati: et grofficie i ſplenis: et vene noſoꝝ vermiū puncture ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupͣ. Naſtur cium eſt duplex albuꝫ et rubeum. vtrūqꝫ calidū et ſiccū in tercio gradu. pectus et pulmonem de groſſo flegma te mūdificat. de quo trite quinqꝫ dragme al̓ tres et cuꝫ calida aqua potate ventrem ſoluūt. et ventoſitatem īte ſtinoꝝ ꝓpter colicam paſſionem diſſoluūt. Aſſum ꝓpīa tum ventrem et humidā cōſtipat egeſtionē ¶ Dyaſcori des. Naſturcium inqͥt lumbricos et aſcarides educit. tumidum ſplen diſſoluit. Coitum augmentat et puſtl̓aſ curat. De cuiꝰ apozimate capite loto viſcoſi humores et putridi excluduntur. et ſanguinē cōfortat. de quo do mibus fumigatiſ reptilia fugantur. Tritum ⁊ potui da tum morphee valet ¶ Macer. Bicunt feruētes ꝙ hꝫ naſturcia vires Et ſiccas. acrem venerem ceu ruta cōer cet. Siccādo ſemen: fuerit ſi ſumpta freq̄nter. Fermēto ꝯmixta recens hec herba terendo. Antracas curat boa que plebs vlcera dicit. Si ſuꝑaddatur vtraqꝫ furuncū lis iſta. Emittit ſaniem: cū quā dolor ip̄e recedit. Illius ſuccus carnes retinere fluentes. Illitū aſſeritur dētiſqꝫ leuare dolores. De qua ꝑte dolens dens eſt: infuſus. aurem. Fortius eſt herba ſemen depellit abortū. Hau ſtum cum vino. ventriſqꝫ aīalia ſoluit. Et ſic ẜpētis di cūt obſtare venenis. Solus odor poſiti carbonibꝰ effu gat illos. Splen reprimit mixto ſi ſepe bibatur aceto Herbam vel ſemen cum polline iunge et aceto. Hec cō trita ſimul ſchyaſis ſuꝑadde dolori. Utile non modicū cōfirmat hoc medic amen. Lichenas ſuccus purgat cuꝫ melle ꝑunctus. Si prurigo caput aut vlcera turbida ſe dant. Anſeris admiſcens adipi naſturcia trita. Sepiꝰ vnge caput vicium pelletur vtrūqꝫ. Si coquiſ hāc her bam capre cum lacte recenti: Illius aūt ſemen. dolor an git pectora qͥſquis. Aſſumpto tepido potu ſedabit̉ iſto. Semen cum tepida ꝯtritum pōdere dragme. Et bibitū dicūt ꝙ duꝝ molliat aluū. Tuſſim ꝯpeſcit ſemē cū mel le voratum ¶I ¶ De nepeta Iſidorus calamentum appellant. Ip̄a eſt colocaſia ſiue Apetam noſtri vulgariter vocant quam greci agreſtis menta: que maior eſt virtute: ac vehe mens in calore ¶ Actor. De hac ergo iam dictum eſt in p̄cedenti libro ſub calamenti noīe et etiam in hoc eodē libro ſupͣ ſub nomine colocaſie ¶ Plinius libro. xx. Ne pete pulegioqꝫ ſocietas eſt. In aqua decocte ad terciaſ frigora diſcutiunt. mulieꝝqꝫ mēſtruis ꝓſunt ⁊ eſtate ca lores ſedant. Nepeta quoqꝫ vires cōtra ẜpentes habꝫ fumum em̄ ex ea nidoremqꝫ fugiunt. quā et ſubſternere in metu obdormituris vtile eſt. Tuſa egilopis imponit̉ capitiſqꝫ doloribus recens cum tercia ꝑte panis aceto tꝑato illinitur. Succus eius inſtillatus naribꝰ ſupinis ꝓfluuiū ſiſtit ſanguinis. Idē radix cū mirti ſemīe ī pa ſo tepido gargarizata medetur anginis ¶ Ex herbario Nepeta calidiſſime virtutis vrinaꝫ citat. menſtrua mo uet. hec in puluerem redacta febricit ātem ſanat: in aqͣ calida ſub acceſſione in potu data. valet iteꝝ ad ꝯbuſtu ras ⁊ ad ẜpentis morſum ¶ Macer. Herbam quā nepe tam vulgari more vocamus. Hanc medici greco ca lamentum nomine dicunt. Sicca calenſqꝫ ſibi vis eſt et tercius illi Eſt in vtroqꝫ gradꝰ. cum mulſa ficca tepē ti. Sumpta ſolet totū ſudore reſoluere corpus. Ex oleo que ſit decocta punge fricādo. Illum venture qͥ metuit frigora febris. Nō frigus tm̄ ſed febres ſepe repellis. Illi qͥ ſchyaſim patitur coxe ſuꝑadde. Cōtritā virideꝫ fertur cōburere pellem Et ſic humores ſiccādo fugare doloreſ. Appoſitu potūqꝫ ſuo cito menſtrua purgat Et lepre ſpecies. elefātiaſis que vocatur. Et maior cūctis morbis hec eſſe videtur Vt maior cūctis elephas aīali bꝰ extat. Hūc ī principio morbum potus calamenti Ci vino curat: humores extenuando Serpentum morſus ſuꝑaddita trita nocere: Non ſinit: ⁊ pellit cum vino ſup ta venena. Potus ⁊ iniectus lumbricos enecat eꝰ Sūc cus ⁊ in membris vermes necat omnibꝰ ip̄e. Si mel iu gatur huic cum ſale plꝰ oꝑatur. Si bibit hanc p̄gnans aut tritaꝫ ſubdit abortit. Purgat et yctericos cuꝫ vio purgat hanelos. Aſmaticos medici quos greco nomīe dicunt: Et iecoris morbos cū vīo mitigat hauſta. Hoc qꝫ modo ventrem: lateris iuuat illa dolorem. Atqꝫ cica trices nigras ſuꝑaddita trita. Hec naturali reddit pur gādo colori. Uino decocte facit hoc meliꝰ cathaplatm Cōpeſcit ſtomachum cum vino ſumpta dolorem Fumꝰ de domibꝰ ẜpentes effugat eius. Tollere ſingultuꝫ cū vino d̓r hauſta. Hocqꝫ modo ventrem cohibet potata frequenter AII De ocimo ¶ Iſidorus. Cimum nomen grecum eſt: et eius origo latīs incerta eſt ¶ Plinius libro. xix. Eadem eſt ocio natura ex parte: q̄ ⁊ rute: niſi ꝙ difficiliꝰ areſcū ſed durata runcatur: non ſine difficultate ꝓuenientib vlceribus. Itaqꝫ manibus munitis id fiat: oleo ve defe ſis. Conciduntur autem et eius folia: ſeruāturqꝫ faſci culis. ¶ Idem ī libro. xx. Ocimum chriſippus graui ter increpuit. inutile dicens eſſe ſtomacho: et vrine: ocu oꝝ qͦqꝫ claritati. Preterea īſaniā facere ac lithargicos Liber Undecimus ac iocineris vicia. ideoqꝫ capraſ id aſpernari. In hoībꝰ quoqꝫ fugiendum cenſet. addunt qͥdam tritum illud ſi opiatur lapide: ſcorpionem gignere. cōmāducatum ⁊ in Iole poſitum vermes afferre. Alii vero ſi eo die feriat̉ qſpiam a ſcorpione. qui ederit ocimum ſanari nō poſſe. Quinimo aliqͥ tradunt ocimi manipulo cum. x. cāchris marinis vel fluuialibꝰ trito: cōuenire ad eum ſcorpiōes omnes ꝓximo. Diodorus ī emitericis etiā pedicl̓os fa cere dicit ocimi cibum. Etas ſequuta alacriter defēdit nam id edere capras aſſerit. nec minꝰ ꝙͣ mentā ⁊ ruta ſcorpionum terreſtriū ictibus: marmoꝝqꝫ venenis illd̓ mederi. ⁊ hoc cuꝫ vino addito aceto exiguo. vſu quoqꝫ comptum eſt deficientibꝰ ex acēto odoratu ſalutarē eſſe et ad multa medicinaliter ꝓdeſſe ¶ Dyaſcorideſ. Oci mum hꝫ haſtas duaꝝ palmaꝝ. que videlicet haſte folli culos hn̄t ſimiles iuſqͥamo: ſemen nigꝝ ſimile milātico Ei virtus eſt calida morſuſqꝫ venenatos cōpeſcit cum vino bibita. ſchyaticis quoqꝫ maxime ꝓdeſt. cū ꝑiꝑe ac murra vel mirta. Radix eſt ei tenuis et iutilis. ¶ Palla diꝰ libro. v. In mēſe apli ocimuꝫ ſeritur. citoqꝫ naſci d̓r ſi ſtatim vt ſatum eſt aqua calida ꝑfundatur. Rem mi ram de ocimo martialis affirmat: ꝙ modo purpureos modo albos flores pariat. et ſi ex eo ſemine freq̄nter ſe ratur: modo in ſerpillum: modo in ſiſimbrium mutetur. ¶ Idem ī libro. xi. In menſe quoqꝫ octobri ocimū ſerit̉ qd̓ et citius hoc tꝑe naſci fertur: ſi aceti ymbre leniter ī um ſpargatur ¶ UIII ¶ De virtute ipſius medicinali. ¶ Dyaſcorides. Cimum cuius virtutis ſit: pene inter medicos īcerta eſt opinio Nam qui autore chryſippo ip̄ꝫ criminātur. hec eius vicia ꝑcenſent ꝙ ſtoacho ſit īutilis: ꝙ oculos hebetet. ꝙ iecori obſiſtat. ꝙ īſaniaꝫ faciat. ideoqꝫ genus huius herbe captum ab īſania nū quā omnino cōtingere: addūt p̄terea lapide contritum ſcorpiones gignere. affri quoqꝫ putant pedicl̓os nutri re. hoc etiā ꝑſuaſum dicūt eſſe: ꝙ ſi qͥs eo die quo ſūpſe rit ocimum a ſcorpione feriatur: ſaluari nō poſſe. Qui d̓ opiniōe aduerſa ſūt: hec falſa aſſerūt. īmo ꝓdeſt ſtōa cho: qꝛ īflatōes e ius diſſoluit ructuādo. Ex aceto coctū et ſumptum defiuentem repͥmit aluū. ſemen eiꝰ trituꝫ ⁊ hauſtum naribus ſternutamenta cit. atramento ſutorio tꝑatum verrucas tollit. Ocimum vero multum ꝯmeſtū caligines oculis infert. ventrēqꝫ mollit. et diureticū eſt lac mulieribꝰ ꝓuocat. ſcorpti ꝑcuſſum mitigat. Cuꝫ vio bibitum dolores tollit oculoꝝ: ſuccꝰ eiꝰ īunctꝰ detergit oculoꝝ caligīes: reumā ꝓhibet. ſemen eius bibitū maxi me ꝓdeſt melācolicis: medetur diſſuriis ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Ocimi duo genera ſūt. gariofilatum eſt calidū in pͥmo: ſiccum in ſcd̓o: ſi tn̄ in aqͣ frigida īfūdatur: ⁊ na ribus applicetur: aque frigiditaſ ꝑ naͣres cū odore duce tur: ideoqꝫ infrigidat. vn̄ et ⁊ qͥdam frigidū illd̓ eſſe pu tant. Eius ſꝑma ſtipticum eſt. De quo cum bibitur ege ſtio de calore facta cōſtringitur: et mēbra cōfortantur. Aliam ſpeciem quā vulgꝰ citrinuꝫ vocat. G. triſtia cor da letificantem notauit. eſt calida in pͥmo gradu ⁊ ſiccā in eodem. Qd̓ genus eſui datum ſtōachum frigidum ꝯ fortat et humidum Opilatōꝫ aꝑit cerebri. defectionem cordis amputat: vigilias: tumorem: ſuſpitōeꝫ cordiſqꝫ tręmorem q̄ ꝓpter coleram nigrā ⁊ vſtum ſuum pellit. Plinius vbi ſupͣ. Ocimum litargicis ⁊ inflamatis valet̉. illitumqꝫ capitis doloribus cum roſaceo vel mir teo vl̓ aceto Et oculoꝝ ep̄yforiſ īpoſitū ex vino Eſt etiā vtile ſtomacho. inflatōes ⁊ ructum facit ex aceto diſſol uere ſumptū Aluuꝫ ſiſtere īpoſitum. vrinam ciere Sic et morbo regio ⁊ ydropicis ꝓdeſſe Biſtillatōeſ eo coli ⁊ ſtomachi inhiberi. valet etiā celiacis. et coctum dyſēte ricis Aliqui et in tenaſmo Et ſanguineꝫ excreātibꝰ in vino. auribꝰ cū adipe anſerino eſt vtiliſſimum p̄cipue in fantium Semen eiꝰ tritum ſternutamenta ꝓuocat nari bus hauſtum Diſtillatōes quoqꝫ capitis illitū vuluas purgat in cibo ex aceto. Uerrucas mixto ceramento ſutorio tollit. venerem deniqꝫ ſtimulat: et ob hoc etiam equis aſiniſqꝫ ingeritur tꝑe admiſſure Ocimo ſilueſtri efficacior eſt vis ad eadem oīa. peculiaris ad vicia q̄ vo mitōibus crebris ꝯtrahuntur. beſtiaꝝ morſui radix ī vi nō efficaciſſima eſt ¶ Plateariꝰ. Ocimū qd̓ alio noīe d̓r baſilicum eſt calidum ⁊ ſiccum. cuiꝰ eſt duplex māeries gariofilatum ⁊ citrinū. Hec herba ex aromaticitate vir tutem hꝫ ꝯfortādi ex qͣlitatibꝰ. diſſoluendi: ꝯſumēdi: ex tergendi: mundificādi. aqua decoctōis eiꝰ datur contra ſincopin et cardiacam. ad idem quoqꝫ valꝫ vinū in quo iacuerit ip̄a ꝑ noctem. valꝫ etiam ꝯtra tenaſmon. ⁊ ꝯtra ſtomachi frigiditateꝫ ¶Ipocrates vbi ſupͣ. Ocimū cali dū eſt ⁊ inflamatōꝫ ventris ꝯmouet. eiuſqꝫ ſemen melā colicis valde ꝓdeſt. CIIII De oleoſileno et oliſacro ¶ Iſidorus Leoſilenon ē apii ſpēs ſic dicta eo ꝙ ſit mollior folio ⁊ caule tenero ¶ Pliniꝰ li. xix. Oleoſile non vel oreoſelinon eſt herba cicute foluis: radi ce tenui: ſemine anti: minutiore tn̄. ¶ Idem in libro. xx Oleoſileno vel oreoſelino vis eſt pͥuata cōtra araneas. Iſidorus. Oliſacꝝ quoqꝫ eſt genus herbe ortolane: q̄ vt ait ypocrates calide eſt virtutis: et auſtere In ole ribus cocta: ſtōacho eſt ꝯmoda. Eruca vero ꝯmeſta ml̓ tum excalefacit. veſicam et vrinam mouet ¶ Plinius vbi ſupͣ. Oliaſtꝝ qd̓ hypoſelinuꝫ vocant ſcorpionibꝰ ad uerſatur. potoqꝫ ſemine torminibꝰ interaneis medetur vrine quoqꝫ difficultatibus ꝓdeſt ſemen eius decoctuꝫ et ex mulſo potum. Canis rabioſi morſibꝰ potum ⁊ illi tum medetur. Succus eius algentes calefacit potus. Dyaſcorides. Oliſacꝝ occurrit ictibus ſcorpſonum. et morſui canis ex vino datum. De ſemīe illius vber ẜmo eſt. In mulſa decoctuꝫ vrine difficultatibꝰ medetur po tatum. Eodem modo ſanat ventris tormentum: ac cēte roꝝ q̄relas inteſtinoꝝ. Radix in vino de cocta calculos expellit: ⁊ lateris lumboꝝqꝫ doloribus eadem potōe ſuc currit. Succus algentibus ꝓpinatus calorem ꝑ mēbra diffundit ¶ Ex herbario. oliſacꝝ vl̓ hypoſelino trita ex paſſo potui ſumpta ſtranguiriam potenter emendat ¶V. ¶ De olere Iſidorus Lus ab alendo dictum eſt: eo ꝙ pͥmum oleribuſ quondam alerentur hoīes: āteꝙͣ fruges ederēt ¶ ⁊ carnes. Tātūmodo em̄ oleribus alebantur et arboꝝ pomīs: ſicut aīalia herbis. Dicitur olꝰ molle qd̓ dam herbe ortolane genus ¶ Actor. olus itaqꝫ genera liter d̓r omnis herba p̄cipue ortolana: q̄ in cibum ⁊ ali mentum hominis aſſumitur. Un̄ yſidorꝰ maluam ⁊ ra pam napum ⁊ raphanum lactucam paſtinacam aſcalo niam cepam intubum allium vlpicum ⁊ ſimilia d̓putat inter olera. Nihilominꝰ tn̄ appriato vocabulo d̓r olus herba q̄dam ſpecialis ortolana: q̄ vulgo carilis nomīat̉ ſiue braſica. de qua ſub vtroqꝫ noīe iam in hoc eodem libro dictum eſt ſupͣ Auicenna vbi ſupͣ. olus aliament qd̓ eſt. in ip̄o ſcd̓m dyaſcorideꝫ medicine virtuſ omnino non eſt. ⁊ eſt aquoſum ſicut attriplex qd̓ ſaporem nō hꝫ ⁊ in hoc abundat plus omnibus oleribus. Eſt em̄ vehe mentioris humiditatis ꝙͣ lactuca ⁊ ꝙͣ cucurbita Nutri mentum eius paucum eſt: eius penetratio non eſt velox eo ꝙ penitus nitroſitate pͥuatum eſt. Teſte galieno fri gidum ⁊ hūidum eſt in ſcd̓o. Ex eo fit emplaſtꝝ calidis apoſtemātibus: ⁊ eius radix melīs vlceribus. Succꝰ eꝰ cum oleo roſeo cōfert ſoda ex aduſtione ſolis accidenti. Cōfert etiā tuſſi calide ꝓprie d̓coctū cum oleo amigda lino ⁊ aqua dulcis granati ¶ QVI ¶ De origano ¶ Iſidorus Riganum d̓r: qd̓ latine īterp̄tatur colena eo ꝙ Pvinū colorꝫ infuſa. hec herba eſt calida: d̓ducūt Liber Undecimus et flegma ⁊ īungitur. ¶ Plinius libro. xix. Egiptium origanum tm̄ p̄fertur: ꝑegrinuꝫ fuit et lepidum: ſeritur a fauonio: deinde cum fructificauerit iuxta terram p̄ci ditur: tūcqꝫ rūcatur ac ſtercoratur ꝑ biēnium. hic poſt modum eiuſdem fructibus vtuntur ſi n̄ ſeuicia hyemis ingrauat. qm̄ īpatientiſſimum eſt frigoꝝ. exit ⁊ in cubi talem altitudineꝫ foliis laurinis. ſed mollibus vſuſqꝫ eꝰ non ſine lacte ¶ Idem libro. xxi. origano in coronam̄tis vſus eſt: alterius em̄ nullum ſemen. ⁊ id creticum voca tur: cui odor eſt ¶ Dyaſcorides. origanum eſt omnibꝰ notum: huius ſpes ſunt tres. pͥma noīatur heracleotica hn̄s folia in ſimilitudinem yſopi velut ſciſſa vmbraculo cum ſemine in ſūmitate virgaꝝ non freq̄nti vel denſo Altera vero ginchiſ eſt appellata: yſopo ſimilis ſꝫ albi or foliis cum ſemine iugi ac denſo. coronarum vice pen dentium. Tercia deniqꝫ agreſtis appellatur pauaceſ vl̓ aſclepias vel cunila: ſicut poſuit mander. hec virgis eſt bipalmis tenuis cū vmbraculo: aneto ſil̓is: et floribꝰ al bis cum radice tenui. Primam virgā hꝫ decliuam ſuꝑ quā ſemen habet nō ſpiſſum guſtu ſubamaꝝ. ¶ Palla dius de agricultura libro. x. In menſe ſeptēbri circa eo noctium ſerendum eſt origanū. ſtercorari atqꝫ rigari ā plectitur donec conualeſcat et aſꝑa loca ſaxoſaqꝫ amat ¶ AVII ¶ De medicinali virtute origani ¶ Plinius libro. xx. Riganum qd̓ in ſapore cunilā emulatur: habꝫ plura genera in medicina vnū appellatur othi min vel praſion. nō diſſimili yſopo. pͥuatim vſꝰ eius cōtra ſtōachi torſiōes et cruditateſ in aquā tepida cōtra araneas aūt et ſcorpiōes valet in albo vino: luxa ta et incuſſa in aceto et oleo ⁊ lana. Tragoriganō vero ſimilis eſt ſilueſtri ſerpillo: vrinam cit: tumores diſcutit Cōtra viſcum ac viꝑe ictum in potu efficaciſſimuꝫ ſto macho acida ructanti ⁊ p̄cordiis. tuſſientibꝰ quoqꝫ cuꝫ melle datur et pleureticis. Heraclium aūt habet tria ge nera ſicut videlicet in alio libro dictum eſt ſupra ¶ Dya ſcorides. Origano virtus eſt calida: et eꝰ elixatura mor ſibus venenatis occurrit: cum vino data: bibita quoqꝫ cum dulcore p̄ſtat effectum aconitum gypſum ve bibē tibus. et ꝓdeſt cōquaſſatōibus oībuſqꝫ doloribꝰ ydrop cis medetur: maxime comeſta cūcumere. Bibita cū ml̓ ſa nigrā colerā ꝑ ventrem deponit. menſtruis imꝑat. ⁊ ſicut electuarium cū melle datum pruriginem corꝑis ⁊ acoras omnemqꝫ macula extergit. Aqua ip̄iꝰ yctericiſ in balneo bibita medetur. Succus eiꝰ bibitꝰ viridis tu morem faucium et vūe tollit. Idem oris vulnera curat et cum oleo irino ſuccus eiuſ in naribus miſſus ſāguīeꝫ ꝓuocat. Cum lacte infuſa ꝓhibet auriū dolorem et pro uocat nauſeam. Si cum ea cepulas ⁊ ros ſiriacū ī eneo vaſe diebus canicularibus in ſole coquas: et ſtratui ſuꝑ ponas. aīalia oīa nociua nō ꝑmittit adeſſe. Ideꝫ tuſſicu lam et ſcabiem: et pruritum: et arcuatum morbū: et lon gi tꝑis ī feminīs purgatōibꝰ abſtiuentiā: potui data l̓ cathaplaſma inde poſita vel ſeſſionibus incocta facit optime. Origano greci tria nomina poſuerunt ex qui bus vnum tragoriganum vocauerunt qui maioris ef ficacie ſentitur in ratōe medicine. hoc ex albo vīo tritū et in potōe ſūptum venenis reſiſtit ſcorꝑionum et arāe aꝝ. Cruditatem diſcutit. ſtomachi morſum ex aqua ca lida datum lenit. Cum oleo et aceto tritum: et ſuccida lana collectum: luxatis et cōtuſis ꝑtibꝰ ꝓdeſt. Idem vi res habet excalefactoriaſ et relaxantes ac nimiū d̓ſiccā tes: ꝑticipās aliqͥd ſtiptice virtutis ꝓpter qd̓ ſuſpirioſiſ et tuſſientibus ꝓdeſt. Serpentes quoqꝫ fugat. bilem d̓ trahit. ventrem vel venerem tꝑat: vrinam et mēſtrua ꝓ pter calefactoriā et extenuatoriā virtutem prouocat Auicēna. Origanum eſt in potentia ſicut ſyrupꝰ alh̓a ſte et qd̓ ex eo fortius exiſtit eſt ſilueſtre. In ſcd̓o gradu eſt calidum et ſiccum: reſolutm̄: ſubtiliatm̄. vehementis eſt abſterſionis. et ī ip̄o eſt acuitas ꝓpter id qd̓ eſt ī ip̄o virtutis adurentis Bonum eſt cōcauatōi dentium. ⁊ o fert doloribus anchaꝝ. maſticatur et ſedat dentis dole rem. Sanatqꝫ gingiuam fluxaꝫ ꝓpter virtutem ſuā ac urentem. Oleum eius cōfert pectori ac pulmoni. ſtom cho et epati. prouocat vtrūqꝫ. extrahit vermes ⁊ aſcari ¶ αvIII des. ¶ Iterum de eodem ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra Riganū duplex ē domeſticū vidlicꝫ ⁊ ſilueſtre vtrūqꝫ calidum et ſiccum in tercio gradu. ſilue ſtre tn̄ calidius eſt vrinā et mēſtrua ꝓuocat. ven toſitatem et rugitum ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ expellit: et maxime ſi ſunt ex groſſis humoribus aut indigeſtis. lū bricos et aſcarides occidit et expellit: ſi ex eius apozi te potetur. Maſticatum dolorem dentium mitigat. ſto machum et ep̄ar et pulmonem de groſſis humoribꝰ mi dat. cum ficubus ſiccis manducatum ſudorem ꝓuocat. Corꝑe ex eius apozimate loto ſcabiem et yctericiaꝫ ſa nat. Rurſus viſum ꝓpter flegma obſcuratuꝫ clarificat Succus eius cum lacte mulieris auribꝰ diſtillatus do lorem mitigat. ¶ Platearius. Origanum calidum eſt et ſiccum in tercio gradu. Eſt origanum ſilueſtre qd̓ la tiora habet folia et fortius oꝑatur: et eſt domeſticuꝫ qd̓ in ortis reꝑitur: et minuta habet folia: ſuauiꝰqꝫ oꝑatur qd̓ in medicīs ponitur. In tꝑe ꝓductōis floꝝ colligitur et cum floribus in vmbra ſuſpenditur et exiccatur: ꝑ an num ẜuatur. folia cum floribus abiectis ſtipitibus ī me dicinis ponūtur. virtutem habet diſſoluēdi: attrahē di relaxandi: cōſumendi: valet etiam cōtra frigidum reūa vinum decoctōis eius gargarizatum gingiuaꝝ et fau cium humiditatem conſumit. faſciculi formati ex her bā decocti in vino et ſuppoſiti renibus ſoluunt ſtring riam et diſſuriam ¶ Ex herbario. Origanum naſcitur in locis cultis inter vepres et frutices valet cōtra tuſſiꝫ ¶ Macer Ꝙigani vires calide ſicceqꝫ legūtur Terctꝰ huic in vtroqꝫ gradu cōceditur eſſe Illius in vīo curat decoctio ſumpta: Quoſuis peſtiferos morſus ſi ſe pe bibatur. Cum mulſa ſumptum prodeſt aconita bibenti. Sic multis alijs poteſt obſtare venenis. Con quaſſata iuuat manſum vel ſepius hauſtuꝫ. Idropicos repͥmit bibitum. ſiccatqꝫ tūores. Cum mulſa bibituꝫ co leram deponere nigram Bicitur oxifabi fuerit ſi pode re tritum. Menſtrua deducit bibitum vel ſi ſuꝑaddas. Tritum vel cocta mulier ſi ſe fouet herba. Illius pului tuſſim cum melle repellit Pruritus: acoras: maculaſ cu tis effugat om̄es In quo decoquitur. ſi ſepius amne la uentur. In lauacro iuuat ictericoſ hec coctō ſūpta Suo cus p̄dicte viridis ſi ſūitur herbe: Uuas et fauces cu rat ſiccando tum̄tes. Oris vulneribus medicabitur ore retentus. Naribus infuſus trino mixtuſ oliuo. In viſū capitis cogit manare cruorem. Auribus infuſus ſedat cum lacte dolorem. His ſuccus mixtus capitis vel roſi riaco. Ponitur ad ſolem tunc qn̄ ſirius ardet. Sicqꝫ qͣ terdenis feruebis meridiebus: Si ſupponatur lecto cō fectō talis: Effugat: vt dicunt: aīalia cūcta nociua Hiſ quibus ex aliquo vicio digeſtio tarda. Euenit ex vio ꝓ deſt ſi ſumitur albo. Cum calida morſus ſtomachi leni re ꝓbatum. Illius ſuccum oleo mixto vet aceto. Succi da lana bibat: vel ſic ſuꝑaddita mēbris. Luxatis et ꝯtu ſis multum iuuat illa. Prouocat vrinaꝫ lumbricos reſi cit hauſtum Dente diu tritum inde ſolet fugare dolore Oīa potatꝰ ſuccꝰ iuuat interiora. Eius cū ſucco ſi cari ca trita bibatur: Sudorem pͥoris ꝓducere fertur aꝑtis Appoſitus ſuccus eius cum polline farris. Auriſ ſepe grauem pellit repͥmitqꝫ doloreꝫ ¶ X ¶ De papauere ¶ Iſidorus Upauer eſt herba ſomnifera. Soporē enī facit languentibus ſuccus eius. Alia quidē ē vſual̓ Liber Undecimus qlia agreſtis. ex qua fluit ſuccus quem opion appellant ¶ Pliniꝰ li. xix. Sūt quedam alioꝝ ſatus comitantia vt bapauer. nāqꝫ cum brafica ſeritur. ac portulaca et eruca cum lactuca. Papaueris ſatiui tria ſunt genera Anum videlicet candiduꝫ cuius ſemen toſtum in ſecū da menſa cuꝫ melle apud ātiquos edebatur. hoc ⁊ paīs ruſtici cruſta īſpargitur affuſo ouo inherēs. vbi īferio reꝫ cruſtā apio gitqꝫ ceriali ſapore condiunt Alteꝝ ve ro genꝰ papaueris nigꝝ d̓r cuius ſcapo inciſo lacteꝰ ſuc cus exprimit̉. Terciū genꝰ chiā vocat greci. erraticum aūt noſtri. Spōte qͥdem: ſꝫ maturius cū ordeo maxīe na ſcitur: eruce ſimile: cubitali altitudine: flore rufo: ꝓtinꝰ qꝫ peciduo. vn̄ ⁊ nomē a grecis accepit. Fuiſſe aūt ho nore ſꝑ apud romanos Tarqͥnus ſuꝑbuſ eſt indicō. qͥ le catis a filio miſſis. decutiēdo papauera in orto ſangui nariuꝫ illud dedit reſpōſum. hac facti ambage reddidit Rurſꝰ alio comitatu eqͥnoctō autūni ſerunt̉ coriandrū quetū attriplex. ⁊cꝭ ¶ Auicēna in ſcd̓o canone. Papa ueris ſunt ſpēs ortolana et campeſtris: ⁊ ſimiliter eſt ni crū papauer: ⁊ ſpēs cornuti qd̓ eſt marinum: cuius fru ctus eſt curuꝰ. et eſt ſpēs ſpūmoſi eradienſis. Qd̓ meliꝰ et ſauius eſt. album eſt. ortolanum frigidum et ſiccuꝫ in ſcd̓o. nigꝝ in tercō ⁊ dicitur ꝙ vſqꝫ ad quartū Papaue ris ſpēs ſunt infrigidatiue. ⁊ nō ē in ip̄o multa ꝯglutīa tio. Nigꝝ eſt ingroſſatiuū ⁊ exiccatm̄. Marinū at̄ cor nutuꝫ cuiꝰ fructuſ eſt curuatꝰ inſtar cornuū thaurinoꝝ eſt vehementer abſterſiuū ⁊ inciſiuū. ¶ Pͣalladiꝰ. In menſe ſeptēbri papauer ſerit̉ locis ſiccis ⁊ calidis. ſemi nariqꝫ pōt ⁊ cum oleribus. Fertur aūt vtilius ꝓuenire vbi virge ſarmentaqꝫ ꝯbuſta ſunt ¶ Ax ¶ De medicinali operatōe papaueris Platearius. Apauer albū eſt ⁊ frīgidū ⁊ eſt humidū. nigrū vero frigidū ⁊ ſiccū: magꝭqꝫ mortificat. Semē eius collectū decem annis ẜuatur. In medicīs ponitur cū determinatōe. hꝫ aūt virtutem ſōnum indu cendi: leniendi: ⁊ mūdificandi. Contra calida apoſtema ta in pͥncipio ⁊ calefactōꝫ epatis. Semen papaueris vl̓ etiā herba ip̄a ꝯtrita cū oleo roſeo ꝯficitur ac ſuꝑponi tur ¶ Plinius libro. xx. papaueris ſatū albi calix ip̄e tri tus ſomni cā bibitur. ſemen aūt elephātiis medetur. E nigro papauere ſopor gignitur. Eiuſqꝫ ſuccuſ lana exci pitur. de quo ſcꝫ inferius dicetur. foliis ip̄is vtūtur ad ignes ſacros: ⁊ ad vulnera ex aceto. Nigꝝ celiacis da tur in vino. ſatiuuꝫ om̄e magꝭ rotundat capita. ſilueſtre longū ac puſillū: ⁊ ad om̄es effectꝰ valentiꝰ decoqͥtur ⁊ bibitur ꝯtra vigilias. Eadēqꝫ aqͣ fouent ora. Optimū eſt in ſiccis ⁊ vbi raro pluit. Cū capita ip̄a ⁊ folia deco uūtur ſuccꝰ oꝑio ml̓tuꝫ ignauior meconium vocatur. ¶ Dyaſcorides. papaueris capita foliaqꝫ decocta me conium faciūt medicamentū ꝯtra viciā corꝑis q̄ medio rigore ſunt ſanāda. ſuccꝰ eiꝰ cū roſaceo mixtꝰ: dolorē au rium mitigat. folia decocta ⁊ cū roſaceo trita morbiſ ar ticularibꝰ illiniūtur. Aqua ī qͣ papaueꝝ capita decocta ſūt foueri ꝓdeſt vigilie morbo laborātibꝰ. ⁊ iteꝝ ex epy fora lippientibꝰ. ſemen cū melle tritū nō modicū tumen tibus p̄ſtat auxiliū. Cortex cauliculoꝝ ꝯtuſus ⁊ ī pulue rem redactus melliqꝫ ꝑmixtus ſordidis vtiliter imponi tur vlceribꝰ. Eſt etiā ſilueſtre papauer capitis modici ⁊ fruticis nō ita elati qͥ miro mō ſanat fauces in tumore poſitas ⁊ arterias aſꝑatas. fitqꝫ medicamē ex eo quod opiō medici vocāt autore chriſippo ¶ Auicenna. Flos papaueris cāpeſtris mūdificat veſtigia vlceꝝ in oculis animaliū. liniuntur āt ſuꝑ eriſipilā ſpecies papaueꝝ: p̄ ter marinuꝫ folia cornuti ad ulcera ſordida valent. ⁊ car nem addita ꝓpter abſterſioneꝫ ſuā corrodunt ⁊ eſcaras eradicāt. Sil̓iter flos eiꝰ qͥ ꝓpter ſuꝑfluitatem abſterſio nis ſue nō eſt ꝯueniens manifeſtis vlceribꝰ. Ex campe ſtri fit emplaſtꝝ ſuꝑ vlcera ⁊ eradicat ea. linitur ſuꝑ po dagram cū lacte. Eiuſqꝫ radix in aqͣ decocta donec cōſumatur medietas: in potu ꝯfert ſchyatice Papauer fa cit ſomnuꝫ ⁊ ꝓprie nigꝝ: qd̓ eſt ſtupefactm̄: ⁊ ꝓhibet ca tharrū. Cum ergo vigilias habentis frōti emplaſtꝝ ex eo ſupponitur iuuatur inde ⁊ ſil̓iter cū eius decocto em̄ brocatur. Et cū ex ſpūmoſo fit vomitꝰ. Ip̄o in mellicra te bibito epilentici iuuātur. Oleuꝫ eiꝰ cum oleo roſaruꝫ eſt ꝯueniens ſoda: cuꝫ ex eo caput inungitur. Eiuſqꝫ de coctō diſtillata in aurem leſaꝫ ſedat eiꝰ doloreꝫ. Cōfert tuſſi calide. ⁊ ad pectꝰ fluxibus ex ſputo ſanguīs. ſemen nigri mūdificat pectꝰ. Corticiſ āt manifeſtior diſpoſitō num eſt: qd̓ adiuuat ad ſpuendū. Et in eius ſemīe totuꝫ eſt mundificatō. Confert iteꝝ papauer humiditatibus ſtomachi. Radix marini in aqͣ decocta donec medietur ꝯfert epatis egritudinibꝰ. ſemen ſpūmoſi vomere facit Album ⁊ nigꝝ trita in potu cū vino nigro ⁊ pōtico da ta: ſedāt fluxum antiquum. Natura qͥdem eiꝰ nō eſt va cua a virtute ſolutiua: Ex eius vehementi decoctōe fa ctum clyſtere confert dyſenterie. ſemen ſpūmoſi flegmā ſoluit. ⁊ humorem crudum. ¶ .CX I ¶ Iterum de eodem ¶ Conſtātinus vbi sͣ. Apauer calidum ⁊ ſiccuꝫ in pͥmo gradu eſt. ſuc cus eꝰ in oleo mirtino mixtꝰ capilloſ denigrat ⁊ ꝯfortat. Collirium ex eo factum: pannuꝫ ocl̓oꝝ mundificat. radix eꝰ maſticata humores capitis ꝑ nare purgat: ſuccꝰ ꝓpinatus venas mundificat. morpheā ci rat vrinā ⁊ menſtrua accelerat Cum ſapa coctꝰ ⁊ oculiſ cathaplaſmatꝰ apoſtema diſſoluit. puſtulas in eis naͣtaſ ſanat. viſumqꝫ clarificat. ¶ Macer. Dicunt vim geli dam ſiccamqꝫ papaueris eſſe. Tres illi tribuūt ſpeciēs flos vnius albus. Alteriꝰ roſeꝰ. rubeꝰ pallens ve mino ris. Flos eſt: hāc vulgo dicunt agreſte papauer Cuctis nobilior eſt cui flos naſcitur albꝰ. Ex eiꝰ teneris opium faciunt capitellis. Inciſa leuiter ſumma cute lacqꝫ inde Effluit: excipiunt cocleis ſumptumqꝫ reẜuant. Antido tis multis aptum variiſqꝫ medelis. Sunt qͥ ꝯtundunt cuꝫ lacte ſua capitella. De qͥbus exp̄ſſum ſiccāt cum ſo le liquorē. Poſt pͥmum ſuccꝰ vires habet ille ſecundas. De ſpecie vero roſeos qͣm gignere flores. Dixi: ꝯficiūt oleum de ſemīe tunſo Nō modicum guſtu iocundum ſō niferumqꝫ. Tercia cui flos eſt rubeꝰ ſemenqꝫ nigellum Preſtat ſi bibitur reliqͣruꝫ more ſopore m. Elixaturā te pida cuiuſlibꝫ haꝝ. Eger ſi foueat faciem vl̓ ſi bibat il lam. Optatum capiet. niſi ſit mors proxima. ſomnum. Sperma niger bibitum cum vino ſtrīgere ventreꝫ. Di citur. hocqꝫ mō fluxꝰ inhibet muliebres. Somnum dat bibitum: tuſſim ꝯpeſcit iniquā. Pōdere denarii debent hec ſemīa ſumi. Naꝫ plus letargum vl̓ mortem ſepiꝰ in fert. De foliis eiuſ tritis factum cathaplaſma. Eximie fauces dicunt curare tumentes. Quoſqꝫ vocant ſacros extinguere d̓r ignes Frigore vel cantu potu ve cibo ve vel eſtu: Aſpera ſi fuerit vocalis reddita vena: Appo ſito tali fiet medicamīe lenis. Cādida meconii ſpēs: ſic nempe vocari Grecoꝝ lingua dicuntqꝫ qd̓cunqꝫ papa uer: Longe nobilior eſt vtiliorqꝫ duabꝰ Tunc cuꝫ lacte fluunt capitella papaueris huius: Lenta coquatur aqͣ cui ſit ꝑs terciā mellis. Addita cūcta coquas donec de coctō ſpiſſa Sit quaſi mel: varios ſic conẜuetur ī vſus Sumpta facit ſōnum tuſſim fugat: abſtinet aluum: Do calis vene bene reumatiſmata ſiccat. Eiuſdem teneris opium factum capitellis: Sicut iā docui: roſeo miſcebiſ oliuo. Unge caput mixtis ſedabitur his dolor omnis. Et ſolet hoc vnguen ſomni p̄ſtare qͥetem Predictis ad miſce croci redolentia fila. Auris curabis hoc infundē do dolorem. Hoc modo femineo cum lacte cōſtoqꝫ ſub acto: Unguendo calidā poteris ſedare pōdagraꝫ Ano ſuppoſituꝫ ſolet hoc adducere ſomnum. Iſtud ideꝫ ſolo p̄ſtare putatur odore ¶CXxII ¶ De paſtinaca ¶ Iſidorus ¶ Vrus paſtus. Eſt enim adoratū iocunda cibo Aſtinaca dicitur eo ꝙ radix eius ſit p̄cipuus ho Liber Undecimus delectabilis. ¶ Palladius libro tercio Paſtinaca vere ſeritur pͥmo. ſemīe ponitur ⁊ plātis loco pingui ⁊ ſoluto altiꝰ paſtinato. Raraqꝫ ſtatuēda eſt vt robur accipiat Pliniꝰ libro. xix. Lignoſiora ſunt ortolana q̄daꝫ a nobis poſita in cartilaginuꝫ genere. miꝝqꝫ ſaporis ve hemētiam omnibꝰ ineſſe. Ex his vnū eſt genꝰ paſtinace ſed agreſte qd̓ ꝓuenit ſpōte ſchaphylinos grece d̓r. Al tera vero ſeritur radice vl̓ ſemine pͥmo vere vl̓ autūno. Ut placet higino: februario auguſto: ſeptēbri: octobri: ſolo qͣm altiſſime refoſſo vtilis eſſe incipit annicula. vti lior bima: gͣtior autūno patinisqꝫ maxīe. ⁊ ſic quoqꝫ vl rus ei eſt intractabile. Ineſt ei ſicut ⁊ ſyſeri neruꝰ lōgi tudine maiori dūtaxat annicule. qͥ in decoctis extrahi tur: amaritudīs tn̄ magnā relicta parte: q̄ mulſo in cibi temꝑata etiā in gͣtiam vertitur ¶ Idem ī libro. xx. ſemē paſtinace ꝯtritum in vino potatum tumentē aluū ⁊ ſuf focatōes doloreſqꝫ mulieꝝ lenit intantū: vt vuluas cor rigat Illituꝫ quoqꝫ paſſionibꝰ vētris eaꝝ ꝓdeſt. viriſqꝫ ꝓdeſt cū panis portōne eqͣ tritum. ⁊ cōtra ventris dolo res cū vino potatum vrinā pellit. Et phagēdenas ſiſti vlceꝝ recens cum melle impoſitū. Radicem eiꝰ Dieu ces dari iubet ex aqͣ mulſa ꝯtra iocineris aut lyenis: yli um: lumboꝝ ac renuꝫ vicia. Cleophantꝰ ⁊ dyſentericis veteribꝰ Philiſtiō in lacte coqͥt ⁊ ad ſtringiriā dat vnci is qͣtuor. Etiā ex aqua ydropicis ⁊ pleureticis comicia libus ⁊ opiſthotonicis. habentes ea negatur a ẜpētibꝰ feriri. vl̓ q̄ ante guſtauerūt nō ledi. ꝑcuſſis cuꝫ axungia imponitur. Folia cōtra cruditates mandūtur. Orpheꝰ amatoriū ineſſe dixit ei. fortaſſe qm̄ venerē hoc cibo cer tum eſt ſtimulari. Ideoqꝫ cōceptus aliqͥ ꝓdiderūt adiu uari. Ad reliqͣ pollet ſatiua. magiſqꝫ in petroſis nata. Semē ſatiue cōtra ſcorpionū ictꝰ ex vino medetur eius qꝫ radice circūſcalpti dētes dolore liberantur ¶ Byaſco rides. Paſtinace vis oīs in radice ⁊ ſemīe cōſtituta eſt. Aqͣ mulſa in qua radix decocta et potui data iocineriſ ⁊ lyenis q̄relis lumboꝝ ac renū viciā cōpeſcit. Dyſente ricis quoqꝫ vetuſtis vtilis eſt. Idem radix in lacte deco cta ⁊ potui data pleureticis medetur. eadeꝫ alligata col lo tumorem teſtium ſedat. Negāt etiā a ẜpentibꝰ feriri qͥ paſtinacaꝫ ſecum tulerīt vel an̄ guſtauerint. hec ī cibo copioſiꝰ ſumpta ventrē ſtimulat. Dentes eiꝰ radice cir cūdat ī creduntur a doloribꝰ releuari. ſemē ex vino datū tumentem aluū feminaꝝ ⁊ ſuffocatōe matrices p̄cluſaſ ſoluit. Idem cū melle tritū canceratis vlceribꝰ imponi tur ¶ Macer. Eſt paſtinace virtꝰ in ſemīe tm̄. Ul̓ radi ce ſua muſta ſi d̓coqͥs eiꝰ Radicem ml̓tum ꝓderit decō ctio eius. Si potāda datur ſplenis iecoriſqꝫ q̄relis. Lū borum qͣꝫ leuat eadem potata dolorem. Has ſi lacte cō qͣs decoctō ſumpta. Aſmaticos curat veteres ventres qꝫ fluētes Radix illiꝰ collo ſuſpēſa tumores. Ut quidaꝫ dicūt. ꝯpeſcit teſticuloꝝ. Qui paſtinacā fert aut qͥ veſci tur illa. Dicitur a nullo ẜpentum poſſe noceri. Accēdit venereꝫ ſi large ſumitur illa. Si circūſcalpis dentes ra dicibꝰ eiꝰ. Dicunt ingenti dolore ꝑſepe leuari. Ex vino paſtinace ſi ſperma bibatur. Cōpeſcit diros quos ſcor pius intulit ictus. Sic quoqꝫ feminei ventris curare tu morem Dicūt: quo mulier qͣſi p̄gnans eſſe videtur. Ap poſitum canchris tritū cum melle medetur. Ꝙ paſtum tribuat eſt paſtinaca vocata. Namqꝫ cibum nulle radi ¶ CXIII ces dant meliorem De pepone ¶ Papias Epones creſcūt in ſimilitudine cucurbite: frigi xix. Cucumeres cum magnitudīe exceſſerīt pe di ſunt: difficile digeruntur. ¶ Plinius libro pones vocatur. Mire oleum oderunt: nec minꝰ aqͣs dili gunt deſecti quoqꝫ ad eas modice diſtantes arrepunt. aut ſi qͥd obſtet vel ſi pendeāt: curuantur. Idqꝫ vel vna nocte de p̄hendetur: ſi vas cum aqua ſubiiciatur a qͣtu or digitoꝝ interuallo ante poſteꝝ diem deſcendentibus ac ſi oleum eodem mō ſit in hamos curuatis. Iidem in fiſtula flore dimiſſo mira lōgitudine creſcunt. Nouac rum forma ꝓueīt in campania mali cōtonii effigie For te pͥmo natum ita audio vnum. mox ſemīe ex illo gen factum melopepones vocāt. nec hi pendent. ſed hūi tāꝫ iacent ⁊ rotundātur. Miꝝ in his et p̄ter figuram colo remqꝫ et odorem ꝙ maturitatem adepti ꝙͣꝙͣ nō pender tes ſtatī a pediculo recedunt. Columella comentu ſuuꝫ tradit: vt anno toto cōtingant Fruticeꝫ rubi qͣm vaſtiſſ mum in apricum locuꝫ traſferre: ac recidere duoꝝ dici torum relicta ſtirpe circa eqͥnoctium vernum: ita in me dulla rubi cucumeris inſito ſemīe: terra minuta: fimoqꝫ circūaggeratas radices frigori reſiſtere ¶ Ideꝫ libro xx. Pepones maxīe in cibo refrigerant et emolliunt al uum. Caro eoꝝ epyforis oculoꝝ aut doloribꝰ īponitur Cōtra vomitōnes ficcātur et in farina tuſa. datur ī aqͣ mulſa quatuor obolis ita vt qͥ biberit qͥngētos pꝰ ea pa ſus ambulet. Cortex quoqꝫ vomitōnem mouet. faciem purgat. hec ⁊ folia cuiuſcunqꝫ ſatiui illita cum vino ca nis morſus hos coctos deraſo cortice ex oleo aceto et melle iocundiores eſſe certum eſt. ¶ Dyaſcorides. pe ponis qͥdem vſus gͣtior eſt ſed difficile coqͥtur ꝓpter na turalem rigorem. et ideo nōnulli cuꝫ aceto ſumunt pule gium miſcentes. quo nocitura vis frigoris temperetur Item pepo in cibo lenior eſt: qͥa detracta cute et abiecto ſemīe vſui datur. Stomachi cōpeſcit ardorem. aluuꝫ le nit et mollit. Coctꝰ ex aqͣ cum oleo aceto et melle: iocun diſſime ſumitur. Caro eiꝰ impoſita frōti dolorem oculo rum miro modo mitigat. vlcera in moduꝫ faui concreta trita eiꝰ radice pelluntur. cortici eiꝰ aſſignatur vt macu las ex facie detrahat. Semen in puluere verſum lomen toqꝫ ꝑmixtum nitidiorem femīs cutem p̄ſtat CXIIII ¶ De petroſelino ¶ Iſidorus. Etroſelynon dicitur. eo ꝙ apio ſit ſil̓iſ: et naſca tur in petris mōtibuſqꝫ p̄ruptis qd̓ nos dicere poſſumꝰ petrapium. Sileno eī grece apium di citur Sed eſt ſummum ac ꝓbabile macedonicum. guſtu ſuaue et odore aromatico. ¶ Platearius. Petroſelinū eſt in tercō gͣdu calidum et ſiccum. Eſt āt duplex ſcꝫ do meſticum et agreſte: cuiꝰ ſemen maxīe competit vſui me dicine. Contra eaſdem cauſas et eodem mō valet quo peucedonum: et cōpetens fit de domeſtico ſalſamētum. Herbaqꝫ ip̄a ibidem poſita digeſtioneꝫ cōfortat et ven toſitatem excludit. ¶ Plinius libro. xx. Petroſelinon appellāt quoddā apii genꝰ in ſaxis natum ad vomicas cōclearibus binis cum ſucco marrubii ad ciathuꝫ et aq̄ calide tribꝰ ciathis p̄cipuum ¶ Daſcorides. Petro ſelinon in macedoniā naſcitur in rupis vl̓ in ſpeluncis Semen eiꝰ eſt minutum: aneto ſil̓e: odoratum: et īſciduꝫ et aromaticum. virtus eſt illi diuretica. Menſtruis im perat. vrinam abundanter ꝓuocat: maxīe cum vino da tum. inflatōnes ſtomachi et coli cōpeſcit deſiccando ni mis et calefaciendo. tortōnibus quoqꝫ ſubuenit. Gyu reticis etiā miſcetur antidotis. ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Petroſelinum dicunt apii genꝰ quod caliduꝫ ⁊ ſiccum eſt in fine tercii gͣduſ. Un̄ galienꝰ. petroſelinum inqͥt ca thaplaſmatum puſtulis aut morphee vl̓ ſcabiei ea mire mundat. Semen eiꝰ vrinā et menſtrua ꝓuocat. ventoſi tatem et inflatōem diſſoluit. valet ydropicis ⁊ ꝑ yodicit febribꝰ. dolorem renum et veſice amputat. ep̄ar mundi ficat Opilatōnem aꝑit: maxīe ſi fuerit in renibꝰ. vento ſitatem colice paſſionis diſſoluit. vulue ſuppoſitum me ſtrua ꝓuocat: ⁊ ſecundinam et mortuum fetum expellit Iſaac vbi ſupra. Petroſelinum calidum ⁊ ſiccum eſt in fine tercii gͣdus. Ideoqꝫ d̓iureticum eſt incidens vrinā: ⁊ menſtrua ꝓuocās: ac ventoſitatem diſſoluens ⁊ inflatōem Cathaplaſmatum ſuꝑ puſtulas ſcabiem ac morpheā: miro mō mundificat vn̄ fit ydropicis iuuatm̄ et ꝑrodicam febrem patientibus. Renum dolorem a Liber Undecimus ac veſice placat: qͥa corporis poroſ aꝑit: viaſqꝫ rarificat ⁊ humores extenuādo cum ſorde ⁊ vrina ꝓiicit. ep̄ar et pulnera mundificat. ⁊ opilatōes eoꝝ aꝑit. ſecundinaꝫ ⁊ cetum mortuum expellit. Quo etiā potui dato mundifi cat fetas a groſſis humoribꝰ ¶. CXV De pipere aque ac piperite. Auicēna in ſecundo canonę. Iper aqͣue eſt herba: vt olus naſcēs in aqͣ ſapo ſri piperis in guſtu ſuo ꝓpinqua: ſꝫ nō eſt ei pipe ris acuitas. Itaqꝫ calefacit ſufficienter ſed mi nus ꝙͣ piper ¶ Pliniꝰ li. xx. piperitis quā ſiliquaſtruꝫ appellamꝰ: ꝯtra morbos comiciales bibitur. Caſtore ta uiter demōſtrante eſt qͥdem caule rubro ⁊ longo: denſis ceniculis lauri foliis: ſemīe albo ac tenui: guſtu piꝑis. Eſt aūt vtilis gingiuis: ac dentibꝰ: oris ſuauitati ac ru CXVI. ¶ De porro et eiuſdē cultura ¶ Iſidorus pus Orrus ē olus cuiꝰ duo ſunt genera: videlicet ſe ctilis ⁊ capitatus ¶ Pliniꝰ libro. xix. Porro ſe ctiuo nuꝑ dedit autoritateꝫ pͥnceps nero. vocis cratia ex oleo menſium eſtatis omnibꝰ diebus: nulloqꝫ alio ac ne pane qͥdem veſcendo: Seritur āt ſemīe ab eqͥ noctō autūno. Si ſectiuū facere libuerit dēſius in eadē area ſeratur: donec deficiat: ſemꝑqꝫ ſtercoratur. Si nu triatur in capita anteꝙͣ ſecetur: cū increuerit in aliā are am trāſferatur ſūmis foliis leniter reciſis ante medullā ⁊ capitibuſ retractis: tunicis ve extremis: Antiqͥ ſilice vel tegula ſubiecta dilatabat capita. hoc item de bulbiſ Nunc āt ſarculo leuiter cōuelluntur radices: vt delūba te alāt neqꝫ diſtrahāt. Cum at porrus fimo letoqꝫ ſolo gaudeat: rigua odit: ⁊ tn̄ ꝓprietate qͣdam ſoli ꝯſtat. Se ctiui duo ſunt genera vnū qͥdem herbaceum folio euidē tibus eiꝰ inciſuris. quo vtuntur medicamentarii Alteꝝ genꝰ eſt foliis ſuauioris atqꝫ rotundioris leuioribꝰqꝫ in ciſuris. famā eſt Melā eq̄ſtris ordinis reꝝ ex ꝓcuratō ne a tyberio pͥncipe accerſitum: in ſūma deſperatōe por ri ſucco ad trium denarioꝝ argenteorū pondꝰ. hauſto: ꝯfeſtim ſine cruciatū exꝑiraſſe. Ampliorem modum ne gant eſſe noxium ¶ Palladius libro qͣrto. In menſe fe bruario cōuenit porꝝ ſerere. Quem ſi ſectilem velis pꝰ duos menſes qͣm ſatꝰ eſt poteris deſecare manentem in areis ſuis. Quāuis aſſerit columella etiā ſectiuum diu tius duratuꝝ. melioremqꝫ ſi trāſferatur. Et quotienſ ſe cabitur aqͣ iuuetur ⁊ ſtercore ſi capitatum facere velis. qd̓ vere ſeueris: octobri menſe trāſferre debebis. Serē dus eſt loco leto ⁊ maxīe cāpeſtri: area plana: paſtinata alte et diu ſubacta ⁊ ſtercorata ſi ſectiuum velis ſpiſſiꝰ. Si capitatum rariꝰ ſeres. Sarculo frequentandus eſt: et herbis liberādus. Cum digiti craſſitudinem habue rit a media ꝑte p̄ciſis foliis et truncatis radicibꝰ: tranſ feratur oblitꝰ fimo liqͥdo qͣternis vel qͥnis digitis ſepa retur rigeturqꝫ modice. ꝯp̄hendendus et alienādus eſt ſarculo: vt ſuſpenſus a terra qd̓ ſpacii ſubter inuenerit capitis vaſtitate cogatur implere Idē ſi plura ſemīa in vnum ligata depoſueris grādis porrꝰ naſcētur ex oībꝰ. Idem ſi capiti eiꝰ ſemen rape īmittas ſine ferro ⁊ pan gaſ ml̓tum fertur increſcere meliꝰ ſi frequenter hoc faci as. ¶ Idem in libro. vi. In menſe maio plāta porri trāſ fertur vt rigatōnibus animetur ¶ Idem in libro. xi. In octobri menſe porꝝ verno ſatum cōuenit tranſferre. vt creſcat in capite: Sane ſarculis aſſidue circumfodiatur et cōp̄hēſa porri plāta velut tenacibꝰ alleuietur: vt īani tas ſpacii q̄ ſuberit radicibus: incremento capitis ſuꝑ pleatur CXVII. ¶ De operatione ipſius in medicina. Iſaac vbi ſupra. Qrrus calidus eſt ⁊ ſiccus in tercō gͣdū qd̓ cer tificat eius ponticitas. vnde ſanguinem e nari bus manantem conſtringit. Sed ẜm cibum illaudabilis eſt. nocet enī ſtomacho facienſ inflatōneꝫ ac ventoſitatem: ⁊ cū ſui acumīe neruos eiꝰ mordet. Facit ⁊ fumū nigꝝ: qͥ ad caput ſalienſ viſuꝫ obtenebrat: ac ter ribilia ac timoroſa inducit ſomnia vꝫ tn̄ ẜm medicinam Crudus enī comeſtꝰ canales pulmonis de groſſis hūo. ribus mūdificat. epatis opilatōnem aꝑit. Succꝰ eꝰ cuꝫ aceto oleo roſaceo ⁊ thure naribꝰ immiſſuſ ſanguinē in de fluenteꝫ cōſtringit: eis ſcꝫ qͥ frigide ſunt nature. ī au re diſtillatus dolorē placat ex frigiditate ortum Crudꝰ cathaplaſmatꝰ ſuꝑ morſum ẜpentium ꝓdeſt. Caput eiꝰ coctū ⁊ cum amigdaleo ꝯditum ventrē humectat. vene rem excitat. valet ꝯtra colericam paſſionē q̄ fit de groſ ſis ⁊ viſcoſis humoribꝰ. Semē porri ſicciꝰ eſt ⁊ fortōriſ actōnis. Quod ſi aſſet̉ ⁊ cum ſemīe naſturcii miſceatur emorroides patientibꝰ ꝓdeſt ventoſitateꝫ inteſtinoꝝ diſ ſoluit. opilatōnem aꝑit. vrinam ⁊ menſtrua prouocat Ipocrates Porrꝰ calefacit ac deſiccat nimis. ep̄ar ⁊ ſplene aꝑit vel curat: ſoluens q̄qꝫ conſtipata ſunt in eis Thoraceꝫ ⁊ pulmonem purgat. ad auriū quoqꝫ dolorē diuturnuꝫ facit: ac ꝑ nares vctericoſ purgat ¶ Dyaſco rides. Porro capitato ad multa vtilia corꝑis ypocras vſus eſt. Succum eiꝰ etiam ſolū bibendum dedit ſāgui nem reiicientibꝰ ꝙͣuis dandū cenſuiſſet ceteris. cuꝫ gal la vl̓ farina thuris vuluas cōtractas eodem modo reſol uit. etiam in cibo ſumptū fecunditati plurimuꝫ acqͥrere eſtimauit. vlcera purgat ex melle ꝯtritus. Diſtillatōes ac tuſſim thoracis ⁊ arterie pulmonisqꝫ vicia ꝯpeſcit ī ſorbitōne ptyſane datus vocem purgat. ventrem ſtimu lat. adducit ſomnum. Capita eoꝝ minuta molliūt aluū in aqͣ bis cocta. Et eadem aqua reſtrīgit in vino potata Succus eiꝰ ſanguīs ꝓfluuium ſiſtit. ⁊ maxīe in naribuſ ſi cū galla ꝯtritus ibidē iniectus fuerit. Idem ꝯtra ve: nena ꝓdeſt. datus cū mero vel aqua mulſa. eiuſqꝫ folia trita cū melle ꝓſunt vulneribꝰ appoſita Idem ſuccus ſi ue auribus ꝓdeſt ſiue naribꝰ cum tercia ꝑte mellis īfuſ Fracturas alligat. duriciaſ relaxat. vulnera recentia cū ſale appoſitꝰ ſtatim claudit: ⁊ ebrietatem diſcutit: ſit ī ſe dat. humores viſcoſos nutrit. virtus eſt ei diuretica: ſō nia facit nigra. leptimicā virtutē habet. comeſtus ſatiſ caliginem oculis infert. veſice ac renibꝰ vulneratis con trarius eſt. folia eiꝰ ſunt inſcida ⁊ ſtiptica ¶ Plinius li bro. xx. Porrus ſectiuus tuſſi veteri ac pectoris viciis medet̉. Et illitis eiꝰ foliis ambuſta ſanātur. Aliaqꝫ vlce ra cū melle trito: beſtiaꝝ morſus ex aceto. Succus eiuſ ꝓdeſt morbo regio ⁊ ydropicis ac renū doloribꝰ cū pt y ſane ſucco. Sed oculoꝝ aciem traditur hebetare Infla tōnem quoqꝫ facere. Que tamē ſtomacho non noceat. ventremqꝫ molliat. voci ſplendorem affert. Capitato qͦ qꝫ maior ad eadem effectus eſt ¶ CXVIII. ¶ De diuerſis porri ſpeciebus ¶ Auicēna. Orrum aliud eſt ſcemiū. aliud eſt nabatiū ⁊ ali ud eſt quod dicitur ſilueſtre porꝝ. Et eſt illd̓ qd̓ L eſt inter porꝝ ⁊ allium qd̓ melius eſt in medici na: ꝙ in cibo. Nabatiū eſt calidum in tercō ſiccū ī ſcd̓o. Silueſtre āt eſt calidus ⁊ ſiccus ⁊ ideo deteriꝰ Scemiū cū ſale ꝯfert fraudulentis vlceribꝰ. ſilueſtre aūt vlcerat corpus. Abſcindit ex naribꝰ fluxū ſanguinis ⁊ ſuffumi gatur ex eius ſemine cū alkritrā dens in quo eſt vermis ip̄mqꝫ vermen interficit: ⁊ illum eiicit Eius comeſtō fa cit ſoda. ⁊ facit imaginari ⁊ videre ſomnia mala. Eius cinis cum oleo roſeo ⁊ aceto eſt ꝯueniens dolori auriuꝫ corrūpit aūt gingiuas ⁊ dentes ac eos findit: ⁊ ꝓprie ſcemiū viſui nocet. ⁊ aſmati facto ex groſſa materia cuꝫ aqua ordei cōfert nabūtiū p̄cipue. ⁊ ꝓprie cū melle. Cō fert etiam apoſtematibus pulmonis ac ſputo ſanguīs Malum eſt āt ſtomacho. ⁊ ſilueſtre deterius eſt dome ſtico qm̄ amarius et acutius eſt. magiſqꝫ mordicatiuuꝫ illo. Porrum qͥdem totum eſt inflatiuū. ꝓpter hoc elixā dum eſt in duabus aijͥs. et ſic alleuiatur eius inflatio a nocumento. Rurſus dixit ꝙ eructuationem acetoſam Undecimus Liber abſcīdit. ⁊ vniuerſaliter tarde digeſtionis exiſtit. vrina ⁊ menſtrua ꝓuocat. p̄cipue nabatiuꝫ ⁊ ſilueſtre. Ambo qꝫ nocent vlceratis renibꝰ ac velice. Cōfert āt emorrōi: dibus. ⁊ elixatū cōmouetˣ coitum. ſil̓iter eius ſemen tor refactū. ſemen eiꝰ torrefit cuꝫ granis myrti ad tenaſmo ⁊ ad ſanguinem ani. Decoctō radicis eiꝰ cum oleo ami dalino colice confert. eiuſqꝫ ſuccus eſt ex ſumma eoꝝ qͥ ſanguinem ſoluūt Deniqꝫ ſuccus eiꝰ cum mellicrate cō ueniēs eſt animaliū morſibꝰ. ¶ Macer. In ml̓tis cau ſis vſus medicamīe porri. Dicit̉ ypocras medicine ma ximus autor. Ip̄ius ſuccum ſolum dedit ip̄e bibendum Egrotis qͥ reiiciūt ſpumāt ve cruorem. Quos emoptōr cos ſoliti ſunt dicere greci. Cū galla dant hunc alij thu ris ve farina. Aut gemīs dragmis porroꝝ ſemīs vnā. Apponūt mirre: vino quoqꝫ trita reſoluūt Pre cūctis alijs dicūt hec ſumpta iuuare. Manantemqꝫ potes na ribus retinere cruorē. Intus ſi nares vngas medicami ne tali. Cōtractas vuluas ſuccō curabis eodē. Reddit fecundas manſa ꝑſepe puellas. Ulcera cum melle tritū iuuat. appoſitūqꝫ Humoꝝ capitiſ ſi diſtillatō fiat Pul mones pectuſqꝫ nocens: vocem canoram: Inde conſur gat tuſſis p̄cordia ledens: Cū ptyſana ſuccum porri ſor bere iuuabit. Et ꝑ ſe ſolum ꝓdeſt his omnibus ip̄m Si porri ꝑtes in vino coxeris albas. Sic vt aquam pͥmam mittes addeſqꝫ ſecūdam. Utilis eius aque duro fit po tio ventri. Dicitur hec eadē cum vino ſtringere vētreꝫ Cum vino potum datur his quos leſerit anguis. Qd̓li bet aut aliud fundens lentale venenū. Nec minus his ꝓdeſt ſi vulne ribꝰ ſuꝑaddas. Sed velut emplaſtꝝ porrū cum melle ſubactum. Cōmixtus porri ſuccus lacti mu liebri. Et bibitꝰ tuſſim fertur ſedare vetuſtam Et variiſ viciis pulmonis ſubuenit idem. Auris ꝯpeſcit capre cū felle dolorem. Preſtat idem ꝑiter cū mulſo mixtus ⁊ au ri. Infuſus tepidus. fungis ſi manditur obſtat. Eiꝰ iun gatur ſuccō ꝑs tercia mellis: Et ſic ꝑ nares tepidū fun dendo vel aures. Immēſum capitis poterit ſedare dolo rem. Ex vino bibat hūc lumboꝝ quem dolor angit. Di cunt vtilius taliter nihil eſſe dolori. Fracturas ſolidas cito duriciamqꝫ relaxat. Appoſitum vulnuſqꝫ recēs ci to cum ſale claudit. Si crudū ſumptū fuerit leuat ebrie tatem. Sic venerē ſtimulat ſic duꝝ molliat aluū. ¶ CXIX ¶ De portulaca ¶ Platearius Ortulaca optimus eſt cibus febricitantibus co cta vel cruda. Qui ſi patiātur ꝯſtrictōnem ven tris cū prunis in aqua cōqͥtur: ſic quoqꝫ prunaſ ⁊ portulacam comedūt. et aquam bibunt. portulaca enī humectat ⁊ relaxat. habet quoqꝫ virtutem leniendi. ⁊ ī frigidandi. Cōtra ragadias id eſt fiſſuras labioꝝ ꝓfū diſſime radices portulace cōburuntur in vaſe terreo: et fit puluis niger. Cui mel adiungitur ⁊ ragadie illiniun tur. ſic palliat etiam ragadias leꝓſorum ¶ Iſaac. Por tulaca frigida eſt in tercō gradu. humida in ſecūdo. vn de calorem ⁊ febrium extinguit acumen. ⁊ ꝓpter pōticit tatem quam rami habēt ſtomachum ꝯfortat ⁊ inteſtīa ⁊ valet contra vulnera in eis vl̓ in veſica. ſanguinis flu xum vndecunqꝫ manauerit. conſtringit. ſuccꝰ eius in ca pite vl̓ fronte vl̓ timꝑibus inunctus dolorem aufert et calorem. Rami eius māducati dyſenteriam ⁊ colericaꝫ digeſtionē habentibus ſubueniūt ¶ Papias. Portila na vl̓ portilaca ẜm galienū recens refrigerat: calefacta cale facit. Trita cum pane ad oculoꝝ tumorem īponitur ad pōdagras quoqꝫ ſimili modo medetur. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Eſt ⁊ portulaca quam peplion vocant. nō mul tum ſatiua efficacior: cuius memorabiles vſus eſſe tra duntur. venena quippe ſagittarum ac ẜpentium emor roidum tradūtur ea ꝓ cibo ſumpto reſtringi: ⁊ plagis īpoſita extrahi. item hoſcyamo poto e paſſoqꝫ exp̄ſſo ſuc co. Reſiſtit et aquarum viciis et dolori capitis. vlceri buſqꝫ in vino tuſa et impoſita. Reliqua quoqꝫ ſanat v cera cum melle ꝯmanducata ſic et infantium cerebro ī ponitur. vmbilicoqꝫ prociduo. Et in epyforis omnium fronti temporibuſqꝫ cum polenta. Ip̄is autem oculis e lacte ac melle. Eadem ſi ꝓcident ꝓdeſt oculis: folis tri tis cum corticibus fabe. puſtuliſqꝫ cum polenta ⁊ aceto et ſale ac cera. Oris vlcera ꝯmanducata cruda ſedat: et tumorem gingiuarum. itemqꝫ dolorem dentiuꝫ. Cōmā ducatum quoqꝫ mobiles ſtabilitat denteſ. ſedat crudita tes vocemqꝫ confirmat. ⁊ ſitim arcet. Ceruicis doloreſ ſedat cum galla et lini ſemine ac melle pari mēſura. mā marum quoqꝫ viciā cum melle: vel cimolia creta. Salu taris etiam eſt ſuſpirioſis ſemīe hauſto cum melle. Sto machum in acetariis ſumpta corroborat. ardentibꝰ fe bribus eum polenta imponitur. et alias manducata re frigerat etiaꝫ inteſtina. Byſenterie vomiciſqꝫ datur ex aceto. vl̓ bibitur cum cumino Tenaſmo autem vl̓ comi cialibus ꝓdeſt in cibo vl̓ potū. Purgatōnibus mulieꝝ acetabuli menſura ꝓdeſt in ſapa pōdagris calidis cum ſale illita et igni ſacro. Succus eiꝰ potatus renes ac ve ſicas iuuat. ventris animalia pellit. Ad mulieruꝫ dolo res imponitur ex oleo cum polenta. neruorum duricias emollit. venerem inhibet. veneriſqꝫ ſomnia. apud auto res inueni caput inde litū diſtillatōem an̄s toto non ſē tire. oculos tamen hebetare putatur ¶ CXX. ¶ Iterum de eodem ¶ Auicenna. Ortulaca eſt frigida in tercio gradu humida ī fine ſecundi. Succus eius eſt illud quod in ea eſt magis vltime oꝑatōis. In ip̄a eſt ſtipticitaſ et ꝓhibet fluxuꝫ ſanguinis. et fluxus antiquos. Nutri mentum eius paruum et illaudabile: reſiſtēs colere val de Fricantur ea verruce: et eradicat ea ſua proprietate non qualitate. Apoſtematibus calidis fit emplaſtrum ex ea in quibus putrefactō timetur et eriſipila Confert etiam bothor abluto ex ea capite cum vino mixta. delet qꝫ dentium ſtuporem ꝓpterea ꝙ lenit aſperitatem et ſe dat ſoda calidam pulſatiuā. Obtalmie confert et ingre ditur in alcofol. Eiuſqꝫ nimius vſus facit accidere pau num in oculo. ſuccus eius ꝓhibet ſputum ſanguinis. pter virtutem ſuam ponticam. Inflamatōi ſtomachi cō fert bibita et emplaſtri more ſuperpoſita Cōfert et ep̄a ti inflamato. ꝓhibetqꝫ vomitum colericum. et debilitat appetitum. fit ex ea clyſtere dyſenterie ac ſolutōi coleri ce. Confertqꝫ doloribus renum ac veſice et vlceribꝰ eo rum et abſcindit ẜm plinium coitus deſideriū. Et ip̄a qͥ dem retinet menſtrua. ſed eius aqua emorroidibus con fert. eiuſqꝫ ſuccus extrahit aſcarides Confert iteꝝ por tulaca febribus acutis. et ſi aſſetur et comedatur ſagui nem abſcindit ¶ Actor Portulaca dicitur et andragne de qua iam dictum eſt ſuperius ſub iſto noīe ¶ Mace Andragnis grece que portulaca latīe Dicitur. hic vu gi pes pulli more vocatur Humida vis eius et feruida dicitur eſſe. Unde iuuat febrem quam dicit grecia cau ſon. Trita ſuper ſtomachum viridis ſi ponitur herba. Preſtat idē ſuccus ſi ſumitur. herbaqꝫ manſa Aut ac cepta vt olus: ſolet hec lenire calorem. Manſa vel hal ſta poteſt nimium reſtringere fluxum Sanguinis: et ve tris nociuum cohibere fluorem. Eſſe vetat dentes qb̓t eſt contrita ſtupentes. Et tumidis oculis prodeſt ſupe addita trita. Feruorem ſoliſ eſtate comeſta nocere. Nō ſinit. et ventrem cum vino et ſale mollit. Ueſiceqꝫ ſolei comeſta ſedare dolores. Eſt emoptōicis hec ſepe come ſta ſalubriſ. Acidule ſimiles huic ꝑ oīa vires Effectus qꝫ pares teſtatur plinius eſſe Liber Undecimus CE3 ¶ De pulegio.¶ ¶ Diaſcorides. Ulegiū omnibꝰ eſt notum. huiꝰ virtꝰ termāti ta eſt. Cale facit nimis et extenuat de thorace ⁊ pulmone pingues et viſcoſos humores. fa e pos ſpuere facit. Nauſeā et morſū ſtomachi cū pu ſca bibitum ſeparat. nigraꝫ coleram ꝑ ventrem depo rit. cum vino bibituꝫ morſibꝰ venenatis occurrit Sic cūj et cōbuſtum gīgiuas cōfirmat. cum polenta adhibi tum omnibꝰ tumoribꝰ vtile eſt. Solum impoſitū mede tut podagricis. Cerotis mixtū papulas limpidat. ſple nericis impoſitū cum ſale prauos humores exurit. In palneis infricatum. pruriginē tollit. fomento tumores gericos mitigat. Odor eiꝰ nauſeam ꝓhibet. Tuſſienti bꝰ ꝑdeſt et eſt diureticū valde. huiꝰ genera duo ſunt ſcꝫ maſculus qui floreꝫ generat albū ⁊ femina que purpu reū¶ Pli. libro. x. Magna eſt cum menta ſocietas ad recreados aīmo defectus pulegio cum ſurculis ſuis in ampullas vitreas aceti vtriſqꝫ deiectis. Nam et capi tia dolores impoſita leuare dicitur. qͥn et olofactu capi ta tueri cōtra frigoruꝫ eſtuſqꝫ iniuriam traditur. Nec illos eſtuare qui duos ē pulegio ſurculos habeāt impo ſitos auribꝰ in ſole. Illinitur etiā in doloribꝰ cum po lenta et aceto. femina efficacior q̄ florem habet purpu reū: mas vero cādidum. Nauſeas inhibet cum ſale ac polenta in aqua frigida pota. ſic et pectoris ac ventris dolorē cohibet. ſtomachi auteꝫ ex aqua interciſiones ſi ſtit. et cum aceto ac polenta vomitiones Inteſtinoꝝ vi cia ſanat melle decocto. et vino nigro. vrināqꝫ pellit ex vino et ſi amineū ſit. etiam calculos et omnes interio res dolores. Ex melle et aceto mēſtrua ſedat. ſecūdinaſ vuluasqꝫ cōuerſas corrigit. de fūctos partꝰ eiicit. Se men obmuteſcētibꝰ olofactū admouetur Comicialibꝰ in aceto cyathi menſura datur. ſi aque inſalubres bibē de ſūt: tritu aſꝑgitur. ſalſitudīes quoqꝫ minuit corꝑis ſi cum vino tradatur. Neruoꝝ cauſa et opyſthotono ī cōtractione cōfricatur cum ſale et aceto ac melle Imbi bitur ad ſerpetum ictꝰ decoctum. et ad ſcorpionū in vi no tritum maxime vero qd̓ in ſiccis naſcitur. Ad oris vlceratōnes: et ad tuſſim efficax habetur. Flos recētis incenſus pulices odore necat. Tenocrates tradit pule gi ramuꝫ lana lotum in tercianis āte acceſſioneꝫ olofa ctādum dari: vel ſtragulis ſubiici: et ſic egꝝ collocari it̉ remedia tradit. Silueſtri ad eadeꝫ vis efficacior eſt nod ſimile eſt origano mīoribꝰ foliis ꝙͣ ſatiuum: ⁊ a qͥ buſdā diptannos vel dictamꝰ vocatuꝫ eſt. A pecore ca priſqꝫ guſtatum cōcitat balatū. Natura taꝫ feruēs eſt vt illitas ꝑtes exulceret. Cōuulſis ⁊ torminibus ac po dagricis mire ꝓdeſt. epaticis cum melle et ſale bibēdū datur. Pulmionū quoqꝫ vicia facit excreabilia. Ad lie nem cum ſale eſt vtile et veſice ac ſuſpiriis et inflatōni bꝰ decoctū ſucco eqͣliter. et vuluas corrigit. Cōtra ſco lopēdram terreſtrem vel marinū et ſcorpiones priuatī ve ꝯtra omnē morſum valet. Radix cōtra increſcentia vulnera recens eſt potentiſſīa: Cicatricibꝰ vero decorē affert arida. Itē pulegio nepiteqꝫ ſocietas eſt. ſicut iaꝫ ſuꝑiꝰ dictum eſt. ſiqͥdem in aqua. decocto em̄ ad terciaſ frigora diſcutiunt. mulieꝝqꝫ menſtruiſ ꝓſunt. et eſtate calores ſedāt. CIterum de eodem. ¶ Platearius. CXXII. Ulegium calidū eſt et ſiccum in tercio gradu cuiꝰ virtus cōſiſtit in folio et in flore. Tempo re floꝝ colligitur: et ꝑ annū ẜuatur valet ꝯtra frigidum reuma. vinū decoctionis eiꝰ cōtra frigidam tuſſim ex glutinoſo vel aquoſo humore. cōtra dolorem ſtoachi ex frigiditate et vētoſitate ¶ Ex herbario. Pu legiuꝫ maſculꝰ florem habet albuꝫ: femina rubeū vtrī qꝫ Si infans in vtero mortuꝰ fuerit. huiꝰ tres rami re centes triti et in vino veteri potati mire ſanāt. valet et ad veſice vel calculi et ad cordis pectoris ſtomachi tho racis ve dolorem ¶ Macer. Feruida pulegii vis ſicca qꝫ dicitur eſſe. Tercius a medicis datꝰ eſt gradꝰ huic ī vtroqꝫ. Sepius hāc herbam ſi p̄gnans ſumit abortit. Menſtrua deducit cum vino ſūpta tepenti Hocqꝫ mō tardas hec extrahit herba ſecūdas. Hoc nom̄ quia nō notum reor eſſe qͥbuſdā. Exponā tali quid nomīe ſigni ficetur. Vt nōdum fotꝰ teſta circumdatur oui. Pullus ſic infās matris veſtit̉ ī aluo. Quadā pellicl̓a. matris d̓ ſemine facta. Quā naſcens rumpit quaſi teſtaꝫ pullus oui. Iſtas pelliculas medici dixere ſecundas: Ꝙ mox expoſitoſ nat̉e iure ſequātur. He ſi plꝰ iuſto vicio cogē te morantur. Aut mors ſubſeqͥtur: dolor aut qui vix to leratur. Iſtaſ pulegium p̄dicto more repellit. Cum ſale cōtritā melli ſi iunxeris illam. Uguine cōtractis poteſ hoc ſuccurrere mēbris. Illius puluis ſumptꝰ cum mel le vel hauſtꝰ. Pectoris humores viſcoſos extenuare. Et ꝑ ſputa poteſt illos educere mire. Nauſea vel mor ſus ſtomachi curabitur illa. Cum puſca ſumptū vl̓ ace to quod ſit aquoſū. Cum vino nigram coleram pota re pellit. Sicqꝫ venenatis ẜpentum morſibꝰ obſtat. Si ꝑ vim febris nimio ve fluore cruoris. Aut aliqͦ caſu ſubi to defecerit eger. Quod ſolet a doctis medicis male fa ctio dici. Pulegium valido tritum iungatur aceto Na ribꝰ egroti ſi apponatur odore. Solo cōfeſtim dicūt re leuari iacentem. Gīgiuas ſicci puluis cōfirmat et vſtꝰ Appoſitā viridem dicūt ſedare podagrā. Et quoſuis alios ſolet emēdare tumoreſ. Si ſuꝑaddatur tēpide ꝯ mixta polente. Addita cerotis papulas de corꝑe tollit. Sple̓ neticis multū ſuꝑaddita cuꝫ ſale ꝓdeſt. Elixatura ſi qͥſꝙͣ ſepe tēpenti. Illius abluitur: pruritum nō patia tur. Et ſic matricis poterit curare tumoreꝫ. Tuſſim cō peſcit cum vino ſumpta tēpenti. Et ſic vrinam cōpellit reddere largam. Et magis ex vino ſi ſit decoctio facta Aut oleo mixto cōtrito ſi ſuꝑaddas. Si radix trita va lido iungatur aceto. Sedabit ml̓tos ſuꝑaddita ſepe tu mores. Obſtat ẜpentū cum vino ſumpta venēis Et ſic aſſumptū venerem ſtimulare fatentur. Sic quoqꝫ pul monis ꝓdeſt iecoriſqꝫ querelis. Et ſic nutrici ſumptꝰ lac p̄bet abundās. Herba virens curat morſus cū mel le caninos. Si ſuꝑaddatur ⁊ vino mixta bibatur. Hac māſa ſerpēs oculos caligine purgat Indeqꝫ corꝑis hu mani poſſe mederi. Illam lumībus eſt exꝑiendo ꝓbatū Radicuꝫ ſuccus mixtꝰ cuꝫ melle recenti: Pulſa reddit eos omni caligine claros. ¶ CXXIII ¶ De radice. ¶ Actor. ¶ Adix eſt cōis omnibꝰ fere plantis. vnde radix dicitur herbe: vel radix arboris. Cuꝫ aūt ſim I plicicer ac ſine additione radix ponitur: illa q̄ vulgo radix appellatur: hoc nomine ꝓprie intelligitur. ¶ Palladiꝰ libro. xx. In auguſto mēſe vltimo ſiccioribꝰ locis radices conuenit ſeri. q̄ hyeme miniſtrēt viū. A mant terrā qualeꝫ rapa. pinguem ac ſolutā et diu ſub actam. tophum vero reformidāt et glaream. Gaudent celi ſtatu nebuloſo. Serendi ſunt aūt grādibus ſpaciis et alte foſſis. melioreſqꝫ ꝓueniunt ſi ſerātur in harenis poſt nouā pluuiam niſi forte poſſint rigari. quod ſatuꝫ eſt ſtatim leui ſarculo debet operiri. Letamē non eſt in gerendū: ſed potiꝰ palee que inde fungoſe ſunt. Suaui ores autem ſunt: ſi eas aqua ſalſa freq̄nter aſpargas. Radices femīni generis putātur. que minꝰ acres ſūt. habentqꝫ folia latiora lenia et cum iocūditate virētia ex his ergo ſemina ſunt colligenda. Maiores fieri cre duntur ſi ſublatis oībuſ foliis ſolo tenui caule demiſſo ſepe terris oꝑiantur. Si ex nimis acra dulceꝫ fieri ve lis: ſemē die ac nocte melle aut paſſo macerabis. Ra phanū tamē ſicut braſicā conſtat vitibꝰ eſſe inimicam. Nam ſi circa ſe ſerantur natura diſcordāte refugiunt. ¶ Iſaac vbi ſupra. Radix eſt calida in tercio gradu. Undecimus Liber ficca in ſecūdo. minꝰ ꝙͣ rapa nutrit ꝓpter acumen ſuū: quod fortiꝰ eſt acumine rape. Nutrimentū eius eſt du ruꝫ et groſſum. digeſtioni ſtomachi nociuū et incōueni ens dentibꝰ ac oculis et gule: omnibuſqꝫ doloribꝰ vul ue Secūdum vero medicinā conuenit. ſecūdum cibum manducata tortionem et inflationem facit et illauda bilis ſtomacho fit. Qd̓ teſtatur ructatꝰ eius qͥ maxime fit ante cibum. eleuat em̄ et deſcendere ꝓhibet cibū ad locum coctōnis: ideoqꝫ fit cauſa indurate digeſtionis. naturalēqꝫ virtutem inhibet: cibum expellens in ſuꝑio ri ꝑte: ex qua re fit vomitꝰ maxime his qͥ ventoſitatem in ſtomacho habent ex ꝯſuetudine. Que tn̄ pꝰ cibū ac cepta minorē agit ventoſitateꝫ aſcendenteꝫ ſuꝑius qͥa cum grauitate ſua deſcendit inferiꝰ: deponitqꝫ cibum in coctionis locum. et vt oꝑtet digeritur. vnde cauſa ꝯͣ fortande ſecūde digeſtōnis efficitur hoc eſt gratia ſue coctionis. que nō habentibꝰ ventoſitateꝫ accepta poſt cibum impedit. Proinde ſi quis eam vult acciꝑe ꝓ vo mitu: ante cibum ſumatur. ſed ꝓpter ſupplem̄tuꝫ ſecun de ac tercie digeſtionis: poſt cibuꝫ māducetur ¶ Plate. Radix eſt herha cuiꝰ radix ſimili nomīe appellatur. et eſt calida et ſicca in ſecundo gradu virtutem raphano ſimilem habet. et cōtra eaſdeꝫ cauſas valet eodēqꝫ mō ſed nō efficax eſt. Itaqꝫ cū in receptōe īuenit̉ pōt poni radix raphani ſi radix nō habeatur. ¶ CXXIIII. ¶ De radicula. ¶ Plinius libro. xix. Adicula eſt herba lauandis lanis apta ad hoc ſuccum habet miꝝ ꝙͣtum cādore cōferēs eque et mollicia. Naſcitur vbiqꝫ ſatiua: ſed ſponte p̄cipua in aſya ſyriaqꝫ ſaxoſis et aſꝑis locis. Trās eu frateꝫ tamen laudatiſſima cauſe tenui ferulaceo ip̄iſqꝫ cibis indigenaꝝ expetito. ⁊ vnguenti quidqͥd ſit cum qͦ decoquatur: olee folio: hāc ſtruthion vl̓ iſatim greci vo cāt. Eſtate floret: aſpectu grata: verū ſine odore: ſpinc ſa ⁊ caule lanugīoſo ſemē ei nullū. radix magna que ꝯci ditur ad quem dictū eſt vſum. ¶ Idem in libro. xxiiii. T ingentibꝰ et radicula ramos p̄parat quā ſtruthion a grecis vocari diximꝰ. Med̓tur morbo regio ipſa decō cta: et ius potuꝫ. Itēqꝫ viciis pectoris. vrinā cit. aluū ſiſtit. vuluasqꝫ purgat. Quāobrem aureū poculuꝫ vo cāt eam medici. Ex melle etiā ꝓdeſt magnifice ad tuſſi Ortopnoee ꝓdeſt menſura cōclearis. Cum polēta vero et aceto lepras tollit Eademqꝫ cū panace et caparis ra dice calculos frāgit ac pellit Panos diſcutit cum ord̓a cea farina et vino decocta. Miſcetur et malagmātibꝰ et colliriis claritatis cā. Ad ſternutamēta vtilis inter pauca. lyeni quoqꝫ ac iocineri eodem modo ꝓficit. Po ta denarii pōdere ex aqua mulſa ſanat ſuſpirioſos. ſic et ꝑleure ticos om̄eſqꝫ lateris dolores. ¶. AXXV. ¶ De raphano et eiuſdē cultura ¶ Iſidorus Otꝰ deorſum nititur cuꝫ reliqua olera magis in Aphanū greci nos radicem vocamꝰ: eo ꝙ to Uſūma pſiliant. huius ſemine macerato qͥſquis manꝰ ſuas infecerit: ẜpentes impune tractabit. Ex eiꝰ ſi quidē radice et ebur alheſcit. In cibo quoqꝫ venenis obſiſtit. Naꝫ cōtra venena radices: nūceſ: lupini: citrū apium: ruta: proſunt: ſed contra futurum venenū: nō ꝯͣ acceptū. vnde et apud veteres ante alias epulas hec ſo lebāt m̄ſis apponi ¶ Pli. li. xix. Cortice et cartilagine cōſtant raphani. multiſqꝫ illoꝝ cortex craſſior eſt: ꝙ eti am qͥbuſdā arboꝝ: Amaritudo illi eſt plurima: ⁊ ꝓ craſ ſitudine corticis. Cetera quoqꝫ aliquādo lignoſa: et mi ra vis colligendi ſpiritum laxadiqꝫ ructum. Ob id illi beralis cibus vtiqꝫ ſi ꝓxime mādatur olus. Si vero cū oliuis diruptis rarior eſt ructus minuſqꝫ fetidꝰ. Egyp to miro celebratur ꝓpter olei fertilitatē quod de ſemīe faciunt ip̄ius. hoc maxime ſerere ſi liceat cupiūt: quon am et q̄ſtus plus ꝙͣ e frumento: et minꝰ tributi eſt. nul lum copioſiꝰ olus. Genera raphani tria fecerunt greci: videlicet folioꝝ differētia: criſpi: ac lenis: Tercium ve ro ſilueſtre. Et huic lenia qͥdem folia: ſed breuiora ⁊ ro tūda copioſa et fruticoſa. Sapor auteꝫ aſper: et medi camēti inſtar ad eliciendos aluos. In prioribꝰ tamē dif ferentia ſeminis eſt qm̄ aliquā exiguū admodū ferun Noſtri vero alia fecere genera. vnum algidē ſe a loco lō gum atqꝫ tranſlucidū Alterū rapi figura: quod vocāt ſyriacum: ſuauiſſimū fere ac tenerrimū: hiemiſqꝫ pati ens. Nunc etiā vnū ſilueſtreꝫ. greci cheriam vocāt. pō tici armon: alij leucen. noſtri amorachiā: frond̓ copioſiꝰ ꝙͣ corꝑe In omnibꝰ auteꝫ ꝓbandis maxime caules ſpe ctātur: in initio rotundiores atqꝫ canalibꝰ lōgis. folia ip̄a triſtiora ⁊ agulis horrida. Seri vult raphanꝰ terra ſoluta et humida. fimū odit. contentus palea. frigore a deo gaudet vt in germania magnitudinē infātiuꝫ pue oꝝ equet̉. Seritur poſt ydꝰ februarii vt vernꝰ ſit Iteꝝ qꝫ circa vulcanalia: que ſatio melior exiſtit. Multī et marcio ſerunt et aprili. et in ſeptēbri. Incipiente incre mento cōfert alterna folia circūobruere: ip̄os vero acu mulare. Nā qui extra terram emerſerit: durus atqꝫ fū goſus fit Ariſtomachꝰ folia ꝑ hiemeꝫ iubet detrahi: et ne lacune ſtagnent accumulari ſicqꝫ in eſtate grādeſce re. Quidā ꝓdidere ſi palo adacto cauerna palea inſter natur: in ſex digītoꝝ altitudine. de inde ſemen fimūqꝫ ⁊ terra congeratur ad magnitudinē ſcrobis creſcere. p̄ci pue ſalſis aluntur. Ob hoc aquis talibꝰ irrigantur et ī egipto nitro ſꝑguntur. vbi ſuauitate p̄cipue ſūt. In to tum quoqꝫ amaritudo eoꝝ eximitur ſalſugine: fiūtqꝫ ſimiles coctis. Nam ⁊ cocti dulceſcūt: ⁊ napoꝝ vicem tranſeūt. Fertur raphanꝰ adeo ceteris cibis p̄latus in apollinis templo vt duceretur raphanus ex auro. beta ex argento: rapuꝫ ē plūbo. Scripſit ⁊ morchiō grecus volum̄ vnū d̓ raphano. Utiliſſimi temꝑe hiberno in ci bis exiſtimātur. Idemqꝫ dentibꝰ ſemꝑ inimici. qm̄ his atterātur. Ebora certe polliunt ¶ Palladiꝰ vbi ſupra li bro quarto. In menſe marcio raphanoſ aliqͥ ſerunt: qui bꝰ vtuntur eſtate. ¶ Idem in libro. ix. raphanū vt iam p̄dictū eſt ſicut ⁊ braſicā cōſtat eſſe vitibꝰ inimicā. Naꝫ ⁊ ſi circa ſe ſerātur: nat̉a diſcordāte refugiūt CXXVI ¶ De virtute ipſiꝰ ī medicīa. ¶ Auicenna. Aphanꝰ habet lignuꝫ calidum et humiduꝫ in primo. Semen calidū in tercio fortius eſt ſcm̄ deinde cortex: poſtea folia: deinde caro. Oleuꝫ eius eſt vehēmentis caliditatis. Silueſtre raphanū do meſtico cōicat in omnibus ⁊ eſt illo fortius. Illud quod magis eſt temꝑatū eſt magis elixatuꝫ. Si cum illo mi ceatur farina lolii. facit pilos in alopicia naſci. Empla ſtruꝫ ex eo factū cū melle eradicat veſt igia que accidūt ſub oculo cum occultatōne. Folia vernalia elixata et co meſta cum oleo almuri. nutriunt plus ꝙͣ radix. Elixatū eſt nutribiliꝰ: ⁊ eiuſdeꝫ qͥdeꝫ nutrimentū eſt flegmati cū et paucuꝫ. ⁊ in ip̄o eſt ſubſtātia que velox eſt ad pu trefiendū. ſemē eiꝰ cōfert lentiginibꝰ in membro factiſ ac reliquis coloribꝰ extraneis. et veſtigiis: ⁊ ꝑcuſſioni bꝰ ⁊ panno. Idemqꝫ cōdiſi linitum morpheā nigram ī balneo purgat. ſed pediculoſ in corꝑibꝰ multiplicat. em ſtrū ex eo cum melle vlcera fraudulēta ⁊ lenia eradicat̉ ⁊ ſemen eius cum aceto vlcus cancrenaꝝ integre ſanat ſuꝑ impetiginemqꝫ ſimul oꝑatur. Iteꝝ ſemem expellit pulſationē iuncturaꝝ. ⁊ eſt bonū valde dolori eaꝝ: Nō cet autem raphanū capiti: dentibꝰ: ⁊ palato. nocet etiā oculo verūtamen aqua eius in eo diſtillata. ip̄m abſter git: ac delet in oculo veſtigia que ſunt ſub lacrimali ſuc cꝰ eius ⁊ oleum cōferunt valde ventoſitatibus in aure Ait aūt filius mēſange ꝙ eius folia viſuꝫ acuunt. Ra phanꝰ elixatꝰ eſt cōueniens tuſſi ātique: ⁊ chymo groſ ſo generato in pectore. Confert etiam p̄focationi ex fu gis mortiferis accidenti. Cum oximelle decoctus: ſi fi at ex eo gargariſmꝰ cōfert p̄focationi. in ip̄o ē gutturis Liber Undecimus nocumētū. ⁊ malꝰ eſt ſtomacho faciens eructuare Pꝰ cibum ventreꝫ lenit: et cibos penetrare facit. Ante q num natare facit: et nō quieſcit et ideo facilem vomi tū efficit. ⁊ cōuenit lateri ac ſpleni ſuppoſitꝰ more em̄ plaſtri. ſemē eius cuꝫ aceto nauſeā valde facit. ⁊ apo ſtemata ſplenis reſoluit. Filius meſange dixit: ꝙ ſi cō medatur poſt cibum digerit. ⁊ ꝓprie folia eius ⁊ aqua folioꝝ eius. aperit opilationes epatis et yctericiam re mouet. Dixerūt qͥdam ꝙ eius folia digerunt. ⁊ corpꝰ eius facit nauſeā. ⁊ eius ſemen reſoluit ventris infla tioneꝫ. facitqꝫ facilem ciboꝝ egreſſionē. ⁊ facit appe titū cibi. ⁊ aufert dolorem epatis ⁊ eius aqua bona eſt vdropiſi. Confert iteꝝ raphanꝰ morſui vipere. ⁊ cū vi no morſui cornute. ſemen eius cōfert venenis ⁊ valet cōtra vermes venenoſos. ⁊ ſi fruſtum eius ſuꝑ ſcorpi quē ponatur: moritur. aqua etiā eius in hoc exꝑta ē et fortior eſt. Deniqꝫ ſi ſcorpio momorderit aliquē qͥ ra qnū comedit nō ei nocebit. CXXVII. Iterum de eodem. ¶ Diaſcorides. Aphanū greci nos radicem vocamꝰ. Radix I eius a ieiuno comeſta vel potataʳ ꝓut antido tum: magnū adiutoriū eſt ſanitatis et tutamē tum corpis. ſed inflationē facit ⁊ ructus fetidos. Fru ctꝰ eius vrinā mouet. ventrem decoctaⁱ malaxat: et ī ci bo ptyſicis ꝓdeſt thoracis flegmata purgat. Cum oxi melle accepta vomitū mouet. cū melle mixta: putredīē curat. liuores tollit. vim fungi venenoſi ꝯpeſcit. Con tra viperaꝝ morſus ꝓficit. Semen cum acceto datuꝫ ſplen minuit. ydropicis ac ſpleneticis in modum catha plaſme impoſitum ſubuenit. Radix in aceto ac melle cocta ſi gargarizetur ſynanticos curat. folia eius con tuſa ⁊ impoſita dolentibꝰ articulis proſūt. Raphano calidā eſſe virtutem: omniuꝫ medicoꝝ opinione patet. ſed nobis ex vſu intelligere licet. nam cū ceteris cibis comeſta: ideo in ſtomacho ructꝰ efficit ſolus. quia in eo coquitur prima Capillos ab iniuria alopicie reſtitu it cum melle. Succꝰ etiā grauedinē aurium inſtillatus emendat. Egiptii reges in qͥbus erat ſtudiuꝫ: ſcrutati corꝑa mortuoꝝ et cauſas valitudinū occulta fide reco gnoſcere ⁊ in ip̄o corde vitium naſci ꝓdiderunt. Se mīe raphani cuꝫ melle trito et ſumpto ſuſpiria mitigā tur. tuſſis arcetur. Sola cum ſale ſūpta ventris anima lia extinguit ventreꝫ ſtimulat. vrina cōcitat. puerperiſ copiam lactis acquirit. Nulla res fortiꝰ vrine difficul tatē ſoluit. vel feminaꝝ imꝑat menſtruis. Raphanus ꝯmeſta eſt euſtomacha Poſt cibos ſūpta digerit. eruo tuatōnē facit. Cocta ⁊ eſa tuſſientibus ⁊ pituitatibus ſtomachi medetur. Coriuꝫ eiꝰ cathaplaſmis adhibitū cum melle paſcentia vulnera curat. liuorem īpoſita tol lit. morſibuſ venenatis occurit. lentigiues purgat. bibi ta menſtruis imꝑat. Semē eius bibitum eſt diureticū ſplenem tenueſcere facit. Elixum cuꝫ oximelle garga riſmo ſinanticis ſquināticiſqꝫ opitulatur. ceraſti quo qꝫ puncto accepta ſtatim medetur. Denti concauo im miſſa vel gīginis fricata: doloreꝫ eius mire ſedat. Eſt aliud genꝰ raphani quod multi armoraceā dicunt. ha bens folia lapſane ſimilia: cuiꝰ radix oblōga eſt ac tene ¶ CXXVIII ra. de qua. ſcꝫ dictum eſt ſupra. Adhuc de eodem. ¶ Platearius. Aphanꝰ calidus eſt ⁊ ſiccus in ſecundo gra du virtutē habet incidendi: diſſoluendi: ex eo fit cōpetens oximel̓. cōtra quartanā. et cōtra quot idianā. cōtra duricieꝫ ſplenis Herba ip̄a cocta in vino ⁊ oleo ſpleni cathaplaſmetur. Pectini cathaplaſ mata ſtranguiriā ⁊ diſenteriā ſoluit ¶ Plimiꝰ libro. xx Raphani ſtomachū purgant pituitateꝫ extenuāt. vri na cōcitant. Eſt eſtiuoſꝰ in italia: ⁊ armoraceā vocant ſatiua. Satiui decocti mane ad tercios cyatoſ poti cal culos cōminuūt ⁊ eiiciunt Idem in poſca decocti cōtra ẜpentium morſus valent illiniti. Ad tuſſim quoqꝫ ieiu nis raphanꝰ ꝓdeſt in mane cum melle. Semen eiuſ to ſtum deinde cōtritum cum melle ſuſpirioſis valet. idē qꝫ cōtra venena ꝓdeſt. Scorpionibꝰ ceraſtiſqꝫ adu er ſatur. vel ip̄o ſemīe infectis manibꝰ impune tractabili bus. Impoſitoqꝫ raphano ſcorpionibꝰ moriūtur. Cō tra fūgoꝝ quoqꝫ venena ſalutares ſunt. lyeneꝫ extenu ant. iocineri lumboꝝqꝫ doloribꝰ proſunt. Ex a cēto vel ſinapi ſumpti valent ydropicis et litargicis Praxago ras quoqꝫ dandos cenſet ilioſis. Inteſtinoꝝ ſanāt vl cera. et p̄cordioꝝ purulenta cum melle ꝯmeſta. qͥdam ad hoc illito luto coq̄re malunt. ſic et feminas purgari dicūt. Ex aceto et melle ſumpti. inteſtinoꝝ animalia d̓ trahūt. itemqꝫ ad tercias decocto eoꝝ poto cum vino enterocelicis ꝓſūt. ſāguīeꝫ īutileꝫ extrahūt Mediꝰ ad hec coctos dari iubet excreantibꝰ ſanguinē. et puerpe ris ad copiam lactis augēdam. Ipocrates capilloſ mu lieꝝ defluos raphanis iubet fricari. ⁊ cōtra tormenta vulue ſuꝑ vmbilicū īponi. reducūt et cicatricē ad colo rem. Semē impoſitū ex aqua ſiſtit ea que fagedenas vocāt vlcera. democritꝰ venerem hoc cibo putat ſtimu lari. et ob id fortaſſe voci nocere tradiderunt aliqui. fo lia que dūtaxat in oblōgis naſcūtur: aciem oculoꝝ ex citare dicūt̉. vbi vero acrior medicina admota ſit: iſo pū dari protinꝰ imperāt. hec antipatia eſt. Auriuꝫ ve ro grauitati raphani ſuccum inſtillant ¶ Papias. hu mectat ⁊ diſꝑgit flegmā autoritate ſua. folia tam̄ e ius minus auſtera ſunt: Trita radix in vino nauſeam ꝓuo cat. ¶ CXXIX. Iſidorus ¶ De rapa. Apa dicta eſt a rapiēdo. id eſt ꝯp̄hendendo. Eſt autē radice̓ amplior napo. ſapore dulcior et folio tenui ¶ Palladiꝰ libro. iii. Semen bra ſice vetuſtū. vt dictum eſt ſupra. mutatur in rapam. Idem in libro. viii. In menſe iulio ſerenda eſt rapa ſoto p̓utri et ſoluto nec ſpiſſo. locis humidis ⁊ cāpis le tatur. napus aūt in ſicco ac ꝓprie tenui deuexo ⁊ ſabu loſis melior naſcitur. loci ꝓprietas vtrumqꝫ ſemē in al terū mutat. Nā rapa in alio ſolo ꝑ hiēniū ſatā mutat̉ ī napos. alia vero napus tranſit ī rapā: Subactuꝫ ſoluꝫ ſtercoratū verſatumqꝫ coquūt. quod ipſis et ſegetibuſ proderit qui ibi anno eodem ſerūtur. Iugo raparum quattuor ſextarii napi auteꝫ qͥnqꝫ ſufficiunt. Si ſpiſſe ſunt interuelles aliquaſ vt cetere roborentur vt vero ī ſemina maiora redigātur. eruta rapaꝫ foliis omnibus purgas: ⁊ ad dimidii digiti craſſitudinē in caule ſucci des. Tunc in ſulcis diligenter ſubactis octonis digitiſ ſeparatā obruēs. iniicies terrā ⁊ calcabis. ita magna naſcetur ¶ Idem libro. xiii. In menſe aūt decembri: cō uenit rapa cōdiri. Rapa ſiqͥdem in ꝑtes minutas re ciſa: leniterqꝫ cocta: ⁊ tota die diligentius exiccata. ne quid humoris reẜuent. ſiapi ex aceto ſicut moris eſt temꝑato mergūtur. et cōdiuntur. repletāqꝫ vaſe clau dūtur: et poſt aliquātos dies explorataʳ guſtibꝰ in vſū proferūtur Que res cōgrue poteſt effici ianuario quo qꝫ ac nouēbri. ¶ Pliniꝰ libro. xviii. Rapa aūt omnia cūctis naſcuntur animalibꝰ: nec in nouiſſimis. ſatiant ruris alitum quoqꝫ genera. magiſqꝫ ſi decoquātur a qua. Quadrupedes eoꝝ ⁊ fronde gaudent. homī quo qꝫ cibo grata ſunt. Burāt et in terra ſua ⁊ poſt a paſſo pene ad alium prouentū famēqꝫ ſentiri prohibēt. a vi nō atqꝫ meſſe ſeruata. terciꝰ hic trāſpadanis fructꝰ ter ram nō moroſe elegit. pene vbi nichil aliud ſeri poſſit. Nebulis et pruinis ac frigore vltro alūtur amplitudi ne mirabili. ita ꝙ qͣdraginta libraſ excedentia vidi In cibis quidem noſtris comedūtur pluribꝰ modis: et vſ qꝫ ad alia durāt ſinapiſ acrimōia domīta Diligētioreſ quinto ſulco nap̄um ſeri iubent: rap̄am quarto. vtro qꝫ ſtercorato. Rapam dicunt fieri latiorē. ſi ſeminetur palea. Satus vero viſcus eſt vtrique generi inter duo rū numinū dies feſtos neptuni atꝫ vulcāi ferūtqꝫ ſub ſubtili obſeruatione: quotta luna p̄cedente hieme nix prima ceciderit: ſi totidem die numinū p̄dictuꝫ tempo ris ſpacium ſerantur mire prouenire. Seruntur et ve re calidis atqꝫ humidis ¶ Idē in libro. xix. De rapis abunde dixiſſe poteramus videri: niſi medici facerent maſculini ſexus in his rotūda latiora vero et cōcaua feminini: ſuauitate p̄ſtantiora: et ad condiendū facilio ra. Sepiuſqꝫ ſata tranſeunt in marem. ¶ C XXX. ¶ De virtute ipſius in medicīa. ¶ Papias. Apa eſt napus validiſſimꝰ conturbat corpꝰ et deducit ſed mingitur. Semē eius cōtra vene Ona in potū datur. Rapa ſi frequēter comedat̉ inflationē ſtomachi facit. Semē eius ex vino tritū va let cōtra morſus ẜpentum. ¶ Pliniꝰ libro. xx. Eſt rapo vis medica pniones feruens ſanat impoſituſ. frigus ē pedibꝰ pellit aquā decoctus. Ius eiꝰ feruēs podagris etiam frigidis medetur. et crudum tuſumque cum ſa Ie cuicūqꝫ vicio pedum auxiliatur. Semen eiꝰ illitum et in vino potum cōtra ẜpentes ac toxica ſalutare eſſe ꝓditur. A multis autē antidoti vim habere in vino et oleo dicitur. At ꝓpter inflatōnes in totum eū abdica uit in cibis democritus. Dyocles aūt magnis extulit laudibus. venereꝫ quoqꝫ ſtimulari ab eo ꝓfeſſus. Iteꝫ qꝫ dyoniſiꝰ magiſqꝫ ſi cum eruca cōdiretur. Toſtum qͦ qꝫ ꝓdeſt articuloꝝ dolori cum adipe. Silueſtre rapum in aruis naſcitur. maxime fruticoſum cādido ſe mine. Duplo maiore ꝙͣ papaueris et hoc vtūtur ad albican dam cutem in facie totoqꝫ corꝑe mixta vrina pari mē ſura. ¶ Byaſcorides. Radix rape bona eſt. et ſi ven trē inflat: corpori tamen ſuccū addit. veneremqꝫ ſtimu lat. Eius elixatura fomēto pōdagris ac ꝑnionibꝰ p̄ſi dium eſt. Ipſaqꝫ trita ⁊ impoſita hec omnia facere po teſt. Cima eius elixa et comeſta eſt diuretica. Semen eiꝰ ex vino bibitum vulneribꝰ venenatis ꝓficit. Itaqꝫ ſemen in rapis calidum ac feruens videtur. et ip̄e pau lo ſolutōres credūtur. Sed quo minꝰ caloris poſſident molliendi poteſtateꝫ eo fortiorem cōtinent. Ideꝫ radix inflat et ſemen in homine generat vel angmentat. A greſtis rapa locis ſiccis naſcitur. fruticem collectuꝫ fa ciens cubiti lōgitudineꝫ habens multaſqꝫ virgellas. folia leniora et in modū digiti groſſa. Semen eiꝰ in fol liculis eſt cōcluſum nigrū et fragile. quod fractū habꝫ intus coloreꝫ album Itaqꝫ faciei miſcetur albamētis vel etiam totius corꝑis. ¶ Iſaac. Rapa calida eſt in ſecūdo gradu. humida in primo dure digeritur. Mol lem et inflatiuā carnem facit ꝓpter ſui ventoſitateꝫ. ꝓ Inde coitum ſuſcitat: flegma augm̄tat. vt ilis auteꝫ eſt ſi bis cocta vtraqꝫ aqua reiecta coquatur cum pinguiſ ſima carne. Idem cuius iure ſi pedes pōdagricoꝝ loti fuerint: dolori mitigationeꝫ preſtat. ¶ CXXXI De roſa. ¶ Iſidorus. Oſa a ſpecie floris dicta eſt: eo ꝙ rutilanti co O lore rubeat. ¶ Ambroſiꝰ. Ante peccatū flori bꝰ īmixta terrenis ſine ſpinis roſa ſurgebat: et pulcherrimꝰ flos ſine vlla fraude vernabat. poſtea vero ſpina ſepſit gratiaꝫ floris: tanꝙͣ humane vite ſpe culū p̄ferens. que ſuauitatem ꝑfūctionis ſue finitimis curaꝝ ſepe ꝯpungat ſtimulis. vallata eſt em̄ elegantia vite noſtre atqꝫ quibuſdā ſolicitudinibꝰ obſepta vt ea dem triſticia diſtincta ſit et gratia ¶ Plinius libro. xxi Roſa veriꝰ ſpina ꝙͣ frutice naſcitur. in rubo quoqꝫ ꝓ ueniens illic etiā odoris iocundi. ꝙͣuis anguſti. germi nat omnis incluſa primo cortice granoſo: quo mox in tumeſcente et in virides alabaſtros faſtigiato paulatī rubeſcens dehiſcit. ac ſeſe pādit in medio calicis ſui ſtā tis cōplexa luteos apices vſus eius coronis Oleo ma ceratur. In vnguēta trāſit: et emplaſtris atqꝫ collirija imponitur mordaci ſubtilitate. Menſaruꝫ etiā d̓licus ꝑungendis minime noxia. Genera eiꝰ noſtri fecerunt celeberrima. p̄neſtinā et cāpaniam. addiderūt alij mil ſiā cꝰ fit ardētiſſimꝰ colos nō excedentis folia duo d̓ua pximā eī trachimiā mīꝰ rubentē mox alabādicā folus albicātibꝰ viliorē. ſpinioīā vero minutiſſimā l̓ viliſſimā Differ̄t em̄ folioꝝ ml̓titudīe: aſꝑitate: leuore: colore. odore Pauciſſima qͥna folia: ac deīde nūeroſiora cū ſit genꝰ eꝰ: ꝙͣ centifoliā vocant. que eſt in cāpania ytalie. Grecie vero circa philippos ſed ibi nō ſue terre prouē tu. Pageus nanqꝫ mons in vicino fere eſt numeroſis folis ac paruis. Unde accole tranſferentes cōferunt. Ipſaqꝫ plantatōne proficiūt Non aūt talis odoratiſſi ma eſt. Nec cui latiſſimū maximūqꝫ folium. Breuiter qꝫ indicium odoris: ſcabricia corticis eſt et que grecia vocatur a noſtris: a grecis vero lichnys. nō niſi in hūi dis locis proueniēs. nec vnꝙͣ quinqꝫ folia excedēs ma gnitudine viole: nulloqꝫ odore. Eſt et alia grecula vo cata: cōuolutis folioꝝ paniculis. nec dehiſcēs niſi ma nū coacta: ſemꝑqꝫ naͣſcēti ſimil̓. latiſſimis foliis. Alia fūditur ē maluaceo caule: habens folia oleata quā muſ cetō vocant. atqꝫ inter has media magnitudine autū nalis quā coroneolā appellāt: omnes ſine odore. Co roneola in rubo nata tot modis adulteratur. Et alias vero quoqꝫ plurimū ſola p̄ualet. Cirenis eſt odoratiſſ ma. Carthagine hiſpanieqꝫ. hieme quoqꝫ tota p̄cox. Refert et celi temperies Quibuſdam em̄ minꝰ odora ta prouenit annis. Preterea odoratior magis omnibꝰ ſiccis locis ꝙͣ humidis prouenit. ¶ CXXXII. De rōſarum cultura ¶ Idē in eodem. Oſa nec pinguibus vult nec argillouis ſeri lo I cis: neqꝫ riguis. Cōtenta raris ꝓprie rudera tū agrum amat Precox eſt cāpania ſera vero mileſia. nouiſſime tam̄ deſinit p̄neſtina. fodiūtur altꝰ ꝙͣ fruges leuiꝰ ꝙͣ viteſ. tardiſſime ꝓueniūt ſemīe: qd̓ eſt in ipſo cortice ſub flore opertū lanugine. Ob id potius in ſerūtur caule cōciſo et ocellis radicis vt harundo. vnū genꝰ inſeritur pallide ſpinoſe ac longiſſimis virgis qͥn qꝫ folie que a grecula altera eſt. Omnis reciſione pro ficit et vſtione. Tranſlatione qͦqꝫ vt vitis optime ociſ ſimeqꝫ prouenit. ſurculis qͣternoꝝ digitoꝝ longitudīe vel ampliore poſt vergiliaꝝ occaſum ſata. deinde ꝑ f. uoniū tranſlata. pedalibꝰ interualliſ: crebroqꝫ circūfoſ ſa Qui p̄cocem illam faciunt: pedali circa radiceꝫ ſcro be aqua calida infūdunt calice germinare incipiente Palladius libro. iii. In menſe februario roſaria cor ſerenda ſunt: que ſulco breuiſſimo: aut ſcrobibꝰ ponen da ſunt: vel virgultis: vel etiam ſemine. Semina autē roſaꝝ nō putemꝰ medioſ floſculoſ eſſe aurei coloris qͣs roſe ferunt: ſed baccis nutriunt: quas in breuiſſimi py ri ad ſimilitudinē plenas ſemībꝰ ſuis poſt vindemiam reddūt. maturas ex colore fuſco ⁊ mollicie: poterimus eſtimare. Si qua etiam ſunt antiqua roſaria hoc tem pore circūfodiuntur: et ſarculis vel dolabris ariditas vniuerſa reciditur. Tūc que rara ſūt. poſſūt ducta vir gaꝝ ꝓpagine reꝑari. Si roſam ipſiꝰ habere volueris duobꝰ palmis ab eagirum fodies: et aqua calida bis rigabis in die ¶ Idem in libro. vi. Roſas nōdum pa tefactas ſeruabis: ſi eas in cāna viridi ſtante fiſſa reclu das: ita vt ſciſſurā cōire patiaris: ⁊ eo temꝑe cānam re cidas: quo virides rōſas habere volueris Aliqui vero eas olla noua cōditas et bene munitas ſub diuo obrū unt et ſic reſeruāt ¶ Idem libro. xii. Quāuis menſe fe bruario ſunt cōſerenda roſaria. tamē locis calidis apri cis atqꝫ maritimis menſe etiam nouembri poterimus Liber Undecimus inſtituere roſeta. Que ſi indignꝰ plantaꝝ volueris ex paucis virgulis habere copioſa: quaternoꝝ digitorū ſurculos germinātes cū geniculis ſuis debebis excide re et in modū ꝓpaginis ſternere. ſtercore ac rigationi bus adiuuare. vbi annū etiam cōpleuerint pedis ſpā cio inter ſe tranſferre diſiunctos. atqꝫ ita ſolum quod huic generi deputaueris implere. ¶ CXXXIII. ¶ De operatione rōſe in medicia ¶ Plate. Oſa frigida eſt in primo gradu. ficca in ſecū do. et viridis et ficca competit vſui medicine Quidā colligūt eam poſt maturitatē: ſed non tam diu ſeruatur. Debent aut colligi cum nō habēt fo lia omnino expanſa. ⁊ tamē aliquātulū iam rubea Col lecte aūt ad ſolem aliquātulū deſiccari poſſunt et ꝑ tri euuiū ſeruari. Roſe ſicce naribꝰ appoſite: cerebrum et cor cōfortant ſpūs reꝑando. ſuccus rōſarum viridiuꝫ in vaſe vitreo pōt valere ꝑ annū. Poſt dentis extracti quē ſi fluxerit ſanguis fit decoctio roſaꝝ in aceto: ⁊ fit gargariſmꝰ. ¶ Auicenna. Roſa eſt virtutis cōpoſite ex ſubſtantia aquea et terrea. Et in ipſa ſunt acuitas ſtipticitas et amaritudo cū pauca dulcedine. ſubtilitaſ quoqꝫ faciens ip̄ius ſtipticitateꝫ penetrare Quare fa cit corizam accidere. Eſt auteꝫ frigida in primo. ſicca in principio ſecūdi. Et virtus qͥdem amara ꝑmanet ī ipſa dum recens eſt. Cum aūt ſiccatur eiuſ amaritudo minoratur. Sicca quoqꝫ frigidior eſt ⁊ magis ſtiptica Eſt aūt aperitiua et abſterſiua valde: et ſedat motum colere. Semen eius fortiꝰ ſtipticuꝫ eſt: quod in ipſa fit et pili ſimiliter qui ſunt in eius medio. In toto aūt ip ſiꝰ eſt cōfortatio membroꝝ interioꝝ Dicitur aūt ꝙ in ipſa eſt virtus extrahēs ſurculos et ſpinas: et reliqua carni affixa. Rectificat aūt ſudorem fetoris: qn̄ admi niſtratur ex ea in balneo. Emplaſtrū ex ea factuꝫ ſoluit apoſte mata calida. confert etiā eriſipile et vlceribus: p̄ pueqꝫ abraſionibꝰ in coxis et in ꝓfundis carnem gene rat. Sedat dolorem in oculo ex caliditate. Et ſimiliter dolorē matricis. Dormire vero ſuꝑ locuꝫ ex eo ſtratuꝫ abſcindit deſideriū coeūdi. Et illa quidē q̄ recēs eſt for taſſe ſoluit. ſicca vero nō ſoluit. Decoctio ex roſa ſicca cōfert grofficiei palpebraꝝ. et vlceribꝰ inteſtinoꝝ. Itē roſa ⁊ eiꝰ ſuccꝰ cōferunt humiditati ſtomachi Decoc tio aque eiꝰ et oleū ip̄ius faciunt ſternutatōneꝫ cū odo rātur. Semen eiꝰ ſtringit gīgiuam. et ſimiliter ſuccus eius cum decocto. ꝯfert etiam dolori auriū. Succꝰ eiꝰ ꝯfert ſincopi. virgulta vero eiꝰ et etiaꝫ capita ſputo ſā guīs ſunt vtilia ¶ Cōſtātinꝰ vbi ſupra: Roſa frigida eſt in primo gradu. ſicca in fine ſecūdi. ſubtilem ſubſtā tiā et ſtipticam habet. valet ſtomacho et epati: eiꝰ em̄ opilatōneꝫ aperit. capitis dolorē ex fumo colere aut ſā guinis: vſto naribꝰ applicata placat. Cocta cum vino capitis auriū et gingiuaꝝ dolorē ſi os eo lauetur aut gargarizet̉ tollit. Cathaplaſmata fit cōtra emorroīdaſ ſperma eiꝰ puluerizatuꝫ putridas gīgiuas ſanat. Cor tex potatus ſāguineꝫ inferius manantem cōſtringit ¶ Iterum de eodem. ¶ Plinius vbi ſupra. ¶. CXXXIIII lieꝝ: maxime albe in poſca potꝰ et ſanguinis O ſe flos ſomnum facit: inhibet fluxiones mu excreatōes. ſtomachi dolores in vino cyathis tribꝰ. Semen eiꝰ optimū eſt crocinū nec anniculo ve tuſtiꝰ. et in ſole ſiccatur. nigrū inutile. Bolori dentiuꝫ illiuitur. vrinā ciet ſtomacho imponitur. Iteꝝ igni ſa cro nō veteri. Naribꝰ ſubductū caput purgat Capita eiꝰ pota: ventreꝫ et ſāguineꝫ ſiſtunt. vngues roſe ſalu bres epyforis ſunt. vlcera em̄ oculoꝝ roſa p̄terꝙͣ in mi tlis ſorde ſcūt Item epyfore ita vt imponatur arida cū pane. Sunt et folia viciis ſtomachi roſionibꝰ ac viciiſ ventris ⁊ inteſtinoꝝ p̄cordiis vtiliſſima vel illita Bia plaſmata inde fiūt: ad ſudores coercendos ita vt a bal neis inareſcāt corpora deinde frigida abluātur. Silue ſtris roſe pillule alopicias emendat cum vrſino adipe ¶ Razi. vbi ſupra. Roſa dolorē capitiſ ex caliditate re niouet. crapula aufert. reumatiſmum tn̄ ac ſternutatio neꝫ inducit. ¶ Macer. Dici flos floꝝ nobis roſa iure videtur. Ꝙ ſpecie cūctos p̄cedat odoreqꝫ flores. Nō tamen hec ſpecie tantū nec odore iuuare. Nos valet ac variis nos adiuuat illa medelis. Eius ſicca gradu vis eſt et frigida primo. Cōpeſcit ſacruꝫ ſi trita appo nitur ignem. Sic quoqꝫ ſi ſtomachꝰ calet aut p̄cordia ſedat. Fluxū matricis cum vino ſtringit et alui. Illius ſuccū colliria plurima querūt. Et ſicce puluis morbis bene ſubuenit oris. Infrictus ꝑ ſe tantū cum melle ve mixtꝰ. Omnes feruores ſuꝑaddita trita coercet. Ipſa recens vel ſi mulſo cōtrita bibatur. Dicā palladiuſ qͥd ſcripſit inde peritꝰ. Ꝙ rubeum fuerit folioruꝫ ſumito floris Unciā ſic purgatoꝝ mergatur oliui In libra. vt treo ſic claudens omnia vaſe. Sub phebo ſeptem tātū ſuſpende diebꝰ Inde medelaꝝ varios ſeruatur in vſuſ ¶ CXXXV ¶ De his que procedunt vel cōficiuntur ex roſa Platearius De roſis nanqꝫ fit mel roſaceum: et zuccaruꝫ Oſa et que ex ea fiunt vſui medicine cōpetūt. I roſeum. ſirupꝰ roſeꝰ et oleum roſeuꝫ. aqua ro ſata. Mel primo deſpumatur: deīde colatur: poſtea fo lia rōſaꝝ viridia minutatim inciſa imponūtur ⁊ fit de coctio aliquantula. ſignū decoctōnis eſt odor et color: rufus ꝑ annos qͥnqꝫ ẜuatur. virtutem habet cōfortati uā ex roſis. mundificatiuā ex melle. Unde valet ad mū dificatōnē ſtomachi ex frigidis humoribꝰ cum aqua d̓ coctōnis feniculi et ſale datum. zuccaꝝ roſeū habꝫ vir tutē cōſtringēdi et cōfortādi. valet cōtra diſenteriam et lienteriā ⁊ dyariam. que facta eſt ex debilitate virtu tis recentiue. qͥbuſdā alijs cōmixtis valet ⁊ contra vo mitū colericū. cōtra ſincopin et cardiacā: cum fit ex ca lefactōne ſpiritualiū. Sirupꝰ roſeus cōtra vētris flux um et vomitū datur cum aquā pluuiali vel roſata. Fe bricitātibꝰ autem cum aqua frigida poſt minutōnē po tui datur. et contra ſincopin ſimiliter Oleo roſaceo ꝯ calefactōneꝫ epatis ep̄ar inungitur. Cōtra doloreꝫ ca pitis ex frigida cauſa. frons et timpora īungūtur Aqͣ roſata contra fluxum ventris ⁊ vomitū ſimpliciter da tur Sincopizantibꝰ etiā et cardiacis in potu datur: et faciei ſuꝑ ſpargitur. In collirtis ad oculos ponitur. et in vuguentis ad faciem. quia pannū ſuꝑfluū abſtergit et ſubtiliat cutē. ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra. Aqua roſea ſtomachi dolorem et epatis mitigat. ex aqua capite ſe piꝰ loto canicies feſtinabitur. ſirupus roſeꝰ dolorē ſto machi ex calore curat. necnō acumen febris. et dolorē īteſtinoꝝ ⁊ colericas paſſiones ſanat. Et ſimiliter facit rodozuccara. Cocta cum vino capitis: aurium et gīgi uaruꝫ dolorem: ſi os de eo lauetur aut gargarizetur: tollit. Oleum roſaceū bibitum ventrem humectat. et calorem ſtomachi refrigerat. Calidum in naribꝰ diſti latū: calida ſanat apoſte mata. Cum aqua roſacea mix tum diſentericis ſubuenit. vniuerſaliter etiā valet con tra omnia vulnera calida ſiue ſint extrinſecꝰ: ſiue intrī ſecus. ¶ Auicenna. Aqua roſata cum bibitur confert ſincopi bona eſt etiam epati vel ſtomacho. ⁊ confortat et iuuat ad digerendū Oleum quoqꝫ roſatuꝫ iuflam a tionē ſtomachi extinguit: et ventrem ſoluit ¶ Plinius vbi ſupra. Uinū quomodo fiat ē roſa diximꝰ int̓er vi ni genera Succi vſus. ad aures: oris vlcera: gingīuaſ tonſillas ꝓdeſt gargariſatus. valet etiā ad ſtomachū et ad vuluas. ſedis vicia: capitis dolores in febre. vel cum aceto ad ſomnos et nauſeas ¶alladiꝰ libro. vi. Liber Undecimus Ad roſatum faciendū. in maio quinqꝫ libraſ roſe p̄die pur gate in veteris vin deceꝫ ſextariis merge: ac poſt xxx. dies deſpumati mellis. decem libras adiice et vte re. Ad oleū at roſeū ī olei libras ſingl̓as rōſe purgate ſingulas vncias mitte. ac ſeptem diebꝰ in ſole et luna ſuſpende. ad rodomel vero cōficiendū ſucci roſe ſexta riis ſingulis libras ſingulas mellis admiſce. et diebꝰ quadraginta ſub ſole ſuſpende ¶ Macer. Ex hac cōfi citur oleuꝫ roſeūqꝫ vocatur. Diuerſis morbis et mul tis vtile cauſis. Si bibitur ventreꝫ mollit ſtomachiqꝫ dolorem Ext inguit nimiū: bene ſi foueatur eodeꝫ. Et dolor et feruor capitis curabitur illo Permiſcēdo ſibi ſi forte iungatur aceto. Expurgat ſordes: vulnuſqꝫ: re pletqꝫ ꝓfunda Et combuſturis p̄clare ſubuenit ignis. Ore diu tentū dentis ſedare doloreꝫ. Dicitur: et duraſ palpebras reddere molles. Aufert ſuppoſitū prurituſ interioꝝ. Et ſtericis variis ſolꝫ hec ſuccurrere cauſis CXXXVI ¶ De rubia. ¶ Iſidorus. Ubia dicitur eo ꝙ rubra ſit radix eius. vnde ⁊ lanas colorare ꝑhibet̉ ¶ Dyaſcorides. Ru bea quā alij eritrodanū. latini vero rubeaꝫ di cūt. herba eſt omnibꝰ nota Species eiꝰ due ſunt. vna videlicet agreſtis alia vero q̄ vocatur ſarchos ramu los ſiue tirſos habens tenues et quaſi nodoſos. folia ꝑ interualla diſtatia. ac ꝑ ſingulas cōnodationes. ve luti ſtellaꝝ imaginē. Fructꝰ eiuſ vel ſemen eſt rotūdū et viride primo: deinde rubrum: circa maturitateꝫ ve ro nigrum. Radicem habet paruā: tenuem: rubicūdā. virtutem habet vnctualē. Albas maculas curat cum aceto illita. vſus etiā eiꝰ ad ea ꝓficit ad que cetera diu retica ¶ Plimꝰ libro. xix. Rubeatingendis lanis et coriis eſt neceſſaria. laudatiſſima ē italica et maxīe ſub urbana ꝓuenit ſponte. ſeriturqꝫ eruilie ſimilitudine. ve rum ſpinoſꝰ eſt ei caulis et geniculatꝰ hic eſt. qͥnis cir ca articulos in orbe foliis. ſemen eius eſt rubeū plures habens vſus in medicina ¶ Idem in libro. xiiii. Eryth rodanꝰ quā aliqui Ereuthodanū vocant nos rubiam. herba eſt quā lane tingūtur pelleſqꝫ ꝑficiuntur In me dicina vrinam ciet. morbū regium ſanat ex aqua mul ſa. et lichenas ex aceto illita. et iſchiaticos etiam et pa raliticos poteſt curare. ita vt bibentes lauentur quotti die Radix ac ſemen mēſes trahunt. aluū ſiſtunt. et col lectōnes diſcutiūt. Contra ẜpentes rami cū foliis im ponūtur. folia quoqꝫ capillū inficiūt. Apud quoſdā in uenio regium morbū hoc frutice ſanari: etiam ſi adal ligatꝰ ſpectet̉ tm̄ ¶ Auicenna. rubia tinctoꝝ eſt ponti ci ſaporis et abſtergit cū equalitate. ponitur cum ace to ſuꝑ impetiginē et ſanat eam. ſimiliter et morpheā al bam. ab omni veſtigio mundificat cutem. Bibita cuꝫ mellicrato cōfert ſchyatice et paraliſi. valet etiā ꝑcuſ ſioni et caſui. ſuccꝰ eius cum oximelle datur ad apoſte matā ſplenis: et mūdificat ep̄ar et ſplenem. Eoꝝqꝫ opi lationes aperit: et in hoc ei ꝓprietas exiſtit. aceto vehe menter ꝓuocat vrinam: vt quādoqꝫ faciat mingere ſā guineꝫ. ⁊ oꝑtet vt qui eam biberit: qͣqꝫ die balneetur. Suppoſita menſtrua ꝓuocat. et extrahit fetum. eius qꝫ ſtipiteſ cum foliis cōferunt morſui vermiū veneno ſoꝝ ¶ Plateariꝰ. Rubia calida eſt et ſicca in ſecūdo gͣ du. virfuteꝫ habet cōfortatiuā ex aliquātula ſua ponti citate et diureticā ex amaritudine. Cōtra debilitatem ſtomachi et epatis et relaxationē: datur vinū decoctio nis eiꝰ Radix eius raſa ſupponitur ad menſtrua ꝓuo cāda: et fetum mortuū educendū: aqua decoctionis ei us ſi caput inde abluatur capillos reddit rubeos Cō ſtantinꝰ vbi ſupra. Rubea eſt in fine primi gradꝰ cali da et ſicca. habet qͥddaꝫ amaritudinis et ponticitatis. vnde ſplen et epar mūdificat: et eius opilationeꝫ aperit. vrinam et menſtrua ꝓuocat Omniaqꝫ mēbra cor poris a putredine mundificat. et morpheam curat. ac hibetur quoqꝫ cum melle et aqua calida ꝓpter vli do CXXXVII lorem. ¶ De ruta et eius cultura. ¶ Iſidorus. Uta dicta eſt: eo ꝙ ſit feruentiſſima. Cuiꝰ alte ra agreſtis atqꝫ virtute acrior ſed vtraqꝫ fer uentiſſima comꝓbatur. hanc venenis repugna re muſtēle docent: que dum cum ſerpente dimicauerīt cibo eius armātur ¶ Plinius libro. xix. Ruta ſeritur fauonio et autūni equoctio Odit hiemeꝫ. et humoreꝫ ac fimū. Apricis gaudet ac ſiccis. terraqꝫ ꝙͣ maxime latericia Cinere nutriri vl̓t hͦ et ſemini miſcetur: vt car reat erucis Sed et cum fico eſt ei amicicia: intantuꝫ ꝙ nuſꝙͣ letior ꝙͣ ſub hac arbore ꝓueniat ſeritur et ſurcu lo melius in ꝑforatam faba inditoqꝫ ſucco nutrit com p̄hendēdo ſurculū. ſeritur et a ſeipſa. Namqꝫ incurua to cacumine rami alicuiꝰ: cum attigerit terram ſtatim radicatur. ¶ Palladiꝰ de agricultura libro. iiii. Mē ſe marcio ruta ferit̉ locis apricis: ſoliꝰ cineris inſꝑſiōe cōtenta. loca deſiderat altiora vnde humor eius elabi tur: ſi ponas eius ſemina adhuc clauſa folliculis: ſigil latim debebis manu afficere. Si iam minuta ſūt: ſpaꝫ ſa iactabis: et raſtro obducta cooperieſ. Caules eius qͥ incluſis ſeminibꝰ nati fuerint fortiores erunt: ſed ſero naſcentur. Ramuli eius cum aliqua radicis parte cō uulſi verno tꝑe ꝓ plātis tenebūt: tota vero trāſlata mo rietur. Nōnulli ramulos eius ꝑtuſe fabe inſerunt vel bulbo: atqꝫ illa obruūt alieno vigore ſeruādos Sub fi ci arboris vmbra. libentiꝰ acquieſcit. Non effodi her bas: ſed optat auelli. Immūde mulieris formidat atta ¶ QXXXVIII. ctum ¶ De virtute ipſius ī medicia. ¶ Auicēna. Uta calida eſt ⁊ ſicca: inciſiua: reſolutiua: car minatiua. valde mūdificatiua: venaꝝ vlcerati ¶ Qua: ſtiꝑtica. Cum nitro ponitur ſuꝑ morpheam albaꝫ et ſuꝑ verrūcas. et remouet odoreꝫ allioruꝫ ac ce paꝝ: et confert alopicie et eriſipile: paraliſi: ſchyatice. et doloribꝰ iuncturaꝝ acuit viſum exiccat ſperma. et deicit coitus deſideriū. Digerit aūt et cibi facit appe titū. cōfortat ſtomachū et cōfert ſpleni: reſiſtit veneīs emplaſtrū ex ea factum cū aceto retinet fluxuꝫ ſangui nis narium ¶ Iſaac̄. Ruta ſilueſtris calida et ficca in quarto gradu̓. domeſticā vero in tercio. que melior eſt ad digerenduꝫ: qꝛ virtuteꝫ habet incidendi: et groſſos hūores ⁊ viſcoſos extenuādi. vētoſitatē ⁊ īflationē diſ ſoluit. ventrē humectat. inferiorā inteſtinoꝝ iuuat In vino cocta et pota. valet ypoſarche ¶ Plateariuſ. Eſt ruta domeſtica et ſilueſtris que piganū dicitur. huius folia et ſemina cōpetunt vſui medcine. virtuteꝫ habet diureticaꝫ: diſſoluendi. et cōſumēdi. valet ꝯͣ cephalaria et epylenſiā: dolorem dentium cōtra frigiditatem ſto machi. paraliſim. et contra defectum viſus ex frigidi tate melancolica. contra iliacam paſſioneꝫ. opilationeꝫ ſplenis epatis et ſtrāguiriā et diſenteriā. ꝯtra liuorem cōtra lippitudineꝫ oculoꝝ et colorem. ruta etiam hibi ta valet contra venenū bibitū. et morſuꝫ venenatoruꝫ anīalium. ⁊ etiam ſuꝑ cathaplaſmata. vel ſi quis totus circundatus fuerit ruta viridi: ſecurus accedere poteſt ad interficiendū baſiliſcuꝫ ¶ Ipocrates vbi ſupra Ru ta calida eſt et vrinam ꝓcurat̉. pinguēs et viſcoſos hu moreſꝑ vrinā deducit. ⁊ non inflat: ſed extenuat Ideo qꝫ ad inflationeꝫ expediens eſt. Naꝫ et libidines refre nat et reprimit: et conſumit ſemē et deſiccat omnino. ¶ Pliniꝰ libro. xx. In p̄cipuis medicaminibꝰ eſt rute ratio Satiue folia ſūt ramīs fruticoſiora. ſilue ſtris ad effectū ē horrida ⁊ acrior ad omīa Ęatuſa ſuccꝰ expri mitur ⁊ aſperſa modica aqua: ī pixide cipria ſeruatur. Liber Undecimus hic copioſior datꝰ: veneni noxaꝫ obtinet. Macedonia maxime tuxta flumē anacimum. mirūqꝫ ꝙ extinguitur ſucco cicute. adeo etiam venenoꝝ venena ſunt: quādo ſuccus cicute ꝓdeſt manibꝰ colligentiuꝫ rutam Rute folia trita et cum vino ſumpta ꝓ antidoto valēt. cōtra acouitū maxīe et viſcum. contra ſerpētum ⁊ ſcorpionū et araneoꝝ ictus et contra crabronū apium ac veſpa rū aculeos. et cataridas ac ſalamādas. canis ve rabi ꝗſi morſus. acetabuli menſura ſi ſuccꝰ eiuſ cū vino bibi tur. Efficaciſſima tamē ē ſilueſtribus radix cum vino ſumpta Eādem adiiciūt efficacioreꝫ eſſe contra vene na ſub diuo potam. Pytagoras et in hac marem mi noribꝰ herbaceiqꝫ coloris foliis a femina diſcreuit: eti am latioribꝰ foliis et colore Idemqꝫ oculis noxiaꝫ pu tauit falſo. quoniā ſculptores et pictores hoc cibo vtū tur oculoꝝ cauſa: cū pane vero vel naſtrucio ſatiue: at qꝫ ſilueſtris ꝓpter viſum Ut aiūt multi ſuccō eius cuꝫ melle attico inuncti diſcuſſerūt caligineſ: l̓ cū lacte mu lieris puerum enixe. vel puro ſucco oculorum angulis tactis. Epiforas cum polenta īpoſita. lenit autem capi tis dolores pota cum vino vel aceto et roſaceo illita. Si vero ſint cephalea cum farina ordeacea vel aceto. Eadē cruditates diſcutit: mox inflationes: dolores ſto machi veteres. vuluas aperit. conuerſaſqꝫ illita melle toto ventre et pectore corrigit. ydropicis cum fico pro deſt: decocta ad dimidias ꝑtes potaqꝫ ex vino: ſic bibi tur et ad pectoris lateꝝqꝫ et lumboꝝ tuſſes. ſuſpiria. et pulmonū iocineꝝ: renum vicia ad horrores frigidoſ Ad crapule grauedines decoquuntur folia poturis. Et in cibo vel cruda vel decocta cōdita ve ꝓdeſt. Iteꝫ torminibꝰ in hyſopo decocta: et cum vino. Sic et ſāg uinē ſiſtit interiorem: et narium indita. Sic et collutis dentibꝰ ꝓdeſt. Auribꝰ quoqꝫ in dolore ſuccꝰ infūditur cuſtodito modo. E ſilueſtri vero contra tarditatem et ſonitū cum roſaceo: vel cum laureo oleo: aut cumino ⁊ melle. Succus et phreneticis ex aceto trite inſtillatur in temꝑa et cerebrū: adiacerūt aliqui et ſerpillū et lau rū illinientes capita et colla. Dederūt et litargicis ex aceto olfaciendū. Dederūt et comicialibꝰ bibendū de cocte ſuccum in ciathis quattuor ante acceſſiones: qͣꝝ frigꝰ intollerabile eſt. Alfioſiſqꝫ crudam dari in cibo. Urinam quoqꝫ vel cruētam pellit. feminaꝝ etiam pur gationes ſecūdaſqꝫ etiam emortuoſ partꝰ: vt ypochra ri videtur ex vino dulci nigro potā. Itaqꝫ illita et vul uaꝝ cauſa etiam ſuffire iubet Biocles et cardiacis im ponit ex aceto et melle cum farina ordeacea. et contra lleū decocta farina in oleo ac velleribꝰ collecta. Mul ti vero et contra purulentas excreactōnes ſicce drach mas duas ſulphuris vnā et dimidiaꝫ ſumi cenſent. et contra cruentas ramos tres in vino decoctos. Batur et diſentericis cuꝫ caſeo in vino cōtrita. Dederūt ⁊ cū bitūine infricta potōni ꝓpter anhelitū. Ex alto lapſis ſeminis tres vncias: olei libra: viniqꝫ ſextario illinitur Cum oleo coctis foliis ꝑtibus quas frigus aduſſerit. ſoras et lepras cum melle et alumine illita emendat: Item vitiligīes vel rugas ſtrumas et ſimilia: cum hir cinꝗ et adipe ſuillo ac taurino ſepo. Ignem ſacrum ex aceto et oleo vel ꝑſimithio. Carbūcl̓m ex aceto. Non nulli laſerpiciū vna illini iubēt. Sine quo epinictidas et puſtulas curant Imponūt et māmis tumētibꝰ coctā et pituite eruptōnibꝰ cum cera. Teſtiuꝫ vero epyforis cum ramis lauree teneris: adeo peculiari in viſceribuſ his effectu: vt ſilueſtri ruta cum axungia veteri illitoſ ramices ſanari prodāt. fracta quoqꝫ mēbra ſemine tri to cuꝫ cera impoſito. Radix rute ſanguineꝫ oculis ſuf fuſu et in toto corꝑe cicatrices aut maculas illita emē dat̉. Precauēduꝫ eſt aūt grauidis vt abſtineant hoc ci bo: necari em̄ ꝑtus inuenio Item generationes impediri hoc cibo. ideoqꝫ ꝓfluuio genitali datur. et venerē crebro per ſomnia īmaginātibus. ¶ CXXXIX ¶ Iterum de eodem ¶ Diaſcor ides. Ute duo ſunt genera .ſ. agreſtis ⁊ ortiua. Sꝫ inſcidior eſt ortiua. eſcis non bona. Illa vero Omelior eſt: que naſcitur circa cūcumeres. Am be virtutē hābent calidam et cauſticā. et exuberāteꝫ et diureticā. Ruta menſtruis imperat comeſta. Et bibi ta colli dolorem ſedat. Stomachuꝫ erigit. vrinā prouo cat. tuſſientibꝰ ꝓficit. Partuꝫ ſi plus ſumatur expellit ventrem ſtringit. Eius folia comeſta cum nūcibꝰ rega libꝰ occurrūt venenatis morſibꝰ: que ſi multum fuerīt cōmeſta: vrendo ſiccant genitalia Eadem cocta cū ace to et aquā tortionibꝰ medentur bibita. Schyaticis et arteticis ac frigoribus tipicis ſubuenit. matricis ef focatōnes ac ſtericā ſoluit In oleo cocta et bibita lūbri cos occidit cum caricis cocta et addito vino ydropicos ad ſanitateꝫ ꝑducit. Omnibꝰ p̄dictis cum vino maxīe prodeſt. Que cruda comeſta caliginē oculoꝝ detergit tumorē ⁊ dolorē oculoꝝ ꝯmixta polēta ſpargit. aceto ⁊ oleo roſeo addito capitis doloreꝫ tollit Succꝰ eius na ribꝰ infuſus ſanguīs fluxū ſiſtit. lauri foliis addita et cathaplaſmata tumoreꝫ teſtiū tollit. Agreſtis ruta mi nꝰ calefacit et extenuat. dyaforetica eſt ac deſiccat plꝰ ꝙͣ domeſtic a ¶ Macer. A medicis rute vis feruida d̓r eſſe Siccaqꝫ: fertur in his gradus illi terciꝰ eſſe. Utl̓ eſt ſtomacho valde ſi ſepe bibatur. Expellit ꝑtum po tu. venerēqꝫ coercet. Tuſſim ſi bibitur compeſcit: men ſtrua purgat. Si coquis hanc in aqua ſi vinū iunxeris acre: Compeſcit talis decoctio tormina ventris Pul monē iuuat et pectus: morboſqꝫ medetur Coſtaꝝ quā pluere ſim vocat attica lingua. Ictericos: ſcyaſimqꝫ iu uat: febribꝰqͣꝫ medetur. Hauſta. vel in oleo viridem ſi coxeris illam. Et foueas tepido: patienteſ ante tremo rem Matricis prodeſt inteſtiniqꝫ tumori Hoc vnguē vel cliſterio ſi funditur intꝰ Hauſtaqꝫ cuꝫ vino ꝓdeſſe valebit vtriqꝫ. Lūbricos oleo decocta et pota repellis. Carica iūgatur rute vinoqꝫ coquatur. Cum caricis decocta diu viniqꝫ liquore. Proſunt ydropicis: ſi ſint ſuꝑaddita nocte. Cruda comeſta recens: oculos caligi ne purgat. Et melius maratri cum ſucco: felleqꝫ galli Melleqꝫ ſi ſuccus ex equo iungitur eius. Indeqꝫ ſint oculi patiētes ſepe ꝑuncti. Cuꝫ oleo miſcens roſeo nec nō et aceto Illius ſuccuſ capitis curare doloreꝫ. Quā uis in modicū poteris: hoc ſepe pungens. Naribꝰ ex preſſꝰ ſi ſuccus funditur eiuſ. Siſtit manāteꝫ bene de ſiccando cruorem. In corio maligranati ſi tēpefactum Auribꝰ hunc fundas: depelles inde dolorem. Ceruſe roſeoqꝫ oleo miſcens et aceto Illius ſuccum: mirandū conficis vnguē: Ad depellendū ſacrū quem dicimꝰ ig neꝫ. Et ſcabieꝫ dextre q̄ dicit̉ herpeta grece. Et grece dictas acoras hoc vnguīe purgas. Ulcera ſunt capi tis humore fluentia pingui. Curat et hoc oximas im miſſū naribꝰ hec ſunt. Que grauiter fetent in naribuſ vlcera nata. Obſtat pota nimis hec cruda comeſta ve nenis. Hoc mitridates rex pōti ſepe probauit. Qui ru te foliis viginti cū ſale pauco. Et magnis nūcibus bi nis: cariciſqꝫ duabꝰ Ieiunus veſci cōſurgens ſepe ſo lebat. Armatuſqꝫ cibo tali. quicūqꝫ veneno. Qualibꝫ inſidia ſibi tenderet haud metuebat. Muſteleqꝫ docēt obſiſtere poſſe venenis Mirifice rutam: comedunt cuꝫ primitꝰ illam. Cōpugnature ſunt cum ẜpentibꝰ acris. Cum butiro modicoqꝫ oleo decocta tumorem. Matri ci ſubiecta tepens fugat illa: coliqꝫ. Et cunctis intus morbis ſic ſubdita prodeſt. Hac etiam teſtes poteris curare tumētes Cū foliis lauri bene tritā ſi ſuꝑaddaſ Ex hac antidotū nō paucis vtile cauſis Efficitur. me dici dicunt diapignamon illud. Pignamon in greca Liber Undecimus lingua q̄ ruta vocatur. Illius antidoti ꝯfectō talis ha betur. Pōdere iūge pari piper atqꝫ cyminū. De tribꝰ his ꝙͣtum de ruta ponito tantū Cōuenit in ferro priꝰ aſſari calefacto. Sed prius ex acro vino macerare ci minū Omnia deinde ſimul bene trita ex melle ligabit Pectoris et lateris renū iecoriſqꝫ dolores. Ex hoc an tidoto curātur ſepe comeſto. Extenuatbilem: ſine tor mine ventrem Confortat ſtomachū: facit vt bene dige ¶. .AXI rat eſcam. ¶ Dę ſaluia ¶ Ex herbario Aluīa habet folia longa: et anguſta: ſubaſpe ra: odore ſuaui et gͣui. In locis aſperis naſcit̓ Decoctio eius potata vrinā et menſtrua mo uet. Paſtinace marine ſi quem ꝑcuſſerīt virꝰ excludit. ſanguinis eruptioneꝫ ſiſtit ¶ Plateariꝰ. Saluia calida eſt in primo gradu ſicca in ſecundo. Solum folia con petunt vſui medicine et viridia: et ficca. domeſtica ma gis ꝯſumit et cōfortat. Silueſtris aūt magis dyafore tica. vinū decoctionis ſaluie: valet paraliticis et epylē ticis fomētatio ex aqua decoctionis eius valet contra ſtringiriam et diſenteriā. matricem mūdificat. ¶ Pli. libro. xxii. herbam noſtri qui nunc ſunt herbarit ēleliſ phacon grece: latini vocant ſaluiā mente ſimileꝫ cana odoratā. hac appoſita partꝰ emortuos extrahūt itēqꝫ vermes aurium et vlcerū. ¶ Idem in libro. xxvi. Her ba que a quibuſdā appellatur ſaluia ſimilis verbaſco: ꝯteritur ea et colata calefit. et ſic ad tuſſiꝫ lateriſqꝫ do lores bibitur. Eademqꝫ cōtra ſcorpiones atqꝫ draco nes marīos efficax eſt. contra ẜpentes etiā ex oleo ꝑu gi ea ꝓdeſt. hyſopi faſciculꝰ cum quadrāte mellis deco quitur ad tuſſim ¶ Dyaſcorides. Eliſifacꝰ id eſt ſaluia frutex eſt oblongā multas habens virgas quadras et albas. foliaqꝫ habet malis cidoniis ſimilia: ſed oblon ga et minora et aſꝑa: et albidiora: et odorata: ſed rubo ſa Semen ſupra virgas eſt illi ſimile ormino agreſti. Naſcitur in locis aſperrimis. virtus eſt ei diuretica. menſtruis imperat abortū facit. ſcorpionis maritimi ꝑcuſſum mitigat. Eſt aūt carmātica id eſt ſanguinem fluenteꝫ vulneribꝰ ſtringit. ſordidaqꝫ purgat vulnera Capilloſ nigreſcere facit. ⁊ elixatura folioꝝ ac virgaꝝ eius nature pruriginē compeſcit. Eſt etiā virtutis re darguentis cum acrimonia. vnde ad diſenteriā et viſ cerū fluxum quē greci rigeon vocant: facit. Succꝰ foli oꝝ eius capillos denigrat et vrinā ꝓuocat ¶ Macer Saluia cui nomē eliſifacos eſt apud grecos Tum mul ſa iecoris prodeſt potata querelis. Pellit abortum. lo ciūqꝫ menſtrua purgat. Trita venenatos curat ſuꝑad dita morſus. Crudis vulneribꝰ que multo ſanguīe ma nant Apponas tritā dicunt retinere cruorē. Cum vīo ſuccꝰ tepidꝰ ſi ſumitur huius. Cōpeſcit tuſſim vetereꝫ lateriſqꝫ dolorem. Pruritꝰ vulue curat: virgeqꝫ viril̓: Si foueas vino fuerit quo ſaluia cocta. Illiꝰ ſuccō cri nes nigreſcere dicūt. Si ſint hoc vncti crebro ſub ſo le calenti ¶ CXLI. ¶ De ſandice et ſanſuco. ¶ Ex ſinonimis Andix eſt herba quedā de qua panni tingun tur in blaueū coloreꝫ ¶ Pliniꝰ libro. xxxv. Sā daraca ſi toreatur eq̄ parte rubrica admixta ſandicem facit Quāꝙͣ animaduerto virgiliū eſtimaſſe id herbam eſſe: verſu illo. Spōte ſua ſandix paſcentes veſtiet agnos ¶ Idem in libro. xxii. Sandix in olere ſil ueſtri a grecis ponitur. ſicut opinio et eraſiſtratus tra dūt De cocta vero aluū ſiſtit. et ſemine ſingultus con feſtī ex aceto ſedat. Illinitur. ambuſtis. vrinā cit. Suo cꝰ decocte ꝓdeſt ſtomacho. iocineri renibus ac veſice. hec eſt quam areſtophanes curipedi poete ioculariter obiicit eius matrem ne oīꝰ quidē legittimū venditaſſe: ſed ſandicꝫ. Peculiaris laus eius. ꝙ fatigato venere corꝑe ſuccurrit. marceſſenteſqꝫ ſenio iam excitat coitꝰ. Alui qͦqꝫ femīaꝝ ꝓfluuia ſiſtit ¶ Dyaſcorideſ. Sādix vel ſcandix cale facit et deſiccat fortiter ac dyaforeticū eſt: et ob hoc merito viſceꝝ purgatiuū eſt. ¶ Iſidorus Sanſucꝰ eſt herba quā latini vocāt amaracuꝫ. de qua ſ. ſub eadē amaraci nomine iam dictū eſt ſupra ¶ Bea ſcorides. Sāſucus a ſiculis nominat̉ amaracus. et eſt ramoſa multas habēs virgas ſuꝑ terram expāſas: cā foliis paruis atqꝫ rotūdis nepite ſimilibꝰ: ac velut hy tis et acerrimis. herba tota eſt valde amara. vires ha bens acres atqꝫ calefactorias. ad omnē duriciem vel ri gorem valde ydonea Medetur etiā cataplaſmata ſiue potata a ſcorpione vexatis: vel difficultati mictus. vl̓ inteſtinoꝝ tormento laborantibꝰ Eius elixaturā mede tur ydropicis. vrinā ꝓuocat et tortōnibꝰ ē vtilis. Sucͣ cꝰ addito melle liuores detergit. ſcorpionuꝫ ictus cum aceto et ſale cōpeſcit. laxationibꝰ bene adhibetur. cero tis vtiliter additur. Omnes tumores corꝑis et oculo rum ſpargit cathaplaſmata et maxime cum polenta ī poſita. Item appoſita ſolite purgatōneꝫ materie ꝓuo cat in feminis. bene quoqꝫ malagmatibꝰ miſcetur ⁊ a copis Sanſucum eſt in tercio calidū et ſiccū: dolorem capitis et emigraneū de flegmate ⁊ colera nigra curat ſi ex eiuſ apozimate caput lauetur: aut naribꝰ applicet̉ diſſoluit opilationeꝫ et groſſam ventoſitatē. Eiꝰ apozi ma bibitum ydropiſim: ſtranguiriā: ventris dolore ha bentibꝰ fit bonū Cum melle cathaplaſmatuꝫ nigredi nem in palpebris āputat. ⁊ cū aceto morſum ſcorpiōis curat. peſſariſatū vero menſtrua ꝓuocat. lapidē aufert epilenticis cōuenit et paraliticis. auribꝰ inſtillatuꝫ do lorem placat: et ſonitum. ¶ CXLII. ¶ Iſidorus ¶ De ſatur eia Atureiā eſt herba calida et ꝓprie ignita vnd̓ et illi nom̄ inditum credunt: eo ꝙ in venerem ꝓnos facit ¶ Palladiꝰ libro. iii. In februario mēſe ſatureia ſeritur ſolo pingui vel ſtercorato et apri cō: vel melius mari ꝓximo. et cepulis mixta ſeminatur ¶ Diaſcorides. Satura l̓ ſatureia calefacit: et nimis deficcat: manifeſte ex tenuat Ideoqꝫ vrinā et mēſtiua mouet ac fetus extrahit. potui data viſcera purgat. a thorace̓ atqꝫ pulmone humorem purgat. ⁊ ꝑ os ſputa pellit. vrina quidem mouet ex vino potata. letargicos letaliter dormientes excitat: eoꝝ capiti cum aceto fre qͥnter infuſa Stomachū quoqꝫ nauſeāteꝫ cōfirmat in ouo ſumpta vel potata. ⁊ cōtra ea que ictibus aculea tis ſentiunt animalia ¶ Plateariꝰ Satureia eſt calida et ſicca. Et pultes ex farina ⁊ aqua ⁊ eius puluere mū dificant ſpiritualia: puluis eiuſdem comeſtꝰ ad idē va le ¶ Macer. Timbra ſolet grece dici ſatureia latine. Illi ficca nimis: vis eſt ⁊ feruida valde. Prouocat vri nam mouet quoqꝫ menſtrua ſumpta. Pellit abortiuū muliebria viſcera purgat Illius puluis cuꝫ cocto mel le ſubactus. Et manſꝰ vel cum vino ſi ſumitur idē Pe ctoris humorem pellit ꝑ ſputa tenacem. Cū vino tepi do cōpeſcit tormina ventris. Si large bibatur verum iam ſepe ꝓbaui. Eſt qͥdam morbꝰ let argus nomīe di ctus. Oppoſitū medici queꝫ dicunt eſſe freneſim. Ꝙ vetat hec ſomnū ſomnꝰ grauat hic nimis egrum. Hoc tam letali ſōno depreſſus aceto Cimbram cōmiſcens: foueat caput inde frequēter. Sic vicium pigri poterit depellere morbi Hanc herbā caueat mulier continge re p̄gnans. Nā nō māſa mō ſed partum ſubdita pellit Nauſea ſedatur hac ſi bene trita bibatur. Cum modi co vino: vel ſi ſūmatur ī ouo. Hocqꝫ modo mire vene rem ſolet illa mouere. Si largo potu viridis vel ſicca bibatur Si deſit thimꝰ ꝓ thimo ponere timbrā Preci piunt medici ꝙ vis eſt vnā duobꝰ Qd̓ ſi cum vino mel iungitur ⁊ piper illi Non modicuꝫ veneris ſuccēdere Liber Undecimus dicitur ignē Hinc eſt a ſatiris merito ſatureia vocata Ꝙ ſint in venereꝫ nimiſ hec animalia ꝓna. CXLIII ¶ Dę ſcordione. ¶ Platearius Cordiū eſt allium agreſte. calidū et ſiccum in tercio gradu In ꝓductōne floꝝ colligitur. per duos annos ſeruari poteſt. floribꝰqͣꝫ tantuꝫ in medicina v̓tūtur. virtutē habet mordēdi et diſſoluēdi et ex ſubtilitate ſubſtātie ſue dyaforeticā. vinū decocti quis eius valet contra dolorē ſtomachi ex frigiditate et contra ſplenis et epatis opilationē. cōtraqꝫ diſſuria et ſtranguiriā fomentū ex aqua decoctionis eiuſ men ſtrua educit. matriceꝫ mundificat. ſtranguiriā dyſſuri āqꝫ ſoluit. alliū qͥdem eſt calidum et ſiccū in medio qͣr ti gradꝰ. ſcordeon aūt ſiccum quideꝫ eſt et calidum. ſed muinꝰ ꝙͣ domeſticū et mediocriter operatur. vnde in re ceptōnibꝰ ponitur et nō domeſticū. virtuteꝫ habet dif ſoluendi et cōſumendi et expellendi venenū. vnde con tra morſus venenatoꝝ cathaplaſmatur. Succus etiā eius interiꝰ receptꝰ diſcutit venenū. vnde dicitur tiria ca ruſticoꝝ. valet et ad aperiendas vias epatis et vri nales meatꝰ ⁊ cōtra ſtranguiriā et dyſſuria: et dolorem eliorū. viſui aūt obeſt quia deſiccat. et nocet toto corꝑi ſi vltra modū ſumatur. qͥa generat lepraꝫ ⁊ apoplexiaꝫ Maniā et vlcera. flores. allij ſilueſtris diuretici ſunt ⁊ in ſiropo vel alio potu ſūpti: valēt ad ſtrāguiriā ⁊ dyſſu riam ¶ Dyaſcorides. ſcordeo magna eſt vis. omnibꝰ qͥppe ꝑnicioſis vehem̄ter reſiſtit hoīm malis. ẜpentes: aut ſcorpiones: aliaſqꝫ latentes beſtias odore ſuo fu gat. ⁊ ictibꝰ eoꝝ medet̉. ſiue illitū ſiue ī potōe l̓ cibo ſū ptuꝫ. Mor ſui canino cum melle ſuccurrit. tineas et vē tris animalia coctu in mulſa et aceto peremit et expel lit. peregrinantibus datū eſui: minime patitur illos a quaꝝ et et locoꝝ mutatōe turbari. Dyocles hūc ydro picis cum centaurea miſcuit Idem et freneticis elixuꝫ dedit. In faba coctum ⁊ timporibꝰ illitū dolori capitiſ opitulatur. auriūqꝫ doloribꝰ eiuſdē ſuccꝰ cuꝫ adipe an ſerio tēpe factus infūditur. raucedinē vocis emendat tenaſmon ex pulte coctum iuuat. Aliud ſcordeū naſci tur in locis montuoſis et ſiluis. habet folia camedrie ſi milia: ſed maiora et non ita dura. Odore et guſtū ſimi le eſt et allio: quod guſtū ſtipticū et amaꝝ eſt: virgaqꝫ illi eſt quādra in qua florem rufuꝫ ꝓfert. virtus eſt illi termātica et diuretica. Cum vino bibitū morſibus et omnibꝰ veneni generibus occurrit. dolori ſtomachi et diſenterie cum ydromelle bibitū ſubuenit. Thoracem purgat maximūqꝫ p̄ſidiū eſt tuſſientibus. recte quoqꝫ adhibetur cōquaſſatōnibꝰ aceto mixtū et ſuppoſitum pogagris ſubuenit. Paracoleſiꝫ vulneri facit. mēſtruiſ imperat. additoqꝫ melle vulnera ātiqua et ſordida pur gat. ⁊ adcicatricem ducit. Siccū vero impoſitū reſide re facit vulnera. Omnibꝰ aūt meliꝰ eſt libicum et cre ticum et ponticum CXIIIII ¶ Iterum de eodem. ¶ Auicena Cordion eſt allium agreſte plurimū minus ꝙͣ Iortolanū. habetqꝫ longū crus. ſuꝑ quod ē flos albus. Calidū eſt et ſicciū ad quartū ꝑueniēs L gradū. Eſt aūt ſubtile: aperitiuum: abſterſiuū. vulnera nagna et fraudulēta cōſolidat et bonū eſt attritōm la certoꝝ ¶ Actor. Scordion licet allium agreſte quadaꝫ iomīs appriatōne nūcupetur. nichilominꝰ tamen hoc ip̄m vocabulū allio cōmuniter tam domeſtico ꝙͣ agreſ ti ꝯuenire videtur Ideo ſcordionis ꝓprietates hic ordi nari placuit inter herbas ſatiuas potiꝰ ꝙͣ agreſtes ¶ Macer. Scordiō argiue ſūt allia dicta latine Hui us vim medici ſiccam calidamqꝫ periti. In quarto po ſuere gradu. māſuꝫ vel inunctū. Curat quos ẜpens vl̓ ſcorpius intulit ictus. Et nocui vermes triti pelluntur odore. Sanat et appoſitū morſus cum melle caninos. In mulſa coctū cōmixtuꝫ cui ſit acetum. Et bibitum vermes ventris tine aſque repellit. Et oleo cum teſta ſua ſi decoquis illud. Morſus peſtiferos reddes hoc vnguine ſanoſ. Corpꝰ et attritum cura ſanabis eadem Unguine veſice dolor et humor hoc reprimūtur. Ip̄e refert ypocras educi poſſe ſecūdas. Fumo ꝯbuſti ſi vul ue diu foueantur. Pulmonum varias coctum cum lac te querelas. Potatumqꝫ iuuat. vel crudum ſepe co meſtuꝫ. Cū centaurea diocles dare p̄c ipit illud. īdropi cis ſic hūores deſiccat aquoſos. Ideꝫ nefreticis elixuꝫ ſumere iuſſit Praxagoras illo fuit vſus cū coriandro Et vino. cauſas ſic curans yctericoꝝ. Et ſic potatum dicit ꝙ molliat aluū. Cunqꝫ faba coctū capitis ſedare dolorem. Dicitur attrito ſi tempora ꝑlinis illo. Anſe ris huic adip̄em iungas. tepidūqꝫ dolenti. Infundas auri. p̄clare ſubuenit illi. Elixum tuſſim iuuat: et ſuſpi ria ſedat. Clarificat raucā crudum coctuꝫ quoqꝫ vocē Sed magis elixum iuuat illaꝫ ſepe comeſtū. Adiuuat incoctuꝫ pulti ſumptūqꝫ tenaſmon. Porcino iungens adipi ſi conteris ip̄m. Non modicos reprimes ſuꝑad dens ſepe tumores. Hunc ignotaruꝫ potus non ledet aquaꝝ. Nec diuerſoꝝ mutatio facta locoꝝ: Allia qui mane ieiuno ſumpſerit ore. ¶ .AXIV. ¶ Platearius ¶ De ſenatiōe Enatio idem eſt quod naſturciū aquaticum et eſt in tercio gradu calidū. Senationes cocti cum carnibꝰ vel in aquā ſola mūdificāt ſpiri tualia. fomentū et ex aqua decoctionis eorūdem factū valet contra paſſioneꝫ yliacam et cōtra ſtranguiriam et diſſuriā. Ipſi quoqꝫ valent ad idem in vino cocti et cathaplaſmati. ſunt em̄ diuretici ¶ Diaſcorides. ſena cion qui ab alijs creſion dicitur: in aqua naſcitur: fru ticem habet pingueꝫ et ramulos longos. foliaqꝫ minu ta ſimilia ipoſelino. Que cum maſticata ſunt: odorem ſuauiſſimū reddunt Senacion crudꝰ comeſtꝰ. calculos expellit diſentericis ꝓficit. vrinam ꝓuocat. menſtruis ī perat ¶ Actor. Ex p̄dictis patet ꝙ herba illa que ſim pliciter id eſt ſine additione naſturciū ab autoribꝰ ap pellatur non eſt iſtud aquaticuꝫ ſed potius ortolanum. Nā de illo dicit palladius de agricultura libro. iii. ꝙ naſturcium omni temꝑe conſtat eſſe ponendū id eſt plā tanduꝫ vel ſeminandū loco quali placebit: et celo. Ce teruꝫ inquit humoreꝫ ꝙͣuis diligat tamen deeſſe non curat: Et ſi cum lactuca ſeratur egregie naſci fertur. hec palladius. Illud inquā ſatiuū naſcitur ī ſicco. hoc aūt ſuo temꝑe ſponte naſcitur in humido. illud eſt cali dum in gradu quarto. hoc auteꝫ in tercio. Quod etiā vocabulo ꝓprio dicitur ſenacion. Naꝫ ſenacion eſt car duꝰ benedictꝰ. de quo iam in alio libro dictuꝫ eſt ſuꝑiꝰ ¶ QXLVI ¶ De ſeride ¶ Plinius libro. xx. Eris lactuce ſimillima duoꝝ generuꝫ eſt Sil ueſtris melior eſt nigra iſta ⁊ eſtiua. Deterior hyberna et cādidior eſt: vtraqꝫ tamen ſtoma cho vtiliſſima. p̄cipue quē humor vexat. et cum aceto in cibo refrigerant: vel illite. diſcutiūtqꝫ et alios ꝙͣ ſto machi. Cum polenta ſilueſtrium radices ſtomachi cā ſorbentur. et cardiacis ſuꝑ ſiniſtram māmaꝫ illiniūtur ex aceto pōdagris et ſanguineꝫ reiicientibꝰ vtiles ſunt omnes hē. Itemqꝫ quibꝰ genitura fluit alterno dierū potū. Petroiꝰ dyodotus ſeriam multis modis arguēſ in totum damnauit. ſed alioꝝ omniuꝫ opinio reſiſtit ¶ Dyaſcorides. Seridis due ſunt ſpecies. vna vid̓licꝫ agreſtis: et alia ortiua eſt. Agreſtis qͥdem pinguis et cytonon eſt appellata: et hꝫ folia lata. Altera vero id eſt ortiua ſpeciēs habet duas. vna quidē habet lata fo lia lactuce ſimilia. altera vero eſt amara et habet folia anguſta. Omnium virtus eſt ſtiptica ⁊ euſtomacha Liber Undecimus ventreꝫ abſtinet cum accto cocta: maximeqꝫ agreſtis. vexatum ſtomachum cōfirmat et eſtuationes mirigat Sola cum polenta impoſita blanditur cordiacis et ocu loꝝ tumori ſubuenit. folia impoſita vt cathaplaſma. mitigant ſcorpii ꝑcuſſum. Ip̄a quoqꝫ addita polentis et impoſita cōpeſit ignem ſacrū. Mixta cum aceto ac ceruſa omnibꝰ calidis rebus opitulatur ¶ QXLVII. ¶ De ſerpillo Iſidorus Erpiliꝰ dicitur: eo ꝙ radices eius lōge ſerꝑāt. ¶ Eadem et matris animola dicitur: eo ꝙ men ſtrua moueat. ¶ Palladius libro. iii. Menſe martio ſerpilluꝫ plantis aliquod ſemine ſeritur ſed ve tuſtā melior letius frondebit ſed iuxta piſcinā vel lacū vel putei margines cōſeratur ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Ser pilluꝫ a ſerpendo putant dictum. quod in ſilueſtri eue nit: maxime in petris Satiuū non ſerpit. ſed ad palmi altitudineꝫ increſcit. pinguiꝰ voluntariū et candidiori bꝰ foliis et ramīs: efficax eſt aduerſus ſerpētes. maxīe cenchrī et ſcolopendras terreſtres: atꝫ marinas. ⁊ ſcor piones decoctis ex vino ramis et foliis: fugat et odo re cōminꝰ hoc ſi vratur. et contra marinoꝝ venena p̄ cipue valet. Capitis autem doloribꝰ in aceto decoctū illinitur cum roſaceo fronti et timporibꝰ Item frenēti cis: ac litargicis: contra tormina: et vrine difficultatē: et anginas et vomitōnes drachmis quattuor datur. Ex aquā bibitur et ad iocineꝝ dolores. Eius folia ob olis quattuor ex aceto dantur ad lienem et ad cruētas excreationes in d̓uobꝰ ciathis aceti ac mellis teritur. ¶ Dyaſcorides. Serpillum quem alij herpillum lati ni vero cicer erraticum vocant. herba eſt humilis ac ꝑ terram repens cum folis et ramis origano ſimilibus albidioribꝰ tamen ſanſuci odoreꝫ fragrātibus. Speci es eius due ſunt. vna ſcꝫ ortualis ſiue vſualis que ī cā pis ſaxoſis creſcit atqꝫ lapidoſis. Alia vero agreſtis que zoir appellatur: que non ꝑ ſolum ſerpit ſed directa et extante poſitione erigitur. Cum ramulis bipalmis tenuibꝰ et horrentibꝰ: cuꝫ foliis paruulis: foliis rute ſi milibꝰ: ſed anguſtis et longioribus. cum haſta ſimilan te ſarmenta. florem et odorem ſuauem habet in omni bꝰ virgis cōſtitutum: et in ſuauitate purpureū. ac mor dētem linguā et guſtū inſcidū. Naſcitur in locis ſaxo ſis: eiuſqꝫ radix eſt inutilis. Eſt et alia vehementior ⁊ calidior vſualiſ: que ideo dicitur herpillum: eo ꝙ greci herpete repere dicunt. Nam frutex huiꝰ plurimū fru ticādo ꝑ terram reꝑit. virtuteꝫ habet cōſtrictiuaꝫ ſiue redarguenteꝫ. Menſtruis imꝑat. vrinā ꝓuocat. tortō ueꝫ et cōquaſſatōnes vtiliter curat. Tumorem epatis cōpeſcit. morſibꝰ venenatis occurrit. bibitum et impo ſitū id p̄ſtat. Vt autem ſerpilli potentiā intelligas: an thiochꝰ rex magnꝰ tyriaca ex ſerpillo cum alijs rebus cōfecta ſemper vſus eſt aduerſꝰ toxicam: et potionem malā: et animalia venenata. eamqꝫ in templo euſcula pii dedicauit. ſicqꝫ ꝙͣtum ei debuerit ex hoc licet colli gere: ꝙ teſtimonii ſuo arbitrio medicias deind̓ fecerat ¶ QLVIII. Iterum de eodem. ¶ Platearius. Erpillū eſt caliduꝫ et ſiccum et eſt duplex: do meſticuꝫ ramos ſuꝑ terram effundit. Siluati cum in lōgum creſcit et in altum: folia et floreſ eius medicine cōpetunt. valet cōtra frigidū reuma: cō tra tuſſim: contra frigiditateꝫ ſtomachi et dolorē ex vē toſitate ¶ Ex herbario Serpilluꝫ qd̓ in montibꝰ ſaxo ſis naſcitur efficaciꝰ eſt ad medicinā. huiuſ tunſi ⁊ ſic cati puluis cum aqua calida potatus menſtrua mouet vrinā ꝓuocat. tortiones viſceꝝ et omentoꝝ ruptiones ſanat Idem valet ad capitis doloreꝫ. ad ẜpentiū ictus ad freneticos et litargicos ¶ Macer. Serpillum ve teres dixerunt: ꝙ quaſi ſerpat. Terre viciniꝰ huic feruida ſiccaqꝫ vis eſt. Acri cum vino trituꝫ cōtundis o liuo. Cui roſa dat nomen: hoc vnguine ꝑline frontem Egroti capitis ſolet hoc ſedare dolorem. Nidor cōhu ſti ſerpentes effugat omnes. Et quoduis animal infū dens ore venenū. Hunc ideo miſcere cibis meſſoribus eſt mos Ut ſi forte ſopor: feſſos depreſſerit illos. Uer mibꝰ a nociuis tuti quieſcere poſſint. Peſtiferos mor ſus bibitum iuuat: appoſitūqꝫ. Prouocat vrinas: cō peſcit tormina ventriſ Splen iuuat admixto: ſi ſepe hi batur accto. Si mel predictis iungatur ſputa cruenta Lactantes mire potus ſolet ille iuuare. Hauſtum cuꝫ vino iecoris ſedare dolorem. Dicitur: is qͣꝫ ſolet ꝓduce ¶ CXLIX. re menſtrua potus. ¶ Anicēna. ¶ De ſicla. Icla duaꝝ ſpecierū eſt: quarum vna nigra ꝓ pter vehementiā viriditatis. Altera vero no ta eſt. Apud quoſdaꝫ eſt in primo calida ⁊ ſic ca. et ſecundū veritateꝫ eſt compoſitaꝝ virtutum. et apud quoſdā eſt frigida Nec dubiuꝫ eſt quin in eiuſ ra dice humiditas ſit. In ipſa eſt virtus baurach ſubtili atiua et reſolutio ⁊ apertio fortior reſolutione attripli cum et lenificatio In nigra eſt ſtipticitas et ꝓprie cuꝫ lentibus. Et baurachitas que eſt in ip̄a: eſt reſolutiua et terreitas eſt conſtrictiua vel contractiua. Totum elixatum eſt mali chimi. totumqꝫ parui nutrimenti ſi cut olera reliqua Succus eius ac decōctio folioꝝ fiſſu ras frigoris ꝓhibent: ⁊ alopicie ꝯferunt. Confert etiā panno et qn̄qꝫ abſcindit verrūcas ſuccꝰ eius et interfi cit. pediculos. Ex eadem elixata fit emplaſtruꝫ apoſte matibus: ac reſoluit et maturat ea. Eius folia decocta bona ſunt ignis aduſtioni. Et linita cum melle confe runt īpetigini. Ex eiuſ aqua cum felle gruis: fit capu purgiuꝫ. ac delet torturā: et valet ad vlcera nariū. Itē eius aqua diſtillatur in aurem: et ſedat eius dolorem. Radix eius eſt mala ſtomacho. faciens nauſeā et hoc pluri mū ꝓpter baurachitatē eius mordificatiuaꝫ. Ad opilationes eꝑatis fortior eſt aꝑtione malue. cum ſina pi et aceto ꝓprie. ¶ Iſaac in dictis particularibuſ. Si cla quā vulgus appellat blitum calida et ficca eſt in gͣ du primo. Illaudabile ſtomacho nutrimentū generat. ꝓpter quadā ſui acuminis et humiditatiſ multitudīeꝫ Que tam̄ ſi coquatur cum aceto: obſomagro: carui: o leo on̄facio vel amigdalino facilis quidem digeſtioni fit. ſed parum nutrit. ventrem humectat. epatis opila tionē aꝑit maxīe vero ſi de groſſis ac viſcoſis humori bꝰ ſit In aqua cocta et ſic comeſta fit ſtiptica ¶ Actor De hac quoqꝫ ſub nomine bliti dictum eſt ſuo loco in ſuperiori parte huius libri. ¶ A ¶ De ſinape et eius cultura Iſidorus. Inapis dicitur eo ꝙ foliis ſimilis ſit napo et vt autores dicunt calidam habet virtutem et egeritur. ſed ſtringit vrinaꝫ. Crudum in cibo ſumptū: ſtomacho contrarium eſt. Coctum vero in ole ra ſtomachū iuuat. Semen eius cum aceto ſerpentiuꝫ vulnera curat ¶ Palladiꝰ de agricultura libro. xi. In menſe octobri ſinapium conuenit ſeri. Terram diligit aratam. et ſi fieri poteſt cōgeſticiam ꝙͣuiſ vbiqꝫ naſca tur Sarculari debet aſſidue vt reſpargatur puluere qͣ fouetur. non minꝰ gaudet humore. de quo ſemen lega re diſponis: ſuo loco eſſe patiaris. Quod ad eſcā robu ſtius facies tranſferendo. In ſinapi vetus ſemē ē vti le vel ſationi vel vſui Quod dentibus fractum ſi int̓ꝰ viride videbitur: nouum eſt. ſi albuꝫ fuerit: vetuſtatem facere. ¶ Pliniꝰ libro. xix. Sinapi nulla ē cultura me lius tamen planta relata. Quine diuerſo vix eſt ſato ſemel illo liberare locum: quia ſemen cadens ꝓtinꝰ vi ret. vſus etiam eiꝰ eſt ꝓ pulmentario in patellis decō cto citra intellectū acrimonie. Coquūtur et folia ſicut Liber Undecimus olerum reliquorum. Sunt autem trium generum: vnū videlicet eſt gracile. alteruꝫ rapi foliis. tercium eruce Semen optimū eſt egiptiū ¶. Gyaſcorides. ſinapi pi tagoras inter illa q̄ ꝓpter virtutem et efficaciam lau dat. primum locum aſſignat. Cuius naturā medici ter manticā eſſe volunt: eo ꝙ alicui applicatuꝫ calefaciat. leptimicam: eo ꝙ quicquid īuenit extenuet. epyſpaticā eo ꝙ quē comp̄hendet humorem educat. .fLI. ¶ De ꝯperatiōe ipſius ī medicīa. ¶ Auicēna. Inapis eſt calida ⁊ ſicca vſqꝫ ad quartū ⁊ illa que ſilueſtris eſt: generat humoreꝫ maluꝫ. In ip̄a eſt abſterſio et reſolutō. Radix eiꝰ et folia comedūtur. elixata. Incidit flegma. Reſoluit apoſte mata calida. Et om̄e ātiquū apoſtēa. ꝯfert ſcabieī ⁊ im petigini ac dolori iuncturaꝝ: ⁊ ſchyatice febribꝰqꝫ pe riodicis et antiquis. et p̄focatōi matricis. Spleneꝫ ex tenuat. ſitim facit et deſideriuꝫ coitus. Mūdificat hu mores capitis Et ex ea fit emplaſtrum cōtra litargīaꝫ aqua eiꝰ diſtillatur ad omnem dolorem auris et mola ris. et eius oleum ſimiliter. aꝑit etiam colatorii opilati onem Et dixerunt quidā: ꝙ ſi bibatur a ieiuno bonum efficit intellectum. admīſtratur etiā in alcofol oculi. ad pānū et aſperitateꝫ. Tritū et bibitū cū aqua melliſ au fert aſperitatem ātiquā in cāna pulmonis. Oleum eiꝰ calidius eſt oleo raphani. fugiūt ex eius fumo vermeſ venenoſi. Silueſtris emplaſtꝝ valet ſordicie i. linguaꝫ exiccat. et alopicie cōfert. ¶ Pliniꝰ li. xx. Sinapis ad ſerpentium ictꝰ et ſcorpionū tr̄itum cū aceto illinitur. fungoꝝ venena diſcutit. Cōtra pituitam tenetur ī ore donec liqueſcat: aut gargariſatur cū aqua mulſa. Ad dentiū dolorē māditur ad vuaꝫ gargariſatur cū aceto et melle. Stōacho vtiliſſimū cōtra oīa vicia: pulmoni buſqꝫ. Excreatōes faciles facit in cibo ſumptū. datur et ſuſpirioſis. Item comicialibꝰ tepido cū ſucco cucu meꝝ. Senſus atqꝫ ſternutamenta capitum purgat. al uum mollit. menſtrua et vrinam ciet. Et idropicis īpo nitur. Cū fico et cumino tuſum ternis ꝑtibꝰ comiciali morbo. et vuluaꝝ cōuerſionē ſuffitū excitat odore ace to mixtum Item letargicos. adiicitur cordilon: eſt aūt ſemē ex ſe ſe. ⁊ ſi vehemētior ſōnꝰ letargicos p̄mat. cru ribus aut etiā capiti illinitur cū fico et aceto. Ueteres dolores thoracis lūboꝝ: coxendicū: humeroꝝ: et ī qua cūqꝫ ꝑte corꝑis ex alto vicia extrahenda ſunt. Illituꝫ cauſtica vi emendat puſtulas faciēdo. At ī magna du ricia ſine fico īpoſitū. vel ſi vehementior vertigo time atur per duplices pānos. vtūtur ad alopiciaſ cū rubr ca: ꝑſoras: leprās: p̄thiriaſes: lithānicos: opiſtothōicoſ Inungūt quoqꝫ ſcabras genas aut cū gallica īter ocu los cum melle. Succuſqꝫ tribꝰ modiis exprimitur ī fi ctili: caleſcitqꝫ in eo in ſole modice. Exit e cauliculo: ſuccꝰ lacteꝰ: qui ita cū īduruit: dentiū dolori medetur. Sinapis ſemē et radix cū īmaduere muſto cōteruntur et manus plene mēſura ſorbētur ad firmandas fauces ſtomachū: oculos: caput: ac ſenſus omneſ. mulieꝝ quo qꝫ laſſitudīes ſaluberrimo genere medicine. Calculos quoqꝫ diſcutit. ex aceto potū. Illiniūtur et liuoribꝰ: ac ſuggillatis cum melle: vel anſerino adipe. fit et oleū ex ſemine madefacto in oleo et exp̄ſſo. quo vtūtur ad ner uoꝝ rigores et lumboꝝ ac coxendicū perfrictōnes ¶ Macer. Inter eas qͣs pitagoras laudauerat herbas. Aſſeritur primā laudē tribuiſſe ſinapi. Quartꝰ et gra dus in vi ſiccā calidaqꝫ. Extrahit hūores viſcoſos ex tenuatqꝫ. Comburitqꝫ cutem vis eſt ſibi tanta caloris Maior vis eius in ſemine d̓r eſſe ⁊c. ¶ CIII. ¶ De ſiſere ¶ Plinius libro. xix. Iſere tiberiꝰ prīceps oībus ānis a germania flagitās nobilitauit. cuiꝰ ī Gelduba caſtello rheno impoſito generoſitas ē p̄cipua ex quo apparet frigidis locis cōuenire. Ineſt ei lōgitudīe ne uus qͥ ī decoctis extrahitur amaritudīs magna parte relicta: q̄ mulſo in cibis tēperata: etiā in gratiā vertit̉. Neruꝰ idem et paſtinace maiore dūtaxat ānicule. Si ſer ſeritur menſibꝰ his: videlicet februario: marcio: ap li: auguſto: ſeptēbri: octobri: Breuiorem hiſ ſꝫ toroſior amarior: qͣꝫ medulla ꝑ ſe minutiſſima. Eadeꝫ vero dul cibus mixtis ſaluberrima. īuenit gratiā pluribꝰ mōis auſteritate victa. Nā et in pollinē tūditur arida. liqͥdo qꝫ dulci tēperatur et decocta poſtea: aut aſſeruata vel macerata pluribꝰ mōis: et tūc mixta defruto: aut ſuba cta melle vuis ve paſſis aut pīguibꝰ cariotis: alio rur ſus modo cōtoneis malis vel ſorbis aut prunis aliqn̄ piꝑe vel thimo variata: defectꝰ p̄cipue ſtomachi exci tat. Iulie auguſte quotidiano cibo maxime illuſtrata. Seritur aūt et ſiſer et paſtinaca vtroqꝫ tꝑe: ſcꝫ vere ⁊ autūno. magnis ſeminū īteruallis: nulla ue mīꝰ qͣterno rum peduꝫ: qm̄ ſpacioſe fructificat ſi ſeratur: trāſferre aūt meliꝰ. ¶ Idem in libro. xx. Siſer erracicū ſil̓e eſt ſa tiuo et effectu. et excitat ſtomachū. Ex aceto laſerpici ato ſumptum aut ex piꝑe et mulſo cit vrinā. et vt opini on credit etiā venerem. Eſt et dyocles in ſn̄a eadē Pre terea cordi cōualeſcentiū cōuenire. et pꝰ multas vomi tiones ꝑꝙͣutile Heraclideſ cōtra argentumuiuū d̓dit Et veneri ſubinde offenſātem egriſqꝫ recolligentibuſ Hūc heſiꝰ id̓o ſtōacho vtile videri dixit qm̄ nemo treſ ſiſeres edēdo cōtinuaret. Eſſe tn̄ vtile cōualeſcētibꝰ et ad vitam trāſeuntibꝰ: Satiuiqꝫ priuatim ſuccꝰ aluuꝫ ſiſtit: cum lacte caprino potꝰ ¶ Dyaſcorideſ. Siſaruꝫ eſt oībus notū qd̓ cōmeſtū: eſt eūſtōachū. Radix eius e lixa et comeſta. tollit faſtidiū: et eſt diuretica ¶ C CIII ¶ Dę ſolatro. ¶ Auicēna Olatꝝ meliꝰ admīſtratur hn̄s folia viridia: Iſemenqꝫ citrinum: eſt eī qͥnqꝫ ſpēꝝ. Natura fri gidum eſt in primo. ſiccū ī ſcd̓o. ortolanū ē ī fri gidatm̄ et cōſtrictm̄. Eſt etiā qd̓daꝫ genꝰ ſtupefactm̄ faciēs ſomnū. ꝓprietatibꝰ ſuis ſimile opio: niſi qꝛ debi liꝰ eſt illo. Eſt aūt ſtupefactm̄ in tercio gradu frigiduꝫ et ſiccum. et eſt qd̓dam genꝰ eiꝰ: qd̓ eſt mortale. Eſt ita qꝫ ē plaſtꝝ bonū oībꝰ apoſtēatibꝰ calidis ītrīſecis ⁊ ex trinſecis. ⁊ bibit̉ eꝰ aqͣ ad apoſtēata calida ītrinſeca ⁊ ponitur eiꝰ aqua cum ceruſa et oleo roſeo ſuꝑ eriſipilā ⁊ ſuꝑ formicam. Cortex eiꝰ radicis eſt vehemētis exic catōis. Si ex ſtupefactiuo bibatur vltra duodecī gra na facit maniam euenire. gargariſmus aūt ex eꝰ aqua cōfert apoſtematibꝰ lingue. ſi bibatur ex eiꝰ cortice cū vino pondꝰ aurei ſōnum attrahit. emplaſtꝝ ex ſolatro trito factum capiti: ſanat ſoda. ⁊ reſoluit radicis auriſ ac velaminis cerebri apoſtemata. Cōfert etiā diſtilla tione dolori auris: ſanatqꝫ fiſtulas oculi lacrimalis. ⁊ ſuccꝰ ſpēꝝ eiꝰ vſqꝫ ad illā q̄ facit ſomnum: ⁊ ex eo fa ctum alcōfol cōfortat viſum. Stupefactiui ſemen eſt vrine ꝓuocatm̄. renum ac veſice mundificatm̄. oēſqꝫ ſpēs eius cum ſupponūtur abſcindūt fluxuꝫ menſtruo rū. et eſt ex illis que infrigidāt ac pollutōꝫ ꝓhibēt. Eſt aūt p̄ter p̄dictas q̄dam ſolatri ſpēs. q̄ interficit ſi ꝯme datur ex ea qͣtuor aurei. Nec eſt in ea ſolatri iuuam̄tū niſi ad emplaſtꝝ faciēdū ¶ Actor. Solatꝝ ip̄a eſt mo rella d̓ qͣ iā ī alio libro dictū eſt ſupͣ. Ip̄a quoqꝫ alio no mine ſtrignus vl̓ ſtrignos appellatur ſub quo videlicꝫ noīe ꝓpter ſpecieꝫ eiꝰ ortolanā de ip̄a quoqꝫ ꝓtinus di cetur inferius .CLIIII. ¶ De ſtrigno. ¶ Diaſcorides. Trigni qͣtuor ſūt ſpecies. Prima eſt ortualis iocundi odoris. et hec comeditur. Nā frutex eius eſt minor. ramulos hn̄s plurīos: folia ve ro nigra: ocimo maiora et latiora: ſemē aūt eꝰ ē viride nigꝝ aūt rufū: quod cū maturauerit: ſe mutat ī coloreꝫ Liber Undecimus flauum. Utilis eſt manducata. virtuſqꝫ illi eſt frigida vnde adhibita cū polenta ignē capitis ⁊ eſtuatōꝫ ſtōa chi cōpeſcit. Addito et pāe parotidibꝰ medetur. Spu ma vero argenti mixta et ceruſa et oleo roſeo: herpe tas curat: ignem ſacꝝ extinguit. Sola cū pāe īfātium eſtuatōꝫ tollit: id et oleo roſeo facit. Succꝰ eꝰ colliriis miſcetur. Cū ouo vel aqͣ maxīe ꝯficitur ad reumna ocu loꝝ. dolorem quoqꝫ auriū mitigat. Altera eſt ſtrigni ſpēs: quā alij cacabū vocant. foliis ſupradicte ſimilibꝰ ſꝫ latioribꝰ. Haſte vero eꝰ cū creuerīt ꝑ terrā expādun tur. Semen ī folliculis hꝫ obrufū et obrotundū: ſicut ī veſica. lene ſicut vua et ī coronis a plurimis ꝯpōitur virtꝰ eiꝰ et vſus ſimilis eſt ſupradicte: ſꝫ n̄ ꝯmeditur. Semen eꝰ bibitū yctericos ꝑ vrinā curat. āboꝝ folia ī vmbra exiccātur et oīa p̄dicta faciunt. frigideqꝫ virtu tis ſūt. Strignꝰ hypnoticꝰ a latinis lunaria vocatur. frutex eſt haſtas hn̄s ſpiſſas et multas et ſarm̄toſas et n̄ fragiles. foliaqꝫ pīguiora. malis cydoniis ſimilia cū flore rufo et maiori. Semē ei eſt ī folliculis colore cro ceū. radix eꝰ coriū obrūfū hꝫ et maior eſt. Naſcitur in locis aſꝑis: ac ī petroſis. Coriū radicū eiꝰ cū vīo bibi tum p̄ſtat ſōnum. ſcd̓m aliquos aūt hoc nō ſolū ſꝫ gra uatōꝫ. virtꝰ eī ſimilis apio: ſꝫ paulo mīor. Semē eꝰ vri nam ꝓuocat nimis: dātur et capitella. xii. et medentur dropicis. ſi vero maniā ꝓuocat. qd̓ mulſa abūdanter bibita emendat. Corium et ſuccꝰ eiꝰ decocta ī vīo do lorem dentium mitigāt gargariſmo. idem ſuccꝰ eꝰ cali ginē oculoꝝ detergit melli additus. Strignꝰ macion quē latini furialē dicunt. eo ꝙ furorem faciat. hꝫ folia euſonio .i. eruce ſil̓ia: ſꝫ maiora ⁊ ſpīoſa. haſte ſūt illi. x aūt. xii. hedere ſimilia: mollia ſicut acina. radix alba ⁊ groſſa et larga: vno cubito lōgā. Naſcitur ī mōtuoſis locis vbi abudāt platani. Radix eꝰ eſt vene noſa. ⁊ ha bita īfert nec̄eꝫ vel inſauiā vel mala fātaſmata ¶ UV ¶ De ſtrucio. ¶ Iſidorus. Trucios quā qdam herbā lanariā vocant eo ꝙ pleriqꝫ lanā ex eo lauent. naſcitur in locis cultis. hec ⁊ ſplenos dicta eſt. eo ꝙ ſplen aufe rat. vel ſcolopēdros eo ꝙ eꝰ folia ſcolopendro aīali ſūt ſimilia. de qͣ .ſ. ſub noīe ſcolopende dictum eſt ſupra. ¶ Dyaſcorides. ſtrucio lanarii vtunt̉ ad fumigiuꝫ lāe quo lana limpidatur. radiceſ eꝰ rotunde ſunt ⁊ oblōge q̄ bibite diuretice ſunt et calide. Epaticis tuſſientibꝰ ⁊ ortopnocis medentur. morbo etiā regio vtiliter adhi bentur. Cum panace et cyparo bibite calculos veſice frāgunt et excludunt. ſchyroſim ſplenis ſꝑgunt. Stru cium matrici appoſitum m̄ſtruis īꝑat ⁊ facit abortuꝫ Cum polenta et aceto poſitum tollit lepras. cuꝫ ordei farina īpoſitum līpidat fiſtulas. ¶ Pliniꝰ libro. xxiiii. Herba lanaria ouibꝰ data ieiunis: facit abundātiam lactis Plateariꝰ. ſtrucios id eſt agreſtis cauliculusī ſecundo gradū eſt calidꝰ ⁊ ſiccꝰ. ſuccꝰ ac ſemīa foliaqꝫ ꝯpetunt vſui medicīe. Cum inuenit̉ receptō cauliculi: ſemen caulis agreſtis debet pōi. Cum auteꝫ ip̄a. folia debent pōi. ſuccꝰ ita debet p̄parari folia cōterātur: et ſuccus exp̄ſſus ad ſoleꝫ deſiccetur: ꝑ biennium durat. folia viridia pōi debent ī medicīs ⁊ ī vnguentis. virtu tem hꝫ diſſoluendi ⁊ extenuandi ⁊ diureticam. Contra līgue paliſiꝫ ſem̄ eꝰ cōmaſticetur: et a patiente diu ſub līgua teneatur. ſi paliſis ī ſuꝑficie fit alicꝰ ꝑtis corꝑis ſenē cōteratur et in ſacculo poſitum in vino decoqͣtur et ſuꝑ locuꝫ patientem ſaccelletur. Contra litargiam puluiſ eꝰ naribꝰ inſuffletur. vt cerebꝝ ꝯmoueatur. De niqꝫ cōtra yliacā ⁊ ſtrāguiriā et diſſuriā eiꝰ folia bn̄ in oleo coqͣntur et ſuꝑ pectineꝫ cathaplaſmentur ¶ Ma cer. Strucion oſtracium qd̓ vulgi more vocatur Uim calidam ſiccamqꝫ tenet: radix fugat eius. Cum vino morbos iecoris ſi trita bibatur. yctericos ſic ſumpta iuuat ſplenisqꝫ tumorem. Duꝝ quem greci ſclyroſim dixere repellis Hocqꝫ modo lapides veſice frāgere di cunt. Menſtrua ſic lotumqꝫ mouet tuſſiqꝫ medetur. Sic orthopnoicis ꝓdeſt ſi ſepe bibatur. Subdita ma trici depellere fertur abortum. Et ſic tarde nimis edu cere menſtrua tradunt. Acri cuꝫ vino ſi iungitur atqꝫ polenta. Illius ſuccꝰ lepras emundat inunctas. Hoc etiam ſucco tincto cum polline quā dāt Ordea: curar vt dicunt puſtula q̄uis. Si ſuꝑaddideris emplaſtri mo re dolori. Illiꝰ ſuccꝰ cuꝫ melle terendo iugatꝰ. Humo res capitis purgat ſi nare trahatur. Sternutamentuꝫ ꝑ ſe puluis mouet eiꝰ. Naribꝰ iniectꝰ maratro nō ſeg nius albo. Ictericos mire ſuccꝰ medicabitur eꝰ. Hunc ſi uare trahunt lacti mixtum muliebri ¶ AvI. ¶ De thimo ¶ Iſidorus MHimus dicitur eo ꝙ odorem refert flos eius ¶ Pliniꝰ li. xxi. Thimi plures ſunt in coro namentis ſpecies: cadidum nigricans. Circa olſticia florent: cuꝫ et apes decerpunt: ⁊ augu rium mellis eſt. ꝓuentum enim ſperant apiarii. eo lar ge flore ſcente. leditur auteꝫ imbribus. amittitqꝫ floreꝫ Semen thimi nō pōt dep̄hendi cum tn̄ ꝙͣ ꝑͥminutū nō fallat origani. Sed qͥd intereſt id occultaſſe naturaꝫ in flore ip̄o intelligitur: eoqꝫ ſato naſcitur. Attici mellis in orbe toto ſūma laus exiſtimatur. Ergo trāſlatuꝫ eſt ex attica thimuꝫ ⁊ vix flore vti docemꝰ ſatum. Sꝫ alia ratio nature obſtitit: nō durante attico thimo: niſi in afflatu maris ſeratur. Erat qͥdem in omni thimo hec opinio antiqͣ. ideoqꝫ nō eum naſci in archadia Tunc ⁊ oleā n̄ putabant gigni niſi intra trecenta ſtadia a ma ri. Thimis qͥdeꝫ nunc etiā lapideos cāpos in ꝓuincia narbonenſi refertos ſcimꝰ hec pene ſolo redditu ē lon ginquis regionibus pecudum milibꝰ ꝯuenientibuſ vt thimo veſcantur. Thimuꝫ oꝑtꝫ in flore colligi ⁊ in vm bra ſiccari. Duo ſunt autem eius genera candiduꝫ ra dice lignoſa: naſcens in collibꝰ: quod ⁊ p̄fertur. Alteꝝ vero nigriꝰ floriſqꝫ nigri. vtraqꝫ multum exiſtimatur et in cibo et in medicamentis oculoꝝ claritati cōferre Itemqꝫ diutine tuſſi eligmate faciles excreatōes face re cum aceto ⁊ ſale. ſanguinem nō patitur cōcreſcere e melle longas fauciuꝫ diſtillatōes extra illita cū ſynapi extenuare. et iteꝝ ſtōachi vicia ventrisqꝫ. Cōdyloma ta excalefaciunt ꝙͣuiſ ſiſtunt aluū: q̄ ſi exulcerata ſit de narii pōdus in ſextariū aceti et mellis addi oꝑtꝫ. Iteꝫ ſi lateralis dolor ſit. aut inter ſcapulas: vel in thorace Ex aceto cum melle medetur p̄cordiis. Que potio da et in alie natōe mentis ac melancolicis. Datur et comi cialibus: quos correptos excitat thimi olofactꝰ. Ait et dormire oꝑtere ip̄os in molli thimo. ꝓdeſt et ortho pnoicis et hanelatōi. Mulieꝝqꝫ menſibꝰ retardatis. Uel ſi mortui ſint in vtero ptꝰ: decoctuꝫ in aqͣ ad ter cias. Et viris aūt cōtra inflatōes cū melle et aceto: ſi venter turgeat: teſteſue: aut ſi veſice dolor exigat Exi nō tumores et impetꝰ tollit impoſitū Coxendicibꝰ īp̄o nitur cū articularibꝰ morbis ſale triū oboloꝝ pōdere ī tribꝰ cyathis aceti et mellis. Et in faſtidio trituꝫ cum ¶ ULVII. Iterum de eodem. Malladius. Himū et ī ſēptēbri m̄ſe vltimo cōuenit ſerere ſꝫ meliꝰ plantis naſcitur. ꝙͣuis poſſit et ſemīe gꝝ diligit apricū: macꝝ maritimum. ¶ Dya ſcorides. Thimꝰ eſt herba oībꝰ nota: frutex eſt hn̄s fo lia anguſta: puſilla et oblōga: et in ſummo capitella in ſpecie formicaꝝ in ſe implicata. Eſt enim herba humi lis et ramoſa cuꝫ duris ramulis et lignoſis: cui floſ eſt purpureꝰ: et naſcitur in locis ſaxoſis et aſꝑiſ: vires hꝫ acres et calefactorias paululū ſtrīgētes ꝓpter qd̓ oībꝰ ſtōachi thoraciſqꝫ viciis aptiſſim ē medicamē Bibita vero cuꝫ ſale et aceto flegma deponit ꝑ ventrē. Elixa tura eius addito melle medet̉ orthopnoicis ⁊ aſmati cis. lūbricos excludit. m̄ſtruis īꝑat. ſecūdinas d̓ponit. abortum facit. Cathaplaſmata tūores recētes ſpargit Sāguīeꝫ coagulatū diſſipat. clauoſqꝫ corꝑis tollit. ad dito pollīe ⁊ macerato cū vīo ſchyaticis ē ſalutaris fer uens ſuꝑpōita. O culoꝝ caligineꝫ detergit cōeſta. Cō nituris oībꝰ ne ceſſarie miſcet̉. Trita ex aceto papl̓as fugat īpoſita et īmin̄tia excludit mala ¶ Cōſtātinus vbi ſupͣ. Thimū eſt ī tercio gradu calidū et ſiccū. Cuꝫ fale ⁊ aceto groſſū flegma purgat. ⁊ viſcoſo flegmati pectoris ſuccurrit. lūbricos expellit. m̄ſtrua deducit a cuitateꝫ flegmōis de pectore excludit: et opilatōꝫ īteri oꝝ aꝑit ¶ Auicēna ī ſcd̓o canōe medicīe. thimi ſemen fortis eſt caliditatis: ꝓuocat et extrahit embrionē mor tuū: et ſolutōe ſāguinē educit: et hūorē colericū: extra ¶ AVIII pitqꝫ vermes. ¶ De tribuloſa et tubera. ¶ Ex herbario Ribuloſa duoꝝ geneꝝ eſt Alia qͥppe naſcit̉ī ortis. Alia eſt agreſtis. Cꝰ maior efficacia eſt ⁊ hꝫ folia portulace ſil̓ia. ſꝫ maiora. caules mit tit ſecꝰ terras ī qͥbꝰ hꝫ quoſdā globulos. duris ſpinia extātibꝰ: āgulatos ī qͥbꝰ eſt ſemē incluſū. et hꝫ virtutē ſtipticā atqꝫ frigidā: hec trita et corꝑi appoīta feruēs mulcet. tritaqꝫ cū melle oēs oris et fauciū curat putre dines. Eadē herba cū ſemīe decocta: pulices necat: ſi aqͣ ip̄a dōꝰ aſꝑgatur. Hꝰ ſeīe theaces faciūt pāeſ. ⁊ cū viuo potio eiuſdē ſeīs: ꝯtra veneni potōꝫ eſt ſalutaris. ¶ Iſidorꝰ. Tubera eſt oleris ſpēs. quā tūor terre ꝓdit eaqꝫ cauſa illi nomē dedit ¶ Pliniꝰ li. xix. In reꝝ mira culis: vt iā dictū eſt ſuꝑiꝰ: maxīm eſt aliqͥd naſci vel vi uere ſine vlla radice. Tubera vocātur hec vndiqꝫ ter ra circūdata. nulliſqꝫ fibris aut ſaltē capillam̄tis nixa nec vtiqꝫ exuberāte loco ī quo gignūtur. aut rimā agē te nec ip̄a coherēt terre. Cortice etiā īcludūtur vt plae nec terrā eſſe poſſimꝰ dicere. neqꝫ aliud ꝙͣ terre callum Siccis hec fere zabuloſis locis frutectoſiſqꝫ naſcūtur et excedūt ſepe magnitudīeꝫ mali cotonei: etiaꝫ librali pōdere. Duo ſūt illoꝝ genera: videlicꝫ arenoſa dētibꝰ limica. et altera ſincera. diſtinguūtur etiā colore rufo: ac nigro et intꝰ cādido. laudatiſſima q̄ creſcūt ī affrica lartio licinio p̄torio viro iurā reddente ī hiſpania car thagīe paucis his ānis ſcimꝰ accidiſſe mordēti tuber vt dep̄hēſus īde denariꝰ pͥmo dēteſ īflecterꝫ. Quo ma nifeſtū eſt terre naturā in ſe globari. qd̓ certū eſt ex hiſ q̄ naſcūt̉ ⁊ n̄ pn̄t ſeri. De tuberibꝰ peculiariter hec tra duntur. Cū fuerīt ībres autūnales aut tōitrua crebra tūc naſci et maxīe e tōitribꝰ: nec vltra ānū durare. ver uo aūt eſſe tenerrima ¶ Auīcēna. Tubera ſunt ex ſub ſtātia terre plꝰ: et aq̄a minꝰ. In ip̄a eſt acritas et ſubti litas pauca. ſuntqꝫ ſapore pͥuata. Meliora ſunt ex his arenoſa et alba nō mali odoris: et ficca deteriora ſunt hūidis. Elixata pꝰ excoriatōeꝫ ac ſciſſiōꝫ in aqͣ et ſale cū oleo ac ſpēbꝰ cōdiētibꝰ cocta ſunt meliorā. Porro d̓ teriora generis eoꝝ ſunt fūgi: et ꝓprie eoꝝ qͥ naſcunt̉ ſub arboribꝰ: et in terra mala. Sunt aūt tuberaᵇ valde groſſa: p̄bentqꝫ nutrimētū groſſū et melācolicū: nec hoc eis aliqͥd aꝓpinqͣt. Tiriaca eoꝝ eſt vinū purum: ⁊ ſpēs cōdientes. Timetur ex eis apoplexia et ꝑaliſiſ. fa ciūt incurrere colicā. et vrine difficultatē. Tarde dige ſtionis ſūt. et gͣuantia ſtōachū et ſūt groſſichimi. gal enꝰ tn̄ in qͦdā loco dixit ꝙ n̄ ſint mali chimi. ¶LXIX ¶ De viola. ¶ Iſidorus Iola d̓r ꝓpter vim odoris: hꝰ genera tria ſunt ¶ xxi. Uiolis honos eſt pximꝰ liliis Pl̓a ſūt eoꝝ videlicet purpureū albū melinum. ¶ Pliniꝰ li. genera videlicet purpuree: lutee: albe. plātis omēs vt olus ſate. Ex his vero q̄ ſpōte ap̄cis et macris locis ꝓ ueniūt: purpuree latiore folio ſtatim a radice carnoſa exeūt. ſoleqꝫ diſcernūtur a ceteriſ greco noīe appellate ita vt ab his iacinctina veſtis. Sed ſatiuis maxīa au toritas luteis. Genera ſunt his tuſculana. et q̄ appella tur marina aliqͣnto latiore folio: ſed minꝰ odorato. In totū vero ſine odore minutoqꝫ folio calathiana. munꝰ autūni: cetere veris. ꝓxima eī eſt caltha cuꝫ coloris ali as cōcolori āplitudine. vincit numero folioꝝ marinam nō excedenteꝫ folia qͥnqꝫ. eadem ſuꝑatur odore. Cādi da floꝝ prima ver nūciātiū: viola alba. Tepidioribꝰ āt locis etiā hieme emicat. Poſtea q̄ appellatur purpurea ꝓxime flamea: q̄ et flox vocatur. ſilueſtris dūtaxat. Co cliaminon bis in āno vere ⁊ autūno. intinctꝰ maxīe du rat et alba viola. ſi crebro ꝓhibeatur deuulſa. Nouiſſi ma vero roſa. eadeꝫ primo d̓ficit excepta ſatiua. In ita lia violiſ ſuccedit roſa vita longiſſima eſt viole albe tri matu ¶ Palladiꝰ li. iii. In menſe februario plāte viola rum ⁊ croci bulbi ſunt ſerendi. vel ſubtiliter ſi fuerant ante fodiendi ¶ ¶LX ¶ De virtute ipſius ī medicia. ¶ Pli vbi. sͣ Iole ſilueſtres ſunt et ſatiue. purpuree qͥdeꝫ re frigerant. Cōtra inflatōneſ illiniūtur ſtoma cho ardenti Imponūtur capiti quoqꝫ in frōte Oculoꝝ priuatim epyforis. aut ſede vulua ve ꝓcedēte valent ꝯ ſuppuratōes. crapl̓aꝫ ⁊ gͣuedines capiti coro nis impoſitis: olofactūqꝫ diſcutiunt. Anginas ex aqͣ pote. id qd̓ purpureū ē ex his: comicialibꝰ medet̉ in aqͣ potū: maxime pueriſ. Semen viole ſcorpionibꝰ aduer ſatur Flos albe ſuppurata aꝑit: ip̄aqꝫ diſcutit. et alba aūt et lutea extenuat m̄ſtrua. ciūt vrinā. Minor recen tibꝰ eſt viſ ideoqꝫ pꝰ ānū vtendū eſt aridis. lutea m̄ſeſ trahit in aqͣ trita. Radices illite cū aceto ſedāt lyeneꝫ itemqꝫ podagrā. Ocl̓oꝝ āt īflatōeſ cū mirra ⁊ croco fo lia cum melle capitis vlcera purgāt Cū cera vero ri mas ſedis: et q̄ ſūt in hūidis Ex aceto aūt collectōnes ſanāt. Auicenna. Uiola frigida eſt ⁊ humida in pͥmo et d̓r ꝙ gēnerat ſanguineꝫ eqͣleꝫ. In ēplaſtro ponitur: et ſedat apoſtemata calida Soda vero ſanguineaꝫ ſe dat odorata et illinita Iteꝫ obtalmie ꝯfert calide ⁊ tuſ ſi calide et inflatōi ſtōachi. lenit pectꝰ ⁊ ſyrupꝰ eiꝰ pul moni ꝯfert et pleureſi et dolori renum. et vrinam ꝓuo cat Eadem epytimata valet ſcabiei ⁊ q̄ ex ea ficca eſt ſoluendo coleram educit. eꝰqꝫ ſyrupꝰ naturaꝫ cū facili tate lenit ¶ Byaſcorides. Leucis id eſt viola in floribꝰ hꝫ diſtantiam. qꝛ melinuꝫ ⁊ albuꝫ ⁊ purpureū Sꝫ meli nus color medicine neceſſariꝰ eſt Qui elixatꝰ ⁊ fom̄to adhibitꝰ tumores ſtericos curat: m̄ſtruis imꝑat: melli vero additꝰ puſtl̓as ⁊ inflatōes tollit Radices eiꝰ ca tha plaſmate cum aceto ſpleneꝫ ſiccant: podagricis me dicant̉. leucis autem id eſt viola alba: ꝓiectorie virtu tis eſt: et extenuatorie ſꝫ flos plꝰ ¶ Idem. Uiole tres ſunt ſpecies: ſꝫ folia omnium aquoſe et ſubfrigide ſub ſtantie ſunt: om̄es viſcide: relaxant ventreꝫ ⁊ vrinaꝫ ꝓ uocāt Aliqn̄ ſem̄ eoꝝ ꝑtꝰ expellit: lumbricos excludit vl̓ occidit ¶ Plateariꝰ. Uiola frigida eſt in principio p̄mi gradꝰ: et humida in fine ſecundi: hꝫ virtuteꝫ leniē di: humectandi: refrigerandi: relaxandi: viole ꝯtrite ſu pet caliduꝫ apoſtema in principio valent fom̄ta ex aqͣ decoctōis ip̄iꝰ herbe facta circa pedes ⁊ fronteꝫ ī acu tis ſōnum ꝓuocāt Ex violis viridibꝰ fit zuccaꝝ viola ticuꝫ et oleum violaceuꝫ Syrupꝰ auteꝫ violaceꝰ et de viridibꝰ ⁊ de ſiccis: magis decoqͥtur ꝙͣ roſacei. aliter enim citius corrumꝑet̉: olei inunctō exterius facta va let ꝯtra calefactōꝫ epatis Facta vero ſuꝑ frōteꝫ ⁊ tim pora: dolorem ex calore remouet ¶ CLXI Razi Iterum de eodem Iole ſōnifere ſūt. capitis doloreꝫ a calore fa n̄ re a eſt Liber Undecimus gradꝰ hūida ī īicio ſcd̓i. Colerā nigrā de ſtōacho ⁊ īte ſtinis purgat. calorē eoꝝ mitigat. potata iuuat pueroſ ſuffocatōꝫ hn̄tes. pleureticis et aſꝑitati pectoris ſub uenit Naribꝰ applicata mitigat dolorē capitis ex fūo calido natū Cū polline ordei cathaplaſmata ꝯtra cali da valꝫ apoſtēata. ſirupꝰ violaceꝰ vētrē hūectat. tuſſiꝫ de calore mitigat. ſedat pectoris et pulmōiſ calorē. ſple neticis occurrit. ſil̓iter facit zuccara violacea Macer Nec roſcꝰ ſuꝑare decor nec lilia pn̄t Fragrātes violaſ ſpecie nec vi nec odore. Dr̄ hūida vis illiꝰ et frigida p̄ mō Eſſe gͣdū ſpēs tres eſſe legunt̉ eaꝝ. Noſcere quaſ tm̄ diuerſo flore valēꝰ Nā ſūt purpurei flores albiqꝫ nigriqꝫ. Cūctis pene ꝑes ſūt ī medicamīe vireſ. Infla mata iuuāt loca trite ſi ſuꝑaddas. Crapl̓a diſcutit̉ bi bitis capitiſqꝫ gͣuēdo Olfactu ſolo vel ſi caput īde co ronas Anginis pote medicātur aqͣ reſolute Purpu reā violā dicūt curare caducoſ Precipue pueros ſi mi xto ſumit̉ āne. Radices viole cū mirra tunde crocoqꝫ Hoc īflamaticis oculis īponito nocte. Cōtritis foliis viole cū melle pungens. Ulcera ſanabis capitis ſi iun gis acetū. Et cathaplaſma facis cedet collectō queuis Illiꝰ curat elixatura tūorem Matricis: tepida ſi ſepe fouebit̉ illa Aut fiſſuras qͣs appellāt ragadias. Addi ta cerotis medicat̉ ſepe punctis. Puſtl̓a ſi fuerit melli ſuꝑaddē iugatā Illiꝰ ſem̄ cū vīo m̄ſtrua purgat. Tri te ꝯmixte radices eꝰ cū aceto Splen ficcāt bibite: vel ſpleni ſi ſuꝑaddas. Hocqꝫ mō calidā dicūt ſedare po dagrā. St oacho colerā rubeā potata repellit. Herba virēs viole vel flos ſuccuſue recēſue. Morbos de cole ra rube a vl̓ ſanguīe factos. Mollibꝰ ī coſtis aut ī pul monibꝰ ip̄iſ. Sedat ſi mixto potabit̉ āne recenti Infā tiū tuſſī ſicut et ſuſpiria ſedat. Ex violis oleuꝫ. ſicut d̓ flore rōſaꝝ Cōficiūt: ml̓tis qd̓ dicūt vtile cauſis Au ribus īfuſū ſonitū fugat atqꝫ dolorē Et capiti ꝓdeſt qͦ cūqꝫ dolore laboret. Leniter infrigidās corpꝰqͣꝫ ſopo re reſoluens Lūbricos necat īfuſū bibitū vl̓ īunctum. Et capitis furfur oleo depellitur: iſto. Intm̄ vt lingue patiens amiſerit vſū Fac pͥꝰ hūc viola cū vio ſumere tritā: Poſtea vero ſi fuerit capitis ꝑs dextera leſa Cō tritā plāte pedis hāc ānecte ſiniſtri. Atqꝫ ecōuerſo ſi leua plagata Os reſilit lingueqꝫ die redit vſꝰ ead̓ Ut iuſtꝰ tradit medicꝰ qͥ talia ſcripſit Altera viſ viole fer tur mirabilis eſſe Albe ſi viole radix teneatur in ore. Et trāſglutitꝰ ſuccꝰ ſit ſepiꝰ eꝰ Uulneris ī modicū tra dūt mox ſiſtere fluxū Hāc liqͥricie tradit viꝫ pliniꝰ eſſe ¶ AIXII. ¶ De ulpico et urtica. Iſidorus Ipicū appellatū eſt. eo ꝙ allij odorem habet. Ulpicuꝫ aūt cum vīo trituꝫ: calculoſis aiunt p̄deſſe potui datū ¶ Palladiꝰ li. xi. In m̄ſe no uembri vlpicum ſicut et allium ſeritur terra maxīe al ba foſſa et ſubacta ſine ſtercore. Sulcos ī areis facies et ī locis altioribꝰ ſeīa pōes qͣtuor digitis ſeꝑatas: nec altius p̄ſſa. Sarculari freq̄nter debent: qꝛ plureſcunt. Si capitatuꝫ facere volueris. vbi ceꝑit caulis ꝓdire. ꝓculca ſicqꝫ ſuccuſ reuertet̉ ad ſpicas ¶ Urtica ex eo vocata eſt: ꝙ tactꝰ eꝰ corpꝰ adurat. Eſt eī ignee omīno nature. vn̄ et tactu purit et prurigineꝫ facit. ¶ Pliniꝰ libro. xxi. Ex oībꝰ herbaꝝ aculeataꝝ generibꝰ vrtica maxīe noſcitur acceptabilis ī flore purpureaꝫ lāugīem fundentibꝰ ſepe cubitis altior duobꝰ. Due ſunt eiꝰ dif ferentie ſilueſtris quā feīaꝫ vocāt mitior. ⁊ in ſilueſtri q̄ cāna d̓r acrior. caule qͦqꝫ mordaci: foliis fimbriatis. Que vero etiā odoreꝫ fundit herculane a vocat̉. Semē oībꝰ eſt copioſuꝫ atqꝫ nigͥꝝ Miꝝ ſn̄ vllis ſpinaꝝ acu leis. lanugīem ip̄aꝫ noxiaꝫ eſſe. ⁊ tacͣtu tm̄ leui pruritū puſtulaſqꝫ ꝯfeſtim aduſto ſimiles exiſtere. Notum eſt et olei remediuꝫ. Sꝫ mordacitas n̄ ꝓtinꝰ cuꝫ ip̄a gigni tur herba: nec niſi ſolibꝰ roborata. Incipienſ qͥdeꝫ ip̄a naſci vere n̄ īgrato ml̓tis etiā religioſo eſt ī cibo. ad de pellendos totius anni morbos. Silueſtriuꝫ qͦqꝫ radix omneꝫ carneꝫ facit tenuioreꝫ ſil̓ cocta Que īnoxia eſt morſu carens aononium vocatur ¶ CLXIII ¶ De operatiōe ipſius urtice ī medicīa. ¶ Diaſcorides. Rtica calefactoria eſt valde. Que potata ex vino morbum regiuꝫ curat. Trituꝫ cuꝫ olco l axungia ꝯtra frigꝰ inunctōe iuuat Semen eꝰ melle mixtuꝫ ꝓprie colicis ꝓficit. Trituꝫ vero cuꝫ mel le et potui datuꝫ: tuſſiꝫ veterem emendat. et tumorem ventris vel frigꝰ in pulmonibꝰ ꝯceptum ſedat Calore ſuo omnes humores deſiccat. Sunt auteꝫ eꝰ gn̓a duo vna eſt agreſtis aſꝑiora ⁊ latiora ⁊ nigͣ hn̄s folia Sem̄ auteꝫ ſemī lini ſil̓e ſꝫ in modico minꝰ Altera vero ſem̄ minutuꝫ hꝫ ⁊ n̄ ſic aſꝑuꝫ. Amboꝝ folia cathaplaſma ta cum ſale caninos morſꝰ mitigat. Cācros ⁊ ſordida malignaque vulnera curat et limpidat. laxationibus occurrit. et puſtulis et parotidis. et apoſtematibus maximuꝫ p̄ſidiuꝫ eſt. Cerotis mixta ſplen ſiccat. Suc cꝰ eaꝝ ⁊ folia ſuppoſita naribꝰ ſanguinē currere faci unt. Semen eaꝝ bibituꝫ cū dulcore venereꝫ ſtimulat. melli mixtuꝫ et acceptum pleureticis et pipleūmonicis medet̉. Thoracis ſuꝑfluos humores purgat. Elixat̉a folioꝝ hibita ventrē mollit. et ptiſana cocta ⁊ accepta pituitas varias tortōes et inflatōes tollit Auicenna Urtica et ſem̄ eꝰ calida ſunt ī prīcipio tercii gͣdꝰ: ⁊ ſic ca ī ſecundo. Semen tn̄ mīꝰ ſiccuꝫ eſt ꝙͣ ip̄a. cꝰ color ſi milis ſemī porri. ſꝫ minꝰ eſt ⁊ ſubtiliꝰ. nec eſt in eꝰ lōgi tudine. Mordicat auteꝫ quod ei obuiat: ita etiaꝫ ꝙ in teſtina. Urtica ē attractiua: vlceratiua: reſolutiua. cū virtute aduſtiua. In ip̄a etiaꝫ ē virtꝰ aꝑitiua: ⁊ abſter ſio fortis ⁊ vlceꝝ mordicatō. Sꝫ qn̄ cū carne coqͥtur ca ro ſoluit inter ip̄aꝫ et eꝰ oꝑatōeſ. .i. n̄ ꝑmittit eaꝫ oꝑari Emplaſtꝝ eꝰ cū raphano cōfert duriciebꝰ Cinis cū ſa le cōfert vlceribꝰ malignis. ⁊ his q̄ accidūt a morſura. canum et cancro. Eꝰ folia cōtrita fluxuꝫ ſanguinis ab ſcindunt e naribꝰ. In aqͣ ordei decocta groſſos hūores pectoris educūt. Recētia vero matriceꝫ exeunteꝫ redu cūt. Hoꝝ qͦqꝫ decoctō cū oſtratis ventreꝫ lenit faciliꝰ aūt ſoluit: cū medulla ſeīs eꝰ contrita cū ſauith ī vino bibit̉: ſed poſt eiꝰ hauſtū bibat̉ aliqͥd ex oleo roſato ne guttur adurat Urtica qͥdē ſoluendo educit flegma: et hūorē crudū abſterſiōe ſua: n̄ virtute ſolutiua q̄ ē ī ip̄a ſemē eꝰ ſtricture l̓ fetori nariū cōfert: ⁊ aꝑit opilatōes colatorii fortiter ⁊ aſma remouet Emplaſtꝝ ex eo fa ctum facit eradicatōem dentium. ¶. CLXIIII. ¶ Adhuc de eodem ¶ Actor. Rtica ip̄a eſt ⁊ acalifa: de qͣ ſcꝫ in hoc eodē l grecꝰ acalife dicit Feruida n̄ modice viſ illi dr̄ bro dictū ē ſupͣ ¶ Macer. Dicimꝰ vrticā quaꝫ eſſe Un̄ nec ī merito nomen ſūpſiſſe videt̉ Tacta ꝙ ex urat digitos vrtica ten̄tis Hec ſolet yctericos cū vīo ſūpta iuuare Illiꝰ ſemē colicis cuꝫ melle medet̉ Et tui ſim veterē curat ſi ſepe bibatur Frigꝰ pulmōis pellit ventriſqꝫ tūorē Oībꝰ his ꝓdeſt puluis cū melle iugatꝰ Aut ſuccꝰ viridis cū vīo ſepiꝰ hauſtꝰ Cū ſale de folui eꝰ factū cathaplaſma Ulceribꝰ ꝓdeſt ⁊ ſordida vulne ra purgat Et ꝯͣ morſꝰ valꝫ hoc cathaplaſma caninos: Hocqꝫ reformatur caro q̄ diſceſſit obeſa Et ſolet hūo res hoc deſiccare nocentes Acri cū vino radix contri ta tūorem Cōpeſcit ſplenis pōdagre ſic ſubuenit illa Oībꝰ hiſ ꝓdeſt ſuꝑaddital̓ ſibi iūcta Si coqͥſ hāc oleo foueas hoc vnguīe menbra: Oībꝰ et morbis ſic ſubue nit articuloꝝ Naribꝰ impoſitus ſuccus foliū ve cruo rem Elicit: innati vis eſt ſibi tāta caloris Ꝙ ſi manan tem cupias retinere cruorem: Urtice ſuccō frontē line Liber Undecimus reprimit illum Si ſupponatur cum mirra mēſtrua pel lit. Cū vino bibitū mouꝫ venerem̄ ſemē eꝰ. Et melius trite ſi iūgas melqꝫ piꝑ. Si clauſit vuluā matrix hūo re grauatā: Urtice foliis reuocabitur illa fricata. Et ſi cum vino p̄dicto more bibat̉. Pleureticos pectꝰ: pul moues adiuuat eius Semen: ſi ſumptū fuerit cū melle iugatum Cuꝫ mulſa bibitū lotiū ꝓducit abūdāſ Her ha recens eius oleꝝ ſi more coquatur: Et detur illiꝰ d̓ coctō molliet aluū Ore diu clauſus ſuccꝰ ſi voluitur eꝰ Uue non modicum poterit ſedare tumorem. Sudoreꝫ mouet ex oleo decocta ꝑunctis. Si quadrupes ꝑferre marem quecunqꝫ recuſat Urtice foliis illiuſ vulua fri cetur. Sic naturalem calor excitat ille calorem. Deflu uium capitis ſi ſucco ſeminis huiꝰ. Ungas ſepe caput reprimi dicit galienus. Illius ſemen collectum tēpore meſſis Et deſiccatum: multis erit vtile cauſis. ¶ AIXV ¶ De vpoquiſtide et īpoſelino. ¶ Platearius PPoqͥſtidos eſt fungus qui circa radicem roſe canine reꝑitur. et eſt in ſcd̓o gradu frigidꝰ et ſiccus. ſuccus eius qͥ glutinoſus eſt exprimitur ac ſiccatur. et aliquātulum in die mouetur. ne corrum patur. exiccatur aūt in loco non multum ſicco: nō ml̓tū humido. ꝑ ānos duos in multa efficacia ſeruari valet. et virtutem habet cōſtringendi. Cōtra fluxum vētris ex colera vel ex debilitate virtutis contentiue cum aqͣ roſacea cōficitur. et patienti datur. Fit etiā emplaſtrū ex ipoqͥſtidos et ſuccō plātaginis et albumine oui ſuꝑ renes ac pectinem. Cōtra vomitū quoqꝫ fit idem ſupͣ pectoris furcellā. Cōtra ꝓfluuiū aūt mulieꝝ fit ſuppo ſitoriū cum plantagīs ſucco iniiciturqꝫ peſſario ¶ Iſi dorus. Ipoſelinon eſt quoddā oleris genꝰ odoratū ſic dictum eo ꝙ duꝝ ſit et auſtere ¶ Plinius li. xix. Ipoſe lino vel ipoſelinum eſt quedā ſpēs apii q̄ naſcitur in lo cis ſiccis. pluribuſqꝫ foliis elyoſelino ſimilis. In locis aūt humidis naſcitur elyoſelinū vno folio nec hirſutū ¶ Idem in li. xx. Ipoſelinon quod et oluſacꝝ dicit̉ ſcor pionibus aduerſatur. et poto ſemine torminibꝰ interā neis medetur. Itemqꝫ difficultatibus vrine. ſemen eꝰ de coctum et in mulſo potum. Radix eius in vino decō cta pellit calculos et lūboꝝ lateriſqꝫ dolores. Caniſ ra bioſi morſibus medetur potum atqꝫ illinitum. Succuſ eius algentes calefacit potus. ¶ Actor. Quoniam vt p̄dictum eſt: ypoſelinum ip̄ꝫ eſt oluſacꝝ iuxta ſentē tiam plinii. de hoc quoqꝫ ſuꝑius in hoc eodem libro di ctum eſt ſub nomine oluſacri ¶ LXVI ¶ De ireos. ¶ Platearius. Reos vel yris. calide ⁊ ſicce ſunt in ſcd̓o gra du. ſimiles quidem ſunt in folus et in effectu. .ſed yris florem facit purpureū. yreos albū. ha rū radice medici vtuntur: que in fine veris colligitur: ac deſiccatur ꝑ duos ānos ſeruari pōt. Itaqꝫ ꝓ radice yris poteſt poni radix yreos. et ſimiliter ecōuerſo. vir tutem habet diurēticā: vn̄ diſſoluit et aꝑit. Cōtra vici um ſpiritualiū. opilatōꝫ ſplenis: et epatis: renū ac ve ſice. dolorem ſtōachi ex ventoſitate: valꝫ vinū decocti onis eius ſcꝫ yreos. Puluis eiuſdem leniter corrodit ſuꝑfluam carnē: ad oculi pānum ex puluere ip̄ius et aqͣ roſacea fit colliriuꝫ ¶ AActor. Notandum ꝙ yreoſ ac cipitur qn̄ꝫ ꝓ gladiolo. ſicut in libro graduum accipit a cōſtantino. aliqn̄ aūt ꝓyri et ſic accipit auicēna: gla diplus quoqꝫ cōmune nomen eſt omnium huiuſmodi. ¶ Auicēna. Ireos eſt radix lilii celeſtis. et eſt ex her bis habentibꝰ ſtipitem ſuꝑ quē diuerſi ſunt floreſ ꝯpo ſiti ex albo: et citrino: et celeſti et purpureo. et ab hoc yris nominatur .ſ. archus cuſa. Radix hec nodoſa eſt eius folia ꝑua: et qn̄ veteraſcit a vermibꝰ ꝑforatur. eſt aūt calida et ficca in fine tercii gradus: digeſtiua: aꝑi tiua: abſterſiua: mundificatiua. quod ex ea bonum ē du rum eſt. ſpiſſum et cōpactum. declinans ad rubedinem aliquātulaꝫ boni odoris. et eſt mordicatiua lingue. mo uetqꝫ ſternutatōꝫ cum fortitudīe. purgat pānū et lenti gines. elixata quoqꝫ lenificat duricies et apoſtemata groſſa et ſcrofulas. cōfert vlceribus ſordidis. et carnē naſci facit in fiſtulis etiaꝫ ſi puluerizetur. et os carne veſtit. dormire facit. lacrimas attrahit. Sedat doloreꝫ lateris et pleureſis. et ꝯfert tuſſi p̄cipue. ab hūiditate groſſa. et pypleumoīe et difficultati anhelitꝰ ac ſynan tie. ſuꝑfluitates pectoris expellit. Sedatqꝫ dolorē ep̄a tis et ſplenis frigidoꝝ cū aceto bibitū. et confert ydro piſi. aꝑit orificia venaꝝ et emorroidaꝝ. et remouꝫ do lorem pungitm̄. plurimūqꝫ pollutōꝫ aufert: oleum eiuſ matricem iuuat. Soluēdo educit aquā citrinaꝫ: et cole ram et flegma. cum bibitur ex veteri eius cōfracto Cū aceto quoqꝫ bibitum venenis omnibꝰ cōfert. Ideꝫ ole um eius aufert fetorem nariū. remouet frigꝰ et tumo rem: et reſoluit laſſitudinem. Idem oleum cuꝫ aceto ſo nitum aurium ſedat. et reumatiſmos ātiquos ꝓhibet Idem cum aceto aut vino bibitum confert ſpāſmo ⁊ ꝯ tritōi lacertoꝝ. Idem collutio oris ex decoctōe illius ſedat dolorem dentiū. ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. yreos ē calidum in ſcd̓o. ſiccum in tercio. valet contra dolorem neruoꝝ de flegmate. Diuturnam tuſſim placat. ſcrea tum facileꝫ reddit. Humores pectoris groſſos attenu at. morſum reptiliuꝫ curat. ſpleneticis et hn̄tibus ſpaſ mum ꝓdeſt. rigorem febrium mitigat. mēſtrua ꝓuocat ſtomacho tn̄ nocꝫ. Cū aqua calida bibitus ventris do lorem mitigat. coctus et oleo roſeo mixtꝰ puſtulas et vulnera ſanat. Puluis eius vulnera pntrida mundifi cat et bonaꝫ carnem in eis generat. yreleon quoqꝫ va let dolori neruoꝝ de flegmate. mitigat quoqꝫ doloreꝫ aurium de frigiditate ¶ CLXVII. ¶ De iri. Iſidorus. ¶ Ris illirica a ſimilitudine yris celeſtis nomē accepit. vnde arcumen a latinis dicitur. eo qͥ eflos eius varietate coloris eundem arcum ce leſtem imitetur. Illirica d̓r. qꝛ in illirico plurima eſt et violentiſſima. Spēs eius foliis gladioli ſimilibꝰ. radi ce aromatica: odoris boni ¶ Macer. yri dat floꝝ nomē color ip̄e ſuoꝝ. Celeſtis ſimiles ſunt nempe coloribus yris. Illiricam dicunt illā qꝛ plurima naſci. Fertur in illirico vis eius ſicca calenſqꝫ Dicitur. atqꝫ gradum. dāt hunc in vtroqꝫ ſcd̓m Maior vis huius eſt in radi cibus eius. Has deſiccandas ꝑ fruſta rotūda ſecatas Sic vt ſe partes non tangant inſere filo Inqꝫ loco ſic co fac ſuſpendatur in vmbra. Uix aliter totum poteriſ ſiccare ꝑ annum. Cum vino ſedant tuſſim. p̄bentqꝫ ſo porem. Si latitans intus ſanies p̄cordia ledit. Pellit̉ illaꝝ cum vino puluere ſumpto. Cum mulſa bibitꝰ co leram depellit iniquam. Tormina cum mixto bibitus ſedat aceto. Taliter et ſumptis dicunt ꝓdeſſe venenis Spleneticis et contractis et frigore leſis. Cum vīo bi bitus puluis medicabitur eius. Hocqꝫ modo ſumptꝰ. tardantia menſtrua purgat. Duricias ſte ricas radicū coctio mollit. Si ſumptus tepida foueātur ſepius illa He cum clyſterio ſi ſit ſubiecta ꝑ anum. Non modicū ſchyaſi dicunt ꝓdeſſe dolori. De radicibus his mixto colliria melle Fiunt: que vulue pellūt ſubiecta ſecūdas Inqꝫ locis fixa canis ſiringia curant. Commixtꝰ mel li de ficcat vulnera puluis. Carneqꝫ nuda replet: ſi ſit ſuꝑadditus oſſa. Pulueris ellebori pars tercia iungi tur albi. Iris radicum tenui cum puluere duplo. Pul uis vterqꝫ ſimul commixto melle ligatus. Hoc ſuꝑap poſitum purgat lentigine vultum. Et papulas eꝰ iſtud cathaplaſma repellit. ¶ CLXVIII ¶ De iſopo. Iſidorus. Liber Undecimus ¶ Sopus eſt herba purgādis pulmonibus apta vnde in veteri teſtam̄to aſꝑgebāt̉ cū faſciculiſ iſopi qͥ agni ſanguīe volebat mūdari. Naſci tur in petris heres ſaxo radicibꝰ ¶ Papias. Iſopꝰ eſt herba hūilis calefacit: et flegma deducit: eiꝰ radicibus nihil fortiꝰ et penetrabilius inter ſaxa. ¶ Platearius Iſopꝰ eſt calida et ſicca in tercio gͣdu. virtutem habet ſcd̓m folia et flores: nō ſcd̓m radicē. In eſtate cū floreſ ꝓducit colligitur. In vmbroſo ⁊ nō fumoſo loco ſuſpē ditur et deſiccatur: In medicinis abiectis ſtipitibꝰ flo res et folia ponuntur. ꝑ ānum ſeruatur. virtutē hꝫ diu reticā: diſſoluendi: attrahēdi: cōſumēdi. Cōtra tuſſi fri gidā valet vinum decoctōnis eius et ficuū ſiccaruꝫ ad idem valet electuarium qd̓ fit ex ea ſcꝫ ex iſopo Aui cenna. Iſopus alia eſt montana. alia ortiuā calida et ſicca in tercio. Et eſt ſubtilis ſicut origanum. potꝰ eiuſ colorem bonum facit. et eius gūmera veſtigia in facie abſtergit. Cū vino bibita reſoluit apoſtemat a dura. ꝯ fert pectori et pulmōi patientibus diſſuriā et tuſſi anti que. Soluendo aūt educit flegma et aſcarides et ver mes. Ualet etiā ſpleni et idropiſi. decoctō eius cū ace to et ex melle ſedat dolorem dentis. et vapor decoctōiſ cum ficis cōfert ſonitui auriſ. Ex ip̄a etiā cocta fit em plaſtꝝ: tarfati et ſanguini mortuo ſub palpebra Con ſtantinus vbi ſupͣ. Iſopus calida eſt et ficca in tercio gradu. ſuccus eius cum ficubus coctus et melle ac ru ta bibitus apoſtemata pulmōis hanelitus et duricies tuſſim: et catarꝝ ad gulaꝫ de capite deſcendentē curat lumbricos occidit. apozima cum melle groſſos humo res diſſoluit. idem ſi cum ficubus ſiccis vtatur: ventrē humectat. et cutem clarificat. Cū aceto cocta ſi os tm̄ abluatur ex ea: dolorem dentium amputat. Auribus ī de fumigatis dolorem et ſonitum placat ¶ ALXIX Iterum de eodem ¶ Razi Sopꝰ vt origanū valet. pectus et pulmonem purgat. aſmati quoqꝫ ⁊ tuſſi antique confert. flegma et vermes ē corꝑe educit ¶ Plinius li bro. xxvi. Iſopi quinqꝫ rami cū duobꝰ rute ac ficis tri bus decocte thoracem purgant. iteꝝ iſopi faſciculus cum quadrāte mellis ad tuſſim decoquitur ¶ Macer. Eſt iſopum ſiccum calidū quoqꝫ tercius illi. Eſt ī vtro qꝫ gradus eius decoctio facta. Vt decocta ſimul ſint mel ficus quoqꝫ ſicca. Prodeſt nō modicum tuſſim pa tientibus hauſta Subuenit ⁊ voci rauce verſata pala to. Et ꝓdeſt cunctis pulmonuꝫ ſumpta querelis. Cum bricos ventris eadem potata repellit. In pectus capi tis ſi diſtillatio fiat. Que ꝑſepe ſolet tuſſī ꝑtiſimqꝫ cre are. Prodeſt hec eadem decoctō ſūpta frequēter. Oī bus his ꝓdeſt puluis cum melle iugatuſ. Cōtrito viri di ſi iungitur oximel illi. Sicqꝫ datur bibitum: ſtipatū molliet aluum. Cum vento nocuo viſcoſum flegma re pellens. Cardama ſi iunges his: ſoluēs fortius aluuꝫ. Potio ſi viridis vel ſicci ſepe bibatur: Uultibꝰ eximi um fertur p̄ſtare colorem Cum nitro et ficū ſicca ſi cō teris ip̄m. Et ſuꝑapponas ſpleni cathaplaſma tumēti Idropicis ve: ſolet ſiccādo repellere morbum Cum vi no bibitum p̄cordia tenſa relaxat. Et quicunqꝫ nocet tumor interiora recedit. In quo decoquitur ſi dens fo ueatur aceto: Fertur ab immodico ſepe dolore leuari. Accenſi fumo ſonitus compeſcitur auris Elixum ap ¶LXX poſitum liuores limpidat omnes ¶ De zeodare. ¶ Auicenna. Eodar melior eſt illa que cum napello creſcit et eius vicinitas plantā napelli debilitat. Eſt ¶ Maūt tyriaca venenoꝝ omnium vipere et napel li et aliorum. ¶ Razi zurumbet. id eſt zeodaria calida eſt et ficca. ventoſitatem diſſoluit. morſibus verenato rum animalium occurrit et impugnat ¶ Conſtantiuꝰ vbi ſupra. zeodar calidum in tercio gradu. ſiccum in p̄ mo. valet contra venena et morſꝰ reptiliū. inflatiuā ve toſitateꝫ diſſoluit ſtomachū curat et cōfortat. appeti tū. excitat. putoreꝫ oris ꝓpter allia amputat: ſi poſt al lia accipiatur. Similiter ⁊ vini odoreꝫ aufert et malos hūores a corꝑe Plateariꝰ. zeodar calidū eſt in tercio gradu. ſiccū in ſecūdo. vinuꝫ decoctionis eiꝰ cōtra fri gidā tuſſim valet. et cōtra dolorē ſtomachi ⁊ inteſtino rū ex frigiditate et ventoſitate. Salſamentū ex cō faci tū et rore marino et pane aſſo ⁊ aceto: appetitum exci tāt. Sup̄poſitoriū ex eo et trifera matriceꝫ calefacit et mūdificat ¶ Macer. Apprime ſumptꝰ zeodar obſtare venenis. Affirmant. et reptiliuꝫ morſus alleuiat hau ſtū Sumptū confirmat ſtomachum ructuſqꝫ ſalubres Comnouꝫ. et crebro faſtidia reprimit vſu. Antiquuꝫ ſtomachi dicunt curare dolorem. Id ſi patiens ieiuno maſticet ore. Et ſic infectam ſenſim voret ille ſaliuam Lūbricos ventris depellere dicitur hauſtū. Allia quē faciūt fetorem pellit ab ore. Et nimiū bibiti vini depel lit odorem. CXXI ¶ De zinzibere. ¶ Auicenna. Iuziber ſimile eſt piperi in naturis ſuis: ſed nō eſt in eo illiꝰ ſubtilitas. et accidit ei vt cor rodatur ꝓpter hūiditateꝫ ſuaꝫ ſuꝑfluā. ꝓpter hoc etiā ⁊ ꝓpter ſpiſſitudinē ſuā calefactio eiꝰ durabi lior eſt calefactōne piperis Eſt autē calidū in fine ter cii et ſiccū in ſecūdo. Nō aūt calefacit niſi poſt tpus. ꝓpter modicū quod eſt in eo de humiditate ſuꝑflua. ſꝫ eiꝰ calefactō fortis eſt. ⁊ ē lenitiuū ac reſolutm̄ inflacti onis augmentū efficit in ẜuatione. id eſt memoria ⁊ ab ſtergit hūiditatē a ꝑtibꝰ capitis: et gutturis: ⁊ tenebro ſitatē oculi Bigerit etiā ⁊ ꝯuenit frigiditati epatis et ſtōachi. Cōfert etiā venenis vermiū venenoſoꝝ ¶ Id̓ zinziber caninū eſt olꝰ notū et eſt ſicut piper aque. ip ſūqꝫ interficit canes. Eiꝰ folia ſunt vt folia ſalicis: niſi qꝛ ſunt magis citrina. Eiꝰqꝫ virgulta rubea ſunt habē tia calorē zinziberis. Natura calidū eſt in ſcd̓o ſiccum in primo. Recēs cū ſemine ſuo ꝯtrituꝫ: veſtigia que in facie ſunt abſtergit. ac lentigines antiqͣs ⁊ pannū. Re cēs etiā apoſtemata dura tritū reſoluit. et eiꝰ ſemē ſil̓i ter cū ex eo fit emplaſtꝝ ¶ Iſaac zinziber calidū ē ī ter cio gradu hūiditatē hꝫ licet̉ ſenſui nō apparet. hoc teſti ficat̉ ꝙ putredini apparatus eſt. vtilis eſt frigidos ſto machos hn̄tibꝰ. vētreꝫ ſoluit. hūiditatē deficcat. dige ſtiuā virtutē adiuuat. ventrē humectat ¶ Plateariꝰ. z1 ziber eſt calidū in tercio gradu. humidū in primo. ⁊ eſt radix herbe creſcētis in tranſmarinis ꝑtibꝰ et in mon tanis ſclauonie. Uinū decoctōnis eiꝰ et ficuū ſiccarū et paſſuloꝝ: valet ad tuſſim frigidā et ad ſpiritualium frigiditatē. Si puluis etiā in ficubꝰ ſic ponatur et ſic ꝯmedatur. ad idē valet vinū decoctōnis eiꝰ et cimini. valet ad dolorē ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ ex vētoſitate. di geſtioneꝫ etiā ꝓcurat. Puluis etiā in cibis exhibitus: ſincopizātibꝰ cōfert. ꝑ biēniū ẜuatur. et in multo pipe re meliꝰ ẜuatur ¶ Razi. zinziber calidū eſt et humiduꝫ Cibū digerit. ventrem mouet. ſtomacho et epati frigi dis ꝯfert et oculis ex humiditate obſcuris. Cōſtanti nꝰ vbi ſupra. zinziber calidū eſt in tercio gradu. humid̓ in pͥmo. Epar frigido humore opilatū aperit. groſſam ſtomachi et inteſtinoꝝ ventoſitateꝫ diſſoluit. ventrem hūidū facit. due. 3. de eo et due. 3. zuchare cū calida aqͣ accepte. viſcoſos hūores purgāt. Cōditū libidinē aug mentat. ſtomachū calefacit. cibū digerit ſuꝑfluā humi ditateꝫ ſtomachi de fructibus deſiccat. Pro quo piper album et longum poni poteſt ¶ Macer. ziuziber atqꝫ piper equalia nam medicine. Dicunt. hac cauſa taceo de viribus huius. Liber Quo decimus Continentia libri duodecimi Uodecimus liber agit de his q̄ procedūt de herbis. ſcꝫ ſemībus et granis ac ſuccis Et hꝫ liber iſte centū trigita qͣttuor capl̓a Eſemībus herbarum De ameos et queto .ii. De aniſo .iii. De eodem iiij. De apii ſemine ⁊ aſparagi ⁊ attriplicis De bancie ſemine ⁊ bete ⁊ boraginis ⁊ braſice .vi. De canapi ſemine ⁊ caparis vii. De cardamomo .viii. De carui: ix. De cimino. .x. De eodem .xi. De cōcognido ⁊ coriandro xii. De dauco ⁊ eruce ſemine xiii De feniculi ſemine ⁊ ferule xiiii De iuſquiami ſemine .xv. De lactuce ſemine xvi. De lini ſemine .xvii. De melonis ſemine .xviii. De nigella xix. De eodem .xx. De ocimo .xxi De papauere xxii. De paſtinace ſemine: ac petroſelini ⁊ porri .xxiij. De pſillio .xxiiii. De raphani ſemine. .xxv. De rape ſemine atqꝫ rōſe. xxvi. xxvii. De ſilere mōtano De ſynape xxviii. De eodeꝫ xxix De thimi ſemine ⁊ vrtice xxx De frugibus. xxxi De frumētis et legumībus xxxii De agrorum ad fruges p̄paratōe xxxiii. De qͥbuſdam obẜuandis in agri proſciſſione xxxiiii De aſꝑſione letaminis .xxxv. De frugum ſeminatōne .xxxvi. De tēpoꝝ in ſerēdo varietate .xxxvii. De ſatorū viciis vl̓ nocumētis xxxviii De ipſoꝝ remediis xxxix De effectu ſiderum in ſatis .xl De radicatōne ſatorum et eruptōe xli. De maturatōne ip̄oꝝ et collectōne xlii. De aree p̄paratōne et frugum purgatōe xliii. De horreis ad frugū repoſitōem iuxͣ pliniuꝫ xliiii De eodem iuxta palladium xlv. De molitura et farina .xlvi. De ſimila et furfure xlvii De pane .xlviii. De medicis ex pane xlix. De diuerſitate panis ex farina .l. De diuerſitate panis ex artificio ſui De diuerſitate panis ex modo coquēdi. .lii. De diuerſitate panis ex qualitate ſumēdi .liii. De fermēto .liiii. De amilo et amido De eodem. .lvi. De granis ſegetū et leguminū ẜm alphabetū lvii. De adoreo lviii. De alica lix De auena .lx. Be brace et bromo. .lxi. De candreo et cicere lxii. De medicinali ciceris oꝑatōne .lxiii. De eodem lxiiii. De eruo et eriſſimo .lxv De faba lxvi. De fabe cultura .lxvii. De proprietate fabe in cibo lxviii De oꝑatōne eius in medicina lxix De eodem. .lxx. De farre atqꝫ farragine .lxxi. De fafelo lxxii. De fenugreco lxxiii De eodem lxxiiii. De gyth. .lxxv. De herbo lxxvi De lente ſiue lenticula lxxvii. De proprietatibus eiꝰ in cibo ⁊ medicina .lxxviii. De eodem lxxix De lupino .lxxx. De operatōne eius in medicina lxxxi. De eodem .lxxxii De medica lxxxiii. De eodem lxxxiiii De milio ⁊ miliaria .lxxxv. De ocino et olyra .lxxxvi. De ordei natura lxxxvii De ordei cultura lxxxviii. De oꝑatōne eius in cibo ⁊ medicina .lxxxix De his q̄ ex ordeo fiunt ⁊ primo de farina .xc. De ordei polenta .xci De ordeaceo farre ac furca ⁊ alfica ⁊ pane xcii. De ordeacea cereuiſia ⁊ ptyſana xciii De oriza ⁊ ormino ⁊ oroblacte .xciiii. De orobo. ..xcv. De panico xcvi. De oꝑatōe panici in cibo ⁊ etiā in medicina xcvii De pyſo xcviii. De riſo .xcix. De robelia c De ſeſima ⁊ ſeſamo c. De ſiligine ⁊ ſiliqua .cii De ſiſano vel ſiſanio ciii. De eodem .ciiii. De tritico .cv. De propͥetate tritici in cibo .cvi. De diuerſitate qualitatum ex eo. cvii. De oꝑatōne eius in medicina cviii. De poculis ex tritico confectis. .cix. De vela ⁊ vicia .cx. De yſea et zea et zizanea cxi De ſuccis herbaꝝ deſcribendis ẜm alphabetū cxii. De aloe cxiii Adhuc de eodem cxiiii. De diuerſis ſpēbꝰ aloēs cxv De anabulla. .cxvi De camphora cxvii De dyagridio cxviii. De eodem cxix De e laſterio cxx De feniculi ſucco .cxxi. cxxii. De galbano De eodem cxxiii. De glaucio cxxiiii De laſere cxxv cxxvi. De licio De meconio cxxvii De oleo roſato et violatio et lilino cxxviii De ceteris oleis herbaceis cxxix De opio. cxxx. De eodem .cxxxi De opopanace. cxxxii. De ſcamonea. cxxxiii De ſinapo. id eſt. ſinapis ſucco. .cxxxiiij. Liber Duo decimus ¶ De ſeminibus herbarum ¶ Actor ¶ I. oſtquam naturas herbarū ſingulaꝝ: videlicꝫ agreſtiū et ortula narū colligēdo di ligenter ꝯpleuimꝰ Reſtat vt ea q̄ ex herbis ꝓcedūt: vi delꝫ: ſeminā ⁊ gra na et ſuccos ꝑ ſin gl̓a genera deſcri bamꝰ. Naꝫ de flo ribus ⁊ foliis iam dictū eſt ſupͣ: vide licet vbi actū eſt de ꝯmuni natura plantarū ¶ Ambro. ī exameron. Miramur ſiquidē ꝙ tā cito terra germīa uerit ad dei vocem Quāto maiora ſūt miracula ſi ſpe ctes ſingula: qūo ad inuiceꝫ iacta ī terrā ſemina reſol uuntur. ⁊ niſi mortua fuerint: nullum afferēt fructū. ſi aūt fuerint quadā ſui mortē reſoluta: in vberiores fru ctꝰ reſurgāt. Suſcipit granū tritici putris gleba. ſpar ſumqꝫ cohibet: ac velut materno gͦremio terra fouet et ꝯprimit. Inde cū ſe granū illud reſoluerit herbam ger minat: Cuiꝰ viriditatis ſpēs herbeſcētis: iam grata eſt oculis. Et ſtatim genꝰ ſatiui ſil̓itudine ſui ꝓdit: vt iam in herbis fructuſ recognoſci poſſit. paulatīqꝫ adoleſcit ⁊ culmo pubeſcēs aſſurgit. At vbi ſe geniculata iā ſpi ca ſubtulerit: vagine q̄dam future frugi parantur: in qͦ bus granū interiꝰ formatur: ne tenera eiꝰ pͥmordia: aut frigus ledat: aut ſolis eſtus exurat: aut ventoꝝ inclem̄ tiā: vel imbriū vis ſeua diſcutiat. Succedūt qͥdaꝫ ordi nes ſpice mirabili arte formati: vl̓ ad ſpēm grati: vl̓ ad tutamē nexu quodā inter ſe: natural̓ colligatōnis aſtri cti. Et ne frugis nūeroſioris pōdere cedat fultura cul moꝝ: vaginis qͥbuſdaꝫ ip̄e culmnꝰ vt gemīatis viribus poſſit frugē ſuſtinere multiplicē: ne impar oneri curuet̉ in terrā. Tunc ſuꝑ ip̄am ſpicā vallum inſtruit̉ ariſtarū vt qͣſi quoddā bellum p̄tendant: ne mīoꝝ auiū morſibꝰ ſpica ledatur: aut fructibꝰ ſuis exuatur: aut veſtigis ꝓteratur. Sic terra qd̓ accepat feneratum reſtituit: ma netqꝫ fidel̓ agricole tanꝙͣ feneratori ſuo. Naꝫ ⁊ ſi qn̄ fe nus nō ſoluit: eo ꝙ forſitan inclemētia frigoris: aut ni mia ſiccitas: aut immēſa vis ymbrium aduerſa fuerit. alio āno ſuꝑioris anni damna ꝯpenſat. Ceterūqꝫ ſpēs agri pleni: qͥs odor: q̄ ſuauitas: q̄ agricolaꝝ voluptas: digne explicare n̄ poſſumꝰ ſi nr̄o eloqͥo vtamur. ¶ Pal ladius de agricultura libro pͥmo. In nouo genere ſemi num nō eſt tota ſpes ponēda an̄ expimētuꝫ. locis humi dis ſemīa ciciꝰ degenerāt ꝙͣ ſiccis. Semīa pluſꝙͣ anni cula eſſe n̄ dn̄t: ne vetuſtate corrupta nō ꝓdeāt. Semia riuꝫ mediocri terra recte inſtituitur. vt ad meliorē q̄ ſa ta fuerint tranſferātur. Omīa vero q̄ ſeruntur in terra creſcēte luna ⁊ diebus tepidis ſunt ſerenda Naꝫ tēpor euocat: frigus includit. Serenda ſunt inqͣ cū luna cre ſcit: ſecanda vel legēda cum decreſcit. ¶ Actor. dicturi aūt de ſeminibus qͥbuſdaꝫ herbaceis q̄ in vſu cōmuni ter ſumūtur incipiemus. ¶ De ameos et aneto ¶ Diaſcorides. .II. Meos ml̓ti cuminū ethiopicū aut baſilicen. dicunt eſſe. Sed ameos alteriꝰ eſt nature. Eſt quidē ſemē pene cimino ethiopico ſil̓e: ſed mi nutius ⁊ exalbidiꝰ: ⁊ quodāmodo ſpiſſiꝰ guſtū hn̄s ori gano ſil̓em. Sed eligendū eſt recens atqꝫ mundū. virtꝰ illi eſt acris: t̄mantica: ⁊ deſiccatiua. Tortionibꝰ mēde tur. vrinaꝫ ⁊ mēſtrua ꝓuocat ⁊ deſiccat nimis ⁊ exteni at. Idem dyaforeticū eſt. Cum vino bibituꝫ menſtruia imperat. inflatōem ꝓrſus ſedat. Melli additū liuores detergit. bibitū ac ꝑunctū: corpori bonū colorē reddit. Cuꝫ reſina ⁊ vuapaſſa: matricē purgat fumigatōe ſua ¶ Platearius. Aneti ſemen multipliciter ꝯuenit vſui medicine: radix ſecundario: herba vero tercio: de qͣ ſcꝫ dictū eſt in p̄cedenti libro ¶ Conſtantinꝰ in libro gra duū. Anti ſemen ꝑuſtū ⁊ cathaplaſmatū: emorroidas omnino ſanat ¶ Dyaſcorides. Aneti ſemen adhibituꝫ in cathaplaſma: ſoluit ꝯdilomata. Idem feruefactum ⁊ admotū naribus: ſingultire nō patit̉ ¶ Palladius li bro. iii. Anetū qn̄ ſeritur: aliqͥ ſemen eiꝰ nō obruūt: opi nantes ꝙ a nulla aue tangatur. In februario frigidis locis ſeritur: ⁊ oēm celi ſtatū patitur: ſed tēpidiore leta tur. Serendū aūt eſt rariꝰ ⁊ rigandū ¶ Macer. Ame dicis calidū ſiccūqꝫ refert̉ anetū. Et dicūt ꝙ ſit grad huic in vtroqꝫ ſecundꝰ. Aſſidue bibituꝫ viſui nocet et geniale. Claudit iter. ſiccans humorē ſemīs intus. Si nimio venter turgens humore grauetur. Suſpendit puluis ꝯbuſti ſemīs huiꝰ: Appoſitꝰ digitis aut intus clęſtere fuſus. Olofactum repͥmit ſingultū ſemē aneti. Aſſatum ⁊ feruens ſi ſepius olofacit eger. Apponas emorroidis ſi ſemē aneti Uſtum curat eas: ⁊ ꝯdiloma ta ſoluit. ¶ III. ¶ Platearius ¶ De aniſo Niſum qd̓ alio noīe ciminuꝫ dulce d̓r. ſemen ē cuiuſdā herbe ſil̓i nomīe appellate: ⁊ ē caliduꝫ y ⁊ ſiccum in tercio gradu. virtuteꝫ habet diſſol uendi ⁊ cōſumēdi: valet ꝯͣ ventoſitatē: indigeſtionē aci dam eructuatōem. ⁊ dolorem inteſtinoꝝ ex frigiditate dolorem auriuꝫ ex humiditate. ſed ⁊ decoctio aniſi cū alijs herbis diureticis ſoluit opilatōem ſplenis ⁊ epa tis. Contra liuorem ex ꝑcuſſione cum cimino cōteritur et cum cera liq̄facta ſuꝑponitur. Ad augm̄tationeꝫ la ctis valet puluis eiꝰ in cibo ⁊ potū ſumptꝰ. Meatꝰ enī lactis ſuo calore aꝑit. ¶ Dyaſcorides. Aniſus feruen tis eſt nature vl̓ virtutis: et ſicce atꝫ ſcarotice ac vnctu alis. Medetur ydropicis. ſit im bibitus tollit. venenis occurrit. Inflatōes amputat. ventrē ſtringit. menſtruiſ imꝑat. lac̄ ml̓ieribꝰ ꝓuocat. bibitꝰ ventreꝫ ſtimulat. fu migatōne naribus adhibitꝰ: dolorem capitis tollit. ar rium dolorem cum oleo roſeo adhibitꝰ mitigat. vento ſitatem ventris tollit. Optimū eſt aūt creticuꝫ: deinde vero egyptium. gallicum autem vetuſtiſſimū ¶ Auicē na. Aniſum eſt ſemen feniculi romani. In ip̄o eſt dulce do ⁊ acuitas qua medicinis adurētibus fit vicinū. Eſt autem aꝑitm̄ cum ſtipticitate parua. ſedatiuūqꝫ doloꝝ reſolutiuū ventoſitatū. ꝓprie ſi aſſetur. Confert etiam inflationi in facie. ⁊ apoſtematibꝰ extremitatuꝫ. vapor eius attractus ſodā atqꝫ vertiginem ſedat. lac ⁊ vrina ⁊ meſtrua ꝓuocat. aꝑit opilatōes renū: ⁊ veſice: atꝫ ma tricis. ⁊ confert febri antique. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſup̄ Aniſum calidum eſt ⁊ ſiccum in tercio gradu. Groſſos humores attenuat. ventoſitatem ⁊ inflatōem diſſoluit. Opilatōem aꝑit epatis ⁊ ſplenis. lac mulieris augmē tat. libidineꝫ excitat. vrinā ⁊ menſtrua ⁊ ſudoreꝫ prouo cat. ventrem conſtipat: maxīe ſi aſſum accipiatur: ⁊ ſu ꝑfluis humoribꝰ ad ventrem fluentibꝰ repugnat. Qd̓ ſi fumigatū ⁊ naribꝰ applicatū fuerit: dolorem capitis de groſſa ventoſitate ⁊ reumate curat. ¶ Ex epl̓a yp̄o cratis. Aniſus calefacit: ⁊ deficcat nimis. diureticꝰ at exiſtit. amputat itaqꝫ ventoſitatē in ventre ac ſine dolo re facit eſſe ¶ Palladius vbi ſupͣ. Aniſum facit ⁊ cimi num. In marcio ſeritur bn̄. in locis aūt letioribus mē lius ꝓuenit. ⁊ item ceteris ſi humore iuuetur ac ſter core. ¶ IIII. ¶ Iterum de eodem ¶ Plinius libro. xx. Liber Duodecimus Niſum aduerſus ſcorpiones ex vino bibitur. a pytagora inter pauca laudatum. ſiue coctuꝫ. ſi ue crudum. Idem viride aridum ve. omnibus que codiuntur queqꝫ intingūtur deſideratū Ip̄m oris palitum iocundiorē facit. fetoremqꝫ tollit maſticatum matutinis cum ſmirneo ⁊ melle exiguo. Mox vino col lutum vultū iuniorem p̄ſtat. Inſomnia leuat ſuſpenſuꝫ aut puluīo vt dormientes olofa ciāt Appetētiā ciborū p̄ſtat. cuꝫ id quoqꝫ inter artificiā delicie fecerūt exquo labor deſūt cibos poſcere. Ob has cās qͥdam anicetuꝫ id vocauere. Laudatiſſimū eſt creticū. ꝓximū egyptiū hoc liguſtici vicem p̄ſtat in cōdimentis. doloreꝫ capitis leuigat ſuffitum naribꝰ. Epyforis oculoꝝ radicē eius tuſam imponit yollas. Ip̄inqꝫ cum croco pari modo ⁊ vino. ꝑ ſe quoqꝫ tritum cum polenta valet ad magnas fluctuatōnes. exhendaqꝫ ſiqͣ in oculos inciderint. Na riū quoqꝫ cardines conſumit ex aqͣ illitum. ſedat angi nas cum melle ⁊ yſopo ex aceto gargarizatū: auribꝰ in funditur cuꝫ roſaceo. Thoracis pituitas purgat toſtū cum melle ſumptū melius. Cum acctabulo aniſi nuces amaras qͥnquagīta purgatas tere in melle ad tuſſim Facillīe vero aniſi dragme tres: dueqꝫ papaueris mel le miſcent̉ ad magnitudineꝫ fabe. triniſqꝫ diebꝰ ſumun tur: ⁊ p̄cipuum eſt ad ructus. Ideoqꝫ inflamationibus ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ torminibꝰ ac celiacis medetur. Singultꝰ inhibet decoctum ⁊ olofactum et potum. de cocti quoqꝫ ſuccus digerit cruditateſ. Ip̄mqꝫ olofactū cum apio ſternutam̄ta inhibet. Potum cōcitat ſomnū Calculos pellit. Cohibet vomitiones. p̄cordiorūqꝫ tu mores. Eſt etiā vtiliſſimū viciis pectoꝝ. neruis quoqꝫ qͥbus corpꝰ eſt ſuccinctuꝫ vtiliſſimū. p̄deſt ⁊ capitis do loribus ſuccum eius inſtillari cum oleo decoctu: nec ali ud ventri et inteſtinis putant vtiliꝰ. iōqꝫ diſenteriqꝭ ac tenaſmon patientibꝰ datur toſtum. Aliqui addunt opi um pilulis in die ternis lupini magnitudine et vini cy atho dilutis. Bieuches ⁊ ad lumborum dolores ſucco vſus eſt. Semen ydropicis ⁊ celiacis dedit tritum cum menta. Uerum ⁊ radicem ad renes. Balion herbariꝰ ꝑ turientibꝰ ex eo cathaplaſma impoſuit cum apio. Iteꝫ vuluaꝝ dolori. Beditqꝫ bibendū cum aneto parturien tibus. freneticis quoqꝫ illiniuit recens cum polenta Sic ⁊ infātibꝰ comiciale viciū aūt ꝯͣctiones ſentientibꝰ Pytagoras in manu hn̄tes eſtimauit n̄ corripi comici ali vicio. iōqꝫ ꝙͣplurimū domi ſe renduꝫ. parere quoqꝫ facilius olofactates. ſtatimqꝫ a partu dandum eſſe po tui: aſꝑſa polenta. Soſimenes ꝯͣ duricias omnes illo vſus eſt ex aceto Et ꝯ laſſitudines in oleo decoq̄ns: ad dito nitro. poto quoqꝫ ſemine eius laſſitudinis auxiliū ſpōpondit viatoribꝰ. He raclides ad inflamationes ſto machi ſemen eius tribus digitis cum caſtorei duobus obulis dedit ex mulſo. ſil̓r ad ventriſ ⁊ inteſtinoꝝ infla tiōem ⁊ orthopnoicis quod ternis digitis prehenderit ſeminis tantum deniqꝫ iuſquiami cum lacte azinino. Multi vomituris acetabula eius et folia lauri decem trita in aqua bibenda īter cenaꝫ ſuadent. Strangulati ones vulue ſi māducetur ⁊ linatur calidum. vel ſi biba tur cū caſtoreo aceto ⁊ melle ſedat vertigines a ꝑtu cuꝫ ſemene cucumeris ⁊ lini pari menſura in albo vino di ſcutit. Cleopolemus ad quartanas t̓nis digitis ſemīs aniſi ac feniculi vſus eſt. in aceto ac mellis cyato vno. Idem lenit articulares morbos cuꝫ amaris nūcibus il litum. Sunt qui ⁊ aſpidum venenis putant eiꝰ naturā aduerſari. vrinā cit. ſitim cohibet. venereꝫ ſtimulat. cū vino ſudoreꝫ leniter p̄ſtat. veſtes quoqꝫ a tineis defen dit. Recens ſemꝑ eſt efficacius ⁊ quo nigrius Inutile tn̄ eſt ſtomacho p̄terꝙͣ inflato. ¶ V. ¶ De apii ſemine et aſparagi et attriplicis. Iſaac in dietis ¶Pri ſemen diureticuꝫ eſt: pluſꝙͣ frondes. Non nunꝙͣ vero ſemen eius in medicina ponitur. p̄ ſtatqꝫ dolori interaneoꝝ mitigatōeꝫ ac tuſſien tibus remediū. ⁊ fit etiam cōtra venenum. at vero vni uerſaliter apium epylenticis nocet. ¶ Palladius li. v Apii ſemina vetuſtiora quidem naſcūtur cicius. ea ve ro q̄ nouella ſunt ſerius ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Apii ſemen menſtrua cit ⁊ vrinā. Idem quoqꝫ ſemen cum vino frā git veſice calculos. ¶ Auicenna in ſcd̓o canone medi cine. Apii ſemen ꝯfert ydropiſi. mundificat epar. ip̄m qꝫ calefacit. vrinam quid ⁊ menſtrua ꝓuocat: ſed malū eſt p̄gnātibꝰ ¶ Plateariꝰ. Aſparagi ſemen ⁊ fructꝰ me dicine ꝯpetunt̉. Sem̄ eius valet cōtra ſtomachi ⁊ inte ſtinoꝝ dolorem: ⁊ cōtra vicium lapidis: ⁊ cōtra yliacaꝫ paſſioneꝫ. Hoc itaqꝫ ſemen ꝑ ānuꝫ ẜuatur: ⁊ in medici nis ponitur cum aſparagi receptio reperitur. ¶ Dya ſcorides. Aſparagi ſemen ⁊ radix vtilia ſunt eꝑati ac renibus. Semen ip̄m cum cimino tritum: et cum vino datum: ventreꝫ ſtimulat. vrinā quoqꝫ ſolicitat ¶ Iſaac in dietis li. iii. aſparagi ſeminis atqꝫ radicis apozima bibitum occurrit morſibus araneaꝝ. ¶ Idem in eodeꝫ Attriplicis ſemen eſt mundificatiuum atqꝫ colatiuum Proinde valet yctericiaꝫ patientibꝰ: q̄ de epatis opila tione naſcitur. Nam quod inde cum melle ⁊ aqua dat̉ colericos ꝓuocat vomitꝰ ¶ VI. De bancie ſemine et bete ac boraginis et braſice. ¶ Auicenna. Ancie ſilueſtris ſemen appellatur daucus: qui calidus eſt in gradu tercio: ⁊ ſiccus in eiuſdeꝫ principio. aꝑitiuꝰ eſt valde. ꝓuocat vrinā ⁊ mē ſtrua Pliniꝰ vbi ſupͣ. Bete ſilueſtris que reſpectu do meſtice multo minoribꝰ et tenuioribꝰ ac denſioribꝰ ē fo liis. ſemē ꝓdeſt dyſentericis. ¶ Actor. Boraginis ſe men. vt dicit yſaac ꝑ annos duos in efficacia ml̓ta ſer uatur: ⁊ in medicinis ponitur ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Bra ſice ſemen toſtum cōtra ẜpentes fungorumqꝫ venena prebet auxiliuꝫ. ¶ Dyaſcorides. Semen braſice pota tum: lumbricos occidit: et lentigines tollit. Apud Ga lienum inuenio ſemen braſice potuꝫ et egiptie maxime lumbricos ⁊ oīa intꝰ anīalia extinguere ¶ Palladius Semen braſice vetuſtuꝫ mutatur in rapam. ¶. VII. De canabi ſemine atqꝫ caparis ¶ Plinius libro decimonono. QAnabi ſemen qn̄ maturatuꝫ eſt equinoctio au tūni diſtinguitur: ⁊ ſole vel vento vel fumo ſic ¶ catur. ¶ Dyaſcorides. Canabi ſemen omībus notum eſt. vſui vtile: qd̓ ⁊ facile māducari pōt. Nimie cōmeſtū genitalia ſtringit. viridis ſuccꝰ auris doloreꝫ mitigat infuſus. Canabū agreſte plurimū quoqꝫ ideꝫ facit: eiuſqꝫ ſemen atqꝫ radices ſupdictis ſil̓es ſunt. ¶ Auicenna vbi sͣ. Semen canabi ventoſitates fugat et excitat. difficilis eſt digeſtiōis: maliqꝫ humoris: qd̓ ex eo frixuꝫ eſt: mīoris nocum̄ti eſt. Et ſirupꝰ de zucca ro acetoſus: expellit nocum̄tuꝫ eiꝰ. Ip̄m em̄ ſemē facit ſoda. ꝓpter caloris vehemētiā eiuſqꝫ vaporem. Sehe degeni eſt ſemen canapi. Et aliud quidem eſt ortulanū aliud campeſtre. Semen canapi cāpeſtris eſt caliduꝫ ⁊ ſiccum in gradu tercio ¶ Dyaſcorides. Capari ſemen eſt ſicut oliua ventrem mollit: et comeſtum cacoſtoma chum exiſtit. Idem ſemen et radix eiꝰ cum vino bibita ſplenem attenuant. vrinā ꝓuocāt. ſanguinē deponunt. Item ſemen eius cum aceto coctum et ore retentuꝫ: do VIII. lorem mitigat dentium ¶ De cardamomo ¶ Diaſcorides Ardamomuꝫ ſemen eſt: videlꝫ naſturcii: quod in arabia naſcitur: ⁊ alijs locis. Sed eligendū eſt fragile. flauum. plenum grauedine: ⁊ quaſi lentū ſed nō rugoſū. clauſuꝫ ⁊ ſi frangatur pulueroſuꝫ Liber Duo decimus guſtūqꝫ ſubamarum calefaciens odore ſuaui et graui Eſt aūt calide virtutis: aliqͥd hn̄s amaritudinis. iōqꝫ lumbricos latos occidit. Cum aceto bibitum ſcabiē ſa nat et expurgat cuꝫ aqua vero calida ꝓdeſt epilenticis tuſſim mitigat. Schyaticos curat. paraliticos ſanat. Et qm̄ aliqͥd habet cauſtice virtutis: Et quēadmoduꝫ ſynapis relaxat: iōqꝫ vētris tortōem ⁊ inflatōem relax ans ſauat. vrinā ⁊ menſtrua ꝓuocat. potatumqꝫ ꝑtum expellit. anīalia ventris excludit. Serpentiū morſibus occurrit. Cuꝫ vino nefreticos adiuuat. ictuſqꝫ ẜpentiū vel ſcorpionū omnium ſalubriter curat. velice lapides frangit. menſtrua fumigando deponit. ¶ Auicenna. Cardamonum quoddā eſt magnū: ſicut cicer nigrum: quod cum frangitur interiꝰ habet grānum albuꝫ: mor dicans linguam ſic ut cubebe: Et aliud eſt paruū ſicut lens: etiā aromaticum. Calidum eſt et ſiccum in tercio gradu ⁊ in ip̄o eſt cum calefactōne ſtipticitas: ꝓprieqꝫ in illo qd̓ habet caput: ⁊ ꝓprie in capite ip̄ius. Confert nauſe ē ac vomitui cum maſticis aqua: ⁊ aqua vtriuſqꝫ granati ¶ Conſtantinꝰ vbi sͣ. Cardamomi duo ſunt genera. maiꝰ et minꝰ. vtrūqꝫ in pͥmo gradu calidum et ſiccum. Sed maiꝰ eſt minoris caloris ac ponticitatis: ⁊ magis odoriferū. iō ſtomachū ꝯfortat: et digeſtionem adiuuat. vomitum colericuꝫ arcet cum ligno aloēs ma ſtice ac ſucco mente potatum: extinguit flegma. maxīe ſuis corticibꝰ bibitū: Cortex em̄ ſtipticior eſt ⁊ ſtoma chi ꝯfortantior ¶ Platearius. Cardamomū eſt fructꝰ vel potiꝰ ſemen cuiuſdā arboris. ⁊ eſt calidum ⁊ ſiccuꝫ in ſecundo gradu. Maius meliꝰ eſt: Et habet aliquan tulum acuminis et dulcedinē immixtaꝫ. Per annos. xx pōt ẜuari. Uirtutē habet confortādi ex aromaticitate diſſoluendi ⁊ cōſumendi ex qͣlitatibꝰ. Ualet ꝯͣ ſincopin ⁊ cordiacam paſſionē ex frigida cauſa. ⁊ ad bebilitateꝫ ſtomachi .i. digeſtionē cōfortandā. ad appetitū ꝓuocan dum: ⁊ ꝯͣ vomitū ex frigida cā: ꝯͣqꝫ debilitatē cerebri ¶ Ex epl̓a ypocratiſ. Cardamomū calidā virtutē habꝫ ⁊ aliqͥd amaritudinis: qꝛ lumbricos occidit: et ſcabies fortiter ſanat. ¶ IX. ¶ De carui ¶ Platearius Arui appellatur femen ⁊ herba: in tercio gra Idu calida ⁊ ficca. In tranſmarinis partibꝰ ⁊ in icilia reꝑitur in quātitate multa ꝑ ānos qͥnqꝫ ẜuari pōt. virtutē diureticā ⁊ dyaforeticā habet. vnde vinū decoctōis eius cōfert ſtranguirie ac diſſurie. pul uis etiā eiꝰ in cibis ſumptus: digeſtionē cōfortat. ven toſitatē excludit: ⁊ poſitū in ſalſamentis appetitū exci tat. Semīe vtūtur tm̄ in medicinis. ¶ Conſtantinꝰ in libro graduū. Carui eſt calidum ⁊ ſiccum in tercio gra du. ventoſitatē ⁊ inflatōem diſſoluit. ſtomachūqꝫ corro borat. lumbricos occidit. digeſtiuā virtutē ꝯfortat. vri nam ꝓuocat. ¶ Auicenna. Carui eſt ꝓximū diſpoſitō nibus aniſi. Calidum eſt ⁊ ſiccum in ſecundo. Expellit ventoſitates ⁊ exiccat: ⁊ nō eſt in ſubtiliatōne cimini Confert tremori cordis. Eſt bonuꝫ vermibꝰ: interficit enī eos. ¶ Pliniꝰ li. xix. Careū gentis ſue noīe appel latum in qͣcunqꝫ terra ſeri vult eadem ratōe qͣoluſacꝝ laudatiſſimū tn̄ in caria: ꝓxīm in frigia. ¶ Dyaſcori des. Careos ſemen eſt omnibꝰ notum: virtus eſt illi ca lida ⁊ vnctualiſ: aniſo ſil̓is. euſtomacha. miſceturqꝫ an tidotis: ⁊ oxiporiiſ. Radix eꝰ comedit̉ cocta ſic̄ paſtina ca ¶ Ex ſinonimis. cardumeni eſt agreſte carui ¶ Aui cennā. cardumeni eſt in tercio gradu calidum ⁊ ſiccum ⁊ eſt rubificatiuū: In ip̄o eſt virtus liquefactiua. eius qꝫ virtus eſt cōfortare menbra intrinſeca. cōfert ſcabi ei ⁊ impetigini. ⁊ cōfert egritudinibꝰ neruoꝝ ac dolori auche ex flegmate atqꝫ paraliſi: ⁊ lacertoꝝ concuſſioni In aqua bibitum confert epylenſie. Eſt etiā mundifica tiuum pectoris: ⁊ ſedatiuuꝫ tuſſis. cōfert dolori pūgiti uo ventris: ac vermibus ⁊ aſcaridibus. Et cuꝫ vino re num dolori: ⁊ vrine difficultati. datur ⁊ ad lapidem in potum cum cortice radicis lauri. eiuſqꝫ fumꝰ fetum in terficit. deniqꝫ ꝯfert mordicatōni ſcorpionis: ac reliqͥs puncturis ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Silueſtre carui qd̓ d̓r cardumeni: valet epilenticis. Diuqꝫ tuſſientibꝰ. ſchi aticis. nefreticis. ſtrangirioẜ: ac reptilium morſibus. Tortionem ventriſqꝫ dolorem de groſſa ventoſitate: ac viſcoſo flegmate curat. cum accto mixtum ſcabiem impetiginē: alopiciam ſanat. De quo qui fumigattis fu erit: ſtridorem ei ꝓuocabit ¶ .X. ¶ De cimino ¶ Platearius Iminū eſt ſemen herbe cuiuſdā in multa qͣnti tate naſcētis: nec ſoph̓icatur ꝓpter multam eiꝰ copiam. ꝑ annos. v. ẜuari pōt. virtutē hꝫ diure ticam: ⁊ rumoſitatē ſubtiliādi. Unde ſumptū in cibis ⁊ potibus ⁊ ſalſamentis digeſtionē cōfortat. vinū decoc tionis ſemīs feniculi ⁊ cimini dolorē ſtomachi et inteſti noꝝ tortōem ex ventoſitate mitigat Contra tuſſim fri gidam datur vinum decoctōnis eius ⁊ ficuum ſiccarū. valet ꝯͣ tumores ac dolores fauciū. ꝯͣ frigidū reuma. cō tra ſtringiriā ⁊ diſſuriā. ꝯͣ liuorē ex contuſione. Ex fre quēti aūt vſu cimini fit decoloratio ¶ Iſaac. Ciminum eſt calidum in tercio gradu. ſiccum in ſecundo. ventoſi tatem diſſoluit. dolorem et tortōem ventris placat. Co ctum cum cibis inflantibꝰ tꝑat eos. ¶ Dyaſcorides. ci mini ſemen bibitū tortōnes ⁊ inflatōes ſaluberrime cu rat aque mixtū. Cum aceto vero ſubglutiētibꝰ opitl̓ar venenis occurrit. dolorē ſtomachi ꝯpeſcit. Maſticatū ⁊ impoſitū: liuores detergit. Addito melle ⁊ vuapaſſa omnia ſupͣdicta facit ¶ Pliniꝰ li. xx. Ciminū ſatiuum datur ad iocineris viciā toſtum in aceto tritum. Itē et ad vertiginē. His aūt quoſ acriore iniuria mordeat. in dulci vino trituꝫ ad vuluaꝝ vicia in vino: p̄ter q̄ impo ſitis vellere foliis. Teſtium quoqꝫ tumoribꝰ toſtum tri tumqꝫ cum melle vel roſaceo ac cera. Silueſtre ad ola efficaciꝰ eſt: p̄terea valet ad ẜpentes cū oleo. ad ſcorpi ones. ad ſcolopendras. Siſtit ⁊ vomitōes ex vino: nau ſeaſqꝫ: qͣntum valent tres digiti app̄hendere ꝓpter co lum quoqꝫ bibitur illiniturqꝫ vel penicillio feruēs: vel aſtringitur faſciis. Strangulatōes vulue potū in vino aperit. tribus dragmis in tribꝰ vini cyatis. inſtillatur. auribus quos ad ſonitꝰ atqꝫ tinnitus cum ſepo vituli nō vel melle. Sugillatis illinitur cuꝫ melle ⁊ vuapaſſa ⁊ aceto. Lentigini nigre ex aceto ¶ Conſtantinꝰ vbi sͣ Ciminū eſt caliduꝫ ⁊ ſiccū in tercio gradu: ventoſitatē ⁊ inflatōem ſtomachi diſſoluit. vrina ꝓuocat: ⁊ valet ꝯͣ frigiditatē epatis. In oleo coctum et clyſteriſatū: torti onem ⁊ doloreꝫ de groſſa ventoſitate et inflatiua pellit in aceto infuſum et aſſum ventris ſolutōnem ꝓpter liqͥ dos humores cōſtringit. Bibitū cum vino curat repti lium morſuꝫ. Peſſarizatū cum oleo veteri ꝯſtringit ſa guinis fluxū. Naribus inſufflatū cum accto: vel facta ſternutatōe cum eo: ꝯſtringit ſanguinē de naribꝰ ꝓfli entem. aſſuete tn̄ qͥs ex eo lotus: aut illud potans: patit in ſuꝑficie cum plumbeo colore mixtā citrinitatem. Palladius libro tercio. Ciminū ī februario ſerit̓ lo co bene ſubacto: et cui letamē admiſceatur ¶ XI. ¶ Iterum de eodem ¶ Auicenna Iminum aliud eſt kermeniū: et aliud ꝑſicuꝫ: et aliud emium: et aliud nabatiū. Et ex omībus Vliud eſt ſilueſtre: cuiꝰ acrimōia fortior eſt Ali ud autem domeſticū eſt. kermeninū coloris ē nigri. ꝑſi cum vero citrini. Eſt aūt caliduꝫ in tercio ſiccum in ſe cundo. In ipſo ē inciſio et exiccatio atqꝫ ſtipticitas. vē toſitates expellit ac reſoluit. faciem clarificat ex aqua eius ablutio. et ſil̓r eiuſdē acceptio. verūtn̄ cū menſura fiat: qꝛ nimiꝰ eiuſdem vſus faciē citrinat. Ideꝫ vulnera Liber Duodecimus ex ipſo impleta conſolidantur. Idem cum aceto tritum odoramento ſuo fluxum abſcindit ſanguīs narium: ⁊ ſi mil̓r cum in nares intromittit̉ ex eo liciniū. Cum aceto hibitum aque mixto: difficultati ꝯfert hanelitus: ac tre mori cordis frigido. Cum oleo ⁊ farina fabaꝝ admini ſtratū frangit lapidem ꝓprieqꝫ ſilueſtre: ⁊ confert diſtil ſatōni vrine. minctui quoqꝫ ſanguīs ac dolori pungiti no ⁊ inflationi ventris. Idem datur in potu cum vino ad morſus vermiū venenoſoꝝ ꝓprieqꝫ ſilueſtre: cuiꝰ ſe men eſt ſemini lilii ſil̓e. Ciminū quidē nabatiū ventreꝫ ſoluit. kermeniū vero ſtringit. Et herba ſilueſtris ꝓuo cat coleram in vrinaꝫ. Qn̄qꝫ maſticatur ⁊ miſcetur cū oleo: ⁊ diſtillatur ſuꝑ vngulam. ⁊ ſuꝑ coagulatum ſan guinem ſub oculo ⁊ cōfert. Qn̄qꝫ maſticatur cum ſale et diſtillatur ſputum ſuꝑ ſcabiem ⁊ vngulā abſciſam ⁊ phibet adherentiā. Et luccus ſilueſtris abſtergit viſū ⁊ attrahit lacrimas. ¶ Macer. Eſſe putāt medici cali dum ſiccumqꝫ ciminū. Tercius eſt illi gradus in virtu tibus iſtis. Aſſumptū quocūqꝫ modo depellere tradūt Uiſcera vexantem ventum ſtomachumqꝫ grauantem Eſt digeſtiuū ſtomachi iecoriſqꝫ calorem Excitat ⁊ ve neris dicunt inhibere furorem. Et fluxū ventris in ace to ſtringere coctum Hoc orthopnoicis miram preſtare medelam. Exꝑti dicunt: cum puſca ſepius hauſtum. Atqꝫ venenoẜ cum vino morſibuſ ip̄m. Prebet opem. tritūqꝫ facile cum polline iuncto. Melle tēpente. ſolet teſtes curare tumentes. Appoſitū ſiſtit cuꝫ puſca men ſtrua ſumptum. Dicunt pallentem dare manſum ſepe colorem. ¶ .XII. ¶ De cōcognido et coriandro ¶ Plateariꝰ Ocognidū eſt ſemen laureole: qd̓ cōpetit vſui medicine. virtutem habet purgādi principal̓r flegma ⁊ coleram. vnde ⁊ ſanis lapſis: ⁊ egris nō multū febricitātibꝰ dari pōt puluis cōcognodū ſub tilis diu cuꝫ oleo bullitur: ⁊ ſic ex eo pecten ꝓpter ſtrin giriam ⁊ diſſuriaꝫ inungitur. Renes quoqꝫ propter te naſmon ex frigido et glutinoſo hūore inteſtinis adhe rente: et ꝓpter ſurditatem immittitur auribꝰ: ſi fiat ex humoribus ibidem exiſtentibus. Sanioſas quoqꝫ ſu perfluitates conſumit ¶ Pliniꝰ libro viceſimoſeptimo. Cocognido eſt color croci. magnitudo maior eſt gra no piperis. vis eius eſt ardens: ⁊ ob hoc in pane de uoratur: ne cum gulam tranſit exurat. huic eſt vis pre ſentanea ꝯͣ cicuta ⁊ ſiſtit aluuꝫ. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ Cocognidum eſt caliduꝫ ⁊ ſiccum in fine ſecūdi gradꝰ ydropicis eſt conueniens: ventri tn̄ nocet ſed aquam ci trinam purgat: et coleram rubeam ⁊ flegma. Frondes eius cathaplaſmate: vulnera putrida mundificant. ſca biem et impetiginem curant. ¶ Platearius. Coriādri ſemen in receptōibꝰ ponitur. qd̓ ex qualitatibꝰ ⁊ aliqͣn tula aromaticitate virtutem habet ꝯfortādi ad digeſti onem. ſcꝫ cōfortandā. ⁊ ad dolorem ſtomachi ex vento ſitate datur ſemen in cibis: ⁊ vinum decoctōnis eius. puluis eiuſdem ſemīs ſuꝑ carnes aſperſus: eas reddit ſaporatas. ¶ Iſidorus. coriandri ſemen datum in vino dulci proniores in venerem reddit. ⁊ ſi ſupͣ modū dede ris: amentiā nutrit. ¶ Dyaſcorides. Semen coriandri bibituꝫ cum dulcore .i. paſſo: lumbricos extinguit. geni talia et ſemen virile creſcere facit Ꝙ ſi multū acceptū fuerit: ſenſus his hebeteſcit. aut etiam infert necem. ex aqua vero potatū: ſolutōem ventris abſtringit. Miꝝ eſt aūt ꝙ xenocrates tradidit. quot grana ſeminis mu lier biberit: tot ei diebus menſtrua contineri .ſ. vno die ſi vnū. duobus ſi duo. et ſic deinceps ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. croci ortenſis ſemen calidum et ſiccum eſt ī ter cio gradu. flegma purgat et colicā paſſiōem. Tritum ⁊ in iure pinguis galline miſſum et potui datum: purgat fegma viſcōſum. et ſtomacho nocet. ¶ Plinius li. xx. Seminis coriandri grana tria iubēt in tercianis deuo rari ante acceſſionem aliqui vel plura fronte iubent illi niri. Sunt ⁊ qui ante ſolis ortum ceruicalibus efficaci ter putant ſubiici. Semen illud ex aqua bibitur in cho leris. cum ruta pellit anīalia interaneoꝝ cum malipuni ci ſucco et oleo ſemen potum. ¶ Auicenna. Semen cō riandri torrefactū cōſtringit. ¶ Palladius li. iii. coriā drum a mēſe marcio ſeritur vſqꝫ in octobrem. amatqꝫ terrā pinguem: ſed et macro ſolo naſcitur. et eiꝰ ſemen qd̓ vetuſtius fuerit: melius putatur. humore delectat̉. et ſatum bene cum olere quocunqꝫ naſcitur ¶ XLII. De dauco et eruce ſemine. Auicenna in ſecundo canone Aucus eſt ſemen bancie ſilueſtris. calidus eſt in gradu tercio. et ſiccus in eiuſdem principio aꝑitiuus eſt valde. ꝓuocat vrinā et menſtrua ¶ Pliniꝰ li. xxv. Dauci differētie ſunt. ꝓbatiſſima eſt in creta. mox in achaia. ſemen huiuſ cimino ſil̓e. pͥoris milio album. et acre. odoratū. ac feruens. ſcd̓um quoqꝫ pͥore vehementiꝰ eſt. ideoqꝫ parce ſumi debet. Terciuꝫ quoqꝫ ſil̓e eſt paſtinace erratice oblongo ſemine dulci radice. Omīa hec intacta ſunt quadrupedibꝰ: niſi poſt abortus. Ex alijs vſus eſt femīs. Ex creta dulcis dra gmaqꝫ vna bibitur a ẜpēte ꝑcuſſis datur: etiā quadru pedibus ꝑcuſſis. ¶ Dyaſcorides. Daucus eſt calide virtutis et extenuatorie. In flore albo ſemē naſcitur qͣi piloſum: in magnitudine milii. minutū guſtū aſperum. inſcidum et odoratuꝫ. Eſt aliud genus qd̓ ſemen habꝫ oblongum: ⁊ graue ſicut ciminū agreſte. et eſt calidius cunctis ſupͣdictis ſeminibꝰ. Bibitum menſtruis impe rat. vrinā ꝓuocat. tortōibꝰ ſubuenit. ad om̄e viciū tho racis ydonee facit. Tuſſientibꝰ effectū tribuit. ꝑcuſſio nibus ſphalangioniſ occurrit. Tuſſi veteri ac tormino ſis ꝓficit. Cathaplaſmatibꝰ adhibitum puſtulas et tu mores cōpeſcit. Om̄ia ſemīa cum vino bibita: faciūt ꝯͣ ẜpentiū morſus ac venena ¶ Plateariꝰ. Eruce ſemen vſui medicine ꝯpetit p̄cipue. ſcd̓o folia. virtutem habꝫ cōſumendi ⁊ coitum excitandi: valet ⁊ ꝯͣ ſtranguiriā ⁊ dyſenteriā ⁊ paraliſim cum carnibꝰ decocta. vel puluis ſeminis cum cepis decoctis ¶ Dyaſcorides. Eruce ſe men eſt diureticum et calefactoriū. carnes a putredine pōt ſeruare ¶ Plinius li. xx. Semen eruce ſcorpionuꝫ medetur venenis et muriſaranei. Arcetqꝫ beſtiolas om̄s. Innaſcentes corꝑi vicia cutis in facie cū melle il lituꝫ emendat: et lentigines ex aceto. cicatrices quoqꝫ nigras reducit ad candorem cum felle bubulo. ¶ Pal ladius li. ii. Semen eruce in ianuario ac menſibꝰ et lo cis qͥbus volueris. ſerere nil moreris ¶ .XIIII. ¶ De feniculi ſemine ac ferule ¶ Iſaac. Eniculi ſemen calidū eſt in ſecundo gradu. ſic cum in fine pͥmi lactis augm̄tatiuū. Opilatio nem epatis renū ⁊ veſice aperitiuum. lapides frangit. menſtrua ꝓuocat. valetqꝫ ꝯdiuturnas febres ¶ Platearius. Semen feniculi in pͥncipio autumni col̓ ligitur. in multa efficacia ꝑ mediū annū ſeruatur. Cū inuenitur receptio maratri: ſemen feniculi debet poni. valet ꝯͣ doloreꝫ ſtomachi ex frigiditate vel ventoſitate digeſtionē cōfortat. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Semen fenicu li efficaciꝰ eſt ꝙͣ radix. ſtomachum aſtringit diſſolutuꝫ Nauſeam ſedat ex aqua tritum. pulmonibꝰ ⁊ iocineri bus laudatiſſimū. ventrem quoqꝫ ſiſtit modice ſumptū vrinā excitat: ⁊ ad tormina decoctū valet. atqꝫ in defe ctu lactis potu māmas replet. ¶ Dyaſcorides. Feni culi ſemen ex mero ventrem ſtimulat. lactis abundanti am puerperis preſtat. cuꝫ aqua nauſeam ſedat. Nec vl lum periculum oritur: ⁊ ſi in febre ſumatur hoc ſemen viride exp̄ſſum: dimittit ſuccum vtilem ad plura: ſicut videlꝫ dictū eſt sͣ. Agreſtis feniculi ſemine ſatō ſil̓ cuꝫ Liber Duo decimus ſua radice potum ventrem abſtinet. morſibꝰ venenatis occurrit. calculos frangit: ⁊ yctericis ſubuenit ¶ Pal ladius libro tercio. Semē feniculi ſerendū eſt loco apri co ⁊ modice ſaxoſo: ⁊ hoc pͥmo vere. ſcꝫ februario. ¶ Macer. feniculum medici calidum ſiccumqꝫ ſecūdo Dicunt eſſe gradu: maratrū grecus vocat illud. Semē cum vino bibituꝫ: veneris mouet actus. Hocqꝫ modo lateris diros ſedare dolores. Dicūt. ⁊c. ¶ Dyaſcori des. Ferule ſemen tortionibus medetur bibitum: ſudo remqꝫ commouet cum oleo tritum atqꝫ perunctuꝫ ¶ Xv. ¶ De iuſquiami ſemine. ¶ Platearius Uſquiami ſemīs eſt triplex diuerſitas. videlꝫ ¶album. rubeum: ⁊ nigrum. Nigrum eſt morta le. album ⁊ rubeum ſatis ꝯpetunt vſui medici ne. Maioris efficacie ſunt ſemina: ꝙͣ herba ip̄a. virtu tem habet cōſtringendi ⁊ mortificādi. virtuteꝫ quoqꝫ ſomniferam. ad ſomnū ergo ꝓuocandū in febre acuta: fit fomentuꝫ ex aqua decoctōis eiuſdem ſemīs circa pe des ac frontem ac timpora. Cōtra calida vero apoſtēa ta in pͥncipio fit emplaſtrū ex eodem ſemīe cum oleo ro ſaceo. Porro ꝯͣ diſenteriā fit emplaſtrū ex ip̄o ſemīe cū oui albugine modicoqꝫ accto ſupͣ renes ac pectinem ¶ Dyaſcorides. Iuſquiami ſeme album eſt vtile. nigꝝ inutile. ſemē ⁊ folia exiccātur. haſtaqꝫ tunſa expͥmitur. Qui cōfectōnibꝰ collirioꝝ mixtus reuma inſcidum cō peſcit. dolores aurium mitigat. ⁊ polente mixtus pōda gricos tumores adhibitus ſpargit. Semen eius omīa p̄dicta facere nouit. ⁊ maxīe tuſſientibus ſubuenit. Ca tarrum ſoluit: ⁊ oculoꝝ reuma cōpeſcit vino mixtuꝫ. et cathaplaſmatū tumorem teſtium ſoluit atqꝫ māmarū Pliniꝰ li. xxv. Hęoſciamos vnum genus eſt nigri ſemīs. foliis pene purpureis: ⁊ ſpinoẜ: Tal̓ in galathia naſcitur. vulgare aūt ē candidius ac fruticoſius. Alte rius vero ſem̄ eſt ſil̓e papaueriſ. Tercii ſemē trionis ſe mini ē ſil̓e: ⁊ omīa inſaniā faciūt. at vertigines capitis Quartū genus molle lanuginoſum eſt: pinguiꝰ ceteriſ candidi ſemīs: naſcens in maritimis. hoc recepe medi ci. Itemqꝫ ſemīs rufi. nonnunꝙͣ ante candidum ruffe ſcit. ſi nō ematuruit improbat̉qꝫ: alioquin nullū legit̉: niſi cum inaruerit. In eo vini natura. ideoqꝫ mentem ⁊ caput infeſtat. Uſus ſemīs ⁊ ꝑ ſe ⁊ ſucco exp̄ſſo Expͥ mitur ſeparatim ⁊ caulibꝰ foliiſqꝫ vtuntur ⁊ radice. te meraria in totum medicine. Nec ſolum ſemīe: ſed etiā foliis cōſtat mentē corrumpi: ſi plura ꝙͣ quattuor bibā tur ex eis. Antiqui etiā in vino febrem arbitrantur de pelli. Oleum ex ſemīe fit. qd̓ ⁊ ip̄m auribꝰ infuſuꝫ tem ptat mentem. Mireqꝫ ꝯͣ venenuꝫ in eo bibito remedia prodidere. adeo nullo omīa exꝑiendi fine. ut cogerētur etiam venena prodeſſe. Iterumqꝫ hyoſcyami ſemē cuꝫ meconio ⁊ vino bibunt ad epforas inhibendas. ¶ XvI. ¶ De lactuce ſemine ¶ Iſaac Actuce ſemē bibitum ſuꝑflua ſomnia ꝓhibet. venerē abſtinet. ſemīs quoqꝫ fluxum ꝑ ſomnuꝫ reprimit ¶ Auicenna. Semē lactuce ſperma exiccat. ⁊ deſideriū coitus ſedat ¶ Pliniꝰ li. xix. Semē lactuce toto āno ſeritur: locis letis ⁊ irriguis: ac ſterco ratis menſibus binis inter ſemē vl̓ plantaꝫ ⁊ maturita tem: legitimuꝫ tam̄ a bruma ſemini iacere plantāqꝫ fa uonio tranſferre. aut ſem̄ fauonio plantam equinoctio verno. ¶ Idem in li. xx. Sem̄ lactucaꝝ ſatiuaꝝ: datur ꝯͣ ſcorꝑiones tritum ⁊ ex vino potum ⁊ imaginatōnes in ſomno temptantes cōpeſcit libidinum. Temptanteſ quas quoqꝫ nō noceri lactucaꝫ edentibꝰ credunt. Palladius libro. ii. Certum eſt anno toto bn̄ ſeri ſem̄ lactucaꝝ: ſed amant ſolum ſubactuꝫ. pingue humidū. ſtercoratū ¶ Macer. Lactuce ſem̄ cōpeſcit ſomnia va na. Cum vino bibitū: fluxūqꝫ reprimit alui. ¶ Xvxx ¶ De lini ſemine ¶ Iſaac. Ini ſem caliduꝫ eſt in prīo gradu: ſiccuꝫ ⁊ hu midum in medio. duruꝫ eſt digeri. inflatiuuꝫ: ⁊ ſtomacho nociuū. Tn̄ diureticū eſt: ⁊ cū mel le acceptuꝫ meliꝰ ē. ad frigidam tuſſim valet. pectꝰ quo qꝫ flegmatica collectōne purificat ¶ Quicenna. Sem̄ lmni ꝓximū eſt virtuti fenugreci. In pͥmo gradu eſt cali dum: ⁊ humiditate ⁊ ſiccitate ꝯmenſuratū: ⁊ ex ip̄o cū nitro ⁊ bolo fit ē plaſtrū. Eſt aūt maturatiuū et abſter git ⁊ inflat ꝓpter humiditatē ſuam ſuꝑfluaꝫ: ⁊ eſt dolo rum ſedatiuū minus ꝙͣ camomilla. Emplaſtrū p̄dictuꝫ valet panno ⁊ bothor leni ⁊ ꝯfert vnguiū ꝯͣctioni fiſſu ris atꝫ fracturis. lenit apoſtēata calida ⁊ dura: ꝓhibet qꝫ ſpāſmū. Eius ſuffumigatio cōfert corize. cōfert eti am tuſſi flegmatice: ⁊ qd̓ ex ip̄o aſſatuꝫ eſt: ꝓprie ſtoma cho malū eſt: ac difficil̓ digeſtionis: ⁊ quod ex eo frixuꝫ eſt ventrē cōſtringit. Cuꝫ melle ac piꝑe ſumptū: moue coitū. Ex eius decoctōe fit matrici peſſariū: Ex ip̄o qͣꝫ fit vlceribꝰ veſice ac renū inteſtinoꝝqꝫ iuuamentū Pliniꝰ li. xx. Lini ſemē cū alijs qͥdeꝫ in vſu eſt: ac ꝑ ſe vicia cutis mulieꝝ emēdat in facie. oculoꝝ acieꝫ ſuc co adiuuat. epyforas cuꝫ thure ⁊ aqua: aut cuꝫ mirra: cuꝫ vino ſedat parotidas. cū melle vl̓ adipe vl̓ cera ſto machi ſolutōnes: inſꝑſum polente modo. Anginas in aqua ⁊ oleo decoctuꝫ: cū aniſo illinitū. Torretur vt al uum ſiſtat. Celiacis ⁊ diſentericis imponitur ex aceto Ad iocineris quoqꝫ dolores cuꝫ vuapaſſa: ⁊ ad p̄tyſim vtiliſſime. Semine fiūt ⁊ eligmata. Muſculoꝝ ac ner uoꝝ: ⁊ articuloꝝ. duricias. cerebri mēbranas mitigat farina ſeminis: nitro vl̓ ſale: aut cinere additis. Cū ra dice vero ſilueſtris cucumeris q̄cunqꝫ inherēt: corpori extrahit ſic ⁊ oſſa fracta. vlcus quoqꝫ ẜꝑe ꝓhibet in vi no decocta Eruptōes pituite em̄dat cū melle. vngues ſcabros cum pari modo naſturcii ac teſtiū vicia ⁊ rami ces cum reſina ⁊ mirra canchrenas ex aqua. ſtomachi dolores cuꝫ fenugreco ſextariis vtriſqꝫ decoctis in aqͣ mulſa. inteſtinoꝝ ⁊ thoracis ꝑnicioſa vicia clyſtere in oleo ac melle ¶ Palladius libro tercio. In menſe febru ario aliqui ſemen lini leto ſolo ſpargunt: ⁊ linā cōſequū tur exilia ¶ Idem in li. xi. In menſe quoqꝫ octobri ſem̄ lini ſeri pōt ſi placuerit: qd̓ tn̄ pro ſui malicia ſerenduꝫ n̄ eſt. qꝛ terre vber exhaurit. Sꝫ ſi velis loco pinguiſſi mo ⁊ modice humido ſerere poteris. Aliqui macro ſo lo ſpiſſum ſerentes ſic aſſerunt ꝙ ⁊ linū ſubtile naſcat̉. ¶.XVIII. ¶ De melonis ſemine. ¶ Iſaac. Elonis ſemen et radix minus carne frigida ſunt: ſed cum deficcātur in fine ſecūdi graduſ ſicca fiunt. ideoqꝫ plus carne colatiua ſūt. Se men eius vrinam prouocat. renes ac veſicam ab hare nis lapidibuſqꝫ mudificat. ¶ Palladius libro quarto. Semen melonū in menſe marcio eſt ſerendum. Serēdi ſunt autem rariꝰ: ita vt diſtent inter ſe ſemina pedibus duobus: locis ſubactis et paſtinatis maxīe harenis. Semīa eius mulſo ⁊ lacte ꝑ triduū maceranda ſunt: ⁊ tunc iam ſiccata ponēda. hinc ſuaues efficiētur: ⁊ odē rati ſi eoꝝ ſemīa multis diebꝰ inter rōſe folia ſicca mē gantur ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. Melones frigidi ſunt ⁊ humidi. īpetiginē ⁊ morpheā cutis inde lotē mū dificant quod ſemē maxīe facit ¶ XIX. ¶ De nigella ¶ Platearius herbe cuiuſdaꝫ: q̄ in locis lapidoẜ reꝑitur. Se Igella calida eſt ⁊ ſic ca in tercio gradu Semē ¶mē rotundū eſt ⁊ planū. ſubnigruꝫ ⁊ ſubamaꝝ vn̄ virtute hꝫ diureticā ex aromaticitae. diſſoluit ⁊ con ſumit ex qualitate. farina eius confecta cuꝫ aceto tepi do: ⁊ auribꝰ infuſa vermes necat. valꝫ ⁊ in vnguento Liber Quo decimus contra ſcabiem ⁊ lentigines ¶ Auicenna. Nigella eſt in tercio gradu calida ⁊ ſicca. acris inciſiua flegmatiſ abſterſiua. ventoſitates inflatōemqꝫ colicam reſoluit. ⁊ eius mūdificatio vltima exiſtit. Abſcidit verrūcas: ac morpheā ⁊ reſoluit apoſtemata flegmatica ⁊ dura: po niturqꝫ cum aceto ſuꝑ vlcera flegmatica ⁊ ſcabiē vlce ratam. Corize quoqꝫ confert. ꝓprie torrefacta ⁊ ī pāno linea ligata. linitur ⁊ ſupͣ fronteꝫ illius qui habet ſoda frigida. Aꝑit valde opilatōnem q̄ eſt in colatorio. Et cius decoctio cum aceto cōfert dolori dentiū: ore ex ea colluto. Iterū ex ea cum oleo vrino fit caput purgium: ⁊ ꝑhibet aque inicium. Bibita cum vino dilationi ha nelitus confert. Iterum vermes interficit ⁊ aſcarides ꝑuocat mēſtrua: ⁊ in potu cum melle ⁊ aqua calida da tur ad lapidem in renibꝰ ⁊ veſica. reſoluit flegmaticas febres ac melancolicas: et ꝓprie remouet eas. vermes venenoſos fugat eius ſuffumigatio. Et eſtimauerunt quidā: ꝙ de ip̄a interficit multitudo. deniqꝫ confert ad morſum rutele. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Nigelle calide ſunt ⁊ ſicce in tercio gradu. groſſam ventoſitatē ⁊ inflatiōeꝫ ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ diſſoluūt ⁊ ſuꝑfluos hūores deſiccāt. Cum melle tꝑate potui date lapidē re uum ac veſice frangūt. vrinā ⁊ menſtrua ꝓuocant: ſed ⁊ ꝯͣ albā morpheā ⁊ flegmaticā ſcabiē potate cōferunt lūbricos ⁊ aſcarides occidūt. Tritum ⁊ cum oleo lenti ſcino mixte ⁊ auribꝰ diſtillate: frigiditateꝫ ⁊ ventoſita tem: inflatōem ⁊ opilatōem curat. cathaplaſmate cum aceto: fiunt ꝯͣ ſcabiem: puſtulas ⁊ apoſtemata dura. Cocte in oleo: reumati de groſſis humoribꝰ. Sternuta tione ex eis ꝓuocata: valent epilenticis et paraliticis. fumꝰ etiam eaꝝ reptilia fugat. morteꝫ inducit ¶ XX Iterum de eodem ¶ Iſaac ī dietiſ particu laribus Igelle ſicut ⁊ cuminū cocte cū cibis ventoſita tem generātibꝰ: eas tꝑant. Aliam quoqꝫ ꝓpri I etatem nigelle hn̄t ꝙ lumbricos ſi poterint oc cidunt FBaſcorides. Meſantiū .i. nigella frutex eſt: folia hn̄s minuta ⁊ tenera. ſemen quoqꝫ minutū: qͥ ſcili cet frutex duobꝰ palmis longis: de ſuꝑ habet capitellū ſil̓e meconio: ſed oblongū: In medio veluti parietes ha bens qui diſcernūt: ſemē hoc eſt nigrum. odoratuꝫ ⁊ in ſcidum: qd̓ eſt multi panni aſꝑgunt. In cathaplaſmate dolorem capitis mitigat. Medetur etiā inicio ſuffuſi onibus tritum ⁊ naͣribus immiſſuꝫ. addita vero yri illi rica lentigines et lepraſ impoſituꝫ emundat. verrūcaſ quoque ſaluberrime curat. Tumores veteres ac duri cias cum aceto diſſoluit. Carbunculos cum vrina vete ri curat: ⁊ ad ſanitatem ꝑducit. Tede additum atqꝫ cū aceto coctum et ore retentū: dolorem nō admittit denti um: Porro in aqua coctum lumbricos occidit: vt catha plaſma vmbilico impoſitum. puluis ex eo factus in lin theo ligatus: et odori freq̄nter applicitꝰ: catarruꝫ cōpe ſcit: inflatōnes dolorem facientes dentiū: tollit. Et qm̄ calide virtutis eſt: ideo multis diebus potatuꝫ menſtru is imꝑat. vrinā prouocat. ⁊ lac deponit. Eſt etiā deſic catiuum nimis ac leptomere virtutis. Ideoqꝫ call̓ ap poſitū: pingues ac glutinoſos humores tollit: ⁊ conſti patos digerit. Cum nitro bibituꝫ: diſpnoicis eſt ſingu lare p̄ſidium. morſibus venenatis occurrit: ſuoqꝫ fumi gio ẜpentes de domo excludit ¶ Macer. Frumētis no cuam lolium grecus vocat herba: Quam nr̄i dicūt vul gari more herbaꝫ. Cancros emēdat: paſcentia vulnera curat. Cum raphano modicoqꝫ ſale ſuꝑaddita trita. zernas ⁊ lepras cura compeſcit eadem. Sulphure cuꝫ vino purgam̄tisqꝫ columbe. Admiſce lolium: ſemē qd̓ lilia p̄bent. His iūgas: hec cocta mero ſuꝑaddito ſcro phis: Sic ſcrofas ſpargit: ſic apoſtematā rūpit. Duri ciaſqꝫ alias emolliet hoc cathaplaſma. Mulſa decoctam cōmixta thure crocoqꝫ. Apponas coxe ſchyaſis quā vexat iniqua. Parturienſ mulier ſi ſe ſuffumiget illa: Aſſeritur ciciꝰ ventris deponere pondus ¶ XXx ¶ De ocimo Platearius. Timum eſt calidū ⁊ ſiccum. alio noīe baſilicuꝫ dictum. Semen eius poni debet in medicinis. ¶ Herba vero ip̄a in vnguentis et emplaſtris Semen habꝫ aliquātuluꝫ virtutem cōſtringēdi ex glu tinoſitate: qd̓ patet ex hoc: qꝛ ſi ponatur in aqua ſtatim ingroſſatur: vl̓ glutinoſitas quedā efficitur. Ip̄mqꝫ ſe men collectuꝫ: ꝑ tres annos ẜuatur. Contra fluxū ven tris ex frigiditate. ſemen hoc cū modico pulueris ach acie decoquitur ī aqua pluuiali: et datur patienti. Eſt aūt duplex ocimi maneries videlꝫ gariophilatuꝫ: atqꝫ citrinum. Gariofilatū habet odorem gariofilis ſimilē. minutaqꝫ folia. Citrinū autē habet folia: in modū citri longa. Et gariofilatū quidem eſt calidum in gradu pri mo. ſiccum in ſecundo. Citrinū vero calidū ⁊ ſiccum iu primo. ¶ Dyaſcorides. Ocimi ſemen tritum ⁊ hauſtū naribus ſternutamenta ꝯpeſcit. atramento ſutorio tꝑa tum: verrūcas tollit. Idem quoqꝫ ſemen bibitum maxi me ꝓdeſt melancolicis. medetur ⁊ diſſuriis ¶ Plinius li. xx. Ocimi ſemē: ſternutamēta ꝓuocat naribꝰ hauſtū diſtillatōes quoqꝫ capitis illitum ¶ Palladius libro. v In menſe aprili ocimū ſeritur: citoqꝫ naſci d̓r: ſi ſtatim vt ſatum eſt aqua calida ꝑfundatur ¶ XXII. ¶ De papauere ¶ Iſaac vbi ſupra. Apauer. vt ait dyaſcorides. parum nutrit du rum eſt digeri: aſſuetis dormitōeꝫ et obliuionē generat. Si aqua in qua decoquit̉ caput ablu atur. tꝑatum ſomnū ⁊ bonum in febribus p̄ſtat. de pa pauere faciunt oleum ⁊ ſyrupum: valet ꝯͣ tuſſim ex cali dis hūoribus Item ad colericā et diuturnā egeſtioneꝫ papauer album laudabiliꝰ eſt ac nutribiliꝰ. nigro quip pe minus frigidum eſt .ſ. in ſecundo gradu. Nigri vir tus eſt in potōne nō in cibo. frigiditas eius ⁊ ficcitas ī quarto gradu. Ideo vis eius in omībus actionibꝰ ma ior eſt albo. p̄ſertimqꝫ in ſomno ventriſqꝫ ꝯſtipatione Ideoqꝫ cauendum eſt: ne ſepe ſumatur: qꝛ aſſue factum maxīe cerebro ſtuporem infert: et calor naturalis extin gͣuitur. Papauer ſilueſtre in omībꝰ fortius eſt domeſti cum roſaceo prodeſt. Auriuꝫ quoqꝫ dolori cum his in ſtillatum podagris cum lacte mulierū illinitur. ſic et foº liis ip̄is vtūtur. Semen aūt elephantiis etiam medet̉. Platearius. Cōtra calida apoſtemata in pͥncipio et calefactōem epatis ſemen papaueris: vel etiam herba ip̄a cōtrita cum oleo roſaceo cōficitur ac ſupponitur. ¶ Dyaſcorides. Semen papaueris cum melle trituꝫ nō modicum tumentibus p̄ſtat auxilium. ¶ Auicenna Semen papaueris ſpinoſi: vomere facit: ac flegma hu moremqꝫ cruduꝫ ſoluit. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Semē nigri papaueris frigidū in inicio quarti gradus: ſiccū in tercio. Bibitumqꝫ conſtipatōeꝫ generat naturalem calorem diſſipat ⁊ ſuꝑat. eiuſqꝫ vſus nimius lumen ob ſcurat: ⁊ ſenſum anīalem defectat. vnde aliqn̄ modica quantitas cum ⁊ ex vino datur ei valet qui ſolutōnem patitur ¶ Palladius li. x. In menſe ſeptēbri papauer ſeritur. locis ficcis ⁊ calidis. ſemīariqꝫ pōt cuꝫ oleribꝰ alijs. CXXIII. ¶ De paſtinace ſemīe et petroſelini et porri. ¶ Plinius vbi ſupra Aſtinace ſemen cōtritum: ⁊ in vino potatuꝫ tu mentem aluum: ⁊ ſuffocatiōes: doloreſqꝫ lenit mulierum. viris quoqꝫ prodeſt cum pane tritū et contra ventris dolores cū vino potatū: vrinā pellit: ⁊ phagadenas ſiſtit vlcerum recens cū melle impoſitū Liber Duodecimus Beniqꝫ contra ẜꝑentiuꝫ ictus: ſemen paſtinace ſatiue ex vino medetur ¶ Dyaſcorides. Tota vis paſtinace cōſtituta eſt ſemine atqꝫ radice. ſemen eius ex vino da tum: tumentē aluum feminaꝝ: ⁊ ſuffocatōem matricis p̄cluſas ſoluit. idem cū melle tritum canceroẜ vlceribꝰ imponitur. ¶ Palladius libro. iii. Paſtinaca ſeritur vere pͥmo. ſemīe ponitur ⁊ plantis: loco pingui ⁊ ſoluto Raraqꝫ ſtatuenda eſt: vt robur accipiat ¶ Platearius Petroſelinū eſt domeſticū: ⁊ agreſte: cuiꝰ ſem̄ maxime competit vſui medicine. Et cum inuenitur receptio pe troſelini apponendū eſt ſemen domeſticū. Cum autem ſynoni agreſtis. ſic em̄ appellatur: ꝑ annos. x. ſeruatur p̄a ſemīa virtutē hn̄t diureticā: ſed ſynoni fortiorem ¶ Dyaſcorides. Petroſelini ſemē eſt minutū ameo ſil̓e odoratū ⁊ inſcidum ⁊ aromaticū. virtus eſt illi ꝑiureti ca. menſtruis imꝑat: ⁊ facit cetera ſupͣdicta. ¶ Iſaac. Porri ſemē ⁊ ſuccus eſt fortioris actionis ꝙͣ ip̄e porrꝰ Qd̓ ſi aſſetur: ⁊ cū naſturcii ſemine miſceat̉ ꝓdeſt emor roides patientibꝰ ¶ Auicenna. Semen porri torre fit cum granis mirti: ad tenaſmon ⁊ ſanguinē ani. ¶ Pal ladius vbi ſupͣ In februario ſerendū eſt ſemen porri. le to ſolo ⁊ maxīe campeſtri. area plana et paſtinata alte diu ſubacta ⁊ ſtercorata. plura vero ſemina in vnum li gata ſi de poſueris: grandis porrus naſcetur ex omībꝰ ¶.XXIIII. ¶ De pſillij ſemine ¶ Platearius Sillii ſemen qd̓ ⁊ ip̄m pſilliū vocatur: in eſtate colligitur: ac ꝑ annos. x. ẜuatur: virtutē hꝫ īfri I gidandi ⁊ humectandi. Contra lingue aridita tem in acutis febribꝰ pſillium in ſubtili panno ligatuꝫ in aqua ponitur: ⁊ poſtꝙͣ maiorē viſcoſitatē recepit ali quantulū ꝯpͥmitur. poſtea līgua cum tali aqua frequen tiſſime illinitur: ⁊ cuꝫ cultello ligneo raditur. Contra ſi tim ⁊ liccitatem ſpūaliū in acutis febribꝰ in aqua poni tur: quodqꝫ ſuꝑnatat abiicitur: ⁊ quod in fūdo reſidet: cum frigida datur. In ſyrupis quoqꝫ ꝯͣ acutas febres recte ponitur: ⁊ ad plura cetera q̄ videlꝫ dicta ſunt ſu ꝑius medicatur ¶ Dyaſcorides. Pſillii ſemen catha plaſmatuꝫ artheticis medetur ⁊ parot idis. puſtulaſqꝫ purgat: ⁊ tumores ſoluit Conquaſſatōnem corroborat corꝑis. dolorem ꝓhibet capitis. Cuꝫ oleo roſeo ⁊ aqua ⁊ aceto cathaplaſmatū maxīe curat īfātes foras hn̄tes vmbilicum. vires efficaciter refrigerātes ⁊ ſtringētes habet: ideoqꝫ cito lacrimātibꝰ ocul̓ ꝓdeſt. ⁊ etiā dyſen tericis valet. Iterum ad ramices coteritur: ⁊ in aqua ī funditur: ⁊ cum ſe coagulauerit lintheo illitum imponi tur. deniqꝫ ſe men integrum nocte ac die in aqua infu ſum addito modico quoqꝫ zuccari potatum: intolerabi les acutaꝝ febrium calores extinguit. ventrēqꝫ ſoluit. ¶ Iſidorus. pſilliū ſemen habet. vt ſupͣ dictū eſt. ſimile pulicis: ꝓpter qd̓ ⁊ a latinis vocatur herba pulicaris. ¶ XXV. ¶ De raphani ſemine ¶ Idem. Aphani ſemine macerato qͣſqͥs manꝰ ſuas in fecerit impune ẜpentes tractabit. ¶ Auicēna ¶ ¶ Raphanū habet lignū qͥdeꝫ calidū ⁊ humidū in primo. ſemen vero. calidum in tercio. Itaqꝫ fortius eſt ſemē in ip̄o. deinde cortex. poſtea folia. deinde caro. Semen eius confert lentiginibꝰ in menbro factis ac re liquis coloribꝰ exͣneis: ⁊ veſtigiis ꝑcuſſionis. Idem cū condiſi linitum morpheā nigrā in balneo curat: ſed pe diculos in corꝑibus multiplicat. Iterum hoc ſemē cuꝫ aceto vlcus cancrenaꝝ integre ſanat. ſuꝑ impetigineꝫ ⁊ ſil̓r oꝑatur. Iterum ſemen expellit pulſatōem iunctu rarum: ⁊ eſt bonū valde dolori eaꝝ. Ideꝫ cū aceto nau ſeam valde facit. ⁊ apoſtēata ſplenis reſoluit. Hoc de nqꝫ ſemen cōfert venenis: ⁊ ꝯͣ vermes venenoſos ¶ Dyaſcorides. Raphani ſemen bibitū eſt diureticū ſplenem tumeſcere facit. Cum aceto cathaplaſmatum: cancris eſt adiutoriū Elixum cuꝫ oximelle gargariſmo ſynanticis opitulatur. Ceraſti quoqꝫ pūcto accepta ſta tim medetur. Item ſemine raphani cum melle ſumpto: ⁊ trito: ſuſpiriū mitigatur. tuſſis arcetur. hoc ſemen cū accto datū: ſplen minuit. ydropicis ac ſpleneticis in mo dum cathaplaſme impoſitum ſubuenit ¶ Pliniꝰ li. xx Raphani ſemen toſtum: de inde tritum cuꝫ melle ſuſpi rioẜ valet. idemqꝫ ꝯͣ venena prodeſt. idem etiā ſemē im poſituꝫ ex aqua ſiſtit ea que phagadenas vocāt vlcera Idem in li. xix. Semē raphani vult ſeri terra ſolida ⁊ humida. fimū odit. contentū palea. Seritur aūt poſt ydus februarii: vt raphanꝰ venuſtꝰ ſit. iterumqꝫ circa vulcanalia: que ſatio melior exiſtit. Multi ⁊ marcio ſe runt ⁊ aprili ⁊ in ſeptembri. .XXVI. ¶ De rape ſemine atqꝫ roſe. ¶ Papias. Ape ſemen ꝯͣ venena datur in potum. idemqꝫ tritum ex vino valet ꝯͣ morſus ẜpentū ¶ Plini us li. xx. Rape ſemen illitum: ⁊ in vino potum ꝯͣ ẜpentes ac t̓oxica ſalutare eſſe ꝓditur. A multis aūt antidoti vim hr̄e in vino ⁊ oleo dr. ¶ Byaſcorides. Se men rape miſcetur antidotis ac tiriacis et potionibus occurrit venenoẜ. Idem ex vino bibituꝫ vulneribꝰ ꝓfi cit venenatis. itaqꝫ ſemen in rapis calidum ac feruens videtur: ⁊ ip̄e paulo ſolutiores creduntur. Agreſtis ra pe ſemen in follicul̓ eſt concluſum nigrum ⁊ fragile: qd̓ fractum habet intus colorem album. itaqꝫ faciei miſce tur albamentis ⁊ etiā totius corꝑis. ¶ Palladiꝰ libro octauo. Semen rape ſerenduꝫ in menſe iulio. videlꝫ ſo lo putri ⁊ ſoluto: nec ſpiſſo locis humidis ⁊ camꝑis leta tur. napuſ aūt in ſicco: ac ꝓpe tenui ac deuexo ⁊ ſabulo ſo melior naſcitur. loci ꝓprietas vtrūqꝫ ſemen in alteꝝ mutat. Nam rapa in alio ꝑ bienniū ſata mutatur ī na pos. alio vero napus tranſit in rapam. ſubactuꝫ ſolum ſtercoratū verſatūqꝫ ꝯquirūt qd̓ ⁊ ip̄is ſegetibꝰ prode rit: qui in anno eodeꝫ ſeruntur ¶ Auicennā. Roſe ſem̄ fortius ſtipticum eſt qd̓ in ip̄a eſt: ⁊ pili ſil̓r qui ſunt in eius medio. hoc itaqꝫ ſemen gingiuā ſtringit. ¶ Plin us li. xxi. Semen rōſe optimū eſt crocinū nec anniculo vetuſtius: ⁊ in vmbra ſiccatur. Nigruꝫ aūt inutile: do lori dentiū illinitur. vrinam cit. ſtomacho imponitur. Idem igni ſacro nō veteri. naribꝰ ſubductū caput pur gat. Capita eius pota ventrem ⁊ ſanguinē ſiſtunt. Palladius libro. iii. Roſaꝝ ſemina nequaꝙͣ putemꝰ eſſe floſculos medios aurei coloris quos roſe ferunt: ſꝫ baccas nutriunt quas in breuiſſimi piri ſil̓itudineꝫ ple nas ſeminibꝰ ſuis poſt virides iam reddunt maturas. Quaꝝ tn̄ maturitas ex colore fuſco ⁊ mollicie poterit eſtimari XXVII. ¶ De ſilere montano ¶ Diaſcorides Ier eſt ſemen cuiuſdā herbe: fenicl̓o vl̓ aneto ſil̓e: ſed vaſtius ⁊ oblongius. Gyaforeticā ha bet virtutem: ⁊ in plurimū miſcetur antidotis ꝓprieqꝫ facit ad colli dolorem. ¶ Platearius. Silei montanū eſt in ſecundo gradu calidum ⁊ ſiccum. Sem non herba ponitur in medicinis. habet virtutem dyafo reticam: virtutēqꝫ diſſoluendi ⁊ cōſumendi. Cōtra opl̓ latōem ſplenis ⁊ eꝑatis: veſice quoqꝫ ac renibus datur decoctōnis eius vinū. idem quoqꝫ fit ꝯͣ ſtranguiria et diſſuriā. porro ꝯͣ aſma ꝓueniens ex frigida cā datur de coctio ip̄ius ⁊ ficuum. ꝑiter aūt ⁊ puluis eiuſdē cum fi cubus ſiccis ⁊ aſſatis. ¶XXVIII. ¶ De ſinape. Iſidorus Inapis ſemen. vt dictum eſt. cum aceto curat ẜpentium vulnera. Sinapis eſt calidus ⁊ ſicc in medio quarti graduſ. nō herba ſed ſemen Quod collectum ꝑ annos quinqꝫ ſeruatur: ⁊ in medici uis ponitur. virtutem habet diſſoluendi: attrahendi: et Liber Duodecimus .xtenuādi: ⁊ conſumendi. Contra paraliſim lingue ma ſticatū: ⁊ ſub lingua cōtentū valet. valet ⁊ ꝯͣ paraliſim alioꝝ menbroꝝ: puluis eius naribꝰ appoſitꝰ: ſternutati quem ꝓuocat. cerebꝝ a ſuꝑfluitate flegmatica mundifi cat. ponitur etiā in ꝯfectōne ꝯͣ duriciā ſplenis ¶ Iſaac Ginapis humiditateꝫ capitis ⁊ ſtomachi deſiccat: ⁊ ſi cum blito eſui detur: ſtomachū de groſſis mundat hūo ribus. ¶ Razi in almaſore. Sinape calidum eſt: In pa lato poſitum flegma. incidit. p̄terea vermes expellit: et apoſtēata maturat. ¶ Dyaſcorides. Sinape eligendū eſt nō ſiccum valde: qd̓ fricatuꝫ habitu viride apparet. virtus eſt ei calida ⁊ leptītica. Succus eiꝰ cū mulſa mi rta tumorē fauciuꝫ mitigat. ſcrofas ſpargit. aſpredinē arteriaꝝ diſtenit. Fumꝰ eius eſt epylenticis ⁊ effocati quibus maximū p̄ſidium. Litargicis auxiliat̉. ſchiatiqͥ ⁊ ſpleneticis medetur. Cum melle ⁊ axungia mixtum: pulnerationes curat. Cum aceto vero leproẜ ⁊ zernoẜ ſubuenit. Tritum ⁊ bibituꝫ ꝑiodicas febres ſingulari ter curat. ſcabiem quoqꝫ purgat: et incōgruos aurium ſonos tritum ⁊ impoſitum tollit. Succus eiꝰ caligines oculis detergit ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Sinapis ca lida eſt ⁊ ficca in medio qͣrti gradus: hūores capitis et ſtomachi diſſoluit. grauitatem lingue ꝓpter paliſim al leuiat. Bona eſt tumido ſpleī. Capit i cathaplaſmata litargiam ⁊ alopiciā curat. Gargariſata vel maſticata flegma capitis ⁊ inteſtinoꝝ: ⁊ ſingue oīmqꝫ inſtr̄oꝝ ex cludit. Naribꝰ applicata ſternutatōem prouocat: epilē ticos curat. Ipocras dixit. Sinapis ventrē ſoluit: ſed vrinam nō ꝓuocat. valet omni dolori qui eſt ex flegma te ⁊ colera nigra: humores interiꝰ exiſtentes educit. Pliniꝰ li. xx. Sinapem pitagoras ex his quoruꝫ in ſublime vis feratur iudicauit hr̄e prīcipatū: qꝛ n̄ aliud magis penetret in naͣres ac cerebꝝ. Ad ẜpentiū ictꝰ et ſcorpionū illinitur cum aceto tritum. venenaᵉ quoqꝫ di ſcutit fungoꝝ. Contra pituitam in ore donec liq̄ſcat te netur. aut cum aqua mulſa gargariſat̉. Ad dentiuꝫ do lores manditur. Ad vuam cuꝫ aceto ⁊ melle gargariſa tur. Stomacho cōtra omīa vicia pulmonibuſqꝫ vtiliſſi mum. excreatōes faciles facit in cibo ſumptū. datur et ſuſpirioẜ. itemqꝫ comicialibꝰ tepidum cum ſucco cucu merū. Senſus ⁊ caput ſternutamētis purgat. Aluū qͦꝫ purgat ⁊ mollit. vrinā ⁊ menſtrua ꝓuocat. Imponitur ⁊ ydropicis tuſum cum fico ⁊ cumino ternis partibus ꝯmiciali morbo. vuluaꝝ ꝯuerſionē ſuffituꝫ excitat odo re aceto mixto. Idemqꝫ litargicos addito cordilo. Et ſi vehementior ſomnꝰ p̄mat letargicos capiti vel cruri bus illinitur cum fico ⁊ aceto. Item puſtulas emendat ⁊ dentiū dolorē medetur. eo quoqꝫ ad alopicias ⁊ lep̄s vtuntur. .XXIX. ¶ Idem de eodem ¶ Palladius Inapim ꝯuenit ſeri menſe octobri. Terrā dili git aratam: ⁊ ſi pōt fieri ꝯgeſticiā: ꝙͣuis vbiqꝫ naſcatur. Et illud quideꝫ de quo ſemen legere diſponis. ſuo loco eſſe patieris. qd̓ aūt ad eſcam ꝑabis robuſtius facies tranſferendo. In ſinapi vetus ſemen vtile eſt ⁊ ſationi ⁊ vſui. Qd̓ dentibꝰ fractū ſi intus vi ride videbitur nouuꝫ eſt: ſi albuꝫ fuerit vetuſtatē fatet̉ ¶ Actor. Hoc etiā mirabile atqꝫ iuxta euangeliuꝫ no tabile eſt in grano ſinapis: qd̓ cum ſit minimuꝫ in gra nis l̓ ſemībꝰ. germinās tn̄ dilatat̉ in ramis: et fit maiꝰ oībꝰ oleribꝰ. Et cū feruentiſſimū ⁊ acutiſſimū ſit: tritū magis feruet: ⁊ odorem diffundit. ¶ Macer. In eas quas pitagorās laudauerat herbas. Aſſeritur primaꝫ laudem tribuiſſe ſinapi. Maior vis eius in ſemīe d̓r eē Senſus exacuit vis eius ⁊ mouet aluum. Confringit lapides: vrinam ⁊ mēſtrua purgat. Si tritum iungas tepide verſuſqꝫ palato. Ad ſolem: capitis purgabit fle gma nociuum Sternutamentis hoc admiſcere ſalubre Illo nam capitis ſtrictura reſoluitur omnis. Manſuꝫ confortat ſtomachū: ſuſpiria ſedat. Morſus ẜpentum ſi trito iungis acetum. Et ſuꝑapponis: tali medicamīe curas. Manſuꝫ peſtiferos necat intima ledere fungoſ Ui nimiū feruente cutem cōburere dixi. Sed cum hec multis eſt vtilis vſtio talis. Hac oculis nociuꝰ capitis ſedabitur humor. Et qui diſtillans pulmonuꝫ concaua ledit: Et ſtomachū morboſqꝫ creat tuſſimqꝫ ptyſimqꝫ. Hac ꝑ veſicas coxe dolor inueteratꝰ Elicit̉. ſchyaſim quam greco nomine dicunt. Hacqꝫ tumor ſplenis du rus iecoriſqꝫ fugat̉. Et multū cauẜ hec ſubuenit inue teratis. Utile tot cauẜ qm̄ cathaplaſma ſinapis. Sepi us a medicis variatur ꝯficiendo. Dicā hoc qual̓r iube at fieri mene machꝰ. In mortariolo tritam bn̄ pone ſi napis Semen. iungatur hinc panis cādida mica. Sic vt tercia ſit panis pars iuncta ſinapi. His ficus ſiccaſ ⁊ mel iungas ⁊ acetum. Etatis quantū vl̓ morbi cauſa requirit. Nam qd̓ plus ficꝰ ſicce vl̓ mellis habebit. Il le ſinapinꝰ tanto ſolet acrior eſſe. Debilior quo plus pa nis mittes ⁊ aceti. Nec tibi ſit vil̓ moneo cōfectio taliſ Effectū cuiꝰ in multis ſepe ꝓbaui. Non tamen hoc iu beo cūctis apponere morbis. Sed raro magnis: ⁊ cau ſis inueteratis. Pliniꝰ in muſto cū ſemine p̄cipit huiꝰ Radices iūgi. ſic poſtꝙͣ ſenſerit hoꝝ. Omnē vim vinū multū putat eſſe ſalubre. Faucibꝰ ⁊ ſtomacho potatuꝫ luminibuſqꝫ. Pluribꝰ ⁊ capitis dicūt ꝓdeſſe querelis: Infuſo faciūt oleū de ſemine quidā. Utile lumboꝝ vi ciis: vtile ſtupidis quoqꝫ neruis. Expͥmitur ſuccꝰ tene ro de caule ſinapis. Quo cū ſucco madēs: dentis torm̄ ta fugabis. Uocales venas ſemen linire ſinapis. Mā ſum cōfirmāt: adipi tundendo vetuſto Commixtū ſcro fas diſꝑget: ſi ſuꝑaddas. Illiꝰ fumꝰ ml̓tū ꝓdeſſe cadu cis Dicitur: atqꝫ ſtere cās iuuando ficcare. Cū fico tri tum capiti ſuꝑaddere raſo: His qͥ litargū patiūtur ma gna medela eſt. Uel ſi ſepe pedes vngendo fricabis eo rum. Semen cōtritū melli coniūge vl̓ vncto: Illud alo picias iuuat vngere ſepe fricando. Acri cuꝫ vino lep̄s emendat inunctum. Hoc quoqꝫ curat̉ māſo ꝑiodica fe bris. Anteꝙͣ diri fiat commotio morbi. ¶ XXX De thimi ſemine et vrtice. Plinius libro decimonono Mimi ſemen non pōt dep̄hendi cuꝫ tamen ꝑꝙͣ minutū non fallat origani. Sed qͥd intereſt oc cultaſſe naturā. In flore ip̄o intelligitur: eo ꝙ ſato naſcitur. ¶ Auicenna. thimi ſemen fortis eſt calidi tatis: ꝓuocat ⁊ extrahit embrionē mortuū: ⁊ ſolutōne ſanguinē educit ⁊ humorem colericū. Extrahit quoqꝫ vermes ¶ Palladius vbi ſupͣ. Thimi ſemen in ſeptem bri menſe vltimo conuenit ſerere: ſed meliꝰ plantis na ſcitur: ꝙͣuis poſſit ⁊ ſemine. Agrū diligit apͥcum acrū maritimū ¶ Pliniꝰ li. xxi. Urtice ſemē in omībꝰ gene ribus eſt copioſum atqꝫ nigrum ¶ Byaſcorides. Urti ce ſemen cum melle mixtuꝫ: ꝓpͥe colīcis conuenit. tritū vero cum melle potui datū: tuſſim veterem emendat: et tumorem ventris vel frigꝰ in pulmonibꝰ cōceptū ſedat Calore ſuo omēs hūores deficcat. Agreſtiſ vrtice ſem̄ eſt ſemini lini ſimile: ſed in modico minꝰ Altera vero ſe men habet minutū: ⁊ nō ſic aſperū. Semen eaꝝ bibitū cum dulcore: venerem ſtimulat. melle mixtū: ⁊ acceptū pleureticis ⁊ ꝑipleūmonicis medetur. thoracis ſuꝑflu os humores purgat. ¶ Macer. Dicimꝰ vrticam quā grecꝰ acalife dicit. Illiꝰ ſemen colicis cum melle med tur. Et tuſſim veterem curat: ſi ſepe bibatur. Frigꝰ pul monis pellit ventriſqꝫ tumorem. Omnibꝰ his prodeſi ¶ XXXI. puluis cū melle iugatus ¶ De frugibus ¶ Iſidorus rima ceres in grecia cepit vti frugibuſ ac ſege ſtes habere: tranſlatis alijs ſeminibus. Huius IIber Duo decimus meminit ⁊ ouidius ī quinto methamor dicens. Prima ceres vnco glebā dimouit aratro. Prima dedit fruge alimenta mitia terris. Dicūtur aūt fruges a fruendo ſi ue a frumendo. hoc eſt a veſcendo. Nā frumen ſumma pars gule d̓r. Primicie ꝓprie dicūtur: ea que de frugi bus p̄cerpuntur. Spicas aūt abuſiue dicimꝰ de matu ris frugibus. Nam ꝓprie ſpica eſt: cum ꝑ culmi follicū lum .i. extremū tumorē ariſte adhuc tenues in modum ſpiculi eminent. Ariſta vero appellata eſt: eo ꝙ ip̄a pͥuſ areſcat. Culmꝰ eſt ip̄e calamꝰ ſpice qͥ a radicibꝰ naſcit̉: ⁊ dictus culmꝰ qͣſi calamꝰ. Folliculū theca frumenti: in qua granū ẜuatur interiꝰ. hec ſuꝑ ſpicā vallo inſtructa munimen p̄tendit. ne auium minoꝝ morſibꝰ ſpica ſuis fructibꝰ exuatur: aut veſtigiis ꝓteratur. Stipule ſunt folia ſeu vagine: qͥbus culmꝰ ambitur atqꝫ fulcitur: ne pondere frugis curuetur: que ambiunt culmum. Et di cta ſtipula quaſi vſta: ⁊ qͣſi vſtipula. Stipula ē dicta ab vſto: collecta em̄ meſſe vritur ꝓpter culturam agri. Itē ſtipula vl̓ qꝛ ꝑs eiꝰ vritur ꝑs interdū ꝓ palea p̄ſciditur Palea a qͥbuſdā vocari dr̄: ꝙ pala ventiletur: vt frumē ta purgentur. Gentiles aūt paleā a qͣdam pale fruguꝫ inuentrice nuncupauer̄t quā cererem eſſe volunt: De qͣ Uirgiliuſ. Te quoqꝫ magna pales: ⁊ te mēoranda ca nemꝰ. Item alij a pabulo nuncupatā dicunt paleam: ꝙ ea pͥmū ſola in paſcendis anīalibꝰ p̄bebatur. Cuiꝰ na turā ex ꝯͣrio tanto eſt frigida: vt obrutas niues fluere n̄ ſinat: adeo calida vt matureſcere poma immatura com pellat. ¶ Pliniꝰ li. xxii. Paleā tritici vel ordei calidā imponi rami cum incōmodis iubent exꝑti: quaqꝫ deco cte ſunt aqua foueri. Deniqꝫ fruges nō ſolummō ſunt cibus: ſed etiā cedunt in medicinaꝝ vſus. Ex eiſdeꝫ qͦꝫ fiunt ⁊ potus videlꝫ zithuꝫ in egypto. Celia ⁊ cerea in hyſpania. cereuiſia ⁊ plura genera in gallia ceteriſqꝫ ꝓ uinctis: quoꝝ oīm ſpūmā cutem femīaꝝ nutrit. In pri mis aūt ānialiū ſapiētiſſima ꝯſtat eſſe: q̄ veſcātur fruge LXXXII. ¶ De frumētis et legumībus Idem in libro decimoctauo Unt aūt duo prima frugū genera frum̄ta ⁊ le gumina. Frum̄ta videlꝫ vt triticum ⁊ ordeum legumina vero: vt cicer ⁊ faba. Differentia ve ro notior eſt ꝙͣ vt indicari deceat. Frumēti quoqꝫ toti dem ſūt genera ꝑ tꝑa ſatā diuiſa. videlꝫ hiberna ⁊ eſti ua. hiberua ſunt que circa vergiliaꝝ occaſum ſatā: ter ra ꝑ hyemē nutriūtur: vt triticū. far ⁊ ordeum. Eſtiua vero q̄ eſtate an̄ vergiliaꝝ exortum ſerūtur: vt miliuꝫ. ſiſama. horminiū. irio. panicuꝫ ytalie dūt axat ritu. Ali oquin in grecia ⁊ in aſia vergiliaꝝ occaſu ſerūtur oīa. quedā aūt vtroqꝫ tꝑe in ytaliā. Ex his q̄dam et tercio veris ſcꝫ tꝑe ſeruntur. Aliqui verna miliū. panicū. len tem. cicer. halicā appellant. Sementica aūt triticū. hor deum. fabam. napum. rapam. Eſt aūt ⁊ in frumenti ge nere pars aliqua pabuli qͣdrupedū cā ſati: vt farrago. ⁊ in legumībꝰ vicia. At vero vſui quadrupedum homi nūqꝫ lupinū eſt cōmune. ¶ Iſidorus. Frum̄ta ſunt pro prie que ariſtaſ hn̄t. fruges aut reliqua: ⁊ dicūtur a fru mendo frumēta: ſicut ⁊ fruges. ſicut dictū eſt sͣ. Legū mina vero dicta ſunt a legendo: qͣſi electa. veteres eniꝫ legebant queqꝫ meliora. vel dicta ſunt legumina: eo ꝙ manu legantur .i. colligātur: nec ſectōeꝫ reqͥrant: ſicut videlꝫ ſegetes in meſſiū tꝑe que falcibꝰ abſcindūtur. Leguminū autem pl̓ima genera diſtinguūtur: ex qͥbuſ faba. lenticl̓a. piſum. faſelū. cicer. lupinuꝫ. in yſu hoīm gratiora eſſe videntur. ¶ XXXIII. ¶ De p̄paratōe agrorum ad fruges ¶ Actor E agroꝝ cultura ml̓ta iaꝫ ꝑ diuerſos libroſ ꝓ materie congruentia poſita ſunt ſuꝑius. idcir co de iſta materia breuiter ad pn̄s trāſe amus. Plinius vbi ſupra. Quia de frugum ac terre gene ribꝰ abunde diximꝰ: nūc de arādi ratōe dicemꝰ: an oīa egypti felicitate ꝯmēorata. Nilꝰ ibi coloni vice fungē euagari incipit ē ſolſticio a noua luna: ⁊ primo qͥdeꝫ ſa te: deinde vehem̄tiꝰ ꝙͣdiu ſol eſt in leone. Mox vero pi greſcit eo ī virginem tranſgreſſo: atqꝫ in libra reſidet Fames certa eſt ſi. xii. cubitos nō exceſſerit. nec minuſ ſi xvi. exuꝑauerit. tanto nāqꝫ tardiꝰ decidit: qͣnto exa būdantiꝰ creuit: ac ſemētem arcet. Cathonis ſententia eſt ꝓ pͥmo agrū bn̄ colendū eſſe. ꝓ ſecūdo bn̄ arandū. ꝓ tercio ſtercoranduꝫ. Tepidioribꝰ locis bruma ꝓſcindi oportet arua: ⁊ frigidioribꝰ ab eqͥnoctio verno. ⁊ matu riꝰ ſicca regiōe ꝙͣ hūida: maturiꝰ terra denſa ꝙͣ ſoluta: pingui ꝙͣ macra. vbi ſicce ⁊ graues ſunt eſtates. terra cretoſa vel gracil̓: vtiliꝰ inter ſolſticiū autūni ⁊ equino ctium aratur. vbi leues eſtus: freq̄ntes imbres: pingue herboſūqꝫ ſolū ibi meliꝰ caloribꝰ Altū ſolū ⁊ graue mo ueri. placet etiā hyeme ¶ XXXIIII De quibuſdam obſeruandis in agri pro ſciſſione. ¶ Palladius. li. ii. ¶ Gri pingueſ ac ficci menſe ianuario ꝓſcīdi pn̄t ⁊ apparari. Sed boues melius collo ꝙͣ capite iungūtur: quoſ vbi ad verſurā venerint arato retineat: ⁊ iugū ꝓpellat: vt eoꝝ colla refrigerētur. Sul cus enī in aratōnibꝰ longior ꝙͣ. cxx. pedū nō eſſe debꝫ. Seruandū eſt: ne inter ſulcos n̄ emota terra relinqͣtur glebe om̄s dolabris diſſipande ſunt. Sed eqͣliter terrā eſſe motam cognoſcis ſi tranſuerſā ꝑ ſulcos ꝑtitam vi deris: ita vt nō intelligatur vtrū vomer ierit. Que res ſepiꝰ facta bubulcos ab hac negligētia ſubmouebit. Obẜuādū eſt ne lutoſus ageraretur: aut qd̓ ſepe fit pꝰ longas ſiccitates leni imbre ꝑfuſijſ. Nam terra q̄ luto ſa tractatur in pͥmordio: fertur toto anno non poſſe tra ctari. Que aūt ſupͣ leniter infuſa eſt ⁊ ſubter ficca ſi tn̄ aretur. aſſeritur ꝑ bienniū ſteril̓ fieri: ⁊ ideo mediocrit̉ infuſus ager. vt nec lutoſus nec aridꝰ ſit: ꝓſcindi debet ſi collis ē tranſuerſus ꝑ latera ſulcetur Que forma tūc ẜuanda eſt: cū ſemen accipiet. ¶ Idem in li. iii. Menſe februario locis tepidis: aut ſi tꝑus clemens ⁊ ſiccū fue rit: colles pingues ꝓſcindere cōuenit. ¶ Idem in li. iiii Menſe marcio locis calidis colles pinguēs ꝓſcindere conuenit: ⁊ agros vliginoſos. ¶ Idem in li. v. Menſe apͥli pingues agros: qͥ diu tenēt aqͣm̄ oportꝫ ꝓſcindere poſt ydus videlicet: cum omnes herbas ꝓtulerit: ⁊ eaꝝ ſemīa nōdū firmata ſunt maturitate. ¶ Idem in li. vi. Menſe quoqꝫ maio ꝓſcindātur agri pingues ⁊ herbo ſi. Sed ſi agros incultos volueris aꝑire conſiderabis ſulcos: ā huidꝰ ſit ager. ſiluis. aut gramīe frutectis ve ſtitꝰ: aut filice. Sed hūidus erit foſſaꝝ ducibꝰ ex omni ꝑte ſiccetur. ſed aꝑte foſſe note ſūt Cece vero hoc gene re fiūt: impͥmūtur ſulci ꝑ agrū tranſuerſi altitudine pe dum triū. poſtea vſqꝫ ad medietatem lapidibꝰ minutis replentur: aut glarea ⁊ ſup̄ terraꝫ quam egeſſeramꝰ eqͥ tur. Sed foſſaꝝ capita vnaꝫ patentē foſſam petant ad quam decliues recurrant. Itaqꝫ ⁊ hūor deducetur: et agri ſpacia nō ꝑibūt. Si d̓fuerīt lapides ſarm̄tis ī ſtra mīe ſubiecto cooꝑiantur: vel qͥbuſcūqꝫ virgultis. ſed ſi nemoroſus eſt. extirpatis aut raro relictis arboribꝰ ex colatur. ⁊ purgari poterit: ⁊ inde muniri: Iūcꝰ ⁊ gramē ⁊ filices freq̄nti aratōe vincentur. ſꝫ filicē ſi ſepe fabaꝫ conſeras vl̓ lupinos: ⁊ ſi ſubinde naſcentē mucrone ral cis incidas: intra exiguū tempꝰ abſumes. ¶ Idem in li. viii. Menſe iulio agroſ qͥ apͥli fuerint p̄ciſi. circa kl̓. cō uenit iterari. ¶ Idem in li. ix. In auguſto menſe vltīo circa kl̓. ſeptēbris incipiat exarari ager planꝰ. hūidus ⁊ exilis. ¶ Idem in li. x. Menſe ſeptēbri ager pingilis ⁊ qui diu tenere ꝯſueuit hūorem: tercia vice debꝫ arari Nunc etiā ager humidꝰ. planꝰ. exilis quē prīo auguſto Liber Duo decimus acari diximꝰ. iteratur. ac ſic ſeritur: graciles cliui nūc imū arandi ſunt: ⁊ ſtatim ſerendi. ¶ XXXV ¶ De lētaminis aſperſione. Odem menſe circa equinoctiū agri ſtercorādi ſunt: ſed in colle ſpiſſius. in campo rariꝰ. Leta mina diſponētur cum luna minuit̉. Que nimi tum tes. verbis ſi ẜuetur. officiet. vni iugero aſſerit co lumella. xxiiii. ſtercoris carpenta ſufficere. in plano ve ro. xviii. Sed idem cumuli tot diſſipandi ſunt: quot ea me potuerint exarari: ne ſtercora exiccata nil ꝓſint. Ei ciūtur qͥdem letamīa ē qͣlibet hyemis ꝑte: ſed ſi temꝑe ſuo eiici aliqͣ ratōe nō potuer̄t: anteꝙͣ ſeras more ſemi nis ꝑ agros puluerē ſtercoris ſparge: vl̓ caprinū manu puce: ⁊ terra ſarcul̓ miſce: Nec ꝓdeſt nimiū ſtercorare vno tꝑe: ſed freq̄uter ⁊ modice. ager aquoſus plus ſter coris. ſiccꝰ vero minꝰ reqͥrit. Sed ſi letamīs copia non abundat. hoc ꝓ ſtercore optime cedit: vt ſabuloẜ locͥ cre tam .i. argillam ſpargas. cretoẜ ac nimiuꝫ ſpiſſis ſabu lonem. hoc ⁊ ſegētibꝰ ꝓficit: ⁊ vineas pulcherrīas red dit. Nam letamen in vineis ſaporē vini vſtilare cōſue uit. ¶ Pliniꝰ li. xvii. Uarro dat pͥncipatū ex auiariis fimo turdoꝝ: qd̓ etiā pabulo bouꝫ ſuumqꝫ magnificat nec alio cibo pingueſcere celeriꝰ aſſeuerat. ꝓximū colu mella facit colūbariis. mox gallinariis. fimo natantiū alitum damnato. Alii ꝓxime ſpurcicias ſuuꝫ laudant columella ſolus damnat. Alii cuiuſcūqꝫ qͣdrupedis fi mum dicunt exicioſuꝫ. Aliqͥ vero columbaꝝ p̄ferunt. ꝓximū de inde vt fertur: capraꝝ eſt: Ab hoc ouiū: de in de boum: nouiſſimꝰqꝫ ium̄toꝝ. varro p̄ceptis adiicit eqͥ no: ꝙ leuiſſimū ſit alendi ſegētes. pͣta vero grauiore: et qd̓ ex ordeo fiat: ml̓taſqꝫ gignit herbaſ. Quidā etiā iu mentoꝝ fimū prefer̄t bubalino. ouillūqꝫ caprino. omni bus vero azininū: qm̄ azini lentiſſime mandūt. Ecōtra rio aūt vſus aduerſus vtrūqꝫ ꝓnunciat. ¶ Idem in li. xviii. Hoc vnū in ꝯfeſſo eſt: niſi ſtercorato agro ſeri nō oportere: ꝙͣꝙͣ ⁊ huic leges ſint ꝓprie. Miliū. panicuꝫ. rapa ⁊ napus. niſi in ſtercoratōe nō ſerātur. Agro nō ſtercorato frumētuꝫ potiꝰ ꝙͣ ordeū ſerito. Item in noua libus tametſi fabam in illis ſeri volunt. eandē vbicūqꝫ ꝙͣ recentiſſime ſtercorato ſolo ſerunt. Autū nō aliquid ſaturus ſeptembri menſe fimū inaret poſt imbreꝫ. Uti qꝫ ſi verno erit ſaturꝰ: ꝑ hyemē fimū diſponat. Iuſtum eſt aūt veges. xviii. iugero tribui. diſꝑgere aūt priuſꝙͣ areſcat aut iactato ſemine. Si hec omiſſa ſit ſtercoratio ſeq̄ns eſt priuſꝙͣ ſerat ante puluerē. Sunt qͥ ſtercorari ſub diuo putent optime. rhetibꝰ incluſa pecoꝝ manſio ne. Ager quidē alget ſi nō ſtercorat̉ Si vero nimiū ſter coratus eſt aduritur. Satiꝰqꝫ eſt id ſepe ꝙͣ ſupͣ modum facere. deniqꝫ quo calidiꝰ ſolū ē: eo minꝰ addi ſtercoris ratio eſt. XXXvI. ¶ De frugum ſeminatione ¶ Palladiꝰ li. i. Uncta vero q̄ ſeruntur in terra: creſcente luna ⁊ diebꝰ tepidis ſunt ſerenda. Nā tēpor euocat. frigus includit. frum̄ta qͥdem oīa maxīe letan tur campo patenti ⁊ ſoluto ⁊ ad terraꝫ recliui: ſpiſſa et cretoſa ⁊ humida terra. bn̄ far ⁊ triticum nutrit. ordeū ſoluto delectatur ⁊ ficeo. Naꝫ ſi in lutoſo agro ſpargi tur: morietur. Trimeſtris ſatio locis frigidis et niuoſ ꝯuenit. vbi qͣlitas eſtatis humecta eſt. Ceteris raro re ſpondet euentui. Semīa pluſꝙͣ annicula eſſe nō dn̄t ne vetuſtate corrupta nō prodeant. ¶ Actor. Hec ⁊ alia plura de iſta materia dicta ſunt ſuꝑ libro. viii ¶ Plini us vbi ſupͣ. Sententia cathonis eſt in agro craſſo ⁊ len to ſeri frumentū. Si vero nebuloſus ſit raphanū miliū panicuꝫ. priꝰ ſerendū in aquoſo frigido. poſtea vero in calido. Si vero nō ſit aquoſuꝫ in ſolo rubricoſo vl̓ pul lo vl̓ harenoſo lupinū. In cretoſo ⁊ rubricoſo: ⁊ aquoſi ore agro adoreum. In ſicco ⁊ nō herboſo nec vmbroſo triticum. In ſolo valido fabam. Et ꝙͣ minime aquoſo herbidoqꝫ viciam. Siliginem ⁊ triticum in aꝑto loco edito: qui ſole ꝙͣ diutiſſime torreatur. Lentem in frutec to ⁊ rubricoſo qui non ſit herbidus. Ordeum in nouali ⁊ in aruo qd̓ reſtibile poſſit fieri trimeſtre: vbi ſementē naturā facere non poſſit: ⁊ cuiꝰ craſſitudo reſtibilis ſit. Subtilis ⁊ illa ſententia ſerenda eſſe ea in tenuiore ter ra: que nō multo indigēt ſucco: vt citiſus ac cicer. exce ptis leguminibꝰ que euelluntur e terra: ⁊ nō ſubſecant̉ propter qd̓ ⁊ legumina nuncupātur: qꝛ ſcꝫ ita leguntur porro in ſolo pingui ſerēda ſunt: que cibi maioris ſunt: vt olus. triticum. ſiligo. linum. Sic ergo tenue ſolū da bitur ordeo. minꝰ enī alimenti poſcit radix. leuior terra denſiorqꝫ tritico. In loco humili far adoreū potius ſe retur ꝙͣ triticum. Tꝑato ⁊ triticum ⁊ hordeum. Colleſ robuſtius ſed minꝰ reddunt triticum. far ⁊ ſiligo creto ſum ſortiūtur: ⁊ vliginoſum ſolum. Semen optimū eſt anniculum. bimū deteriꝰ: trimum peſſimū vltra ſterile Quod in imo aree ſubſedit ad ſemen eſt reẜuanduꝫ. id enī optimū eſt: qꝛ grauiſſimū. optimū eſt granuꝫ: quod rubet ac dentibꝰ fractum eundem colorem habet. dete rius cui plus intus albi eſt: Locis humidis celeriꝰ fieri ſatōem ratio eſt: ne ſemen imbre putreſcat. ſiccis auteꝫ ſerius vt pluuie ſequātur: ne diu iacens ⁊ nō concipiēſ euaneſcat. Itemqꝫ feſtinata ſatōe denſum ſpargi ſemē qꝛ tarde concipiat. ſerotina vero rarum: qꝛ denſitate ni mia necetur. Artis quoqꝫ cuiuſdā eſt eqͣliter ſpargere. Manus vtiqꝫ cum gradu debet ꝯgruere: ſemꝑqꝫ cum dextro pede ¶ Palladius libro. vii. Aſſerunt greci mē ſe iunio egyptios tali modo prouentū cuiuſqꝫ ſeminis experiri. Aream breuem loco ſubacto et humido nunc excolunt: ⁊ in ea diuiſis ſpaciis omīa frumenti vl̓ legu mina genera ſꝑgunt. de inde in ortu canicule qui apud romanos. xiiii. kl̓as augꝰ. die tenetur: explorant que ſe mina ortuꝫ ſidus exurat: que illeſa cuſtodiat. his abſti nent. illa procurāt: qꝛ indiciū noxe aut bn̄ficii ꝑ annuꝫ futurum generi vnicuiqꝫ ſidus ariduꝫ pn̄ti exitio vl̓ ſa lute p̄miſit. ¶ XXXVII. ¶ De temporum in ſerendo varietate. ¶ Plinius libro. xviij. Etꝑe vero fruges ſerendi: ſequitur queſtio di lata ⁊ maxīa indigēs cura. magnaqꝫ ex ꝑte ra tione ſideruꝫ connexa. heſiodus princeps oīm de agricultura precipue: vnum tempꝰ a vergiliaꝝ occa ſu tradidit ſerendi. Scribebat enim in boetia helladiſ vbi ita diximꝰ ſeri. Inter diligentiſſimos conuenit. vt in alitū quadrupedumqꝫ genitura eſſe quoſdam ad cō ceptum impetus terre: hos greci ita diffiniunt cum ſit calida ⁊ humida. Uirgiliꝰ triticum ⁊ far a vergiliaruꝫ occaſu ſeri iubet. hordeum inter equinoctiū autumni et brumam. vicia vero ⁊ phaſeoloſ ac lentem occidēte bo hete. Quo fit vt hoꝝ ſiderū aliorumqꝫ exortus ⁊ occa ſus dirigendi ſint in dies ſuos. Sunt qui ⁊ ante vergi liaꝝ occaſum iubeant ſeri: dumtaxat in arida terra cali diſqꝫ prouinciis. Cuſtodiri nempe ſemen: humore cor rumpente: ⁊ a proxīo imbre vno die erumꝑe. Alii vero ſtatim ab occaſu vergiliaꝝ imbres ſequi a ſeptīo fere die. Aliqui aūt in frigidiſ ab equinoctio autumni: ⁊ in calidis ſerius: ne ante hyemem luxurient. Inter omēs aūt conuenit: circa brumā ſerendum non eſſe: magno qͦ dem argumento: eo ꝙ hiberna ſemina ſi ante brumam ſata ſunt: erumpant die ſeptimo. ſi poſt brumam vix. xl Sunt qui ꝓperent atqꝫ ita pronunciant: ſementem faci entem feſtinatā ſepe deciꝑe: ſerotinā ſemꝑ. Econtrario alij etiam vere potiꝰ ſerendum ꝙͣ male in autumno. Et vbi neceſſe fuerit inter fauoniū ⁊ eqͥnoctiū vernū. Qui daꝫ obmiſſa celeſti cura vt inutili tꝑibꝰ diffiniūt. Uere liuū ⁊ aueuā ⁊ papauer. Atꝫ vti nunc etiā trāſpādaui Liber Duodecimus ſeruant vſqꝫ in quinqͣtribus fabam. Et ſiliginem men ſe nouembri. far extremo ſeptembri vſqꝫ in ydus octo bris. Alii poſt hunc diem in kl̓as nouembris. Ita his nulla eſt nature cura: ill̓ vero nimia. Et ideo ſubtilitas ceca. cum res inter ruſticos geratur: ac lr̄aꝝ nō modo ſiderum exꝑtes. Et ea celo maxīe ꝯſtare ꝯfitendum eſt ac vero oīm dierum anni: motꝰ qͣꝫ ſolis ratio ꝓpe eſt in explicabil̓. Nec pn̄t tradi certa ſideruꝫ tꝑa: ſed accedit et rerum obſcuritas confeſſa. nunc p̄currente nec paudꝭ diebus tempeſtatū ſignificatōe: qd̓ greci vocant ꝓche mazin. nunc poſt veniente qd̓ epychemaꝫ ī. ⁊ plurimuꝫ qꝫ al̓s citius al̓s tardiꝰ celi effectu ad terram deciduo Preterea cū hec omīa ſtatutis ſideribꝰ celoqꝫ affixis conſtent: interueniūt ſtellaꝝ motus. grandines. imbreſ qꝫ: ⁊ ip̄i non leui effectu: turbantqꝫ cōcepte ſpei ordinē Idqꝫ ne nobis tm̄ putemꝰ accidere: fallit ⁊ anīalia reli qua circa hoc ſagaciora: vt quo vitā eoꝝ ꝯſtet: Eſtiuaſ qꝫ alites p̄poſtere: aut p̄propere rigore: nec ante hyber nos eſtus. ⁊ idcirco virgiliꝰ errantium quoqꝫ ſyderum ratōem ediſcendā p̄cepit: admonens obẜuandū frigide ſaturni ſtelle tranſitū. Sunt qui certiſſimū arbitrentur indiciū veris ob anīalis infirmitateꝫ. papilionis ꝓuen tum. Ideoqꝫ cum hec ꝯmētaremur notatum eſt. ꝓuen tum eoꝝ ter repetito frigore extinctū Aduenaſqꝫ volū cres ad. vi. kl̓s. februarias ſpem veris attuliſſe. moxqꝫ ſeuiſſima conflictas hyeme. occaſum matutinū vergili arū heſiodus aſtrologus tradit fieri autumni eqͥnoctō Thales .xxv. die ab illo. Anaximāder. xxix. Eudemon xlviii. Eſt aūt vera ratio nō prius ſerendi ꝙͣ folia deci dere ceperint. Hoc ip̄o vergiliaꝝ occaſu fieri putant Aliqͥ ad. iii. ydus nouembris ẜuant. Quiſquis aūt eſti uos fructus ante vergilias ſeuerit. ipſe ſeſe fraudabit. hoc interuallo ⁊ apicula ꝓcedens florere fabaꝫ indicat Fabaqꝫ floreſcēs eam euocat. dabitur ⁊ aliud finiti fri goris indiciū. Cū em̄ germinare morū videris iniuriā poſtea timere nolito frigoris ¶ XXXVIII. ¶ De ſatorū viciis uel nocumentis ¶ Idem Rimū aūt oīm frum̄ti vicium eſt auena: ⁊ hor deum in eam degenerat ſicut ip̄a frumēti fit in ſtar Cum illā germanie populi edāt: neqꝫ alia pulte viuāt: hoc vicium euenit. ſoli maxīe celiqꝫ humo re. Seq̄ntem cām habet ſemīs imbecillitas. cum diutiꝰ eſt terra retentū. pͥuſꝙͣ erūpat: Eadem eſt ratio ſi cari oſum fuit cum ſereretur. Primaqꝫ ſtatīm agnoſcit̉ eru ptōne. Ex quo apparet in radice cauſam eſſe. Eſt ⁊ ali ud ex vicino auene vicium: cum amplitudiue inchoato grano: ſed nondum maturo. priꝰ ꝙͣ roboretur corpus aſ flatu noxio caſſum ⁊ inane in ſpica euane ſcit qd̓ aborti uo. venti vero tribꝰ tꝑibus nocent frumento et hordeo videlꝫ in flore. aut ꝓtinus cum defloruere: ul̓ incipienti bus matureſcere. Tūc em̄ exinaniūt grana. pͥoribꝰ aūt uaſci ꝓhibent cauẜ. Nocet ⁊ ſol crebere nube. Naſcū tur ⁊ vermiculi in radice: cum ſecutis imbribꝰ ſementē incluſerit repentinꝰ calor hūoreꝫ. Gignūtur ⁊ in grano cum inferueſcit calor ſpice in pluuis. Eſt et cantharis dictus ſcarabeus: videlꝫ paruus: erodēs frumēta. Oīa quippe cum ea cibo deficiunt aīalia. oleum. pix. adeps ꝯͣria ſunt ſemībꝰ. cauendūqꝫ ne illis cōtacta tunc ſeran tur. ymber in herba vtilis eſt. florētibꝰ aūt frumento ⁊ hordeo nocet. leguminibꝰ eſt innocuus: p̄terꝙͣ ciceri. Mature ſcentia quoqꝫ frum̄ta imbre ledūtur: ⁊ horde um magis. Naſcitur ⁊ herba quedam alba panifico ſi milis: occupans arua: pecori quoqꝫ mortifera. loliuꝫ ⁊ tribulum carduū lapamqꝫ n̄ minꝰ ꝙͣ rubum. Inter fru gum morbos potiꝰ ꝙͣ inter ip̄iꝰ terre peſtes nūerauerī Celeſte frugū vinearumqꝫ malū. nullo minꝰ eſt noxiū: videlꝫ rubigo. freq̄ntiſſima hec in roſcido tractu: ⁊ con uallibꝰ ac locis ꝑflatuꝫ non hn̄tibꝰ ꝓuenit. e diuerſo ca rent ea ventoſa ⁊ excelſa. Eſt ⁊ luxuria inter vicia ſec tum: cum onerata fertilitate ꝓcumbūt. Cōmune auteꝫ oīm ſatoꝝ eſt vicium vrica etiam ciceris cum ſalſilagi nem eius abluēdo imber id dulciꝰ facit. Herba q̄ ypca tur orobanche. hec cicer enecat ⁊ heruū circūligādo ſe Tritico facit ſil̓i modo era. Hordeo veſtuca q̄ vocatur egylops. lenti vero herbe ſecuridaca quam greci a ſil̓i tudine pelicinon vocant: Et he quidem cōplexū necant Circa philippos aūt antraniū nomināt: in pingui ſolo herbam qua faba necatur. Era nonnunꝙͣ in macro cuꝫ vdam qͥdam ventꝰ afflauerit. Ere granū minimū eſt in cortice aculeato. Cum eſt in pane celerrime vertigines facit. Aiuntqꝫ in aſia balneatores cum velint turbam pellere: carbonibus id ſemen iniicere. Naſcitur ⁊ ſpha langiꝰ ī heruo beſtiola. videlꝫ aranei generis: ſi hyems aquoſa ſit limaces naſcūtur in vitia. ⁊ aliqn̄ e terrā cō clee minute mirū in modū eam erodētes. ¶ XXXIX ¶ De ipſorum remediis. Emedia vero fruguꝫ quecunqꝫ ꝑtinēt ad her Obas in ſarculo: ⁊ cuꝫ ſemē iactatur cinere. q̄ ve I ro in ſemine ac circa radicē cōſiſtunt: cauentu cura p̄cedentē. Egrotare minꝰ exiſtimāt ſemīa vīo an̄ ꝑfuſa. Uirgiliꝰ nitro ⁊ amurca ꝑfundi fabam p̄cipit. ⁊ ſic etiā grandeſcere ꝓmittit. Quidā ſi triduo ante ſa tum vrina ⁊ aqua maceretur. p̄cipue putāt adoleſcere. Ter qͥdem ſartam modiū fracte ē modio ſolide redder̄ Reliqua ſemina vermicul̓ obnoxiā non eſſe: ſi foliis cu p̄ſſi tuſis miſceātur: nec ſi interlunio ſerātur. Ml̓ti ad milii remedia rubetā noctu aruo circūferri iubēt: priuſ ꝙͣ ſariatur. Defodiqꝫ in medio incluſaꝫ vaſe fictili: nec paſſereꝫ nec vermē nocere: ſed eruendā priꝰ ꝙͣ metatur alioquim amaꝝ fieri arbitrātur. Et ſemina fieri vberi ora armo talpe cōtacta. Democritus ſucco herbe q̄ ap pellatur aizoon in tegulis naſcens tabuliſeſſum: latine vero ſeduma. vt dicit ille. medicata ſeri iubet omnia ſe mina. vulgo autē ſi dulcedo noceat: vermeſqꝫ radicibꝰ inhereant. Remediuꝫ eſt amurca pura: ⁊ ſine ſale ſpar gere. deinde ſarire. Si vero ī articulum ſeges ire ceꝑit runcare ne vincant herbe. Sturnoꝝ vl̓ paſſeꝝ agmina ſcio abigi herba cuiꝰ nomē ignotuꝫ eſt: in quattuor an gulis ſegetis defoſſa. mirū dictu: ita vt auis nulla oīno intret: Mures abigūtur cinere muſtele vel felis diluto ⁊ ſemine ſparſo vl̓ decoctaꝝ aqua. Sed redolet virus anīalium illoꝝ etiam in pane. ob id vtiliꝰ putant attin gi ſemina bubulo felle. Rubigo quid̓ eſt maxīa ſegetū peſtis: ſed lauri ramīs in aruo defixis trāſit in eiꝰ folia ex aruis. Luxuria ſegētū caſtigatur dēte pecoris dūta xat in herba: ⁊ depaſte quid̓ ſuibꝰ ſepius: nullam iniu riam ſentiunt in ſpica. Retonſaꝝ etiā ſel̓ oīno certuꝫ ē granum longiꝰ fieri: ſed inane caſſumqꝫ ac ſatum nō naſci. Babilone bis tn̄ ſecant: tercio depaſcūt: alioqui folia tantū fierēt. Nec ē cura difficilis: diutiſſime ga dent aquari: vt diluatur vbertas p̄pinguis ac denſa: li mum aūt nō inuehunt eufrates ac tigris: ſicut in egip to nilus. nec ip̄a terra herbas gignit: vbertatis tn̄ tātē ſunt: vt anno ſeq̄nti ſponte reſtibil̓ fiat ſeges impreſſis veſtigio ſemībꝰ. ¶ Idem in libro. xxii. Legumībꝰ inna ſcūtur beſtiole ſolifugaꝝ generis venenate que manui pungunt: ac ꝑiculum vite afferunt: aduerſus haſ omīa eadē medētur: q̄ contra araneas ⁊ ſphalāgia demoſtra tur. ¶ Palladius li. x. Solet humorē ſalſū vomere ter ra: qui ſegetes necat: ⁊ vbi hoc fit columbinum ſtercui aut cup̄ſſi folia oportꝫ inſꝑgere: atqꝫ ita vt eadē miſcea tur inarare. Meliꝰ tam̄ omnibꝰ remediis erit: ſi aqͣri ſuccus noxium deducat humoreꝫ. Si modo qn̄ ſeritur hyene pelle veſtieris: ⁊ ibi aliquādiu quod ſerēdum ē eſſe patiaris: ſata bn̄ ꝓuenire ferūtur. Idem qm̄ q̄dam qnīalia ſubterranea ſectis radicibꝰ necant: plurimūqꝫ Liber Duodecimus frumenta: cōtra hec ꝓderit agreſtis cūcumeris humor exp̄ſſus: ⁊ eiꝰ radix ſi aqua diluatur ⁊ eadem que ſeren da ſunt humore macerētur. Aliqui vbi hec ſegēteſ per cerre ſenſerint: inter inicia vicioꝝ amurca infuſa aqua qdicta ſulcos ⁊ aratra ꝑfundunt. ¶ XL. ¶ De effectu ſiderum in ſatis. ¶ Plinius vbi ſupra Leriqꝫ dixere rorem inuſtū ſole frugibꝰ cauſaꝫ rubiginis ⁊ carbūculi vitibꝰ eſſe. Qd̓ arbitror eſſe falſum ex ꝑte: omnēqꝫ vredinē frigore tm̄: innorio ſole ꝯſtare: id manifeſtū fiet attendentibꝰ Nā orimū oīm hoc nō euenire niſi noctibꝰ et ante ſolis ar dorem deprehendit̉. Totūqꝫ lunari conſtat ratōne. qͥa talis īiuria n̄ fit niſi īterlunio plena ve luna. hoc eſt p̄ ualente: vtroqꝫ ſiquideꝫ plena eſt habitu. ſed īterlunio om̄e lumen quod a ſole accipit: celo regerit Bifferētia vtriuſqꝫ habitus eſt magna ſed manifeſta. Nāqꝫ īter lumo eſtate ē calidiſſima. hieme aūt gelida. Econtrario ī pleuilunio eſtate facit noctes frigidas: hyeme vero te pidas. Cauſa euidēs ē: ſed alia redditur a fabiano gre ciſqꝫ autoribꝰ. Eſtate ſiquideꝫ interlunio neceſſe eſt: vt cum ſole nobis ꝓxīo circulo currat: eius igne cōminus recepto candēs. Eademqꝫ interlunio abſit hyeme: qm̄ abſcedit et ſol. Item in plenilunio eſtiuo auerſe ſoli ꝓ cul abeat. Hyeme vero ad noſ ꝑ circulū eſtiuū accedat ergo ꝑ ſe roſcida: quotiens alget. Infinitū quantū illo tꝑe cadētes pruinas ꝯgelat̉. An̄ oīa vero debemꝰ me miniſſe duo genera celeſtis iniurie: Unū qd̓ tēpeſtātes vocamꝰ: in qͥbꝰ ꝓcelle grādines ceterāqꝫ ſil̓ia intelligū tur: que cum acciderint: vis maior appellatur. Hec a ſi deribus exeunt horridis: veluti arcturo orione hedis. Alia vero ſunt illa que ſilente celo ſereniſqꝫ noctibus accidunt. nullo ſentiēte niſi cum facta ſunt publica hec magneqꝫ differentie a pͥoribꝰ. alijs rubiginē. alijs vre dinem. aliis carbunculū appellantibꝰ. oībus vero ſteri litateꝫ. Due ſunt aūt cauſe p̄ter lunarē. Nam vergilie pͥuatim ad fructꝰ attinēt: vt qͣruꝫ exortu eſtas incipiat occaſu hyems. ſemeſtriqꝫ ſpacio inter ſe meſſes ac vin demias: ⁊ oīm maturitatē complexe. Eſt p̄terea in celo lacteus circulꝰ etiā viſui facilis: cuiꝰ defluuio velut ex vbere aliquo ſata cūcta lacteſcūt. Duoꝝ ſiderū obẜua tione: videlꝫ aquile in ſeptētrionali ꝑte: ⁊ in auſtrina. canicule. Circulus ip̄e fertur ꝑ ſagittariū ⁊ geminos: ſolis centrū infra eqͥnoctialē circulū ſecans. ꝯmiſſuras eoꝝ obtinente: hinc aqͥla illinc canicula. ꝓpter hoc vtri uſqꝫ effectus ad om̄s ſugiferas terras ꝑtinent: qm̄ in his tm̄ locis terreqꝫ centra cōgruūt. hoꝝ itaqꝫ ſiderū diebꝰ: ſi purꝰ ac mitis aer genitalē illū lacteūqꝫ ſuccū ī t̓raſ tranſmiſerit: leta qͥdē adoleſcūt ſata. Si vero luna quā dictū eſt rōne: roſcidū frigꝰ aſꝑſerit: admixta ama ritudo velut in lacte puerperium necat. Aqͥla in ytalia oritur ad. xiii. kl̓s ianuarūi: nec patit̉ ratō nature qͥdꝙͣ in ſatis ante eum diem eſſe certe ſpei. Si vero interlu niū incidat: om̄s hibernos fructꝰ ac p̄cōces ledi neceſſe eſt Rudis fuit priſcoꝝ vita atqꝫ ſine literis nō minus tn̄ ingenioſam fuiſſe in illis obẜuatōnem apparebit ꝙͣ nūc eſſe rōem. Tria nāqꝫ tꝑa fructibꝰ metuebāt. ꝓpter qd̓ inſtituer̄t ferias dieſqꝫ feſtos. vꝫ rubigalia. floralia. vinalia. Rubigalia rex numa cōſtituit anno regni ſui xi. qͥ nunc aguntur ad. vii. kl̓. maii. qꝛ tunc fere ſegētes rubigo occupat: Hoc tꝑꝰ varro determinat ſole thauri parte decima obtinente ſicut nunc ferebat ratio. Sed vera cā eſt ꝙ poſt dies vndeuiginti ab eqͥnoctio verno ꝑ id qͦtriduū varia gentiū obẜuatōne in. .iiii. kl̓. maii ca nis occidit: ſidus ⁊ ꝑ ſe vehemēs: ⁊ cui p̄occidere cani culam neceſſe ſit. Idem itaqꝫ floralia. iiii. kl̓. eaſdeꝫ vr̄ bis anno. d. xvi. inſtituer̄t ex oracul̓ ſibille vt oīa bn̄ de nore ſcerent: Hunc diem varro determinat: ſole thauri partem quartamdecimā obtinente. Ergo ſi in hoc qua triduū inciderit pleniluniū fruges et oīa que florebunt ledi neceſſe erit. vinalia priora q̄ an̄ hos dies ſūt. ix. kl̓. marcii deguſtādis vinis inſtituta nichil ad fructus at tinent. Nec q̄ adhuc diximꝰ ad vites. oleaſqꝫ qm̄ earū cōceptus ex ortu vergiliaꝝ incipit ad. vi. ydus maii: vt docuimꝰ. Aliud hoc quatriduū qd̓ neqꝫ rore ſordere ve lint: exhorrent enī horriduꝫ ſidus arcturi poſtridie occi dens ⁊ multominꝰ pleniluniū incidere. iiii. nonas iulij Iterū aqͥla exorit̉ veſperi: decretorio die florētibꝰ oleif vitibꝰqꝫ: ſi pleniluniū in eum īcidat. Eqͥdem ⁊ ſolſticiū viii. kl̓. iuni in ſil̓i cā dixerī: ⁊ canis ortū: pꝰ dies a ſol ſticio. xxiiii. Sed interlumio accidente: qm̄ vapore con ſtat culpa: aciniqꝫ p̄coquuntur in calluꝫ. Rurſus pleni lunium nocet ad. iiii. nonas iulii: cū egypto canicula ex oritur. vl̓ certe. xvi. kl̓. augꝰ. cū ytalie. Item .iiii. kl̓. au guſti cū aquila occidit: vſqꝫ in. x. kl̓. eiuſdeꝫ. Sunt ⁊ al tera vinalia que agūtur ad. xiii. kl̓. ſeptēbris. tempeſta tibus inſtituta leniendis. Intra hec cōſtat celeſtis ſteri litas. Neqꝫ negauerī poſſe eā ꝑmutari arbitrio legen tium locoꝝ eſtimantiū naturas ¶ XII. ¶ De radicatione ſatorum et eruptione. Iterum de eodem. ¶Rumenta multis radicātur fibris ſine ramis Omnia vero legumina p̄ter fabā radices hn̄t ſingulas: eaſqꝫ ſurculoſas: qꝛ nō in multa diui duntur: cicer aūt altiſſimas. Ordeuꝫ erūpit a primo ſa tu die. vii. legumīa qͣrto vl̓ cū tardiſſime ſeptimo. faba a xv. ad. xx. Legumīa in egypto die. iii. Ex ordeo grani caput alterū exit in radicem. alterū in herbā: q̄ ⁊ prior floret Ip̄iꝰqꝫ grani ꝑs craſſior fundit radicem. tenuior florem. ceteris aūt ſeminibꝰ ead̓ ꝑs ⁊ radicem ⁊ florem Frumenta hieme quid̓ in herba ſunt. Uerno tꝑe vaſti giantur in ſtipulā q̄ ſunt hiberni generis. at miliū ⁊ pa nicum in culmen geniculatū ⁊ ꝯcauū. Siſama vero in ferulaceū. Oīmqꝫ ſatoꝝ fructus aut ſpiciſ ꝯtinetur: vt tritici ⁊ ordei. muniturqꝫ vallo ariſtaꝝ qͣdruplici. Aut includitur ſiliquis vt leguminū. aut vaſcul̓ vt ſiſame. vel papaueris. Miliū ⁊ panicū tm̄ ꝓ indiuiſo: ⁊ paruiſ quibꝰ exponūtur. inde fenſa quippe menbranis cōtinen tur. Frumenta q̄dam incipiūt in genu. iii. ꝯciꝑe ſpicaꝫ quedā in qͣrto ſed etiā nū occultā. Genicl̓a vero tritico ſunt qͣterna. Farri ſena. Hordeo octōna. Sed non an te ſupͣdictū geniculoꝝ nūeruꝫ cōceptꝰ eſt ſpice. Qui et ſpē ſui fecerit. iiii. aut. v. tardiſſime diebꝰ florere incipi unt. totidēqꝫ aut paulo pluribꝰ d̓floreſcūt Hordea vero cuꝫ tardiſſime: ſeptē. Uarro qͣter nouenis diebꝰ fruges tradidit abſolui: ac menſe nono meti: Fabe in folia exe unt: ac deinde caulem emittūt nullis diſtinctū interno diis. Reliqͣ vero legumina ſurculoſa ſunt. Ex his aūt cicer heruū atqꝫ lens ramoſa ſunt. Quorundā caules ſpargūtur in terrā: ſi nō habeāt adminiculū vt piſoruꝫ qd̓ ſi nō habuere deteriora fiūt. leguminū ſola vnicaul faba. vnꝰ et lupinis. At ceteris eſt caul̓ p̄tenui ſurculo ramoſus. Omībus vero fiſtuloſus. Folium q̄dam mit tunt a radice̓: q̄dam a cacumīe. Frumentū aut ⁊ ordeū viciaqꝫ ⁊ qͥcqͥd in ſtipula eſt in cacumine vnū foliū hꝫ. Sed ordeo ſunt ſcabra: ceteris aūt leuia. Ecōtra vero multiplicata ſunt fabe ac ciceri ⁊ piſo. Frumentis ē fo liū harundinaceū. Fabe rotundū. magneqꝫ leguminū parti. Longiora eruilie ⁊ piſo. faſeolis venoſa. Siſame ⁊ irioni ſanguinea. Cadūt folia lupino ⁊ papaueri tan tūmodo. legumina florent diutiuſ: ⁊ ex his heruū ac ci cer: ſed diutiſſime faba xl. diebꝰ. nō aūt ſinguli ſcapi tā diu: qm̄ alio defluente. al̓s deſinente. alius incipit. nec tota ſeges ſicut frumēti pariter. Siliquātur vero oīa diuerẜ diebꝰ: ⁊ ab ima primū parte paulatī flore ſubeū te. ¶ Palladius libro. v. In menſe aprili ſeminaria q̄ an̄ ſata ſunt: herbis liberētur ac leniter circūfodiant̉ ¶ Idem in libro. vi. In menſe maio omīa ꝓpe florent. Liber Duodecimus que ſata ſunt: nec a cultore tangi debebunt. Frumentū quid̓ ⁊ ordeum ⁊ que ſingularis ſemīs ſunt viii. diebus florent. ac deinde ꝑ dies. .xl. flore depoſito vſqꝫ ad matu ritatis euentū grandeſcūt. Que vero ſicut faba ⁊ piſū ceteraqꝫ legumina duplicis ſeminis ſunt. xl. diebꝰ flo ¶XIxI. rent: ſil̓qꝫ grādeſcūt. ¶ De maturatōne ipſorum et collectōne. Plinius vbi ſupra. Rumenta cum defloruere craſſeſcūt: et matu rantur cū plurimū diebus. xl. ꝑficiūtur. Itēqꝫ E faba. Cicer aūt pauciſſimis diebuſ. id em̄ a ſe menti diebus. xl. ꝑficitur. Miliuꝫ ac panicū ac ſiſama omniaqꝫ eſtiua. maturātur a flore diebus. xl. Magna vero terre celiqꝫ differentia. In egypto ſiquid̓ ordeum ſexto a ſatu menſe frumenta: ſeptimo metūtur in hella de. Ordeum in peloponenſi octouo: ⁊ frumēta tardius Grana in ſtipula crinito textu ſpicantur. In faba vero ⁊ legumībꝰ alternis lateribꝰ ſiliqͣntur. Tunice frumēto pl̓es ſunt Ordeū maxīe nudū ⁊ halica ſꝫ p̄cipue auena Calamꝰ altior ē frum̄to ꝙͣ ordeo. ariſta mordatior ord̓o meſẜ aūt ip̄iꝰ varia ē rō. Galliaꝝ latifūdiis valli p̄grā des: dentibꝰ in margine infeſtis: duabꝰ rotis ꝑ ſegētē impellūtur iumenta in ꝯͣrium iuncto vel acto. Ita dire ꝑte in vallum cadūt ſpice. Alibi ſtipule mediā falce p̄ ciduntur. Atqꝫ inter duas mergētes ſpica deſtringit̉ Alibi vero a radice euellūtur qd̓ qui faciūt ꝓſcindi ab ſe obiter agrū interp̄tantur: cū exͣhant ſuccuꝫ. Differē tia hec: vbi ſtipula domos ꝯtegunt: ꝙͣ longiſſimā ẜuāt vbi feni inopīā eſt. paleā ſtram̄to quer̄t. Panici culmo nō tegunt. milii vero culmū inurūt. ordeī vero ſtipulaꝫ bobus gratiſſimā ẜuant Panicū ⁊ miliū pectine manu ali gallie ſigillatim legunt. legumina cum ceꝑint matu reſcere rapienda ſunt: qꝛ cito exiliūt: latentqꝫ cum deci derint: ſicut ⁊ lupinū ¶ Palladius ī li. vii. In menſe iu nio frigidis locis ꝑagenda eſt legitimū meſſis. eodem vero mēſe iunio pͥmitꝰ ordei meſſis incipitur que cōſu menda eſt anteꝙͣ refractis ſpiciſ lapſa decurrāt: qꝛ nuſ lis vt triticum follicul̓ veſtiūtur. Sed ordei culmos in agris aliqͣntulū ſinamꝰ iacere: qꝛ fertur hoc more gran deſcere. Tunc etiā menſe poſtremo locis maritimis et calidioribꝰ ac ſiccis abſcinditur tritici meſſis. Quaꝫ vi delicꝫ paratā eſſe cognoſcas: ſi equal̓r ſpicaꝝ populus maturato rubore flore ſcit. pars galliaruꝫ planior hoc vtitur ꝯpendio ad metendū: ac p̄ter hoīm labores oꝑa bouis vniꝰ abſumit totiꝰ meſſis ſpaciū. Itaqꝫ vehicl̓m efficitur qd̓ duabꝰ rotis breuibus fertur. Huiꝰ qͣdrata ſuꝑficies tabul̓ munit̉ q̄ forinſecꝰ recliues in ſummo reddūt ſpacia longiora. Ab eiꝰ fronte carpēti breuior eſt altitudo tabulaꝝ. Ibi denticuli pl̓imi ⁊ rari ad ſpi caꝝ mēſurā in ordine ꝯſtituūtur ad ſuꝑiorē ꝑtem recur ui: a tergo vero eiuſdem vehicl̓i duo figuratur temoeſ breuiſſimi. Ibi bos capite in vehiculū verſo iugo apta tur ⁊ vincul̓: manſuetꝰ ſane qui nondū excedat cōpulſo riſ. hic ergo vbi vehiculū ꝑ meſſeſ īpellere ceꝑit. oīs ſpi ca in carpentū denticul̓ ꝯp̄henſa: abruptis ac reliquis paleis cumulatur. altitudineꝫ vl̓ hūilitatē: pl̓imūqꝫ bu bulco moderāte qui ſeqͥtur. Sicqꝫ ꝑpaucoº itu ac redi tu. breui horaꝝ ſpacio tota meſſis impletur. Hoc cāpe ſtribꝰ locis eſt vtile: vel eqͣlibꝰ ⁊ his qͥbꝰ neceſſaria pa lea nō habet̉ ¶ Idem in li. viii. In mēſe iulio tꝑatis lo cis tritici meſſis expletur: eo more quo dictum eſt priꝰ. ¶ XIII ¶ De aree preparatōe ac frugum purgatio ne ¶ Idem in libro. vij Enſe iunio parāda eſt ad trituraꝫ area cuiꝰ pri mo radatur terra. de inde leuiter effoſſa mixtiſ ¶ H paleis ⁊ amurca eqͣtur infuſa q̄ res a muribuſ ⁊ formicis defendit frumēta. Tūc vero p̄menda eſt ro tundo lapide vel qͦcūqꝫ fragmento cuiꝰ volutatō poſſit eiꝰ ſpacia ſolidare: deinde ſiccent̉ ſole. Aliqui vero mū datis areis aqua ſpargūt: ⁊ ibi minuta pecora diu ſpa ciare ac ꝓculcare ꝯpellūt. Cūqꝫ terra fuerit vngul̓ ſtri cta. ſpectatur ſiccitas ſolida ¶Pliniꝰ vbi ſupͣ. In area exterūtur triticū: ſiligo ⁊ ordeū. ſic pura ſerutur qͣliter moluntur: qꝛ toſta nō ſunt. E diuerſo far miliū ⁊ pani cum purgari niſi toſta nō pn̄t: hec itaqꝫ cū ſuis follicu lis cruda ſerūtur. Et far in vaginul̓ ſuis ẜuant ad ſat neqꝫ torrent. leuiſſimū ex his eſt ordeū. far ponderoſi magis etiā triticū: qd̓ in aree ima ſubſedit ad ſemen eſt reſeruandū: Idem eſt optimuꝫ qm̄ grauiſſimū. Abicie tur ſpica q̄ habet ſemīa ꝑ interualla. optimū eſt granū qd̓ rubet: ac dentibꝰ fractū eundem coloreꝫ habet dete rius cui plus intꝰ albi eſt. Meſſis alibi tribul̓ in area. alibi equoꝝ greſſibꝰ exteritur. alibi vero ꝑticis flagella tur. Triticū quo ſeriꝰ metitur: copioſiꝰ inuenitur. Quo vero celerius: eo ſpecioſiꝰ atqꝫ robuſliꝰ. lex aptiſſima ē anteꝙͣ granū indureſcat: et cum iā txͣerit coloreꝫ. Sili ginis ⁊ tritici ratio eſt in area ⁊ horreo Far q̄ difficul ter excutitur: ꝯuenit cum palca ſua cōdi. ſtipulaqꝫ tm̄ ⁊ ariſtis liberatur. Palea plures gentiū vtuntur ꝓ feno Ęa melior eſt q̄ tenuior ac minutior: ⁊ pulueri propior. Ideoqꝫ optima eſt ex milio. ꝓximaqꝫ ex ordeo. peſſima vero ex tritico. p̄terꝙͣ iumētis oꝑe laborātibꝰ. Culmuꝫ ſaxoẜ locis cū inaruerit: baculo frāgunt: ſub ſtratu āni maliū. Si palea deficit ⁊ culmꝰ teritur. Ratio hec ma turiꝰ deſectꝰ: muria diu aſꝑgitur. dehinc ⁊ in manipu los ſiccatꝰ conuoluitur: atqꝫ ita bobus pro feno datur Sunt qui accendunt ⁊ ſtipulas in aruo. magno quidē Uirgilii p̄conio. Sūmaqꝫ ratio eſt: vt herbaꝝ ſemē ex urant. Ritus diuerſitatē magnitudo facit meſſiū: et ra ritas oꝑarioꝝ. ¶ Pliniꝰ li. i. Area longe eſſe nō debꝫ et ꝓpter exportādi facilitatē: vt fraus minor timeatur dn̄i vel ꝓcuratoris in ciuitate ſuſpecta. Sit aūt ſtrata ſilice vel ſaxo montis exciſo ⁊ ſub ip̄o triture tꝑe vngu lis pecoꝝ ⁊ aque admixtōe ſolidata. clauſa deinde ⁊ ro buſtiꝰ munita cacell̓ ꝓpter armenta que cū terentur in ducimꝰ. Sit circa hac locus alter purus ⁊ planꝰ in que frum̄ta trāſfuſa refrigerent̉: ⁊ horreis inferātur: q̄ res in eoꝝ durabilitate ꝓficiet. Fiat deinde vndecūqꝫ ꝓxi mum tectū: maxīe in humidis regionibꝰ: ſub quo pro pter imbres frumenta ſi coegerint raptim vel munda vel ſemitrita ponantur. Sit enī loco ſublimi ⁊ vndecū qꝫ ꝑflabili longe tn̄ abortis vineis atqꝫ pometis. Naꝫ ſicut radicibus virgultorum proſunt letamen ⁊ palee: ita inſidentes ſrondibus perforant: atqꝫ arefaciunt LXIIIII. ¶ De horreis ad frugum depoſitionem iuxͣ Plinium. Eſſium rationi cōnexa eſt ratō frumenti ẜuādi Horrea quidem oꝑoſa: ac tripedali craſſitudīe latericio pariete iubent aliqui exedificari Pre terea ſuꝑne impleri nec afflatꝰ admittere: aut feneſtraſ vllas hr̄e. Alii ab exortu tm̄ eſtiuo vel ſeptemtriōe ea que conſtrui ſine calce qm̄ inimiciſſima frumento d̓r eē Alii ꝯͣ columnas granaria lignea ſuſpendūt: ⁊ vndiqꝫ ꝑflari malunt: atqꝫ etiā fundo. Alti oīo pendunt et ab efflatu extenuari granū arbitrantur: ⁊ ſi tegulis ſubia ce at: cōferueſcere. Nobis qͥdem referre pl̓imū videtur tempeſtiuitas cōdendis. qꝛ ſi paꝝ toſtum atqꝫ robuſtū collectum ſit: calidum ve conditu in eo vicia: neceſſe ē innaſci. Diuturnitatis cauſe plures ſunt: aut in ipſius graui corio: qn̄ nūeroſiꝰ eſt: vt milio. Aut ſucci pingue dīe qui ꝓ hūore ſufficit tm̄: vt ſiſamē. Aut amaritudīe vt lupino ⁊ cicercule In tritico maxīe creſcūt animalia qꝛ ſpiſſitate ſua cōcaleſcit: ⁊ furfure craſſo veſtitur. Te nuior ē ordeo palea. Exilis et legumini: iōqꝫ n̄ generat Liber Duodecimus talia. Faba craſſioribus oꝑitur tunicis. et ob hoc effer ueſcit. Quidā triticū gr̄a diuturnitatiſ aſꝑgunt amur ca mille modios qͣdrantali Quidam abſintheo vl̓ chal cidica ſiue cariotica creta. Eſt et olynthi: ac perinti: eu hoee terra: que corrūpi n̄ ſinat ea Nec ledūtur fere cō pita in ſpica. ⁊ vtiliſſime ſeruāt̉ in ſcrobibꝰ quos ſyros nocāt. vt ī capadocia vl̓ tracia hiſpāia ⁊ affrica. Ante omnia vt ſolo ficco fiāt: curatur. Mox vt palea ſubſter nantur: Preterea cum ſpica ſua cōduntur. ita frumēta ſi nallus ſpūs penetret: nichil maleficū naſci certuꝫ eſt Autor eſt varro: triticū ſic ꝯditū annis. l. miliū vero. c. ciurare. fabam ⁊ legumīa in oleariis cadis oblita cine re ẜuari longo tꝑe. Idem fabam a perri regis etate in quodā ſpecū ambracie duraſſe vſqꝫ ad pyrraticū bellū pompei magni: videlꝫ annis circiter. cxx. Ciceri tantū in horreis mille beſtiole innaſcūtur Sunt qui vrceis ci nere ſubſtratis: ⁊ illitiſ acetū hn̄tibꝰ: leguminū aceruoſ ſupingerāt: ita n̄ naſci maleficia credētes. Alii vero qͥ ſalſamentariis cadis gipſo illināt. Alii qui lentē aceto laſerpiciato reſpargāt. ſiccatāqꝫ oleo inungāt. Sꝫ bre uiſſima eſt obẜuato qd̓ viciis carere velis: legere inter lunio. Itaqꝫ pl̓imū refert: cōdere quis malit aut vende re. Creſcēte ſiquid̓ luna grandeſcūt frum̄ta ¶ XLV. De eodē iuxta palladium ¶ Palladius vbi sͣ Orreoꝝ ſitus ⁊ ſuꝑior ⁊ longe ab oī hūore ac letamīe: ⁊ ſtabil̓ eſt ponendus. frigidus. vento ¶ Iſus ⁊ ſiccus. Cui ꝓuidendū eſt ſtructure diligē tia: ne rimis poſſit abrumpi. Solum ergo om̄e bipedis ſternatur vel minoribꝰ lat̉culis: quos ſuffuſo teſtaceo pauimēto debemꝰ impͥmere. Tunc diuiſaſ cellas ſi ma nꝰ ſperabitur ſeminū modus: grano cuiqꝫ tribuemꝰ. Si terre pauꝑes minora ꝓmittūt: vl̓ cratiſpodiis erūt diſcernēda granaria: vel vimineis vaſculis peditus te nues cōgeremꝰ. Sꝫ fractis granariis amurca luto mi xta parietes liniūtur cui arida oleaſtri folia vel oliue ꝓ paleis adiiciātur Quo tectorio ſiccato rurſus amurca reſꝑgitur: que vbi ſiccata fuerit: frumenta cōdent̉. hec res gurgulionibꝰ et ceteris noxiis anīalibus inimica ē Alii coriandri folia frumentis miſcent ad ẜuanduꝫ ꝓ futura. Nichil tn̄ cōmodius erit diu cuſtodiendis fru mentis: ꝙͣ ſi ex areis in alteruꝫ vicinū locum tranſfuſa refrigerentur aliqͣntis diebus. atqꝫ ita horre is inferā tur. Negat columella ventilanda eſſe frumēta: qꝛ miſcē tur magis anīalia totis aceruis: Que ſi nō moueātur in ſummitate intra menſurā palmi ſubſiſtent. et hec ve lut corrupto corio cetera illeſa durabunt. Aſſerit idem anīalia noxia intra p̄dictā menſurā nō poſſe generari. Herba coniza ſicca. vt greci aſſer̄t. ſubſtrata frumentiſ addit etati ab horreis tn̄ auſter debet eſſe auerſus. ¶ XI.VI. ¶ De molitura et farina ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Uod aūt ex ſegete molendū reddit plus vl̓ mi nus de farina vel furfure. hoc conſtat mole di ſcrimine. Nam que ficca molūtur plus reddūt farine: que aūt aquā ſalſa ſpargūtur candidiorē medul lam: ſed plus retinent in furfure. Farinā a farre dictā. paret ip̄o noīe. Similago laudatiſſima fit e tritico. ¶ Iſaac. Farine modus trifariaꝫ diuiditur. pͥmus pro pter eſſentiā ſui. Quedā em̄ viſcoſa eſt ⁊ grauis: medul le multū hn̄s: corticis parum. huiꝰ nutrimētuꝫ multuꝫ ē. egeſtio tarda. digeſtio dura. Quedā aūt leuis ⁊ rara medulle pauce: corticis pl̓imi: hec parum nutrit: facile egeritur: leuiterqꝫ digeritur. Secūdus ꝓ qͣlitate moliti onis. Nam que ꝑfecte trita eſt ⁊ tota eqͣlis: huiꝰ in ſto macho facilis eſt cōuerſio: nutrimentū plus. Que autē ꝑfecte trita eſt: nec tota eqͣlis: ſed ꝑtim groſſa: ꝑtim te nuls moratur in ſtomacho ⁊ digeri dura: ⁊ egeri tarda Tercius ẜm breuitatē vel longitudinē tꝑis: exquo mo la contrita eſt. Nā que vicini tꝑis eſt: corpus calefacit ventrem conſtipat. Igneam enī naturaꝫ ex molendine volutōe adipiſcitur. Unde ſtomachū calefacit: ⁊ egeſti onis humiditatē deſiccat. Que vero longinqui tꝑis ē: paꝝ calefacit: ⁊ e ſtomacho cito eiicitur. Medii vero tꝑis que eſt: laudabil̓ eſt. Ius de farina tritici ꝯfectuꝫ purgatiuū eſt pectoris ⁊ pulmonis: eorūqꝫ lenit aſperi tatem Idem facit triticū ſi ptyſanū fiat. de ordeo fieri ſolet. ⁊ plus ordeaceo ad tuſſim ⁊ fluxū ſanguīs valet. Si coqͣtur cū oleo ⁊ ſupponat̉ apoſtēati duro: diſſoluit̉ Si aceto mixto ⁊ melle puſtulis apponatur: que naſcū tur in facie remouentur. Tꝑata cuꝫ ſucco iuſquiami et cathaplaſmate ex ea ſuꝑ neruos facto: hūores noxii in eos de ſcendere prohibentur. de tenuiſſimo puluere qua e molēdino eiicitur: ſi fiat ius ad fluxū ſanguīs ⁊ ſaniei ꝑ os eiectum: valet emoptoicis. ¶XIvii. ¶ De ſimila et furfure ¶ Iſidorus libro. xx. Imila ⁊ pollines greca ſunt noīa. Amoluꝫ eſt flos farine tenuiſſimꝰ. pre leuitate de mola ege ſtus. Unde ⁊ appellatū eſt amolum qͣſi a mola Furfures a farre dicte ſunt: cuiꝰ videlicꝫ purgamenta ſunt. ¶ Auicenna in ſecūdo canone medicine. Furfur calida eſt ⁊ ficca in ſecundo gradu. In ip̄a eſt abſterſio ⁊ lenificatio ⁊ mundificatio pl̓ima ꝓdeſt cum aceto for ti in inicio apoſtēatis calidi: ⁊ ſuꝑ vlcerationē ſcabiei Item abſterſione ſua lenit pectus. Mouet aūt inteſti naͣ ad expellendū qd̓ in eis eſt: ⁊ cū ſorbetur ventrem le nit. Confert etiā puncture ſcorpionis ⁊ ſerpentiſ more emplaſtri ſuꝑpoſita. ¶ Platearius vbi sͣ. Furfur tri tici appellatur cantabꝝ: ⁊ eſt caliduꝫ ⁊ ſiccū tꝑate dya foreticū. In aqua calida reſolutū: reddit eam mitigati uam ⁊ humidā. Unde aqua illa iudicatur dyaforetica Uſus enī talis eſt ꝯͣ yliacam paſſionē: ⁊ ꝯͣ ſtranguiriā: ⁊ diſſuriā. Cū vino ſubtili ⁊ albo mediocriter acido cō ficitur. ita ꝙ nec nimis ſpiſſuꝫ ſit: nec nimis tenue. po ſtea vero diu coquitur. deinde loco dolenti ſupͣ pannuꝫ apponitur: ac ſepius renouatur: ⁊ ſic ꝑfecte medetur Item valet ꝯͣ ſtomachi dolorem ex frigiditate vel ven toſitate. Iteꝫ ꝯͣ yliacā paſſionē iniicitur per clyſtere co latura huiꝰ furfuriſ. mollificat em̄ ſatis. hac etiā aquā mollificatiua cōpetenter vtimur. cū alia mollificatiua reꝑire non poſſumꝰ. Contra ficcā tuſſim ⁊ etiā factam in perypleūmonia ⁊ pleureſi ⁊ ſil̓ibus in aqua decoctō nis ordei bn̄ mundati ac triti ⁊ colati cantabꝝ diſſolua tur. iterumqꝫ colatura ſuꝑ ignem aliqͣntuluꝫ bulliat: ⁊ talis aqua vel aliqͣntulū calida patienti detur. ¶ Iſaac Cortex triticeꝰ calide nature eſt ⁊ ſicce. colatiue magiſ ⁊ mundificatiue ꝙͣ farina: ſed nutrimentū eiꝰ paruiſſi muꝫ. In aqua miſſus ⁊ ꝑfricatꝰ. colatꝰ: ⁊ coctus vt fiat ius. pectora ⁊ pulmones viſcoẜ hūoribꝰ purgat: ⁊ ſi vi ce aque mittatur in lac: nutribilior fit: ⁊ e ſtomacho ci to eiicitur. Si furfuris aceto mixti cathaplaſmata ca lida puſtulis ⁊ vulneribꝰ ⁊ ſcabiei adhibeas: reſoluit ⁊ mundificat. ſi cuꝫ vino aque mixto coqͣtur: ⁊ cathapla ſmata ex eo māmille ꝓpter coagulatōnem lactis dure ſupponatur: diſſoluit. valet itidem ad ẜpentis morſum .XLVIII. ¶ De pane. ¶ Iſidorꝰ vbi sͣ Anis dictus eſt: eo ꝙ cum omni cibo apponat̉ vel cum om̄e anīal eum appetat. pan em̄ grece omne d̓r. Panis cibariꝰ eſt: qui ad cibum ẜuis datur non delicatus. Fermentaceꝰ d̓r fermentis confe ctus. Azimꝰ aūt non fermentatꝰ: Nam azimꝰ eſt ſine fermēto ſincerus. Acrizimꝰ aūt leuiter fermentatꝰ qͣſi acro azimus. Clibaniciꝰ in teſta coctus. Rubidꝰ autē recoctus ⁊ rubefactꝰ. Subcinericiꝰ d̓r cinere coctuſ ad reuerſatus: idem ⁊ focaciꝰ. Sfungia d̓r panis aqua di utius laxatus. ſimilā modicam frumentūqꝫ modicum Liber Duodecimus accipit: ⁊ habet humectationis plus ꝙͣ omnis panis. propter qd̓ ⁊ ffungie nomen accepit. placente ſunt que de farre fiunt quas alij quidem liba dicunt: eo ꝙ libeāt ⁊ placeāt. Dulciā ſunt oꝑis piſtorii genera ſic a ſapore dicta. melle em̄ aſꝑſa ſumuntur. ¶ Actor. Collirida d̓r panis quadratꝰ de ſimila factus in ſartagine cum oleo frixus vel modicꝰ panis triangulus. Lagana ſunt pa nes lati ac tenues. Cruſta eſt panis ſuꝑficies ¶ Aui cenna. Panis vt comedatur oportet ꝙ ſit mundus. ſal litus. maſſam hn̄s confectam. fermentatꝰ. bn̄ decoctus Ne comedat̉ calidus: ſed vna nocte ꝑmanens. Calidꝰ em̄ nō eſt apud naturā receptibil̓. Et acceptio eiꝰ qͥ eſt de furno: ⁊ reliquoꝝ ſibi ſil̓iuꝫ eſt mala Panis de ſimi la melior eſt ⁊ mundior ac nutribilior ꝙͣ alius. Eius nu trimentū melius eſt: ſed tardioris penetratōis. Opirꝰ aūt qui eſt plurimi furfuris: velocis eſt penetrationis. ſed nutrim̄ti minoris ac deterioris. Ille vero qͥ non bn̄ coquitur: eſt pl̓imi nutrimenti. ⁊ ſil̓r qui paꝝ habet fer menti. Sed eius nutrimentū opilat. niſi illos qui pl̓imi ſunt exercicit: huiꝰ generis eſt panis de patella: nā eiuſ interior pars raro bn̄ coquitur. Emplaſtrū ex pane fa ctum calidiꝰ eſt ꝙͣ ex frum̄to. Panis ex frumēto nouo: velociter imꝑinguat. XIIX. De medicinis ex pane. Anis de frumento cum mellicrato ſucciſqꝫ cō uenientibꝰ: valet apoſtēatibꝰ calidis. lenit enī ⁊ infrigidat ea. Panis cū aqua ⁊ ſale decoctꝰ et impetigini infuſus: confert. Panis calidꝰ ſua calidi tate ſitim facit: ⁊ ꝓpter humiditatē ſuam vaporoſā na tat ac velociter ſatiat. Eſt quid̓ velocis digeſtionis: ⁊ tarde deſcenſionis. Panis opirus eſt lenitiuꝰ nature fermentatus quoqꝫ ventrē lenit: ⁊ azimꝰ ſtringit. Sil̓i ter in patella coctus ⁊ antiquꝰ panis ſiccꝰ vētreꝫ ſtrin git. ¶ Pliniꝰ li. xxii. Panis ip̄e quo viuitur innume ras pene cōtinet medicinas ex aqua ⁊ oleo vel roſaceo collectōnes mollit. Ex aqua mulſa duriciaſ: ⁊ ex vino valet ad diſcutienda que p̄ſtriugi opus ſit. Cum aceto valet aduerſus occultas pituite fluctōnes: quas greci reumatiſmos vocant. Item ad ꝑcuſſa luxata. ad omīa vero eſt vtilior ferm̄tatꝰ: qui vocatur autopirꝰ. Illinit̓ ⁊ paronychis. Et callo pedum in aceto veteri nauticꝰ panis tuſus ⁊ iterum coctꝰ: aluū ſiſtit. vociſqꝫ ſtudioẜ: ⁊ ꝯͣ diſtillatōnes: ſiccum eſſe pͥmo cibo eſt vtiliſſimꝰ Sitauiꝰ hoc eſt trimeſtris incuſſam facieꝫ aut deſqua matam cum melle aptiſſime curat. Egris leuiſſimuꝫ ci bum p̄bet candiduſ: aqua calida frigida ue madefactꝰ Oculoꝝ quoqꝫ tumori imponitur ex vino ſic ⁊ puſtuliſ capitis: atꝫ adiecta mirto acida Tremulis panē ex aqͣ eſſe ieiunis ſtatim a balneis demonſtrant: quin ⁊ grau tatem odoꝝ in cubicul̓ vſtus emendat. Illos qͥ vtūtur pane ordeaceo: tēptari negant pedum morbo ¶ L. ¶ De diuerſitate panis ex farina. Iſaac in dietis Anem tritico calidiorē diximꝰ: cuiꝰ diuerſa ſūt nutrimēta qͣttuor modis. Primo ꝓpter farinā vnde factus eſt. Secūdo ex artificio ſui. Ter ciō ex igne a quo coctꝰ eſt. Quarto pro qͣlitate qͣ ſumit̉. Farine modus trifariā diuiditur. Primꝰ ꝓpter eſſenti am ſui. Secundꝰ pro qͣlitate molitōnis. Terciꝰ ẜm bre uitatem vel longitudinē temꝑis ex quo mola ꝯtrita eſt vt ſuꝑiꝰ dictū eſt. panis quāto mūdior eſt: tāto pluris nutrimenti: ⁊ durioris egeſtionis. Diuerſitatis panis ex artificio ſui: duo ſunt modi. vel ex forma. vel ex arti ficio ſimpl̓r. Forma aūt triplex eſt. Magna. parua. me dia. Magna medulle plus habet: cortice vero ſubtilio rem et duriorem. Cortex p̄terea parum nutrit: ⁊ eſt ad digerendū durꝰ. hūiditatē egeſtionis exiccat: vn̄ ⁊ ven tre conſtipat. Medulla groſſa eſt ⁊ viſcoſa: ⁊ inflatiua flegma viſcoſum generans. panis parui ⁊ ſubtil̓ interi ora ignis ꝑforat: ⁊ hūiditateꝫ medulle exiccāt: vn̄ par nutrit: et tardiuſ digeritur: ⁊ ventrē conſtipat. maxīe ſi eſtus ſit in pͥmo vel ſecundo die poſt decoctōem. Unde ypocrates. Panis magnꝰ ⁊ groſſus eſt medulle multe nutrimēti pluris. ventrē ſoluit. paruꝰ aūt ⁊ tenuis: me dulle eſt pauce: nutrim̄ti pauci. Egeſtio eiꝰ tarda ē ven trem ꝯſtipat. Qui aūt mēſure medie eſt in forma: ⁊ me die eſt ptātis .II. De diuerſitate panis ex artificio ſui. ¶ Rtificiū panis quattuor diuiditur modiſ. Eſt em̄ panis qͣntū expedit ferm̄ti tm̄ hn̄s ⁊ ſal̓ et bene cōfectꝰ: ⁊ ſicut oportet coctꝰ. Eſt parum fermentatꝰ ⁊ coctꝰ: ⁊ in ceteris a neceſſaria tꝑantia im minutꝰ. Eſt habens fermentū ⁊ ſal vltra ꝙͣ ſat eſt. Eſt azimꝰ ⁊ ſale carens. Primꝰ qͥdem moderatior eſt ī om nibꝰ his ſupͣdictis. in ſtomacho ꝑfecte digeritur ⁊ ſan guinem in corꝑe clariſſimū generat. vnde nature ꝯfor tat actōeꝫ. ꝓpterea ꝯmodꝰ eſt qui qͥeti ſunt ⁊ deliciaꝝ delectatōne viuūt: ⁊ eis quoꝝ digeſtio defectū patitur vt ſenioꝝ ⁊ egritudines exeuntiū. Ars enī exhibita ex teriꝰ ſufficit nat̉e laboranti interiꝰ. Exercitantibꝰ āt ⁊ laborātibꝰ n̄ ad̓o ꝯueniēſ ē ꝓpt̓ ſuā ſubtilitatē ⁊ facilita tē diſſolutōis ex m̄bris eoꝝ. Panis fermētatꝰ modicū habēs ſalis nec bene coctus: viſcoſitatē generat ⁊ groſ ſitateꝫ. vnde durior eſt: et priore tardior. ꝓpter hoc ap tus eſt exercitantibꝰ et laborantibꝰ. Nam abundantia caloris eoꝝ eſt cauſa fortitudinis et digeſtionis. Sꝫ qͥ fermenti ſaliſqꝫ ſuꝑfluū habuerit minimū nutrit et cō fortat. virtꝰ em̄ ſalis hūiditatē eius deſiccat. fermentū ꝯiunctōem rarificat. Azimꝰ ſil̓r minimuꝫ nutrit: et du riſſime digeritur. tardiſſimeqꝫ egeritur. ꝓprietatē habꝫ opilatōem et ventoſitatē generādi. idcirco incōueniēs eſt oībꝰ naturis. niſi raro eis qͥ maximis laboribꝰ exer centur: vt meſſores C .LII. ¶ De diuerſitate ipſius ex modo coquendi. Ocus duobꝰ modis eſt diuerſus. aut ex natu ra ſui. aut ex artificio cocti panis. Ex ſui natu ra tripliciter. aut magnꝰ eſt et fortis. aut debil̓ aut leuis. aut modiocris. Fortis et magnus deſiccat: et indurat exteriora panis. mica vero nō bene cocta re manet: qꝛ cortex nō ꝑmittit calorē penetrare interiora. Inde duabꝰ de cauẜ eſt illaudabil̓: vel qꝛ cortex eſt du rus: et inde nō nutriens interiora: ſicut feruore incēſuſ vl̓ qꝛ viſcoſa et groſſa ē mica: et ita vtrumqꝫ indigeſti diuerſoꝝ hūoꝝ eſt generatiuū. Duricies corticis et in cenſio ſui ſicciſſimū ſanguinē generat: et cōſtipat ven trem. viſcoſitas et groſficies mice humores crudos et flegmaticos facit: et inflatōnes ventris adiuuat. debili tas foci ex defectu ſui penetrare īteriora pigreſcit. vn̄ de oportet diutius immorari. Si em̄ anteꝙͣ ſit coctus extraxeris: viſcoſus erit. fortis digeri. exercitātibus ta men neceſſarius. Si vſquequo coquatur dimiſeris ſic cus et durus erit digeri et ſtipticus. Mediocris tꝑatꝰ ē focꝰ: qꝛ totū corpꝰ equal̓r penetrat. Ex artificio duo ſunt modi. aut ī furno. aut ſub teſtis. In furno ſi ẜm ꝙ oportet coquatur: bene digeritur: et penetrat totuꝫ cor pus panis .ſ. micā cum cortice. Si coquatur ſub teſtis peior eſt: qꝛ focuſ in vna parte operatur. altera vero vi ſcoſa et groſſa remanet. et ideo ad digerendū durus ē. Si ergo ſepe cōmedatur poſt multū tempus inflatōeꝫ et doloreꝫ lateris generat. Subcinericius vero ſubter carbones vel cineres coctus velociter deſiccatur extri ſecus. Intrinſecus vero groſſum remanet et cinereum ⁊ terre admiſcetur multū: maxīe aūt ſi ligna mollia fu erint: et viſus obſcuritas IIII. ¶ De diuerſitate panis ex qualitate ſumdi. Liber Duodecimus Iuerſitates panis ex qͣlitate accipiendi quat tūor ſunt. alius calidus accipitur: ẜm ꝙ a foco egreditur. Alius frigidus ſed tn̄ eadem die co meditur. Alius poſt vnū vel duos dies Aliꝰ poſtꝙͣ eſt ſicciſſimꝰ Calidus magis eſt nutritiuꝰ. digeſtiuꝰ. pene tratiuus: qꝛ melior eſt ⁊ cito diſſoluit̉: ſed a ſtomacho ⁊ inteſtinis eiici durꝰ. ideo ea grauat accidental̓r non na tural̓r. A ſtomacho qꝛ nō deſcēdit inferiꝰ ꝓpter leuita tem ſuam. Ab inteſtinis: qꝛ vias nō penetrat: vt ad in teſtina paꝝ trāſeat: iōqꝫ grauat: accidētal̓r āt: qꝛ natu cal̓r ventrē hūectat: feces diſſoluit. Qui āt eadē die co meditur. minꝰ ē nutritiuꝰ: ⁊ velociter digeritur: tarde deſcendens qꝛ intrinſecꝰ infrigidat̉. ⁊ pͥoris clauẜ ⁊ ca lore recluſo interiꝰ manet fumꝰ. ⁊ inde exire nō pōt pro pter ip̄oꝝ opilatōem: ⁊ reuertēs inuenit aliā fumoſita tem: quibꝰ groſficies ventoſitatis ⁊ inflatōis efficitur et inde durꝰ. indigeſtus ⁊ inflatiuꝰ ſtomacho redditur. Qui poſt vnū vel duos dies accipitur: intus et exteriꝰ exiccatur. hic laudabil̓ eſt nutrimenti: ad ꝯꝑatōnem tn̄ calidi minoris ⁊ velocius diſſoluitur. a ſtomacho ⁊ inte ſtinis cito eiicitur. cito penetrat vias. a ſtomacho quia neqꝫ viſcoſus ab inteſtinis. qm̄ durus vias penetrat. Groſſus neqꝫ adunatꝰ: grauat inteſtina. ⁊ eiicitur ſic ciſſimꝰ ⁊ leuis ⁊ rarꝰ cauſa ablate humiditatis. bn̄ hūi ditatem ſtomachi deſiccat: ⁊ ml̓ta humiditas vt infun datur eſt neceſſariū. Digeſtionem deſiccat ventreꝫ con ſtipat. .LIIII. ¶ De fermento ¶ Iſidorus vbi ſupra Ermentū a feruore nuncupatū eſt: eo ꝙ plus hora prima cōtineri n̄ pōt. creſcēdo enī excedit Iſaac. Fermentū diuerẜ ꝯſtat virtutibꝰ com poſitum: Calorem habꝫ paruū ⁊ frigiditatē. vnde ſub tilem habet virtutē hūores ex corꝑis interioribꝰ exͣhen di: ⁊ ſi cum ſale ⁊ oleo tꝑatū carbuncul̓ apponatur: ma turat ⁊ aꝑit. ¶ Pliniꝰ li. xviii. Milii p̄cipuꝰ eſt ad fer menta vſus ē muſto ſubacti in annuū tempus. Simile fit ⁊ tritici furfuribꝰ minutis et optimis e muſto albo triduo macerato ſubactis: ac ſole ſiccatis. Inde paſtil los in pane faciendo dilutos cum ſimilagine ſemīs fer uefaciūt. atꝫ ita farine miſcent: ſic optimū fieri paneꝫ arbitrātes. Olim cum fieret panis ordeaceus: h̓ui aut cicerule farine admixtōe fermētabatur. Nunc aūt fer mentū fit ex ip̄a farina: q̄ ſubigitur priuſꝙͣ ſal addatur ad pultis modū decocta: ⁊ donec aceſcat relicta. Pala qꝫ natura eſt acore fermentari ſicut ⁊ corꝑa q̄ pane fer mentato aluntur eſſe validiora. quippe cum apud vete res ponderoſiſſimo cuiqꝫ p̄cipuo tritico ſalubritas ſit ꝑhibita. ¶ Razi in almaſore. Fermentū de farina tri tici ſi ex eo fiat emplaſtrū doloribꝰ qui ſunt in plantis pedum auxilatur: et apoſtēata maturat ¶. LV. ¶ De amilo vel amido ¶ Diaſcorides Milū d̓r eo ꝙ ſine mola efficitur. Greci nāqꝫ milos molas vocant. Eſt aūt vtile qd̓ fit ex tri tico ſicanio et cretico vel egyptio hoc mō. Tri ticum lotum in aqua bona infunditur. eiqꝫ aqua limpi da quīquies in die mutatur. Nocte quoqꝫ aquā muta tur: et cuꝫ molle fuerit liquatur: et manibus ꝯfricatur. Confricatū quoqꝫ liquatur: et pꝰ ꝙͣ ꝑliquatū fuerit ad ſolem colatum ponitur: ſed nō multū habeat aquā cuꝫ liquatur. Eſt aūt optimū recens et candidū ac leue ſine vllo acro re et ignoſo odore. ad reuma oculoꝝ abſtinen dum facit. alia vulnera in oculis replet: et aſpredinem oculoꝝ tollit. ſanguinē reiicientibꝰ bibitū eſt ſingulare p̄ſidium. aſpredinē arteriaꝝ diſſenit. lactis iuſcello mi ſcetur: et vētriſ ꝓfluuiū valde ſiſtit. pōt aūt leuiter ſtrī ꝓpter qd̓ et colliriis lacrīas ſtringētibus miſcet̉. ¶ Plinius vbi sͣ Amiluꝫ ex omni tritico fit ac ſiligine ſeq optimū ex trimeſtri. Inuentio cis inſule chio de betur et eſt hodie laudatiſſimū: ab eo quod ſine mola fi at ſic appellatū. Proximuꝫ ex trimeſtri: qd̓ eſt minime ponderoſo tritico. madeſcit dulci aqua ita vt in vaẜ li gneis integatur. quīquies in die mutata. meliuſqꝫ ſi ⁊ nocte mutatio fiat. ita vt miſceatur pariter emolitū pri uſꝙͣ aceſcat. lintheo vel ſportis ſiccatū tegule fermeto illite infunditur: ⁊ ita in ſole ſiccatur. poſt chyū maxi me laudatur creticū. mox egyptiū. ꝓbatur aūt leuitate ⁊ leuore atqꝫ vt recens ſit Idem li. xxii. Amilon ocu los hebetat. gule inutile ꝯͣ quā creditur. Siſtit aluum. epyforas inhibet ocl̓oꝝ: ⁊ vlcera ſanat. Item fluctōes ſanguīs curat: ⁊ puſtulas: ⁊ genas emollit duras. dat̉ ⁊ cum ouo his qui reiecer̄t ſanguinē. valet etiā ꝯͣ veſi ce dolorem. ¶ LVI ¶ Iterum de eodem ¶ Platearius Milū eſt tꝑate calidū ⁊ humidū frumentū in aqua frigida poſitum. ꝑ diem ⁊ noctem ibi mo ratur: ac de die indiem innouatur aquā: donec frumentū eſſe putre factū videatur. poſtmodū aqua re mota optime cōteratur: ⁊ ſic eadem addita ꝯficiatur ac per pannū expͥmatur. Soliqꝫ vſqꝫ ad aque conſumpti onem exponatur Et aqua frigida vſqꝫ ad eius dealba tōnem frequēter renouetur. Dein̄qꝫ qd̓ reſidet deſic cari vel indurari ꝑmittitur: ⁊ ſic amilū efficitur. Ex or deo mundato ſil̓r fieri pōt. valet aūt ꝯͣ ſpūaliū apoſtēa: ⁊ tuſſim ac ptyſim mitigat cuꝫ aqua ordei coctum: ⁊ cū lacte conditū: additis penidiis ¶ Iſaac̄. Amidum ē fri gidum ⁊ ſiccum: non tn̄ malū generat ſanguinē: ſed qͣn dam habet viſcoſitatē: ꝓpter hoc aſꝑitatē lenit corꝑis. ac pectoris ⁊ pulmonis. Et ſolidatm̄ eſt eoꝝ vulneris. Et ſi coquatur cuꝫ aqua ⁊ zuchara ⁊ amigdaleo multū valet ad ſiccam tuſſim ⁊ ad humores qui tenues ſunt. ⁊ a capite in pulmonē vel pectus deſcendūt. Aliqn̄ cū ſimila coctum bn̄ nutrit: ⁊ ſanguinem generat tꝑatum Sepe tn̄ vſum: lapideꝫ in renibus ⁊ in veſica creat. p̄ci pue ſi renes calidos natural̓r vel accidental̓r inueniat Ualet iterum ad repellēdos humores deſcendentes in oculiſ. ad vulnera quoqꝫ naſcentia in eis: ſi oculoꝝ me dicine mixtū ſit. ¶ LVII. ¶ De granis ſegetū ac leguminū ſecunduꝫ alphabetum. ¶ Actor. Ec dicta ſunt in generali de frugibus .i. ſegeti bus ac legumībus: que omnia fruguꝫ nomine comprehēdit pliniꝰ: vt patet in p̄cedentibꝰ: ea tam̄ que nunc vltimo de farina ⁊ furfure ac fermento: ⁊ pane ⁊ amilo diximꝰ: ad ſegētes maxime ꝑtinent: qꝛ de illis maxīe talia efficiūtur. Et licet frumentū apud eos vulgari noīe triticum vocetur. Iſidorus tamē hoc idem vocabulum ad reliquas etiā ſegētess extendit: ⁊ ꝓprie ad illas que hn̄t ariſtas. Sil̓r pliniꝰ frumentum appellare videtur omne granum: de quo ẜm vſuꝫ com munem panis efficitur: vt eſt triticum. ſiligo. auena. or deum: ⁊ far. et milium: ⁊ panicum: et ſil̓ia. Sunt itaqꝫ ꝓprie fruges vel ſegetes. vt alica: ⁊ auena. triticuꝫ. ſili go. ſeſama. ſiſamiū. panicū. ordeum. yzea. ⁊ ſi qua ſunt ſimilia. Legumina vero ſunt: vt adoreum. cicer. citiſuꝫ faba. faſeluſ. lenticula. lupinꝰ. orabum. piſum. rizum. ro belia. ſiliqua. vicia: ⁊ ſimilia. Quia vero hec oīa in no mine grani cōueniunt: et de qͥbuſdā eoꝝ nichilominus ⁊ panes ⁊ pulmenta ꝯmuniter fiunt. De his oībꝰ vni co tm̄ ordine ẜm alphabetum more noſtro dicemus I. LVII. ¶ De adoreo. ¶ Iſidorus libro. xvij. Doreū eſt tritici genus qd̓ idem d̓r vulgo ſcm̄ Edor vero quondā appellatum eſt ab edendo qm̄ eo primitus hoīes vtebantur. ſiue qꝛ in ſa crificio panis huiꝰ generis ad aras offerebatur. vnde ⁊ adorea dicūtur ſacrificia ¶ Palladiꝰ li. x. Triticū et Liber Duodecimus adoreuꝫ in ſeptembri menſe locis vliginoẜ aut exilibus aut frigidis vel opacis circa equinoctiuꝫ ſunt ſerenda videlꝫ dum ſerenitas conſtat: vt radices frumenti an te hyemeꝫ conualeſcant. ¶ Idem in li. xi. Iuſta quoqꝫ ſatio eſt ordei ⁊ triticia .x. kl̓as. nouembris vſqꝫ ad. vi ydus decembris: regionibꝰ tꝑatis. ¶ Plinius vbi ſup̄ In creta ⁊ rubrica lupinū. in agro aūt aquoſiore adore um. In ſicco ⁊ non herboſo nec vmbroſo triticum. In loco etiā humili ſerendum eſt adoreū potiꝰ ꝙͣ triticum. ¶ De alica ¶ Iſidorus. .LIX. Lica nomen grecum eſt. Alicaſtrum eſt alice ſi mile. p̄cipua bonitate ⁊ pondere ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Dicatur ⁊ alice ratio p̄ſtantiſſime ſaluber Trimeqꝫ que palma fruguꝫ indubitater ytaliā cōtingit Sine dubio fit ⁊ in egypto: ſed admodū ſpernenda In ytalia vero pluribꝰ locis: ſicut veronēſi ⁊ pyſano agro In campania tn̄ laudatiſſimꝰ eſt eius campꝰ. ſubiacenſ nymboẜ montibꝰ totis quidem. xl. milibꝰ paſſuū plani cie. Gr̄a terre eius vt ꝓtinus ſoli natura dicatur. Pul uerea ſumma inferior bibula. ⁊ pumicis fiſtulans vice Montiū quoqꝫ culpa in bonuꝫ cedit. Crebros em̄ im bres ꝑcolat atqꝫ tranſmittit: nec dilui aut madere vo luit ꝓpter facilitatē culture. Eadem acceptū humoreꝫ nullis fontibus reddat: ſed tꝑat. ⁊ ꝯcoquens intra ſe v ce fuſi ꝯtinet. Seritur anno toto panico ſemel: bis far re: ⁊ tn̄ vere ſegetes que interqͥe uerūt fundunt roſam: odoratiorē ſatiua: adeo terra parere non ceſſat. Alica fit e zea: quam ſemen appellauimꝰ. Granū eius in pila lignea tunditur. Nam lapidis duricia cōteritur: iterū qꝫ armamentis nudata medulla cōciditur. Ita fiūt ali ce tria genera. minimū ac ſecundariū: ⁊ grandiſſimum qd̓ epherema appellant. Nondū hn̄t candorem ſuum: quo precellunt. iam tn̄ alexandrine preferuntur. poſtea mirum dictū admiſcetur creta que tranſit in corpus: ⁊ colorem ac teneritatem affert. hec inter puteolos ⁊ nea polim inuenitur: in colle qui leucogeos appellatur. Ex tatqꝫ diui auguſti decretum. quo anno ad vicena milia neapolitanis pro eo numerari iuſſit ē fiſco ſuo: coloniā deducēs capuam. adiecitqꝫ cām afferendi. qm̄ campa ni negaſſent alicaꝫ ſine illo metallo poſſe confici. In eo dem reꝑitur ⁊ ſulphur. emicantqꝫ fontes oraxi ocl̓oꝝ claritati medicinales ac vulnerū medicine dentiūqꝫ fir mitati. Alica fit adulterīa maxīe e zea que degenerat in affrica: eiuſqꝫ ſpice latiores ſunt: ⁊ nigriores ac bre ui ſtipula. hāc pīſunt cū harena: ⁊ ſic quoqꝫ difficulter vtriculos conterunt. Et fit in dimidia modii menſura. Poſtea gypſi quarta pars inſꝑgitur atqꝫ vt coheſerit farinario cribro ſubcernunt. Que in eo remanſerit ap pellatur excepticia: et eſt grandiſſima: Que vero tran ſit arciore cribro ſecernitur ⁊ ſecundaria. Item cribra ria que ſil̓i modo in tercio remāſit cribro anguſtiſſimo ⁊ tm̄ harenas tranſmittente. Alia vbiqꝫ ratō eſt adul̓ terandi hoc modo. Ex tritico candidiſſima ⁊ grandiſſi ma grana eligunt ac ſemicocta in ollis poſtea ſole are faciūt. rurſumqꝫ leuiter aſꝑſa molis frangunt. Ex zea pulcriꝰ ꝙͣ ex tritico fit granuꝫ ꝙͣuis alice ſit hoc viciū Candorē aūt ei ꝓ creta lactis incocti confert mixtura Idem in li. xxii. Alicā fieri diximꝰ ex zea: verior lr̄a habet zea ex qua alicam fieri diximꝰ. efficacior etiam videt̉ ordeacea. Trimeſtris mollior ex vino rubro va let ad ſcorꝑionū ictus tepida: ⁊ ſanguinē excreantibuſ Iteꝫ arterie. Tuſſi cū ſepo caprino ul̓ butiro. Molliſſi ma omniū eſt ex feno greco. Furfures corꝑis ſanat: vl̓ ceraqꝫ manantia. ſtomachi dolores pedes atꝫ māmaſ cum vino ⁊ nitro cocta. Herina vero plus ceteris pur gat vlcera vetera: ⁊ gangrenas. Cum raphano ⁊ ſale ⁊ aceto lichenas. Lepras cum ſulphure ac vino: Capi tiſqꝫ dolores impoſita fronti cū adipe anſerino. Stru mas ⁊ panos concoquit in fimo columbino: ⁊ lini ſemi ne decocta in vino. Hec iam de alica allegata ẜm plini um de zea dicuntur. Nam de alica ſic dicit pliniꝰ. Al cares romana eſt et nō pridem excogitata: alioqͥn non ptyſani potius laudes ſcripſiſſent greci. Nonduꝫ arbi tror Pompe ī magni etate in vſu fuiſſe: ⁊ ideo vix qͥdqͣꝫ de ea ſcriptū ab aſclepiadis ſchola. Eſſe quideꝫ eximi vtilem nemo dubitet. ſiue eluta detur ex aqua mulſa ſi ue in ſorbitōes decocta ſiue in pulte. Eadem in aluo ſi ſtenda torretur. Deinde fauoꝝ cera decoquitur. Pecu liaris tn̄ longo morbo ad tabitudinē redactiſ ſubuenit terniſ eius ciathis in ſextariū aque ſenſim decoctis: do nec omīs aqua cōſumatur. poſtea ſextario lactis quilli aut caprini addito ꝑ cōtinuos dies mox adiecto melle Tali ſorbitōis genere emendātur ſynthexes: q̄ ſunt ex his ſumpte. ¶ IX ¶ De auena ¶ Iſidorꝰ Uena eſt herba ſeminalis ſegeti ſil̓is. Un̄ vir gilius. Urit em̄ lini campū ſeges: vrit auene. ponitur aliquotiens ꝓ calamo. ¶ Plinius li. xviii. Primū oīm vicium frum̄ti eſt auena. ſicut videli cet iam dictū eſt ſupͣ. ⁊ ordeuꝫ in eam degenerat. ſicut ip̄a frum̄ti fit inſtar. quippe cū illam germanie populi edant. nec alia pulte viuāt. hoc viciū euenit maxīe: ſoli celiqꝫ hūore. Eſt ⁊ aliud ex vicino auene viciū cuꝫ am plitudine inchoata granuꝫ: ſed nōduꝫ matura. pͥuſꝙͣ ro boretur corpꝰ afflatu noxio caſſuꝫ ⁊ inane in ſpica eua neſcit quodā abortiuo. ¶ Actor. De auena nōnunꝙͣ miratꝰ ſum: ꝙ de ip̄iꝰ natura vel oꝑatōe medicinali pe ne nichil reꝑitur in libriſ autenticis medicoꝝ. Sꝫ hoc ideo accidiſſe videtur: qꝛ in eorundē autoꝝ regionibus nequaꝙͣ vt grana cetera reꝑiebantur. ⁊ fortaſſe nec olī ſeminabātur cōmuniter ſicut modo fit apud nos. Un de nec yſidorus eā inter fruges ponit: ſed inter herbas Nunc āt vſitatiſſimꝰ ē cibꝰ īum̄toꝝ ⁊ ī pl̓ibꝰ locis hoīm Nam ⁊ ex ea fit panis ſuauiſſimꝰ: ⁊ grauelluꝫ ꝯgruen tiſſimꝰ infirmoꝝ cibus: ⁊ cereuiſia vel ptyſana que eſt cibus ⁊ potus. ¶ Conſtantinꝰ in libro graduū. Auena vires habet leniter laxātes: ⁊ ad omnē tumorē faciēteſ mollit duricias. ⁊ ideo farina eius ſi cathaplaſmetur mixta cōgrue facit ad egilopas. ¶ EXI. De brance ac bromo ¶ Plinius vbi ſupra Rancem gallie ſuum genus farris dedere: qd̓ apud nos ſandala dicit̉. ⁊ eſt nitidiſſimi grani Eſt ⁊ alia differentia: ꝙ fere libris quaternis plus reddit panis ꝙͣ aliud. ¶ Idem in li. xxii. Bromos eſt ſemen cuiuſdā ſpicā ferentis herbe: que naſcitur in ter vicia ſegetis auene genere: ⁊ folia et ſtipula triticij imitatur paruulas veluti lobas habꝫ in cacuminibus dependentes. Semen ip̄m eſt vtile ad cathaplaſmata atqꝫ ordeū et ſil̓ia. Succꝰ etiā ip̄iꝰ medicinaliter ꝓdeſt tuſſientibus LXII ¶ De candreo ac cicere ¶ Auicenna. Andreos. al̓s canderos. eſt triticum romanu. huiꝰ nutrimentū eſt frigidiꝰ ac minus nutrim to tritici. cū hoc tamen eſt bone digeſtionis ac pl̓imi nutrimenti fortis et groſſi. ¶ Iſidorus. Cicer nō men grecum eſt. genus eſt legumīs. Cicer album et ni gruꝫ: ventreꝫ molliunt. vrina ꝓuocāt et nutriūt. ¶ Hli nius li. xviii. Ciceris natura eſt cū ſalſilagine gigni. Ideoqꝫ vrit ſoluꝫ: nec ſeri debet niſi pridie madefactū Plures ſunt eius differentie. videlꝫ magnitudine. cō lore. figura. ſapore. Eſt em̄ arietino capiti ſil̓e. vnde et arietinū appellatur. Eſt album et nigruꝫ. Eſt et colum binum qd̓ alij veneriū vocant candidū. rotunduꝫ. leue. minꝰ arietino. Eſt et cicercula minuti ciceris inequaliſ angulos habens veluti piſum. Eſt autem dulciſſimuꝫ. Liber Duodecimus id quod heruo eſt ſimillimum. Firmius eſt qd̓ nigrum ꝙ rufum: ꝙͣ qd̓ album. Cicer radices habet altiſſimas. folia multiplicia. pauciſſimiſqꝫ diebus maturatur Nā q ſemente. xl. diebus ꝑficitur. Silique ciceri ſunt rotū de. Ceteris aūt leguminū longe ⁊ ad figuraꝫ ſeminis late. Cōmune aūt oīm ſatoꝝ vicium eſt vrica etiā cice ceris cuꝫ ſalſuginē eius abluendo ymber dulcius id fa cit. Eſt etiā herba que cicer enecat. heruūqꝫ circūligā do ſe: ⁊ vocatur orobanche. Subtilis eſt illa ſententia qua dictū eſt ea ſerenda in tenuiori terra que nō multū ſucco indigent vt cicer ac citiſus: exceptis legūinibus q̄ vellūtur e terra nō ſubſecātur. In pīgui vero ea que cibi maioris ſūt vt ſiligo ⁊ linuꝫ et triticū ¶ Palladiꝰ libro. ii. Mēſe ianuario cicercula ſeritur loco leto: celo humido. Sed hoc genus ſeminis raro reſpondet: quia decipitur auſtro vel ficcitate dum floret: ꝙ tūc euenire prope neceſſe eſt. ¶ Idē in libro quarto. In menſe mar cio cicer vtrūqꝫ ſerendū eſt loco letiſſimo: celoqꝫ humi do. Macerādum eſt autē pridie: vt citius naſci poſſit. Greci quoqꝫ dicūt cicer naſci grande. ſi aqua tepida ī fūdatur pridie. loca quoqꝫ maritima amare. temꝑiuſqꝫ ſi ſeratur autūno ꝓuenire. Tūc etiā cicera ſerēda eſt q̄ diſtat a cicercula ſolo colore: et ꝙ ſordet: ac nigrior eſt. LXIII. ¶ De medicīali ciceris operatione ¶ Iſaac Iceris eadē eſt differentia. viridis ⁊ ſicci q̄ fa barum et ſiccarum ⁊ viridiū. Siccum eſt albū ⁊nigrum. album calidum eſt in primo gradu. humidū in mēdio. Ideo nutrimētum eſt multū: nec tam̄ bonū ſed ad digerenduꝫ duꝝ. ventoſitatē ⁊ inſlatōneꝫ faciēs: vnde qui eo vtūtur pulcre cutis fiunt. qͥa dilata ⁊ extenſa caro luceſcit: ⁊ clarificatur. Ciceris due ſunt ptātes ꝯͣrie quas cum coquitur amittit: ⁊ in aquaꝫ vbi coquitur redeunt: vnā dulcedinis: alterā ſalſuginis. ex pulcedine ſua mundificat ⁊ excolat bn̄ et nutrit. lac au gmentat. ventrē humectat. apoſtemata diſſoluit maxīe que ī inteſtinis ſunt: ⁊ retro auriculas. Ex ſalſugine au tem humores groſſos diſſoluit ac minuit. vrinā et men ſtrua prouocat. ventrem humectat. valet iteruꝫ veteri cis et ydropicis. valꝫ ad totius corporis ⁊ capitis pru ruginē ſi eius iure lauetur. Impetiginē ſerpiginemqꝫ mundificat. Nigrum albo calidius eſt. humiduꝫ minꝰ propter hec amaritudo eius dulcedine manifeſtior eſt. Ideoqꝫ plus albo valet in apertōne epatis ⁊ ſplenis. ⁊ lapidis fractura ac lumbricis ¶ Auicenna. Cicer ali ud eſt album. aliud rubeum. aliud nigrum. vt herbum Et harum ſpērum aliud eſt ſilueſtre: qd̓ amariꝰ eſt ⁊ di geſtibilius: ac vehementioris calefactōis. Aliud vero domeſticum qd̓ melius eſt nutrimento. Album quideꝫ calidum eſt ⁊ ſiccum in primo ⁊ nigrū fortius eſt. Am bo ſunt lenitiua ⁊ inflatiua: ⁊ in ip̄is eſt inſciſio. Nutri mentum eorum fortius eſt ꝙͣ fabaꝝ et magis ſolidum. abſtergit lētigines: et colorem efficit bonū linitū et co meſtum. Confert etiā apoſtemātibus calidis et duris. ac reliquis apoſtematibꝰ que ſunt ex eis in glandulis: ⁊ dolori dorſi. vocem clarificat ⁊ nutrit pulmonē meliꝰ ꝙ res aliqua. Eius decoctio vtilis eſt ydropiſi ac ycte ricie: et aperit opilatōnes epatis ⁊ ſplenis et renuꝫ. Oportet aūt ꝙ nec comedatur in principio cibi: nec in fine ſed in medio. Oleuꝫ eius confert impetigini. ⁊ eiꝰ farina fraudulentis vlceribus et canceroẜ atꝫ prurigi ni. Becoctio nigri frangit lapidem in veſica ⁊ renibuſ cum oleo amigdalino et raphano et apio. Totū quod ex eo eſt: extrahit fetum. Nocet autem vlceribus veſi ce: et vehemēter addit in coitu. Ob hoc anīalia maſcu lina nutrit et camelos. Dixerunt etiaꝫ quidam ꝙ cicer aceto infuſum et a ieiuno comeſtum: vermes interficit Ipocras ait ꝙ ī cicere ſunt due ſubſtātie que ſeparant̉ cum decoctione: qͣruꝫ vna eſt ſalſa ⁊ lenit naturaꝫ Alia dulcis ⁊ ꝓuocat vrinam: Dulcedo in ip̄o inflatiua eſt: et coitum excitat. LXIIII. ¶ De eodem ¶ Diaſcoriōēs Icer comeſtum vrinam prouocat. Inflat ⁊ vē trem mollit. colorem bonum facit menſtrua qͦꝫ Rembria ⁊ lac mulieri comeſtum deponit. Ca thaplaſma ex peregrino cicero: tumores teſtium: et for micas ac zernas ⁊ cancros: ⁊ ſcabies malignas: mix to melle curat ſaluberrime. aliud genus qd̓ erios d̓r. ſi milem habet virtutem. Eſt etiā illi virtus epyſpatica ⁊ calida. ex media parte cum amaritudine: propter quod ⁊ ſpleneꝫ cit. renes ep̄arqꝫ purgat. Scabies parotidaſ et vulnera mala cum melle ſanat: hoꝝ quoqꝫ duoꝝ ge nerum elixatura ydropicis ⁊ yctericis medetur cū liba notide accepta. Eſt etiā aliud qd̓ d̓r cicer arietinū omī cicere plus diureticum: ⁊ maxīe illud quod nigrum eſt: cuiꝰ decoctio bibita rumpit in renibus lāpides. Eſt ci cer agreſte habens folia predictis ſimilia odoris inſci di ſemine diſſimile. Sed tanta eſt illi efficacia quanta ⁊ illis. ¶ Pliniꝰ libro. xxii. Eſt cicer etiā ſilueſtre foliis ſatiuo ſimile: graui odore: ſed ſi largius ſumatur: aluuſ ſoluitur: et inflatio torminaqꝫ contrahuntur. Toſtum vero ſalubrius habetur. Cicercula quoqꝫ magis in al uo proficit. farina vtriuſqꝫ capitis vlcera manantia ſa nat: ⁊ ſilueſtris efficacius. Iteꝫ comiciales morbos ac iocinerum tumores ac ſerpentiuꝫ ictus. Cit menſes et vrinas grano maxīe. Emendat ⁊ lichenas: ac teſtium inflatōnes: regiumqꝫ morbum ⁊ ydropicos. Hec autē omnia genera ledunt exulceratā veſicam ⁊ reneſ. Ban grenis vtiliora cum melle: ⁊ his que cacethe vocantur Uerrūcaꝝ in omni genere prima luna ſingulis granis ſingulas tangūt. Eaqꝫ grana in lintheolo deligata abi iciunt poſt ſe. ita fugari viciuꝫ arbitrantes. Noſtri pre cipiunt arittinum in aqua decoquere: ⁊ ex eo bibere in difficultatibꝰ vrine. Sic ⁊ calculos morbumqꝫ regiuꝫ pelli. ⁊ eiuſdem foliis ſarmentatis atqꝫ decoctia aqua maxime calida morbos pedum tolli. ¶ LXv ¶ De eruo et eriſimo ¶ Plinius vbi ſupra Rui cura nō ē oꝑoſa. hoc ampliꝰ ꝙͣ vicia run catur. Ip̄m vim obtinet medicaminis. Quip pe diuum auguſtum ipſius epiſtolis memoria per id extat curatuꝫ. In marcio mēſe ſatum. bobꝰ aiūt eſſe noxium. Item autumno graui noxium. Innoxium autem fieri vere primo ſatum. Eſt herba. ſicut iā dictū eſt. que cicer ⁊ eruum enecat circumligando ſe: ⁊ vocat̉ orobanche. Naſcitur ⁊ ſpalangion in eruo. aranei ge neris beſtia: ſi ſit hyems aquoſa. ¶ Idem li. xxii. Eruo non minorem potentiā veteres tribuere ꝙͣ braſice: Cō tra ictus ſerpentiū ex aceto ad crocodiloꝝ hominūqꝫ morſum. Si quis eruum quotidie comedat ieiunꝰ: lye nem eius abſumi certiſſime autores affirmāt. Farina eius. vt ait varro. maculas emundat ex toto corpore. Ulcera quoqꝫ non patitur ſerpere. In manimis effi caciſſimū eſt. Carbunculos ex vino rumpit. vrine diffi cultates. inflatōem iocineris vicia tenaſmon que cibū nō ſentiant atropha appellata: toſtum et in nucis aue lane magnitudine collectum: deuoratūqꝫ corrigit. Itē impetigines ex aceto coctum: ⁊ in quarto die ſolutum panos in melle ſuppurare prohibet impoſitum. Aqua decoctum perniones ac pruritus ſanat fouendo. Quī etiam ſi quis quotidie ieiunus bibat meliorem coloreꝫ fieri exiſtimant corpori vniuerſo. Idē vero cibis hoīm eſt alienuꝫ. vomitiones mouet. aluum turbat capiti ⁊ ſtomacho eſt oneroſū. genua quoqꝫ grauat Sed mite ſcit pluribus diebus mādefactū bobus ⁊ iumentis vti liſſimū. Eiuſqꝫ ſilique virides priuſꝙͣ indureſcant cum ſuo caule: foliiſqꝫ ꝯtrite: capillos inficiūt nigro colore Duodecimus Liber ¶ Palladius libro ſecundo. In menſe ianuario eruum ſeri nouiſſie p̄t in loco ſicco et macro ¶ Idē in li. iii. In februario quoqꝫ menſe eruū adhuc ſeri poteſt: quoniā in marcio ſerendum non eſt. ne paſtū ſuo pecoribꝰ no ceat: ⁊ boues inſanos reddat ¶ Actor. Eruum ⁊ her uum et orobuꝫ idem ſunt: vt in medicoꝝ ſinonimis le gitur. ideoqꝫ de illo ſub predictis nominibuſ adhuc in ferius congruis locis dicetur ¶ Pliniꝰ li. xviii. Eriſi mun eſt in aſia greciaqꝫ ſeſime ſil̓e granū: idemqꝫ eſſet niſi pinguis exiſteret: Quod apud nos vocant yrionē: medicaminibꝰ potius ꝙͣ frugibus annūerandum. Idem in li. xxii. Irioneꝫ inter fruges: ſe ſame diximꝰ eſſe ſil̓em ⁊ a grecis eriſimon vocari quaꝫ velarum ap pellant galli. Eſt autem fruticoſum eruce foliis paulo anguſtioribus: ſemīe naſturcii: vtiliſſimū cū melle tuſſi entibus. ⁊ in purulentis thoracis excreatōnibꝰ. Batur ⁊ regio morbo. lūborumqꝫ viciis pleureticis tormini bus ac celiacis. Illinitur et parotidum et carcinomatū malis: ac teſtium ardoribus ex aqua cum melle. Infan tibus quoqꝫ vtiliſſimuꝫ eſt. ⁊ iterum ſedis viciis ⁊ arti cularibus morbis cum melle ⁊ fico. Contra venenā eti am efficax potū. Medetur et ſuſpirioẜ. Item fiſtulis cū axungia veteri ne intus addatur. ¶ LXVI ¶ De faba ¶ Iſidorus vbi ſupra. ¶ Aba d̓r a veſcendo quaſi faga. fage nāqꝫ d̓r grece comedere. Primum autem homīes hoc egumine vſi ſunt ¶ Plinius vbi ſupͣ. Faba erumpit a primo ſatu die. xv. vel. xx. Fabe in folia exe unt: ac deinde caulem nullis diſtinctu internodiis emit tunt. Reliqua vero legumina et ſurculoſa ſunt. vnicau lis eſt faba. folia vero habet multiplicia. frumentis eſt folium harundinaceū. fabe rotundum. legumina diuti us florent: ex quibus heruum ⁊ cicer: ſed diutiſſime fa ba diebus xl. floret. frumenti grana in ſtipula crinito textu ſpicantur. In faba vero leguminibuſqꝫ lateribuſ alternis ſiliqͣntur. Inuentus eſt aliqͣndo ſcapus vnus centum fabis onuſtus. Inter legumina maxime honos eſt fabe. quippe ex qua tentatus ſit etiam panis. Fabe multiplex eſt vſus omniū quadrupedū generi: ac preci pue hominū. Frumento etiam miſcetur apud plureſqꝫ gentes: et maxime panico ſolida: et delicatiꝰ fracta Quin ⁊ qui priſco ritu fabacia ſue religionis diis in ſacra eſt preualet pulmentarii cibo: et exiſtimatur ſen ſus hebetare. inſomnia quoqꝫ facere. Ob hoc pitago rica damnata eſt ſnīa: vel vt alij tradidere hoc fctm̄: qꝛ mortuoꝝ anime ſunt in ea. Qua de cauſa parentando aſſumitur. ob hoc quoqꝫ varro flaminem ea non veſci tradit. et qm̄ in eiꝰ flore lugubres litere reperiantur In eadem peculiaris religio. Nanqꝫ fabam vtiqꝫ ī fru gibus referre mos eſt auſpicii cā: que ideo referuia d̓r ⁊ auctionibꝰ eam adhiberi lucroſum putant. Sola cer te etiam frugum exeſa repletur creſcente luna. Aqua marina non coquitur: alia ve ſalſa. Seritur ante vergi liarū occaſum leguminū prima: vt hyemem antecedat Uirgiliꝰ per ver eaꝫ ſeri iubet circūpadane ytalie ritu Sed maior pars malunt fabalia mature ſationis ꝙͣ tri meſtrem fructum eius. Silique cauleſqꝫ gratiſſimi ſūt pabulo pecori. Aquas in flore maxime concupiſcit. ex iguas vero deſiderat cum defloruit. Solum in quo eſt ſata: ſtercoris vice letificat. Ideo circa macedoniam ⁊ theſſaliam cum florere ceperint vertunt arua. Naſcit̉ ⁊ ſponte pleriſqꝫ in locis: ſicut in inſulis occeani ſeptē trionalis: quas ob id noſtri fabarias appellant. Item in mauritania: paſſim reperitur ſilueſtris: ſed predura: ⁊ que precoqui non poſſit Naſcitur et in egypto caule ſpinoſo: qͣ de cā crocodili timentes aculeos effugiunt. Congitudo quattuor cubitoruꝫ eſt ſcapo. Ampliſſima craſſitudo octōna habet genicula. molli calamo. ſimile caput papaueri: colore roſeo. In eo fabe non ſupra tri cenas. folia vero ampla. Fructꝰ ip̄e amarꝰ et odore: ſed radix perqͣm lata. cibus incolaꝝ cruda: et oīno decocta radicibꝰ harundinū ſil̓is. .LXVII. De fabe cultura ¶ Palladius libro ſecundo Aba ſi bis ſarculetur proficiet: multū fructū et maximū redditura: vt ad menſurā modii cō plendi: freſa quoqꝫ pro modo ſicut integra re ſpondeat. ¶ Idem li. vii. Menſe iunio faba vellenda eſt luna minuente ante lucem ſane ⁊ anteꝙͣ luna proce dat. Excuſſa et refrigerata ponatur: ſicqꝫ gurgulioneſ infeſtos non patietur. ¶ Idem in libro. xii. In princi pio menẜ nouembris faba ſpargenda eſt: que pinguiſſi mum vel ſtercoratū deſiderat locum. vel vallem quam ſuccus veniens a ſummitate fecundet. Primo ſeritur: deinde ꝓſcinditur: ⁊ tunc fulcatur: occanda eſt large: vt tegi pl̓imum poſſit. aliqui locis frigidis dicunt in fabe ſatione glebas nō eſſe frāgendas: vt ꝑ eas gelicidio te mpore poſſint germina obumbrata defendi. ſatōe eiꝰ generis. vt opinio habet. non fecundatur terra: ſed mi nus leditur. Nam columella dicit agrū frumentis vti liorem ꝓbari: qui anno ſuꝑiori vacuꝰ fuerit ꝙͣ qͥ in ca lamos fabacee meſſis eduxit. pingue iugerum ſex mo dii occupant. mediocre amplius. Spiſſo bene ꝓuenit. macrum locum ne buloſumqꝫ non patitur. Curandum precipue vt. xv. ſeratur ſi adhuc ictum ſolis reꝑcuſſa n̄ ſenſit. Aliqui dicūt. xiiii. potius eligendam. ſangui caponis greci aſſerunt fabe ſemina macerata: herbis aduerſantibꝰ non noceri. Aqua pridie infuſa citius na ſci. Nitrata vero aqua reſperſa cocturam non hrē dif ficilē ¶ Idem in libro. xiii. In menſe decembri faba cir ca. vii. ydus poteſt ſeri. Nam poſt exactam brumā ma le ſeminatur ¶ Plinius vbi ſupͣ. Uirgiliꝰ nitro ⁊ amur ca iubet fabam perfundi: ſic quoqꝫ grandeſcere ꝓmit titur. Quidam vero ſi triduo ante ſatum aqua macere tur: ⁊ vrina precipuā putāt adoleſcere. Ter quideꝫ ſar tam. modium fracte modiū ſolide reddere. In ſolo va lido: fabā ꝯuenit ſerere. Fabam non anteꝙͣ trium folio rum ſit oportet ſarire. tunc etiam leni ſarculo purgare veriꝰ ꝙͣ fodere. florentē vero fabā pͥmis diebꝰ. xv. non attingere LXVIII. ¶ De proprietate fabe in cibo. ¶ Iſaac Abe in ſui natura frigide ſunt: in ficcitate ve ro diuerſe. Nam que comeduntur virides: fri gide ſunt ⁊ humide in primo gradu. Minꝰ nu triunt: humores crudos ⁊ groſſos generant. inflatiue ſunt: in ſuperioribus ventris ventoſitatē faciunt. ideo ſtomacho valde nociue ſunt. Sicce vero. id eſt. comple to meſſionis ſue tempore collecte: frigide ſunt ⁊ ſicce in primo gradu. ſanguinē non laudabilē creant. ordeo ma gis nutriunt non naturaliter ſed accidentaliter .ſ. prop ter ſubſtantie ſue grofficiē ⁊ tarditatē diſſolutōnis ex menbris. Carnem inflant ⁊ dilatāt. in inferioribris ve tris ventoſitatē generāt: ex qua fumꝰ aſcendit in capi te cerebro nocens: ⁊ ſomnia multa ⁊ corrupta inducit: nec eis aliquo coctōnis modo ventoſitas poteſt aufer ri: ſed tm̄ minui. ¶ Idē libro primo. Cortices fabarum ſtiptici ſunt: medulle ſolutiue. vnde ad generanda tor turam ⁊ inflatōnem ſunt proprie: qꝛ diſcordant medui laꝝ ⁊ corticum natura. Alterum enī laborat vt ſoluat ⁊ exeat. alterum obuiat vt ſtringat. ¶ Auicenna. Fa be proxime ſunt equalitati: ſed pluſ decliues ſunt ad fri giditatē et ſiccitatem. in ipſis eſt humiditas ſuperflua ꝓprieqꝫ in viridibꝰ que frigide ⁊ humide iudicantur. Nabacie quidem vehementiꝰ ſtiptice ſunt: et egypti ace humidiores ac minoris nutrimenti. virides ſūt pli me ſuꝑfluitatis: ac tarde digeſtionis: ac ml̓te inflatōis Et niſi hec eſſent eque bene nutrirent vt pultes ordei Liber Duodecimus ſed ſanguis eoꝝ groſſior eſt ⁊ fortior. Fabaꝝ meliores ſunt groſſe ⁊ albe: que n̄ a gurgulionibꝰ ꝑforantur. De teriores autem eaꝝ ſunt recentes. et eaꝝ quidem recti ficatio eſt ꝓlongatio infuſionis eaꝝ. ⁊ bonitas decocti onis: ⁊ eas comedere cum pipere ⁊ ſale ⁊ origano: ⁊ ſi nulibꝰ. abſtergunt parumper ⁊ inflant valde. Sed ea tuꝫ decoctio vehementer iterata: remouet eaꝝ inflatio nem. Similiter quādo excorticantur ⁊ moluntur ac de coquuntur in vaſe ſine motu: minoratur eaꝝ inflatio: ſed ⁊ que ex eis frixe ſunt: pauce ſunt inflationis: ſꝫ tar dioris digeſtionis. Ipocras quoqꝫ teſtificatꝰ eſt boni tatem nutrimenti eaꝝ: ⁊ ꝯẜuatōem ſanitatis ab eis. ¶ LXIX. ¶ De operatōe ipſius in medicina ¶ Iſaac Abe ergo ẜm cibum quidem inflatōnem faci unt: ⁊ dure ſunt digeri. ẜm medicinam autem adiuuant excreare humores de pulmone ⁊ pe ctore: qꝛ colamentum habent. ideoqꝫ nec morantur in ſtomacho ſicut alij cibi groſſi. vnde ⁊ cutis hominis ex terius mūdificatur: ſi ex eaꝝ farina abluatur. Apoſte mati in māmillis vel teſticulis appoſite: cathaplaſma te facto diſſoluūt. hec omīa que de eis diximus. medul le tantummodo inſunt: cortici autem nichil. Cortex qͥp pe ſtipticus eſt. colamentū nullum habet. vnde aliquan do faba cum cortice coquitur in aceto: daturqꝫ patien ribus dy arriam: propter defectum contentiue virtutis Electior eſt faba magna alba nō vetus. Cocta in aqua laudabilior eſt ꝙͣ aſſata ⁊ aqua plurimum ventoſitatis eis aufert. Cocte cum cortice dure ſunt ad digerenduꝫ et groſſe ⁊ inflatiue: ⁊ in ventre mora diuturna. Cocte autem ſine cortice minꝰ inflant: ⁊ ſi ẜm ius fiant calefa ctiuis rebus appoſitis: vt pipere longo. zinzibere ⁊cꝭ: coitum excitant. ſed farina earuꝫ in inguine appoſita. pueroꝝ libidinem ſtringit. fabe cum rōſa mixtaⁱ thure ouiqꝫ albumine ad excoriatōnem oculoꝝ vel lippitudi nem: cathaplaſmate facto valent. Toſte ⁊ maſticate et temporibꝰ appoſite humoribꝰ reſiſtunt a capite in ocu los deſcendentibꝰ. Mammillis propter coagulatōem lactis induratis appoſite eas diſſoluunt ¶ Auicenna. Fabe in duo media ſciſſe: ⁊ ſuꝑ fluxum ſanguīs inciſi onis poſite valent. Ex proprietatibꝰ eaꝝ eſt: qꝛ abſcin dunt oua gallinaꝝ cum ex eis nutriuntur: et ꝙ faciunt videre ſomnia cum alienatione ꝑturbata. prurituꝫ quo qꝫ accidere: ⁊ proprie recentes. Emplaſtrum ex cortici bus eaꝝ factu: capillos ſubtiliat. ⁊ ſi ſuꝑ femur infan tis ponitur. ꝓhibet ortum piloꝝ. Abſtergunt etiā mor pheam in facie. p̄cipue cum cortice: ⁊ pannum ac lenti gines ⁊ faciunt colorem bonuꝫ Confert ⁊ vlceribus: ⁊ ſpaſmo lacertoꝝ ⁊ pectori: ⁊ ſputo ſanguinis ⁊ tuſſi ac podagre: et apoſtematibꝰ gutturis ac teſticuli et mam mille. Decocte cū corticibus ſuis in aceto ꝓhibent vo mitum: conferunt ſolutioni antique ac diſenterie. ¶ De eodem ¶ Diaſcorides. .LXX. Aba inflat ⁊ indigeſtibilis eſt. Tuſſi medetur et corpori ſuccum addit: Cui ſi aqua in coctu ra mutata fuerit: inflatōnem ſtomacho non fa cit: viridiſ inflat ventrem comeſta: ⁊ eſt cacoſtomacha Farina fabe cum polenta cathaplaſmata ꝑcuſſure tu moribus occurrit. lacrimiſqꝫ ꝓfluentibus impoſita ſtrī git. mixta cuꝫ melle ac fenugreci farina. parotidis quo qꝫ ꝓdeſt. liuores corꝑis detergit Dentibus conquaſſa ta ⁊ impoſita fronti: reuma oculis ſuſpendit. Cum vi no appoſita teſtium tumores ſpargit. Eſt autem faba inter calidum et frigidum medie virtutis: proiectorie: atqꝫ ſtiptice. Extrinſecus itaqꝫ poſitaʳⁱ deſiccat. pōda gricis ⁊ artheticis in aqua cocta cum adipe āſerino do lores mitigat. Neruorum contractiones ⁊ vlceratōes cum oximelle farina eius cocta ⁊ ſuper cathaplaſmata ſanat ¶ Pliniꝰ libro. xxii. Faba ſolida fracta feruens qꝫ in aceto coniecta: torminibus medetur. In cibo fre ſa et cum allio cocta contra deploratas tuſſes ⁊ ſuꝑpu ratōes pectorum cibo quotidiano ſumitur. Et commā ducata ore ieiuno ad furunculos maturādos aut diſcu tiendos imponitur. In vino decocta: ad teſtium tumo res ac genitalium ꝓficit. lomento etiam ex aceto deco cto tumores maturat et aperit. Item liuoribus quoqꝫ combuſtis medetur. Et voci eam ꝓdeſſe Marcus var ro fatetur. Fabalium deniqꝫ ſiliquarumqꝫ cinis ad co xendices: et ad nerorum veteres dolores ꝓdeſt cum ve tuſtate ſuilli adipis. Per ſe quoqꝫ decocte ad tercias cortices fabaꝝ ſiſtūt aluum. ¶ De farre atqꝫ farragine ¶ Iſidorus. .LXXI ¶Ar frumenti genus ſic dicitur: eo ꝙ inicio frā geretur. aput antiquos enī nondum erat vſus molarum: ſed in pila miſſum frangebant frumē tum: ⁊ hoc erat genus molendi. ¶ Plinius vbi ſupra Populum romanum farre tantū ē frumento tricentis annis tradit verrius vſum. In loco humili ſerendum eſt far et adoreum potius ꝙͣ triticuꝫ. Far ⁊ ſiligo creto ſum ſortiūtur ſolum et vliginoſum. Qui zea vtuntur n̄ habent far Duriſſimū far et firmiſſimū cōtra hyemem frigidiſſimos patitur locos: minuſqꝫ ſubactos: vel eſtu oſos ac ſitientes. Itaqꝫ far ſicut et triticum et ordeum inter genera frumentoꝝ hyberna: que circa vergiliarū occaſum ſata ꝑ hyemem nutriuntur terra. In area qui dem. vt dictum eſt. exteruntur triticuꝫ et ordeum. Edi uerſo purgari niſi toſta non poſſunt far ⁊ milium et pa nicum. itaqꝫ far in vaginulis ſuis ad ſatus ẜuant: atqꝫ non torrent. Piſtura non omniū facilis. Quippe et he truria farris toſti piſente pilo preferrato: fiſtula ſerra ta ſtellaqꝫ intꝰ denticulata. ¶ Idem in libro. xxii. Eſt in farre vermiculus teredini ſimitis: quo dentium ca uis cera incluſo. cadere viciati dicuntur etiam ſi fricen tur ¶ Palladius libro ſecūdo. Farſaritur et triticū quādo eſt quattuor foliorum. ¶ Idem in libro. xxii. In menſe nouembri ſerendum eſt far et triticum ſatione le gitima et ſemente ſolenni. Iugerum ſeminis vtriuſqꝫ tenebitur modiis quinqꝫ ¶ Iſidorus. Farrago a farre dicta eſt. Eſt enim herba ordeacea adhuc viridis: non dum granis ad maturitatem turgentibus ¶ Plinius vbi ſupra. Eſt in genere tritici pars aliqua pabuli cau ſa ſati vt farrago. Seritur autem predenſa ex recremē tis farris farrago admixta: et vicia aliquando. Eadeꝫ aliquando in affrica fit ex ordeo. omnia hec pabularia ¶ Palladius libro decimo. Menſe ſeptembri ſeritur farrago in locis reſtibilibus. In iugero decem modii ſparguntur. ordeum canterinum circa equinoctiuꝫ: vt ante hyemeꝫ conualeſcat. Sed de paſcitur ſepius: nam vſqꝫ in maium eius paſtura ſufficiet. Qd̓ ſi ex ea ſem̄ etiā redigere vel̓ vſqꝫ ad kl̓s Marcii: ac dehinc peco ra ꝓhibebis. ¶ LXXII. ¶ De faſelo. ¶ Iſidorus Aſelum ſicut ⁊ cicer grecum nomen eſt: et eſt leguminis ſpecies. In cibo ſumptuꝫ multo me F lius ꝙͣ piſa egeritur: et minus inflat: optime nutrit. ¶ Palladius libro. xi. Faſelum in menſe octo bri ſerendum eſt: terra pingui: vel agro ſterili. ¶ Iſaac faſeoli calidi ſunt ⁊ humidi in ſecundo gradu. Groſſos humores gignunt: ⁊ inflatiuam ventoſitatem. ſomnuꝫ qꝫ plurimum: caput implenteꝫ. ſomnia peſſima ⁊ terri bilia faciūt. Sūt āt ⁊ albi ⁊ rufi. Albi minuſ calidi: hu midi magis. Unde eoꝝ groſſius nutrimentuꝫ: ad dige rendum durum: humores flegmaticos generat. Ruffi autē plus calidi ſunt. humidi minus. Ideoqꝫ fortiores ſunt in operibus ſuie ¶ Auicēna. faſeoli natura ruber Liber Duodecimus ſunt. calidiores: ſed ſcd̓m quoſdam frigidi ſunt ⁊ ficci. Apud me autem ſubſtantia eoꝝ eſt ſicca: in qua eſt hu miditas ſuꝑflua. Ip̄iqꝫ ad caliditatem declinant. velo cis enim digeſtionis ſunt: ſed fabe plus illis inflatiue ſunt. Humor faſeloruꝫ humidus eſt ac flegmaticus: ⁊ ſomnia mala videre facit: ſed pectori et pulmoni boni ſunt. humorem generant groſſum: ſed ſinapis ꝓhibet nocumentū eoruꝫ qui cum accto nutriti ſunt: pauce hu miditatis ſunt. Mēſtrua deniqꝫ ꝓuocāt: faſeoli maxīe rube i. ꝓprie cum oleo nęriden. ¶ LXXIII ¶ De fenugreco. ¶ Platearius ¶ Enugrecum calidum et ſiccum eſt. ſubſtantiā glutinoſam habet. virtutem habet maturandi ⁊relaxandi. Igitur ad apoſtema maturanduꝫ ⁊ exterius rumpendum farina eius cum vitello oui cō ficitur ⁊ ſuperponitur: ſicqꝫ maturat: et attenuat. Ad duriciam ſplenis herba ip̄a in oleo ⁊ vino macerata ꝑ quindecim dies optime decoquitur. Ad apoſtēata ſpi ritualium fenugreci farina in ſacello poſita ⁊ in aqua decocta cum malua ſepius ſupponitur. Ad apoſtema ta et inteſtinoꝝ ex farina fenugreci et aqua p̄dicta fiūt pultes ac ſuꝑponuntur. ¶ Auicenna. Fenugrecum eſt in fine primi calidum: in eodem vero ſiccum. virtus eiꝰ eſt digeſtiua et lenitiua: ꝓpter id quod aggregatur in ipſo de caliditate cum viſcoſitate. viſcoſitas ip̄ius ꝓhi bet dominiuꝫ nocumenti caliditatis eius. Eiuſqꝫ cali ditas cum facilitate oꝑatur: et humor eius eſt malus: li cet non ſit paucus. Oleum eius quod cum mirto fit cō fert capillis: ac veſtigis vlcerum. fiſſuris quoqꝫ frigi dis ꝓprie cum oleo roſato valet ⁊ in panni medicinis. et colorem bonum facit. alterat odorem oris ac fetere facit odorem corporis ⁊ ſudoris. Reſoluit apoſtemata flegmatica ⁊ dura. Cum oleo roſeo confert aduſtioni ignis. Mundatqꝫ furfures ablutione capitis facta ex eo facit ſoda capiti. vocem clarificat: ⁊ pulmoni aliqd̓ nutrimentū tribuit. pectus lenit ⁊ guttur. ſedatqꝫ tuſ ſim ⁊ dyſenteriam. ꝓprie quādo cum melle vel dactilis ac ficubus coquitur. Emplaſtrum ex eo cum nitro fa ctum confert ſpleni: eiuſqꝫ decoctio cum aceto debili tati ſtomachi. Electuariū eius nauſeam facit: ſed acetū ⁊ muri nocumentuꝫ expellunt eius comeſtionis. Eius decoctio cum aceto vlceribus inteſtinoꝝ conuenit. ea demqꝫ cum aqua calida: tenaſmon et ſolutioni proficit Ęius oleum eſt apoſtematibꝰ ani bonum. ⁊ clyſteriſat̉ etiam ad tenaſmon: et dolorem ventris pungitiuum Nec mouet fecem expellendam: niſi ꝓpter acrimoniaꝫ ſuam. Eius decoctio cuꝫ melle facit huiditates groſſaſ ab inteſtinis deſcendere. vrinam ⁊ menſtrua ꝓuocat. Et ſuppoſitum cum adipe anatis confert duriciet ma tricis. facitqꝫ generatōnem illiꝰ facilem: cuiꝰ generatō difficilis eſt ꝓpter deſiccatōneꝫ. Eſt etiā bonū emorro ydas hn̄tibꝰ: nec eſt ſicut lupinū difficultate ſui exitꝰ. ¶ LXXIIII. Adhuc de eodem ¶ Palladius libro ſecundo Enugrecum in yt alia colligendi cauſa ſeminiſ ianuario menſe vltimo circa kalendas februa I rias eſt ſerendū. ſeptem modii ſufficiunt iuge ro vni. Arandum eſt autem ſpiſſe ſed non alte. Nam ſi plus ꝙͣ quattuor digitis obruatur: difficile naſcitur Idcirco quidem minimis aratris ꝓſciſſa prius terra: ſe minant: et ſtatim ſarculis operiūt ¶ Idem in libro. vii Fenugrecū menſe iunio reſecamꝰ ad pabulum ¶ Idem in libro. x. In menſe ſeptembri fenugrecū ſeritur cauſa pabuli. ¶ Plinius libro. xviii. Fenugrecum ſcariſati on ſeritur: non altiore quattuor digitoꝝ ſulco. Quan toqꝫ tractatur peius: tanto ꝓuenit melius. Rarum di ctu eſſe aliquid cui negligentia proſit. Id autem quod ſecale ac farrago appellatur. occari tm̄ deſiderat. Se cale thaurini ſub alpibus vocant aſiam: deterrimū qui dem ſed tm̄ ad famem arcendā vtile. Fecunda ſed gra cili ſtipula: nigricia triſte: p̄cipuuꝫ pondere. Admicet̉ huic far: vt amaritudinē eius mitiget: et tam̄ ſic quoqꝫ ventri ingratiſſimū eſt. naſcitur qualicunqꝫ ſolo cū ceu teſimo grano: ip̄mqꝫ pro letamine eſt. ¶ Idem libro xxiiii. Fenugreco quod telin vocant: alij carphos: alij buceras: alij egoceraſ. quoniaꝫ corniculis ſimile ſemen habet: non minime autoritatis eſt. Nos ſiliquaꝫ. al̓as ſiciliam vocamꝰ. vis eius eſt ſiccare: mollire. diſſoluere Succus decocti: feminaꝝ pluribꝰ malis ſubuenit. ſiue duricia. ſiue tumor. ſiue cōtractio ſit matricis fouētur inſidunt: infuſuꝫ quoqꝫ prodeſt. ⁊ extenuat in facie fur fures. addito nitro decoctum ⁊ impoſitū medetur ſple ni. Item ex aceto ⁊ iocineri decoctū. Diocles difficili parientibꝰ eius ſemen dedit acetabuli menſuraꝫ triti in nouem cyathis ſepe ad tercias partes bibere: vt qui biberīt in calida lauarentur: ⁊ in balneis ſudantibꝰ di midium ex relicto iterum dedit mox a balneo: reliquuꝫ pro ſummo auxilio. Farinam fenugreci cum ordeo aut lini ſemine decoctaꝫ aqua mulſa contra vulue cruciatꝰ ſubuenit. itemqꝫ impoſuit immo ventri. Lepras ⁊ lenti gines ſulphuris pari portione mixta eius farina cura uit: nitro antea cute preꝑata: ſepias ꝑ diē illiniens: per ungiqꝫ p̄cipiens. Nec dubitatur quin eius decoctum vtiliſſimū ſit matricibꝰ: ⁊ interraneis exulceratis: ſicu ti ſemen articulis ac p̄cordiis. Si vero cum malua de coquatur. poſtea addito mulſo potus ante cetera vul uis intraneiſqꝫ laudatur. Quippe cum vapor quoqꝫ decocti plurimum ꝓſit. Carcinomata ſubacta ex vino: purgat. mox addito melle ꝑſanat. Eius quoqꝫ ſemen decoctum emendat alarum graueolentiaꝫ. farina eius cum vino ⁊ nitro: celeriter tollit capitis prurigines atꝫ furfures. aceto ſubacta luxatis illinitur: ac lyeni: addi to melle. In ydromellite decocta cuꝫ axungia medetur genitalibꝰ. Itemqꝫ parotidi panno pōdagre articulis carnibuſqꝫ que ꝓcedunt ab oſſibus. Sumitur ad pectꝰ exulceratum ē farina eius ſorbitio. longamqꝫ tuſſimqꝫ diu de coquitur. donec ceſſet amaritudo: poſtea mel ad ditur ¶ Dyaſcorides. Fenugreci farinaꝫ multi bucerō vel egoceras vocāt. virtus eſt ei malactica. Cathapla ſmata cum mulſa tumores interaneos ⁊ foris poſitos ſpargendo compe ſcit. nitro et aceto impoſita: ſplenem tumeſcere facit. Succus eius tumores ac conſtrictōes matricis fomento curat. capillos ab immundiciis lim pidos ẜuat. fenugrecum quidem nimium calidum eſt. ſuccus autem mediocriter. ꝓpter hoc ignitas inflatōeſ exacerbat. intꝰ calidas vero ſchyroſes digerit: ac relax at efficaciter aūt ydoneū eſt ad omneꝫ tūorem l̓ rigorē LXXV De gith ¶ Haimo ſuper iſaiam Ith eſt genꝰ liguminis ſimile cimino in quāt tate. ſꝫ nigri coloriſ. ⁊ ī pane dulcorādo īponūt ¶ Dyaſcor. githē herba q̄ in ſegētibꝰ creſcit: hn̄s ſem̄ nigrum. minutū. odore ſuaui. Hoc em̄ relaxat ⁊ calefa cit. ideoqꝫ potatuꝫ vrinā ⁊ menſtrua prouocat. lumbri cos expellit. impoſitū vero tumores ac duricias ſoluit. Eſt etiam deſiccatiuum ac leptomicū. lepras ac verrū cas appoſitum tollit. Pingues ac glutinoſos atqꝫ cō ſtiꝑatos humores digerit. Catarrum ſanat. calefacier do ſi puluis eius ligetur in lintheolo. et ad nares ſepiꝰ apponatur: vt ex eo odoretur. lumbricos aūt enecat: co meſtum vel contuſum extrinſecus ventri appoſitum ¶ Platearius. Gith calidum eſt et ſiccum in ſecundo gradu. ⁊ eſt herba que inter frumentū pritur. ſemen ni grum ⁊ quaſi triangulum facit. Aliquantulam habet amaritudinem vnde diuretica eſt: virtutem hꝫ diſſolue di et ꝯſumendi. Contra opilatōem eꝑatis: ac ſplenis. ⁊ Liber Duodecimus renum. ſtranguiriam: diſſuriam: yliacam paſſionem: et dolorem ſtomachi ex ventoſitate datur vinuꝫ decoctio nis eius ⁊ puluis eius in cibis. valet ⁊ contra emorro idas inflatas. ꝯtra lumbricos etiam datur puluis eius cum melle: valet ⁊ ꝯtra vermes aurium. ¶ Plinius libro. xx. Gith ex grecis: alij melanthion: alij melaſper mon vocant optimū ꝙͣ excitatiſſimi odoris. Medetur ſerpentium plagis ⁊ ſcorpionū. Illini ex melle ⁊ aceto reperio. Incēſoqꝫ ẜpentes fugari. Bibitur drachma vna contra araneos. Biſtillationem nariuꝫ diſcutit: tu ſum in lintheolo oīfactum. Capitis dolores illitum ex aceto: ⁊ infuſum naribus. Cum murrino oculoꝝ epifo ris ⁊ tumoribꝰ. Dentium dolores coctum cum aceto: Ulcera oris tritum aut ꝯmanducatum. Item lepras ⁊ lentigines ex aceto. difficultates ſpirādi addito nitro potum. Duricias: tumore ſqꝫ veteres ⁊ ſuppuratōnes illitum. Quinimo lintheolis illigatis tm̄ grauis. xxx. ſecundinas trahi reperio. lac mulierum auget: ꝯtinuis piebus ſumptum. Succus eius vt ioſciami venenū eſt quod miremur cum ſemine gratiſſime panes condiat. oculos quoqꝫ purgat. vrinaꝫ ⁊ menſtrua cit. Aiunt eti am euꝫ clauis in pedibus mederi. tritū in vriua culices ſuffitu necare et etiā muſcās. ¶ LXXVI. ¶ De herbo ¶ Iſidorus Erbum a greco traxit vocabulum. Hoc enim illi orobum dicunt. Qd̓ cum ſit quibuſdā peco ribus infeſtum: thauros tam̄ efficit piuguēs ¶ Daſcorides. Herbum vel vt alij dicunt orobuꝫ in lenticula naſcitur: ⁊ etiam ſeritur: Cutꝰ aliud eſt palli dum: aliud ſubrūfum: ⁊ aliud album. vires habet alba ⁊ diureticas valde. calidas: media participans qualita te: partē hn̄s amaritudīs. Si cōmedantur extra ratōꝫ caput grauant. vētremqꝫ turbant. ſanguinem ꝑ vrina educunt. herbum elixū boues pingueſcere facit. fit aūt farina ex eo hoc modo: herbum album eligitur: et vnā die aqua infunditur: alia die donec coriuꝫ dimittāt co quitur: tunc demū in farina molitur ac reponitur Hec farina ſumpta ventrem mollit. vrinam ꝓuocat. coloreꝫ bonuꝫ facit. Si tamen nimiū comeſta vel bibita fuerit caput grauat. tortiones cū ſanguine deponit. ventreꝫ ac veſice vulnera cum melle ſanat. cancros ⁊ duricias mammaꝝ. malignaqꝫ ꝯulnera ⁊ carbunculoſ impoſita curat. tumoreꝫ rūpere facit. mixtoqꝫ vino caninis mor ſibus ac venenoẜ ſuccurrit. Cum aceto cocta: tormībꝰ ⁊ ſtranguiriis ac punctōnibꝰ medetur. ſuꝑ pectineꝫ im poſita. Eiuſdeꝫ elixatura ꝑniones ac prurigines totiꝰ corporis tollit. fomento adhibita. de illis quandoqꝫ qͥ albi ſunt: alio modo fit farina. prius enim parum aqua ſparguntur: et ſic in patella quouſqꝫ corium dimittant aſſantur: dehinc tenuiſſime tunduntur atqꝫ cribrantur ¶ Auicenna. Heruum dicitur granum in magnitudi ne lentis: non cum compreſſione rotundum: ſed late ra tum: eius color eſt inter cinericium ⁊ citrinum. Quan doqꝫ eſt album: ad citrinitatem declinās: ⁊ quandoqꝫ rubeum. herba eſt parua minuta folia habens: ⁊ in the cis eſt eius ſemen Boues id comedunt: eoqꝫ nutriunt̉ Calidum eſt in prīo ⁊ vſqꝫ ad ſecundū: ⁊ in tercio ſiccū Eſt autem abſterſiuū ⁊ aꝑitiuū. et ineſt ei malus hūor cuiꝰ rectificatio eſt ſicut lupinoꝝ. linitū ſuꝑ morpheam ⁊ pannū: lentigines ac cicatrices ꝓficit. ⁊ bonuꝫ colorē efficit. Extenuatis ꝓdeſt: eiuſqꝫ decoctio ponitur ſuꝑ fiſſuras frigoris: et pruritum eius manibꝰ accidentes Lenit duricias manmillaꝝ: ⁊ vlcera cum melle mundi ficat. Confert igni ꝑſico ac mellino. Confert duriciei mammillaꝝ: ⁊ facile efficit groſſe ſaniei ſputum. Cum aceto bibitum: vrine difficultati confert. ſedatqꝫ tena nion ⁊ ventris dolorem pungitiuū. Plurimus tamen vſus eius mīgere facit ſanguinem ꝓpter ſue ꝓuocatio nis fortitudinem. ſoluitqꝫ naturam. Deniqꝫ fit empla ſtrum ex eo cum vino: ſuꝑ morſuꝫ viꝑe vel canis rabio ſi: ⁊ hominis ieiuni ¶ Iſaac̄. Orobū caliduꝫ eſt in pri mo gradu: ſiccum in ſecundo. vnde mundificatiuuꝫ eſt et colatiuū. ventrem humectat. vrinam ⁊ menſtrua pro uocat. cutem clarificat. Non tam̄ plurimū aſſue fiat: ne forte ſanguinem mingere faciat. Aliquādo etiaꝫ ꝑ naͣ res ſanguinis efficit fluxum. Farina eius cocta cum ſe potis quod eſt ſpecies thuris: ydropicis ycte riciſqꝫ ꝓfi cit. Temꝑate cuꝫ vino valet ſuꝑ rabidiſſimi canis mor ſum impoſita. Rurſumqꝫ cum melle temꝑata lentigi nem mūdificat. vulneribus: apoſtematibuſqꝫ ſimiliter valet ¶ Actor. Nota tam̄ ꝙ orobū phifici noſtri illud eſſe putant: quod nos viciam eſſe dicimꝰ. Sed yſidoruſ hec ꝓ duobꝰ ponit. Et dicitur ꝙ duo genera ſunt: vnuꝫ maiꝰ qd̓ orobū vocat̉. Et aliud minꝰ qd̓ viciā dicimꝰ. ¶ LXXVII. ¶ De lente ſiue lenticula ¶ Iſidorus Ens dicta eſt: eo ꝙ humida et lenta eſt. vel ꝙ adheret humida. hec in cibo ſumpta: deducit venerem: magis autem ⁊ vrinam. ¶ Pliniꝰ li bro. xviii. Lens amat tenue magis ꝙͣ pingue ſolum et celum vtiqꝫ ſiccum. duo ſunt eius genera: in egypto al terum rotundiꝰ atqꝫ nigrius. alterum vero ſua figura. vnde vario vſu tranſlatum eſt in lenticulas nomen. Iu uenio apud autores veſcentibꝰ ea fieri equanimitateꝫ lenti ſeminate nocet herba ſecuridaca: quam greci ple cinon vocāt a ſimilitudine. necat enim complexu. Ler tem deniqꝫ ſeri conuenit in loco fruteto rubicoſo: qui herbidus non ſit. lentem piſcudam torrere prius opor tet. deinde cum furfuribus leniter pinſi. vel addito iu ſextarios. xx. lateris crudi fruſto. et harene ſemodio. heruilliam quoqꝫ modis eiuſdem: quibus ⁊ lentem ¶ Palladius libro tercio. In menſe februario lenti culam conuenit ſeri: ſolo tenu̓i ac reſoluto vel in pingui ſed ſicco maxime qꝛ luxuria corrūpitur et humore vſqꝫ ad duodecimā lunam bene ſeminatur. Que vt cito exe at atqꝫ grandeſcat: priꝰ cum fumi ariditate vtiliter mi ſcetur: et vbi ſic requieuerit quattuor diebus vel qͥnqꝫ tunc ſpargitur. Semen vniꝰ modii iugerū implebit. ¶ Idem in libro. vii. Menſe iunio in locis frigidiſ per agenda eſt leguminū meſſis. lenticula itaqꝫ collecta be ne ſeruatur cineri mixta. vel in vaẜ oleariis vel ſallam tariis repletis: ſtatimqꝫ gipſatis. ¶ LXXVIII ¶ De proprietatibus eius in medicina. ¶ Diaſcorides. Enticule virtus eſt ſtiptica: indigeſtibilis eſt et cacoſtomacha: ventrem inflat. inteſt. nā ledit frequenterqꝫ comeſta: caliginem oculis facit. Cocta cum corio ventrem mollit. molita ⁊ comeſta ven trem ſtringit. Molitam tamen cum coxeris ſi aquam in coctura mutes: exinde ventrem mollire poteris. Ni mium comeſta viſiones ſomnii ſuperfluas facit: ⁊ pul moni ⁊ capiti eſt contraria. Cum polenta cathaplaſma ta podagris medetur. Cum melle cocta et impoſita du ricias ⁊ ſcrofas reſoluit Cū vino melliloti vel cōtoneo cocta: ⁊ īpoſita tūoreſ ocl̓oꝝ curat. Oleoqꝫ roſaceo mi xta et impoſita tūores ani compeſcit. Putredines vul nerum et cancrenas aqua marina mixta purgat. Igni acro ac herpetis ⁊ papulis medicinalis eſt. pernionibꝰ ⁊ manimis tumentibꝰ in aqua marina cocta maximuꝫ preſidium eſt. Cum melle vulner a purgat et glutinat. Cum oleo roſeo virge vicia emendat. ¶ Plateariꝰ. Lē ticula eſt in ſecundo gradu calida ⁊ ſicca. Fructus vel ſemen eius competit veſcendi vſui: ac medicine. vn̄ cō tra dyſenteriā in aceto vſqꝫ ad aliquātulā denigratōꝫ Liber Duodecimus decoquitur: ⁊ omni mane patienti ieiuno ad comeden dum datur. ¶ Plinius libro. xxii. Lens optima eſt q̄ fa cillime coquit. ea qͣꝫ que maxime aquam abſorbet. aciē quidem oculoꝝ obtundit ⁊ ſtomachū inflat. ſed aluum in cibo: magiſqꝫ decocta celeſti aqua ſiſtit. Eadem mi nus percocta ſoluit. puſtulas vlceruꝫ rumpit. et ea que intra os ſūt purgat ⁊ aſtringit. omnes collectiones im poſita ſedat: maximeqꝫ rimoſas et exulceratas. cū mel liloto. aut cōtoneo oculoꝝ epytoras. Contra ſuppurā tia cum polenta imponitur. decocte quoqꝫ ſuccus ad oris vlceratōem ac genitaliuꝫ adhibetur. Cum polēta podagris imponitur et vuluis et renibus: pernionibꝰ vlceribuſqꝫ cicatricem difficile trahentibꝰ. In dyſen teria efficacior eſt in tribus aquis cocta In quo ſcilicꝫ vſu melius eſt ſemper illam torrere vel tundere vt te nuiſſima detur. vel per ſe vel cum cōtoneo malo vel pi ris: aut mirto: aut intubo erratico: aut beta nigra vel plantagine. In aceto decocta: duricias diſcutit ⁊ ſtru mas. Decocte ſuccus ad oris exulceratōnes ⁊ genitali um adhibetur. Ad ſedem cuꝫ roſaceo aut cōtoneo. In his que acrius remedium exigunt cum putamine puni ci melle modico adiecto. Ad id demuꝫ ne celeriter ina re ſcat: adiiciuntur ⁊ bethe folia Imponitur ⁊ ſtrumis pāniſqꝫ vel maturis vel matureſcentibꝰ ex aceto diſco cta. Rimis ex aqua mulſa: ⁊ grangrenis cū punici ge mine. Propter diſſolutōem ſtomachi triginta granalē tis deuorantur. Pulmoni eſt inutilis et capitis dolori neruoſiſqꝫ omnibꝰ: ⁊ felli nec ſomno facilis. Ad puſtu las vtilis: igniqꝫ ſacro ⁊ manimis in aquāᵉ marinā de cocta. Stomachi quidem cauſa polente modo potioni bus inſpergitur. Que ſunt ambuſta aqua ſemicocta cu rat. Poſtea trita ⁊ per cribruꝫ effuſo furfure: mox ꝓce dente curatōe addito melle. Ex poſca coquitur ad gut tura. Eſt etiam lens paluſtris per ſe non naſcens in aqͣ non fluente refrigeratorie nature. propter quod illinit̓ collectionibꝰ: ⁊ maxime pōdagris. per ſe vel cuꝫ polen ta glutinat ⁊ interanea ꝓcidentia. Eſt iteruꝫ ſilueſtris agreſtis a grecis dicta helyphacos ab alijs phacos le nior ſatiua lente. Folioqꝫ minore ac ſicciore. Eſt iterū altera ſpecies eius ſilueſtris. odore graui hec mitior. habet mali cōtonei effigie folia: ſed minora ⁊ caudida que cum ramis decoquūtur. Menſes ⁊ vrinas cit. ictꝰ marine paſtinace ſanat. locoqꝫ percuſſo torporem ob ducit. Cum abſinthio bibitur ad dyſenteriam. Eadem cum vino: commorantes menſes trahit: abundantes ſi ſtit. decocto eius poto. Ipſaqꝫ herba vulneruꝫ ſangui nem cohibet: per ſe impoſita. Serpentium quoqꝫ mor ſus ſanat. Et ſi decoqͣtur in vino pruritꝰ teſtiū ſedat. ¶ LXXIX. ¶ Adhuc de eodem ¶ Iſaac Enticula frigida eſt in pͥmo gradu: ſicca in ter cio. Ex duobus cōtrariis eſt compoſita. in cor R. Itice ⁊ medulla Nam cortex eius acuitatem ha bet: vnde ⁊ ventrem ſoluit. Medulla autem ſtiptica et confortatiuā ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ ac contra dyarriā valet. vniuerſaliter aūt nutrimētum corporis groſſum eſt: et ad digerendum durum. melancolicū ſanguinem generat: maxime ſi cum cortice cōmedatur. Cerebrum rumo groſſo ⁊ melancolico implet. vnde cauſa eſt dolo ris. ⁊ fallacium formidoloſoꝝqꝫ ſomnioꝝ. ventoſitatē facit ⁊ conſtipatōnem. ideo plus ceteris granis ſtoma cho nocet ac pulmoni. Sanis etiaꝫ officit oculis: qͣnto magis infirmis. Deſiccationis ſue cauſa ventrē ⁊ mē ſtrua conſtipat. lens cum cortice cocta: ſicce cōplexioni eſt noxia: ⁊ paſſionem in ea melancolicā generat: ſicut nigram morpheam. impetiginē. ẜpiginem. cancrū. ele fanciam: et leoninam. Eis auteꝫ qui humide complexi onis ſunt: aliquādo proſunt. ideoqꝫ ſi ſine cortice edar tur: ydropicis valent. cum cortice autem nimis nocent propter ventoſitatem ⁊ inflatōem quam creāt. valent etiam aliquando in cathaplaſmate contra apoſtema ¶ Auicēna. Lens. vt galieno viſum eſt. aut eſt equalis in caliditate et ſiccitate: aut paꝝ decliuis ad caliditatē Et illud quidem genus quod comeditur notum eſt: ſed aliud genus eſt ſilueſtre malum: et eſt lens amara ⁊ ma nifeſte caliditatis ī qua eſt ficcitas et paꝝ ſtipticitatis Lens quidē cōpoſita eſt ex virtute ꝯſtrictiua et abſter ſiua. Cortex eius plurimū ſtipticus eſt: ⁊ in ip̄o eſt īfla tio plurima: ſanguinem inſpiſſat: et non currit in veniſ et ex ea melancolice generantur egritudines. Ex ea cū aceto factum emplaſtrum: reſoluit ſcrofulas ⁊ apoſtē ta dura. Item cum aceto replet vlcera profunda ⁊ eoꝝ ſordes eradicat. Cum ſauich poſita ſuper podagram confert: ⁊ eius multitudo generat lepram. minorat vxi nam ⁊ menſtrua: qꝛ ſanguinem inſpiſſat: et omnino nō prouocat. Qui eius cibo plurimū vtitur: ei viſus obte nebratur: propter exiccatōnis illius vehementiā. Me lius eſt autem illa que vehementiꝰ maturatur: ⁊ eſt al ba et lata: Que quando cadit in aquam: non denigrat eaꝫ: ⁊ oportet vt bene maturetur in decoctōe. Cū aqua marina valet ad formicaꝫ et fiſſuras accidentes ex fri C LXXX. gore. ¶ De lupino ¶ Iſidorus. Upinum et ip̄m ſicut ⁊ cicer nomen grecuꝫ eſt De quo virgilius ait. Triſteſqꝫ lupini. Quia vide licet amaritudine contriſtant vultum gu ſtantis. naꝫ et de ip̄is pre amaritudine nec vermis nec vllum animal comedit. Horum natura calida ⁊ fortiſſi ma eſt: ſed cōcti leniores ſunt: et egeruntur: ⁊ lūbricos. ac tineas ventris excludunt ¶ Plinius libro. xviii. Cō mune eſt lupinum vſui quagrupeduꝫ ⁊ hominuꝫ: ſolia cadūt ei: ſicut ⁊ papaueri. Itaqꝫ ſupino vius eſt proxi mus rapis: cum ſit ⁊ hominum ⁊ quadrupedis generi vngulas habenti communis. Remediū eius eſt: ne me tentes fugiant exiliendo: vt ab imbre tollatur Natura aſſenſu terre mirabilior eſt. Primum quidem omnium cum ſole quotidie circumagitur. horaſqꝫ agricolis eti am nubilo demōſtrat Ter preterea floret. terrā amat. terraqꝫ non vult operiri. Et vnuꝫ hoc ſeritur: non ara to: vbi fuerit miaxime fabuloſa: ⁊ ſicca: ⁊ etiaꝫ arenoſa. Coli vtiqꝫ non vult Tellurem adeo amat: vt quamuis frutecto ſolo coniectum inter vepres: ad terram tamē radice proueniat. huiꝰ ſatu aruā ⁊ vinee pingueſcunt. Itaqꝫ adeo fimo non egēt: vt viceꝫ optimi repreſentet nichilqꝫ aliud. Nullo conſtat impendio vt ꝙ ne ſerēdi quideꝫ gratia opus ſit afferre protinus ſeritur ex aruo Ac ne ſpargi quidem poſtulat decidens ſponte. primū qꝫ omniū ſeritur: nouiſſime colligitur. vtrūqꝫ fere men ſe ſeptembri: qꝛ ſi non anteceſſerit hyemem: frigoribus eſt obnoxium. Impune preterea iacet: ſed derelictū eti am: ſi non protinus ſecuti obruant imbres. ab omnibꝰ animalibus: amaritudine ſua tutum eſt. plerumqꝫ tan̄ leni ſulco integunt eum. Ex denſiore terra: maximeqꝫ rubricam amat. Ad hanc alendaꝫ poſt terciū florē ver ti debet: in ſabulo poſt ſecundū: Cretoſa tamen limoſa qꝫ odit. ⁊ in his non prouenit. Maceratū aqua calida homini eſt in cibo. Nam bouem vnuꝫ modii finguli ſa tiant: validumqꝫ preſtant. Sed ⁊ ventribꝰ pueroꝝ pro remedio eſt impoſitū. In fumo condi maxime cōuenit quoniā in humido vermiculi vmbilicum eius in ſterili tatem cāſtrant. Et ſiquidem in fronde ſit depaſtum. in arari protinus ſolum eſt opus. Serendū in terra et ru brica lupinum ⁊ aquoſiore agro adoreū. ¶ Palladiꝰ libro. xx. Cupinus qui radicem vnaꝫ habet: ſi ſarculet̉ Liber Duodecimus extinguitur. Quod nec deſiderat: qꝛ preter autiliū cul toris affligit herbas. ¶ Idem in libro. vii. Menſe maio ſeminaria fodiuntur aſſidue ⁊ locis pregelidis ac pluuioſis olee putantur ⁊ eis muſcus abraditur. Et ſi quis lupinum agri ſtercorādi cauſa ſeminabit: aratro illum euertendo condet ¶ Idem libro. vii. In menſe iu nio lupinus colligitur; ⁊ ſi placuerit ſtatim ex area ſeri tur: ſed longe ab humore in horreis eſt ponendus: ſic enim diutiſſime cuſtoditur: maxime ſi granaria eius af flauerit fumus aſſiduus. ¶ Idem in libro. x. Menſe ſe ꝑtembri vel aliquanto maturius in qualicūqꝫ terra ul̓ crudo vel culto ſolo ſeritur lupinus. Cui hoc proderit vt ſeratur anteꝙͣ incipiat frigus. agro limoſo nō naſci tur. cretam reformidat. exilem terram atqꝫ rubricam amat. Et vt loca exilia fecundet circa ydus ſeptembris ſeratur: atqꝫ vbi creuerit. vertente vomere putrefiat exciſus. ¶ .LXXXI. ¶ De operatione ipſius in medicina. ¶ Auicenna. Upinus eſt faba egyptiaca: ⁊ eſt granum com preſſe figure: amari ſaporis: in medio ꝑtuſum ¶ Silueſtris in omnibꝰ eſt fortior: ſed minor. Ca lidus eſt in primo: ſiccus in ſecundo ſtipticus cuꝫ virtu te. capillos ſubtiliat ⁊ abſtergit pannum ac morpheaꝫ ac veſtigia ⁊ occultatōnem ⁊ bothor abſtergit faciem. quando cum aqua pluuiali decoquitur: donec diſſoluat̉ Confert bothor in facie: ⁊ vlceribus ⁊ apoſtematibus calidiſ: ⁊ ſcrofulis: ac duriciebus. vel cum aceto ac mel le: vel ſicut oportet in vnoquoqꝫ corꝑe. Eius de coctio fuſa ſuꝑ cancrenas: confert earuꝫ corruptiōi. Confert etiam ſcabiei: ⁊ herpete: ⁊ vlceribꝰ fraudulentis ac per ſico igni. Emplaſtrū ex eo ſuper ſchyaticaꝫ fit. Eiuſqꝫ farina confert humidis vlceribus capitis. Aperit opi latōnes epatis ac ſplenis. Ille qui non habet amaritu dinem: ſedat nauſeam: ⁊ dirumpit appetitum. Ille aūt cuiꝰ amaritudo remota eſt: difficilis digeſtionis ac pe netrationis eſt. Item lupinus extrahit vermes cū mel le ⁊ aceto bibitus. ⁊ ſimiliter vrinam prouocat et men ſtrua. confertqꝫ mulierum doloribus In ipſo eſt cōſtri ctio ventris. dulcoratus vero ẜm quoſdam: nec ſoluit: nec ſtringit ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupͣ. Lupinus ⁊ calidus ⁊ ſiccus in prīmo gradu eſt: aliquantulum ponticitatis habet. Coleram rubeam purgat. ventreſqꝫ cōſtipatos laxat. Succus eius bibitus magis eſt laxatiuus. minꝰ tamen opilationis aperitiuus. Coctus auteꝫ ac deſpu matus prius aperit ꝙͣ laxat. Et ſuccō ſolatri commixtꝰ optimus eſt. In epate dolorem habentibꝰ vl̓ apoſtema confert. Et contra flegmones in epate ac ſplene ꝓdeſt. yctericiā curat. ventrem humectat. Calorem extingui Super ſplenem cathaplaſmatus. dolorem ab eo celeri ter excludit. Aures etiam ab omni putredine ⁊ putore mundat eiſdem inſtillatus. Similiter operatur in na ribus. Succus cum oleo roſeo temperatus refrigerat loca igne puſta. ¶ Iſaac. Lupini ſunt in ſecundo gra du calidi ⁊ ſicci: horum farina cum ruta ⁊ pipere bibi ta ſpleneticis valet. aqua ī qua cocti ſunt lote puſtule auferuntur ¶ LXXXII. Iterum de eodem ¶ Diaſcorides Upinus eſt omnibus notus: huiꝰ farina cum melle mixta lumbricos excludit comeſta. vel cū aceto bibita. lupinus amarus elixus idem pre ſtat cōmeſtus. Similiter ⁊ aqua eius bibita. Eademqꝫ ruta vel pipere admixta: ſpleneticos curat ſumpta ⁊ fo mento adhibita. Cancris ⁊ morſibus venenatis ⁊ ſcā biei ſingulare preſidiuꝫ eſt. maculas nigras et liuores et papulas corporis impoſitus ebullire non permittit. Elus farina polenta mixta ⁊ aceto ⁊ aquā impoſita: tumores ſpargit Cuꝫ accto cathaplaſmata ſcrofas ma ture ſcere facit. Cum aqua celeſti elixus: carbunculis ꝓ ficit. multūqꝫ ad carcinomata facit. Cum cameleonta nigra coctus: ſcabiem omnē curat. Radix eius eſt diu retica: que in aqua decocta: mouet vrinam potui data. dulcorati lupini cum aceto bibiti: putredīes tollunt ſto machi: ac medētur indigeſtioni. Farina cum praſio po ſita in vmbilico: expellit lūbricos. Cocta vero magnaſ plagas ſanat: et dyaforeſim facit: quia ꝓiectoriam ⁊ di geſtoriam habet vim Eius fomētatio vulnera peſſima deſiccat. Abſqꝫ mordicatōne cum aceto feruoribꝰ opti ma. Sūt ⁊ ſiluatici lupini ſimiles noſtris: ſed amariſſi mi: ⁊ tantam habent efficaciam quantam et noſtri. ¶ Plinius libro. xxii. Cupini ſunt ⁊ ſilueſtres omnimo do minores ſatiuis preterꝙͣ amaritudine ex omnibus que eduntur. Sicco nulli minus eſt ponderis: nec plus vtilitatis cinere miteſcunt vl̓ aqua calida. homines di ſcolores in cibo frequentiores exhilarant. Amari con tra aſpides valent. Aridi decorticati ac triti: contra vl cera ſuperpoſito lintheolo ad viuum corpus redigunt. Strumas ⁊ parotidas in aceto cocti diſcutiunt. decor ctoruꝫ ſuccus cum pipere ac ruta etiam in febre datur ad ventris animalia pellenda minoribuſ triginta anno rum. Ex alio genere toſti ⁊ in de fruto poti vel ex melle ſumpti. Iidem auiditatem cibi faciunt. faſtidiuꝫ detra hunt. farina eorum aceto ſubacta papulas et pruritus cohibet in balneis illita et per ſe ſiccat vlcera. liuores emendat. inflatōnes cum polenta ſedat. Silueſtriuꝫ ef ficacior eſt vis contra coxendicum debilitatemqꝫ lum borum. Ex eiſdem decocta lentigines ⁊ fouentium cu tem corrigunt. ⁊ ſi ad mellis craſſitudinē decoquantur ſatiui. vitiligines nigras et lepras emendant. Satiui quoqꝫ carbunculos rumpunt. impoſiti ſtrumas minu unt vel muturant. ⁊ cocti ex aceto cicatricibuſ candidū colorem reddunt. Si vero celeſti aqua decoquātur: ſuc cus ille ſmegma fit: quo ſolent fouere grangenas: eru ptōnes pituite. ad vlcera manantia vt iliſſimū. expedit ad lyenem bibere: et cum melle menſiruis herentibus Radix quoqꝫ in aqua decocta vrinas pellit. Crudi cū fico ſicca triti ex aceto imponuntur lyeni. medentur et pectori cum chameleone herba decocti: aqua in potuꝫ collata. ſcabiemqꝫ quadrupedum ſanant in amurca de cocti. Fumus crematorum culices necat . LXXXIII ¶ De medica ¶ Iſidorus Edica dicta eſt qꝛ a medis in greciam tranſla ta tempore quo eam xerſes rex perſarum inua Iſit. Hec ſemel ſeritur: ⁊ decem annis perma net: ita vt quater vel ſexies ꝑ annum poſſit recidi. ¶ Palladius libro tercio. In februario menſe ager qui accepturus eſt medicam eſt iterandus: ⁊ purgatis lapidibus diligenter occādus. Porro circa kalendas marcii ſubacto ſicut in ortis ſolo. formande ſunt aree decem pedibus late. Quinquagīta vero pedibus lōge ita vt eis aqua miniſtretur: et facile runcari poſſint ex vtraqꝫ parte. Tunc iniecto antiquo ſtercore: in menſeꝫ aprilem reſeruentur parate. ¶ Idem in libro quinto. Menſe aprili in areis vt dictum eſt preꝑatis: medica ſerenda eſt. Que ſemel quidem ſeritur et decem annis ꝑmanet: ut quāter aut ſexies ꝑ annū recidi poſſit agrū ſtercorat. animalia reficit macra. curat egrota. Iuge rum eius anno toto abunde ſufficit equis tribus. Sin guli cyathi ſeminis occupent locum pedibus quinqꝫ latum. decem pedibus longum. Sed mox ligneis raſtel lis obruantur iactata ſemina: qꝛ ſole citius cōburūtur Poſt ſationem ferro locum tangi non licet: ſed raſtris ligneis frequenter: herba ne teneram medicaꝫ premat. Primā meſſis tardius fiat vt aliquātulū ſemē excuciat Liber Duodecimus Cetere vero meſſes ꝙͣ volueris cito peragantur: ⁊ iu mentis prebeātur: ſed primo partius prebenda eſt no uitas pabuli inflat enim et multum ſanguinem creat. vbi ſerueris ſepius riga. poſt paucos dies cum fructi ficare ceperit omnes alias herbas runcato. Ita ⁊ ſexi es ꝑ annū mētis: et annis decē poterit manere ꝯtinuis ¶ LXXXIIII. ¶ Iterum de eodem ¶ Plinius li. xviii. Edica etiaꝫ grecie eſt externa: vt a medis per bella ꝑſarum. que darius intulit: aduecta. Sed in primis tanta dos eius dicēda eſt: vt ex vno ſatu amplius ꝙͣ tricenis annis duret. Eſt autem trifo lio ſimilis caule: ac folus geniculata quicquid in caule aſſurgit: in folia contrahitur. vnum de illa et citoſo vo lumen amphilotus fecit confuſum. Solum in quo ſe ratur: elapidatum et purgatum. Autumno ſubigitur. mox aratum ⁊ occatum integitur crate: iterum: ac ter cio: quinis diebꝰ interpoſitis ⁊ fimo addito. poſcit au tem ſolum ſuccoſum vel irriguum. Ita preꝑatum ſerit̉ menſe maio. al̓s pruinis eſt obnoxia. Opus eſt denſita te ſeminis omīa occupari. et inter naſcentes herbas ex cludi. Id preſtant in iugera modia vicena. Canenduꝫ eſt ne adurat: terraqꝫ protinus integi debet. Si humi dum ſit ſolum aut herboſum vincitur: ac deſciſcit ī pra tum. Ideoqꝫ protinus altitudine iniciali liberanda eſt herbis omnibus. manu potius ꝙͣ ſarculo. Sccatur cuꝫ florere incipit: et quotiens refloruit: id euenit ꝑ annos ſexies. cum minimū: quater In ſemen matureſcere pro hibenda eſt. Quia pabulum vſqꝫ ad trimatum vtilius eſt. verno debꝫ ſeri: liberariqꝫ alijs herbis ad trimatū marris a ſolo radi. Itaqꝫ relique herbe intereunt ſine ipſius damno propter altitudinem radicum. ſi euicerīt herbe remedium vnicum aratio ſepius vertendo: do nec omnes alie radices intereant. dari non ad ſatieta tem debet. nec replere ſanguineꝫ oportet: ⁊ viridis vti lior eſt. areſcit ſurculoſe: ac poſtremo in puluerem inuti lem extenuatui ¶ Dyaſcorides. Medica trifolio aſſimi latur quod inter fenum naſcitur. folia quidem habꝫ an guſta. virgulamqꝫ trifolio ſimilem: in qua ſemen eſt illi lenticule ſimilis. Semen hoc miſcetur pani pro odore ⁊ ſalibꝰ. Elixū et fom̄to adhibitū eſt calidū: hāc herbā azini comedūt LXXXV. ¶ De milio et miliaria ¶ Iſidorus. Ilium a multitudine fructus vocatuꝫ eſt. hinc ⁊ centenum dictum: eo ꝙ in pleriſqꝫ locis iactꝰ ¶ ¶ Neminis incrementum frugis centeſimum rena ſcatur ¶ Palladius libro. iiii. Menſe marcio calidis ⁊ ſiccis regionibus milium ſeremus ⁊ panicum. leuem ⁊ ſolutam terram deſiderant: nec in ſabulone ſoluꝫ ſed in harena quoqꝫ proueniunt Dummodo celo humido ⁊ ſolo ſerantur irriguo quia ſiccum ⁊ argilloſum locuꝫ reformidant. herbis liberentur aſſidue. Quinqꝫ ſexta riis ſpacium iugeri complebitur. ¶ Idem in libro. v̓. In menſe quoqꝫ aprili: locis mediocriter ficcis miliuꝫ et panicum conuenit ſeri. ¶ Plinius vbi sͣ. Milia pre cipue campania gaudet. pultemqꝫ candidam ex eo fa cit. fit et panis ex eo p̄dulcis. Sarmatarum quoqꝫ gen tes hac maxime aluntur pulte. et cruda etiam farina equino lacte vel ſanguine cruris venis admixto. Ethi opes non aliaꝫ frugem nouere ꝙͣ milii ordeiqꝫ. Miliū ⁊ panicum ſunt ex frumentis eſtiuis que ſeruntur ex ortu vergiliarum vernoqꝫ tempore ſurgunt in culmuꝫ geniculatum et concauum: paruis auibus ſunt expoſi ta: quippe menbranis continentur indefenſa. Miliuꝫ intra hos decem annos ex india in ytalia inuectum eſt colore nigro. amplum grano. harundineū culmo ado leſcit ad pedes. vii. altitudinis. pregrandibꝰ culmis lo bas vocant omnium frugum fertiliſſimum. Ex vno ſi quidem grano ſextarii terni gignūtur. ſeri debet in hu midis Porro milium ⁊ omnia eſtiua maturantur a flo re diebꝰ qͣdraginta. Nec far ⁊ miliuꝫ purgari poſſunt niſi toſta. Catōnis eſt ſententia milium ⁊ panicum pri us ſerendum in aquoſo ſolo et frigido. poſtea in calido Si vero non ſit aquoſum in ſolo rubricoſo vel pullo ul̓ harenoſo. Cetera quidem eſtiua frumenta riguis ma gis ꝙͣ imbribꝰ gaudent. milium autem et panicuꝫ aqͥs minime cum in folia exeunt. vetant ea inter vites arbo reſqꝫ frugiferas ſeri. terram eſtimantes hoc ſatu ema crari. Milii precipuus eſt ad fermēta vſus muſto ſub acti in annuum tempꝰ. Miliū occatur et ſeritur: et nō iteratur: non runcatur. Miliū in ſtercorato nō ſeritur ¶ Idem in libro. xxii. Milio quidem aluus ſiſtitur: tor mina diſcutiuntur: in queꝫ vſum torretur ante. Neruo rum doloribꝰ feruens in ſacco imponitur: nec aliud eſt vtilius: qꝛ leuiſſimū eſt ac molliſſimum et doloris capa ciſſimum. Itaqꝫ talis vſus eius eſt ad omnia. quibꝰ ca lor profuturꝰ eſt. farina vero eius cum pice liquidā ſer pentium ac multipedum plagisᶻ imponitur. ¶ Iſaac Milium frigidum eſt in primo gradu: ſiccum in ſecun do. Teſtatur hoc lenitas eius: et concauitas: ⁊ viſcoſi tas: atꝫ vnctuoſitatis abſentia minus nutrit ꝙͣ cetera grana ex quibus panis fit. ſanguinem mitimū nec lau dabilem generat. Sed tamen gratia ſiccitatis confor tat ſtomachum: et alia menbra corporis. ventremqꝫ cō ſtipat. Dyaſcorides dicit miliū eſſe diureticū: aſſatum ad tortionem doloremqꝫ vētris ſuppoſitū calidū valer ¶ Plinius vbi ſupra. Miliaria vocatur herba que mi lium necat. Hec aūt trita: pōdagras iumentoꝝ ſanare ¶ LXXXVI d̓r cornu cū vino infuſa. ¶ De ocino et olira ¶ Plinius libro. xviij. Cinum catho vocat quoddam apud antiquos ꝑabuli genus: quo ſiſtebant aluum bobus. Id erat e pabulis ſegete viridi deſecta anteꝙͣ ge laret. Sura manulius id aliter interpretatur. Tradit enim decem modios fabe: duoſqꝫ vicie. et tantundem eruilie in iugero. miſceri autumno. et ſeri ſolitos: mieli us et auena greca: cui nō cadit ſemen: admixta. hocqꝫ vocitatum ocinum. et boum cauſa ſeri ſolitum. Uarro autem propter celeritatem proueniendi dicit ocinuꝫ ap pellatum a greco: videlicet quod ocys oceos dicunt. Olira eſt frumenti genus ex quo farina in egypto con ficitur. Hoc ſiquidem eſt ibi tritum ſpice genus. Oliram autem et oriſam. eandem eſſe quidam exiſti mant. ¶ Idem in libro. xxii. Oliram diximus vocari arincaꝫ. hac decocta fit medicamentū qd̓ aterā egyptii vocāt: infantibꝰ vtiliſſimū. Sꝫ eodē ⁊ adultos illiniūt. XXXVII. ¶ De ordei natura Iſidorus Rdeum dictum eſt eo ꝙ pre ceteris frumenti generibus ariduꝫ fiat: vel ꝙ ſpica eius ordīes habeat. huiꝰ tria ſunt genera: primum exaticū dicitur. eo ꝙ ſpica eius ſex ordines habeat: quod quida canterinum appellant: eo ꝙ animalia melius ꝙͣ triticū paſcit. ⁊ homines ſalubrius ꝙͣ maluꝫ triticum. Alterū diſticum eo ꝙ duos ordines habeat. hoc pleriqꝫ calati cum vocant. Tercium trimenſe quia cum cogit neceſſi tas verno ſeminatur: ⁊ celeriter colligitur. ¶ Plinius libro. xviii. Circa vergiliaꝝ occaſum ſatum: terra per hyemem nutrit ordeum: ſicut far et triticum. Sine ra mis erumpit a ſatu primo die ſeptimo. Ex ipſo alterū grani caput exit in radiceꝫ. alterum in herbaꝫ: q̄ ⁊ pͥor floret. Radicem groſſior pars grani fundit et tenuior florem. ceteris autem ſeminibus eadem pars et florem et radicem. Ordei ſati fructus ſicut et tritici ſpicis cō Liber Duodecimus tinetur. valloqꝫ ariſtarum quadruplici munitur. Et ge nicula quidem tritico ſunt quaterna. farri ſena. ordei octona. Sed non eſt ſpice conceptus anteꝙͣ ternarius geuiculoꝝ numerus aut quaternus impletur. Qui vt ſnecte ſui fecerit. quattuor aūt quinqꝫ tardiſſime diebꝰ dorere incipiunt. totidēqꝫ vel paulo pluribꝰ deflore ſcūt Ordea vero cum tardiſſime: ſeptem. ordeum ⁊ frumen tum et vicia: et quicquid in ſtipula eſt: vnum folium ha bet. Sed ordeo quidem ſunt ſcabra: ceteris auteꝫ lenia MPagna vero terre celiqꝫ differentia. Siquidē in egy pto metitur ordeum a ſatu menſe ſexto. in hellado ſep rimo. in peloponenſi octauo. leuiſſimuꝫ ex frumētis eſt ordeum. Antiquiſſimū etiam in cibis eſſe ſicut atheni enſium ritu menandro autore probatur. ⁊ gladiatoriū cognomine qui ordearii vocabantur. Ordeum indis. ⁊ ſatiuū ⁊ ſilueſtre inuenimꝰ: ex quo panis apud eos p̄ cipuus. Quidam eo vtuntur in vſu iumentorum quod nuꝝ eſt ignibus durato ⁊ poſtea molito. Spice vero q̄ dam ordines habent binos. quedam plures vſqꝫ ad ſe nos. Ip̄i quoqꝫ grano aliquot differentie. videlicꝫ lon gius aut breuiꝰ: leuiuſqꝫ aut rotundius. candidiꝰ aut nigrius. vel cui purpura eſt. Ultimo ad polentam con tra tempeſtates candido maxima infirmitas. Deniqꝫ ordeum molliſſimū eſt omniū frugum Melior ex ordeo polenta fieri traditur: ſi nō exacta maturitate tollatur Granū eiꝰ fragili ꝯtinetur ſtipula ⁊ tenuiſſima palea. .LXXXVIII. ¶ De ordei cultura. ¶ Idem ī eodem Rdeum ex omnibꝰ frumentis ſeritur: primum ipſumqꝫ frugum omniū. vt prediximꝰ: eſt mol liſſimum. Seri autem non vult niſi tm̄ ſicca et ſoluta terra: et niſi leta. Ex optimis palea. Stramento vero eius nullum comparatur. Minimeque calamito ſum eſt ex omni frumento: quia tollitur antequam tri ticum occupet rubigo. Itaqꝫ ſapiētes agricole triticū cibariis tm̄ ſerunt. ordeuꝫ ſarculo ſeri dicunt. ꝓpte rea celerrime reddit. fertiliſſimumqꝫ. Quod in hyſpania ⁊ cartagine aprili menſe collectuꝫ eſt: hoc ſeritur ⁊ eodē menſe: etiam in celtiberia. eodemqꝫ anno bis naſcitur Rapitur autem omne ſtatim a prima maturitate: feſti nantiꝰ ꝙͣ cetera. qꝛ granum eius. vt dictum eſt. contine tur fragili ſtipula: et tenuiſſima palea. Catōnis ſenten tia eſt ordeuꝫ ſeri in nouali ⁊ in aruo quod reſtibile poſ ſet fieri. Ordeum deniqꝫ non eſt ſariendū niſi ſiccuꝫ. Palladiꝰ libro ſecundo. Menſe ianuario ſi clemēs fuerit hyems. ordeum galaticum quod graue atqꝫ cā didum eſt: circa ydus ſeratur: ⁊ in locis temꝑatis octo qꝫ modis iugerum compleatur ¶ Idem in libro quar to. Menſe quoqꝫ februario circa lralendas marcii ſerē dum eſt ordeum galaticū in locis frigidis. In iulio mē ſe primo meſſis ordei inchoatur: que cōſumenda eſt an teꝙͣ refractis ſpicis lapſa decuruentur: qꝛ nullis vt tri ticum follicul̓ veſtiuntur. Sed orde i culmi. vt iam ſupͣ dictum eſt. in agris aliquantulū ſinantur iacere: quia fertur hoc more grandeſcere ¶ Idem in libro decimo Menſę ſeptembri ſolo gracili ſeritur ordeum canteri num modiis quinqꝫ iugerum impletur. Poſt hoc autē genus agros ceſſare patieris: niſi forte letamen aſper ſeris. ¶ Idem in libro. xi. menſe quoqꝫ octobri ſeritur ordeum quod dicitur canterinum. macra ⁊ ficca terra? vel ſatis pingui. hac quippe vincitur aliud non habet ampliꝰ quod noceat quo ſemen aliud ferre nō poſſit. . LXXXIX. ¶ De operatōne ipſius in medicina et cibo Iſaac. Rdeum eſt frigidum ⁊ ſiccuꝫ in primo gradi ¶ ¶ Uirtutem habet mundificatiuā ⁊ excolatiuaꝫ plus tamen faba exiccat. Ideo nutrimentum eius ab inflatōe liberum. Ceteris granis nutribilius eſt ac lau dabilius: excepto tritico. Eſt autem ex ordeo vtilis con fectio. Elixatur enim cum aqua. deinde aſſatur. Inde farina facta: cum zuccaro cōficitur. hoc in eſtiuo tem pore ad ſtomachi refrigeriuꝫ multum valet. ⁊ epatis ſi tim aufert cum aqua temperatum. Fit etiam ex eo p̄ty ſanum hoc modo Conſtringitur ordeum donec cortex auferri poſſit: et menſura vna ſumitur ordei: aque vero decem: ac tamdiu coquitur: donec ad vnum redigatur. deinde colatur: ⁊ potui datur. hoc valet ad ſanitatem cuſtodiendam: corpuſqꝫ humectandum. Et ſi etiaꝫ cor pus refrigerium ex eo plus appetat aceti parum adiun gitur. Quod ſi calide nature fuerint: ſemīs papaueriſ albi parum additur. hoc ptyſanum dandum eſt ſanis: q̄ bus crebro vſu clariſſimū ⁊ perfectiſſimū ſanguineꝫ ge nerat. nec minus ꝙͣ corpꝰ nutrit. Infirmis vero diuer ſis modis dandum eſt: prout cuiqꝫ infirmitati expedit. ad ſitim et calorem epatis extinguendū datur: vt ſup̄ dictum eſt. Colatiuum et mundificatiuū erit: ſi cuꝫ cor tice ipſo cōquatur. propter epatis conſtipatōem coqui tur ſimul radix feniculi ⁊ apii: et accipitur cum oxizuch cara ¶ Plinius libro. xxii. Ordeuꝫ optimū eſt calidiſſi mum. Succus in aqua celeſti decocti in paſtillos dige ritur: vt exulceratis interaneis ⁊ matricibus infunda tur. Cinis eius ambuſtis illinitur: ⁊ carnibꝰ que rece dunt ab oſſibus et eruptōnibuſ pituite: ac muriſaranet morſibꝰ. Idem aſperſo ſale ac melle candorem dentibꝰ ⁊ ſuauitatē oris facit. Eos qui pane ordeaceo vtuntur morbo peduꝫ temptari negant. Nouemqꝫ granis ſi fu runculū quis circūducat ſingulis ter manu ſiniſtra et omnia in ignem abiiciat confeſtim ſanari aiunt. Eſt et herba que a grecis appellatur phenecea: a noſtris aūt ordeum murinū: et hec trita p̄clare cit menſes ex vino pota ¶ Dyaſcorides. Ordeum quidem bonuꝫ eſt niue um ⁊ mundum: ſed nō tantū addit corpori quantū triti cum. ¶ Auicenna. Ordeum eſt frigidum et ſiccum in primo: et in ipſo eſt abſterſio. Eiuſqꝫ nutrimentum eſt minus tritici nutrimento. aqua eius nutribilior eſt ſa uich ip̄ius. Ambo frangunt acuitatem humoꝝ. aqua ordei alſalech humidior eſt. et omnis aqua ordei inflati ua eſt. Super pannuꝫ adminiſtrat̉ ex eo epithyma cali dum: et ex eius decoctōne ſuper apoſtemata dura ⁊ ca lida ponitur emplaſtrū. linimentū ex eo cum aceto for ti ſcabiem vlceratam ſanat: impoſitū more emplaſtri Iterum ex eo cum citoniis et aceto ſuper pōdagrā fit emplaſtrū. prohibetqꝫ humiditatū ad iuncturas fluxū Ęius aqua confert egritudinibus pectoris: Et bibita cum feniculi ſemine: lac abundare facit Ex eius quoqꝫ farina cum melliloto ⁊ cortice papaueris fit emplaſtrū ad dolorem lateris. Eius ſauich retinet ventreꝫ ⁊ ſimi liter decoctio ſauich eius: et furfur eius prouocat vri nam. Sed aqua triticei furfuris bibita vehementioris eſt prouocationis. Aqua eius eſt infrigidatiuā febriū hūectatiua. ſtomacho tam̄ eſt mala. In calidis quidem febribus danda eſt pura. In frigidis autem cum apio ⁊ feniculo. Datur ⁊ in potū quod cum ficubꝰ eſt coctū cū mellicrato permixtū: ad febres flegmaticas. XU De his que ex ordeo fiunt et primo d̓ farina. Platearius. Rdeum eſt frigidū ⁊ ſiccum. de ordeo multa fiunt que vſui medicine competunt In aqua qͥ dem ordei farina decoquitur: ⁊ fiūt pultes: op timus cibus febricitantibꝰ: ⁊ maxime ſpiritualiū apo ſtema maturat et bene nutrit. Cōtra calida quoqꝫ apo ſtemata in principio ad repercuſſionē materiei: ex faria Liber Duodecimus eius ⁊ accto fit emplaſtrum: quod eſt repercuſſiuuꝫ: in parte dyaforeticum: ⁊ oui vitello conficitur ad maturi tatem eorum. Ad frigida deniqꝫ apoſtemata matu randa fit emplaſtrum ex eius farina ⁊ pice liquidā: vl̓ farina ⁊ terebinthinā ⁊ melle. ¶ Plinius vbi ſupra. Farina ex ordeo ⁊ cruda ⁊ decocta collectōnes impetꝰ qꝫ diſcutit: lenit: ⁊ coquit. Decoquitur alias in mulſa aqua: vt fico ſicca. Ad iocinoris dolores eam in poſca impoſitam concoqui opus eſt aut cum vino. Cuꝫ vero inter coquendum diſcutiendūqꝫ cura eſt. tunc in aceto melius: aut in fece aceti: aut cōtoneis piris ve decoctiſ Ad multipedum morſus cum melle: ad ẜpentium mor ſus in aceto: ⁊ contra ſuppurantias. Ad extrahendas vero ſuppuratōes ex poſca quidem addita reſina ⁊ gal la. Ad concoctōes ⁊ vlcera vetera cum reſina. Ad du ricias cuꝫ fimo columbaꝝ ac cinere vel fico ſicca. Ad neruoꝝ inflatōnes: aut inteſtinoꝝ: aut aurium: aut vi rilium dolores cum papauere vel melliloto: ⁊ quotiēs ab oſſibus recedit caro. Ad ſtrumas cum pice ⁊ impu bis pueri vrina. Cum oleo ⁊ fenugreco contra tumoꝰ res p̄cordioꝝ vel in febribꝰ cū melle vel adipe vetuſto ¶ Dyaſcorides. Farina orde ī cocta valet contra durici as ⁊ inflatōnes: podagricoſqꝫ tumores. Cocta cum ca ricis in mulſa omnes tumores ſpargit impoſita. Cum melle ⁊ papauere impoſita: dolores lateris tollit. Simi li modo inflationibꝰ cum ſemine lini ac ruta ⁊ fenugre co cocta ꝓficit. addita vero pice liquidā ⁊ cera ⁊ licio ī fantibꝰ ſubuenit. Et cum oleo poſt coctionem impoſi ta ſcrofas ad ſanitatē ſpargendo perducit. Cum cito niis ⁊ aceto cocta ⁊ impoſita podagricos tūores ſpar git. Cum aceto inſcido cocta leproẜ ſuccurrit. Ipſa quoqꝫ farina infuſa in aqua ⁊ cocta cum pice liquidā ⁊ oleo matureſcere facit apoſtēata Aceto deniqꝫ infu ſa: ⁊ cū dura pice cocta articuloꝝ reuma abſtinet acce pta polenta. L.XAI. ¶ De ordei polenta ¶ Platearius Rdei farina cum aqua cocta dicitur polenta. ⁊ fit competens cibus apoſtemate ſpūalium la ¶ borantibꝰ. ¶ Plinius libro. xviii. Polentam greci non aliunde ꝙ ex ordeo preferunt. hec aūt fit plu ribus modis. Greci ordeum aqua perfuſum nocte ſic. cant: ⁊ poſtero die frigunt: deinde molis fragunt. Sunt qui vehementiꝰ toſtum aquā exigua rurſus aſꝑ gant: ſiccentqꝫ priuſ ꝙͣ molant. Alij vero virentibꝰ ſpi cis decuſſum ordeum recens purgant: mādidumqꝫ in pila tundūt: ſiccatūqꝫ ſole: rurſus tūdūt: ⁊ purgatū mo lunt. Quocunqꝫ autem genere p̄parato. vicenis ordei libris ternas ſemīs lini: ⁊ coriandri ſelibras ſaliſqꝫ ace tabulo torrentes ante omnia miſcent in mola: qui diui tius eam ſeruare volunt cum polline ac furfuribus ſu is: fictilibꝰ nouis condunt. ytalia ſine perfuſione toſtū: in ſubtilem farinam molit eiſdem additis atqꝫ etiā mi lio. meliorem ex ordeo polentam fieri traditur ſi ordeū ipſum. vt ſupradictum eſt. non excocta maturitate me tatur. ¶ Idem in libro. xxii. Polenta ratione locorum a farina diſtat ordei: eo ꝙ torretur. ad ſtomachuꝫ vtil̓. aluum ſiſtit ⁊ impetus rubicundi tumoris. Illinit̓ ocu lis et capitis dolori cum menta: vel alia refrigerante herba. Idem quoqꝫ ꝑnionibꝰ ac ẜpentiū plagis. Et ite rum ex vino ambuſtis. Inhibet quoqꝫ puſtulas. Fari na extrahendi vim habet humoris in polline ſubacta. propter hoc cruore ſuffuſis in faſcias vſqꝫ ſanguinem ꝑducit: efficacius in ſapa. Imponitur ⁊ pedū callo cla uiſqꝫ Porro cuꝫ oleo veteri ac pice decocta polline cō dilomata: ⁊ omnia alia ſedis vicia qͣm maxime calida mirum immodum curantur. pulte vero corpus auge tur. Farina deniqꝫ qua carte glutinantur: tepida ſanguinem exereantibus ſorbenda: efficaciter prodeſt ¶ Dyaſcorides. Polenta ex ordeo facta: ⁊ eiuſdē ſuc cus optimus eſt cibus. aſpredines arteriarum curat. humores inſcidos ⁊ auſteros temperat. Beniqꝫ fari na. vt dictum eſt. ordei aceto infuſa: ⁊ cuꝫ dura pice cō cta: articl̓oꝝ reuma abſtinet: accepta polenta. .XCII. De ordeaceo farre et furca et alfica et pane. Platearius. Adeaceum far: ſic efficitur. Ordeum a palea mundatū in mola ponitur: et aliquantuluꝫ ſub leuata mola conteritur: vt groſſam ſubſtantiā operetur: huiuſmodi fardiu decoctum: optimus eſt ci bus febricitātibus ⁊ maxime laborantibus: ex apoſte mate ſpiritualium ¶ Dyaſcorides. Furca quoqꝫ fit d̓ ordeo: que quidem eſt diuretica: ſed neruis contraria. ventrem inflat. humores inſcidos nutrit. Ex eo fit ele fas: quod oleum infuſum dicitur: quod etiam aliqui cā cruꝫ vocant: eo ꝙ multi pro vino in hibernia ⁊ britania vtūtur Conficit̉ et de tritico vn̄ pultes fieri ſolent. vir tus ei eſt euſtomacha: corpori addens virtuteꝫ: cui ſuc cus digeſtibilis eſt. ventrem abſtinet ſed dolorem capi tis commouet. Eſt aūt cacochimū neruiſqꝫ contrariū. Palladius libro ſeptimo. Alfica fit ex ordeo hoc modo. Ordeum ſeminaturuꝫ cui adhuc ſuꝑeſt aliquid de virore: ꝑ manipulos ligabis. et vt facili mola infrin gi poſſit: in furno torrebis: atqꝫ in vno modio ſalis ali quantum dum molitur miſcere curabis: ſicqꝫ ẜuabis ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. Panis ordeaceus frigidꝰ eſt ⁊ ſiccus: minꝰ ꝙͣ frumenti nutritiuꝰ. totūſ ventoſita tis generatiuus: et conſtipatiuus. vtendū eſt eo cuꝫ vn ctuoẜ. vt eſt caro craſſa atqꝫ butirum ¶ Plinius vbi ſupra. Qui pane ordeaceo vtūtur: negant illos tēptari pedum morbo. XIIIII ¶ De ordei cereuiſia et ꝑtiſana ¶ Raſi Rde ī cereuiſia. id ē. de ordeo facta: neruos im pedit. caput dolere facit: ⁊ inflat. vrinaꝫ tamen prouocat. et dolorem ex ebrietate reprimit. Que autem de ſiligineo pane conficitur: habens men tam et apium melior iudicatur. Solis tamen confert cale factis et diſpoſitōnibꝰ et temporibus calidis. ¶ Iſidorus libro. xx. Cereuiſia quidem eſt a cerere. id eſt. fruge vocata. Eſt enim potio ex frumenti ſeminibꝰ confecta vario modo ¶ Plinius libro. xxii. Ex frugi bus itaqꝫ fiunt ⁊ potus. zitum in egypto. celia et cerea in hyſpania. cereuiſia pluraqꝫ genera in gallia ceteris qꝫ prouinctis. Quoꝝ omniū ſpūma. cutem feminarum in facie nutrit. ¶ Platearius. Ptyſana quoqꝫ fit ex ordeo. ſcilicet ⁊ aqua que cibus eſt competens febrici tātibꝰ: et maxime ſpiritualiū apoſte mate laborantibus Eiſqꝫ ſemper dari debet tepida: nunꝙͣ frigida Ordeū itaqꝫ mundatuꝫ decoquitur in aqua: donec accedat ad ſubrūfum colorem et aliquantulam ſpiſſitudinem: ⁊ fa lis aqua eſt optima. ¶ Plinius libro. xviii. Ptyſane bonitas eſt p̄cipua vticenſi. In egypto quoqꝫ fit ex or deo: cui bini ſunt anguli. huiꝰ conficiende: vulgata ē ra tio. Simili modo ex tritici ſemine: fit traguꝫ in campa nia: dumtaxat ⁊ egypto ¶ Idem in libro. xxii. Ptyſa ne que rit ex ordeo laudes condidit ypocrates volumi ne vno: que nunc omnes in alicam tranſeunt. Contra quanto innocentior eſt alica. Ipocrates tamen ſorbitio nis gratiā laudauit. quoniā lubrica ex facili haurietur quoniam facile redderetur. quoniaꝫ ſitim arceret. quo niam in aluo non tumeſceret: et aſſuetis hic cibus ſolꝰ in febribus die dari poſſit. tantuꝫ remotus ab illis: qui famē medicinam exercent. Sorbitōne tamen in totum dari vetuit. Aliud ve ꝙͣ ſuccum ptyſane. Item vetuit Liber Duodecimus ꝙͣ diu pedes frigidi eſſent. tunc ſiquideꝫ nec potioneꝫ eſſe dandam. Fit aūt ē tritico glutinoſior: arterieqꝫ ex ulcerate vtilior ¶ Cōſtātinꝰ in pantegni. Ordeum fri gidū eſt in primo gradu: ſiccū in ſecūdo. p̄tiſane ex eo cōfecte frigide ſunt et humide. hoc ꝑtiſanū calidaꝫ cō plexionem adiuuat. Secūdum temꝑamentū acutis fe bribꝰ valet: digerens materiā vnde generatur. Sit im extinguit et naturaliter lauatoriū eſt: vnde fit vt mem bris oībꝰ cito diffūdat̉ ſtōacho ⁊ inteſtinis ſtatiꝫ effiu it. vbi ſi īcendētes humores inuenerit: facile expellit. limoſa interiora ſiue exteriora mūdificat. Nullum rā corē infirmis generat. nec inflat: nec ventoſitatē vllam apparat. ſicut alia ſolent grana. Ordeum vnde confici tur oportet eſſe bonū: necnō vetus: ſed album durū: be ne excoriatū: atqꝫ piſtātum ¶ XCIIII. De oriza et ormino et orobanche. ¶ Plinius libro decimooctauo. Riza maxime gaudent italici: ex quo ptiſanā cōficiunt: qͣm ex ordeo mortales reliqui Ori ze folia ſunt carnoſa: porro ſimilia: ſed latiora altitudo eiuſdeꝫ eſt cubitalis. Flos purpureꝰ. radix gē mee rotūditatis Orminū a grecis dictum eiuſdeꝫ na ture eſt cuiꝰ et eriſimū ſiue irion ſed cumino ſimile Se ritur cum ſiſama et irione nullum animal veſcitur his vi rentibꝰ Idem in libro. xxii. Orminū ſemen. vt dic tum eſt. eſt cymino ſimile cetero dodrantali altitudine. Buoꝝ eſt geneꝝ. alteri ſemen eſt nigriꝰ et oblongum: idqꝫ facit ad venerem ſtimulādā et ad albugines ocu loꝝ et ad argema. Alteri vero ſemen eſt cādidius atqꝫ rotundius: vtroqꝫ tuſo extrahūtur aculei a corꝑe ex a qua ꝑ ſe illito Folia ex aceto impoſita. pannos ꝑ ſe vel cum melle diſcutiūt. Idemqꝫ furūculos priuſꝙͣ faciāt capita et omnes acrimonias Orobancheꝫ appellamꝰ herhā eruuꝫ ac legumina necātem alij cinomorion eā appellant: a ſimilitudine canini genitalis: cuius cauli culꝰ eſt ſine foliis: pinguis: rubeus. Eſtur et ꝑ ſe et in patinis cum tenera eſt decocta. ¶ X4υ ¶ Dr orobo. ¶ Actor Robum vt ſuperiꝰ diximus ip̄m eſt heruum ſiue herbum. cuius naturam ſub herui cū aſ piratōne vel erui ſine aſpiratione nominibus iā ex magna ꝑte ſuperiuſ locis ꝯgruis poſuimꝰ. n̄nulli medicoꝝ noſtroꝝ illud eſſe putauerūt orobū: qd̓ noſ vi ciā dicimꝰ. Sed yſidorꝰ hec ponit ꝓ duobꝰ. Et dicitur a nōnullis ꝙ due ſpecies ſūt quaſi vniꝰ generiſ: vna vi delicet maior: que orobum vocatur. alia vero minor q̄ vicia et vulgariter neceron appellatur ¶ Gyaſcorides Erbū omne ſiue orobū cum ꝑte amaritudinis eſt cali dum Ideo ſplenem ac renes ⁊ epar purgat. ſcabies et ī petigines ſanat. vulnera quoqꝫ curat cum melle impo ſitum. deficcat. abundāter incidit aperit. ꝓiicit. paroti das induratoſqꝫ teſticulos digerit. ¶ Iſaac in dietis. Qꝛobum eſt calidum in primo gradu. ſiccum in ſecun do. vnde mūdificatiuuꝫ eſt et colatiuum. Mundatum corticibus iureqꝫ de eius farina facto: ventrem hume ctat. vrinā et menſtrua ꝓuocat. cutemqꝫ clarificat Nō tamen plurimū aſſue fiat: ne forte ſanguineꝫ mīgere fa ciat. Aliqn̄ per nares ſanguīs efficit fluxum. Farina eius cocta cum ſepotis quod eſt ſpecies thuris: ydropi cis: yctericiſqꝫ valet. Temperata cum vino valet ſuꝑ rabidiſſimi canis morſū poſita Rurſus cuꝫ melle tem ꝑata lentiginem mundificat: vulneribꝰ et apoſtemati bꝰ ſimiliter valet. .XAVI Iſidorus. De parico Anicum dictum eſt eo ꝙ in multis regionibꝰ ex eo panis vice homines ſuſtentent̉ quaſi pa nis vitiuꝫ ¶ Pliniꝰ libro. xviii. panicum et miliuꝫ inter frumenta ſunt eſtiua que ſeruntur ante exortum vergi liarum. er cōſurgunt in culmū geniculatum et cōcauuꝫ Paruis auibꝰ ſunt expoſita qꝛ menbranis vt p̄dictuꝫ eſt cōtinentur indefeſſa. Dictum eſt autem panicum a paniculis cacumine languido nutante. paulatim exte nuato culmo pene in ſurculum. p̄denſis granis aceruā tur. cum longiſſimo pedali obſimili come granum cō plexe. que fimbriato capillo curuatur: Sunt et panico genera mamoſa: epāno. paruis racemato paniculis: ⁊ cacumīe gemīo. Quinet colore diſtinguitur candido: nigro: rufo: et purpureo: panis quideꝫ multifarie fit e milio. rarus ē panico. Panicuꝫ et milium et ſeſima et omnia eſtiua maturātur a flore diebus. xl. Triticum ⁊ ordeum exterūtur in area. panicum aūt et far et miliū purgari non poſſunt niſi toſta. Itaqꝫ cum ſuis follicul̓ feruntur cruda. panico vtūtur et quedā gallie: aquita nia p̄cipue. pōtice vero gentes nullū panico cibuꝫ pre ferunt. Et cetera quid̓ eſtiua frumenta riguis magis etiā qͣm imbribꝰ gaudent. Panicum aūt et milium aqͥſ minime: quoniā in folia exeunt. vetāt ea inter vites ar bores ve frugiferas ſeri. terram exiſtimantes hoc ſatu emacrari. Catōnis eſt ſentētia panicum priuſ eſſe ſeren dū in aquoſo frigido: poſtea vero in calido: et ſi non ſit aquoſum: in rubricoſo: vel pullo: vel harenoſo ſolo Palladiꝰ libro. iiii. Menſe martio calidis et ſiccis regionibus panicum ſerendū eſt ac milium: leuem ⁊ ſo lutā terrā deſiderāt. non in ſabulone ſolum: ſed in hare na queqꝫ ꝓueniūt dūmodo celo humido et ſolo ferātur irriguo: quia ſiccum et argilloſuꝫ locum reformidant herbis liberentur aſſidue. ¶ Idem in libro. v. In menſe quoqꝫ aprili locis mediocriter ſiccis panicū ⁊ miliū cō ¶ XAVII. uenit ſeri. e operatiōe panici in cibo et medicina. Iſaac in dietis. Anicū in forma et natura ſimile eſt milio: mi nꝰ tamen eo nutrit. ventrem magis cōſtipat. coquitur ſepe cum pinguedine vel cum lacte ¶ Conſtātinꝰ in pātegni. panicū et miliū frigida et ſic ca ſunt in ſecūdo gradu parum nutriūt. ſtiptica ſunt. et panis inde factus multo plus eſt cōſtipatiuus. vrinam aūt ꝓuocant. Cum butiro vel lacte cocta ſunt meliora. qͥbus admixtis humectātur et eoꝝ ſiccitas expellitur ¶ Pliniꝰ libro. xxii. panicū dyocles medicus mel fru gu appellauit. effectus habet quos miliū In vino po tū dyſentericis ꝓdeſt. Similiter his que vaporāda ſūt calefactū imponitur. ſiſtit aluum in lacte caprino deco tū et bis in die hauſtuꝫ ſic ꝓdeſt et ad tormina ¶ Dya ſcorides. panicum in eſca omnibꝰ vtile eſt. Unde ſi pa nis ex eo factꝰ et comeſtus fuerit. ventreꝫ abſtinet. vri nā ꝓuocat. aſſum vero in cacabo nouo et impoſitum in ſacello ſicut et milium ꝓdeſt. ¶ XAIVIII De piſo Iſidorus. Iſa dicta eſt ꝙ ea penſabatur auri aliqͥd minu tū Nam pis dicitur auꝝ. hec in cibo ſumpta minime īflat. ideo magis et egeritur. ¶ Pliniꝰ libro. xviii. piſum in apricis ſeri debet: frigoꝝ impatiē tiſſimū Ideoqꝫ ſeritur in italia. ⁊ in auſteriori celo nō niſi temꝑe verno terraqꝫ facili ⁊ ſoluta Frumentū qui dē et ordeū ac vicia et qͥdquid in ſtipula eſt in cacumīe vnū folium habet. multiplicia vero ſunt econtra ciceri et fabe ac piſo. Frumentis eſt folium harūdinaceū fa be rotundū et magne leguminuꝫ parti. longiora vt pi ſo Silique rotunde ſunt. ciceri ceteriſqꝫ leguminū lon ge ⁊ ad figuram ſeminis late. piſo vero cilindracie Ex leguminibꝰ vomere ſeritur lenticula et in grecia piſa. Thiſe ac piſa ſunt eiuſdem generis. ex qua in orbe no ſtro fit oriza. ¶ Palladiꝰ libro. x. In menſe ſeptembri poſtremo ſerenduꝫ eſt piſum in terra facili ⁊ ſoluta lo cō tepido Celo delectatur humecto ⁊ quatuor vl̓ tres Liber Duodecimus modios ſparſiſſe ſufficiet iugero ¶ Actor. Miror ꝙ ī libris medicoꝝ noſtroꝝ autenticis nichil manifeſte de piſoꝝ natura reperitur: ſed hoc eſtimant quidā eſſe ꝙ alio nomine robelie dicuntur: vel fortaſſis eadem ratō odteſt aſſignari de piſo quā ſuꝑiuſ aſſignauimꝰ d̓ aue ¶ XCIIX. ¶ Deriſo Iſaac Iſi natura calidū eſt in primo gradu ſiccum ī O ſecundo. aliquādo mola teritur: eiuſqꝫ farina ſicut tritici coquitur: ⁊ valet his qui morſionē C in ſtomacho et̓ inteſtinis patiuntur. Integrum aūt cū aqua coctum. valet ad colericam dyarria. Cum lacte et amigdaleo coctum conſtipationeꝫ ſuam amittit: ⁊ ꝑ fecte nutrit. ſanguineꝫ bonum generat. Si cum eo vel aqua eius lentigines laues: aufert eas: et cutem mūdi ficat ¶ Cōſtantinus in pantegni. Riſum calidum eſt in primo gradu. ſiccum in ſecundo. vnde ventreꝫ ſtrin git. non tamen multū niſi mixtum ſit ibi milium. lotuꝫ quoqꝫ et cum butiro et amigdaleon coctum: nō eſt vē tris conſtipatiuuꝫ. ſed mitigat dolorem ſtomachi: et ar dorem inteſtinoꝝ Huius nutrimentū temꝑatum eſt et indigeſtiuum. Si cum lacte coquitur cōſtipationem fa cit: ſed humectat ac nutrit ¶ Auicenna in ſecūdo cano ne medicine Riſum calidum eſt et ſiccum. nutrimentū prebet multum. tarde infrigidatur. et in ipſo eſt abſter ſio. Decoctum cum aquā ſtringit vſqꝫ ad terminū et ī ſpermate facit augmentū ¶ Idem in. iiii. canone. Cor tex riſi venenuꝫ reputatur. vt eniꝫ quidā primoꝝ dixe rūt: ei cui in potu datur accidit ſtatim dolor in ore ⁊ in līgua: et ipſa līgua apoſtemat̉. deīd̓ dolor ī vmbilico ex tenditur: et ſtomacho: inteſtiniſqꝫ eius: totumqꝫ corpꝰ inflamatur curatur cuꝫ curatione cataridum. oportet autē ꝙ in oleo eius quod ipſe in potu ſumit citonia ſit decocta. ¶ .A. ¶ De robelia ¶ Iſaac. Obelie frigide ſunt in primo gradu. medie in ter humida et ficca. Cortex eaꝝ ſtipticus eſt. Cortice vero mundate laudabiles generant chymos: nec inflationeꝫ aut ventoſitatē faciūt vt fabe Ad vſum edendi bone ſunt in eſtate et in calida regio ne. Cathaplaſma ex eis membris fractis appoſitum: ſolidat et dolorem aufert. Ius ex eis velut ex faba fa ctum. valet ad cardiaſim tuſſim et dolorem pectoris ¶ Actor. Iſte ſunt videlicet robelie ſicut diximꝰ pau lo ſupra que a nōnullis medicoꝝ noſtoꝝ eſtimantur eē ¶I piſa. ¶ De ſęſama vel ſeſamo Plinius vbi ſupra Eſama venit ab indis: ex qua et oleū faciunt. et eſt candidi coloris. Eſt autem ex eſtiuis fru gibus. que in eſtate āte vergiliaꝝ exortum ẜ rūtur. eiuſqꝫ fructus vaſculis ſicut et papaueris inclu ditur. hec quideꝫ ſicut miliū et panicum et omnia eſti ua maturantur a flore diebus. xl. Seſamam vt pinſat̉ in calida aqua maceratā conuenit exporrigi: deinde ꝯ fricari: et frigide immergi: vt palee ſtuent. iterūqꝫ īſo le ſuper linthea exporrigi. Quod niſi feſtinato peraga tur: liuido colore muteſcit Ipſa vero q̄ euoluūt̉ al̓. eual uant̉ variā habent piſturaꝝ rationē. acꝰ vocatur cuꝫ ꝑ ſe pinſatur Spica tantū ad vſus aurificum. Si vero ī areateritur: cum ſtipula. palea: maiore parte terrarū pabulo iumentoꝝ. ¶ Idem in libro. xxii. Seſama trita inhibet vomitiones. Auriūqꝫ inflamationi illinitur ⁊ ambuſtis. Eadeꝫ et dum in herba eſt: efficit Amplius in vino decota imponitur oculiſ. ſtomacho aūt eſt inuti lis cibus: et animo grauitatem facit. Stellionū morſi bus reſiſtit. vlceribus que cōcoethe vocant. Et auribꝰ ꝓdeſt oleū quod ex illa fit. Seſamōides a ſimilitudine nomen accepit: grano amaro et minore folio: naſcitur in glare oſis. Bilem in aqua potum detrahit. Et eius ſemen illinitur igni ſacro: pannoſqꝫ diſcutit. Eſt etiaꝫ nunc aliud ſe ſamoides. videlicet anticyre naſcens. qd̓ ob hoc aliqui vocant anticyricon. Cetero ſimile erige ronti herbe. Granuꝫ ſeſame in vino dulci ad detractio nes datur quantū tribus digitis capitur. Miſcent eti am ellebori albi vnum et dimidiuꝫ obolum purgatōni eam adhibentes maxime inſane melancolie. comiciali bus quoqꝫ et pōdagris. etiam per ſe dragme pōdere ¶AII exinauit. ¶ De ſiligine ac ſiliqua ¶ Iſidorus Iligo eſt genus tritici: a ſelecto dictuꝫ. Naꝫ in pane ſpecies eius precipua eſt. ¶ Plinius libro. xviii. Siliginem dixerim proprie tritici delicias: candor eſt et ſine virtute: ac ſine pondere con ueniens humidis tractibus: quales italie ſunt: et gal lie comate. Sed et tranſalpes in allobrogum tātū auer noꝝqꝫ agro pertinax. In ceteris ibi partibus biennio in triticum tranſit. Remediuꝫ eſt vt grauiſſima queqꝫ ipſius grana ſerantur. Eſiligine laudatiſſimus panis ac piſtrinarum opera laudatiſſima. precellit in italia. ſi piſis nate miſceatur campana. Ruſior quidem eſt illa ſed candidior pyſana: ponderoſior autem cretacea. Iu ſtum eſt e grano campane vel campanie. quā caſtrataꝫ vocāt. redire ſextarios quattuor. ſiligīs ex modio. Iux ta ſententiaꝫ catonis ſiligo et triticum in aperto loco edito ſeruntur. qui ſole ꝙͣ diutiſſime torreatur. Seren da dicitur in tenuiori terra que non multo indiget ſuc co. vt cicerem ac citiſum. In pingui vero que cibi ſunt maioris: vt ſiliginem ac triticum et linum. Beniqꝫ far et ſiligo ſolum ſortiuntur cretoſum ⁊ vliginoſum Sili go nunꝙͣ pariter matureſcit. nec vlla ſegetum minꝰ di lationē patitur propter teneritareꝫ eiſqꝫ que maturue re protinus granum dimittentibus. Sed minus ꝙͣ ce tera frumenta ꝑiclitatur in ſtipula. quia ſemper rectā habet ſpicam. Nec continet rorem qui faciat rubiginē Bulciſſimus eſt panis ex affrica Ipſaqꝫ ſpiſſior ꝙ far et ſpica maior: eadem et ponderoſior. difficulter exte ritur in grecia. ob id dari iumentis ab homero dicta. hec eſt enim quā oliram vocant. Eadeꝫ in egypto faci lis atqꝫ fertilis. Far ſine ariſta eſt Iteꝫqꝫ ſiligo: excep ta ea que laconica nuncupatur. Adiiciuntur his gene ra bromos: ſiligo excepticiā: ⁊ trāgos: Summa ſiligi nis laus bonitate et cribri tenuitate conſtat. Et galli quidem ē ſetis equorum īuenere cribrorum genera hiſ panie lino excuſſoria ⁊ pollinaria. Egyptꝰ ē papiro iū co. Siliginem quidem ex ouis ſubigunt vel lacte. buti ro vero genteſ pacate ad oꝑis piſtorii genera cura trāſ eunte ¶ Idem in libro. xxii. ſiliginis grana combuſta ⁊ trita in vino ammineo atqꝫ oculis illita epyforas ſe dant ¶ Auicenna. ſiligo eſt ſpecies ordei ſine cortice: ⁊ eius operatio propinqua eſt oꝑationi ipſius ¶ Gloſa ſuper lucam. ſiliqua eſt genus leguminis ſonoris folli bus ⁊ vacuis quod ventrem magis onerat ꝙͣ reficiat Raſi. in almaſore. ſilique que in terra hieroſolimi tana naſcuntur temꝑatum calorem habent. ⁊ ventreꝫ ſtringunt. Que autem in alijs terris. ventrem fortius ¶ UII. ſtringunt. ⁊ calide non ſunt ¶ De ſiſano vel ſiſamo Iſanum eſt ſemen pluris vnctuoſitatis ꝙͣ reli qua ſemina Quidam dixerunt ꝙ eius oleuꝫ n̄ niſi melancolicis confert vt eos impinguet et humectet. Et eriſimon quod eſt genus quoddā ſiſami abhominabilis ſaporis. Corpus eius eſt folio ſuo for tius. ⁊ eſt calidum in medio primi. humidum in fine ij ſins. Eſt autem glutinatiuuꝫ et lenificatiuuꝫ equalis cale factionis ⁊ ſimiliter oleum eius ⁊ decoctio ipſius Eſt etiam mollificatiuum ⁊ in eius oleo ē groſſitudo. Liber Duodecimus Et quod eſt torre factum minoris eſt nocumenti. viridi tatem percuſſionis reſoluit. et ſanguinem congelatuꝫ Et confert fiſſure et aſperitati melancolicoꝝ bibitum et linitum. et eſt impinguatiuuꝫ ꝓprie excorticatum ⁊ prolongat capillos. et proprie ſuccus arboris eius ac foliorum ipſius ac lenit eos. Remouet quoqꝫ furfu res Oleum eiuſ ī quo mirtus coquitur conſeruat capil los: eoſqꝫ facit fortes ac duros Item apoſtemata cali da reſoluit. et ponit̉ ſuper aduſtionem. Oleum eius bi bitum aufert pruritum flegmaticum ⁊ ſanguineum ꝓ prie cum aloēs infuſione et aquā vuepaſſe. Ex eo quo qꝫ fit emplaſtrum ad groſſiciem neruoꝝ. Confert etiā ſuperpoſitum oculi pulſationi: ⁊ eius apoſte mati: ⁊ bo num eſt conſtrictioni hanelitus et aſmati. Malum eſt autem ſtomacho nauſeam faciens: deſiderium ꝓſternēſ velociter ſatiās. ſed quando cum melle comeditur: eiuſ malicia remouetur eiuſqꝫ digeſtio tardatur. Et molli ficat viſcera. Eiuſqꝫ nutrimentum eſt valde vnctuoſū et ſitim facit. fit auteꝫ velox eius deſcenſio cum cortice ſuo. Et cum excorticatur deſcenſus eius tardatur de niqꝫ confert inteſtino colon. Et eius infuſio vehemēs eſt in prouocatione menſtruoꝝ: adeo ꝙ ipſa eiicit fetū. Confert iterum morſui rabioſi canis ac ſerpentis len ticularis ¶ Iſaac. ſi anum caliduꝫ eſt in primo gradu humidum in ſecundo. Quod ſine cortice eſt vnctuoſiuſ eſt. Ideoqꝫ groſſius et ad digerenduꝫ durius. Quam obrem ſtomacho officit. ſitim et faſtidium generat. os boni odoris fetore contaminat. maxime ſi inter denter remaneat. Cum melle ſūptum minus nocet. Dicūt au tem contra venenū illud prodeſſe: ſua enim viſcoſitate et vnctuoſitate poroſ omneſ corporiſ opilat. nec ad cor ¶ Adhuc de eodeꝫ ¶ Diaſcorides venenum penetrare permittit ¶ AIIII Iſanum vel ſiſamum eſt euſtomachum. Come ſtum oris fetorem facit. Cathaplaſma vero adhibitum neruoꝝ duricias et groſſitudinem cōponit ꝓdeſt impoſitum parotidibus. medetur cōbu ſtionibus. Tumores lyenis ſumptum cōpeſcit. tritum et oleo roſeo mixtum dolorem capitis ab eſtu defendit Ipſius herba dolores ac tumores cōpeſcit oculorum. ex ipſo etiam oleum fit quo maxime veſcuntur egypti Cici vel ſiſami agreſtis ſemen habet ſimile acinis. fru tex illi eſt vt ficꝰ arboroſa: ſed minor habetqꝫ folia pla tano ſimilia: ſed minora: et leuiā et nigriorā. haſtasqͣꝫ valloſas habet canne ſimiles ſemem habet vt brotum compoſitum: ſed aſperum. vnde exprimitur oleum cici mū quod valde dicitur eſſe vtile medicam inibꝰ et ēpla ſtris. Ex quo ſemine ſi triginta grana purgata fuerint accepta: coleram et flegmā ventris deponunt. vomitū ꝓuocant. guſtu non bono. hec purgatio ſtomachuꝫ nō ledit. Succus eius tritus et impoſitus: maculas limpi dat. folia eius trita cum polenta tumores oculoꝝ ſpar gunt. Duricias omnes et māmarum tumiorem compe ſcunt: ignem acrum ſola exinguūt ipſa cum aceto mix ta. ¶ Palladiꝰ libro. x. In menſe ſeptembri ſerenduꝫ eſt ſilamuꝫ putri ſolo vel pinguibus harenis vel terra cōgeſticia Iugero quatuor l̓ ſex ſextarios ſeuiſſe conue nit ¶ Idem in libro. xi. Siſamū vſqꝫ ad ydus octobris et falelum conuenit ſeri. terra pingui. vel agro ſterili .AV. De tritico. ¶ Iſidorus. Riticum a tritura dicitur: eo ꝙ purgatiſſimū horreo recōditur. vel quia granū eius teritur et cōmolitur. plura ſunt eius genera vt ado reū: ſiligo: far: de quibus .ſ. iam dictum eſt ſupra. Tre menſe aūt triticum ideo dicitur quia ſatū poſt tres mē ſes colligitur Nam vbi propter aquam aliam ve cau ſam maturā ſatio obmiſſa eſt preſidiuꝫ ob hoc petitur ¶ Pliniꝰ libro. xviii. Triticuꝫ eſt ex fructibus hiberniſ que circa vergiliaꝝ occaſum ſeruntur: ac terrā per hy mē nutriuntur. fructus eius ſicut et ordei ſpicis conti netur et ariſtaꝝ vallo quadruplici munitur. Benicula quidem ordeo ſunt octōna: tritico quaterna. ſed nō an te ternarium vel quaternariū geniculoꝝ numerum cō ceptꝰ eſt ſpice. que vt ſpecie ſui fecerit quatuor aut qͥn qꝫ tardiſſime diebus florere incipit. tot idemqꝫ vl̓ par lo pluribꝰ defloreſcit Tritici genera ſunt plura: ꝯtalico nullū equideꝫ cōparauerim cadore ac pondere q̄ maxi me diſcernitur. In externis auteꝫ principatum tenuit boetica deinde ſicilia: mox affrica. Terciuꝫ pōdus eſt thracio: ſirioqꝫ. deindc vero egiptio. Grecia vero pōti cum laudauit: quod in italiam non peruenit. Ex omni eo grani genere pretulit oreuntium et tragum dignes et ſelinuntiuꝫ argumento craſſiſſimi calami. Itaqꝫ pin gui ſolo hec genera aſſignabat. Leuiſſimuꝫ et maxime īnane ſeu tenuiſſimi calami in humidiſ iubebāt ſeri: qꝛ multo egeret alimento. Hee fuerunt ſententie alexan do magno regnante: cum clariſſima fuit grecia: et in orbe terraꝝ potentiſſima. Ita tamen vt ante mortē eiꝰ annis fere: cxlv. ſophocles poeta in fabula. Triptole nio frumentū italicum ante cuncta laudauerat: ad ver bum tranſlata ſententia et fortunatam italiam frumē to caneſcere candido. que laus peculiaris etiam hodie eſt italico Nunc auteꝫ ex generibus que romē vehun tur leuiſſimuꝫ eſſe gallicum oſtenditur. Cyprum fuſcū eſt. panemqꝫ facit nigruꝫ. ideoqꝫ miſcetur alexandrinū candiduꝫ. Aqua marina ſubigitur: quod pleriqꝫ locis maritimis faciunt: occaſione lucrandi ſalis viliſſimuꝫ Non alia de cauſa oꝑtuniora morbis exiſtunt corpora Gallia ⁊ hiſpania frumento in potum reſoluto ſpuma ita concreta vtuntur pro frumento. Quā de cauſa pa nis leuior eſt illis ꝙͣ ceteris Bifferentia etiam eſt cala mi. Craſſior quippe melioris eſt generis. plurimis tu nicis traciuꝫ veſtitur triticum. ob nimia frigora illi pla ge exquiſitum. Eadem cauſa inuenit et trimeſtria. de tinentibus terras niuibus. Quod tercio fere ſatū mē ſe: ſicut in reliquo metitur orbe. Notuꝫ eſt hoc alpibꝰ totis ⁊ hiemalibꝰ ꝓuīciis Nl̓lū hͦ frum̄to letiꝰ Unica lamū p̄terea: nec vſqꝫ capax. ſerit̉qꝫ n̄ niſi tenui terra Eſt et bimeſtre circa thracium ſinuꝫ: quod quadrage ſimo die qͣm ſatum eſt mature ſcit: miꝝqꝫ nulli frumen to plus eſſe ponderis: et furfuribus carere. vtitur eo et ſicilia et achaia: mōtoſis ex vtraqꝫ partibus euboīa qͦ qꝫ circa cariſtuꝫ. Intantuꝫ fallitur colūella: qui nec tri meſtris quidem ꝓprium genus exiſtimauerit eſſe cum ſit antiquiſſimuꝫ. Greci trimenon vocant. tradūtqꝫ in bactris grana fieri tante magnitudiniſ: vt ſingula ſpi cas noſtras equent. Similago laudatiſſima fit ē triti co. Ipſoqꝫ nichil eſt fertilius. hoc em̄ natura ei tribuit quoniā maxime homineꝫ alit: vtpote cū ē modio. ſi ap tum ſit ſolum quale in bizantio affrice campo. centent quinquageni modii reddātur. Miſit diuo auguſto ꝓ curator eiꝰ ex eo loco ex vno grano vix credibile dictu quadraginta pauciſ minuſ germina: extantqꝫ de ea re epiſtole. Miſit ⁊ neroni ſimiliter. tricentas ſexaginta ſtipulas ex vno grano Cum cente ſimo quidem et leon tini ſicilie cāpi fundunt. Aliiqꝫ et tota betica: et in pri mis egiptus. fertiliſſima tritici genera: ramoſum aut quod centigranū vocant. Triticum piſenduꝫ mago iu bet aqua multa perfundi: poſtea euelli: deinde ſole ſic catum pila repeti. Triticum iuxta catōnem in aperto loco edito ſeritur. qui ſole diutiſſime torreatur. huiꝰ ſe mine nullum eſt auidiuſ: nec quod alimenti trahat am plius ¶ Palladius libro. x. Menſe ſeptembri locis vli ginoſis aut exilibus vel frigidis vel opacis circa equi noctiū triticū ⁊ adoreum ſeri oportet. dū ſcꝫ ſerenitas Liber Duodecimus conſtat vt ante hyemem conualeſcant radices ¶ Ideꝫ in libro. 11. Menſe ianuario triticum et far ſariri opor tet duꝫ quatuor foliorū eſt ¶ Idē ī li. vii. In iunio men ſe poſtremo locis maritimis ac ficcis et calidioribꝰ tri tici meſſis abſcinditur. ſicut videlicet iam dictum eſt ſuperius. ¶ ¶ Idem in libro. viii. Menſe iulio temꝑatis locis tritici meſſis explenda eſt: eo more quō dictum ē .AVI. ¶ ¶ De proprietate tritici in cibo ¶ Iſaac. Riticum eſt cibus ad humani corporis nutri mentū precipuus: ⁊ naturaliter ſimile cōplexi oni eius. Triticum ſecundum naturaꝫ ſui ſub ſtantialem: in primo gradu eſt calidum et humidum ⁊ ſiccum in medio panis ex eo factꝰ calidior eſt in ſecūdo gradu: quia calor eius augmentatur a calore ignis et coctione: ſicut ordeum et faba cum in ꝓpria natura ſic ca ſint: ſi in aqua coquantur humiditatem aſſumunt. Granum tritici maſticatum vel aſſatum apoſtemati. quod ex rabidi canis morſu cōtingit. ſuperpoſitū mor ſum fugat. Oleum autem de grano factum ad impeti gineꝫ et ſerpiginem auferendam valet. Tritici recētis ac noui nutrimentū paruum exiſtit: et crudum: et fleg maticum: et inflatiuū: rugitum ac dolorem lateribus ꝯ mouet: et in putredinem cito conuertitur: Aſſatuꝫ ad ignem magis nutrit: ventoſitatem minus facit: et ſtip ticum eſt. In aqua coctum grauiſſimum eſt: et inflatm̄ digeſtioni durum: et rugitum mouet: humores denſiſſi mos generat ⁊ viſcoſos. maxime ſi granum eſt farine multum habens: furfuris paruꝫ. Si tamen bene dige ritur multum nutrit: ⁊ mēbra confortat. tarde egeritur vnde dandum eſt eis: qui magnis laboribus exercitā tur. Granum fractum et ſimila ſanguinem laudabileꝫ faciunt: et multū nutriunt: Si tamen ſepe vtantur: opi lationem epatis faciunt. duriciam ſplenis: lapides ī re nibus vel in veſica: maxime ſi reues calidi inueniātur naturaliter vel accidentaliter ¶ Auicenna. Frumētū natura calidum eſt: et temꝑatum in humiditate et ſicci tate. Et ipſius ſauich declinat ad ſiccitatem. Sauich preterea tritici eſt tarde deſcenſionis et plurimū infla tiuum: indigens dulcedine faciente ipſum deſcendere velociter et ablutione cum aqua calida: ita vt remoue atur inflatio eius. et humor ipſius ſauich eſt paruus. Id autem melius eſt: quod eſt magnū: pingue: recens: planum: medium inter duriciem et raritateꝫ. medium inter rubedinem et albedinem. Nigrum vero mali nu trimenti eſt. Quod autem plurime rubedinis eſt: pluri mi eſt nutrimenti. Frumentū elixatum tarde digeſtio nis eſt. et inflatiuuꝫ. verum cum digeritur nutrimenti plurimi eſt. Frumentū omnibus granis magis nutri tiuum eſt: et ſanguis ex eo generatus temperatior eſt: ꝙͣ ex omnibus ceteris. ¶VII ¶ De diuerſitate qualitatum ex eo. ¶ Iſaac Riticum antiqui et maxime pitagorici conſen ſerunt eſſe diuerſarū qualitatū quinqꝫ modis Primo ſecundū genus ſuum. Nam vnū ſpiſ ſum eſt et graue: ac frangi difficile: ſuꝑficie lene: ac lu cidum: Aliud rarum et lene frangi facile. Primuꝫ qd̓ ex ſubſtantia ſui corticem vincit et furfureꝫ: melius eſt faciende ſimile ꝙͣ farine. Nutrimentū eius plus: eiec tio a ſtomacho tarda. digeſtio dura. valentiuſqꝫ eſt ad mēbroꝝ confortationeꝫ ꝙ ad ſanitatis cuſtodiam. In alio vero furfur et cortex medullam ſuperant. Ideo qꝫ ad corꝑis nutrimentū minus eſt. ad ſolutionem faci liꝰ vnde et ad ſanitatis cuſtodiaꝫ: ꝙͣ ad mēbroꝝ confor tationeꝫ eſt validius. Secundus modꝰ eſt ꝓpter terrā in qͣ naſcit̉. Eſt em̄ terra craſſa ⁊ pinguis atqꝫ put ribi lis in qua naſcitur granum pinguiꝰ: grauiuſqꝫ in pon dere: ac nutribilius. Et eſt terra macra ⁊ ſicca naturā liter in qua naſcitur macrius et ſiccius: leuiuſqꝫ in pon dere. ⁊ minusᶻ nutriens. Eſt et macra accidentaliter: que ſcꝫ ex aduſtione herbaꝝ ibi naſcentium deficcatur et macreſcit vnde in ſuꝑficie nitroſa fit: et ſalinaria et infructuoſa. Si quos tamē ferat: ſicciſſimi ſunt ⁊ ma cerrimi. ⁊ a frumenti natura degeneres. medulle nihil habent: et zizāuia dicuntur. venenoſamqꝫ naturam in greſſi. corporibꝰ humanis fiunt nociuiſſimi. Tercius modꝰ eſt ex regionū natura vbi naſcitur. Eſt em̄ regio calide et ſicce nature meridionalis. Eſt frigide ⁊ ſicce ſeptemtrionalis. Eſt calide et humide orientalis. Eſt frigide et humide occidentalis. In calida ⁊ ſicca naſci tur triticū calidū ⁊ ſiccū et durū: et paruꝫ nutribile: qꝛ humores pauci ſunt vnde nutritur. In calida et humi da eſt rarum et leue: quia calor ex aere veniens humi ditatem eius exurit frigida aūt et humida vmbroſa eſt et luculenta: ⁊ hoc multiplicandoꝝ humoꝝ cauſa eſt: qͥ bus granum nutritur: tenereſcit: ⁊ molleſcit. ſed interi ora eiꝰ frigiditas aeris perforans extinguit. et hoc me dulle minuende cauſa eſt: ac furfuris augendi. In fri gidā auteꝫ et ficca glacie ac niue denſiſſimus aer inte riora tritici non penetrat. exteriora claudit ⁊ ſpiſſat. ꝓ inde naturalis calor clauſus exire nō ſinitur. fitqꝫ hoc cauſa: vt coniunctū et ponderoſuꝫ medulle plurime ſit et corticis pauci. perfecte nutrit: et cito digerit̉. Quar tus modus eſt: ſecundū tempus naſcentie eius vel ae ris qualitatem. Aliquando em̄ moderatum eſt tempꝰ et vernale .ſ. equale in calore et humiditate Et tunc na ſcitur triticuꝫ craſſum: et medulle plurime: corticis pau ci. Aliquando vero immoderatuꝫ: ⁊ tunc macruꝫ ⁊ im perfectuꝫ et male nutrienſ generatur. Quintus moduſ eſt pro ſui vetuſtate et nouitate. Nam veſtutum ⁊ lon gi te mporis ſiccum eſt. et parum nutrit. ad digerendi etiam durum. eo ꝙ humiditatē eius aeris calor exhau ſerit. Nouum etiam ex humiditate ſimul ⁊ viſcoſitate terre humidum atqꝫ viſcoſum eſt: denſum. ⁊ digeſtio ni durum. ⁊ inflatiuum ac ventoſitatem ⁊ rugitum fa ciens ventris. Si autem mediū ſit: ſcilicet neqꝫ nouuꝫ neqꝫ vetus .i. inter multum et paucum tempus hec me dia ſpecies laudabilior eſt. quia cito nutrit et cito dige ¶ De ꝯperatōne ipſiꝰ ī medicīa ¶ Auicēna itur. ¶VIII Riticum mundificat faciem. et eius farina ⁊ amilum cuꝫ croco eſt medicamē pani. Sauich tritici ⁊ ordei grauat. Triticum crudum ⁊ eti am decoctum elixatum non molitum neqꝫ fractum ne qꝫ coctum. ita vt ſit puls: et fractū etiam ſimiliter quā do comeditur generat vermes. Triticum quoqꝫ quidē tritum et puluerizatuꝫ. ſuper morſum rabioſi canis eſt iuuatiuū. ¶ Dyaſcorides. Criticum vtile eſt recēs: ac ruſum .i. auroſum. Et quod ſicaneum vocatur cruduꝫ maſticatum ⁊ impoſituꝫ canis rabioſi morſum curat. Farina eius addito ſucco iuſquiami ⁊ cathaplaſmata neruorum reuina compeſcit. Oximelli mixta inflatio nem tollit. lentigines emendat. Furfur eiuſ cum aceto cocta: lepras minuit. et īpoſitum tumores omnes cōpe ſcit. Cum ruta coctum tumores ſpargit. morſibus ve nenatis medicatur. tortionibus calefaciendo ſubuenit Fermentum eius virtutem habet calidā. tumores pla tarum ſpargit. puſtulas minutas corporis emendat ¶Raſi in almaſore. Triticum bene coctum omnibus cibis plus nutrit. ⁊ maxime ſi cum lacte coctum fuerit Confert etiam natura calidis et macris. ⁊ his qui ml̓ tum laborant. vel qui augmento virium indigent. ha bentes vero diſpoſitiones cōtrarias cito venaſ replet ⁊ febres ⁊ articum dolorem. ⁊ lapides in renibꝰ ⁊ apo ſtemata adducit. ¶ Plini. li. xxii. Tritici grana ferro combuſta his qͦs frigꝰ vſſerit preſentaneo ſūt remedio Liber Duodecimus Tritici fatina ex aceto cocta eſt vtilis neruoruꝫ cōtra ctionibus. cū roſaceo vero et fico ficca mixtiſqꝫ decoc tis. Furfures autem gargarizatione tonſillis pro ſunt et faucibus Sextus pompimuſ pretorii viri pater heſpanie citerioris princeps. cum horreis ſuis ventilā dis preſideret. dolore pōdagre correptus ſeſe merſit ī triticum ſuper genua: leuatuſqꝫ ſiccatis pedibuſ: mira hili modo poſtea hoc remedio vſus eſt: vis eius tanta eſt: vt cados plenos ſiccet. paleam eius calidam impo ni ramicum incōmodis iubent experti: quaqꝫ decocte ſunt aqua impoſita foueri. ¶ CIX. ¶ De poculis ex tritico confectis ¶ Actor. Riticea quoqꝫ fit cereuiſia: ſicut ordeacea et iuxta yſidorum eſt a cerere. id eſt a fruge vo aue nace a. vude cereuiſia ſicut dictuꝫ eſt ſupra cata. quia potto eſt ex frumēti ſeminibus vario modo confecta. ¶ Iſidorus libro vigeſimo. Celia vero a cale faciendo ſic eſt vocata: eſt enim potio ex ſucco tritici ꝑ artem confecta. Illa ſiquidem vis germinis madefac te frugis igne ſuſcitatur: ac deinde ſiccatur et poſt in farinam redacta molli ſucco admiſcetur quo ferm̄tato ſapor auſteritatis et calor ebrietatis adiicitur. Hec qͦ dem fit ī hyſpanie partibus. vbi ferax viui nō eſt locuſ fex dicta ꝙ ſeſe vaẜ emergēdo afficiat ¶ Palladiꝰ libro vndecimo. Fermentum autem muſteoꝝ mediante triti co ſic faciendum eſt: ac ſeruanduꝫ. Ex nouo tritico far riculus efficitur et muſto ſub pedibus rapto infundit̉ ita vt modio farris lagena muſti adiiciant. Deinde ſo le ſiccatur. iterumqꝫ ſimiliter infunditur: et ſiccatur. h̓ cum tercio feceris: panes ex eo breuiſſimos admoduꝫ facies muſteoruꝫ. et in ſole ſiccatos vaſculis nouis fi ctilibus recondes et gipſabis. pro fermento quo tem pore anni muſteos facere volueris: hoc vteris. §cꝝx ¶ De vela et vicia. Plinius vbi ſupra. Elam apellant galli yrioneꝫ inter fruges ſeſa me vel ſeſime ſimilem. quā videlicet ſuperius diximus a grecis erhiſimum vocari ¶ Iſidorꝰ libro decimoſeptimo. Uicia dicta ē: eo ꝙ vix ad tripli cem fructum perueniat: cum alia legumina prouentū habeant fertilem. Unde virgilius Ut tenuis fetus vi cie: ¶ Plinius libro. xviii. Sicut in tritici genere parſ eſt aliqua vt farrago: pabuli quadrupedum cauſa ſati ſic ⁊ in leguminibꝰ et vicia et iuxta catōonis ſententiā. in ſolo mini me aquoſo herbidoqꝫ ſeri conuenit viciam vicia pingueſcunt arua. nec ipſa quidem agricolis eſt oꝑoſa: vnico ſulco ſata. nō ſaritur. nec ſtercoratur. nec aliud ꝙͣ deoccatur. Tria ſunt eius ſationis temꝑa vna circa occaſum arcturi: vt menſe paſcat decembri. Tūc optime ſeritur: nam ſemen eqꝫ fert depaſta. Secunda ſatō eſt mēſe ianuario. nouiſſīa vero martio. tūc ad frō dem vtiliſſima. ſiccitatem maxime amat ex omnibus que ſeruntur. Umbroſa etiam non aſpernatur ex ſemi ne eius. et ſi lecta matura eſt palea ceteris prefertur. vi tibus ſuccum preripit langueſcuntqꝫ ſi ſerantur in ar buſtis. Naſcuntur in vicia limaces. et aliquando ē ter ra coclee minute mirum in modum ipſam erodentes. ¶ Palladius libro ſecūdo. In menſe ianuario vltimo ſeritur vicia. non pabuli ſecandi: ſed colligendi ſeminiſ cauſa. Iugerum occupant modii ſeptem. Serenda eſt autem in terra proſciſſa poſt horam terciam vel ſecun dam. cū ros eſſe deſierit: quem ferre non poteſt. ſed ſta tim cooperienda eſt ante noctem. Nam ſi nuda manſe rit: humore corrumpitur noctis. Obſeruandum eſt ne ante lunam .xxv. ſeratur: quia ſic ſatam limaces perſe quuntur. AXI ¶ De yſia et zea et zizania. ¶ Pli. vbi ſupͣ. Sia eſt apud grecos: traduntqꝫ ipſam et ty phē cum ſint degeneres ad frumentum redi re: ſi piſte ſerantur: nec protinus: ſed anno ter cio. zea ſemen eſt ex quo fit alica. granum eius ī pila lignea tunditur: vel lapidis duricia nobilius cōteritur excuſſiſqꝫ ind̓ tunicis. iterum armamentis nudata: con ciditur medulla. Eſt zea que degenerat in affrica. vnd̓ adulterina fit alica. cuius ſpice latiores ac nigre ſunt: et breui ſtipula. ¶ Iſaac. zizania naſcuntur inter triti cum ſiccis corrupt̉ iſqꝫ temporibus. vnde vim acutam habent et venenoſam: et aliquando mentem perturbāt et inebriāt. Mixta ſulphuri vino et accto ad impetigi nem vel ſerpiginem valent. Cocta autem cum radicis cortice vulneribus iam putre factis appoſita: ſanāt et mundificant. valent etiam ad apoſtemata diſſoluendū ¶ Hieronimus ſuper matheum. Inter triticum et ziza nia: quod nos lolium appellamus: ꝙͣdiu herba eſt: nec dum calamus prouenit ad ſpicam. grandis ſimilitudo eſt: et in diſcernēdo aut nulla aut ꝑdifficilis diſtantia. ¶ Auicenna zizania ſecundum duas res ab homini bus dicitur. Quidam enim zizaniam vocant granum ſimile frumento: ex quo faciunt panem. et dicunt ꝙ z1 zania plurima eſt. Alii vero rem quandam inebriantē malam: que in granis prouenit. Melior eſt illa que eſt leuis ponderis: non vetus nec frangibilis: ſed viſcoſa cum maſticatur declinans ad rubedinem: et in ipſa eſt ponticitas parua ¶ Plinius libro. xxii. Infelix dictū eſt a virgilio lolium. hoc tamen molitum: ex aceto coc tum et impoſitum: ſanat impetigines. eo celerius quo ſepius mutatū eſt Med etur et pōdagre ceteriſqꝫ do loribus cuꝫ oximelle. Curatio hec a ceteris differt: ace ti fextario vno dilui. mellis vncias duas iuſtuꝫ eſt. ita temꝑatis ſextariis tribus decocta farina lolii ſextari is duobus vſqꝫ ad craſſitudineꝫ. calidumqꝫ imponi ip ſum dolentibus membris. Eadem quoqꝫ farina extra hit oſſa fracta. CCxiI. ¶ De ſuccis herbarum deſcribendis ſecun dum alphabetum. ¶ Actor Ec de ſeminibus herbarum et granis frugū ac leguminum diuerſi generis ad preſens ſuf ficiant expoſita ſecundum ordinem alphabe ti. Ex quibus autem herbis ſucci quoqꝫ medicinales colliguntur. quorum etiam plurimi nominibus propri is appellantur. vt ex ſcamonea dyagridium. Ex aloe ſuccus eiuſdem nominis. Et ex herba meconio ſimilit̓ ſuccus meconicū. Ex ferula vero galbanū. Ex agreſ ti cūcumere elacteriū. Opopanacis ex panace. Et ex albo papauere opium. Atqꝫ ex diuerſis herbarum ge neribus oleum. De his ergo ſecundum ordineꝫ alpha beti more noſtro conſequenter dicemus. ¶.AXIII. ¶ De aloe Iſidorus. Tōes eſt ſuccus amariſſimus herbe eiuſdem nominis ſicut dictum eſt ſuperius. ¶ Auicen na. Aloes eſt ſuccus congelatus inter rubedi nem et citrinitatem exiſtens. ſed cuꝫ antiquatur nigreſ cit. Illud melius eſt cuius aqua eſt ſicut aqua croci et odor eius: vt mirre ſplendidus: frangibilis. mundus a gypſo. Eſt autem calidus et ſiccus. virtus eī ſtiptica eſt ⁊ exiccatiua faciens ſomnum. Cum vino poſitum ſuper capillos prohibet caſum eorum: ⁊ eſt conueniēs vlceribus. difficilis conſolidationis proprieqꝫ in naſo et ore: ⁊ ano. et fiſtulis Mundificat ſuperfluiates cole ricas. que ſunt in capite. Confert etiam doloribus iun cturarum ⁊ vlceribus oculi. ⁊ apoſtematibus atqꝫ do loribꝰ eiꝰ. ⁊ curſui āguli lacrimalis ⁊ exiccat hūiditatē eius. Mundificat quoqꝫ ſuperfluitates colericas et Liber Duodecimus flegmaticas que ſunt in ſtomacho. ⁊ cum aqua bibitū infrigidat appetitum falſum et corruptum. aperit opi lationes eꝑatis. ſed ledit ipſum. et aufert yctericiaꝫ ſol uendo ipſaꝫ. Aloes indus plurimi iuuamēti eſt. Exio cat enim ſine mordicatione. ⁊ eſt parum ſtipticus. per ſicus acuit rationem. ⁊ acuit etiaꝫ os ſtomachi. In me dicinis ſolutiuis poſitus nocumentum earum a ſtoma cho expellit Aloēs cum aqua calida ſoluit. Cuꝫ aqua mellis ſolutione flegmā et coleram educit. Et ablutus quidem debilioris eſt ſolutionis. ſed magis ſtomacho confert. et eius per mixtio cum melle virtutem ipſius minuit: adeo vt forſitan non ſoluat attrahendo: ſed ex trahat quod ei obuiat. Arabicus in potu ſumptus cō turbat et facit dolorem vētris pungitiuum. et ſoluit. ⁊ aliquamdiu remanet eius virtus in tunicis ſtomachi. Dare autem aloen in potu diebus frigoris timoroſuꝫ eſt: quia quandoqꝫ ſolutione ſanguīem educit. poſituꝫ autem cum vino dulci ſuper emorrōidas eminentes et fiſſuras in āno. ſanguinem ex eis currentem abſcindit ¶ Razi in almaſore. Aloes calidus eſt. coleram rube am expellit: caput et ſtomachum purgat: carneꝫ creat. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Aloēs vniuerſaliter calidꝰ eſt et ſiccus in ſecundo gradu. ſtomachum mundificat caput et articulos deflegmate purgat. egeſtiones pro uocat. epatis opilationem aperit: colorem yctericum e mendat. ſed tamen ſi multum et ſepius ſumatur ſtoma chum et inteſtina excoriat. oportet ergo vt miſceatur cum eo maſtix. aut dragagantum. aut bdellium ſecūdū proprietateꝫ vniuſcuiſqꝫ ſumentis. proprietatem tam̄ habet ſoluendi recentia vulnera: aut deſiccādi. aut mū dificandi eorum putredinem. Cum aqua temperatum apoſtema narium labiorum et oculorum ſanat. Unde dyaſcorides. Aloen̄ inquit cum melle temperatum au fert nigrorem que ſub palpebris eſt Mixtū cuꝫ oleo ro ſaceo et aceto fronte et timporibus perunctis: mitigat dolorem capitis: et pruritum oculorum extinguit. Cuꝫ vino temperatum cadentes pilos confortat. et retiuet Cum vino et melle temperatum apoſtema lacertoruꝫ lingue et gingiuarum: toto etiam ore exiſtentium cu rat. ¶ CXIIII. ¶ Adhuc de eodem. ¶ Platearius. Loen eſt calidum et ſiccum in ſecundo gradu fit ex herbe ſucco eiuſdem nominis que in in dia: perſia: grecia: et etiaꝫ in apulia reperitur fit autem hoc modo. herbateritur. ſuccus extrahitur: ad ignem ponitur: et cum bullierit remouetur: ſoli ex ponitur et ſiccatur. Et nota ꝙ omne quod de natura ē gromaticum: quanto aromaticius: tanto melius excep to aloen. Et omne quod de natura fetidum eſt: quāto fetidius. tanto melius excepto aloen. Omne etiaꝫ quā to in ſapore ſuo naturali intenſius eſt: tanto melius ex cepto aloen. quod cum ſit de natura amarum: quanto minus amarum eſt tanto laudabilius. Habet autem virtutem purgandi flegma et coleram: et mundifican di melancoliaꝫ. confortandi membra neruoſa. vnde va let contra frigidos humores ſtomachi. ipſumqꝫ ſtoma chum confortat. Caput a dolore releuat: qui fit ex fu moſitate ſtomachi. Uiſum clarificat. Opilationeꝫ ſple nis et epatis aperit Corpus diſcoloratum ex egritudi ne coloratum reddit Ualet etiam contra alopiciā: ⁊ ca ſum capillorum. Granum aloen cum melle mixtuꝫ ſto machum mundificat. digeſtionem procurat. Et licet a loēs ſit amarum ori: dulce eſt tamen ſtomacho. Itē pul uis eius cum melle datus lumbricos interficit. Cū ſuc co perficarie auribus inſtillatus vermes necat. ¶ Bia ſcorides. Aloe eſt ſuccus herbe: que habet. folia vt ſqͥl la: ſed pinguiora vt dictum eſt ſupra. Radice inciſa ꝓ manat et colligitur: vel tota herba contuſa exprimitu adulteratur auteꝫ admixto gumini. Quod facile intel ligitur et guſtū et odore: et quia non ſe partibus minu tis ſoluit: et ꝙ manibus retentus non coheret. virtus eſt illi ſtiptica et mediocriter calida et ſicca: nimis ven trem mollit: putredinem purgat: coleram et flegmā de ducit In oximelle datus tepidus aut frigidus ſtomati cis: et epaticis magnum eſt adiutorium. Sanguinem quoqꝫ reiicientibus ſubuenit. medetur yctericis. Suc cus impoſitus paracolleſim facit: cicatricem ducit. vul neribus poſt ſecturam iuuat. fluxū ſanguinis vulnerū ſiccat. addito melle liuores omnes tollit. pruriginem oculis amputat. ſtomachum ſuper omnia iuuat. vulne ra que difficile glutinantur: et maxime circa virgam l̓ anum curat. ad inflationes etiam ibidem factas iuuat Iterum ad oris vel narium et oculorum inflationes fa cit. Omnia reprimit. digerit. proiicit. Cum aceto ⁊ o leo roſeo ſolutus dolorem capitis arcet fronti illinitus Achacia multi addita eum adulterant: ¶. ꝘV. De diuerſis ſpeciebus aloēs ¶ Conſtantinus vbi ſupra Loes tribus modis eſt: vnum rubeum de qua dam inſula indie veniens: que dicitur ſcorta, ¶ Aliud autem nigrum quod eſt de perſia. Ter cium vero citrinum: quod fit in arabia. quibus omni bus laudabilius eſt ſcortenſe aloēs. precipue ſi fuerit vnctuoſum: prelucidum: et rubeum: quaſi color eꝑatis citoqꝫ frangibile et odoriferum et amariſſimum. ¶ Pla tearius. Sunt herbe diuerſe non genere: ſed bonitate ex quibus fiunt tres maneries aloen̄. Optimum eſt ci cōtrinum. quod diſcernitur ex colore citrino ſeu rufo. ⁊ precipue cum frangitur: cuius puluis apparet quaſi croci. et habet claram ac ſubtilem et puram ſubſtantiā Unde et leuiter per fruſta minuta frangitur. Diſcer nitur etiam ex hoc: ꝙ non eſt fetidum nec valde amaꝝ Epaticum autem coloribus epatis aſſimilatur: ⁊ hinc inde habet foramina vt ora venarum. Obſcuram ha bet ſubſtanciam non claram. et alia ſigna predicta ha bet omnia ſed remiſſiora: et maxime colorem. Caballi um autem nigrum et obſcurum eſt feculentam habēs ſubſtantiam. amariſſimum et horribilem pretendens odorem. quia valde fetidum. Sophiſticatur autem qn̄ qꝫ vt cicotrinum vel epaticum videatur. Sed diſcerni tur: quia cum frangit̉ et digitis confricatur: ſtatim fe tidiſſimuꝫ ſentitur ¶ Macer. Sunt aloēs ſpecies gemine q̄ ſubrubet eque Intus ſicut ep̄ar cum frangitur hec epatice Dicitur: et magnas habet in medicamine vires Uilior eſt piceo que fracta colore videtur Flegmata mūdificat ſtomachū caput articuloſqꝫ Lenit per aluuꝫ humorem purgando nociuum Ictericos purgat: iecoris iuuat interiora. Uulnus quodqꝫ recēs putredīe purgat ab omni. Illius iniectus puluis ſiccandoqꝫ ſanat. Precipue ventris dicunt et teſticuloꝝ Ulcera ſanari: vel vulnera puluere tali. Si ſoluatur aqua: iuuat apoſtema labrorum. Et naris ſuperpoſituꝫ nec non oculorum Liuoremqꝫ fugat: ſi circa lumina factum. Acri cum vino miſcens oleoqꝫ roſato. Unde dolens caput et frontem mire iuuabit. Liber Duodecimus Cum vino bene contritū cathaplaſmaqꝫ factum. Con fortat retinetqꝫ pilos quoſcunqꝫ cadenteſ. Lingue gin giue viciis quoqꝫ ſubuenit oris. Si fricentur eo cū vt no melleqꝫ trito. Hoc ſumptum per ſe ventrem non ſol uit acute. Eſſe tn̄ ſtomacho putat vribaſius aptuꝫ. Cū ſedunt illuꝫ ſoluentia cetera ventrem. Illius geminas cum mulſa ſumere dragmas. Idem p̄cepit: coleram ſic flegmaqꝫ purgat. Unaquaqꝫ die poſt cenam ſumere dixit. Utile tres eius piluas binaſqꝫ virentis. Cū ſuc co caulis formatas vt faba craſſa. Aut cicer humores nocuos cuꝫ ſtercore purgat. Non corrumpendo ſtoma chum nec vim faciendo. Purgatus puluis. fuerit ſi ſe pius iſtis. Si vero duram vis ſoluere largius aluum. Hartibus eſt geminis pars admiſcēda terendo. Una deagridii. ſic apta ſolutio fiet. ¶ CXVI. ¶ De anabula. ¶ Platearius. Nabula. ſicut dictum eſt ſupra. ſpecies eſt titi malli. Habetqꝫ virtuteꝫ diſſoluendi. attrahen di: purgat principaliter flegma: ſecundario co leram. lac e ius colligi debet in medio veris: ⁊ in princi pio eſtatis hoc modo: frangantur eius ſummitates: et in vaſe vitreo recipiantur gutte lactis inde exeuntes: et hoc caute fieri dꝫ: ne manus colligentis a lacte tan gatur: quoniā exureret et excoriaret. Ꝙ ſi forte manꝰ ab ipſo tangatur. locus ille ſolatri vel alteriꝰ herbe fri gide ſucco fricetur. Per annos multos in efficacia ml̓ ta ſeruatur. per ſe auteꝫ dari non debet: qꝛ nimis vehe menter operaretur. Acuuntur tn̄ inde pilule auree. pi lule de quinqꝫ generibꝰ mirabolanoꝝ abſqꝫ omni me dicina. acuuntur etiam inde medicine vt benedicta tri fcra: ſaracenica: ⁊ huiuſmodi ſine appoſitōne alterius rei laxatiue. ml̓ti nanqꝫ medici hoc acumine neglectis alijs omnibꝰ vtuntur: tum qꝛ facilius laxat: tuꝫ qꝛ faci lius habetur. Sed tamē anteꝙͣ alia medicina ex eo acu atur: hoc modo p̄paretur: vt eius malicia reprimatur Cum gummi arabico vl̓ dragaganto in oui teſta deco quatur: vt aliquantulū bulliat ſuꝑ pruinaſ. Et in medi cina quantitate quattuor dragmatu ponatur. Si quis ctiā abhoruerit medicinā accipere: fiat puls ex aqua et farina hoc acumine addito in quantitate predicta. det̉ qꝫ ꝓ medicina. ſic enim competenter accipi poteſt. ¶ CXVII ¶ De camphora ¶ Idem Amphora eſt in tercio gradu frigida ⁊ ficca. dicunt quidam ſed falſo gummi eſſe: cuꝫ ſit ſuc cus herbe cuiuſdam. teſte dyaſcoride: ml̓tiſqꝫ alijs. herbaqꝫ ip̄a dicitur camphorata: de quā videlicꝫ dictum eſt ſupra. Camphorā eligēda eſt alba et lucida nam turbulenta non eſt adeo bona. Ex admixtione au tem vernicis ſophiſticatur: dum inter ipſius campho re fruſtula ponitur. Eſt enim vernix in ſubſtantia ſimi lis camphore: ⁊ ex admixtione ſimilis eſt in odore. Di ſcernitur aūt qꝛ vernix ſolidam habet ſubſtantiā ⁊ dif ficile frangitur: cāphora vero cito. ⁊ ſi tractetur in ma nibus: de facili pulueriſatur. Camphora niſi artificio ſe ſeruetur: defacili perditur. Eſt em̄ aromatica: ⁊ om̄e aromaticū eſt fumoſum: Ideoqꝫ in fumoſitatem ſolui tur Seruari aūt poteſt in vaſe marmoreo: et melius in alabaſtreo. ſeruaturqꝫ in efficacia multa: in pſillio vel lini ſemine vel milio per annos quadraginta. Contra calefactōem eꝑatis puluis eius cum ſolatri ſuccō con ficitur: in quo plagelle intincte ſepiꝰ epati ſuꝑponūtur Contra fluxum ſanguinis ē naribus fiūt magdaliōes ex puluere ipſius ⁊ ex puluere ſeminis vrtice vſti atqꝫ confecti cum ſucco ſanguinarie ⁊ imponūtur naribus. ſi vero fiat fluxus ex ebullitōne ſanguinis vel ex epate puluis eius camphore cum aqua frigida conficiatur. ⁊ plagelle infuſe fronti: ⁊ timporibus: ⁊ gule: ⁊ epati ſuꝑ ponantur: contra maculam oculi conficitur puluis eiꝰ cum aqua roſarum: addito feniculi ſucco: et in vaſe po nitur eneo contra faciei pannū ⁊ ad faciē clarificandā conficitur quoqꝫ cum aqua rōſaruꝫ: addito melle albo atqꝫ mundiſſimo. contra libidinem odoretur campho ra per naͣres. Nimia em̄ actōe frigiditatis ſpūs inſpiſ ſat: corpus infrigidat: et libidinem ſtringit. vnde cam phora per nares caſtrat odore mareſ. Nota ꝙ ſatis cō petenter ponitur in ſyrupis contra acutas egritudīes In freneſi competenter ꝓuocat ſternutatōes ſi puluis eius diſtempetur cum oleo roſarum ⁊ penna intincta ꝑ nares intinguatur: ⁊ in alijs febribus acutis: quia no augmentat calorem nec naturam ¶. AVIII ¶ De diagridio. ¶ Platearius. Iagridium eſt in tercio gradu calidum ⁊ ſiccū Eſt aūt ſuccus herbe cuiuſdam naſcentis in ꝑ tibus tranſmarinis: que ſpēs eſt titimalli. In canicularibus diebꝰ ſummitates huiꝰ herbe rapiūtur: inde lac effluēs in paruis vaſis colligitur: qd̓ ſoli expo nitur ac deſiccatur: ⁊ in ſubſtantiā dyagridii tranſmu tatur. Quidā ꝑ decoctōem id faciunt: Et quādoqꝫ dū fit ex admixtōne alteriꝰ titimalli ſophiſticatur: et tunc vehementiꝰ operatur: Quod vero bonum eſt ſuauiꝰ eſt Preterea fit vt qn̄qꝫ ex admixtōe pulueris ſubtilis co lofonie ſophiſticatur: et qn̄qꝫ fruſtula colofonie inter dyagridiū ꝓ dyagridio venduntur. Eſt autem illud eli gendum: qd̓ eſt album vl̓ nigrum vl̓ ſubnigrū in colore in ſubſtantia per totum clarum. Quod etiā fit frangi bile: licet eniꝫ colofonia facile frangitur: nō tamē ado facile ſicut dyagridiū. Qd̓ etiaꝫ ſubamarū habet ſapo rem et non multū abhominabilē. Qd̓ enī abhominabi lem habet ſophiſticatū eſt ex alterius lactis admixtōe Qd̓ aūt inſipidum aut nullum ſaporem habet: ſophiſti catum eſt ex admixtione colofonie Qd̓ vero quādaꝫ ꝑ tem claram ⁊ quandā obſcuram habet abiiciendū eſt. Illud aūt eligendū eſt quod ſputo humectatū cōtinuo in album colorem conuertitur. ad naturam em̄ ſuaꝫ re dit. Groſſum etiā eligendū eſt ⁊ in medicinis ponendū puluis eius ex admixtōne pulueris colofonie: facile ſo phiſticari poteſt: et non tamdiu ꝙͣ groſſum ẜuari valet Groſſuꝫ em̄ ꝑ. x. annos vl̓. ix. ānos poteſt ẜuari. In me dicinis ponitur acuendis: qm̄ in pauca quātitate pōt ſufficienter acuere: ⁊ qꝛ non educit multū violenter et quia non multam abominatōem habet. Nunꝙͣ ꝑ ſe da tur: ſed eius violentia prius reprimitur. ¶ CXIX. ¶ Iterum de eodem ¶ Actor Iagridiū idem eſt quod ſcamonea: de qua vi delicet ſub hoc nomine dicetur ⁊ infra. ¶ Ex li bris de medicinis diſſolutiuis. Dy agridiū vt ſcamonea ſuccus eſt herbe: que dr̄ titimallus babiloni cus: ⁊ eſt calide ⁊ ſicce ꝯplexionis in fine tercii gradꝰ: colligitur ⁊ deſiccatur: et ī paſtell̓ ad nos defertur. pur gat prīcipaliter coleram rubeam per ſimile. ⁊ ſecunda rio flegma. ꝑ cōtrariuꝫ. habetqꝫ naturā excoriandi: ac ſtomachi villis adherendi: ⁊ ad diſenteriā inducendi. Ideoqꝫ opꝰ eſt in arte repreſſiua. quod fit ita. in pomo: vl̓ coctano: vl̓ ſaltem in paſta: ⁊ meliꝰ ordei inuoluitur: ⁊ donec bene cocta ſit decoquatur: et tunc in pondere vnius .3. colerico: vl̓ duaꝝ aut trium flegmatico vl̓ me lancolico tribuatur. granumqꝫ maſticis quaſi medium ſcamonee tritū. vtraqꝫ in oleo violaceo vel roſaceo fri centur: ac medicina acuatur. Non aūt debꝫ dari alicui ep̄ar calefactū hn̄ti ¶ Dyaſcorides. Dyagridii virtus tal̓ ē: Si fuerint cū mēſſe dragme due colerā ac flegma deponit. Solutioni ventris oboli duo ſufficunt: ita vt Liber Duodecimus leniter purget. Maxime vero cum aliquibus dandum eſt: que ſtomachuꝫ reſtituant. Sed ſi fortem humorem id eſt. coleram nigram deponere volueris obolos eius duos vel tres. ellebori nigri duos. aloe dragmā vnam dabis ac ſupradicta purgabis: cui ⁊ ſalem admiſce ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Dyagridium eſt in tercio gradu calidum ⁊ ſiccum. proprie coleram rubeam pur gat: ꝑ contrarium flegmā. Stomacho tn̄ ⁊ epati nocꝫ appetitum amputat. propter hoc autiqui iuſſerunt ani ſum ⁊ daucum ⁊ apium cum eo ⁊ amigdaleon miſceri teriqꝫ vl̓ cum cytoniis coqui. Hec ſubtiliſſime debent teri: ne villi auellantur ſtomachi: ⁊ lyenteriaꝫ generent Tritum et cum aceto temperatum: morpheam ⁊ ſcabi em acutam aufert. tam̄ ſi aſſue fiat eſt malū. j.CXX. ¶ De elacterio ¶ Platearius Lacterium eſt ſuccus cūcumers agreſtis. In canicularibꝰ eniꝫ diebus fructus eius colligū tur: et conteruntur: ſuccus expreſſus ſoli expo nitur ⁊ ſiccatur. Calidum eſt ⁊ ſiccuꝫ in quarto gradu ⁊ eſt laxatiuum. Uirtutem habet purgandi principal̓r flegma. ſecundario melancoliam. vſus eius eſt contra artheticam. pōdagram. cyrogram. yliacam paſſionem. apoſtemata calida. ⁊ contra vermes aurium. contra do lorem ſtomachi: ex frigida cauſa: ⁊ cōtra lentigines fa ciei ¶ Dyaſcorides. Elacteriū eſt agreſtis cucumeris ſuccus: non foliorum vel radicis eius: ſed fructuſ. Qui collectus anteꝙͣ in plenam maturitatem veniat: incidi tur: ⁊ ſuccus in vaſe fictili recipitur: ac ſupprimitur. vt non ſolum humor: ſed quicquid carnoſum eſt expri matur: deinde ſiccatur: ac limpidatur: ⁊ quod quaſi fe culentum reſidet leuigatur. et in paſtillos redigitur. Ille vero ſuccus vtilis eſt: qui eſt albus leuis. humecti cus: ⁊ in guſtu amariſſimꝰ. citoqꝫ igneſcit: lucerne ap poſitus. viridis autem et aſper: et quaſi colore auroſuſ et grauis eſt inutilis. Elacteriuꝫ duoꝝ annoꝝ: ad ven tris purgationeꝫ vtile. Idemqꝫ ſuccus bene factus. x. an. durare poteſt. Quidam ita probandum dicunt ela cterium: vt lucerne admotum et incenſum: ſi ſcintille ad ſuperiora: et inferiora exiliant: pariter ⁊ vomitum: ⁊ ventrem purgabilem oſtendit. Si vero in alterā par tem exilierint magis ꝙͣ in aliam. maiores fore virtuteſ in eadem. Obolo vno datuꝫ perfecte quidem virtutis homines: oboli vero dimidium purgat infanteſ. Nam ſi plus acceperint necem infert ſic neceſſitatibꝰ infanti um diſciplina datur. colerā ⁊ flegmā ventris deponit. vrinam ꝓuocat. diſpnoicis ſubuenit: maxime ſale addi to: ⁊ poſt calida bibita. Solutum in aqua et cuꝫ penna ſub lingua traiectuꝫ: facit vomituꝫ: Quem ſi fortiꝰ vo lueris facere: adde illi oleum vrinum: ⁊ loco p̄dicto trat ce. Sane qui purgantur eius virtute: non admittendi ſunt dormire: at ſi ꝓuocato vomitu nimie vomuerint: aqua frigida compeſcēdi ſunt: et polenta ⁊ puſca: ⁊ ma lis macianis: ⁊ oībus que ſtringere poſſunt: lacti mixtū ⁊ naribus immiſſum: yctericis eſt ſingulare preſidium. Mitigat dolorem capitis antiquuꝫ. ⁊ ſinanticis inun ctum maximū preſtat effectum: maxīe oleo addito: aut melle. aut felle thaurino. Nā ſic virtus eiꝰ augetur. ¶ Plinius libro. xx. Elacteriū tempeſtiuū eſt autūno nec vllum ex medicam̄tis longiore durat euo. Incipit a trimatū. ſi quis vti recentiore velit paſtillos in fictili nouo igne lento in aceto domet. eo meliꝰ quo vetuſtius erit. Qd̓. cc. annis ẜuatuꝫ eſſe: autor eſt theofraſtus. Et vſqꝫ ad quinqͣgeſimū lucernaꝝ lumina extinguit. et hoc veri exꝑimentū eſt: ſi admotū priꝰ ꝙͣ extinguat: ſcint illare ſurſuꝫ ac deorſum cogat. Meliꝰ eſt pallidū: ac leue herbaceo et ſcabro: ac leuiter amaruꝫ. .CXXI. ¶ De feniculi ſucco ¶ Diaſcorides Eniculi folioꝝ ⁊ vil̓gaꝝ ſuccus in ſole ficcatꝰ: miſcetur confectionibꝰ oculoꝝ: et caligines de tergit eoꝝ. In hibernia ſuccus hic pro lacrīo venditur. oībus em̄ oculoꝝ cauẜ opitulatur. Radicis vero ſuccus ydoneus eſt ad multa. maxīe tam̄ ad ocl̓o rum vicia. Leniter enī calefacit atqꝫ mollit. Traditum eſt in libris antiquoꝝ ẜpentem annuā ſenectutem feni culi guſtatōne deponere. oculorūqꝫ caligines ſuccū eiꝰ exprimere. Unde intelligi datū eſt: eaſdē virtutes etiā humanis corporibꝰ vtiles eſſe: ⁊ certa poſtmodū experi menta docuerūt ſic eſſe Succus ergo ipſiꝰ vetuſtiſſimā licet caligineꝫ diſcutit: cum attico melle mixtus. Idem quoqꝫ ſuccꝰ infunditur auribꝰ purulentis: ac vermicu los in eiſdē naſcentes interficit. ¶. CXXII. ¶ De galbano ¶ Actor. Albanū eſt ſuccus ferule: ſicut dicit Iſidorus: de qua ſcilicet ferula ſuo loco dictum eſt inter herbas ſuperius. ¶ Dyaſcorides. Galbanuꝫ eſt lacrimū herbe ſimil̓ ferule: que in nichomedia naſci tur: ⁊ in ſyria. Cuiꝰ optimū eſt mundiſſimū: ⁊ hammo niaco. ac thuri ſimile in colore: grāna habens vt faba limpida. ⁊ quod eſt ſine ligno: et nō eſt graue. adultera tur aūt reſina: ⁊ faba diuiſa: ⁊ gutta hammoniaci. vir tus eſt ei ignea: ⁊ dyaforetica: aceto et nitro mixtū: len tigines tollit. Ut granū fabe glutitum: tuſſi medetur. et aſmaticis opitulatur. De alto cadentiū: conquaſſati onibus ſubuenit: cum vino et mirra bibitum: venenis occurrit. Infantes in vtero mortuos: acceptū excludit Impoſitū quoqꝫ doloreꝫ lateris mitigat: tortōes ſpar git. Epylenticis vtiliter adhibetur. Acceptū etiā īter vrine preſtruit. ¶ Platearius. Galbanū eſt caliduꝫ in tercio gradu. humidū in primo. Liquor eſt qui in eſtate a frutice erūpit. et circa fruticem condenſatur. Quidā etiā corticem findunt: vt magiſ effluat. Sophiſticatur aūt ex immixtōne minutoꝝ lignoꝝ. Alii vero miſcent puluerē colofonie: ⁊ fabas fractas. Eligendū eſt auteꝫ quod albū eſt ⁊ purius. habetqꝫ virtutem attrahendi: diſſoluendi: ꝯſumendi: ⁊ leniendi. maturandi: relaxādi Contra aſma frigidum datur cum aqua ordei: contra litargiam ſuper carbones ponitur: et patiens ſumū re cipit. Ad apoſtema rumpendum et maturandū ſuper ponitur. Ad dentium bolorem fit ex eo caſula: et denti ſuperponitur. Ad lumbricos occidendos. dātur pillule ex eo melle inuncte. valet ⁊ in emplaſtro contra ſplenis duriciem. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Galbanuꝫ eſt cali dum in tercio gradu: ſiccuꝫ in ſecūdo. Cathaplaſmatū cum raphano et aceto ſordiciem puſtulaꝝ mundificat. tuſſimqꝫ ⁊ hanelitū tollit. Eius etiā ſuffumigatio rep tilia fugat. Epithima ſuꝑpoſitum: reptilium morſibꝰ repugnat. Super dentes dolentes at roſuram haben tes poſitum eos curat. Si vero cum forti vino pregna ti detur: mortuū celeriter expellit. ⁊ laborioẜ etiaꝫ ſpaſ maticis ſubuenit. .CXXIII. Iterum de eodem ¶ Auicenna. Albanum duas habet ſpēs: vnum eſt ſpinoſū leuis ponderis: vehementioris albedinis. Ali ud vero ſpiſſius ⁊ grauiꝰ. Et ex vtroqꝫ meliuſ eſt illud quod eſt ſpiſſiꝰ. Et aūt caliduꝫ in ſecundo. exio catiuum in tercio Uirtus eius eſt lenitiua. reſolutiua. carminatiua ventoſitatum. Eſt aūt ex eis que carnem corrumpunt. et in ipſo ſunt calefactō. ⁊ inflamato. ⁊ at tractio. et reſolutio lentigines eradicat. Confert apo ſte matibus et ſcrofulis. et laſſitudini. ⁊ ſpaſmo lacerto rum. et dolori molaris. ac dēti corroſo ſubito. doloribꝰ quoqꝫ frigidis in aure. et aſmati. et tuſſi antique. Liber Duodecimus Confert etiaꝫ ſchotomie ⁊ epylenſie: nam epylenticus iō̄m odorans: reuiuiſcit. prouocat menſtrua fortiter: ⁊ priue difficultatē remouet. Eſt aūt tyriaca venēis cuꝫ vino bibitū: ⁊ fumꝰ eius fugat vermes venenoſos: nec approximāt illi qui ex eo linitus eſt. ¶ Plinius libro xii. Dat ſyria in amano monte galbanum: reſine modo qd̓ maxīe laudant cartilaginoſū ⁊ purū ad ſil̓itudinem hammoniaci: minimeqꝫ lignoſum: adulterat̉ aūt faba iut ſagape no. Sincerū ſi vratur: fugat nidore ẜpētes ¶ Idem in libro. xxiii. Galbanū neqꝫ humidū neqꝫ ari dum ꝓbatur ꝑ ſe bibitur ad tuſſim vetereꝫ: ſuſpiria: ru pta: cōuulſa. Imponitur yſchiadicis: lateris doloribuſ paunis: furuncul̓: corꝑi ab oſſibꝰ recedenti ſtrumis ar riculoꝝ nodis. dentiūqꝫ doloribus. illinitur ⁊ cuꝫ melle capitis vlceribꝰ. Purulentis infunditur auribꝰ cum ro ſaceo. aut nardo. odore comicialibꝰ ſubuenit: ⁊ vulue in ſtraugulatu: ⁊ ſtomachi defectu. Abortus non exeūteſ trahit appoſitu vel ſuffitu Item ramis hellebori circū litum atqꝫ ſubiectū. Serpentes eiuſdem cum vritur ni dore fungātur. Fugiūt ⁊ galbano ꝑunctos. Medetur et a ſcorpione ꝑcuſſis. bibitur ⁊ in difficili partu fabe magnitudine in ciato vini. vuluaſqꝫ cōuerſas corrigit In mirra aūt ⁊ in vino mortuos partus extrahit. Ad uerſatur ⁊ venenis maxīe toxicis cū mirra ⁊ vino Ser pētes oleo ⁊ ſpondilio mixto tactu necat. vrine nocere exiſtimatur. ¶ De glaucio ¶ Diaſcorides. ¶ AXXIIII. Lauciuꝫ eſt ſuccus herbe eiuſdem nominis ha bentis folia papaueris. hec ſiquidem folia ca lido cinere cooꝑiuntur: ⁊ ſic ſuccum remittunt Alij vero herbaꝫ ip̄am in ollam ⁊ in furnum feruentē nuttunt: et circa circūliniunt: ⁊ ſic inde .ſ. agente calore ſuccum eliciunt. Eſt aūt glauciū intus crocati coloris: ⁊ guſtu amaꝝ: odoriſqꝫ grauis: vires habet ſtipticas: ⁊ ex parte frigidas. vn̄ ex aqua reſolutū et inunctū pri mos impetꝰ reſtringit lippitudiniſ. miſcetur etiam ocu laribus medcinis. ¶ AXXV. ¶ De laſere ¶ Idem. Aſar vel laler lacrimuꝫ herbe: que appellatur ſilphion. et hec in multis locis creſcit in ſil̓itu dinem ferule: habens folia circa ſe maiora qͣ apiuꝫ: et ſemen ſil̓e. Eſt aūt optimū laſer cyrenaicū ſub rufum ac ꝑluciduꝫ: intꝰ exalbidū. odore inſcidū: qd̓ hu more cito reſoluitur: ⁊ in guſtu ſtatim humorem prouo cat. vires habet acerrimas. Ideoqꝫ cum magnis vexa tionibus: et calefacit: et relaxat. Adulteratur aūt dum viridis eſt cū ſagapino: vel farina fabe. qd̓ facile īueni tur guſtu. odore: viſu ſolutōne. hic ſuccus eſt neceſſariꝰ in medicine vſibus. virtus eſt illi inſcida: et ſtomachū inflat. vino additꝰ alopiciaſ emendat. Idqꝫ meliꝰ agit ſi piper et acetum acceperit. Suffuſiones in initio de tergit. Addito melle caligines oculorū limpidat. Per tuſoꝝ dentiū dolorē mitigat. Cum thure mixtus ⁊ ore retentus: morſum rabidi canis curat. Et venenis acce ptus et cancri morſibꝰ oꝑē preſtat Nitro ⁊ rute ac mel li additus: ſingulare p̄ſidium eſt carbuncul̓. Duricias quoqꝫ vulneꝝ ſoluit. clauos tollit. accto mixtꝰ: zernas tollit: et polipum: carneſqꝫ creſcentes in naͣribꝰ. Aſpre dines faucium et voces limpidat: maxime cum aqua ⁊ melle ꝓpendentē vuam ſuſpendit. Gargariſmo cū mul ſa frequenter ſumptus: colorem limpidū facit. ⁊ in ouo ſorbili: tuſſientibꝰ ꝓficit. pleureticis ⁊ ydropicis cū ca ricis ſiccis auxiliatur. Cum pipere ac ruta bibitus: ad dito vino: topicos rigores excludit. Cere additus teta nicis ac ſpleneticis medetur glutitꝰ. Sanguiſugas bi bitas aceto excludit. Lac coagulatū ſtomacho ſoluit Aſpredinem arteriaꝝ ꝑ catarꝝ longi tꝑis: vel vocem amputatam curat. Epilenticis cum puſca bibitus: me dicatur. Cū mirra ⁊ pipere bibitus imperat menſtruis ventrem mollit. Cum lexiuia bibitus opitulatur de at to cadentibꝰ. amigdal̓ amaris et rute mixtus: in omni bus cauẜ neceſſarie comeditur. Cuꝫ ficu et yſopo deco ctus: et oris collutioni adhibitꝰ: medetur exeẜdentibꝰ ¶ Plinius libro. xxii. Laſere ſilphio ꝓfluens inter ex imia nature dona nūeratur. pluribuſqꝫ compoſitōnibꝰ inſeritur. ꝑ ſe autem aigores excalefacit. Potu extenu at vicia neruoꝝ. Feminis in vino datur: et lanis molli bus ad ciendas menſes admouetur. Cere mixtū: exͣhit pedum clauos. ferro circūſcarificatos. Urinā ciet cice ris magnitudine dilutū. andreaſ ſpondet copioſiꝰ ſum ptum. nec inflatōnes facere: ⁊ cōcoctione plurimū con ferre ſenibꝰ ⁊ femīs. Item hyeme eſtate fertur vtilius et aquā bibentibꝰ. cauenduꝫ ne qua ſit exulceratio intꝰ ab egritudine recreationi efficax eſt in cibo. Tempeſti ue enī datum cauterium obtinet. Aſſuetis etiā vtilius ꝙͣ exꝑtibꝰ. venena teloꝝ ac ẜpentiuꝫ extinguit potum. Ex aqua vulneribꝰ .ſ. circūlinitur. Scorpionuꝫ tm̄ pla gis ex oleo. Ulceribꝰ vero nō matureſcētibꝰ cuꝫ farina orde acea vel fico ficca. Carbuncul̓ valet cum melle vel ruta. vel per ſe viſco ſuꝑlitum vt hereat: ſic et ad canis morſum. Excreſcentibꝰ circa ſemen cuꝫ gramine puni cimali ex aceto decoctuꝫ. Clauis peduꝫ qui vulgo mor ticini appellāt̉: nitro mixto. An̄ ſubactas carne ſ replet cum vino et croco. aut pipere. aut murium fimo: et ace to. Perniones ex vino fouet: ⁊ ex oleo coctum imponit̉ ſic ⁊ callo. Clauis pedum ſuꝑraẜ precipue vtilitatis. Contra aquas malas. peſtilentes tractus vel dies. in tuſſi vna: fell̓ veteris ſuffuſione: ydropicis raucitatibꝰ confeſtim em̄ purgat fauces: vocē quoqꝫ reddit. pōda gras ſpongia dilutum poſtea lenit. Pleureticis in ſor bitōne vinum poturis datur. In angina gargariſatur Precordioꝝ viciis ſinthecticis et comicialibꝰ in vino datur. In aqua mulſa lingue paraliſi: lumborūqꝫ dolo ribus cuꝫ decocto melle illinitur. Non cenſuerim ꝙ au tores ſuadent cauernis dentium in dolore inditum ce ra includi: magno exꝑimēto hoīs qui ſe eadem cauſa p̄ cipitauit ex alto. Anhelatoribꝰ et in tuſſi vetuſta cum porro ex aceto datur. atqꝫ acēto his qui coagulū lactis ſorbuerint. Coxendicibꝰ lumboꝝqꝫ doloribꝰ cuꝫ doco cto melle illinitur. qͥppe thauros inflamat naribꝰ illitiſ Serpentes auidiſſimas vini admixtum rumpit. Ideo nec inungi ſuaſerim cuꝫ attico melle licet precipiant. Quas hēat vtilitates admixtuꝫ alijs immenſuꝫ eſt re ferre: et nos ſimplicia tractamus: quoniaꝫ in his natu ram eſſe apparet. in illis coniecturā ſepe fallacē. Nulli ſatis cuſtodia in mixturis ꝯcordia nature ac repugna ¶ CXXVI. ¶ De licio ¶ Platearius Icium eſt caliduꝫ in primo ſiccum in ſecundo. Dicunt quidaꝫ ꝙ gummi eſt: ſed falſuꝫ eſt. Eſt i. auteꝫ ſuccus herbe ſic appellate In principio ſiquidē eſtatis colligitur ac teritur: et ſuccus expreſſus ſoli exponitur ac deſiccatur: et in ſubſtantiaꝫ licii tranſ mutatur. Eſt autem eligenduꝫ illud quod eſt duꝝ hn̄s quandā glutinoſitatē: et interius lucidum. Quod autē molle et obſcuꝝ eſt: abiiciendū eſt ꝑ annos. v. ẜuari p̄t appellatur et oculus licii: vl̓ oculus lucidus: qꝛ lucidos reddit oculos. valetqꝫ puluis eꝰ ꝯͣ oculi maculā: et ꝯtra lippitudineꝫ coagulata ex flegmate congelato: exteriuſ factā. Item ꝯtra lingue ſciſſuraꝫ et labioꝝ oris vlcera tōem. Ex licio quoqꝫ valet in acuta febre ſuppoſitoriū ac ſtercora d̓ſiccata: diſſoluit ml̓tū Cōtra tūoreꝫ gīgina rum. frequens locio et fricatio circa gingiuas ex accto fit in quo reſolutū eſt licium ¶ Auicenna. Liciū fortiꝰ Liber Duodecimus eſt indum in re capillorum ⁊ in ꝯfortatione eoꝝ. Illud aūt de mecha: fortiꝰ eſt in apoſtematibꝰ. In caliditate ⁊ frigiditate licium eſt tꝑatū. ⁊ in ſecundo gradu ſiccu Adulteratur aūt et falſificatur etiā quod probos etiā latet medicos. Et illud cū ſucco azereſco. In aqua em̄ coquitur: donec coaguletur. ⁊ virtus eius eſt ꝓpinqua ſubſtātie ſubtili ignee: et terree frigide. Illud aūt qd̓ d̓ mecha eſt: res artificialis eſt. In indo eſt reſolutio ⁊ ſti pticitas parua: ⁊ confert omni fluxui ſanguīs: ⁊ eiꝰ re ſolutio eſt plurīa ſtipticitate illius: ⁊ eſt in ſecūdo in re ſolutōe. Eiuſqꝫ ſtipticitas minor eſt eiꝰ exiccatōue vir tus ſubtil̓ eſt in ip̄o. et om̄e licium confert panaricio. Rubificat capillos ⁊ confortat eos. ꝓprieqꝫ indum. ⁊ ſanat pannuꝫ. formice confert ⁊ apoſtematibꝰ fluxis: ⁊ vlceribus fraudulentis. mēbraqꝫ cōſtringit. Indū con fert fluxui ſaniei ab aure: ⁊ palatū ab alcola curat. vlce raqꝫ gingiue: et eius egritudines ſanat. Obtalmie cō fert. corneā abſtergit. ſanatqꝫ ſcabiem oculi. Induꝫ bi bitur ad ſputum ſanguīs ⁊ ad tuſſim: ⁊ ſil̓r ꝓhibꝫ ycte riciam nigram et ſplenem bibitū vel illinitū. Confert etiā ſtomatico fluxui: ⁊ vulneribꝰ āni. Bibitur quoqꝫ vel ſupponitur antique ſolutōni. vl̓ illi que eſt ex debili tate ſtomachi: ac dyſenterie. Mēſtrua ꝓuocat: eiuſqꝫ fructus recens ſoluendo aquoſum flegmā educit Con fert etiā ani vlceribꝰ et emorroidibꝰ fructus eiꝰ cōfert pernicioẜ. Et indū in potu datur ad morſuꝫ canis .CXXVII. ¶ De meconio ¶ Diaſcorides Econui duo ſunt genera: ſcꝫ vnū ortiuū: ⁊ alte rum agreſte: ſicut dictū eſt ſupͣ. Succꝰ eoꝝ me lior eſt: qui grauior et in guſtu amarus: ac ci tius reſoluens in modum lactis. Et qui eſt ſne aſpredi ne: lenis ⁊ aquoſus: ⁊ qui in ſole poſitꝰ ſpargit ſe. Et ſi quidem in lucerna poſitus incendatur: bonū facit odo rem lacti ſil̓em. adulteratur aūt glaucio mixto. vl̓ gum mi. vel lactuce ſucco. Dinoſcit̉ aūt hoc modo. Si glau cium habuerit: qn̄ ſoluitur: colorem croceum oſtendit. Lactuce vero ſuccus ex odore intelligitur. gummi aūt tactu digitoꝝ. ⁊ quod odorem perdidit ⁊ limpidius effi citur. Multiī auaricia capti axungia mixta ſuccū maſ ſant: ꝙͣdiu ruſus appareat: ⁊ moll̓ inueniatur. virtus ē illi catartica. dolorem aurium mitigat. caligines ocl̓o rum detergit. Andreas perhibet tantā illi eſſe virtutē. vt ſi puꝝ colliriis miſceatur: luminibꝰ inferre poſſet ce citatem. Mneſides vero virtutem eius ponit in odore in quo catarticā virtutem habet p̄cipue. Multi quidē herbe ip̄ius capitella ⁊ folia tundunt ⁊ exprimūt: liqͣnt ac terunt: ⁊ trociſcos faciunt: hos dicunt miconium. et habent ſecundā efficaciā pꝰ eius lacrimū. Qui vide licet lacrimꝰ ita colligitur. Cum ſol clareſcere ceperit aura remota: capita ip̄a leniter a ſummitate ſunt ſcin denda. ita vt ip̄a ſciſſura intriuſecꝰ non accedat: ſed co rium ip̄m tantū modo tractū remoueat. Succꝰ aūt di gito detergente excipitur: et ī ꝯcula vl̓ calice digito ip ſo traicitur: ita vt tenuitate vaẜ bene extergatur. De in̄qꝫ in mortario teritur: ⁊ inde trociſci ad vſus medici nales efficiuntur .CXXVIII. De oleo roſato et vio laceo et lilino ¶ Actor Leum quoqꝫ multiplex ex diuerẜ herbaꝝ floꝝ qꝫ generibꝰ colligitur aut cōficitur: variis vſi bus medicine neceſſariū: vt eſt oleum roſatum violaceum. mandragoraceū. rutaceū. lilinum. nardinū narciſcinū. raphaninū. auetinū. catholicium: et ſil̓ia ¶ Auicenna. Oleum roſatū valde vtile eſt inflamatōi cerebri: ⁊ augmentat eius virtutes et intellectuꝫ. valet etiā in principio aperitōnis apoſtematū. Eſt aūt decli ue ad equalitatem. et ob hoc dicit Galienus: ꝙ ip̄m ca lefacit corpus vehementis frigiditatis: ⁊ infrigidat ca liduꝫ. Scd̓m me aūt corpora calida que ip̄m tꝑat plura ſunt: frigidiſqꝫ calefacit. Idem quandoqꝫ ſoluit: quan do ſcilicet inuenit materia que indiget lubrificatōe Quandoqꝫ vero ſolutionem retinet colericam ¶ Pal ladius libro. vi. Ad oleum roſeum conficiendum in li bras olei ſingulas vncias rōſe addes. ⁊ ſeptem diebuſ in ſole ac luna ſuſpende ¶ Plateariꝰ. Oleum roſaceuꝫ fit hoc modo Quidā rōſas in oleo communi decoquūt colant ac ẜuant. Quidā vero vitreū rōẜ et oleo implē tes in caldario aqua pleno imponunt: ac bullire faciūt Alii roſas virides in oleo terunt: ⁊ in vaſe vitreo per quinquaginta dies ſoli exponunt. hoc oleum bonuꝫ eſt quo inungitur ep̄ar cōtra ſui calefactōem. Contra do lorem quoqꝫ capitis ex calore facto inungūtur timpa: ⁊ frons. et cōtra dyaforeſim. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra Oleum roſatum bibitum: ventrem humectat: ⁊ calorē ſtomachi refrigerat. Calidum in nares diſtillatū: cali da ſanat apoſte mata: cum aqua roſacea mixtum: diſen tericis ſubuenit. Uniuerſal̓r etiā valet cōtra omīa vul nera calida: ſiue ſint extrinſecꝰ: ſiue intrinſecꝰ ¶ Idem Oleum violaceum calorem mitigat: ac feruorem totiꝰ corꝑis maxime capitis: de quo ſternutatōe prouocata: ſomnus prouocabitur ¶ Dyaſcorides Oleum roſaceū virtutem habet ſtipticaꝫ et ꝓiiciendo lumbricos exclu di: ifantū in capite illinito renibus et vnibilico. Platearius. Oleum violaceum vt conficiatur: vio le in oleo decoquuntur: atqꝫ colantur: vel decōctio fiat in duplici vaſe: vel melius decoquatur et colentur et co lature recentes addantur: ſicqꝫ ꝑ quindecim dies ad ſo lem dimittantur: et colentur. Si ſecundo vel tercio ſic factum fuerit: optimum erit. virtutem habet leuiendi: ⁊ humectandi: refrigerandiqꝫ: atqꝫ laxandi. Exterius inunctum: valet contra epatis calefactionem. Inun ctum vero ſupͣ timꝑa: ⁊ frontem. valet cōtra doloreꝫ ex calore. ¶ Palladiꝰ libro quinto. In menſe aprili oleū violaceū conficiendū tot vncias viole quot libras oler mitte: et diebus ſexaginta ſub diuo pone ¶ Auicenna Oleum de lilio calidum eſt ⁊ ſiccum in tercio: lenitiuū eſt ⁊ cōfortat mēbra et infrigidat ea: ꝓhibetqꝫ materi as aduenientes: duriciam antiquam reſoluit. Confert laſſitudini: ⁊ ei quem frigus leſit. partum efficit facileꝫ et dolores matricis ſedat bibitum. ¶ Palladius libro ſexto. In menſe maio ad oleum liliaceum conficienduꝫ per libras olei ſingulas dena lilia curabis infundere. ⁊ vas vitreum quadraginta diebus ſub diuo locare. ¶ Actor. De hoc etiam oleo dicit Plinius ꝙ vtiliſſi mum eſt renibus: et euocandis ſudoribus. ¶AXXIX ¶ De ceteris oleis herbaceis. ¶ Platearius Leum quoqꝫ mandragoraceū ſic conficitur. Poma mandragore trita cum oleo communi diu macerantur: poſtea fit aliquātula decoctō et colatur. Oleum hoc. vt dicitur. valet ad ſomnū ꝓuo candum: ⁊ dolorē capitis ex calidis humoribus ſi frōs et timpora inungantur. Contra calida apoſtemata fit ex eo inunctio in principio: repercutit enim materiam Contra fluxum ventris ex impetu colere: venter ac to ta ſpina cum eodeꝫ inungitur: et cum aliquo leui cliſte ri: modicum iniicitur. ¶ Auicenna. Oleum rutaceuꝫ reſolutiuum eſt: ſicut laurinum: ſed eo calidius. ambo ſunt ſedatiuā doloꝝ antiquoꝝ: ⁊ ſolutiua ventoſitatū Oleum de narciſſo confert neruis. confert etiaꝫ ſo da humide ⁊ melancolice. Reſoluit apoſtematā dura ⁊ frigida in velamine: quando comprimendo inungitur ſuper pectis. Item aperit coartatōnem oris matricis Liber Duodecimus ⁊ confert doloribus eius. ¶ Oleum de vrtica calidum eſt in gradu primo: ⁊ humidū in ſecundo: ventrē ſoluit Oleuꝫ anetinū laſſitudiniſ confert: et ei queꝫ friguſ leut. ꝯfert etiam febrium rigori. ¶ Dyaſcorides. oleū quetinum virtutis eſt anathomache. matricis malacti cum eſt: ⁊ periodicis febribꝰ vtile. laborem itineris tol lit. dolores articuloꝝ compeſcit. dolorem capitis ſine dubio amputat. ¶ Gleū raphaninū aſpredinem de fa cie tollit. hoc maxime in vſu habent egiptii cibis admi ſcentes. pediculoſis enim prodeſt ¶ Oleum catholicū dicitur: quod fit ex herba catholica. id ē. alippiade: val de bonum eſt ad arteticos ⁊ omnes doloreſ ¶ Oleum erinum calidum eſt ac leptinticuꝫ. Ideoqꝫ tumores re primit. et humores pingues ſubtiliando conſumit. ad catarrum facit naribus illinitum. ad tinnitum aurium cum aceto ⁊ ruta ⁊ amigdalis. ſynanticis etiam opitu latur gargariſmo adhibitum: putredines aufert nari um. ventrē mollit in menſura cyati acceptū. Torſioneſ viſcerum cliſtere adhibitum placat. tumores ſtericos ⁊ e ffocatōnes ſedat. emorroidas veteres aperit inunctū ſiue iniectum. ¶ Platearius. Oleum quoqꝫ fit de ſpi ca nardi quod optimū eſt contra epylenſiam. paraliſim artheticam et podagram. per os ſumptum vl̓ inunctū. Ad hoc conficiendum quidam puluerē eius in oleo ꝑ viginti dies dimittunt: poſtea bene bulliunt ac bene cō lant ⁊ ſeruāt. Saraceni vero aliter de ſpica viridi oleū conficiunt: et hoc precioſiſſimū eſſe dicunt. ¶ Solinus. In regione pontica apparet herba qua cōficitur oleū qd̓ vocatur medicum. hoc aūt ad incendium excitatū ſi obruere aqua geſtias ardet magis. nec alio ſopitur: ꝙͣ iactu pulueris. ¶ CXXX. ¶ Platearius ¶ De opio Pium eſt ſuccus albi papaueris. frigidus in qͣrto gradu: et ſiccus in primo. In eſtate tem pore maturitatis operantur in capite albi pa paueris et in foliis quaſdam inciſiones cum ſcalpello et lac emanans circa caput conuiſcatur: ⁊ cultello abra ditur: manibuſqꝫ conteritur: ⁊ opium dicitur. In medi cinis ponitur ad reprimendū virtutem ſpecierum acu tarum. virtutem habet conſtringendi et mortificandi: valet in emplaſtris ad ſomnū prouocandū: et contra ca lida apoſte mata. contra dolores acutos. opium thebai cum ceteris prefertur. ¶ Dyaſcorides. Opium eſt ſuc cus herbe et lac papaueris: qd̓ colligitur ſic. Capitella ſcalpello acuto inciduntur. ita tamen vt non intrinſecꝰ ledantur. et ſic lac qd̓ manat digito tergitur: et in con chulis reponitur ⁊ ſiccat̉. optimū eſt opium odore gra uiſſimū. colore ſubrūfuꝫ. guſtū amariſſimū: et qd̓ humo re cito reſoluitur. Candidum accenſum et aliquantulū duracem flamam emittit. ⁊ rurſum extinctum propriū odorem reſeruat: adulteratur lentis ⁊ lupinoꝝ farina. et gummi nigro: ⁊ lactuce erratice ſucco. Sed intelligi tur eo ꝙ non coeant omīa in ſinceritate illius. Poteſt autem opium ſincere lacrimas reſtringere colliriis ad mixtum: ⁊ circūlinitū refrigerare. et auriū dolorem et totius corꝑis. illa videlicet ratione qua ſomnuꝫ facere poteſt. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Opium frigidum eſt in quarto gradu: ſiccum in ſecundo. de quo ſumptū in modum vnius oboli ſtupefacit ſenſum: ne poſſit ſen tire dolorem. prouocat ⁊ ſomnū. valet etiā tuſſientibꝰ ⁊ diſſolutōnem habentibꝰ. Suꝑpoſitū: tꝑatuꝫ ſomnū ꝓ uocat̉. Multa quant itate accepta ex eo: lumen natu ralis coloris extinguitur. cum oleo roſato temperatum timporibus ⁊ frontibus inunctū. colericum capitis do lorem amputat: aceto temꝑatum et eriſipilis cathapla ſmatum dolorem tollit. Mandragora eodem mō facit CXXXI. Adhuc de eodem ¶ Auicenna Pium eſt ſuccus papaueris nigri: egiptii ip̄m ieminant. Et quandoqꝫ fit etiam ex ſemine a greſtis lactuce: ⁊ ē ſtupe factiuū. debile. ſubtile quod de illo melius eſt grauiuſ eſt. acuti odoris frangi bile. facile in aqua reſplubile. In ſole reſoluitur: et non extinguit candelam cum ex eo inflamatur. Citrinū tin gens aquam: aſperū. debilis eſt odoris: clari coloris. Tale falſificatuꝫ eſt cū memithe. ⁊ quādoqꝫ cum lacte ſilueſtris lactuce. adulteratur quoqꝫ cuꝫ gummi: et eſt ſplendidum et claruꝫ valde. In quarto frigidū et ſiccū narcoticum. omniſqꝫ doloris ſedatiuū. ſiue bibitū. ſiue linitum. Eiuſqꝫ potio debet eē quantitas lenticule ma gne. Confert apoſtematibꝰ precipue calidis. ⁊ in ipſo ē vlcerum exiccatō. Podagra quoqꝫ ex eo cum oui vitel lo aſſato ꝑmixto linitur: et dolor ſedatur. proprieqꝫ cū lacte. Dormire facit ſi ſupponatur. et ſedat antiquā ſo da. Eſt aūt ex eis que deſtruunt intellectū et ſenſuꝫ. do lores ſedat obtalmie. et eius apoſtemata cum multeriſ lacte. Sedat tuſſim continuam. retinet ſolutōnem. Cō fert dyſenterie et vlceribus inteſtinoꝝ. Interficit autē congelando virtutes: et extinguendo calorem innatuꝫ eiuſqꝫ tyriaca eſt caſtoreū. Eius loco ponitur ſemīs iuſ quami duplū vel etiam triplū ¶ Plinius libro. xx. Ex perimentū opii eſt primū in odore. Sincerum enim per peti nō mox eſt. deinde ī lucernis: vt pura luceat flama aut extinctum demum oleat. Accenditur quoqꝫ diffi ciliuſ: et crebro extinguitur Eſt ſinceri exꝑimentū ⁊ in aqua: qͣſi nebula innatat: fictum in poſca cōit: ſed maxi me mirū eſt eſtiuo ſole dep̄hendi. Sicerū em̄ ſudat: ⁊ ſe diluit: donec ſucco recenti ſil̓e fiat. Mneſides id optīe ẜuari putat hioſciami ſemīe adiecto. alij vero in faba. ¶ CXXXII ¶ De opopanace ¶ Iſidorus Popanacis eſt ſuccus panaciſ: croceꝰ pinguiſ odore grauis: ⁊ amariſſimꝰ. ¶ Dyaſcorides Opopanax eſt ſuccus herbe ꝑ omīa ſil̓is feru le: que panax dicitur. aſperiſqꝫ locis et lapidoẜ naſcit̉ Sic aūt ſuccus ipſe colligitur. mediis eſtatibus terra que circa radicem eſt cauatur. deinde folia eius in girū ſternuntur: et ſic ip̄a radix et ferula in longuꝫ ⁊ in girū inciditur. Sicqꝫ qd̓ in folia decurrit: ſiccatur: ⁊ mirre odorem accipit. Eſt aūt eligendus opopanax colorem croceum habens deforis: albū deintus. Eſt guſtu ama rus. odore grauis. lenis. pinguis. fragilis. ſeqꝫ citius ſeparans. Niger aūt mollis eſt inutilis: quoniā adulte ratur ammōiacō et cera: quod ꝓbatur digitis cū aqua fricatiſ. Nā ſi fuerit īteger vt lacͣ ſoluit̉. Sinaūt vt vi ſcus fiet. virtus eſt ei calida ⁊ malactica. Unde frigo ribus medetur ꝑyodicis: et conquaſſatōibꝰ ac doloribꝰ lateruꝫ: tuſſientibus ac tormībus: maximū preſtat effe ctum. Inflatōes ſtericas ⁊ duricies ſoluit carbuncoloſ impoſitus rumpit. ſtranguiriis ac veſice ſcabioſe cum mulſa vel vino bibitus proficit. Imperat menſtruis. abortum facit. melli additus: ſchyaticiſ vnctu preſidi um eſt ſalutare. Uue paſſe mixtus et cathaplaſmatꝰ po dagris medetur. dolores dentium impoſitus tollit. ma xime ſi in ipſo foramine dentis iniiciatur. dolorem ca pitis confectōi additus mitigat. pari pondere addita pice: morſum canis rabidi curat. Caliginem oculorum detergit. Antiqua vulnera ad ſanitatem ꝑducit. Oſſi buſqꝫ nudis impoſitus cum melle carnes reſtituit. ¶ Plateariꝰ. opopanacis eſt ſuccus panacis: calidus et̄ ſiccus in tercio gradu. Opos enim ſuccus panax eſt herba ſimilis ferule. in eſtiuo tempore radix finditur. terraqꝫ remota liquor emanat. Qui ex actōne ſolis in duratur: et poſt cum cultello abraditur. Eligendum eſt Liber Duodecimus quod claram habet ſubſtantiā: ⁊ colorem habet ſubru fum. vix vnꝙͣ corrumpuntur. virtutem habet diſſoluen di. attrahendi. conſumendi. Fumigium ex eo factum: valet contra lytargiam. valet ⁊ contra aſma frigidum Contra ydropiſim ex flegmate. contra frigora periodi carum febriū contra colicam paſſionem: cōtra lūbricoſ .CXXXIII. ¶ De ſcamonea ¶ Iſidorus. Camonea eſt herba ſucci plena qui ſub cauata radice colligitur: ſicut dictū eſt ſupra ¶ Auicē na. Scamone a ſuccus eſt: cuiꝰ virtus vſqꝫ ad annos triginta perdurat. Melior eſt illa que eſt varia ad albedinem declinans: et cum aquā reſoluitur: facit ipſam ſicut lac̄. calida eſt ⁊ ficca in tercio. In ip̄a eſt ab ſterſio et reſolutio. Mundificat morpheaꝫ ⁊ pannum. ⁊ ponitur cum aceto ſuꝑ ſcabiem vlcerata. Radix eiuſ ponitur ſuꝑ autiquā ſoda cuꝫ aceto ⁊ oleo roſato. Eſt autem ex eis que nocet cordi. nocet etiam ſtomacho et epati valde. Eius malicia fraugitur cum aſſatione: et ſemine apii. Et ipſa quidem conturbatiua eſt. ac facit nauſeam ⁊ ſitim: ⁊ deſtruit appetitum. Solutōne vero coleram fortiter educit. Confert etiā puncture ſcorpio num bibita ⁊ linita ¶ Dyaſcorides. Eligenda eſt ſcā monea que lingua tacta fiat alba. Multi vero tit imal̓ li ſuccum admiſcent ei: ſed intelligitur ex eo ꝙ lingua exardeſcit. Ipſa eſt dyagridiū de quo ſcilicet dictū eſt paulo ſupra: qd̓ in india naſcitur ⁊ in ſyria ſꝫ graue ac ſpiſſū: qd̓ ipſi adulterāt miſcēdo titimallū ¶ Plateariꝰ Scamonea principaliter purgat coleram. ſecundario flegma ⁊ melancoliaꝫ. Nunquā medicina ſcamonee de bet dari cum aqua frigida. quoniaꝫ ex frigiditate pōt ſcamonea ſtomachi villis inuiſcari. Poteſt auteꝫ ꝑ ſcā moneam fieri laxatiuus potus: et fructuſ laxatiuus Cum enim claretū vl̓ nectar conficitur: inter alias ſpe cies ſcamonea ponatur. Sic etiaꝫ ſi puluerizetur: ⁊ ad dito maſtice in paſta ponatur ⁊ coquatur: panis laxa tiuuſ efficitur. De ſcamonea in arbore infixa nō prope terram: ſed in medio ponatur: ⁊ pannis circumpoſitis creta deſuper ligetur. Sic humoroſitas arboris et nu trimentum tendens ſurſuꝫ: efficaciā ſcamonee fert ad ramos ſecū. facitqꝫ fructuꝫ laxatiuum. Et licet ſcamo nea ſiue dyagridium principaliter coleram. ſecūdario flegma purget ac melancoliaꝫ. tam̄ cum diuerſis medi cinis cōmixta: diuerſos humores purgat. poſita nāqꝫ cū electuario frigido ac trifera ſaracenia. purgat prin cipaliter colerā. cum benedicta vero flegͣ cum thed. ac dyaſone. melancoliā. Diutius aūt ſeruatur poſita cum electuario cum melle facto: qꝛ ꝑ duos annos vel tres: pluſꝙͣ ſi ponatur cū electuario ꝯfecto cū ſyrupo .CXXXIIII ¶ De ſinape et ſinapis ſucco Diaſcorides. Inapis ſuccus in quo omnis vis eſt conſtituta ruoẜ corpoꝝ viciis auxilium preſtat. ſenſus uit. aluum mollit. vrinam mouet. calculos frangit. menſtruis imperat. caput purgat. Nunc pala to gargarizatur: vt craſſior pituita profluat. nunc nari bus admouetur vt ſternutamentū cum ſtrictura moue atur. ſtomacho ſuccurrit cōtra q̄relarū genera. Et vti lis eſt cibus contra fungoꝝ venena. ſuſpirioẜ flegma te diſſoluto liberos aeris hauriendi meatus preſtat. Poſitus autem extrinſecus cutem vi cauſtica exulce rat. Raroqꝫ medici veniunt ad eius remedia: quoniaꝫ vſtionem pene intolerabilem ſuſcitat: nec vero in mag nis ac vetuſtiſſimis cauſis tam ſeua ſint ſubeuntia. Hoc ſiquidem tormenti genere ⁊ humor capitis auer titur: qui cecitatem oculis cōminatur. quiqꝫ ſtomacho ac pulmoni inſtillatus: iter letale ad ꝑtyſim preſtruit Coxe dolor ꝑ veſicas digeritur: ac tumor ſplenis ſolui tur. iocinerum indignatio relaxatur: Et ydropicis īna tans humor non reuerſurus hauritur. Aiunt etiam li targicos excitari. ſi pedes illorū valde fricentur trito ſinapi Nos interim locuti ſumus de ſucco qui exprimi tur ſemine admixtiſ ſcilicꝫ vt vſus exegerit: nunc aqua nunc melle. Eſt etiam alius qui colligitur eſtate. et hic cum aruerit lacteam guttulaꝫ facit: vtilem quideꝫ den tibus: ſi videlicet in dolore mandatur. Elegans ex eo velut antitodum fieri Pliniꝰ tradit Nam ſemen ſina pis eiꝰqꝫ radiceſ in muſto conteri precipit. hocqꝫ cola tum putat danduꝫ viciis fauciū: ſtomachi: capitis: ocu lorum. Potionis modum ſtatuit: quantū manus plene menſura concludit. Fit etiaꝫ ex ſinapi oleum ſemine ef fuſum lumborum doloribus ac neruis torpentibus ne ceſſarium. Liber Terciuſdecimus ontinentia libri tercijdecimi. Erciuſdecimꝰ liber agit primo in cō muni de arboribꝰ. poſtmodum ſpecia liter de arboribꝰ communibus vide licet ſiluaticis ⁊ agreſtibus. Habet. qꝫ centum duodecim capitula. E arboribꝰ in generali De arboꝝ creatōe vel origine .ii. De membroꝝ vl̓ ꝑtiū eiꝰ diſpōne .iii. De ml̓tiplici arboꝝ varietate. ⁊ prīo ī radicibꝰ .iiii. De varietate arboꝝ in corticibus. .v. De varietate arboꝝ in ramis. .vi. De arborū foliis. .vii. De varietate arboꝝ in foliis ꝓducendis .viii. De arboꝝ ⁊ frōdium coloribus uariis. .ix De foliis arboꝝ quarūdam ꝑpetuis. .fi. De frōdibus deciduis. De vmbris eaꝝ ac ſtillicidiis. .xii. De arboꝝ cultura ⁊ prīo de ſeminatōe. .xiii. De plātatōe ⁊ arboꝝ trāſlatōe .xiiii. .xv. De inſitōne. De diuerſis ſpeciebus inſitionis. .xvi. .xvii. De temporibus ⁊ modis inſerendi. De arborum incremēto ⁊ magnitudine. .xviii. De arborum germinatōe. .xix. De arborum floribꝰ ⁊ eaꝝ varietate. .xx. De arborum fructificatōe. .xxi. De quarūdam feracitate. .xxii. De varietate tēporis arboꝝ ī ꝓferendo ⁊ maturando fructum. .xxiii. Que loca l̓ tꝑa ꝯueniūt arbo. ad fructificādūᵐ .xxiiii. De ſterilitate vel aborſu qͣrundā arboꝝ .xxv. De morbis arboꝝ cōmunibus .xxvi. De morbis eaꝝ ſpecialibus .xxvii. De nocumētiſ arboꝝ illatis ab hoībꝰ l̓ aīalibꝰ xxviii. De corruptōe fructuū in arboribꝰ .xxix. De arborum prodigis. .xxx. De ipſarum remediis. .xxxi. Adhuc de eodem .xxxii. De ſitus arborum varietate. .xxxiii. De illis que ſite ſunt intra mare. .xxxiiii. De his que gaudēt vel leduntur ſocietate. .xxxv. De diuerſo ſexu arborum. .xxxvi. De variis etatibus eaꝝ. .xxxvii. De arboꝝ pulcritudīe ⁊ ml̓tiplici eaꝝ utilitate. xxxviii De arboribꝰ ceduis ad ꝑticas ⁊ palos ⁊ ſil̓ia. xxxix. De tēporibꝰ ꝯgruis ad ligna ad materiē cedēda. xl. De ꝓprietatibꝰ arboꝝ in materia. .xli. Adhuc de eodem. .xlii. De qͣrūdā arboꝝ mirabili natura l̓ ꝓprietate .xliii. De abiete. .xliiii. Adhuc de eodem. .xlv. De acere. .xlvi. De agnocaſto. .xlvii. De aliſo ⁊ alno. .xlviii. De aquifolio. .xlix. De bdellio. De buxo. .li. De caprifico. .lii. De cedro. .liii Iterum de eodem .liiii. De virtute ipſius in medicina. .lv. De cinoſbato. .lvi. De cipreſſo. .lvii. De uirtute ipſiꝰ in medicina .lviii. De cocco ⁊ corallo .lix. De dipſeo ⁊ driſbero Be ebeno ⁊ eius natura .lxi. De virtute ipſius in medicina: ixii De fago .lxiii. De fraxino. .lxiiii. De medicinis ex fraxino .lxv. De geneſta ⁊ geneſtula .lxvi. De harundine .lxvii. De hedera .lxviii. De medicinali eaꝝ oꝑatōe. .lxix. De ilice. .lxx. De iunipero. .lxxi. De medicinis ex iunipero. .lxxii. De larice .lxxiii. De lentiſco lxxiiii. De medicinis ex lentiſco. .lxxv. .lxxvi. De licio ⁊ lotho. De malabatro ⁊ malomello .lxxvii. De mirico .lxxviii. De mirabol ano .lxxij De mirto .lxxx. De medicinali virtute ipſiꝰ .lxxxi. De picea .lxxxii. De pͥino ⁊ eiꝰ natura .lxxxiii. De virtute ipſius in medicina. .lxxxiiii. .lxxxv. De pinaſtro De piſtacia ⁊ pithio .lxxxvi. De platano ⁊ eius natura. .lxxxvii. De virtute ipſius in medicina .lxxxviii. De populo ⁊ eiꝰ natura .lxxxix De virtute ipſiꝰ in medicina .xc. De quercū .xci. De ramno .xcii De robore. xciii. De rododendro ⁊ roſmarino .xciiii. De ſalice ⁊ eiꝰ natura .xcv. De generibꝰ ſalicū ⁊ eius cultura .xcvi. De virtute ſalicis in medicina .xcvii. De ſambuco et eius natura .xcviii. De virtute ipſius in medicina .xcix. De ſaphato ac ſentice ac ſetha C. De ſicomoro De ſilere ⁊ ſiliqua .cii. .ciii. De ſpina .ciiii. De virtute ſpine in medicina De ſubere vel ſuberie .59 De tamarice ſiue tamariſco cvi. De taxo .cvii. De tēda .cviii. De terebinto .cix. De tilia et timo .cx. De turbith .cxi. De vimine et vlmo .cxii. .I. ¶ De arboribꝰ in generali. ¶ Iſidorus. Iborū no men ſicut herbarum aruiſ creditur inflex um. eo ꝙ terre fixis radicibus adherēt. Trūcuſ autē ſtatura eſt arboris inſiſtens radici. Arbuſta eſt arbor nouella ⁊ tene ra: in qͣ inſertio fieri pōt. Arbuſta dicta. quaſi arboris haſta. Alii arbuſtū acciꝑe volunt locū in quo arbores ſunt: Terciuſdecimus Liber Frutex breuis appellat̉: eo ꝙ terrā fronde tegat: cuiꝰ plurale nomē eſt frutecta. Silua eſt ſpiſſum nemꝰ ⁊ bre ue. Nemora vero ſunt arbores maiores frondibꝰ vni broſe. Et dicit̉ ſilua quaſi xilua. eo ꝙ ibi cedātur ligna Nam greci lignū dicunt xilon. Nemus autē dictū eſt a numībus. eo ꝙ ibi ꝯſtituebant idola pagani. Porro lucus ꝑ antifraſim: dictus eſt locus denſis arboribus ſeptus: lucem ſolo detrahens: quaſi mīme lucens. Uel etiā a luce: eo ꝙ in eo lucebant funalia vel cerei: ꝓpter nemoꝝ tenebras. Saltus eſt arboris denſitas alta. eo ꝙ in altum exiliat. ſic vocata. Auiaria dicunt̉ ſecreta nemora. eo ꝙ illuc aues frequentat. ſic appellata. Plā tas et plantaria ita diſtinguunt. ꝙ plante ſunt rapte de arboribꝰ. Plantaria vero que ex ſemībus nata ſūt ⁊ cum radicibus a terra ꝓpria tranſferūtur. Arbores vero genere femīno dicimꝰ. poma vero neutro genere Omnes itaqꝫ pomoꝝ arbores latīe femī generis ſūt. exceptis paucis. ut hic oleaſter. hic ſiler. et hoc buxū. ꝙͣuis et hec buxus dicatur. Nam et ſuꝑfluā quidā vo lunt facere diſcretōeꝫ. vt hec buxus de arbore dicamꝰ buxum vero de ligno cōpoſitū. ¶ Actor. De hac diſ ferentia ſolet dici verſus ille. Pro mare pone ſiler ru bus dumꝰ ac oleaſter. ¶ Pliniꝰ li. xii Oliꝫ ſūmū datū homī munus. arbores ſilueqꝫ intelligebant̉. hīc alimē ta primū. harūqꝫ fronde mollior ſpecus. libero veſtis Nuꝫ etiā gentes ſic degunt. quo magis ac magis ad mireris in marmora cedi montes. veſtes a ſeribus pe ti. vnionē in ꝓfundo maris rubri. ſmaragdum in ima tellure queri. ad hoc excogitata ſunt aurium vulnera. Nimirū quoniā parū erat collo crinibus geſtari. niſi īfoderentur etiam corpori. Quāobrem ſequi par eſt ordinem vite. et arbores an̄ alia dicere. moribuſqꝫ pri mordia ingerere. Arborū genera quondā numinibus ſuis dicata ꝑpetue ſeruabantur: vt Ioui eſculus. Ap pollini laurus. Minerue olea. Ueneri mirtus. Hercu li populꝰ. Quin ⁊ ſiluanos ⁊ faunos ac deoꝝ genera. ſiluis ac ſua numina tanꝙͣ ē celo credebant attributa. Nec magis auro fulgentia. et ebore adorabant ſimu lacra ꝙͣ lucos. et in his ipſa ſilentia. Multos in vſus hominū aſſumpte ſunt arbores poſtea. ſicut videlicet I. II. infra dicetur. ¶ De arborū creatōe vel origīe. ¶ Iſidorꝰ Rborum creandarū naturaliter tria ſūt gene ra. aut enim ſponte naſcuntur. aut ex ſemībus fortuito iacentibus ſurgunt. aut ex radicibus pullulant. Nam vſus inuenit cetera fauente natura. ¶ Areſtotiles in libro de aīalibus. Sicut oꝑatō mul toꝝ animaliū eſt emiſſio ſpermatis. ſic ⁊ oꝑatō arboꝝ eſt emiſſio fructus et ſemīs. Arbores quoqꝫ quedā ſūt ex ſemine: quedā etiam ſunt ex caſu naturaliter ex t̓ra videlicet putrefacta. Deniqꝫ arbores quedaꝫ poſtquā abſcindunt̉ ꝑfecte nature ſunt. ⁊ ob hoc ex arbore vna multē exeūt. ¶ Pliniꝰ libro. xvii. Arbores aūt ſemīe ꝓueniunt. aut plantis radicis: aut ꝓpagine: aut auulſi on: aut etiam ſurculo: aut inſito et cōſerto arboris ra mo ¶ Auguſtiuns ſuper geneſim ad litteram. v. Con ſide rēmus pulcritudinem cuiuſdā arboris ī robore ra mis frondibus ⁊ pomis. Species hec non vtiqꝫ talis et tanta exorta eſt repente. Sed eo quo nouimus or diue. Nam a radice quidem ſurrexit. ꝙͣ primum terre germen infixit. atqꝫ inde omnia illa formata et diſtin cta creuerūt. Porro illud germen ex ſemine. In ſemīe ergo omīa illa primitus fuerūt: nō mole corporee mag nitudinis ſed vi potēciaqꝫ cauſali. Nam illa magnitu do copia terre humoris qͣꝫ cōgeſta eſt. Sed illa in exi guo grāno mirabilior p̄ſtantiorqꝫ vis eſt: quā valuit ad radices humor terre ꝯmixtus tanꝙͣ materies in il lius ligni qualitate iniici in ramoꝝ diffuſionē: in folio rum viriditatem et figuram in fructuū formas et opu lentiam: oīm qꝫ ordinatiſſimam diſtinctionem. Quid enī illa arbore ſurgit vel pendet quod non ex quodam occulto thezauro ſeminis illius extractū atqꝫ depromi ptum eſt. At illud ſemē ex arbore licet nō iſta ſed alia atqꝫ illa rurſum ex alio ſemine. Aliquando aūt arbor ex arbore cuꝫ ſurculus demitur atqꝫ plantatur. Ergo et arbor ex ſemine: ⁊ ſemē ex arbore: ⁊ arbor ex arbore ſemē vero ex ſemine nullo modo: niſi arbore interueni ente. Alternis ergo ſucceſſionibus alterum ex altero III. ſed vtrumqꝫ ex terra. ¶ De membrorū vel partiū eius diſpoſitōe. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Rborum natura paucorum eſt membrorum organicorum. qm̄ fixa eſt. viuunt autē ut fin gūt quidam ⁊ non habent ſuꝑfluitatis locum. quo non indigent. quia cibum completum ex terra et coctum recipiunt per ſuas radices. Ideoqꝫ non eſt in eis ſuperfluitas. quia terra et calor qͥ eſt in ea faciunt in eis qd̓ in aīalibus ventres. Itaqꝫ ſicut ſanguis va dit ꝑ venas. que a ventre exeunt ad om̄ia membra aīa lium. ſic ⁊ cibus arboꝝ quē a terra recipiūt: ꝑ radices vadit ad arborem tota: donec digeſtio veniat ad fineꝫ et ꝯplementū. Huiꝰ rei ſignificatō eſt exitus fructuū. Quedā etiā aquatiua non habent ſuꝑfluitatem. ſicut naturā arbores. ¶ Plinius li. xiii. Arboꝝ quarūdaꝫ nature lignū totū habent loco corticis hoc eſt forinſe cus. loco vero ligni fungoſā medullā intus. ut ſambu ci. quedā aūt inanitatē ut arundines. ¶ Idem li. xvi. In toto autem arboruꝫ ſicut et aīmaliuꝫ corpore. ſuut cutis ⁊ ſanguis ⁊ caro nerui vene oſſa ⁊ medulle. pro cute ſiqͥdeꝫ arboribus cortex eſt. ⁊ cortici humor īeſt. qͥ ſanguīs earum intelligi debet. Non autē omībus adi pes carnes ve large ſunt. ſicuti nec acerrimis aīaliū. Neutruꝫ autem habent buxus et cornus ⁊ olea. nec medullā. minimū qͣꝫ ſanguīs. ſicuti oſſa nō habent ſo ba. carnem ſambuci: ⁊ plurima ambe medullā. nec arū dines ex ꝑte maiori. In quarundā arborum carnibus pulpe ſunt ac vene. diſcrimen earū facile. vene quideꝫ laciores. et pulpe candidiores fiſſilibus inſūt. Ideoqꝫ fit vt aure ad caput admota quamlibet p̄longe trahis ictꝰ ab altero capite grauis ſentiatur: ſono rectis mea tibꝰ penetrante: vnde dep̄henditur an torta ſit materi es: nodiſqꝫ conciſa. Quibuſdā aūt tubera: ſicut ſunt in carne glandia: et his neqꝫ pulpa: neqꝫ vena: quodā cal lo carnis in ſe ꝯuoluto: ⁊ hoc p̄cioſiſſimū ē in acere: et cedro. Quibuſdā vero pulpa ſine venis mero ſtamine tenuiqꝫ ꝯſtat: ⁊ hec magis fiſſilia ſūt. Alia vero fran gi celeriora ꝙͣ findi: quibꝰ pulpa nō eſt: ut olee et vites At ecōtrario totū ē carne corpus eſt fico: tota vero ē oſſea ylex cornus: robur: cytiſus: morꝰ: hebenꝰ: lothos et que ſine medulla eē diximus. Laricis lignū ꝓximuꝫ eſt medulle. Cedro qͦꝫ duriſſima: que medulle ꝓxīa: vt oſſa in corꝑe deraſo modo limo. Inueniūt̉ aūt in qui buſdā arboribꝰ: ſicut in marmore centra .i. duricia cla uo ſimilis inimica ſerris. Beniqꝫ ex quarundā arboꝝ ad īuicē colliſiōe excludit̉ ignis: ſicut ex lapide ¶ III. ¶ De multiplici arborū varietate. et primo in radicibꝰ. ¶ Actor. Rborum multiplex eſt varietas ī ꝑtibus ſuis ut in radice: cortice: ramis: foliis: flore: fructu: ¶ ⁊ in pluribꝰ alijs. ¶ Iſidorꝰ. Radix appellat̉ quia quaſi radiis quibuſdam fixa terris in ꝓfunda di mergit̉. Nam phiſici dicunt parem eſſe altitudinem radicum ⁊ arboꝝ. Alij radicem a ſimilitudine radioꝝ dici putant. vl̓ quia ſi eradat̉ non repullulat. ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Magna eſt in arboribus radicū dr̄ia. Nam copioſe fico robori platano Breues et anguſte malo. Liber Terciuſdecimus Gingulares abieti larici ſinguli enī innituntur: qͣnꝙͣ minimis ī latere diſꝑſis. Craſſiores lauro et īequales Item olee. cui et ramoſe. at robori. carnoſe et in ꝓfun dū acte. Si virgilio quidē credimꝰ. eſculꝰ ꝙͣtum corꝑe eminet. tantū radice deſcēdit. Olee maliſqꝫ atqꝫ cip̄ſẜ per ſūma ceſpitū. alijs quoqꝫ recto meatu deſcendūt. vt lauro ⁊ olee. Et alijs flexuoſo vt fico. Quedā minu tis capillam̄tis hirſuta. ut abies multeqꝫ ſilueſtrium e quibus montani p̄tenuia fila decerpentes ſpectabiles lagenas nectunt. Quidam non altius deſcendere radi ces ꝙͣ ſolis calor tepefaciat dixere. idqꝫ natura loci te nuiores ſiue gͣuiſſimas dixere. qd̓ ego falſum arbitror. apud autores inuenit̉ certe. abietis plantā cum tranſ ferretur. octo cubitoꝝ in altitudine. nec totā refoſſā. ſed abrutā. Maxima ſpacio ac plenitudine ⁊ cedri eſt Ab ea platani: roboris: et glandiferarū. Quarundā radix eſt viuacior ſuꝑficie. ut lauri. Itaqꝫ cum trunco inaruerit. reciſa etiā letiꝰ fruticat. Quidam breuitate radicū celeriꝰ arbores ſeneſcere putāt. quod fici coar guunt. quaꝝ radiceſ lōgiſſime ſunt. ⁊ ſenectꝰ ociſſima. falſū arbitror. ⁊ ꝙ aliqͥ ꝓdidere: radices arboꝝ minui vetuſtate. Uiſa eſt enī annoſa quercꝰ vi tēpeſtatis ē uerſa: ⁊ ſoli iugeꝝ āplexa Uiſū ē etiā arbores ꝓſtrataſ reſtitui plerūqꝫ: ⁊ qͣdaꝫ terre cicatrice reuiuiſcere. hoc platanis familiariſſimū. que plurimū ventoꝝ cōcipiūt ꝓpter denſitateꝫ ramoꝝ. quibꝰ aputatis. leuiato qͥdeꝫ onere in ſua reponūt̉ ſcrobe. Iāqꝫ factū ē hoc in glā dibꝰ ac oleis ac multis alijs. ¶ Areſtotiles in libro vegeta. Radix plāte ſimil̓ ē ori aīal̓. ⁊ īter plantā ⁊ ci bū ē mediatrix. Ideoqꝫ vocāt eā greci cauſaꝫ vite plā taꝝ. qm̄ ip̄a cauſaꝫ plātis adducit. Et quedā vnaꝫ tm̄ radicē habent: vt ſquilla. Illa quippe naſcit̉ ī vno ſolo ramo: ⁊ ꝓcedit īferiꝰ ſe dilatando Quātocūqꝫ magis creuerit ſoliqꝫ acceſſerit augebit̉. qꝛ ſol ſurculos elicit Arbor durū corticeꝫ habens ſteril̓ effecta: ſi radix eiꝰ fīdat̉: ⁊ fiſſuris lapis īmittat̉ rurſꝰ fertil̓ efficit̉. Plan ta que naſcit̉ in aque ſuꝑficie radices nō habꝫ. quoniā in ꝑtibꝰ duriſ terre erūt radices. ſed nec habꝫ folia: qꝛ longe a temꝑantia. ¶ Gloſa ſuꝑ oſee quarto. Arbo res libani excelſe: qͣntū in auras verticeꝫ extollūt. tātū radices ad ima dimergunt. vt nulla tēpeſtate moueāt̉. Unde ſcriptū ē. Erūpet radix eiꝰ vt libani. ⁊ ibūt eius rami ¶ Gloſa ſuꝑ epl̓aꝫ ad ephe. iii. In caritate īqͥt apl̓us eſtote radicati. hoc eſt firmiter ad ſil̓itudinē ar boris plātati. que quāto plus terre radiceſ īfigit: tāto plus trahit hūoreꝫ ac creſcit. ⁊ vberiꝰ fructuꝫ reddit. C. v. ¶ De varietate arborū ī corticibꝰ. ¶ Iſido. Ortex dicit̉. eo ꝙ lignū corio tegat. Liber eſt corticis parſ interior. dictꝰ a liberato cortice. l. .i. ablato. eſt em̄ mediuꝫ quoddā inter lignū ⁊ corticē. ¶ Areſtotiles vbi sͣ. Cortex arboris ſimil̓ eſt cuti aīal̓. Et quedā habent vnū corticem vt ficus Quedā multoſ vt pinꝰ. Quedā vero ſūt totē cortex vt medianꝰ. Plāta que groſſoſ hꝫ cortices extēdit̉ ꝓpter tenſioneꝫ hūoris: impulſioneꝫ caloris: ⁊ hoc in palma ⁊ pinū. Cortices arboris quādo areſcūt denigrātur. Arbor vt paulo ante dictū eſt duꝝ corticē habeſ ſterit̉ effecta: ſi radix eiuſ findatur: ⁊ fiſſure lapis immittat̉ ruriꝰ fertil̓ efficit̉. Cortex palme maſcule. ſi folus feī ne coheret. cito fructꝰ eꝰ maturāt̉. eorūqꝫ caſū ꝓhibi bet. ¶ Plinius in libro. xiii. Quarundam arborum nature. vt dictuꝫ eſt ſuꝑiꝰ. lignū habēt totū loco corti cis. hoc ē forinſecꝰ. loco vero ligni fungoſaꝫ medullaꝫ interiꝰ: vt ſambuci. quedā autē inanitatē: vt arūdineſ. Ideꝫ in libro. xvi. Arboribꝰ eſt differentia ⁊ ī cor ticibꝰ. Nā alijs ē cortex tenuis: vt lauro ⁊ tilie. Alijs craſſus: vt robori. Alijs etiā lenis: vt malo ⁊ fico. Idē qꝫ ſcaber: robori ⁊ palme. Omnibꝰ autē eſt in ſenecta rugoſior. Quibuſdā aūt ſponte rūpit̉. vt viti. qͥbuſdaꝫ aūt cadit: vt malo. vnedoni. qͥbuſdā eſt carnoſꝰ vt ſub eri et popl̓o. qͥbuſdam membranaceus: vt viti et arun dini. quibuſdam libris ſimilis: vt ceraſo. quibuſdam etiā multiplex tunicis: vt vitibus. tilie. abieti. qͥbuſdaꝫ ſimplex vt fico. arūdini. ꝑ cute cortex ē arbori. ⁊ hūor. vt dictuꝫ ē. ineſt cortici. qui ſanguis eaꝝ debꝫ ītelligi. Ceteris quidē arboribꝰ nigricas color eſt: fulua cornꝰ in venabul̓ nitꝫ: inciſuris nōdata ꝓpter decorē. Cedrꝰ aūt ⁊ larix ac iuniperꝰ rubent. . VI. ¶ De varietate arborū ī ramiſ. Iſido. Ami ſūt qui de trunco .i. de ip̄o arboris robo I 2e manāt: ſicut a ramuſculis cetera procedūt. ¶ Uirgultū ꝓprie dicit̉: qd̓ ad radiceſ arboris naſcit̉: ac velut inutile ab agricolis āputat̉: hinc ⁊ vir gultuꝫ appellatur: qꝛ ex virga tollit̉. Uirga ergo a ra mis pullulat. Et dicit̉ virga a virtute: qꝛ multa ī ſe vi habeat: vl̓ a viriditate: vl̓ qꝛ pacis indiciuꝫ eſt: ꝙ vim regat. Porro ſurculi a ſerre p̄ciſione ſunt nuncupati. Flagella vero ſunt ſūme ꝑtes arboꝝ: ex eo ſic dicte: ꝙ crebros ſuſtineant flatꝰ ventoꝝ. ¶ Areſtotiles in li. d vegetabilibꝰ. Rami ſūt qͥ naſcūtur ſupra ſurculos: qui de radice pullulāt. plantaꝝ vero ramos habētiuꝫ: quidā ſunt non ſēpiterni: ſed anno poſt annū. Diuerſi tas aūt plāte in ramis eſt de ſuꝑflua raritatē. Cunqꝫ fuerīt hūores cōpreſſi: natura calefiet ac feſtinabit in digerēdo: formabūt̉qꝫ rami. ¶ Pliniꝰ vbi sͣ. Gignē tiuꝫ fructuꝫ quedā ex lateribꝰ ramoꝝ ferūt et cacumi nibus: vt pirus punica ⁊ ficuſ ac mirtꝰ. Arbores que dā ſunt ſimplices: quibꝰ eſt a radice caudex vnꝰ ⁊ raī ſequētes vt oliue viti ac fico Quedam vero fruticoſi generis: vt paliurꝰ ⁊ mirtus. Item nux auellana. quī īmo melior eſt et copioſior fructu in plures ramos di ſperſa. In quibuſdam omnino nulluſ: ut in ſuo genere buxo et lotho trāſmarine. Quedā bifurce atqꝫ etiā ī qͥ naſ ꝑtes diffuſe. Quedā īdiuidue ramōſe: ut picee Qui buſdā eſt ordo ramoꝝ ꝯpoſitꝰ. vt picee ⁊ abieti. Alijs autem incondituſ: ut malo ⁊ piro ac robori. Et abieti quidem ſubiecta ꝯmiſſura: atqꝫ in celū tēdentes rami non in latera proni. Mirūqꝫ ꝙ eaꝝ cacuminibꝰ deci ſis moritur. totis vero detrūcatiſ durat. ⁊ ſi infra qͣm fuere rami p̄cidat̉: quod ſuꝑeſt viuit. ſi vero cacumen auferatur moritur. Iteꝝ alia ſunt a radice brachiata vt vlmꝰ. Alia vero ī cacumīe ramoſa: vt pinꝰ lothos ſiue faba greca. p̄cipue domibuſ expetitur petulantia ramoꝝ breui caudice latiſſima vmbra expaciātium: et in vicinas domoſ ſepe trāſilientiuꝫ. nulla eſt opacitas breuiori: nec aufert ſolē hieme decidētibꝰ foliis Nulli cortex iucūdior: aut oculos excipiēs blādius. Nulli ra mi longiores validioresqꝫ aut plures: vt dixiſſe liceat totidem arbores. Cortice pelles tingunt radice lanas Malis ꝓpriū eſt ramoꝝ genꝰ: feraꝝ em̄ roſtra reddūt adherentibus vni maximo minoribus. Ramoꝝ etiaꝫ quidā ſunt ceci: qui non germināt. qd̓ natura fit ſi nō eualuere: aut pena cum amputatos cicatrix ebetauit. Uue diuiduis ī ramo natura ē: hoc uiti quidē ī oculo: arūdini ī geniculo. omī terre ꝓxīa craſſiora. In longi tudinem excreſcunt abies larix palma cupreſſꝰ vlmus et ſiqua ſunt vniſtirpia. ramoſarum ceraſus. Reꝑitur etiā ī. lx. cubitoꝝ trabes eqͣli per totū duoꝝ cubitoruꝫ craſſitudine quedaꝫ vero ſtatim in ramoſ ſparguntur ¶VII. vt malus. ¶ De arborum foluſ. ¶ Iſidorus. ¶ Olia dicūtur grece filia: Inde qͣꝫ hoc nomen ad nos trāſlatū eſt per deriuatōneꝫ. Frondes lautē dicte ſunt: eo ꝙ virgulta l̓ vmbras ferūt ſunt em̄ cauſa vmbraruꝫ. Oculi vero nodi ſunt ex qͥbꝰ Liber Terciuſdecimus frōdes exeūt. ¶ Areſtotiles vbi sͣ. Sunt autē folia: cooperimentum fructuum a ſolis vehemētia. Ideoqꝫ et folia ſimul ſunt cum fructu. Sed humor aſcēdit ſuꝑ ea: et alterantur folia Oriūtur auteꝫ in arboribꝰ folia poſt fluxuꝫ: ſicut ⁊ pili ⁊ plume in animalibꝰ nidificāti bus: ꝓpter mutatōem temporuꝫ. qꝛ fluunt ac creſcunt ſecūduꝫ alteratōnē tēporis eſtatis et hie mis. In hoīe vero non oriuntur pili poſt caſum primoꝝ pilioꝝ qm̄ alteratō etatum homīs ſimil̓ ē alteratōi qͣtuor tēporū Itāqꝫ cum humores plāte vel arboris cōpreſſi fuerīt: calefit natura ac feſtīat in digerēdo: ac formāt̉ rami. ⁊ apparēt folia. qͦrum meatꝰ anteriꝰ ampli efficiūtur. ⁊ poſt. idē in poſteriori parte graciliant̉ et piramidan tur ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupra Tanta eſt dn̄i prouidētia. vt vbi fructꝰ ē mollior. ibi folii craſſitudo validius te gimentum tuendo deferat pomo. Ubi autē eſt fructꝰ ualidior. ibi tēeriora ſūt folia Folii craſſitudo ꝓficit ad tempeſtatis iniuriaꝫ repellendam. ut ī fico. Interciſio vero ad fructꝰ vaporādi gͣtiaꝫ. vt ī pāpino. ¶ Pliniꝰ li. xii. Indi veſtes lineas ē foliis palme faciūt. Mola bathres habꝫ folium ꝯuolutū. ex quo ad vnguēta pre mitur oleum: gemina dote. Nardi celebrant ſpicas et folia. que ꝑua ſunt ⁊ denſa. Maron habꝫ folia breuia minutā odorata ¶ Ideꝫ in li. xiii. In aſia ⁊ grecia na ſcitur Epicactis. quam alij embolinem vocat paruis foliis. que potata contra venena ꝓſunt ſicut herices ꝯͣ ſerpentes ¶ Idem in libro. xv. Mirtꝰ habꝫ lata folia que ad ulceruꝫ remedia in corpore hūano ſiccantur in farina. Laurus. quaꝫ pompeius appellauit muſtacem folio maximo et albicante atque flaccido. ¶ Idem in li. xvi. ca. xiiii. folia fraxini iumētis mortifera. cete ris ruminātium greci ꝓdiderūt innocua. in italia nec iumentis obſunt. Contra ſerpenteſ vero ſuco expreſſo ad potum. et inpoſita ulceribꝰ opifera ſunt. In orien te. funes ualidos faciunt ex foliis palme. ¶ .VIII. ¶ De varietate arborū ī foluſ. ¶ Areſto tiles libro de plantis. Rbores quedam ex radicibus ſuis ꝓducūt fo lia. quedā ex germinibus. quedā ex ligno. qu dam ubiqꝫ. quedā ꝓpe terrā. quedam longe. q̄ dā ī medio. quedā quoqꝫ diuerſis tēporibꝰ folia pauca Item quedā ꝓducūt fructuꝫ ante folia. vel cum foliis vel pꝰ folia ꝑfecta. ¶ Ambroſiꝰ in hexamerō. Quid auteꝫ foliorum deſcribā diuerſitates. quemādmodum alia rotundiora. alia lougiora. alia flexibilia. alia rigi diora ſunt. alia nullis facile ventis labātiā. Alia que leui motu decutiantur auraꝝ. Inexplicabile eſt ſingu lorum ꝓprietates exquirere. diuerſitates diſtinguere. cauſaſqꝫ latentes aperire. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Folia ſūt latiſſima fico ⁊ viti et platano. Anguſta vero mir to et olee ac punice. Capillat a pino et cedro. aculeata ylicum generi et aquifolio. Nam iunipero ſpina eſt ꝓ folio. Carnoſa ſūt cupreſſo thamarici. Craſſiſſīa vero alno lōga arūdini et ſalici. Palme etiaꝫ duplicia. Cir cinata ſunt piro. Mucro natamalo. Hedere anguloſa Platano diuiſa Inſecta pectinū mō: picee: abiēti. Si nuoſa toto ābitu robori. Spinoſa cute rubo. Morda cia ſūt qͥbuſdaꝫ. vt vrticis. Pungētia vero pino picee abiēti lariri cedro ⁊ aqͥfoliis. Pediculo breui ſūt olee et ylici folia. longo vitibꝰ. Tremulo populis. et eiſdeꝫ ſolis inter ſe crepitātia iam et in ip̄o pomo mali qͦdaꝫ in genere ꝑua mediis emicant folia: interim et gemīa preterea alijs circa ramos: alijs in cacumine ramoꝝ Robori ⁊ in caudice ip̄o iam denſa ſunt folia et rara ſemperqꝫ latā rariora. Biſpoſita mirto. Cōcaua buxo Inordinata pomis. Plura ſunt eodem pediculo excū tia: malis piriſqꝫ. Ramuloſa vlmo et cytiſo ¶ IX. De arborum et frōdium coloribꝰ variis. Plinius libro. xvi. Eteribus arboribus ſicut iam dictū eſt ſuꝑiꝰ nigricans color eſt: fulua cornus in venabulis nitet in ciſuris nōdata ꝓpter decoreꝫ. Cedrus autem ⁊ larix ac iuniperus rubent. Porro quibuſdam arboribus ſunt varii colores in frōdibus. Naꝫ folioꝝ vnitas ī ſuo cuiqꝫ ꝑmanet genere: p̄terꝙͣ populo ⁊ cro toni: quā et cinū diximus vocari et hedere. Unum po puli genꝰ habet folia minīa nigerrima aliud vero alba tercium qͣꝫ duoꝝ coloꝝ .i. ſuperiꝰ cādicātia ⁊ ī inferiori parte uiridia Quibuſdam arboribꝰ folioꝝ figure mu tantur: vt populo nigro: cui ⁊ crotoni in iuuenta folia circinate rotunditatis ſunt. Uetuſtiora vero in angu los exeunt. econtrario hedere anguloſa rotundantur. Populorum foliis gͣndiſſimā lanugo: Euolat candi de. tradita folio numeroſiore candida: et vt villi. Gra natis autem et amigdalis: folia ſunt rubentia: Mirū qꝫ ī primis .i. qd̓ vlmo tileeqꝫ ⁊ olee ac populo albe atꝫ ſalici euenit Circumaguntur em̄ eaꝝ folia pꝰ ſolſticiū nec alio argumento cercius intelligitur ſidus eſſe con fectum. Eſt et publica oīm folioꝝ differentia. In ip̄is nanqꝫ pars inferior a terra herbido viret colore: et ab ē adē ſeuiorā. Neruos callū ⁊ articulos in ſuꝑiori hn̄t parte. Inciſuras vero ſubter: inſtar manus humane Olee folia ſuperne habent candidiora et minus leuia. Item hedere. Sed omniū folia quottidie ad ſoleꝫ oſc tant: interiores partes tepefieri uolentia. Superior p̄ſ omniū lanuginē quātulācunqꝫ habet. que in alijs gen tium lana eſt. X ¶ De folis arborum qu arundā perpetuis ¶ Ambroſius vbi ſupra Irare autem in paruis prudentiā dei: quomō alia ſꝑ florētia reẜuauerit: alia mutatōis ⁊ ex poliatōis amictꝰ habere voluerit: et īter cana niuium: pruinas frigorū. viridtatem ſuam arua cōſer uant. In ipſis quoqꝫ generibus arborum. que diutur nis frondibus veſtiuntur. non mediocris diſtantia eſt. Olea vel pinus ſemper indumētuꝫ ſuum ſeruat. ſed tn̄ folia ſepe ꝯmutat. Nec ea quaſi diuturna: ſed qͣſi ſuc cedoniā: pretendunt arboris ſue pulcritudineꝫ: ꝑpetui veſtitus integritate vice mūeris obūbrantes. Palma autem ſemper virens manet conſeruatōe ac diuturni tate: non mutatōe folioꝝ. nam folia que primo germi nat: ea ſine vlla ſucceſſione conſeruat. ¶ Pliniꝰ libro .xii. In inſula perfici maris que tilos dicit̉: nulli arbo rum folia decidūt. ¶ Idem in li. xiii. Prunus etiam egiptia non dimittit folia. ¶ Idem in li. xvi. locoꝝ d̓ niqꝫ tanta vis eſt: vt circa memphin egipti: ⁊ elephan tine thebāidis: nulli arborum decidāt folia: nec vitibꝰ quidem. Arborum ergo alijs decidūt folia: alie coma virent ſempiterna. Quam differentiā neceſſe eſt ante cedat prior. Sūt em̄ arborū quedā omnino ſilueſtres. Quedam vrbaniores: quas his placet noībꝰ diſting uere Ergo mites que fructu aut aliqua dote vmbrarū ve officio humaniꝰ iuuant: nō imꝓbe dicātur vrbane Urbanaꝝ generi nō decidūt. olee lauro palme mirto cup̄ſſo pino hedere rododendro. Silueſtriū vero gene ri folia non decidunt. abieti larici pinaſtro iunipero cedro therebinto buxo ylici aquifolio ſuberi taxo tha marici. Inter vtrāqꝫ genera ſunt andrachne ī grecia et vbiqꝫ vuedo. his em̄ reliqua folia decidūt. preterꝙͣ in cacuminibus. Non decidunt autem et in fruticum genere qͥbuſdā: rubo et calamo. In agro thurino vbi vrbs ſibaris fuit Ex ip̄a vrbe ꝓſpiciebat̉ vna quercꝰ nunꝙͣ dimittens folia: nec ante mediā eſtatē germīas. ¶ XI. Liber Terciuſdecimus ¶ De frondibus deciduis. Gitur omnes extra predictas folia deperdūt Obſeruatūqꝫ ē non areſcere: niſi tenuia ⁊ lata et mollia Que vero nō decidunt: callo craſſa ⁊ auguſta ſunt Cadunt autem plurimis ī autumno: q̄dā tardiꝰ amittunt et in hiemes moras ꝓrogāt. Nec in tereſt maturius germinaſſe: utpote cum quedā germi nent prime ⁊ inter noniſſimas nudentur: vt amigdali fraxini ſambuci: Morꝰ autē nouiſſime germinat: ⁊ cū primis folia dimittit Magna et in hoc ē vis ſoli: priꝰ enim decidunt in ſiccis macriſqꝫ et vetuſte priꝰ arbo 2i Multis etiā anteꝙͣ matureſcat fructꝰ: vt ī ſerotina ficu: et hiberna piro: ac malo granato. Neqꝫ his autē que ſemper comas retinēt: eadem folia durat. ſed ſub naſcentibus alijs: tunc areſcūt vetera. qd̓ euenit maxi me circa ſolſticia Sorbo decidūt vniuerſa: ceteris ve ro paulatim ¶ Areſtotiles ꝙ auteꝫ quarundā arboꝝ folia cadunt: accidit propter fluxibilitatem velocis ra ritatis. Cum enim apparet materia cum digeſtione completa. frigꝰ obturat extremitates meatuū ſuperiꝰ nec habent folia nutritiua: et ideo ſiccantur et cadunt In quibuſdā aūt cum vicerit frigus: colorant̉ Occul tatōe nanqꝫ caloris interius in medio plante. et appa ritione frigoris exterius: fugato calore in profundum glauca fiunt folia nec cadūt: vt oliuc et mirti. Diminu tio quidem humoris calidi et pīguis eſt cauſa caluiciei Ideoqꝫ non fluūt arboris folia in quibus eſt hūor pig uis. In cōtrariū dicit plinius li. xviFalſa diffinito eſt non decidere his: quarū ſuccus pinguior ſit Quis em̄ poteſt in ylice intelligere: decidere. Timeus autē ma thematicus ſole ſcorpione tranſeuntē ſideris vi vt qͦdā veneno aeris: putat. Cur ergo eadem cauſa aduerſum om̄s non polleat iure miremur ¶ Actor. Cauſa itaqꝫ fluxus foliorum naturalis ex arbore: hec eſt. Recedēte ſolis calore ſicut in hieme fit naturalis calor qͥ modicꝰ eſt: ad radicē arboris colligitur: ⁊ ſicut poteſt nutrimē tum attrahit. Cunqꝫ ab exteriori attrahere nō poſſit: a ſuperioribꝰ partibꝰ arboris attrahit: et ſic humore ad īteriora deſcendent l̓ recurrēte: fit ī ſuꝑioribꝰ deſic catio: folioꝝqꝫ defluxio. ¶ XII. ¶ De vmbris earum et ſtillicidijs. Ec de foliis arboꝝ dicta ſufficiat. Et qꝛ. ſicut dictū eſt ſupͣ iuxta iſidorū. folia ſunt cauſa vm brarū ⁊ ex foliis p̄cipue ſtillicidia ꝓueniunt ar boꝝ: de vtriſqꝫ reſtat cōſequeter dicendum. maxime qꝛ quarūdam arboꝝ vmbre vl̓ ſtillicidia ſūt vtilia: qͣrūdā vero ſūt noxia. ¶ Plinius libro decimo ſeptimo. Um bre ſunt breues qͣmuis magnarū arborū: ꝙ in orbem ramos circinent: vt in malis et ī piris. Eedemqꝫ enor mes ceraſis et lauris. Iam vero quedā vmbrarū ꝓpri etas. Iuglandiū grauis ⁊ noxia humano capiti: omni buſqꝫ iuxta ſatis. Gramina negat et pinꝰ. Sed ventis vtraqꝫ reſiſtit. qm̄ et protecta vinearū egent ratione. Stillicidia pinus ac quercus ⁊ ylicis ſūt pōderoſſima Nullū cupreſſi: vmbra mīma et ī ſe circūuoluta. ficoꝝ leuis eſt: qͣmuis ſparſa. ideoqꝫ nō vetātur inter vineas ſeri. Ulmoꝝ quoqꝫ leuis eſt: nutriēs quecūqꝫ opacat. Sed attico hec quoqꝫ videt̉ e grauiſſimis Nec dubito ſi emittatur in ramos. Iocunda et platani ꝙͣnꝙͣ craſſa licet gramini credere nō ſoli. haud alia letius operiēte thoros. Populo vero vmbra nulla: ludētibꝰ foliis. Al nō pīguis eſt: paſcēs ſata. Uitis ſibi ſufficit mobili fo lio: iactatu qͣꝫ crebro ſolē vmbra temperās: eodem qͣꝫ graui ꝓtegēs ī imbre. Oīm fere leuis vmbra: quorum pediculi longi ſunt. Nec faſtidiēda hec quoqꝫ ſcientia nec multimis ponēda ē: qm̄ ūbra qͥbuſqꝫ ſatis ā nutrix ā nouerca ē. Iuglandiū qͥdem et pomoꝝ ac picearū et abietis qͣcūqꝫ attigerit: nō dubiū ē eſſe venenū. Porro ſtillicidii arboꝝ breuis eſt iſtā diffinitō Oīm q̄ ꝓiectu frondis ita diffūdunt̉ vt per ip̄as nō defluant imbres ſtilla ſeua eſt. ¶ XIII De arborū cultura et primo de ſemiuatōne. E arborum cultura iam dictū eſt ſuperiꝰ exꝑte videlicet in ſeptimo libro vbi actū eſt de terre ꝓprietatibꝰ et de feracitate. ¶ Palladius de agricultura li. iii. Menſe februario letamen arbores debēt accipe luna d̓creſcēte: ita vt ſubducta a radicibꝰ terra. et fimo ꝑmixta reuocet̉. hoc etiā tempore ſi que ſunt in ſe minariis plante: circūfodiēde ſunt et eiꝰ rami ſuperflui amputādi. vl̓ radicule quas miſerūt ī ſuperi ori ꝑte. ¶ Plinius libro. xvi. Eſt inter arbores dr̄ntia ꝙ ea q̄ ſub arantur l̓ ablaq̄antur celeriora ſūt neglectiſ ac fert iliora. et in totū adiicit omnis cura fertilitatem fertilitaſqꝫ ſenectā. ꝓpter hoc p̄florent talia ⁊ que ger mināt tota ſunt p̄cioſa Quedā etiā reſtituūt̉ ꝓſtrate: ⁊ quedā vireſcunt cicatrice: vt iuglans et plantanꝰ olea et ſalix vlmus et populꝰ. Iterū ī libro. xvii. Arbores vt dictū eſt ſuperiꝰ. aut ſemine ꝓueniūt. aut plantis ra dicis: aut ꝓpagine. aut auulſione. aut ſurculo. aut īſito et ꝯſecto arboris trūco. Semē ī primis natura docuit ſerere: cū decidēs: exceptū terra uireſceret Sed et q̄dā non aliter ꝓueniūt: vt caſtanee: iuglandes: ceduis dū taxat exceptis. Semine quoqꝫ: qͣnq̄m diſſimili ſerūtur vites et mala ⁊ pira His nanqꝫ ꝓ ſemine nūcleus. nō vt ſupradictꝰ ipſe fructus. Meſpile quoqꝫ ſemīe naſci poſſunt. Palma foliis ſuis ſerit̉ aput babilouios Ubi plinius. Nam folia palmaꝝ aput babilonios ſeri atqꝫ ita in arborē ꝓuenire Trogū credidiſſe: demiror. Oīa quidem ſuprādicta tardo ꝓuentu ſunt ac degenerātia et in ſito reſtituēda. Interdū qꝫ etiā caſtanee. Ecōtra rio vero non d̓generant. quoqͦ modo ſerantur. cip̄ſſꝰ larix et palma laurus ⁊ pinea Eedem baccis ſeruntur et plerūqꝫ ꝓpagine. Omnia mirti genera baccis ſerū tur in campania. Rome vero ꝓpagine tarentina. Int̓ ea que ſemīe ſeruntur. mago ī nucibꝰ oꝑoſus ē. Amig dale in argilla molli meridiem ſpectāte ſeri iubentur ⁊ dura calidaqꝫ terra gaudere. In pigni vero l̓ humida mori aut ſterileſcere. ternas aūt ſimul ſerendas eſſe tri anguli ratiōe palmā diſtantes inter ſe. deniſqꝫ diebus donec grādeſcant adaquari Iuglādes vero nūces por recte ſerūtur. ꝯmiſſuris iacētibꝰ. pinee nucleis ſepteīs fere in ollas ꝑforatas additis. aut vt laurꝰ que baccis ſeritur. Citrea grano ⁊ ꝓpagīe. Sorba ſemīe et a radi ce plāta ⁊ auulſione ꝓueniunt. Sed illa in calidis. Sor ba in frigidis et humidis. ¶ .XIIII. ¶ De plantatōne arborum et tranſlatōne. ¶ Iſidorus. Lantas et plantaria ita diſtinguunt. ꝙ plāte de arboribꝰ rapte ſunt. Plantaria vero nate ſunt ex ſemībꝰ ⁊ a terra ꝓpria trāſferūtur cū radicibus ¶. Plinius libroº. xvii. Plantaria quoque natura demonſtrauit multarū radicibꝰ pullulāte ſobo le dēſa: et pariente matre quas enecet. eius em̄ vmbra turba īdigeſta p̄mitur. vt in lauris: punicis. ⁊ plataniſ ceraſis. prunis. Paucoꝝ in hoc genere rami parcunt ſoboli. vt ulmoꝝ atqꝫ palmarū. Nullis vero tales pul luli ꝓueniūt. niſi quarū radices amore ſolis atꝫ imbri: in ſummā tellure ſpaciātur. Oīa aūt hec nō ſtatī moriſ eſt in ſua locari. ſꝫ prius nutrici dari. atqꝫ ī ſemīariis adoleſcere. iterumqꝫ migrare. Qui trāſitus mirum in modū mitigat etiā ſilueſtres. ſiue enim arborum vt et hoīm natura nouitatis ac ꝑegrinationis auida ē. ſiue diſcedentes virus relinqūt. manſueſcuntqꝫ tractatu. ceu fere dum radici euellitur planta Sꝫ etiā auulſionē Liber Tercius decimus natura docuit. qm̄ arboribꝰ auulſis ſtolones vixerunt Quo in genere ⁊ cū parui ſunt: auellūtur. ⁊ ꝑtem aliꝙͣ ē corpore matris auferūt ſecum fimbriato corpore hoc modo plātāt̉ puniceˣ coruli. mali. ſorbi meſpile fraxini fici ⁊ ī primis vites. Cotoneū aūt ita ſatū degenerat. Itaqꝫ plātas ex ſeminario in aliud tranſferre. priuſꝙͣ in ſuo loco ponātur operoſe precipi arbitror licet traſ latiōe folia fieri latiora ſpōdeāt. Ante oīa ergo ī ſil̓eꝫ terram aut meliorem oportet tranſferri. nec ex tepidis aut precocibꝰ in frigidos aut ſerotinos ſitus vt neque ex his in illos. aut quidem ſcrobes ante p̄fodiātur. vt pīgui ceſpite obducantur. Hoc em̄ ⁊ ante annū mago fieri iubet. vt ſolem pluuiaſqꝫ combibāt. aut ſi cōditio largita nō ſit. ignes ī medio ante duos menſes fieri. nec niſi poſt imbres in eis ſeri. Altius aūt demittātur que ſumma tellure gaudent vt fraxinꝰ et olea. hec em̄ et ſimilia. quaternos pedes oportet demitti vl̓ infodi. Ceteris aūt ſat ē ſi altitudines pedes trinos effecerīt Arborem nec minorem bima nec maiorē trima qͥdam tranſferri p̄cipiūt. Alii vero cū annum impleat. Hoc autē nō negligendū ne mora radices īareſcant. Neue a ſeptemtrionibꝰ: aut ab ea parte celi vſqꝫ ad exortum brumalem vento flante effodiantur. Aut certe non aduerſe his ventis radices p̄beātur. ꝓpter quod emo riunt̉ ignaris cauſe agricolis. Item meridianam celi ꝑtem ſignare in cortice: ut tranſlata eiſdem et aſſuetis ſtatueretur oris ne aqͥlonie meridianis oppoſite ſolibꝰ finderentur: et algerēt meridiane aqͥlonibꝰ. Cato ven tos omnes ⁊ imbres in tota trāſlatione damnat: et ad hoc ꝓderit plurimū radicibꝰ: coherere terre in qͣ uixe rint: totaſqꝫ ceſpite circūligari: cum ob id cāto iubeat in ſcrobibꝰ trāſferri Quidam malis punicis ſubſtrato lapide tradūt pomum in arboribꝰ non rūpi: radices in flexas poni meliꝰ. Arborē ita locari. vt media ſit totiꝰ ſcrobis neceſſariū. Interualla quoqꝫ ẜuādā ſūt ī plan tatione vl̓ ſeminatōne arborum. Quidam punicas et mirtos ⁊ lauros depreſſiores ſeri iuſſerūt: in nouenis tamen pedibꝰ: malos aūt paulo āpliꝰ: magis ⁊ piros: magiſqꝫ ficꝰ et amigdalas. Optime nāqꝫ diiudicabit īteruallā: ramoꝝ āplitudinis ratio: locorūqꝫ. ⁊ vmbre cuiuſlibet arboris. Nam has quoqꝫ vmbras obẜuari oportet. Colles minora q̄rūt īterualla: Uentoſis aūt locis crebriores ſeri: ꝯducit. Olea tm̄ interuallo maxi mo: de qͣ cathonis ytalica ſn̄ia eſt ī. .xxv. pedibꝰ mīmū pl̓imum. xxx. ſeri. ſed hoc variat̉ locorum differentia. Palladiꝰ vbi ſupͣ. Menſe noue mbri locis ſiccis ca lidis et apricis: maiores arbores ſunt tranſferende: truncatis ramis: et illeſis radicibꝰ multo ſtercore: atꝫ rigationibus adiuuande. ¶. XV. ¶ De inſitione. ¶ Iſidorus vbi ſupra. Iſitio dicitur cū fiſſo trunco: ſurculus arbo oloris fecunde ſterili īſeritur: Aut oculoꝝ impo ſitio: cum iuciſo cortice libro: arboris aliene germen inmittit̉. ¶ Ex libro d̓ natura rerum Eſt itaqꝫ modus arbores tranſplantandi: et eſt modꝰ eas a ſua natura alterandi vt videlicet arbore ſucciſa: trūco eiꝰ ramus īſeratur alteriꝰ generis: vendicet qͣꝫ ſibi ramꝰ inſertus naturam totiꝰ arboris. Nam creſcentia qͥdē oīa nutrimentum habent a terra. Inſertus itaqꝫ r̄a mus trahit nutrimentum ſuū ſuper truncum: truncus autem trahit duo .ſ. vnū qd̓ ſibi retineat. aliud qd̓ alij tranſmittat: ſicut ſtomachus. ¶ Plinius vbi ſupra. Inſerere quoqꝫ natura docuit. nam ſemen auiū fame deuoratum: inte grumqꝫ manens: et alui tēpore madi dum: cum fecundo fimi medicamine: in mollibꝰ arboꝝ lecticis abiectum: et ventis ſepe tranſlatum: in aliqͣs corticum rimas vidimꝰ pullulaſſe. Unde ceruſum īue nimus in ſalice: platanum ī lauro: laurū in ceraſo: bac caſqꝫ ſimul diſcolores. Tradunt et monedulam ſemīa ꝯdentem in theſauros cauernaꝝ eiuſdem rei prebere cauſas. Hiuc nata eſt inoculatio Inſitōem caſꝰ magiſ ter alius docuit agricolā. Poſtea ratio duplex. Prīa qͥdem fuit inter corticem et lignum iuſerendi. timebāt priſci truncum findere: mox auſi medio inforare ip̄iqꝫ medulle calamum īprimebāt vnū inſerentes. neqꝫ em̄ plures capiebat medulla ſubtilior Poſtea ratio ſenos adiecit mortalitati eoꝝ ex numero ſnccurrere ꝑſuaſa. per media trunco leuiter fiſſo. cuneoqꝫ tenui fiſſuram cuſtodiente donec cuſpitatim deciſus deſcendat ī rimā calamus. Multa qͥdem in hoc obẜuanda ſunt Primū oīm que arbor talem coitum .i. inciſionem patiatur: et cuiꝰ arboris calamꝰ. varie quoqꝫ ⁊ nō eiſdem partibꝰ ſubeſt omnibꝰ ſuccus. vitibꝰ ac ficis media ſictōre: ⁊ e ſumma parte ꝯceptus. Ideoqꝫ illinc ſurculi petuntur. Oleis eſt circa medios ſuccus: inde et ſurculi cacumīa ſit iunt. facilime coaleſcunt qͥbꝰ eſt eadem natura corti cis. queqꝫ pariter ſunt florentia. eiuſdē hore genitōeꝫ ſudorumqꝫ ſocietatem habent. Lacrimantes calamos inſeri non oportet. non hercule magis ꝙͣ aridos. quia illo modo labat humore nimio cortex. Ualidius qͥdeꝫ demiſſi tardius ferūt. et fortius durant. Aptiſſimū ē inſerere ꝙͣ ꝓximū terre patitur nodoꝝ trunciqꝫ ratio Si craſſior truncꝰ inſeratur: inter corticem et lignum inſeri meliꝰ eſt. Quedā aūt in plantario inſita: eodem die tranſferūtur. Eminere calami ſex digitoꝝ longitu dine non amplius debent. Catho argille l̓ crete arenā fimum qͣꝫ bubulum admiſceri: atqꝫ ita vſqꝫ ad lentiorē ſubigi iubet. idqꝫ interponi et circūlini. Catho etiam p̄cepit īſeri pira ⁊ mala per ver: et poſt ſolſticiū diebꝰ l. poſt vindemiā. Oleas autem et ficus ꝑ ver tantū lu ua ſiciente .i. ſicca. Preterea poſt meridie: ac ſine vēto auſtro. Inſerentes verno tempus vrget: incitantibꝰ ſe gemmis. p̄terꝙͣ in olea cuiꝰ oculi diutiſſime parturiūt nimimūqꝫ ſucci hn̄t ſub cortice: qui nimiꝰ inſitis nocꝫ Punica vero et ficum qͣnquā alias ficca ſint: recraſti nare minimū vtile. Pirū florentē inſeri licet et in vnū menſem ꝓtendere inſitōeꝫ. Ceraſi dempto libro findū tur He ſole et poſt brumā inſerunt̉. Dempto libro hn̄t veluti lanuginē: que etſi ꝯp̄hendit inſitum putrefacit. Incolumi cuneo adactū vtiliſſime aſtringit. Capaciſſi ma īſitoꝝ oīm dicit̉ platanꝰ: poſtea robur. Sed utraqꝫ ſapores corrumpit. Quedā om̄i generi inſeruntur: vt ficus et punice. Uidimꝰ iuxta tiburtes tiliam oīm ge nere pomoꝝ onuſtam arborē. alio quidē ramo nūcibꝰ alio baccis. Aliunde vite piris ficis punicis maloꝝqꝫ generibꝰ: ſed huic breuis fuit vita. Nec tamē om̄eꝫ ex perimentis aſſequi naturā poſſumꝰ. Quedā enim naſci nullo modo niſi ſponte queunt: ea que in īmitibus tan tum et deſertis locis ꝓueniunt; ¶ .XVI. De diuerſis ſpeciebus inſitōnis ¶ Idem in eodem. Iſerere quideꝫ firmiſſimū eſt: et fecundius ꝙͣ ſerere. fertiliſſima vero omniū eſt inoculato ¶deinde emplaſtratio: ſed utraqꝫ infirmiſſima et que cortice tm̄ nitunt̉: aura leni ociſſime deplantāt̉. Eſt autem inoculatō fiſtula ſutorie ſimili aꝑire oculuꝫ in arbore exciſo cortice: ſemenqꝫ includere: eadē fiſtula ſublatū ex alia. In ficis ⁊ maliſ hec fuit antiqͣ inocula tō virgiliaua. q̄rit ſinū in nodo germīe corticis expul ſi. gemmāqꝫ ex alia arbore īcludit. Et hactenꝰ ip̄a na tura docuit. Inſitōnem aūt. vt dictū eſt. docuit caſus magiſter: ⁊ pene numeroſior ad hūc modū. Agricola nempe ſedulꝰ caſam ſepis munimento cingens qͦ minꝰ putreſcerent ſudes. limen ex hedere ſubdidit. at ille vi uaci morſu app̄henſe. ſuam ex alieno fecere vitā appa ruitqꝫ truncū eſſe ꝓ terra. Aufertur ergo ſerra eqͣliter Liber Terciuſdecimus ſuperficies. leuigatur falce truncꝰ Emplaſtri ratio ex ip̄a īoculatōe nata videri poteſt. Craſſo aūt maxime cortici conuenit. ſicut eſt ficus Ergo ramis omībꝰ am putatis ne ſucū auocēt. Niti diſſima ī ꝑte qͣqꝫ p̄cipua cernatur hilaritas. exempta ſcutula ita ne deſcendat vltra ferrū cortici impͥmit̉. Ex alia cortex par cum ſui germinis mamma: ſic cōpage dēſata: vt cicatrici locꝰ nō ſit: et ſtatim vnitas fiat: nō humorem: nō afflatum recipiens. Nichilominꝰ et luto munire ⁊ vīculo meliꝰ Uitis emplaſtra nō recipit. nec alie quibus caducus ⁊ tenuis eſt cortex atqꝫ rimoſus. Nec inoculatōem ſicce recipiunt aūt que ſūt humoris exigui: ioculatio rores amat leues. ¶ Areſtotiles in li. d̓ plātis. Quedā ergo in terra plātatur: quedam ī arboribꝰ inſerūtur. Eſt qͣꝫ melior inſitio ſimiliū in ſimilia ꝓportionalia: quoniam optime ꝓueniunt talia: ſicut mali in pirū. fici in ficum. ¶ Palladiꝰ libro prīo. In omni autem opere inſerendi putādi: ac recidendi: duris et acutis vtendū eſt ferra mentis. et q̄ facienda ſūt in vite vl̓ arbore: ꝑagēda ſūt ante aptionem floris et gemine. ¶. XVII. Iterum de temporibus et modis inſerēdi dem in libro tercio N menſe februario: calidis et apriciſ locis op time celebratur inſitio: Que tribꝰ generibus cōſtat. Sed ex his qͥdem duo poſſūt tunc fieri terciū reẜuatur eſtati. Sunt aūt genera hec inſerendi aut ſub cortice: aut in trunco: aut emplaſtro. Inſeritur ergo ſic. arbor vl̓ ramꝰ in loco viridi ac ſine cicat rice ſerra tortice nō leſo recidit̉. poſt ſerraturā vero plaga ferramentis incidatur. Inde qͣſi cuneus tenuis ferreꝰ vl̓ oſſeus maxime leoninus inter corticem et lignū tri bus ꝓpe digitis deponitur. et cōſideranter ne corticis faſcia diſſipet̉. ſicqꝫ ſubducto cuneo: ſtatim mergitur ſurculꝰ vna ꝑte deciſus ſalua medulla et cortice partiſ alterius: que ſup̄ arborem ſex vel octo digitis eminet. Buo qͥdem aut tres ſurculi aut plures ꝓ qͣlitate trunci cōſtituūtur et qͣternis vl̓ ampliꝰ digitis inter eos ſpa ciū relinqͥtur: tunc iunco l̓ culmo aut vimīe ſtringātur et ſuꝑ lutū muſto tectuꝫ ponūtur aut ligātur vt qͣttuor digitis ſuꝑ lutū ſurculi eminere poſſint. Pleriſqꝫ pla cet: ſtrictū primo ſecte arboris truncū vinculis artiori bꝰ in medio findere: et ibi ſurculos ex vtraqꝫ ꝑte raſoſ in modū cunei: vt ītegra ſit medulla demergere: p̄miſ ſo aūt cuneolo. quo ſubducto d̓poſitꝰ ſurculꝰ: redeunte in plagā materia artiꝰ poſſit aſtringi Sed hoc vtrūqꝫ genꝰ veruū eſt. ⁊ fit creſcēte luna. vbi incipit arboꝝ gē ma turgeſcere. Surculi aūt qͥ inſerēdi ſūt: ſint nouelli fertiles nodoſi d̓ nouo nati: ab orientali arboris ꝑte d̓ ciſi: craſſitudine digiti minoris: bifurci l̓ trifurci: gem mis pluribus vberati. Si arborem minoreꝫ volueris inſerere in qua ſine dubio meliora incremēta ꝓueniūt circa terram ſecato: et qd̓ eſt meliꝰ: ſurculos īter lignū corticemqꝫ depone: tunc ſtringe. Quidā raſuꝫ ex vtra qꝫ parte ſurculum ꝯuenientem ſoliditati arboris inſe rende ſic in medio deponūt: vt cortex ſurculi vndique cortici arboris reddat̉ eqͣlis Sꝫ ī nouella arbore terra mota vſqꝫ ad ip̄m inſitum colligat̉. que res eā a caloe et vēto defendet̉. Mihi aſſeruit diligēs agricola: om̄e inſitum ſine dubio virtutem cōprehedere. ſi depoſitis ſurculis. uiſcū nō temꝑatū ī ip̄a plaga pariter mergāꝰ quaſi glutino quodā ſuccos materie vtriqꝫ mixturum De emplaſtratōne dicemus poſtea. Quartum genus columella ſic retulit Gallica terebra vſqꝫ ad medullā arborem perforandam: plaga interiꝰ leuiter inclinata ibi educta om̄i ſcrobe: uitem vl̓ ramum ad modū fora minis imp̄ſſi delibratū. ſuccidum tamen et humentem ſtricte imprimi vna aut duabus gemmis foris relictis Tunc argilla et muſto locū diligēter operiri. Ita uiteſ in vlmo īſeri poſſe ꝯmiſſas. Hiſpanꝰ qͥdam mihi on̄dit inſitōnis noue genus qd̓ ex perſico ſe aſſerebat exꝑtū ſicut uidelicet dicetur inferius ¶ Idem in libro ſeptīo Menſe iunio vl̓ iulio celebratur in ramīs inſitio: que dicitur emplaſtratio. Solis arboribꝰ cōuenit: qͥbus in cortice ſuccus ē pīguis. vt ficis ac oleis et ſimilibꝰ: vt martialis dicit et perſico. Fit aūt ſic ex nouellis ramiſ et nitidis ac feracibꝰ: gemmāᵉ que bene apparet ꝓceſ ſiua: duobus digitis qͣdratis circumſignat̉. vt ipſa in medio ſtatuatur: ⁊ ita ſubtiliter cortex acutiſſimo ſcal pro leuatur: ne gemma ledatur. Ex arbore quoqꝫ illa cui debet īſitio fieri: ſimiliter cū gēma tollit̉ ēplaſtrum nitido et vberi loco. Tunc ibi ꝯuenienter aſtringitur preſſumqꝫ circa gēmam vīculo: abſqꝫ germinis leſiōe coherere cogit̉: vt locū gēme prioris iucludat ea que ſic appoſita reddit̉ Tūc luto debꝫ liniri. ⁊ gēma libera relinqui: Rami eiuſdem atboris ſecari debent ac ſtir pes. ſic qͣꝫ. xxi. diebꝰ exactis reſoluto vimine vīculoꝝ exterui ſeminis gēmā. mire in arboris aliene membra tranſſiſe reperies. ¶XVIII. De arborū incremento et magnitudine. ¶ Areſtotiles in libro de plantis Rbor quelibꝫ aſcendit ſemꝑ. donec compleat̉ et intereat. animalia qͥdem nō ſic. qꝛ cuiſlibet animalis longitudo ꝓpinqua ē ſue latitudini In planta vero remota ē. quia radix eiꝰ aqua et ignis feſtinant in aſcenſu. ¶ Plinius vbi sͣ. Arbores quedaꝫ tarde creſcunt natura. et in primis tm̄ ſemīe naſcentia euo qͣꝫ longo durantia. que aūt citiꝰ occidunt velocia ſunt: vt ficus ⁊ punica. malus prunus. pirus. mirtus. ſalix et tamen diuitiis antecedunt. In trimatu enim ferre incipiunt oſtendentes ⁊ ante. Ex his ē lentiſſima pirus. Oīm ociſſima cypirus ⁊ frutex pſeudocapirius ꝓtinus em̄ floret. ſemen qͣꝫ ꝓfert. Omnia vero celeriuſ adoleſcunt ſtolonibꝰ ablatis. ⁊ in vnam ſtirpem redac tis alimentis. ¶ Idem in libro. xvi. Arboꝝ āpliſſima ab hoc eui exiſtimatur rome viſa. quam ꝓpter miracu lum. tiberius ceſar in ponte naumachario expoſuerat aduectam cum materie reliquā. durauit qͣꝫ vſqꝫ ad ne ronis principis amphiteatrum. fuit aūt trabs ē larice longa pedes. cxx. bipedali craſſitudine equalis. quo in telligebatur altitudo reliquā vix credibilis. faſtigium ad cacumen eſtimantibus. Abies admirationis preci pue viſa in naui que ex egipto. Caii prīcipis iuſſu obe liſcum in vaticano circo ſtatutum. quatuorqꝫ trūcos lapidis eiuſdem ad ſuſtinendū eū adduxit. Quā naue nil admirabilius viſum ī mari certum eſt. Cxx. modii tunc lentis pro ſaburra ei fuere. Longitudo ſpaciū ob tinuit magna ex parte oſtiēſis portus latere leuo. Ibi namqꝫ demerſa eſt a claudio principe tribus molibus turrium altitndine ī ea exedificatis obiter puteolano puluere aduectis Que arboris craſſitudo qͣtuor hoīm vlnas complectentiū implebat. Uulgoqꝫ audit̉. lxxx. numoꝝ et pluris malos ad eos venundari vſꝰ. Rates vero conecti. .xl. ſeſtertiis pleraſqꝫ. In egipto et ſiria reges vſi feruntur ad claſſes maxime cedro abiētis ī opia hec in cipro traditur ſucciſa. Cxxx. pedum longi tudinis ⁊ ad trium hominum complexum craſſitudīs Germanie predones ſingulis arboribus cauatis naui gant: quarū et quedā homines. xxx. ferūt. EXIX. ¶ De arborū germinatōne ¶ Iſidorijs. Ermen dicimus pregnantem ſurculuꝫ: a gene rando vl̓ gerendo ſic appellatum. ¶ Plinius ¶ vbi ſupra. Ordo autem annuus nature ita ſe habet in arbore. Primus eſt conceptōne īcipiēte flare vento fauonio exinde ydus februi fere ſexto hoc enim Liber Terciusdecimus vento maritantur uiueſcentia e terra. qͥppe cū etiā eq̄ flante illo: cōcipiant ī hiſpania. Hic ē genitalis mūdi ſpūs a fouendo dictus. vt eſtimauere quidā. et flat ab occaſu equinoctiali: ver inchoans. hunc cathlitionem ruſtici uocant natura geſtiente ſemina accipere: eaqꝫ ſatis omnibꝰ animā inferēte: variis diebꝰ concipiunt̉ et pro ſua queqꝫ natura. alia ꝓtinꝰ vt aīalia. Tardius aliqͣ et diutius gͣuida ferūt partus. ⁊ ideo germinatio vocatur. pariunt vero cū florent. floſqꝫ ille ruptis con ſtat vinculis. eiꝰ educatio in pomo eſt. Om̄s aūt ger minant: etiā que nō florent Magna et locorum dr̄ntia quippe cū ex eodeꝫ genere que ſūt ī paluſtribꝰ germi nent priora. mox vero campeſtria. ⁊ ī ſiluis nouiſſima. Per ſe autem tardiꝰ piri ſilueſtres ꝙͣ cetera. primo fa uonio germīat cornꝰ. ꝓxime laurꝰ. pauloqꝫ an̄ eqͥnoxi um tilia et acer. Inter primas vero nux et populus et vlmus et ſalix ⁊ alnus. feſtinat et platanꝰ. Cetere con cepture fiunt in vere. vt aquefoliū therebintꝰ paliurꝰ caſtanea glandes: Serotino vero germine malꝰ tradiſ ſimus aūt fuber. Quibuſdam germīatur germinatio nimia ſolis vbertate aut īuitātis celi voluptate: quod magis in herbis ſegetum euenit. In arboribus tamē nimia germinatio elaſſeſcit. Sunt alie naturales qui dem qͥbuſdā germinatōnes: pariterqꝫ verne: que ſuis ſideribꝰ conſtāt. hyberna quidem aqͥle exortu. Eſtiua vero canis ortu. Terciaqꝫ arcturi conſtat: has duas quidā omnibꝰ arboribus eſſe cōmunes putant. ſentiri aūt maxime in fico: vite ac punice: cauſam afferentes quoniam in theſſalia et macedonia tunc ficus exeat. plurima Maxime tamen in egipto apparet hec ratio. Et reliq̄ quidem arbores ꝯtinuant germinatōnem: vt primum ceperūt Robur aūt larix atqꝫ abies intermit tunt tripertita qͥdem ac trina germina edunt. iō inter ſquamas corticem ſꝑgunt: quod omībus ī germīatōe euenit arboribꝰ. quia pregnantiū cortex rumpit̉. Eſt aūt prima eaꝝ incipiēte vere circiter. xv. diebꝰ: Iterū qꝫ germinant: ſole geminos trāſeunte. Sic fit vt dum prima cacumina impelluntur. ſe cutis aperiat genicū lato incremento. Tertia illaꝝ eſt ad ſolſtitium breuiſ ſima nec diutiꝰ ſeptenis diebꝰ: clareqꝫ etiā tūc cernit̉ excreſcentiū cacuminū articulatio. Uitis ſola bis par turit: cum primū vuam emittit iterūqꝫ cū digerit: eoꝝ q̄ non florent: partus tantum eſt ⁊ maturitas. Quedā ſtatim ī germinatōe florent: ꝓperantqꝫ in eo: ſꝫ tarde matureſcunt vt vites. Serotino quedā germinatu flo rent. celeriterqꝫ maturāt vt morꝰ: q̄ germinat vrbana rum nouiſſima: nec niſi exacto frigore: Dicta ob id ar boꝝ ſapientiſſima: ſed eū ceperit: vniuerſa germinatio ſubito erumpit. ¶ XX. ¶ De arborū floribus et earum varietate. ¶ Iſidorus. Lores dicti ſūt: quia cito de arboribꝰ d̓fluūt: quaſi fluores: eo ꝙ cito ſoluātur. ¶ In his du (plex eſt gratia coloris et odoris. auſtro ſoluūt̉ flores: zephiro fiunt ¶ Areſtotiles vbi ſupra: Flos. vt dictū eſt ſuperius. de ſubtili tantū materiā exiſtit: qua digeſtio incipit. ⁊ ideo fructū in plātis vt plurimū pre cedit. Ꝙ aūt quedā. vt palme ⁊ ſimilia. flores nō hn̄t vt plurimū fit ꝓpter ſuaꝝ partiū diuerſitatem ſuamqꝫ ſubtilitatem et aſperitatem ⁊ groſſitudinē. ¶ Plinius libro ſedecimo. Pariūt arbores cum florēt: et flos ille ruptis conſtat vinculis. Flos eſt gaudium arboꝝ: que tunc ſe nouas alias ꝙͣ ſūt oſtēdunt variiſqꝫ coloꝝ pic turis in certamen vſqꝫ luxuriāt. Non tn̄ florent om̄s. ſed ſunt alique triſtes: queqꝫ annoꝝ gaudia non ſētiūt Nā nec ylex nec picea nec pinus nec larix ullo flore ex hilarātur: natales ue recurſus pomoꝝ ānuos verſico lore nuncio ꝓmittūt. nec fici atqꝫ caprifici. ꝓtinus em̄ flores fructum gignunt. Sed nec iuniꝑi florent. Qui dam earum duo genera tradūt Alterā florem nō ferre Que vero non floreat ferre ꝓtinꝰ baccis ſubnaſcētibꝰ q̄ biennio hereant. Sed id falſum ē: omnibꝰqꝫ his dura facies ſemꝑ. Sic et hominum multis forma ſine flore eſt. Eorum que nō florent: partus tantum et maturi tas eſt Quedam ſtatim in germinatōne florēt: atqꝫ in eo ꝓperāt: ſꝫ tāde matureſcunt: vt vitis Serotino q̄dā gͦminatu florent celeri qͣꝫ mat̓ant ſicut morꝰ que urba naꝝ nouiſſima germīat: nec niſi exacto frigore. ex his que hieme aqͥla exoriēte cōcipiūt oīm pͥma floret amig dala: menſe ianuario pomum vero maturāt in marcio Ab ea ꝓxime armenica florēt. dein̄ tuberes ⁊ p̄cōces ille peregrine he coacte. Ordine autē nature ſilueſtriū. prime: ſambucus cui medulla ē plurima ⁊ cornꝰ maſcu la cui nll̓a urbanaꝝ malꝰ: ꝑuo qꝫ poſt: vt ſimul videri poſſit: et pirus: ⁊ ceraſus et prunus. Sequitur laurus illā qͣꝫ cupreſſus. deinde punica et fici: at vites et olee germinant: florentibꝰ iam his. Uergiliaꝝ exortu con cipiūt. id eſt tertio ydus octobris. hoc em̄ ſidus illaꝝ ē floret āt ſolſtitio vitis ⁊ olea que paulo ſeriꝰ īcipit De floreſcūt omnia diebꝰ ſeptenis non celerius: quedam tardiꝰ: ſꝫ nulla pl̓ibꝰ biſepteīs ¶ Glo. ſuꝑ lucā. In fico loco floris quidam fructus creſcunt: qui ſuccreſcētibꝰ alijs decidūt: quidam tamē ex illis remanēt: qui demē tiora aura ſilueſtrem naturam peioris ſucci exuentes ceteris ſpecie atqꝫ maturitate preferūt̉. ¶ Actor. De floribꝰ aūt herbaꝝ dicta ſunt quedā ſuꝑiꝰ: que etiā cō ueniūt floribꝰ arboꝝ. et ſicut flores herbacei ſunt di uerſicolores: alij videlicet candidi: alij rubicundi. alij crocei: alij purpurei: ſic ⁊ flores arborei. ¶ XXI. ¶ De arborū fructificatōne ¶ Areſto. vbi sͣ Icut aūt oꝑatio multoꝝ animaliū eſt emiſſio ſpermatis: ſic operatio arborum eſt emiſſio V Fructus et ſemīs. Prima quidem virtꝰ mouēſ ē ī ſemībꝰ. Semina mouent̉ ex calore naturali ac vento qui eſt ī eis. ex his exeunt fructus ī locis ſuis. Triplcit̉ aūt eſt arboꝝ fecūditas. ꝓducūt em̄ fructū l̓ ante folia: vl̓ cū foliis vl̓ poſt folia perfecta. Quedam quoqꝫ ꝓducunt fructus ſuꝑ foliā ſua: quedā ſub foliis Et qͣrundam fructus ē ſuſpenſus a ſtipite ſuo: quarū dam a radice: qͣrundam fructus eſt in medio eaꝝ: qua rundā et fructus ſub cortice. Fit aūt fructus amarus. qn̄ꝫ quia calor et humor completi nō ſunt ī digeſtione: Frigus autem ⁊ ſiccitas ꝓhibent vt cōpleantur: et ob id ad amaritudinem cōuertuntur Arbores autē que ī arenoſa terra naſcuntur fructum dulcem faciūt Iterū arbores ī aqua acetoſa faciunt fructum dulcem: quia acetoſitas attrahitur cū calore ſolis: quod fuit ſue qͣli tatis: hoc eſt frigus et ſiccitas. Apparent ergo aque ī trinſece dulces: calefitqꝫ venter arboris quoniā ꝑſeue rat ſuper eā calor ſolis: eritqꝫ fructus acidus ī ſucco ſitate. ⁊ ꝙͣtum in plus digeſtum fuerit. diſſoluet̉ pau latī acetoſitas donec ꝯſumatur: apparebitqꝫ dulcedo. erit ideo fructus dulcis tn̄ folia ſua ⁊ extremitates aci de. Omnibus autem arboribus cum primo plantate fuerint dominabitur amaritudo vel ponticitas cauſa humoꝝ: quando fuerit ī extremitatibus illaꝝ ⁊ digeſ ſerit loca q̄ ſūt in medio arboꝝ: de qͥbus erūt materie ꝓuenit ſiccitas et ꝯſeqͥt̉ humorē: fitqꝫ prima digeſtio acida vl̓ amara vel pontica Cauſa eſt. quia cum calore et humore eſt digeſtio: cunqꝫ vicerit humor et ſiccitas calorem: erit ex eo in prīcipio fructus non bn̄ digeſtus et ideo gnaͣtio fructuum ī principio ē p̄ter dulcedinem Mirabolanorum tn̄ arboris: fructꝰ in principio cū ap parent dulces ſūt: ꝯſequēter pōtici: ī cōpletōne amari. Arbor em̄ rara eſt nimis: et in hora digeſtioīs cū ſint meatꝰ ampli: ſeqͥtur calor humorē et maturabit fructū Liber Terciuſdecimus erit ergo in principio dulcis. Deinde calor attrahit ciccitatem ſibi ſimilem: ⁊ anguſtabit meatꝰ id ē pͥoros vincuntqꝫ frigiditas ⁊ ſiccitas calorem et humorem. Alterabitur ergo fructus ad ponticitatē. vīcetqꝫ ſol cuꝫ calore per attractionem ſuꝑfluā ficcitatis ī ſemine illo: quod eſt in apparēti arborū. vincet qꝫ frigus ſicci tatem. erit ergo fructus fortis ponticitatis. Deīceps aſcendet calor naturalis ſurſum et adiuuabit eū calor ſolis extrinſecus. Uincent ergo calor et ſiccitas: ⁊ erit fructꝰ amar ¶ Idē ī libro de anīalibꝰ. Arbores q̄dā nō faciūt fructum niſi per continentiam quā adiuuāt̉ in digeſtione: ſicut ficus agreſtis et caprifici. ¶ Pal ſadius libro tercio. Menſe februario ſi vetus vrina: pomīs ⁊ vitibꝰ affundatur et numero fructuū preſtat et forme. Cui etiā proderit vt amurca miſceat̉ et in ſulcet̉: ſed hoc diebꝰ frigidioribꝰ: āteꝙͣ feruor īcipiat. Plinius libro. xvi. Arboꝝ frūctū gignentiū quedā exlateribꝰ ramoꝝ ferūt et cacuminibus: vt pirꝰ et pu uuica et ficus et mirtus. Cetere eadē natura q̄ frugibꝰ nanqꝫ et in eis ſpica ī cacumine naſcitur: et legumina in lateribus. Palma ſola in ſpatulis habet fructum in racēts ꝓpendentem. Reliqͥs ſub folio pomū: vt ꝓtegā tur excepta fico: cui folium eſt maximum et vmbroſiſ ſimum: et ideo ſupra id pomum et demū ſeriꝰ naſcitur folium ꝙͣ pomū. Celerrime malus ſeneſcit: et ī ſenecta deteriorem fructum gignit. Nam et minora ꝓueniūt poma et vermiculis obnoxia. quin et ī arbore naſcunt̉ ¶ .XXII. De quarundam arborum. feracitate. ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Orro tam in arboribus ꝙͣ in animaliū gene ribus crementum quantitatis creſcit in ſemē et ſicut ex vno coitu generāt quedā animalia multos filios: ſic et arbores paulatim creſcūt: quouſqꝫ ꝓueniant ad terminū ſuum naturalem et magnitudīs ſue finem. Deniqꝫ ſicut aues parui corporis ſūt multi coitus: et multoꝝ ouorū: ſic accidit et qͥbuſdā arboribꝰ quia crementū corporis tranſit ī humiditatem ſꝑmen talem. Uerum arbores que multū faciūt fructum: cito deſiccātur: qꝛ cibus tranſit ī ſemen Arbores filueſtreſ magis fructificant ꝙͣ ortenſeſ: ſed ortēſiuꝫ fructꝰ ſunt meliores. ¶ Plinius li. xvi Arbores quedam bis āno ferunt fructus: q̄dam ter. In choo inſula caprifici tri fere ſūt Primo fetu ſequēs euocat̉: ſequēti terciꝰ Sūt ⁊ ī malis ⁊ piris bifere ſicut ⁊ p̄coces Malꝰ ſilueſtriſ bifera ē ſequēs eꝰ fructꝰ ē pꝰ arcturū: ī apricis maxīe vites quedā. ⁊ trifere ſūt qͣs ob id īſanas vocāt: eo ꝙ ī his q̄dā mat̉eſcūt: aliā tͣgeſcūt: alia florēt Marcꝰ var ro autor ē. vitē fuiſſe ſmirne triferā: ⁊ malū ī agro ꝯſē tio Hoc etiā ꝑpetuo euenit ī frauēne ſi agro. Tal̓ ē em̄ fertilitas ſoli. Trifera eſt em̄ cip̄ſſus. Eſt et in ip̄is ar boribꝰ onuſtis differētia particularis. Nam ſūma ſui parte fertilior eſt arbutꝰ. Quercus īferiore iuglandeſ ac fici et mariſce. Omnes qͦ magis ſeneſcūt: eo mat̓iꝰ ferunt ⁊ in apricis locis nec pigui terra: Silueſtria oīa tardiora: quedā ex his omīno nō matureſcūt Item que ſubarantur: aut que ablaqueant̉: celeriora neglec tis: hec ⁊ fertiliora. Eſt etiā etatis drn̄tia. Amigdala et pirꝰ in ſenecta fertiliſſime ſūt ⁊ glandifere: et quod dam genus ficoꝝ: Cetere in iuuent tardius qͣꝫ matu rates: quod maxime notatur ī uitibꝰ Nā vetuſtioribꝰ qͥdem vinū eſt meliꝰ. ſed nouellis copioſiꝰ. Omīa vero p̄fecūda celeriꝰ ſencicūt: Quin ⁊ ꝓtinus moriūtur aliqͣ celo fecūditatem omnem eblāditō; qd̓ maxime vitibus euenit: Deniqꝫ in totū omīs cura fertilitatem adiicit: fertilitas ſenectam. Iō p̄florent alia et p̄germinant et tota fiunt precōcia: m̄ͣ infirmitas omuis celo magis accidit. Ceterum quedam in terra gigni nō poſſunt: ⁊ in arboribꝰ naſcuntur: qꝛ cū ſedē naſcendi ſuā .i. ꝓpriā non habeāt. ī aliena viuūt: vt viſcū. Et ē herba in firia que vocatur caſſitiaſ nō tātū arboribus ſed ip̄is etiam ſpinis circūuoluens ſe. Item circa tēpla theſſalica que polipodiō vocat̉: et que dolichos ac ſerpillū Oleaſtro quoqꝫ deputato quod gignat̉ phaunos vocāt. ¶ Idē in libro. xii. Arboꝝ quedam glandes ferūt: quedā irri tamenta gule nouiſſima. circa radices gignūt quedam viſcū et mella ferūt vt robur. Cōſtat qꝫ melleos rores e celo cadentes frondibus inſidere. q̄dā lanugines ex quibus fiūt veſtes p̄cioſo linteo C. XXIII. ¶ De varietate tē poris arborū ī proferen do et maturando fructum ¶ Idem in li. xvi. N pleriſqꝫ arboribus nō ſtatim poſt deflora tōnem ſeqͥtur fructus. Cornus em̄ circa ſolſti tia reddit fructum ſuū primo candidum poſtea ſanguineū. Femina in hoc genere poſt autumnuꝫ bac cas fert acerbas et inguſtabiles cunctis animantibꝰ: ligno quoqꝫ fungoſa et inutilis. Therebintus ſemen reddit meſſibꝰ: ⁊ acer. et fraxinuſ: nuces ⁊ mala ⁊ pira p̄terꝙͣ et hiberna aut precocia. Autumno glandifere etiam num ſerius vergiliaꝝ occaſu. Eſculus tantū au tumno. Incipiente autem hieme quedam genera mali piriqꝫ ac ſuber. Abies flores croci colore circa ſolſtici um: ſemenqͣꝫ reddit poſt vergiliarum occaſum. Pinꝰ autem et picea. xv. fere diebus p̄ueniūt germinatōne ſemen quoqꝫ poſt vergilias reddunt et ip̄e. Cedri ac iuniperus ac ylex annue fere habentur: nouꝰ qꝫ fructꝰ ī his cū autūno pendet In maxīo tn̄ ammiratōne pinꝰ eſt: habet em̄ fructū matureſcētꝫ: habet ⁊ āno proxīo ac deinde tercio venturum ad maturitateꝫ. Nec vlla ſe auidius arbor promittit: quia quo menſe nux ex ea decerpitur: eodem alia matureſcit: Sicqꝫ diſpenſatur vt nullo non menſe matureſcant. Omnes aūt arbores quo magis ſeneſcunt: eo maturius ferūt: Omīa vero ſilueſtria tardiora ſunt quedam etiam ex his omnino non matureſcunt. Amigdala et pirus in ſenecta ferti liſſime. cetere in iuuenta tardiuſqꝫ maturantes. Sola ficus ex omni arboꝝ fetu maturitatis cauſa medicat̉: Iam quidem ex portētis: qm̄ maiora ſunt p̄cōcia p̄po ſteris ¶ Areſtotiles vbi sͣ. Arbores in terris tēꝑatis exiſtentes accelerant maturatōnē ante dies vernales quia calor cum fuerit ꝓpe temꝑantiaꝫ: et cū ſit humor apparens: aerqꝫ clarus calore multo non eget in dige ſtione fructuſ. Mirabolanoꝝ vt dictuꝫ eſt arbor rara eſt nimis: et in hora digeſtionis cum ſint meatus āpli ſequitur calor humorem: et maturat fructum. Ideoqꝫ in principio dulcis eſt Conſequenter pontici et in ꝯpie tōne amaricātur. XXII II ¶ Que loca vel tempora magis conueniunt arboribꝰ ad fructificādū ¶ Pliniuſ libro. xix. Quilone maxime gaudent arbores dēſiores ab eiꝰ afflatu letiores et materie firmioris. ¶ Qua in re pleriqꝫ falluntur: cum in vineis pe damenta non ſint a vento eo opponenda ⁊ id tantum a ſeptentrione ſeruandum Quinimo et tempeſtiua fri gora plurimum conferunt arborum firmitati: et ſic op time germināt. Alioquin ſi blandiantur auſtri d̓fati ſcunt ac magis in florem. Nam ſi cū defloruere: ꝓtinꝰ imbres ſequūt̉: ī totū poma dpereūt: adeo vt amigdali et piri: etiā ſi omnino nubilum fiat: auſtrinꝰ ve flatus: amittant fetꝰ. Circa vergilias pluere et inimiciſſimū eſt viti et olee: quia tūc eſt coitus eaꝝ Hiemeꝫ quideꝫ aquiloniam eſſe omnibus ſatis vtiliſſimuꝫ eſt: imbres vero tunc expetendi euidens cauſa eſt. Nam arbores exinanitaſ languidaſqꝫ foliorū amiſſione: naturale eſt Liber Tercinſdecimus quid̓ eſurire. Cibus aūt eaꝝ eſt imber: Quare oportꝫ hiemem tepidaꝫ eē: vt arboꝝ ꝑtu abſumpto ſequatur ꝓtinus cōceptꝰ et germinatio: deinde folia. Qui ergo ſerenas hiemes optaudas eſſe dixit: nō ꝓ arboribꝰ vo ta facit. Nec per ſolſtitia vitibꝰ imbres cōducūt. Ar borum vota frugumqꝫ cōmunia ſunt: niues diutinas ſedere. Cauſa nō ſolum quia terre animā euaneſcēteꝫ exhalatōne includunt et comprimūt: retroqꝫ agunt in vires: frugū atqꝫ radices. Uerū ꝙ 2 liquoreꝫ ſenſim prebent: purum etiā ac leuiſſimum: quia nix eſt aquaꝝ ſpūma celeſtium. Humor ergo ex his nō eſt vniuerſus ingurgitans atqꝫ diluens. Sed quomō ſititur ſtillans velut exubere alens omīa: non inundās. Tellus etiā hoc mō fermenteſcit: ⁊ ſucci plena. Nā tēpꝰ aꝑit tepi dis arridet oris. Sic maxime frumenta pingueſcunt: p̄terꝙͣ vbi eſt ſemꝑ calidus aer vt in egipto. ꝯtinuatō ſiquidem ⁊ ip̄a ꝯſuetudo idem quod modꝰ alibi effecit In maiore orbis parte cū p̄coces excurre germīatōes euocate indulgentia celi ſequentis frigoribꝰ exurūtur Quā de cauſa ſerotine hiemes noxie ſunt ſilueſtribus que magis quoqꝫ dolēt vrgēte vmbra ſua: nec adiuuā te medicina: quoniā veſtire teneras intorto ſtramento in ſilueſtribus nō eſt. arbores que fructus ſuos diutiꝰ continent: longioreſqꝫ cibos deſiderant. His et aque ſerotine ſunt vtiles: vt olee: viti. puniciſqꝫ. Uirgilius ad occaſū vites ſeri damnauit. Aliqͥ vero ſic maluere ꝙͣ in exortu A pluribus aūt ꝓbari meridiem aduerto. Igitur ad naturam ſolis: ad iugēiū loci ad mores qͦqꝫ celi dirigenda eſt cuiſlibet ſolertia. In affrica vineaſ ſpectare meridiem. ⁊ ſi viti eſt inutile. colono tamē eſt ſalubre quoniam ip̄a regio meridiane ſubiacet plage. Quaꝓpter ibi qͥ in occaſum aut ſeptentrionē cōſeret: optimū ſolum celo miſcebit: Multū vero ratōnis obti nent ⁊ venti Quidam celum terre parere cogūt vt que ſerātur ī ſiccis orientē ac ſeptētriones ſpectent. et que in humidis meridiem. Nec nō ex ipſis vitibꝰ cauſas mutuantur in frigidas ſerendo p̄cōces: vt maturitas antecedat algorē. Que vero poma viteſqꝫ rorem ode rint cōtra ortū: vt ſtatim auferat eū ſol Que aūt amāt rorem ad occaſum vl̓ ad ſeptemtrionem: vt diutius eo fruant̉. Ceteri vero vites et arbores in aquilonē poni ſuaſere ſecuti rōnem nature. Oderatōrem quoqꝫ fieri talem fructū democritꝰ putat Et manifeſtum videtur ſalubritatis argum̄tum quoniam ī meridiem ſpectan. tium ſemꝑ decidunt folia. ¶. XXV. De ſterilitate vel aborſu quarundam ar borum. ¶ Idem in li. xvi. Ructum arborum ſole nullū ferunt: hoc ē nec ſemen quidem tamarix. Scopis tm̄ naſcēs po I pulus: alnus. vlmꝰ attinia. Alaternꝰ cui folia inter ylicem et oliuam Infelices autē exiſtimant̉: que nec. vnꝙͣ ſeruntur nec fructū ferunt. Nouelle arbores carent fructu qͣndiu creſcunt. facilime perdunt an̄ ma turitatem fructus palma: ficus: amigdalus: malus et pirus Item punica que roribus nimis ⁊ pruinis florē amittit. qua de cauſa ramos eius inflectunt: ne ſubree ti humorem infeſtū excipiant atqꝫ ꝯtineāt. Pirus et amigdala etiā ſi nō pluat: ſed auſtrinum celū atqꝫ nu bilum fiat: florem et primos fructus amittūt: ſi cum d̓ floruere tales dies fuerint Ociſſime ſalix amittit ſem̄ an̄quā oīno ſentiat maturitatem. Et ob id ab homero dicta eſt frugiꝑda. ¶ Et in libro. xvii. idem Animaliū depaſtio quaſdā arbores ledit ac ſterileſcere facit: Ole am quidem ſi lambit capra ſterileſcere autor eſt varro Iterum in. xvi. idem Fiunt ⁊ quedam loci vicio īfruc tuoſa: ſicut in pharo ſiluecēda: que nichil fert Perfice quoqꝫ arbores ī rhodo florēt tm̄mō Fit etiā h̓ drn̄tia ex ſexn. ī his eē mares que nō ferūt. Aliqͥ tn̄ hͦ ꝑmutā tes tradūt mareſ eē que ferūt. facit ⁊ dēfitas ſterilitatē Idem in. xvii. Arbores fetu exinanitas: et foliorū quoqꝫ amiſſione languidas: naturale eſt auide eſurire Cibus autem eaꝝ imber Quare tepidam eſſe hiemeꝫ vt abſumpto partu arboꝝ ſequatur ꝓtinus conceptus .i. germinatō Ac deinde alia floreſcendi exinanitio in utiliſſimuꝫ experimētiſ creditur. Quinimo ſi plures ꝯ tinuētur anni: etiā ip̄e moriuntur arbores quoniam ne mini dubia pena eſt infame laborantiū. Quibuſdā ve ro debilitas ſterilitatem affert: nō neceꝫ vt ſi quis au ferat pomo vl̓ palme cacumē: ſterileſcunt enī nec mori unt̉ ¶ Areſtotiles vbi ſupra Homines multe carnis multēqꝫ pinguedinis nō ſpermatizant: niſi modicum: neqꝫ coitum deſiderant: raro qͣꝫ generant. Sic et que dam arbores non fructificant: vt ſalix et nux romana. Deniqꝫ ſicut iam ſuꝑius dictum ē: arbores que multū faciūt fructū cito deſiccātur quia cibꝰ tranſit in ſemē .XXVI. De morbiſarborum cōmuībus: ¶ Plimiꝰ vbi ſupra. Nfeſtantur nanqꝫ et arbores morbis. Quid eiim genitum caret his malis. et ſilueſtrium quidem pernicioſos negant eſſe: vexariqꝫ tan tum eas graudine in germinatione aut flore: Aduri quoqꝫ feruore vel flatu fragiliore prepoſtero die quaꝫ ſuo. frigora etiam obſunt Quid ergo nonne et algore vites intereūt: et hoc eſt quo dep̄hendatur vicium ſoli quia nō niſi in frigido. Itaqꝫ per hiemes celi rigorem ꝓbamꝰ. Nō ſolū em̄ īfirmiores: ſꝫ etiā maxīe arbores gelū ꝑiclitātur. qicqꝫ uexatis primo cacurina inare ſcunt: quoniam humor gelū p̄ſtrictus non potuit eo p̄ uenire. Arboꝝ quidā morbi cōmunes ſunt quidā pͥua ti generis. cōmunis eſt vermiculatio. ſideratio: dolor qꝫ mēbroꝝ ex detruncatōne. Unde partium adhibita ſocietate: nominum quoqꝫ cuꝫ hominū miſeriis: trūca dicimꝰ certa corpora et oculos germinū exuſtos: mul taqꝫ ſimili ſorte. Laborant quidem arbores et fame et rudtate. que fuit hūoris quātitate. Alique vero obe ſitate: ſicut om̄es que ferūt reſinā: pinguedine nimia mutātur in tedaꝫ. Cunqꝫ et radices pingueſcere cepe rint: intereūt: ſicut alia nimio adipe: ꝙͣto et peſtilentia ꝑ genera: ſicut īter hoīeſ: nūc ſeruitia: uūc plebeſ vrba naͣ vel ruſtica. Uermiculātur magis minus ve qued omnes tamen fere. Idqꝫ aues caui corticis exꝑiūtur ſono. Iam quidem et in hoc luxuria eē cepit. Pregrā deſqꝫ roboꝝ delicatōres vti in cibo: coſſes vocant: et etiā farina ſaginati. Hi quoqꝫ altiles fiunt. Maxime auteꝫ arbores hec ſentiunt: ꝑiri: et mali: ⁊ fici: minus qꝫ amare ſunt et odorate. Eoꝝ qui exiſtūt in ficis: alij ex ip̄is naſcuntur: alios parit qui ceraſtes vocat̉ Om̄ſ qꝫ in ceraſtem figurātur. ſonumqꝫ edūt paruuli ſtrido ris: Sorbus vermiculis rufis atqꝫ piloſis infeſtatur atqꝫ ita emoritur. Meſpila quoqꝫ in ſenecta ei morbo eſt obnoxia. Sideratio tota conſtate celo: quaꝓpter ī ea debet intelligi grandinatio et carbunculatō: et que pruina euenit iniuria. Hoc enī malū verno tempore in uitatis: et erūpere audentibuſ: ſatis mollibꝰ inſidens: adurit lacte ſcētes germinū oculos. quod ī flore carbū culum vocāt. Pruine pernicioſior eſt natura: quoniaꝫ lapſa perſidet ac gelat: ⁊ nec aura quidē vlla depellit̉: quia non fit niſi immoto aere ac ſereno: ꝓpriuꝫ tamen ſideratōis eſt ſub ortu canis ſiccitatum vapor: cum in ſite et nouelle arbores moriūtur: p̄cipueqꝫ vites ⁊ ficꝰ ¶ Idē in li. xviii. Beniqꝫ arboribꝰ accidūt duo gen ra celeſtis iniurie. Primū quidem tēpeſtates in quibꝰ ꝓcelle grandines: ceteraqꝫ ſimilia intelligūtur: que cū acciderint vis maior appellatur: hec ab horridis ſide ribus exeūt: velut arcturo: orione: et hedis Alia vero Liber Terciuſdecimus ſunt illa que ſilente celo ſereniſqꝫ noctibꝰ fiunt: nll̓o ſen tiente niſi cū facta ſunt. Hec multū differ̄t a prioribꝰ. Alijs quidem rubiginem: et alijs vredinem alijs qͦqꝫ caniculū appellantibꝰ: omnibus autem ſterilitatem. ¶ Idem in libro ſedecimo: Scabies quoqꝫ oīm cōmu nis eſt et impetigo. Scabies gignit̉ roribꝰ lentis pꝰ vergilias. Nam ſi rariores fuerint: perfundūt arborē non ſcalpunt ſcabie: Ceterum ſi cadunt: ſiue imbres ¶. .XXVII. nimii fuere. De morbis earum ſpecialibus. Idem in eodem. Eculiaria ſunt ficorum vitia impetigo et que cōchlee adnaſci ſolent. Nec vbiqꝫ. Sunt enim ⁊ locoꝝ egritudines quedam Uerum vt hoīm ncruoꝝ cruciatus: ſic et arbori. Ac duobꝰ eque modis Aut em̄ in pedes .i. radices erumpit vis morbi: aut in articulos: hoc eſt in cacuminū digitos qui longiſſime a corpore toto exeūt. Inareſcūt ergo: ⁊ ſunt apud gre cos ſua nomina vtriqꝫ vicio Undiqꝫ primo eſt dolor mox et materies earū partium fragilis. Poſtremo ta heſ morbuſqꝫ non intrante ſuccō: vel non perueniente Maximeqꝫ id ſentiunt fici Porro caprificꝰ immunis eſt omībus: que adhuc diximus Alio etiam morbo la borat ficus madidis radicibus. Uitibꝰ p̄ter vermicu latōnem et ſideratōnem Articulatio morbus eſt pecu liaris que tribus accidit de cauſis. Una vi tēpeſtatum germinibus ablatis Altera vt notauit theofraſtus in ſupinum exciſis. Tercia vero culture imperitia leſis. om̄es earū iniurie ſentiuntur ī articulis. Sideratōnis genus eſt in his defloreſcentibꝰ roratio. Aut cū ac ini priuſꝙͣ creſcant decoquūtur in callum. Egrotant ⁊ cū alſere: leſis vredin? attonſaꝝ oculis Ex calore hoc eue nit intempeſtiuo: quoniam oīa modo conſtāt certo qͣꝫ tempamento: fiūt ⁊ vitiā colentiū culpa: ſicut videlicet dicet infra Olea p̄ter vermiculatōnem: ꝙͣ eque vt ficꝰ ſentit. patitur et clauū ſiue fungū: dici placet: aut pa tellā: hec eſt ſolis aduſtio. Nocet etiā plerūqꝫ vitibus ⁊ oleis fertilitas nimia. Nocere tradit Catho ⁊ rubꝝ muſcum. Infirmiſſima vero malus ē: maxime que dul cis eſt. Quarundam natura n̄ necat quidem: ſꝫ vl̓ ſucci mixtura ledi: vt raphanusⁱ et laurꝰ vitē. Olfactrix e m̄ vitis intelligitur ⁊ mirumimmodū tangi talium odore Ideoqꝫ cū iuxta ſit auerti et recedere ſaporemqꝫ fugē inimicum. Hinc ſumpſit androchides medicina cōtra ebrietatem raphanū mandi p̄cipiēs Odit et caulem et omne olus. odit et corilum: ꝓcul abſint triſtes et egre arbores. Quedā vero tēporū cauſe vl̓ locorū ſpecialiū n̄ ꝓprie dicunt̉ morbi. quia ꝓtinꝰ necāt: ſic̄ tabes cū īua ſerit arborem. aut vredo: aut flatus alicuius regionis ꝓprius. vt eſt atabulus in apulia. Olimpias in euboea hic em̄ ſi circa brumā flauerit. arbores frigore exurit: ſic eas arefaciēs: vt null̓ poſtea ſolibus recreari poſſit Hoc genere cōualles ⁊ oppoſita flumībꝰ laborāt: pre cipueqꝫ vitis et olea et ficus. Quod cū euenerit ſtatī in germinatōne detegitur: ī oliuis tardiuſ. Sꝫ ī omībꝰ ſignum eſt reuiuiſcendi: ſi folia amiſere alioquin mori untur: quas putes preualuiſſe. Deniqꝫ nitrum ⁊ alumē et aqua marina calida et fabe putamina vl̓ erui vltīa venena ſūt inter arboꝝ vitia. C XXVIII. ¶ De nocumētiſ arborū illatis ab hoībus vel animalibus. ve vero homīs iniuria conſtant: cauſaſ ſecūdas habēt cortice in orbe detracto necantur arbo res: excepto ſubere: qd̓ ſic etiā iuuatur. Craſſe ſcens enim preſtringit et ſtrangulat. Nec andrachne offenditur ſi non ſimul et corpus incidatur. Alioquin ceraſus et vitis ac tilia corticem mittunt: non tamen vitalem: nec ꝓximum corpori: ſed eū qui alio ſubnaſcē te expellitur. Quibuſdā vero rimoſus ē cortex ut pla tanis. Tilie renaſcitur paulominꝰ ꝙͣ totus. Ergo his quaꝝ cicatricem trahit: medētur luto fimoqꝫ: et aliqͣn do ꝓſunt: ſi non vehementior frigoꝝ vel calorum vis ſecuta eſt. Quedā tardius ita moriuntur: vt robura et quercus. Refert et tempus anni. Nā abiēti ⁊ pino ſi quis detraxerit corticem: ſole taurum vel geminos tranſeunte: cum germinant: ſtatim moriuntur. Eandē iniuriam hieme paſſe diutiuſ tollerāt Similiter ⁊ ylex et robur et quercus. Ꝙ ſi anguſta decorticatio fuerit nil nocꝫ ſupradictis. Infirmioribꝰ quidē et in ſolo gra cili. vel ab vna tantū ꝑte detractus interemit. Simi lem et decacuminato ratōnem habꝫ. picee: cedri: cup̄ſ ſi: He nanqꝫ cacumine detracto aut igne aduſto: inte reunt. Similem habet et animalium depaſtio. Oleam ſiquidem. vt dictum eſt ſuperius. ſi lambat capra: ſteri leſcere autor eſt varro. Quedā auteꝫ. vt diximus hac ī iuria moriuntur. Aliqua vero deteriora fiunt tantuꝫ vt amigdale. Ex dulcibuſ em̄ tranſfigurantur in ama ras. Aliqua vero etiaꝫ vtiliora: ſicut apud chios: pirꝰ quaꝫ phocida appellant. Nam detruncatō quoqꝫ qui bꝰ ꝓdeſſꝫ diximꝰ Intereūt pleraqꝫ ⁊ fiſſa ſtirpe: excep tiſ vite malo fico: punico Quedā l̓ ab vlcere tm̄. at ficꝰ hanc iniuriam ſpernit: et omuia que reſinam gignunt radicibus amputatis mori. minime mirum eſt. Plere qꝫ tamen non omnibꝰ: ſed maximis: aut que ſunt inter illaſ vitaleſ: abciſis moriūtur Uiciantur deniqꝫ vites vel arbores colentium culpa: cum p̄ſtringūtur: aut cū circumfoſſo iniurioſo ictu verberauit. vel etiā ſubara tor imprudens radices laxauit: corpꝰ ve deſquamauit Eſt et quedam contuſio falcis hebetioris Quibuſ oībꝰ cauſis difficilius tolerant frigora vel eſtus. quoniam in vlcꝰ omnis iniuria penetrat a foris: pino vl̓ palme ſi cacumē auferatur: ſterileſcūt qͥdem ſꝫ n̄ moriuntur. ¶ XXIX. ¶ De corruptione fructuū in arboribus. Grotant aliquando ⁊ poma ipſa per ſe ſine ar F Ibore: ſi neceſſariis temporibꝰ imbres aut tēpo res vl̓ flatuſ defuerint: aut econtrario abunda uerint: aut em̄ decidunt: aut deteriora fiūt. Peſſimuꝫ eſt inter omnia. cum vitis et olea defloreſcentes imbre percutiuntur. quoniā ſimul defluit et fructuſ. Sunt ⁊ ex eadem cauſa naſcentes ⁊ eruce dirum anīal: erodūt qꝫ frondē. Alie florem Oliuaꝝ quoqꝫ vt in mileto et arborem depaſtam turpi facie relīquūt Naſcitur hoc malum tempore humido ac lento: Fit ⁊ aliud ex eodē ſi ſol acrior inſecutus ipſum vicium inuſſerit: ideo qͣꝫ mutauit. Eſt etiam nunc peculiare vitium oliuis ac vi tibꝰ: quod araneum dicunt: videlicꝫ cū veluti tele fruc tum inuoluunt et abſumunt. Adurant et quidaꝫ flatꝰ eas maxime: ſed et alios fructuſ Nam vermiculatōeꝫ ⁊ ip̄a pōa ꝑ ſe qͥbuſdā anniſ ſentiunt: mala. pira. meſpi la: punica. In oliua ancipiti euentū quando ſubeunt nati fructum adimunt Augent ſi in ipſo nudeo fuere erodentes eum Illos gigni prohibēt que poſt arctuꝝ fiunt pluuie Eedem vero ſi auſtrine fuerit. ydropiſim quoqꝫ generāt. q̄ matureſcentes tūc p̄cipue ſunt cadu ce Id magis euenit riguis. etiaꝫ ſi nō ceciderint faſti diendis Sunt et culicum genera quibuſdam permole ſta. ſicut iuglaudibus et ficis: que videntur ex humore naſci tunc dulci ſubdito corticibus He ſunt egrotatō nes accidentes per ſe arboribus vl̓ earum fructibus. .XXX De arborum prodigijs ¶E crim cas ſub folis natas vitem ficum ⁊ malū St et in arboribus prodigns locꝰ. Inuenimꝰ C Liber Terciuſdecimus punicam ſtirpe fructū ꝓtuliſſe: non palmite vel ramis ⁊ vitem vuas ſine foliis: oleas quoqꝫ amiſiſſe folia he rentibus baccis. Sunt et miracula ī eis fortuita. Nā ⁊º oliua in totū ambuſta reuixit: et ī boetia ficus a locu ſtis deroſe iterū germinauere. Mutantur arbores et colore: ac fiunt ex nigris candide: nō ſemꝑ prodigioſe ⁊ maxime que naſcūt̉ ex ſemine: vt alba populꝰ ī nigrā tranſit Quidā et ſorbū ſterileſcere putāt: ſi in loca cali diora venerit. ꝓdigio quoqꝫ fiunt ex dulcibusⁱ acerba poma: vl̓ ex acerbis dulcia e caprifico fici et eꝯtra Gra ui oſtento cū in deteriora mutantur: vt olea in oleaſtrū ⁊ vua candida vl̓ ficus in nigras. vt leodicee xerſis ad uentu platanus in oleam: Apud grecos ariſtādri volu men ſcatet oſtētis talibꝰ ne ī infinitū abeamus Apud nos vero. C. Epidii commentaria reperiūtur: in qͥbus arbores locute referūtur. In cumano ſubſedit arbor graui oſtēto. paulo an̄ pōpeii magni bella ciuilia: pau cis eminentibus ramis Inuentumqꝫ eſt libris ſibilli nis verſibus internitōne hoīm fore: tantoqꝫ eam ma iorem: qͣnto ꝓpiꝰ poſtea facta eſſet ab vrbe. Sūt ⁊ ꝓdi gia cū alienis locis enaſcuntur: vt in capitibꝰ ſtatuaꝝ vl̓ aris vl̓ cum in arboribus ipſis aliene: ſicut ficus in lauro nata eſt: Cirici an̄ obſidiōꝫ Rome quoqꝫ ī capi tolio bis bello perſei enata palma: victoriam triūphoſ qꝫ portendit: Ac tempeſtatibus proſtrata: eodem loco ficus enata eſt. M. meſſalle. C. caſſii cenſoꝝ luſtro. a qͦ tempore pudiciciam ſubuerſam piſo grauis autor pro ¶ XXXI. didit. ¶ De ipſarum remedijs ¶ Idem in eodem Unc expoſits arborū morbis: conſentaneū eſt dicere quoqꝫ d̓ remediis. Ex his ſūt quedam I omnium communia: quedam vero aliquarum propria. Communia ſunt ablaq̄atio. aculeatio: afflati radices: aut cooꝑiri: riguis potu dato l̓ ablato: fimi ſu co refectis: putatōne qͣꝫ onere leuiatis Iteē emiſſo ſuc co quibuſdā veluti detractio ſanguīs circūraſi corticiſ Uitium extenuatio. ⁊ palmitum gēmarūqꝫ domitura ſi frigus retorritas hirtas que fecerit. repumicatio et quedam politura. Arborum his alie magis gaudent. alie minus. Nam cipreſſus aquam et fimū ac circūfoſ ſuram: et amputatōnem aſpernat̉: oīa qͣꝫ odit remedia quin etiam his necatur Riguis et vites ⁊ punice pre cipue aluntur. Ipſa qͣꝫ arbor ficus riguis aliter pomū autem inareſcit Amigdale ſi colantur foſſione: florem amittunt. Nec inſitas oportet circūfodere. priuſquaꝫ valide ceperint poma ferre. Plurime aūt oneroſa ſibi et ſuperuacua. amputari volunt ſicut nos vngues atꝫ capillos. Ueteres reciduntur totē: et rurſus a ſtolone aliquo reſurgunt. ſed nō autem omnes niſi quarū na tura patit̉ Rigua eſtiuis vaporibus vtilia ſūt hie me vero inimica. Autumno varia: et hoc ē ex natura ſoli Quippe cum vindemiatur hiſpaniaꝝ vuas ſtagnāte ſolo demetat. Ceterū maiore ī parte orbis etiā pluuie et omī aqua ſeri et arari conuenit. Circa canis ortum rigua maximue proſūt: ac ne tunc qͥdem nimia: quoniaꝫ inebriatis radicibus nocent. Etas etiā modū temꝑat nouelle nanqꝫ minus ſit iunt. Deſiderant aūt maxime rigari que aſueuerūt. Ecōtra que ſiccis genita locis humorem non expetūt. niſi neceſſariū. Aſperiora vina rigari vtiqꝫ cupiunt. In ſulmonenſi italie agro pago fabiano: vbi et arua rigantur: mirum ꝙ herbe aqͣ illa necantur: fruges alūtur: ⁊ riguis ꝓ ſarculo eſt. In eod̓ agro brumā tanto magis ſi niues ſcateāt gelet ve. ne frigus vites adurat: circumfundunt riguis: quod ibi tepidare vocant: mirabili natur a ī amne ſolo. ſed eadē ī eſtate vix tol̓andi rigoris. ¶ Ambroſius vbi ſupra. Aqͣ riguā radicē arboris impīguat codicē ꝑuehit. ra mos diffūdit: folia vireſcere facit fructū alit. ſemīa po moꝝ augere ꝯſueuit ¶ Pͣli. vbi sͣ Eſt ⁊ cap̄ficatō q̄dā ī remediiſ macie corticis ex egritudīe ꝯſtrīgēte iuſtoqꝫ plus arborum vitalia comprimente: exacta falcis aciē vtraqꝫ manu imprimētes: ꝑpetuis inciſuris deducunt ac veluti cutem laxant. Maximaqꝫ ex parte ſimiliſ eſt hominum et arboꝝ medicina: cum eaꝝ quoqꝫ terebrā tur oſſa. Amigdale fiūt ex amaris dulces: ſi circū foſſo ſtipite ab ima parte circumforato: pituit a defluenſ ab ſtergatur. Ulmis quoqꝫ detrahitur ſucuſ inutilis ſupͣ terram foratis vſqꝫ ad medullā in ſenecta aut cum ali mento nimio abūdare ſentiuntur. Idē et turgido fico rum cortice inciſuris in obliquum leuibus emittitur. It a fit: ne decidant fructus: pomiferis que germināt: et fructum non ferunt: ſciſſa radice lapis inditur. et fe runt atqꝫ fertiles fiunt. Hoc idem in amigdalis fit e robore cuneo adacto In piciſ ſorbiſqꝫ ē tēdā ac cinere et terra. cooperto radices circumcidiſſe prodeſt Uitiū luxuriantium atqꝫ ficoꝝ et circumciſis cinerē addidif ſe. Fici ſerotine fiunt ſi prime groſſi. cum fabe magni tudine exceſſerint. detrahantur. ſubnaſcuntur em̄ que ſeruus matureſcūt. Eedem cum frondere īcipiūt ſi ca cumina rami cuiuſqꝫ detrahant̉ firmiores ac fertilio XXXII res fiunt. ¶ Adhuc de eodemm. Am capficatōe fico maturata In ea ⁊ culices naſcie groſſis manifeſtum eſt. quia cuꝫ euola uerint non inueniuntur intuſ grana: que ī eos verſa apparent. Exeundi tanta ē auiditas: vt pleriqꝫ aut pede relicto: aut pēna pariter erumpāt. Eſt ⁊ aliud genus culicum. quos vocant centrinas. fucis apum ſi miles ignauia maliciaqꝫ cum pernicia verorum et vti lium iuteremunt enim illos: atqꝫ ipſi moriunt̉ Uexāt et tinee ſemina ficorum: contra quas eſt remedium iu eadem ſcrobe defodere: italicam lentiſcuꝫ inuerſa ꝑte que fuerit a cacumine Uberrimaſ autem ficuſ lubrica amurca diluta: et cum fimo infuſa radicibus frondere incipientium facit. Cauendum eſt ne ex remediis fiāt vicia: quod euenit ſi nimia vl̓ intēpeſtiua fuerit medi cina. Interlucatō arboribus prodeſt: Sed oīm annoꝝ trucidatio inutiliſſima. Uitiſ annuam tantuꝫ tonſura q̄rit. Alternā vero mirtꝰ ⁊ olee et punice̓: qꝛ fruteſcūt celerius. Cetere vere tondentur rariꝰ. nll̓a qꝫ autū no Ac ne raduntur quidem niſi vere putatōe. Plage ad vitalia ſunt omnia: quecunqꝫ non ſuꝑuacua. Similis ſtercoratio. gaudent ea. Cauendū eſt autem ne admo ueatur in feruore ſolis. et ne inmaturius: ne vetardiꝰ ꝙͣ opus ſit. Urit vineaſ ſuillū ſtercus: niſi quinquēnio interpoſito: preterꝙͣ ſi rigius diluatur. Colūbino qui dem ac ſuillo plagis arboꝝ medētur. Si mala punica naſcantur acidā: ablaqueatis radicibus fimum ſuilluꝫ adhibēt: eo quidē āno vinolēta ꝓximoqꝫ dulcia futura Alii vero vrina hominiſ aqua mixta cenſent rigari qͣ ter anno ſingulis amphoris. vel cacumina vino laſere diluto ſpargi. porro ſi findātur in arbore pediculuꝫ in torqueri. ficis amurcā affundi Ceteriſ arboribꝰ egris vini fecem: aut lupinum circa radices eaꝝ ſeri Aqua quoqꝫ lupini decocti pomis circūfuſa prodeſt. Fici cū vulcanalibus tonuerit cadent. remediū eſt: vt ante ſti pula ordeacea aree ſtringantur Ceraſos p̄cōces facit et matureſcere cogit calx admota radicibus. Hec aūt ante omnia poma interuelli meliꝰ eſt. vt q̄ relicta ſunt grandeſcant Quedam vero pena emendātur: aut mo ſu excitantur: vt palme ⁊ lentiſci: ſalis enī aquis alūt̓ Salis vim et ciuis: ſed leniorem habet. ideo ficis aſꝑ guntur: rutaqꝫ ne fiant vermioſe ne ve radices putre ſcant. Quin et viti in radicibus aquam ſalſam iubent affundi: ſi lacrimoſe ſint. Si vero fructus eaꝝ decidāt cinerē aceto aſꝑgi ipſasqꝫ illini. Aut certe ſandaraca Liber Terciuſdecimus ſi putreſcat vua. Si vero ſteriles non ſunt aceto acri ſubacto cinere rigari atꝫ oblini Ꝙ ſi fructū nō mat̓ēt prius īareſcentem: p̄ciſaꝝ ad radices plagam fibraſqꝫ aceto acri ⁊ vrīa vetuſta madefacere: eo qꝫ luto obru ere ac ſepe fodere. Oleaꝝ ſi puruꝫ ꝓmiſere fructꝰ radi ces nudataſ hiberno frigore opponūt eaqꝫ caſtigatōe ꝑficiunt. Omnia hec annua celi ratōne ꝯſtant: ⁊ aliqͣn no ſerius poſcūtur aliqn̄ celerius. Ignis preterea pro deſt aliqͥbus: vt arundini Ambuſta nāqꝫ dēſior mitior qꝫ ſurgit. Sunt arborū peſtes ⁊ formice has abigunt rubrica ac pice liquida perunctis radicibꝰ. Necnon ⁊ piſce ſuſpēſo iuxta in vnū locum congregāt̉ Aut lupīo trito cū oleo radices linūt. Multi quoqꝫ talpas amur ca uecant: ꝯtraqꝫ erucas: ⁊ mala ne putreſcant: lacerte viridis felle tangi cacumina iubent. Iteꝫ ne quod aīal paſtu malefico frondē decerpat: fimo boū diluto aſꝑgi folia quotiēſ imber īterueniat: quia ſic abluitur virus medicaminis mira quedā excogitate ſolertia humana ¶ Idem in libro. xviii. Cum autem iniurias e celo ſu pradictas timueris ſarmenta aut palearum aceruos ⁊ euulſas herbas frutices ꝑ vineas et campos incende. fumuſqꝫ medebitur. Hic et ex paleis contra nebulas vbi nocent. auxiliabit̉. Quidam vero tres cancros vi uos cremari iubēt ī arbuſtis vt carbunculi non noceāt ¶ De ſitꝰ arborū. varietate ¶ Idem in li. xvi. ¶ XXXIII. Rborum natura etiā per ſitus diſtīguit̉. alie mōtes amāt vt cedrꝰ larix tēdā ⁊ cetere ex qͥbꝰ reſina gignit̉. Quedam montes et valles dili gūt: vt abies. robur: caſtanea: ylex tilia. Quedam ⁊ in plana deſcendunt vt cornus. corilꝰ. quercus. ornꝰ. acer fraxinus. fagꝰ. caprinus. Quedam frigidis gaudent vt ſorbuſ ⁊ magiſ etiam betulla gallica arbor mirabili candore atqꝫ tenuitate: terribilis magiſtratuū virgis Eadem circulis flexibilis. Item corbiū ſportis. bitu men ex ea gallie excoquūt. Quedam nō niſi in aquoſit ꝓueniūt. vt ſalices: alni. populi. ſiler. liguſtra. Quedam ſunt vrbaniores: alie vero ſilueſtres. Beniqꝫ nō ī oībꝰ locis oīa naſci docuimꝰ: nec trāſlata viuere. et hͦ alias faſtidio: alias ꝯtūacia ſepius eoꝝ imbecillitate q̄ trāſ ferūtur euenit alias quoq ꝫcelo inuidentē: ⁊ alias ſolo repugnāte faſtidit. Tanta qꝫ locoꝝ vis ē: vt circa mē phin egipti et in elephantine thebāidis nulli arborū d̓ cidāt folia. nec vitibꝰ quidē. Arbores q̄dā iuxta helleſ pontum ſunt. que cū intm̄ creuerunt vt yliū aſpiciant. inareſcunt: et rurſus adoleſcunt. ¶ Idem in libro. xii. O neſicritus tradit in conuallibus hircanie ſimiles ar bores: que occhi vocentur: ex qͥbus defluat mel horis matutinis duabus. Thilos inſule maris perfici arbo res ſunt lanigere: alio mō qͣm ſerum. hiſqꝫ folia ſūt in fecunda: que niſi eſſent minora videri poterunt eē viti um. Arabie quoqꝫ arbores cine vocate folio palme ſimili ſūt: ex qͥbꝰ veſteſ faciūt ſic ⁊ īdos a̓bores ſue veſti ūt In tiliis aūt et arbor alia floret. albe viole ſpecie. ſꝫ magnitudīe qͣdruplici ſine odore quod miremur In ec tractu arbor eſt ⁊ alia ſimilis: folioſior tamen et roſei floris: qui noctu ſe comprimens: aperire īcipit exortu ſolis: meridie autem expandit. Unde et incole dicunt eam dormire. Fert et eadem inſula palmas et oleas. ⁊ vites ac ficus et ſimilia Nulliqꝫ arborum ibi decidūt folia. Arriane gentis ꝯtermine indis ē frutex peſtilēs folio raphani odore lauri equos īuitante Nam et alex andrum primo introitu pene orbauit equitatū Ibi qͦqꝫ ſpinā eſſe traditur: cuius liquor aſperſus oculis cecita tem infert omnibus animalibus. ¶ Idem in libro. xvii Arborū ī meridiē ſpectātiū. vt dictū ē sͣ. ſꝑ an̄ d̓cidūt folia. Similis ē in maritimis cauſa. Quibuſdam ī loqͥ noxii ſunt afflatus maris: in plurimis ideꝫ vtileſ. Qui buſdam ſatis e longinquo maria iocundum eſt aſpi cere. ꝓprius admouere ſatis alias ſalis halituꝫ inutile Similis eſt et fluminū ſtagnoꝝ qꝫ ratio: nebulis ad uruūt: aut eſtuantia refrigerant opacitate. quedā etiā gaudēt rigore. Quaꝓpter experimētis optime credit̉ in hac re. A celo eſt ꝓximuꝫ terre dixiſſe ratōnē haud facili aure tractatu Quippe non eadem cōuenit arbo ribus que et frugibꝰ. Plerum qꝫ nec pulla qualē habꝫ campania: vbiqꝫ vitibus ē optima: aut que tenues ex halat nebulas: nec lubrica quoqꝫ multis laudata. Ar gumenta quoqꝫ indicantium ſepe fallunt. Non enim vtiqꝫ letum ſolum eſt: in quo procere nitent arbores preterꝙͣ illis ipſis arboribꝰ. Quid enim abiete ꝓceriꝰ aut que alia vixiſſe poſſit in eodem loco. Sed nec luxu rioſa pabula pinguiſ ſoli ſemper indicium habent. vt oſtenſum eſt ſupra. nec colles opere nudantur: ſi quis perite fodiat. nec campi om̄es minuſ ſoles atqꝫ ꝑflatꝰ quam opus ſit accipiunt. et quaſdam vites pruinis ac nebulis paſci diximus Oīm itaqꝫ reruꝫ quedam ſunt in alta ſecreta: ſuo qͣꝫ cuiqꝫ corde preuidenda. ¶ Are ſtotiles vbi ſupra Arbores. vt dictum eſt ſuperius. in aqua acetoſa faciūt fructum dulcem. quia acetoſitas attrahit cū calore ſolis quod fuerit ſue qualitatis: hoc eſt frigus et ſiccitas. Arbores vero que ſunt in terris temperatiſ: accelerant maturatōneꝫ āte dieſ vernales quia cum ſit humor apparens: aerqꝫ darus: non egēt fructꝰ multo calore in digeſtione. ¶ XXXIIII. ¶ De illis que ſite ſūt ītra mare ¶ Pli. li. xiii Aſcuntur et mari frutices arboreſqꝫ: Minō res in noſtro Rubrum enim ⁊ totus orientis occeanꝰ ſiluis fuit refertꝰ. nec habet alia ling ua nomen: quod greci vocat phicos: qm̄ alga herbaꝝ magis vocabulum intelligitur. Hic autem eſt frutex. folia lata colore viridi gignit: quod quidaꝫ vocāt gra ſon: alij zoſtera. Alteꝝ genus eiuſdeꝫ folio capillaceo ſimile feniculo in ſaxis naſcitur: ſuperius īuadit: haud procul a litore. tempore verno: vtrumqꝫ ⁊ interit autū no: Circa crhetam inſulam nato in petris. purpuras qͦ qꝫ īficiunt laudatiſſimo a parte aquiloniſ: aut ſpōgis Terciū ſimile ē gramini: radice geniculata ⁊ caule: vt calami. Aliud genꝰ fruticum brion vocatur: folia laci tuce rugoſiore tantum hoc iam naſcens. In alto vero abies et quercus naſcuntur cubitali altitudine ramiſ qꝫ illaꝝ adherent cōche Quercū ⁊ lanas tingi tradūt Glandes et quaſdam ferre ī alto. Palma quoqꝫ fruti cum generis fit extra columnas herculis porri fronde Naſcitur frutex ⁊ alius lauro thimo: qui ambo erecti in pumicem tranſfigurantur. In mari rubro mirum ē viuere ſiluas: maxime laurum et oliuam ferentem bacꝰ cas ⁊ cū pluit fūgos: qui ſole tācti mutantur ī pumicē Ipſorumqꝫ magnitudo fruticum ternoꝝ ē cubitorum canicul̓ referta: vix vt reſpicere ē naui tutuꝫ ſit remos plerumqꝫ ip̄os inuadentiuꝫ. Qui nauigauer̄t in īdos alexandri milites: frondem marinaꝝ arboꝝ tradider̄t in aqua fuiſſe virideꝫ: exemptamqꝫ ſole protinꝰ in ſalē areſcentem Iuncos etiam lapid̓os: ꝑquaſimiles veris per litora et in alto quaſdam arbuſtulas colore bubuli cornus: ramoſas: cacuminibus vero rubentes: cunqꝫ tractarētur vitri modo fragiles: in igne autem vt fer rum exardeſcenteſ: ac reſtinctas ad colorem ſuū redeū tes Eodem tractatu inſularuꝫ ſiluas eſtus operit. qͣm quam altiores ſint populis plataniſqꝫ altiſſimis. folia ſunt his laurea: flos viole ⁊ odore atꝫ colore bacce vt oleis: et ipſe odoris iocūdi ⁊ autumno naſcētes foliis nunꝙͣ deciduiſ. harumqꝫ mare totas intigit minores Maximarum vero cacumina extāt ad que religantur Liber Terciuſdecimus naues. et cum deceſſerit eſtus ad radices. Iuba tradit circa trogloditarum inſulas fruticem in alto vocar yſidoſplomachas corallio ſimilem: ſine foliis eē p̄ciſū qꝫ: mutato colore in iugrū dureſcere: cum cadat fragi XXXV De his que gaudēt vel ledūtur ſocietate ¶ Ideꝫ ibidem Rbores quedam ſimul cum quibuſdā planta te conferunt eis. vt in palmis maſculus femīe confert: ⁊ ficus ſilueſtres ortenſibus et balau ſtie oliuis. ¶ Plinius libro. xvi. Arbores hedera ne cari certum eſt. ſimilemqꝫ illaꝝ iniuriam in fiſco qͥdaꝫ arbitrantur: ⁊ ſi tardiorem ¶ Idem in libro. xvii. Ne cant arbores ſeſe inuicem vmbra vl̓ denſitate et alimē ti rapina. Necat ⁊ hedera vinciens. nec viſcum ꝓdeſt ac citiſus: nec aureo: quod alimon greci vocant. Quā rundam vero natura nō necat quidem ſed ledit odore ſuccive mixtura: vt raphanus ⁊ laurus vitem. Olfac trix em̄ vitis intelligit̉ extingui mirumīmodū eꝰ odo re. ideoqꝫ cum iuxta ſit auerti ac recedere ſaporem qͣꝫ inimicū fugere Odit et vitis corilū: niſi procul abſint ab ea triſtes et egre arbores. Itaqꝫ: ſicut dictū eſt ſupͣ In arborum ſeminatōne vel plantatōne ẜuanda ſunt ī terualla. Quidam punicas ⁊ mirtos et lauros depreſ ſiores ſeri iuſſerunt: in pedibꝰ tamen noueniſ. Malos aūt paulo ampliꝰ: magis etiam piros: magiſqꝫ ficꝰ et amigdalas. Optime nanqꝫ diiudicauit interualla ra moꝝ amplitudinis ratio locorumqꝫ: et vmbre cuiuſqꝫ arboris vmbra ficorū. qͣmuis ſparſa. leuis eē ꝯgnoſcit Ideoqꝫ inter vineas ſeri nō vetantur. Cum autem ex arborum radicibꝰ plantarioꝝ ſoboles pullulauerit: ne cat mater quas peperit. Eius etenim vmbra turba p̄ mitur indigeſta: vt in lauris punicis. platanis. ceraſiſ prunis. paucoꝝ ī hoc genere rami ſoboli parcūt. vt vl moꝝ atqꝫ palmarum. Deniqꝫ quid abiete ꝓceriuſ aut q̄ alia vixiſſe poſſit arbor in eodem loco. Nouā ſerēdi rōnem columella docuit: quam nuſꝙͣ excogitatam īue niſſe ſe dicit vt diuerſe inſociabileſqꝫ copulētur arboꝝ nature: ſicut fici ⁊ olee. iuxta hanc ficum iubet ſeri. nō ampliori quidem interuallo qͣm vt large poſſit contigi olee ramo ꝙͣ maxīe obedituro ac ſeqͣci: ip̄mqꝫ omī tꝑe inter im edomari: medicatōne curuādi. poſtea fico ad epta vires. quod euenire trime atqꝫ vtiqꝫ quinquenni ſolet. Detruncata ſuperficie: ip̄aqꝫ d̓putata: et abraſo cacumine in cruce fici defigi cuſtoditum vīculis ne fu giat curuatura. Ita quodā ꝓpaginū īſitorūqꝫ tꝑamē to: triennio ꝯtinue īter duas matres coaleſcere. ⁊ āno quarto abſciſum totū adoptantis eſſe nondum vulga ta ratōne .XXXVI. ¶ De diuerſo arborum ſexu. ¶ Ambroſi in hexameron. li. iiij. St equidem quod mireris ī arboribus diſcre tio ſexus. Nam palmā dactilos generans ra os ſuos inclinat: ⁊ ſubiicit: atꝫ ꝯcupiſcentie: amplexuſqꝫ ſpeciem pretendit ei arbori. quam marem appellāt. Unde et ramis palmaꝝ cultores ſemīa maſ culorū p̄iaciūt: qͥbus illi feminee arbori velut quidam ſenſus ꝑfunctōnis infunditur: et expetiti ꝯcubitꝰ gr̄a repreſentatur: quo munere donato. rurſus quia ramos ſuos erigit ⁊ in veterem ſtatum comā ſuā attollit De ficū quoqꝫ: ſicut de palma. eadem eſt opinio: videlicet ꝙ in eis ſit diſcreto ſexꝰ. Unde pleriqꝫ ſcd̓m domeſti cam et fructiferam ficum agreſtem ficulneā feruntur inſerere: eo ꝙ cito fructꝰ illius fecūde ⁊ domeſtice ficꝰ vl̓ aura temptari: vl̓ eſtū defluere ferāt̉ in terrā: Unde gnari huiꝰ remedii: groſſos arboris agreſtis ad illam feracem alligātes: medent̉ eiꝰ īfirmitati: vt poſſit fruc tꝰ ꝓprios reẜuare: Iā nāqꝫ ſi d̓florēt remediā lapſuros ¶ Plinius li. xiii. Arboribꝰ ergo: imo pot̓iꝰ oībꝰ que terra gignit herbiſqꝫ: vtrūqꝫ īeē ſexū diligētiſſimi nal t̉e tradūt Null̓ tn̄ arboribꝰ ꝙͣ palmis maīfeſtiꝰ. Mas ī palmite florꝫ: femīa circa florem germīat tm̄ ſpīe mō Cetero non ſine maribus feminas gignere: ſponte edi to nemore: confirmat. Circaqꝫ ſingulos plures mutā re in eum pronas blandicioribus comīs. illum erectis hiſpidum afflatu: viſu qͣꝫ ipſo: et puluere: etiam reliqͦs maritare: huius arbor exciſa pꝰ viduas ſterileſcere feī nas: adeo veneris eſt intellectus: vti ⁊ coitꝰ etiā exco gitatus ſit ab homine: ex maribus flere atꝫ lanugine interim vero tantum puluere inſperſo feminis. ¶ Idē in li. xvi. In omnibus autem ſilueſtris ⁊ maſcula diffe rentia cuiuſqꝫ generis augent ⁊ infecunda fertilibus firmiora ſunt: niſi quo in genere mares ferūt: ſicut cu preſſus cornus et abiēs. Ecūctis eſt āpliſſima ꝓlixior etiam femina: materie mollior et vtilior atqꝫ iocūdior Hedere quoqꝫ duo ſunt vt reliquaꝝ genera: prima vi delicet mas et femina. Mas quidem maior eſſe tradit̉ corpore. folio duriore ac pīguiore: et flore ad purpurā accedente ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Itaqꝫ cuꝫ arbor ſement auerit a mare feīna. ſicut in aīalibus. diſtingu poterit. ¶ XXXVII ¶ De varijs etatibꝰ earū. ¶ Ambroſi. vbi sͣ Eniqꝫ ipſis arboribus etas: aut ſentis: aut nouella deprehēditur Iunioribꝰ em̄ exiliores rami: antiquioribus validiora et nodoſa ſunt brachia. Illis folia leuigata atqꝫ diffuſa: iſtis cōtrac tiora et aſpera Sunt etiam arbores que ſenſu ⁊ mor tua radici ſucceſſionem ſui ſi forte cedantur reparare non nouerunt. alie quibus et viuendi virtus ⁊ natura fecundior eſt: quibus exciſio potius lucrifit ꝙͣ detrimē to: vt per plures ſui rediuiua ſucceſſiōe renouentur he redes. ¶ Pliniꝰ li. xvi. Eſt in arboribus etatis quoqꝫ differentia Amigdalus enim et pirus in ſenecta ferti liſſime ſunt Sic et glandifere et quoddā genus ficoꝝ Cetere vero in iuuenta: tardiuſqꝫ matureſcūt. Quod maxime notatur in vitibus Uetuſtioribus enim vinū melius: nouellis copioſius Celerrime porro malꝰ ſene ſcit: ⁊ in ſenecta deteriorem fructū gignit. Nam ⁊ mi nora poma ꝓueniunt: et vermiculis obnoxia. Quin et in arbore ipſa naſcuntur. Omnia quoqꝫ prefecūda ce lerius ſeneſcunt: quin etiam ꝓtinus moriuntur. Non nulla ē celo fecunditatem omnem expetunt: qd̓ maxi me vitibꝰ cōuenit. Econtra morus tardiſſime ſeneſcit fructu minime laborans. Tarde quoqꝫ et ea quorum criſpa materies: vt acer: palma: populus. Itē ſubarra ta ſene ſcūt ocius: ſilueſtria vero tardiſſime. Deuiqꝫ in totū om̄is cura fertilitatem adiicit: fertilitas ſenectam Ideo ⁊ p̄florent alia et p̄germinant atqꝫ in totū fiunt p̄cōcia: quoniā iufirmitas oīs celo magis accidit. Se neſcunt quidem celeriter: ſed e radicibꝰ repullulāt lau rus. mali. et punice. Uidentur. aūt vites aquatice cele rius interire firmiſſime ſunt ad viuēdum cunctis ānis olee Quidā breuitate radicū arbores ſeneſcere celeriꝰ putāt ſed hͦ fici coarguūt: quarū radices lōgiſſime ſūt et ſenectus ociſſima. Porro vitā quarūdā arboruꝫ im menſa credi poteſt. Si quis profunda mundi et ſaltus inacceſſos cogitet. Ueruꝫ ex his quas hoīm memoria cuſtodit ī veliterno durant oliue affricāi prioris manu ſate Itēqꝫ mirtus eodeꝫ loco magnitudinis conſpicue ſpecuſqꝫ ſubeſt in quo manes eius draco tradit̉ cuſto dire Uetuſtior vrbe in vaticano ylex ī qua titulus eſt ereis litteris. Hetruſciſ religiōe arborē tūc dignā fuiſ ſe ſignat Tiburtes originē ml̓to an̄ romā vrbē habēt apud qͦs extāt ylices tres: etiā tiburtino eorū condito re vetuſtiores apud quas īauguratus traditur Auto res qͦque ſunt delphicā platanū agamennonis manu Liber Terciuſdecimus ſatam. et ī caphie archadie luco alterā. Argꝭ olea nūc qͦque durare dicit̉. ad quā iouem mutatū in vaccā alli cauerit argus. In ponto circa heracleā are ſūt iouis ſtatiui cognomīe: vbi due quercꝰ ab hercule ſate. pal ma deli ab etate cōſpicit̉ eiuſdem dei. Econuerſo bre iuiſſima eſt vita punicis ⁊ ficis ⁊ malis: et ex his p̄coci bus breuior: ꝙͣ ſerotinis: dulcibus ꝙͣ acutis. ¶ XXXVIII. ¶ De arborū pulcritudine et multiplici vti litate. ¶ Ambroſius vbi ſupra. Uid autem numerē: quantā varietas arborū ꝙͣ diuerſus in ſingulis et pulcer ornatꝰ. ꝙͣ pa tule fagi: ꝙͣ procere abietes: ꝙͣ comātes pinꝰ: ꝙͣ ūbroſe ylices: ꝙͣ populi bicolores. ꝙͣ nemoroſa ⁊ re diuiua caſtanea que ſil̓ vt exciſa fuerit: tanꝙͣ ex ſe pul lulare cōſueuit. ¶ Uirgilius in bucolicis. Fraxinus in ſiluis: pulcerima pinus in ortis. Populus in fluuiis abies in montibus altis. ¶ Ambroſius in hexamerō. Omnia genera arborū vtilia ſunt: alia ad fructū nata alia ad vſum data. Et quibus fructus vberior non eſt vius tn̄ p̄cioſior eſt: Arborū vmbra defēdimur a ſole cibus in fructibꝰ ē: amenitas in foliis. Reliqͥs ec̄ aīan tibus eſca nō mediocris eſt ī foliis corticibuſqꝫ ſilueſ tribus. Ad vſum quoqꝫ medendi proficiūt ſucci lacri me et ſurculi ¶ Plinius li. xii. Arbores blandioribus fruge ſuccis mitigauere hoīes: ⁊ ex his menbra recre ans olei liquor. vireſqꝫ potus vini totitem quoqꝫ ſapo res annui ſponte venientes ei mēſe Mille p̄terea ſunt vſus eaꝝ: ſine qͥbꝰ vita degi non poſſit. Arbore nanqꝫ maria ſulcamꝰ: terraſqꝫ admouemꝰ: arbore tecta edifi camꝰ. Deniqꝫ quis nō iure miretur: arborē vmbre gr̄a tantū ex orbe alieno petitā. platanꝰ hec ꝑ mare ioniū ī diomedis inſulam eiuſdē tumuli gr̄a primū ē inuecta et inde in ficiliam trāſgreſſa: atqꝫ inter primas italie donata. etiam ad morinos vſqꝫ peruecta et tributariū detinet ſoliū: vt gentes vectigal ⁊ pro vmbra pendent Celebrate ſūt primū ī ābulatōne archademie athenis cubitoꝝ. xxxvi. vnius radice ramos antecedēte. Nūc eſt clara. xxx. in licia ſocia quoqꝫ gelidi fōtis amenita te itineri appoſita domicilii mō caua octoginta ⁊ vniꝰ pedum ſpecu: vertice numeroſo: et ſe ꝓtegēs ramoꝝ ar boribus uaſtis. agros longis obtinens vmbris. ¶. XXXIX De arboribus ceduis ad perticas et palos Idem li. xviij. E arboribꝰ ſerendis ⁊ inſerēdis fructꝰ gratia ſuperius diximꝰ in vniuerſo. hinc reſtat illarū ratio: q̄ ꝓpter alias vineas maxime ſerūt̉ ceduo ligno Principatum in his obtinēt ſalices: que loco ſeruntur madido duos pedes ac ſemi refoſſo. Talea ſeſquipeda li: l̓ pertica que vtilior quo plenior. Interuallo eē debēt pedes ſenos trime. Pedibꝰ binis a terra putatōne cō ercentur. vt in latitudine fundentur. ac ſine ſcalis ton deantur. Salix em̄ eo fecūdior quo terre ꝓpior. Perti cas ex ea iuſtū eſt cedi: quarto fere anno. Eiuſdem rei cauſa ſeritur populꝰ alba bipedaneo paſtinatū. Talea ſeſqui pedali biduo ſiccata palmipede interuallo: terra duoꝝ cubitorum craſſitudine ſuperiniecta. Harūdo ec̄ dulciore ꝙͣ hec gaudet ſolo. ſerit̉qꝫ radicis bulbo: quē alij vocant oculum: dodrantali ſcorbe duorū pedum ⁊ ſemis int̓uallo. Reficit̉qꝫ ex ſeſe: vetere harūdineto extirpato: quod vtiliꝰ repertū ꝙͣ caſtrare ſic̄ āte a Nā qꝫ int̓ ſe radices ſerpūt mutuoqꝫ diſcurſu necāt̉. Cedi t̓ aūt d̓creſcēte lunā: vine iſ āno ficcatā vtilior ꝙͣ viridiſ Caſtanea pedamētis om̄ibuſ p̄fertur facilitate tracta tujs: ꝑdurandi ꝑuicaciā: regerminatōne cedua l̓ ſalice letior Querit ſolū facile: necnon arenoſū om̄eꝫqꝫ terre fecunditatē recuſat: quā ſeri nuce diximꝰ. Sed niſi ex maximis nō ꝓuenit. Nec niſi quinis aceruatim ſatis Interualla pedalia vndiqꝫ dodrātali ſulco debēt eſſe: et ex hoc ſemīario trāſferunt̉ ī aliud bipedali interual lo plus biennio Sūtqꝫ ꝓpagines nll̓i quidē faciliores Nudata em̄ radice tota in ſulco ꝓſternitur. tunc ex ca cumine ſuꝑ terrā relicto renaſcit̉ et aliā ab radice. Sꝫ trāſlata neſcit hoſpitari: pauetqꝫ nouitatē. Cedit̉ ītra ſeptimum annum. pedam̄ta iugeri vniuſ vicenis vine arū iugeribꝰ ſufficiūt. quādo etiā bifida ea ſtirpe fiūt. durātqꝫ vltra alterā ſilue ſue ceſurā. Eſcul̓ ſil̓iter pro uenit ceſura. triēnio ſenior: minuſqꝫ naſci moroſa. hoc pedam̄tum mīme putreſcit. leſumqꝫ maxīe fructificat Preter hec autē que diximꝰ: cedua ſunt fraxinꝰ et lau rus: p̄ſica: corilus: malus: ſed nō tardiꝰ naſcūtur: terrā qꝫ defixa vix tolerāt: non mō humoreꝫ. Sambucꝰ ecō tra firmiſſima ad palum: taleis ſerit̉: vt populꝰ. De ci preſſo diximꝰ aliaſ ſatis: ceteriſqꝫ: vincaꝝ velut arma mētis .XI. ¶ De tēporibꝰ cōgruis ad ligna ī materiem cedēda Palladius vbi ſupra libro ij. Enſe ianuario cedenda eſt materies ad fabri cam cum luna decreſcit: ramiceſqꝫ vl̓ pali etiā ¶¶ Vſunt faciendi. ¶ Idē ī libro. xii. In mēſe quo qꝫ nouēbri materies ad fabricā decreſcēte lūa cōgrue pōt cedi: ſed arbores ip̄as primitꝰ vſqꝫ ad medullā ſe curibꝰ reciſas: aliquādiu ſic ſtare patieriſ: vt per illas ꝑtes humor. ſi quis in veniſ continet̉. excurat. Utiles aūt maxime ſunt iſte. Abies. quā gallicā vocāt. niſi ꝑ pluatur: leuis: rigida: ⁊ ī operibꝰ duris phēne durabil̓ Larix vtiliſſima: ex qua ſi tabulas ſufficias tegul̓ in frō te atqꝫ extremitate tectoꝝ: cōtuliſti p̄ſidium contra in cēdia Neqꝫ em̄ flamas recipiūt: aut carbones poſſunt creare. Quercꝰ ad fabrice materiā apta ē: durabilis ſi terreniſ operibꝰ obruatur et aliquatenꝰ palis: Eſculꝰ edificiis et radiis aptā materies. Caſtanea mira ſoli ditate ꝑdurat ī agris et tectis ⁊ operibꝰ ceteris inteſti nis: cuius ſolū pondꝰ in vitio eſt. Faguſ in ſicco vtilis humore corrūpit̉. Populꝰ vtraqꝫ: ſalix ⁊ tilia: in ſculp turis neceſſarie Alnꝰ fabrice inutil̓: ſꝫ neceſſariā: ſi hui dus ſit locꝰ qꝛ ad accipiēda fundamenta palandus eſt. Ulmuſ ⁊ fraxinꝰ ſi ſiccētur rigeſcunt arte curuabiles cardinibꝰ vtiles habētur: Caprinꝰ vtiliſſima. Cip̄ſſus egregia. Pinus niſi in ſiccitate non durans cui cōtra celereꝫ putredinē ꝯperi in ſardinia hoc genere ꝓuid̓ri vt exciſe trabes eiuſ aut in piſcina qualibet anno toto merſe iacerēt: poſt oꝑe future. Aut harenis obruētur litore: aut agreſtionem qua recte eſſent alternis eſtibꝰ reciꝓcans fluctus allueret. Cedrꝰ durabilis ſi humore tangatur. Quecunqꝫ auteꝫ ex ꝑte meridiana cedūtur vtiliores ſunt Que vero ex ſeptentrionali: ꝓceriores: ſed facile viciantur ¶ Idē in libro. xiii. Deniqꝫ et in decēbri mēſe materies bene pōt cedi: paliqꝫ ac corbes fieri ⁊cͣ. XLI. De ꝓprietatibꝰ arborū in materia ¶ Pli libro. xv Rboreſ vero nouelle. nec vetereſ. ad materiē vtiliſſīe ſūt Ex om̄i materia ſpiſſiſſima quidē ⁊ iō grauiſſima iudicat̉ hebēꝰ ⁊ buxꝰ. natura graciles neutra ī aquis fluitat. Nec ſuber ſi dematur cortex: nec larix: Ex reliqͥſ āt ſicciſſīa eſt lothoſ. Deīde robur exalbunatum: ⁊ huic nigrcans color. Magiſqꝫ citiſo q̄ ꝓxime accedere videt̉ hebēo Quanqͣ nō d̓ſint qͥ ſiriacas therebītho nigriores affirmēt Olee quoqꝫ ⁊ om̄ibꝰ q̄ diximꝰ ſpiſſa firmitas eſt Therebinto vngi vult et melior olea fit: his ꝓxima eſt cornus: et ad rota rum radios vtilis eſt. Robori tanta duricies eſt: vt Terciuſdecimus Liber terebrari niſi madefacta nō queat ⁊ nec ſic qͥdē adactꝰ auelli clauus E diuerſo vero clauuꝫ nō retinet cedrus Molliſſima tilia eſt eademqꝫ videt̉ ⁊ calidiſſima: cuiꝰ argum̄tum aſſerūt ꝙ aſcias citiſſime retūdat. Laricis lignum ꝓximū eſt medulle: nullis qͣꝫ rimis fiſſile. Ce drus quoqꝫ duriſſima ⁊ que medullis ꝓximant oſſa in corpore Item eſt lenta materia platano: ſed mādida ſic̄ alno: Siccior aūt eſt eadē vlmo: fraxino: moro: ceraſo ſed ponderoſior. Rigorem fortiſſime ſeruat vlmꝰ ⁊ ob id cardinibꝰ: aſſamentis qͣꝫ portaꝝ eſt vtiliſſima. quia minime torquetur: ꝑmutāda tantū: vt cacumē ab in fe riori ſit cardine: radix qͣꝫ ſuperior. Palma vero molliſ eſt: ⁊ ſuberis materies ſpiſſa: et malus et pirꝰ necnō et acer: ſed fragil̓: ſicut quecūqꝫ criſpa. In omībus auteꝫ ſilueſtria ⁊ maſcula differentiā cuiuſcunqꝫ generis au gent. Et infecūda ſunt firmiora fertilibus: niſi quo in genere mares ferunt: ſicut cipreſſus et cornꝰ. Cariem vetuſtatemqꝫ nō ſentiūt: cipreſſus: cedrus: hebenus: lo thos: buxus taxus: iuniperus: oleaſter. olea: et reliqua. tardiſſime quoqꝫ larix: robur: ſuber: caſtanea iuglans. Rimam fiſſuram qͣꝫ nō capit ſponte cedrus cipreſſus olea Buxum maxime eternaꝫ putant: hebenū ⁊ cipreſ ſum cedrumqꝫ claro de omībus īdicō. larix in humore precipua. et alnus nigra. Fagus et cerrus vel ceraſus celeriter inareſcunt. Eſculus quoqꝫ hūoriſ impatiens Ecōtra adacta in terram in paluſtribus alnus eterna: oneriſqꝫ ꝙͣtilibet patiēs. Ualue ſunt ē cipreſſo. Mirū qꝫ iam quadringentis aniſ ꝓpe durare materiā om̄eꝫ noue ſimilem. Id quoqꝫ notandū valuaſ ī glutinis co page quadriennio fuiſſe. Cupreſſus inter illas electa. quoniam p̄ter cetera: vno ī genere materie nitor max ime valeat eternus. In plenum vero dici poteſt: vtiqꝫ que odore p̄cellant: ea ⁊ eternitate preſtare A p̄dictiſ morus laudatur ꝓxime: que nigreſcit etiam vetuſtate Quedam tamē ī alijs vſibus ſunt diuturniora ꝙͣ alia Ulmus in preflatu firma eſt. Roburqꝫ defoſſū. Et in aquis quercus obruta Eademqꝫ ſuper terram rimoſa facit opera ſeſe torquēdo. Robur aqua marina corrū pitur. Fagus et iuglans in aqua non imꝓbantur. Hec quidem in his que defodiuntur principales ſunt. Iteꝫ qꝫ iuniperus eadem et ſubdialibus aptiſſima. Ceraſus firma eſt. vlmus et fraxinuſ lente quidem: ſed facile pā duntur: flexibiles tamen. ſtanteſqꝫ a circumciſura ſicci tate fideliores. ¶ XIIII. ¶ Adhuc de eodem Aricem in nauibꝰ maritimiſ teredini tradunt obnoxiam. Omīaqꝫ preter oleaſtrum ⁊ oleam Quedam em̄ in mari: quedam ī terra vitiis īfeſtātibꝰ ſunt oportuniora. Teredines capite ad portionem gra uiſſimo: dentibꝰ rodunt He tm̄ ſentiuntur in mari nec aliam putāt teredineꝫ ꝓprie dici. terreſtres nanqꝫ tine as vocant. Culicibus vero ſimiles triphas dicūt: quo rum alij e vermiculoꝝ genere ſunt: ⁊ eoꝝ alij putreſcē te ſucco materie naſcuntur. alij pariūtur: ſicut in arbo ribus et qͥ ceraſteſ vocantur: cum tantū eroſerint vt ſe circum agant. alium generant. Hec autē naſci ꝓhibet ī alijs duricia: vt buxo. In alijs amaritudo vt cupreſſo Tradunt et abietem circa germinatōnes decorticatā dicbus quattuor ꝓximiſ: quibus luna plena fuerit: aqͥ non corrumpi. Inuenitur autem ī quibuſdā arboribuſ centra id eſt duricia clauo ſimil̓ inimica ſerriſ Lignum ligno teritur ignemqꝫ concipit attritu. excipiente ma teria fomitis aridi. ſicut fungi vel foliorū. Sed nichil hedera preſtantius que lauro teratur. et laurum terat Frigidiſſima vero ſunt quecunqꝫ aquātica Porro len tiſſima ſunt et ideo ſcutis faciendis aptiſſima: quorum plaga ſe protinꝰ cōtrahit: ſuūqꝫ vulnꝰ claudit. ⁊ ob io ꝯtūaciꝰ ferrū trāſmittit: vt fici betulla ſalix tilia ſābucꝰ Et populꝰ vtraqꝫ leuiſſima ē ex his: ſicut ⁊ ſalix. Iō qꝫ vtiliſſime. Arbores quedā architecturis aꝑte ſūt. que ſponte findūtur: ⁊ ob id architecti eaſ fimo illitaa ſiccari iubent: vt afflatus nō noceāt: Pondus valide ſuſtinēt abies et larix etiam in trāſuerſum poſite Ro bur aūt et olea incuruātur: cedūtqꝫ pond̓ri. Ille vero renitūtur nec temere rumpūtur priuſqꝫ carie ꝙͣ viri bus d̓ficiunt. palmā arboꝝ valida: in diuerſū em̄ cur uatur. Pinus et cipreſſus aduerſus cariē tineaſqꝫ fir miſſime ſunt: facile pāditur iuglas. fiunt eniꝫ et ex ea trabes: et frāgi ſe p̄nūciat crepitū. Alni picee et pinꝰ ad aqͣrum ductꝰ in ſtobos cauatur: obruta terra pluri mis durant ānis. Eedem ſi non integāt̉ cito ſeneſcūt: ml̓tum īmoduꝫ fortiores: ſi hūor quoqꝫ extra ſuperſit Firmiſſima in tectum eſt abies Ualuaꝝ repagulis: et ad queqꝫ libeat opera īteſtina aptiſſima. fabrice artis genere ſpectabil̓: ramētoꝝ crinibꝰ pāpinato ſēꝑ orbe ſe voluens ad incitatos rūcinaꝝ raptus. Eadē ⁊ turri bus maxīeqꝫ glutino ſociabilis: intm̄ vt findatur āte ꝙͣſolida eſt Magna aūt et glutinato: ꝓptere a qͣꝫ ſecti libꝰ lamīs: ac in alio genere operiūtur Stamineā hoc vſu ꝓbant venam: et vocat fertileam argumēto ſil̓ itu dinis: qm̄ lacunoſe criſpa In omni genere ⁊ glutinum abdicant quedā et inter ſe et cū alijs inſociabilia ſunt glutino ſicut robur Operi cuicunqꝫ facilia ſūt ⁊ flexi bilia: que lenta eſſe diximꝰ: p̄terꝙͣ morus ⁊ caprificus Durabilia ſunt ac ſectilia: modice hūida. Uiridia ve ro preter robur et buxū pertinaciꝰ reſiſtunt: ſerraꝝ qꝫ dentes replēt equalitate inerti. Obedientiſſima eſt in quocūqꝫ genere fraxinus: eadēqꝫ haſtis corilo melior cornoqꝫ leuior: ſorbo lētior. Uiteꝫ emularetur vlmus: niſi pondꝰ eſſet in culpa. Facilis eſt fagꝰ: qͣnꝙͣ et fragil̓ ⁊ tenera. Iteꝝ flectibilia ſunt citrus terebintus: acer: buxus: palma: aquifolium: ylex: ſambucus: populus: al nus: Cato uectes aqͥfolios laureos: vlmeos fieri iubꝫ Oleaſter: buxus: ylex: vlmꝰ: fraxinꝰ: vtile ſunt uaginis terebroꝝ ¶ Auicēna in .ii. canone Serratura corroſio nis ē mudificatīa ⁊ inē ei reſolutō: ⁊ exiccato ſi fuerit ī arbore ip̄a Serratura ligni corroſi cōſolidat. ⁊ illa ꝓ prie que ex arboribꝰ ſtipticis ē accepta. Aggregatur em̄ cum tanto aniſo quāto eſt ipſa cū quo et aduritur Deinde teritur: ⁊ cōfert vlceribus formicalibꝰ qn̄ ſuꝑ ea ſpargitur. ¶. XIIIII ¶ De quarūdā arboruꝫ mirabili natura vel ꝓprietate. ¶ Strabus ſuper geneſim. Rbor l̓ lignū vite paradiſi hanc natural̓r ha bent virtutem: vt qui ex eiꝰ fructu ꝯmederet: ꝑpetua ſoliditate firmaretur: beata īmortali tate veſtiretur. nulla infirmitate l̓ anxietate vel ſenii. laſſitudine vel imbecillitate fatigaretur. ¶ Auguſti. ſuper geneſim Arbor quidē vel lignū ſcientie boni vel mali erat corporale: ſicut arbores alie ī paradiſo terre ſunt. nec cibo erat noxiū. Sed dictum eſt lignū ſciētie cognoſcendi bonū ⁊ malū: quia poſt ꝓhibitōeꝫ erat in illo futura tranſgreſſio: quā homo experiēdo diſceret quid inter obedientie bonū et inobediētie malū inter eſſet. ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ leuiticum. xxvii. Facies. īquit dn̄s. altare d̓ lignis ſethim ⁊c̄. Ecce altaris ligna que de lignis paradiſi ſunt. igne vicino non crematur: ſed puriora reddūtur: Nec mirū cum etiā amithon genꝰ ligni ꝙͣto plꝰ arſerit: tanto mūdius inueniat̉. ¶ Glo ſa ſuꝑ tercium regū. x. Thina ligna īputribilia ſunt et ſpinoſa in ſimilitudineꝫ albe ſpine rotūda quoqꝫ ſunt et cādida Ex eis facta ſunt fultra. ſcꝫ ad fortitudineꝫ tēpli ſuſtentacula ⁊ om̄ia muſicoꝝ inſtrumēta ¶ Pͣli. vbi ſupra Ceteꝝ ex quarūdā arboꝝ ad inuicē colliſio ne ignis excluditur ſicut ex lapide. Calide nanqꝫ ſunt morus laurus ⁊ hedera: om̄eſqꝫ quibus igniaria fiunt Liber Terciuſdecimus ignum itaqꝫ: ſicut pauloāte dictum eſt. ligno teritur ignemqꝫ cōcipit attritu excipiēte materia fomitis ari di: ſicut folioꝝ aut fungi. ¶ Actor ex libro de natura rerū. Arbores ī oriente ſunt. vt dicit venerabil̓ iacobꝰ tuſculanus. que poma pulcerrima ferunt citrina colo re: in quibus tamen morſus homīs cum dentibꝰ appa ret manifeſte. Idcirco poma adam ab omībꝰ appellāt̉. ⁊ hoc mirū ē quia deus primi hoīs ſcelꝰ voluit adhuc ī fructu pomi mortalibus demonſtrare. Arbores quo qꝫ ſolis et lune in ammiratōne ponuntur: eo ꝙ nō ſolū certe ſꝫ etiā diuina ſcript̉a de his tāgere videat̉ Dicit em̄ moyſes de ioſeph pro benedictōne dn̄i Terra eius de pomīs fructuū ſolis. quod tn̄ n̄ de illis ad literam ī telligitur niſi methaphorice. De his etiam arboribus alexander quoqꝫ macedo areſtotili preceptori ſuo per epiſtolam ſcripſit: ꝙ hec arbores in oriente ſunt ī regi onibus indie centu cubitos habentes in altitudine: ad quas idem alexander accedēs: de futuris eas ꝯſuluit. ac de omībꝰ reſponſum accepit: et ſpecialiter ꝙ ſorore ſua ꝓcurante veneno īteriret. Nec dubiū quin a malig nis ſpiritibus id actū ſit. Uel ſcd̓ꝫ quoſdam ꝙ per mī ſterium angeloꝝ deo volente hoc factū ſit. qui etiam ī effigie pontificis iudeoꝝ ei dignāter apparuit. Legit̉ aūt ibi ꝙ dum oriente ſole. ſplendor tangebat arboruꝫ ſummitatem: vſqꝫ ad radices ꝯcuciebantur. et tunc in terrogantibus reſponſa dabantur. Harum pomīs ſa cerdotes earum veſcebantur: ⁊ vſque ad annos trecen tos viuebant illeſi. Nec cuiqꝫ licebat earū intrare am bitum. qui animo leuis eſſet et immundus de contactu mulierū. Arbores p̄terea ſunt. vt dicit ioſephꝰ. ſupra maris ripas mortui: quaꝝ poma forinſecꝰ pulcerrima cernuntur: intꝰ vero nichil aliud ꝙͣ fauilla fetida repe ritur. ¶ Actor. Hec de arborum natura ī ꝯn̄i excerp ſimus. Nunc ad de ſcribendas nominatim ſpecies ſin gulas per ordinem alphabeti tranſeamꝰ ¶ XLIIIII. ¶ De abiete. ¶ Iſidorus. ¶Abies dicta: ē eo ꝙ pre ceteris arboribus lōge abeat: et in excelſū ꝓmineat. Huiuſ natura eſt expers terreni humoris: ac ꝑinde habilis ha betur et leuis. Eſt antē ſine nodo et d̓ hac fiunt naues hanc ꝓpter candorem gallicam vocant quidā. ¶ Pal ladius li. xii. Abies quā vocant gallicam vtilis eſt ad materiā que niſi perpluatur: eſt leuis rigida et in oꝑi bus ſiccis phenne durabilis. ¶ Ambroſiuſ in hexame ron Abies ꝓcera nō terrenis radicibꝰ ⁊ aereo vertice cōtenta: caſus marinos tuto remigio ſubitura nec ſolū ventis: ſed etiā fructibꝰ tritatura ꝓceſſit. ¶ Gloſa ſuꝑ ezechielem. xxvii. Ex abietibus tabulata cedūt̉. quibꝰ nauis texitur. ꝓpter leuitatem: iuncturaſqꝫ tabularum mollius innicem ſeſe tenentiū atꝫ mordentiū. Unde ty ro dicitur ꝑ ꝓphetā. Abietibꝰ de ſanyr extraxerūt te cū omībus tabulatis maris Ex libro de natura rerū Abies arbor eſt leuis et abſqꝫ nodoſit at ē: que difficil lime cedit putredini: vermibus aūt nūꝙͣ. ¶ Plinius li. xiii. In alto mari naſcit̉ abies ac quercus cubitali alti tudine: ramiſqꝫ illaꝝ adherent cōche. Idem quoqꝫ li. ſextodecimo de abiete ſic dicit Gignit abies canchrin videlicet pilulam in medicina vim vrendi habentem: que poſtꝙͣ hieme folia deciderint durat ⁊ ꝯtinet nucle um Is hieme creſcit: et aperitur pilula tota caditqꝫ cū folia creſcere ceperint. huius arboris cortex in magno vſu ē. agreſtiū vaſa corbesqꝫ atqꝫ patentiora quedaꝫ meſſibus conuehendis ac vindemis ex eo faciunt: at qꝫ pretexta tuguriorum. .XLV. Adhuc de eodem. ¶ Idem in li. xvi. Bieti rami fere ſtatim a radice modici: velut ¶ brachia lateribus ninherent. expetite nauigiis Situs in excelſo montium quaſi maria fugerit. mate ries vero p̄cipua turribꝰ et pl̓ibꝰ vite oꝑibꝰ. Reſīa ei vitiū. vnd̓ fructꝰ vnꝰ picee exiguū qͣꝫ ſudat aliqn̄ ꝯtac tu ſol̓ E diuerſo materies que abieti pulcerrīe: picee ad fiſſileſ ſcādulaſ cupaſqꝫ ⁊ alia pauca ſecamēta. Abies cūctis ē āpliſſima: ⁊ feīna etiā ꝓlixior: materie mollior vtiliorqꝫ arboꝝ: atqꝫ rotūdior: folio paternato: denſa vt imbres nō trāſmittat: atqꝫ hilarior. Abieti nō deci dūt folia: que pectinū mō ſunt inſecta. Arbores quedā germīatōnem ꝯtinnuāt vt ceperūt. Abies ac larix et robur ītermittūt. Triꝑtita qͥdeꝫ ac trina germīa edūt Ideo ⁊ inter ſquamaſ corticē ſpargūt. Ꝙ oībꝰ arbori bꝰ euenit in germinatōne: quia p̄gnātiuꝫ rūpit̉ cortex Abieſ florꝫ croci colore circa ſolſticiū: ſemen vero red dit pꝰ vergiliarū occaſum. Hinc ē ramoꝝ ordo: ſicut ⁊ picee qͥdem ſub recta diuiſura. Rami qͣꝫ ī celū tēdēteſ nō ꝓni in latera. Mirūqꝫ ſuis cacumībꝰ deciſis mori tur: totiſqꝫ detrūcatiſ durat. Et ſiqͥdē īfra ꝙͣ rami fue rit decidātur: qd̓ ſuꝑeſt viuit. Si vero cacumē tātū au ferat̉ tota morit̉. In lōgitudinē excreſcūt abieſ larix ⁊ palma ⁊ ſiqua ſunt vniſtirpia. Singulares quoqꝫ radi ces ſunt abieti ſicut ⁊ larici. Itē larici ⁊ magis abieti ſucciſus hūor diu defluit. He oīm arboꝝ altiſſīe ſunt et rectiſſime. ſed ꝓpter leuitatem p̄fertur abies nauiū mal̓ antemniſqꝫ Cōmunia vero ſunt hiſ atqꝫ pino vt quadripertitos habeant venaꝝ curſus: bifidos ve vel ſimplices oīno. Abietis q̄ ꝑs a terra fuit enodis eſt. Hac qͣ diximꝰ ratōe fluuiata decorticat̉ atqꝫ ita ſappi nus vocatur. Superior ꝑs eſt nodoſa duriorqꝫ fuſter na: et in ip̄is aūt arboribꝰ robuſtiores ſunt ꝑtes aqͥlo nie: et in totum deteriores ex humidis opaciſqꝫ: Spiſ ſiores ex apricis et diut̉ne Ideoqꝫ rome abiēs īferna p̄fertur ſuꝑnate. Eſt eadē ꝑ gentium quoqꝫ regiones in his differentia Nam alpibꝰ appennīo qͣꝫ laudatiſ ſime In corſica: bithinia: ponto: macedonia: d̓teriores eneatica ⁊ archadica. Peſſime parnaſia ⁊ euboea. qm̄ ibi ramoſe et ꝯtorte: facileqꝫ putreſcētes. Abies p̄ci pue ammiratōnis viſa eſt in naui: que venit ex egipto iuſſu caii principis. Nā arboris eiꝰ craſſitudo qͣttuor hoīm vlnas ꝯplectentiū implebat. Tradūt abiētē cir ca germinatōnes diebꝰ qͣttuor ꝓximis qua luna plena fuerit decorticatā aqͥs n̄ corrūpi Abies ⁊ larix ī trāſ uerſum poſite ualide ſunt pondꝰ ſuſtinere Abies ī tec tuꝫ firmiſſima: eadē qꝫ valuaꝝ repagul̓: ⁊ ad quelibet opera īteſtina ē aptiſſima: quolibet fabrice artis gene re ſpectabil̓ ram̄toꝝ crinibus pāpinato ſꝑ ſe orbe vol uens. ad incitatos rūcinaꝝ raptꝰ. maximeqꝫ glutino ſociabil̓. Uiſcum naſci fertur ī abiete ſil̓e ⁊ in larice Idē in li. xii. Abietiſ vmbra ſicut iuglādiū quacū qꝫ attigerit ē venenum. Abieti ⁊ pino ſi quis detrax erit corticem ſole tauꝝ vel geminos tranſeunte cum germinant ſtatim moriuntur ¶ XLVI. ¶ De acere ¶ Iſidorus. Cer dicitur arbor vel lignū quoddaꝫ coloribꝰ impar. ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Acer fere eiuſdē cū tilia ē amplitudinis: opeꝝ elegantia ⁊ ſubti litate cedro ſimil̓ Pluraqꝫ ſunt eꝰ genera. Unū videli cet albū quod p̄cipui candoriſ vocatur gallicū in trās padana italia tranſ alpeſqꝫ naſcenſ Alteꝝ vero genꝰ criſpo maculaꝝ diſcurſu: qui cū excellētior fuerit a ſil̓i tudīe caude pauonū nominat̉. In iſtria grecia qͣꝫ p̄ci puum. Quod ex viliore genere vocatur craſſiuenium. Greci vero ſitu diſcernūt. Campeſtre ſiquidem quod glinō vocāt: aiunt eē candidū et non criſpum. Mōta num vero criſpiꝰ atqꝫ duriꝰ ad opera lautiora Terciū genus zigiam rubentē: fiſſili ligno cortice liuido ⁊ ſca bro. Hoc alij generis ꝓprii eē malūt: ⁊ latine caprinū Liber Terciuſdecimus appellāt Pulcerrimū ē bruſcū: ac ml̓to etiā excellētiꝰ quam molluſcum. Tuber utrūqꝫ arboris eiꝰ. Bruſcū intortiꝰ criſpum. Molluſcum ſimpliciꝰ ſparſum. Et ſi magnitudinē caperet mēſaꝝ: haud dubio cedro p̄ferre retur Nūc autē inter pugillareſ lectoꝝ qꝫ ſilicios aut lamina vſu raro ſpectatur: E bruſco aūt ⁊ mēſe fiūt ni greſcentes. Reꝑitur et in alno tuber. tantoqꝫ deteriꝰ qͣnto ab acere ip̄a diſtāt alnꝰ Aceꝝ mares priꝰ florēt ⁊ in ſiccis nate p̄ferūtur aqͣticis: ſicut ⁊ fraxini. Aqͦſiſ montibus gaudet ater ſicut ⁊ fraxinus: et in plana de ſcendit ſicut quercꝰ. Paulo ante equinoctiū germīat: ſemē quoqꝫ meſſibuſ reddit. Palma quidem eſt mollis et ſuberis materies ſpiſſa necnō ⁊ acer. ſed fragiles ⁊ quēcūqꝫ criſpa. Arboꝝ q̄dam ſunt tubera ſicut in car ne glandia: ⁊ ī hiſ nec vena nec pulpa: qͦdā callo carnis in ſe ꝯuoluto. ⁊ hoc p̄cioſiſſimū in acere ⁊ cedro ¶ Idē in libro. xxiiii Aceris radix ꝯtuſa iocineris doloribus vtiliſſime imponitur. ¶ De agnocaſto. ¶ Plateariꝰ ī li. de ſimpli ¶. XLVII ci medicina Gnuſcāſtuſ ē frutex in quarto calidꝰ ⁊ ſiccus Omni tēpore reꝑitur viridiſ et magis ī locis aquoſis: minus autem in ſiccis: vſui medicine cōpetunt folia: nō radix flores etiam magis. floſ eius zuccariū noīat̉. Uirgulta vero a qͥbuſdā ſalices mari ni dicūtur Eius nanqꝫ flores qui debent in receptōne poni: vere colligūtur. ac per ānum in efficacia multa ẜuantur. Et dicitur agnuſcaſtus. quia libidinem repri mendo caſtum reddit hoīnem. ſicut eſt agnuſ Uiridis maioris eſt efficacie ꝙͣ ſiccatus. Lectus itaqꝫ ex eo fac tus libidinē reprimit. Ad hoc eciā genitalia fomētan tur ex aquā decoctōnis eiꝰ: ⁊ potatur eiuſdē ſuccus: vl̓ in eius ſucco caſtoreū modicum decoquitur: et in potu datur: ac genitalibꝰ cātaplaſmatur. Sciendūqꝫ ꝙ q̄dā extīguunt libidinē inſpiſſando ſperma: vt ſunt lactuce pſillium citrulli melones cucurbita portulaca ſcariola acctū agreſta ſumach camphorā et ſimilia. Alia vero inaniendo ſpūs ⁊ ꝯſumēdo ſperma: vt ſunt ruta: agnꝰ caſtus ciminū: calam̄tum: anctum: maiorana. Sūt em̄ calida et aꝑitiua ventoſitatē qꝫ ſoluunt et extenuant. Uinū decoctōnis floris agnicaſti datum leucoflegmā ti .i. frigidā ſiue albā ydropiſim patiēti multū ei ꝯfert Fomētum ex aqͣ decoctōnis eiꝰ ſuꝑfluitates matricis exiccat: et m̄ſtrua ꝓuocat. Contra letargiaꝫ quoqꝫ eſt vſus eiꝰ et ꝯtra ſplenis duricem. ¶ Iſaac in dietis ꝑti cularibꝰ. Agnicaſti ꝓprietas ē libidineꝫ defecare: ꝯcu piſcētiā mortificare Inflatōnem aufert ſperma ſiccat Non ſolum ſi cibo vel potū aſſumatur: ſed etiā ſi iacē ti ſubſternatur. hāc greci pantafoliū dicunt. Hoc aūt mē agnus ſirum eſt: et caſtitatē vel mūdiciā ſignat ¶ Daſcorides. Agnus ſiue aligos latiue vocatur alexandria. Agnus greco nomīe ꝓpter caſtitatē dici tur: qꝛ corporibꝰ veneream tollit potentiā: et id etiam ſemen eiꝰ potui datum operatur. Aligoſ aūt dictus ē ꝓpter ſuauitatem: ⁊ eſt frutex arboris circa flumīa vel in campis aquoſis naſcens. longas virgas q̄ difficile frāgunt̉ nutriens Habetqꝫ folia oliuis maiora ⁊ mol liora. Species aūt eiꝰ due ſunt: Altera cum flore pur pureo. altera cū albo. Semē quoqꝫ tanꝙͣ piper habet virturiſqꝫ feruentis. Serpentū morſui mederi phibet̉ Sem̄ quoqꝫ bibitū ydropicis ac ſpleneticis medicat̉ Morſibus venenatis occurrit. Cac mulieribꝰ ꝓuocat mēſtruis imperat: Cum vino bibitum vetrē ⁊ venerē ſtimulat: dolorē capitis cōmouet: ac ſomnum adhibet Incat aplaſmata cū oleo et aceto litargicos ac freneti cos iuuat. vtileꝫ quoqꝫ fom̄tatōnem capiti p̄ſtat Sub lecto poſitus ſerpentes arcet longius. Sed et fumiga tione ſua id facit: duriciaſqꝫ teſtiū tollit. ¶ XLVIII. ¶ De aliſo et alnō ¶ Plinius libro. xiiii. Ciſon intm̄ a rubia in folus diſtat: inꝙͣtum eſt ramīs minoribus Ex hoc aūt nomē accepit ꝙ ex aceto potus et adalligatꝰ a cane emorſum rabiem illum ſentire non patitur. Mirum qͣꝫ eſt quod additur: hoc frutice conſpecto ſaniē oīno ſiccari. ¶ Iſi dorus. Alnus dicitur eo ꝙ amne alitur: nec facile exͣ vndas viuit: hinc et tenera et mollis eſt. ¶ Palladiꝰ li. xxii. Alnuſ fabrice inutiliſ eſt. ſed neceſſaria ſi locus ſit humidus. qm̄ ad accipienda fundam̄ta palandus ē ¶ Plinius li. xvi. Alno folia ſunt craſſiſſima: ⁊ inter primas germinant Arboꝝ ſole nullos ferunt fructus hoc eſt ne ſemen quidem tamarix alnus et populus et vlmus Eſt lenticia platano: ſed madida ſicut alno. La rix quideꝫ eſt ī humore precipua: ⁊ alnus nigra Beni qꝫ in paluſtribus alnus eterna eſt: oueriſqꝫ quātilibet patiens eſt. Et licet alni ſepes muniant ⁊ ꝯtra erūpen tium amniū impetuſ: ripaꝝ muro in tutela ruris excu bent. In aqͣ ſate ceſeqꝫ: denſuſ innumero herede ꝓſint Alnus et pinus ad aquarū ductus in ſcobos cauant̉ obrute terrā plurimis annis durant. Eedem vero ſi n̄ integantur cito ſeneſcūt: ⁊ mirūimmodum ſi humor ꝙͣ qꝫ ex ſit: fortiores ſunt ¶ Idem in li. xvii. Inuentum eſt ſurculos abſciſos ſerere: quod prīo ſepis cauſa fac tū ē ſambucis: mox etiā cauſa culture populis et alnis. ¶ Ideꝫ in li. xxiiii. Alni folia ex aqua feruenti certiſſi mo remedio ſunt tumori. ¶ XLIX ¶ De aquifolio. ¶ Plinius li. xvi. Quīfolium eſt arbor hn̄s folia aculeata q̄ non decidunt. Cato vectes fieri iubet aquifoleos: ſicut laureos et vlmeos. Et eſt aquifoliū mate rie p̄cipuum: ſicut acer terebintus et buxus et citrus. Idem in li. xxiiii. Arbor aquifolia in domo vl̓ ī vil la ſata arcet veneficia. Pitagorās tradit aquā eiꝰ flo re glaciari. Itaqꝫ baculum ex ea factū in quoduis aīal emiſſum etiā ſi citra ceciderit d̓fectu mittentis ip̄ꝫ per ſe recubitu ꝓpius allabi: tam p̄cipuam ineſſe naturam arbori. ¶ Actor. Fortaſſis aquifolium ip̄a eſt arbor: quā dyaſcorides agrifoliū dicit niſi forte vicio ſcripto ris acciderit. ¶ Dyaſcorides. Aquifolius ē arbor in gens vl̓ fortis: cuiꝰ ſemen ſimile eſt piperi: dulciſqꝫ ſa poris. Aptū ē ſtomacho ad edendum: tollit faſtidiū: vē trem abſtinet. Scobe illius id eſt cortices ligni decoc te ac bibite: et ano ſuppoſite diſentericis medicāt̉. flux us mulieꝝ ſtringūt: capilliſqꝫ rufum colorem faciunt. .I. ¶ De bdellio ¶ Plinius li. xxij Dellium ē arbor nigra magnitudīe olee folio roboris: fructu caprifici: natura qͣꝫ gūmi Eſſe auteꝫ debet trāſlucidum: cere ſimule: odoratū et cum fricatur pingue: guſtu amarum: vino qꝫ ꝑfuſū odoratius. Adulteratur amigdala nūce. Cetera eius genera ſcordaſti: ita vocatur arbor emula gummi: ſed deprehenditur odore: colore. guſtu pondere: igne: Eſt aūt bdelliū in bactriana nominatiſſimum Naſcitur ⁊ in arabiā indiaqꝫ et media ac babilone. ¶ Razi in al maſore. Bdelliū calidum ē durā diſſoluit apoſtemata: ⁊ emoro ydis vtile iudicatur. Bdellium tamē d̓ mecha frigidum eſt et ſiccū ventrem ſtringit. ¶ Auicenna. Bdellium iudaicum aliud eſt ſiculum: aliud arabicum et ambo ſunt ex palmis ſilueſtribus. Bdellium autem mechum eſt ex fructu arboris palmaꝝ ſilueſtriū: et eſt frigidum ⁊ ſiccum: aliud vero lenitiuuꝫ. Melior duaꝝ gūmaꝝ ē illa que ē varia. clara: amari ſaporis: munda a lignis: facilis reſolutōnis. boni odoris: cuiꝰ fumus habet odorem picis. Bdellium naturā lenitiuum eſt ⁊ maturatiuum: diſrumpit ventoſitates. reſoluit ſangi uinem cōgelatum: et apoſtemata frigidā: ꝓprieqꝫ cum Liber Terciuſdecimus caliua leiuni diſſolutum confert contuſioni lacertoruꝫ et ſpaſmo: ac duriciei neruorū et congelatōi ip̄orum: doloribus quoqꝫ canne pulmonis: et apoſtemātibꝰ eiꝰ et tuſſi antique: ac doloribus lateriſ: et apoſtemātibus gutturis: et emorroydibus: et lapidi renum: ac morſui vermiū venenoſorum. et quando ponitur in ſolutiuis ꝓhibet abraſionem inteſtinoꝝ: ꝓuocat vrmam et men ſtrua. Aperit os matricis clauſum: et educit fetū: ma tricem qꝫ mundificat. Mechum aūt ſtringit et lapidē frangit ¶ Conſtantinꝰ in li. graduum. Bdellium eſt calidum ī ſcd̓o ⁊ humidum ī primo. Diſenterie de acu ta farmacia facte repugnat. Apoſtema interius vl̓ ex terius inunctum curat: lapidem frāgit tuſſim mitigat morſus reptilium curat. cum aceto temꝑatū crepiturā et eo inunctam ſanat. Mixtimqꝫ cū ceruſa et ſapā te ſticuloꝝ apoſtemata curat. ¶ Ex libro de natura reꝝ Bdelliū ē arbor in oriente nobiliſſima colore nigra: la crimā quoqꝫ nigr̄am habens cū in offas voluit̉. eiuſqꝫ natura ē que et gummi. ¶ .LI. ¶ Iſidorus. ¶ De buxo. Uxum eſt nomen grecum a latinis ex ꝑte cor ruptum. Pixos em̄ aput grecos arbor ſemꝑ virens ē appellata: et lenitate materie elemen torum apicibus apta. Unde ſcriptura. Scribe inquit buxo arborum. Buxus exprimendis elementoꝝ apici bus vtilis: leni materia informat vſum manus pueril̓. Simul em̄ āmonet te ip̄a materia que ſemꝑ viret: nec vnquam ſuis exuitur foliis: ne vnꝙͣ ſpei tue diſſimula tione nuderis: ſed ſemꝑ tibi per fidem germinet ſpes ſalutis. ¶ Plinius li. xvi. Montes amant ilex ⁊ bux us Itaqꝫ buxus pireneis ac citeriiſ montibꝰ plurima berecynthio tractu craſſiſſima in corfica florem n̄ ferē do. Que cā amaritudinis mellis. Semen illius cūctis īuiſum animātibꝰ. Nec ī olimpo macedonie gracilior eſt fed breuis. Amat frigida aprica. In igne quoqꝫ q̄ ferro duritia: neqꝫ carbone vtil̓ neqꝫ flamā. Buxo fo lia concaua ſunt et nō decidūt. Hec arbor in plures ra mos diſꝑſa ſicut et lothos trāſmarina. Spiſſiſſima ve ro ex omni materie: et ideo grauiſſima iudicat̉. Buxꝰ ſic̄ et hebenus natura gracilis: ⁊ neutra fluitat in aqͥs Buxus et cornus ⁊ olea medulla ⁊ adipibus atꝫ carni bus caret: minimūqꝫ et ſanguinis habet. Cariē vetuſ tatem qꝫ buxꝰ nō ſentit: et rimā fiſſuramqꝫ ſponte non capit Et ſicut in cipreſſo teredines naſci ꝓhibet amari tudo: ſic et duricia in buxo. Arida em̄ latius ꝙͣ viridia ſerris cedunt p̄ter robur et buxum que pertinacius re ſiſtunt: ſerrarūqꝫ dentes inerti equalitate replēt .ſ. qͣn do lamine ſectiles ex eis fiunt. ¶ Idem in li. xvii. Pro ueniunt buxi tenuiſſimis quinis ſeniſqꝫ virgulis colli gatis depacti. Erat qꝫ quondā in obẜuatōne vt defrī gerentur ex imputata buxo aliter non crediti viuere ¶ Actor. Buxus ē arbor omībꝰ nota: huiꝰ ramis vti mur in die palmaꝝ vice palmarū qͣles oliuarū ſūt. q̄ in regiōe nr̄a nō abundāt. Huiꝰ etiā lignū ꝓpter ſui ſoli ditatem lenitatem qꝫ ac decorem: ad fabricādas tabel las et cōclearia atqꝫ manubria et ad alios plurimos vſus aptiſſimum inuenit̉: Eſt aūt arbor humilis ⁊ te nuis: neqꝫ em̄ multū aſcendit: nec multū groſſeſcit. De hꝰ aūt natura nichil penitꝰ in libris medicoꝝ reperiſſe mę memini .LII. ¶ De caprifico ¶ Iſidorus. Aprificus dicta ē: quia parietes quibꝰ īnaſcit̉ carpit Rumpit em̄ et ꝓdit ex latebris quibus ꝯcepta ē. Alii caprificū dictam putāt: eo ꝙ ar bor ficus eius remedio fecūdet̉. ¶ Areſtotiles in li. de aīalibꝰ. Arbores q̄dam nō faciunt fructū niſi ꝑ ꝯueni entiā qͣ adiuuāt̉ ī digeſtiōe. ſic̄ ficꝰ agreſtes .i. cap̄fici. Pliniꝰ libro. xvi. Culices ficarias caprificus generat ¶ Idē libro. xv Caprificꝰ vocatur ex ſilueſtri genere ficus nūqͣ matureſcens: ſed quod ip̄a nō habet alij tri buens. quia natural̓ eſt cauſaꝝ trāſitꝰ vt gignatur ali quid ē putreſcētibꝰ. Itaqꝫ ꝑti culices fraudati alim̄to in matre. puta eiꝰ putri tabe nati ad cognata volant: morſuqꝫ ficorū crebro: hoc ē auidiore paſtu aperiētes ora eoꝝ: atqꝫ ita penetrantes intus: ſolem primo ſecū inducūt: ac cereales auras foribꝰ adapertis īmittūt. moxqꝫ lacteū hūorem .i. infantiā pomi abſumūt qd̓ fit et ſponte. Id̓o qͣꝫ ficetis caprificꝰ permittit̉ ad ratōeꝫ venti: vt flatꝰ euolantes in ficꝰ ferat. Inde reꝑtuꝫ eſt vt illate aliūde et inter ſe colligate fico iniicerēt: quod in macro ſolo et aquilonio ſitu nō deſiderat̉. qꝛ ſponte areſcūt loci ſitu. rimiſqꝫ eadē culicū oꝑa cauſa ꝑficit. necnō vbi multus eſt puluis: qd̓ maxīe viā frequēti ap poſita euenit. nanqꝫ pulueri eſt viſ ficcandi: ſuccumqꝫ lactis abſorbendi. Que ratō puluere et caprifico hoc quoqꝫ p̄ſtat: ne ficus decidant hūore abſumpto: ⁊ cuꝫ qͣdā fragilitate pōderoſo. ¶ Idē li. xvi. Nec fici nec ca prifici flore vllo exhilarantur Protinꝰ em̄ flores fruc tum gignūt. In choo inſula caprifici trifere ſunt prīo fetu ſequens euocatur ſequēti terciꝰ. hic fici caprificā tur. caprifici aūt ab aduerſis foliis. Morus et capri ficus durabilia ſūt ac ſectibilia quia modice humida Idem in libro. xxiiii. Caprificus etiam num multo efficacior fico. lactis minꝰ habet Surcul̓ quoqꝫ eꝰ lac coagulatur in caſeo: exceptū id et in duriciā coactum ſuanitatē carnibꝰ affert. Aluum ſoluit: lentigines ex purgat. venenatoꝝ ictus: et canis morſuſ: dentiū quo qꝫ dolori ꝓdeſt. Groſſi eius īflatōnes diſcutiūt: et q̄ mi nutiſſima ſunt ad ſcorpionū ictus ē vino bibunt̉ Que autē ex folus eꝰ molliſſima ſunt cū aceto vlcera manā tia ſanāt. Arboris ip̄iꝰ cinis ex melle rhagadias Ra dix deferuefacta ī vino dentiū dolores mitigat Hiber na caprificꝰ in aceto cocta ⁊ trita: īpetigines tollit Ca prificus tauros quālibet feroces collo eoꝝ circūdata: intm̄ rabidā naturā ꝯpeſcit vt īmobiles p̄ſtet ¶ LIII. ¶ De cedro. ¶ Iſidorus. Edrus quam greci cedros vocāt: id ē arboris hūor ardentis cuius folia ad cip̄ſſi ſil̓itudinē reſplendēt. Lignū vero iocūdi odoris ē diu du rans. nec vnꝙͣ a tinea exterminatur. de qua ꝑſius. ⁊ ce dro digna locutꝰ eſt .ſ. ꝓpter eiꝰ durabileꝫ ꝑpetuitateꝫ Unde ⁊ in tēplis ex eo lacunaria fiunt: huiꝰ reſina ce dria dicit̉. Naſcitur in cretha affrica et ſiria. ¶ Am broſius. Cedrus et picea cōuenerūt .ſ. in altum. Eſt gͦ cedrus ſuſpendendis tectoꝝ apta culmībꝰ: eo ꝙ ꝓcera ſit ſpaciis nec oneroſa ꝑietibꝰ. Unde in canticis dicit eccl̓ia. Tigna domoꝝ noſtraꝝ cedrīa. ¶ Pliniꝰ libro xiii. Habent fenices cedꝝ mīoreꝫ. Cuiꝰ duo ſunt gene rā Oxicedros vocatur ramoſa et nodis infeſta: altera vero p̄ſtat odore: fructū ferens mirti magnitudīe dul cem ſapore. Maioris quoqꝫ duo ſunt genera Que flo ret fructū nō fert. fructifera nō floret atqꝫ in ea fruo tum antecedentem occupat nouuſ. Semen eiuſ cip̄ſſo ſil̓e. eternitas vero īeſt ip̄i materie: vnde et ex eā ſimu lacra deoꝝ factit auer̄t Ex hac reſina laudatiſſīa. Ar bor eſt cedro ſimil̓ in archadia que frutex vocat̉ in fri gia. ¶ Ideꝫ in libro. xiiii. Craſſior eſt vero ⁊ ad pices faciendas cedrus. ¶ Idem in libro. xv. Ex maliſ cedri fit oleum: quod cedroleon dicitur odoris cauſa. ¶ Idē in li. xvi Montes amat cedrus ⁊ tēda larix Silueſtriū generis folia n̄ decidūt abieti: buxo: ac cedro Foliaqꝫ pūgētia ſunt cedro abieti ac pino. Cedꝝ natura dede rat eſtuoſis ꝑtibꝰ: nūc aūt in liciis frigidiſqꝫ naſcitur mōtibꝰ. Rubet aūt cedrus et larix ac iuniperꝰ. Sunt Liber Terciuſdecimus aūt cedri. puriſſime in chreta affrica et ſiria. Cedrus n̄ tenet clauum in ſe infixū. Preterca rimam fiſſuramqꝫ ſponte n̄ capit: cariem vetuſtatēqꝫ n̄ ſentit. Oleo cedri materies pucta: nec ſētit rimā nec cairē. Eternā d̓niqꝫ cedrum putant et hebenū ac cipreſſum claro d̓ omībꝰ materiis indicio. Itaqꝫ templū dyāne̓ ī epheſo ac tec tum eius ex trabibuſcedrinis quadringentis durauit annis ¶ Idē in li. xvii Semē ſerere natura docuit cū decidēs exceptū terra viuiſcerit ⁊ quedaꝫ aliter non ꝓ ueniunt. vt cedrus iuglandes atque caſtanee. Decacu minatō cedro nocet et picee ac cipreſſo. He ſiquidem intereūt detracto cacumine vl̓ igne aduſto. ¶ CIIII. ¶Iterū de eodē. ¶ Ex libro de natura rerū Edrus ē arbor nobiliſima: altitudīe quaſi ad nubeſ elata odorifera: ſerpētibꝰ inimica Huiꝰ duo ſunt genera. que floret: fructū n̄ fert. fruc tifera vero nō fl̓oret: fructumqꝫ in ea antecedenteꝫ oc cupat nouus. Que vero fructificant maritime vocant̉ ⁊ parue ſunt. fructus eius ſcd̓m humani capitiſ qͣntita tem. Triplicem aūt ſubſtanciam habet in ſe pomuꝫ ce drinū vt dicit iacobꝰ. In prīa ꝑte que deforis ē ſubſtā tiā calidā habꝫ In ſcd̓a que ē īterior tēꝑatiua Mediū vero pomī ponit̉ qͣſi cor eiꝰ ītrinſecꝰ latēs: frigidū exir ſtit. Hūc aūt fructū eē de qͦ dn̄s ī leuitico dicit. Sume tis vobis die prīo fructꝰ arboris pulcerrīe. Circa mō tem libani cedri ſunt pulcre valde: ac ſublimes ſed ſem per manēt ſteriles. ¶ Palladiꝰ vbi sͣ. Cedrus in ma teria durabilis eſt. niſi humore tangatur. ¶ Gloſa ſu per. iii. regū. ix. Prebuit ſalomon ī hieruſalem tantaꝫ multitudinem cedroꝝ: velut ſiccomoꝝ. Cedrus ſiqͥdeꝫ eſt arbor imputribiliſ natura: odore iocūda: aſpectu ni tida: que accenſa nidore ſerpentes fugat et perimit. ¶ Gloſa ſuꝑ pſalmū. xxviii. Cedrus ē arbor altiſſima in libano maxime: que niſi ſucciſa ſit: eſt inutil̓: nec fa cit vtiles fructus manens in ſua radice. Sic et ſuꝑbia nō bene fructificat ſua radice ſꝫ ea ſucciſa creſcūt fruc tus gratie. Unde ſcriptū eſt. Uox domini confrīgētis cedroſ ⁊ ꝯfringet dn̄s cedros libani ¶ Gloſa ſuꝑ eccl̓. xxiiii. Cedrus eſt arbor altitudinis et odoris p̄cipui. cuius odor ſerpentes fugat et interimit. Libri quoqꝫ qui reſina eius liniti ſunt: nec tinea nec ſenectute defi ¶ De virtute ip̄iꝰ ī medicīa ¶ Diaſcorides ¶ LV. ciunt. Edrus eſt arbor de qua pix cedria fit. ſed q̄dā Aa gero maior q̄ cedrus lata nominat̉ fruc eſt ꝑua atqꝫ ſpinoſa fructu iuniꝑi l̓ mirte ſil̓is tum cypreſſi ſimilans ſed ꝓnior: tn̄ nexabill̓ ſtomacho acrem et feruentem habēs virtutem: de qua fit cedria que ad multa vtilis eſt in medicina. Fit aūt oleū ex ar bore quod eſt nimiū leptomere. Molles carnes abſqꝫ dolore cōnẜuans. Bura vero longo tempore: et nigra corpora deſiccans. lacrima etiā eiuſdem viſcide atꝫ ef ficaciter ꝑiterqꝫ cum nexatōne refrigerat ac ſtringit. Nam corpora mortuoꝝ in eadē arbore recōdita a ta be defendit: ⁊ ind̓ vita mortuoꝝ vocat̉. Cedrides aūt ſemen arboris cedri dicitur. Tuſſim ſedat: plaſmata ꝓ hibet: reumā cōſtrīgit. Stringiriiſ medetur: menſtruiſ imperat cū pipere bibitū. et ſi cum adipe ceruino mix tum fuerit om̄s beſtias arcet: antidotis quoqꝫ miſcet̉ ¶ Pliniꝰ libro. viceſimoquarto Cedri ſuccuſ defunc ta corpora īcorrupta ꝯſeruat: viuentia corrūpit Cedri ſcobe ſerpentes fugari certū eſt. Cedrides. id eſt fruti ces vl̓ fructus cedri tuſſim ſanant: vrinam ciūt. Aluū ſiſtunt ruptis conuulſiſqꝫ vtiles ſunt. proſunt et ſtran guirie matrici admoti. et ꝯͣ lepores marinos. Itemqꝫ collectōnibus et inflatōnibus. .LVI. ¶ Diaſcorides. ¶ De cinoſbato: Inoſbatū .i. aiglentricū multi vocant ciricāta et eſt arbor nimiū ſpinoſa cum radice alta et ī ¶ pl̓iaſm ꝑteſ diuiſa. fructū habꝫ mirte ſimileꝫ ſꝫ paulo maiorē. rubꝝ exteriꝰ cū venerit ad maturitatē ac deintꝰ lanā aſperrimā. Sem̄ eꝰ ſiccuꝫ ſine lanā: vē trem ſtringit. qꝛ virtutis eſt coherētis. medetur etiaꝫ in cibo ⁊ potu datū: ſanatqꝫ fluores ac femineū fluxū. Eiꝰ vero radix acrioris virtutis eſt: nam appoſita ca thaplaſmatibꝰ euocat ē corꝑe ſtirpeſ. folia etiam eius appoſita cathaplaſmatibuſ occurrunt apoſtemātibus Sem̄ eꝰ granatum eſt. ¶ Pliniꝰ libro. xiii. In egipto ē caparis frutex firmioris ligni ſeminiſqꝫ ac cibi vul gati: caule quoqꝫ vna pl̓mqꝫ d̓cerpto Cauēda ſunt eiꝰ genera ꝑegrina. Siqͥdē arabicū peſtilēs. affricum gin giuis inimicū Marmaricum vuluis ⁊ oīm īflatōibus Apulūqꝫ vomitus facit: ſtomachum et aluum mouet Quidā em̄ cinoſbatō vocāt Alii aūt opheoſtaphilem ¶ Idem ī li. xxiiii. Cinobatō quā alij cinobaſto. Alii neuroſbaſtō vocāt. habet folium hoīs veſtigio ſimile. fert vuā nigram in cuius acino habet̉ neruus. vnd̓ et neruuſpaſſus dicit̉. Alia ē capariꝫ quā medici cinoſ baton appellauer̄t huiuſqꝫ tirſus ad remedia ſplenis: et īflatōnes māditur ex aceto cōditus. Neruus eiꝰ cū maſtice chya māducatus os purgat. ¶ Diaſcorides. Capara quā ml̓ti cinoſbaton vel caprion appellauere ex luctātibꝰ ꝯponit̉ virtutibꝰ: habetqꝫ ꝓiicere ac pur gare et extenuare ⁊ euentare acredīes ſil̓qꝫ adducere ⁊ ꝯſtringere. Eſt enim ſtiptica: ideoqꝫ ſchiroſi ſplenis ſuꝑ oīa iuuat medicaminā: ſicut videlicet iam dictum ē ſupͣ. ¶ Actor. De hac em̄ dictū ē ſuꝑiꝰ inter herbas qꝛ frutex ē Et iō tanꝙͣ media ꝑtinet ad arbores vel ad herbas. Iſidorus. LVII ¶ De cipreſſo. Ipreſſus grece dicit̉: eo ꝙ caput eius a rotudi tate in cacumen erigitur. Un̄ ⁊ conō vocat̉ .i. alta rotūditas. Hinc et fructꝰ eꝰ conꝰ dicitu quia rotūditas eius conū imitatur. Huiuſ lignū cedro pene ꝓxīam habet virtuteꝫ. Tēploꝝ quoqꝫ trabibus aptū impenetrabili ſoliditate nūꝙͣ oneri cedit. Antio ramos cip̄ſſi ꝓpe roguꝫ ꝯſtituere ſolebāt: vt odoris ſui iocūditate cadaueꝝ odorem dū vrerentur opprimerēt Hec arbor apud pagauoſ mortuis ꝯſecrata eſt: eo ꝙ modū hoīs exciſa non pullulat. ¶ Ambroſiꝰ. Cip̄ſſus et pinus in alta ſe cacumina extuler̄t: manetqꝫ p̄roga tiuā cipreſſis: vt nulli eaſ venti honore ſuis deſpolient coronis. Hec arbor lacunaribꝰ ē vtilis ꝯmendādiſqꝫ faſtigiis. Un̄ ī cāticis dicit etiā. lacunaria nr̄a cip̄ſſina ¶ Palladiuſ libro. xii. Cip̄ſſus ad fabrice materiam ē egregia ¶ Pliniꝰ libro. xxiii. In choo inſula naſci tra duntur cipiſi florem imbribus decuſſum terre alitu ani māte. ¶ Gloſa ſuꝑ ecclſiaſticuꝫ. xxiiii. Cip̄ſſus eſt alti tudinis et odoris p̄cipui medendis apta corporibꝰ: ve nuſtatēqꝫ ſue corone nullis deponit impulſibꝰ ¶ Pli. li. xiiii. Cip̄ſſi fūdūt reſinā ſapore acerrimā. p̄terea ce dri vtriuſqꝫ ac cipreſſi bacce lignū recens in muſto de coquitur: ⁊ vinum efficit̉. ¶ Idem ī libro. xv. Olenm quoqꝫ fit ex cip̄ſſo ¶ Idē li. xvi. In lōgitudinē creſcūt cip̄ſſus et alnꝰ atqꝫ palma ⁊ ſiqͣ ſunt vniſtirpia. Cip̄ſſi ac iuglādes et caſtanee ſūt ſiccanee .i. terrā ſiccā amāt Cipreſſis et mal̓ et oleis ꝑ ſumma ceſpitū radices de ſcendunt Cipreſſus ⁊ robur ac pinꝰ ferūt boletoſ noxi os atꝫ ſuilloſ Trifera ē cip̄ſſus Nā eiuſ bacce colligūt menſe ianuario ⁊ mayo ac ſeptembri. ternaſqꝫ magni tudines eaꝝ gerit. Poſt pirū aut ceraſuꝫ primū florꝫ cipreſſus ſimiliter et laurus. Folia ſunt cipſſo carnoſa thamarici craſſiſſima. nec cipſſo decidūt folia Cip̄ſſuſ aduena ⁊ difficilime naſcentium fuit. de qua verboſiꝰ ac ſepius ꝙͣ d̓ omībꝰ alijſ cato ꝓdiderit. natu moroſa: Liber Tercius decimus fructu ſuꝑuacua: baccis torua: folio amara: odore vio ſenta: ac ne vmbra quidē gratioſa. materie rara: vt per ne fruticoſi generis. diti ſacra. Iōqꝫ ſigno funebri ad ¶ .LVIII. domos poſita. ¶ De virtute ipſius ī medicina dē li. xxiiii Ipreſſi folia trita ſerpentū ictibus īponuntur ⁊ capiti cū polenta ſi a ſole doleat. Itemqꝫ ra mici: qua de cauſa et bibuntur: teſtium quoqꝫ tumori cū cerato illinūt̉ Capillum denigrant ex aceto Panis mollis et ē vino amineo ſubacta: pedū ac ner norum dolores ſanant. Pilule contra ſerpentum ictus hibuntur: ſuccus quoqꝫ mixto oleo caliginē oculorum curat. Radix cū foliis trita et pota: veſice et ſtrīgirie medetur ⁊ contra ſphalangias Ramenta quoqꝫ pota menſes ciunt et ſcorpionum ictibꝰ aduerſantur ¶ Pla tearius. Cipreſſus eſt calida in primo gradu: ſiccā iu ſecūdo Huius arboris folia lignum ⁊ poma cōpetunt vſui mediciue Sꝫ poma ſtiptica ſūt ⁊ ꝯſolidatiua Lig num ⁊ folia diuret icā contra fluxū ventris ex debilita te virtutis cōtentiue. Poma eiꝰ recentia ꝯmeduntur. vl̓ puluis pomi ſicci in cibis detur: cōtra ſtringiriaꝫ ⁊ diſenteriam datur puluis ligni et folioꝝ eius ī vino et maxime in muſto: hoc etiā vinū preẜuat ab yliaca paſ ſione. ¶ Biaſcorides. Cip̄ſſus eſt arbor omībus nota Huiꝰ ſemen viride vl̓ pila bibita: medetur emoptoyciſ Diſentericis ⁊ yliacis maxime ꝓdeſt et etiā tuſſi valet Iterū ſemē eꝰ admixtis caricis duriciaſ ſoluit: polipoſ naribꝰ em̄dat. Huiꝰ elixat̉a leproſos vngues līpidat huiꝰ folia cathaplaſmata recentia vulnera ſanant. In aceto cocta et infuſa capillos īficiūt. Trita et polenta admixta ſacrum ignem cōpeſcunt. vulneribus meden tur: carbunculis opitulantur. Tumorem oculoꝝ dep̄ munt: ceratis nobilibus miſcentur: ſtomachū ꝯſeruat et ſanguinē ſtringunt. ¶ Auicenna Cip̄ſſus eſt calida in primo: ficca in ſecūdo. In eiuſ ſapore ſunt acredo ⁊ ſtipticitaſ pauca: ⁊ amaritudo pl̓ima: et ponticitas ma ior. Diuerſificatur a reliqͥs calefactiuis: quia n̄ attra hit. In ip̄a ē acuitas ⁊ reſolutō ⁊ reſoluit huīditates Folia eiꝰ et nux ſtiptica ſunt. Et nux quidem fortior ē in om̄i re ꝙͣ folia In ip̄a eſt uis faciendi adherere ⁊ ab ſcindit ſanguineꝫ: it a ꝙ remouꝫ putredinem. Folia eiꝰ delent morpheam. cū vino bibita difficultati mingē di conferunt. ⁊ curſui ſuperfluitatum. ad ueſicā ⁊ vlce ribus inteſtinoꝝ. Nux aūt cū vino potui datur: ad ſpu tum ſanguīs: ad difficultatē anhelitus: et ad tuſſim an tiquam. Et ſimiliter eius decōctio cū aceto ſedat dolo rem dentiū. Nux et folia recenter collecta: conſolidant vulnera que ſunt in mēbris duris. confert etiā formice ⁊ criſipile. ꝓprieqꝫ cū farina ordei cōfortant neruos: et extenuant ramicem emplaſtri more ſuppoſita. et robo rant mollificatōnem ⁊ ſtringunt eam. ¶LIX. ¶ De cocco et corallo. ¶ Diaſcorideſ Occus vnde cocceus inficitur: eſt frutex car mentoſa bacculas in ip̄iſ virgis habens rotū vas: ſicut lenticulas: que colliguntur et cōfici untur Eſt aūt bonꝰ coccus galleticꝰ et armenicꝰ: ſcd̓ꝰ aſianus et licius. Epanus autē nouiſſimꝰ. Uirtus ē ei ſtipitica aceto tritus ⁊ impoſitus mulieribus pacolleſī facit. Neruis inciſſis maximum preſidium eſt Naſcit̉ in ſilicia et in triſilico minor ꝙͣ coccea: quam mulieres coll igunt et vtuntur. inde coccus appellatur. ¶ De corallo. ¶ arbor i fundo maris que dum velli ceperit: ac Orallus quam multi licodendron dicunt eſt cepto aere graneſcit. Nā moll̓ quidē natura eſt ſed poſt detractōnem ex aquis dureſcit ſiue lapide ſcit. Naſcit̉ ml̓tū in ꝓmōtorio ſilicie noīe cacino. Eli. gendus eſt auteꝫ colore coccineꝰ aut ſardinicus vnuꝫ colorem habens. fragil̓: odoris granifici: et quaſi cino momi. Uirtus ē ei frigida et ſtiptica. Carnes ſuꝑflue creſcētes paſcit: cicatrices oculi curat: alta vulnera re plet. Emopto ęcis mire ſubuenit: diſſuriis medetur. cū aquā bibitꝰ ſplenē ſiccat Itē cum aqua pluuiali bibitꝰ ſtomachi ventriſqꝫ dolorē ſedat: cū cornu ceruino vſto et aquā tepida bibitꝰ ꝓfluuiū mulieꝝ ſiſtit. Itē cōtra fulmīs ictus vel grādinis facit. Reꝓbandus autē eſt ſcabroſus vel lapidoſus: vl̓ fiſtulatī ꝑforatus vel diffu ſus. ¶ Conſtātinꝰ vbi ſupͣ. Corallus frigidꝰ ē ⁊ ficcꝰ in. ii. gradu Ualꝫ oculoꝝ dolori ⁊ obſcuritati: ⁊ putre factōni. hec oīa curat et mūdificat: ſi ī collirio mittat̉ Puluerizatus dēteſ fricatos clarificat: gingiuaſ putri das ſanat. .IX. De dipſeo et driſbero ¶ Diaſcorides. Ipſeus ē frutex ſpinoſa: habenſ virgā ſpinis plenam: et folia in circumitu lactuce ſimilia. In ſingl̓is nodis habꝫ bina ip̄aqꝫ oblōga et intꝰ ſpinoſa: deforis quoqꝫ ſpinis plena. Habet etiam folia ꝯtracta que pluuiam et auram in ſe ꝯtinent. vnd̓ et nomē accepit. In virgis eiuſ ſingula capita ſurgūt ſpinoſa echino maritimo ſil̓ia: ſed oblōgiora q̄ coloreꝫ albū faciūt ſiccata In virga deītꝰ vermes naſcūt̉. Ra dix eꝰ tuſa ī vino cocta et ſicut cirotū īpoſita rhagadt as et fiſtulas curat. Quod medicam̄ videlicet ⁊ ī enea pixide ſeruandū eſt. Corporis clauos mūdat: et formi cas et vermes qͥ in capiti inueniūtur: ligata et collo ſu ſpēſal̓ brachio dicit̉ qͣrtanā febrē penitꝰ curare. ¶ De driſbero. Riſberos arbor ſtiptica eſt. ſed maxīe ſtipticū eſt qd̓ inter lignū et coriū eſt. Cortex fructum eꝰ tegit .i. gladē Huiꝰ coctura celiaciſ ac diſē tericis ⁊ emoptoycis ad reumna vētris diut̓na maximū p̄ſtat effectuꝫ: ſtringitqꝫ mirifice fluxū ſanguīs ml̓ieꝝ Sem̄ eiꝰ diureticū eſt comeſtū dolorē capitis ꝯmouet inflatōnes ſedat: veneniſ ſumptū occurrit Elixtura eꝰ et coriū cū lacte bubalīo ꝯtra venena vtiliter adhibet̉ Cruda cathaplaſmatibus tumores ſoluit: cuꝫ axūgia porcina et ſale cōmixta vulnera ſordida ad ſanitatem ¶ LXI. ¶ De ebeno et eius natura ¶ Iſidorus. perducit. Benꝰ in india ⁊ ethiopia naſcitur: q̄ ceſa du reſcit in lapidem: cuius lignum nigꝝ eſt: ⁊ cor tex lenis: vt lauri. Sed indicum maculoſuꝫ ē in paruis diſtīctōnibus albiſ ac fuluis Ethiopicū vero quod p̄ſtantiꝰ accipit̉: in nullo eſt maculatū: ſed ē nigꝝ lene ⁊ corneum. Eſt autē mareotica palꝰ ī india vnde venit ebenus Sed crepūdiis illigatur vt infantiū viiꝰ nigra n̄ terreant ¶ Areſtotiles in li. de plātis Ebenꝰ et ea que illi vicina ſunt mergūtur in aqua: qꝛ in eo ra ritas ē ꝑua: nec eſt aer in ip̄o qui poſſet ip̄m tollere. ꝑ tes em̄ eius ſunt multuꝫ ſolide. In terris nempe valde calidis et ſiccis plāte nō habet hūoreꝫ: qui materie ſuf ficiat. Ideoqꝫ ꝑtes ꝯpacte ſunt ⁊ āguſti meatꝰ. Unde color plātam inter albedinē et nigredinē colorat. fitqꝫ lignum huius nigrum: et mergitur in aqua: vt ebenus ¶ Plinius li. xii. Item arborum indie magnitudinē vnam: quam peculiarius celebrauit virgilius ebenū a libi nuſꝙͣ naſci ꝓfeſſuſ Herodotꝰ illā ethiopie maluit ī telligere. regibus perſidis in vicem tributi: ē materie eiꝰ centenas phalangas: tercio quoqꝫ anno penſitaſſe ethiopes cum auro ⁊ ebore ꝓdendo. Item in tributoꝝ autoritate romani imperii tercia materies ebenꝰ fuit ⁊ hanc rome in triūpho mithridatico pompeiꝰ magnꝰ oſtendit. Hanc accendi fabianus negat: vritur tamen odore iocundo. Duo ſunt genera eiꝰ. Rarum id quod Liber Terciuſdecimus melius arboreū trūco enodi: materie nigri ſplendoris. atqꝫ etiā ſine arte ꝓtinus iocundi. Alterū vero citiſi modo fruticoſum: et hoc in tota india eſt diſperſum: Idē li. xvi. Tota eſt oſſea ebenus ſicut ⁊ ylex ⁊ morꝰ Spiſſiſſima vero ex om̄i materie ideoqꝫ grauiſſima iu dicat̉ ebenus et gracil̓ natura buxus. neutra in aquis fluctuat: nec ſuber ſi dematur cortex. Cariem vetuſta temqꝫ non ſentit ebenus ſicut nec cipreſſuſ aut cedrus Deniqꝫ putāt ebenum eternam et cip̄ſſum ac cedrum: claro de oībꝰ materiis indicio. ¶ Ex li. de natura rerū Ebenus eſt arbor cuiꝰ lignū duriſſimū et imputribile: non facile cedēs igni. Quod licet in ignem vehem̄tiſſi mum ardeat quodāmō et abſumatur: nunꝙͣ tn̄ eius cō buſtio tranſit in flamam Cortex eius lenis eſt vt lauri lignum hoc puluerizatum lapidem in veſica frangit. .LXII. ¶ De virtute ip̄iꝰ ī medicīa ¶ Plinius li. xxiiij Benus ī egipto naſcit̉: vt docuimꝰ nec orbes alienos ī medicina tractamꝰ. Nō obmittētur tn̄ ꝓpter miraculum. Scobem eius oculis vn ce dicunt mederi: lignoqꝫ ad cōtem trito: cuꝫ paſſo cali ginem diſcutit Ex aqua vero et radice albugines ocu lorum Tuſſiꝫ quoqꝫ pari modo radices cū melle adiec to. Ebenum inter erodentia medici aſſumunt. ¶ Aui cenna. Ebenus calida eſt et ficca in ſcd̓o Ex ea mel̓ior eſt nigra equal̓: in qua non ſunt linee ⁊ in ſuo tactu ſi milatur cornui tornatili. Eſt aūt valide cōpacta ⁊ ſoli da: in cuiꝰ ſapore ē mordicatō. Cunqꝫ ſuꝑ carbonē po nitur: odor bonus et acutꝰ ex ea odoratur: fricat̉ in aqͣ ſicut pulueres lapidum: ⁊ eſt ſubtilatiuā et abſterſiuaꝫ abſtergit pannū oculi et albuginem: et ad eius fricat ō nem colliria fiunt. Confert ⁊ vlceribus antiquis eius ſerratura aduſta ⁊ obtalmie ſicce ⁊ ſcabiei oculi. Fert etiā ꝙ ip̄a frangit lapidem in renibus: ⁊ ꝙ inflatōneꝫ ventris ſoluat. ¶ Diaſcorides. Ebenuꝫ eſt lignū quod ex ethiopia venit colorem habens nigrum duplici cali gine: tactu lene. durum et guſtū ſtipticum In cōticula confricatū oſtendit colorē ruſum. Eſt alterum ex india colore vario ſed melius predictum. Multiqꝫ amomi na ligna ⁊ accantica vendūt: quia ebeno ſimilia ſunt: ſed inde fiunt nota: quia mollia ſunt nō grauia. Cūqꝫ fructum ferunt haſtilia eoꝝ: ſubrufi coloris apparent nec odorem nec guſtum talem habent Eſt aūt optimū quod eſt nigrum: et equaliter lene: vires habēs ī guſtu acres: et ꝓficit mulieribus. Uirtus etiā ei purgatoria eſt: ideoqꝫ caliginem oculoꝝ ac reumatiſmū d̓tergit et ꝓhibet. Puluis etiā ī cacabo crudo bene munito con buſtus: ad oculorum claritatem facit ¶. LXII I. ¶ De fago. ¶ Iſidorus. ¶¶ Agus ſicut et eſculus arbor glandifera: inde nominata fuiſſe credit̉: ꝙ olim eiꝰ hoīes vixe I runt fructibꝰ. Bicta eſt em̄ fagꝰ a fage grece quod eſt latine comedere. ¶ Plinius li. xvi. Fagiſ pec tines tranſuerſi ī pulpa fuer̄t apd̓ ātiquoſ: ind̓ ⁊ vaſis honos. Marcus curius iurauit ſe ex preda nichil atti giſſe preter guttū faginū: quo ſacrificarꝫ. lignū in lon gitudinem ita fluctuat: vt que pars fuit a radice: vali dius ſidat: fagus ac cerruſ celeriter inareſcunt: facilis eſt fagus in materia qͣnꝙͣ fragilis ac tenera. Eadēqꝫ fictilibus laminis in tenui flexibil̓: capſiſqꝫ ac ſcriniis ſola vtilis: fagus in plana deſcendit ſicut et quercus. Huius glans muribus gratiſſima eſt. Arborum ferti litas oīm fere alternat: ſed maxime fagi. Huiꝰ folium tenue atqꝫ leniſſimum. populo ſimile: celerrime flaueſ cens ⁊ media parte plerūqꝫ gignens ſuperne paruulā baccam viridem cacumine aculeatam. In quodaꝫ vſu ſacroꝝ religioſꝰ eſtimatꝰ fagi cortex: ſꝫ arbor ip̄a n̄ du rat Scādula vero fit ex glādiferis alijs: fagoqꝫ: facilīe ex oībus que reſinā ferunt: ſed minime durant p̄terꝙͣ ex pino. ¶ Ideꝫ in libro. xxiiii. Fagi folia ī gingiuaꝝ et labroꝝ viciis māducantur Glādis faginee ciniſ cal cul̓ illinitur. Item cū melle alopiciis. ¶ Palladius li. i. De fago l̓ fraxīo diutiſſime tabulata durabūt ſi ſtra tis ſuꝑ paleis l̓ filice calcis hūor nuſꝙͣ ad tabulati cor pus accedat ¶ Idē in li. xii. Fagus in ficco vtilis eſt hūore corrumpitur ¶ Ex libro de natura reꝝ. Fagus eſt arbor glandifera: cuius fructꝰ eſt dulcis: ſꝫ pectori nociuus Oleū vero clariſſimū lampadibꝰ adminiſtrat lignū eius ſatis admodum duꝝ: ſꝫ vermibꝰ penetrabi le: niſi fumo pene fuerit ꝯtinue delibutum: viride autē in aqͥs poſitū ꝑ lōga tēpora. fert̉ ī lapidē dureſcere ¶ LXIIII. Iſidorus. ¶ De fraxino. Raxinꝰ vocari fert̉ eo ꝙ magiſi aſꝑiſ locis mōtaniſqꝫ fragis naſcatur. De qua ouidius Et fraxinꝰ vtilis haſtis. ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Materie cauſa reliqͣs arbores genuit natura: copioſiſ ſimā qͦqꝫ fraxinū. Procera hec ac teres: ⁊ ip̄a folia pē nata ml̓tumqꝫ homeri p̄conio: et achillis haſta nobili tata Materies ad plurima vtilis eſt. Ea quidem que eſt in yda troadis intantum cedro ſimil̓ eſt: vt emētes fallat cortice ablato. Greci duo eiꝰ genera fecere. vna quidem lōgam enodem. altera vero breuem duriorem fuſcioremqꝫ laureis foliis. Bumeliam in macedonia vocāt āpliſſimā atqꝫ lentiſſimā Alii vero ſitū diuiſere Campeſtrem em̄ aiunt eē criſpā. mōtanā vero ſpiſſam Eaꝝ folia iumētis mortifera: ceteris vero ruminātiū greci ꝓdiderunt innocua. In italia vero nec iumentiſ nocet Sed ꝯͣ ſerpētes valꝫ ſucco exp̄ſſo ad potū: ⁊ īpo ſit a vlceribꝰ opifera eſt. Tātaqꝫ uis eꝰ ē vt ne matuti nas quidē occidentes ve vmbras. ꝙͣuis lōgiſſime ſint. ſerpens huius arboris attingat: ſed ꝓcul ea fugiat ex ꝑti ꝓdimꝰ: ſi eiꝰ frōde giro claudatur ignis ac ſerpēs: in ignes potius ꝙͣ in fraxinū fugere ſerpentem. Mira benignitas nature: priuſꝙͣ ſerpentes ꝓdeant: fraxinuꝫ florere: nec āte ꝯditas folia dimittere. Aquoſis mōti bus gaudent fraxini acer ac ceraſuſ. ſed aceris mares in ficcis nate p̄ferūtur aqͣticis: ſicut et fraxiui. fraxinꝰ germīat inter primas ⁊ nudatur īter nouiſſimas: ſemē qꝫ meſſibꝰ reddit Eſt quidē lenticia platano ſꝫ madida ſicut alno Eademqꝫ fraxino et vlmo ſiccior: ſed ponde roſior. Itaqꝫ fraxinus ⁊ vlmus lente quidē: ſed facile panduntur: flexibiles tamen atqꝫ ſtantes: q̄ a circum ciſura ficcate fideliores. Deniqꝫ obedientiſſima eſt in quocunqꝫ opere fraxinꝰ: eademqꝫ haſtiſ corilo melior: corno lenior: ſorbo lētior. ¶ Idem ī libro. xvii. Fraxi nos et populos. qꝛ gemīant feſtinātius. diſponi quoqꝫ ꝯuenit in trāſferēdo maturius: hoc eſt ab ydibuſ febru arii: ip̄as quoqꝫ naſcentes plātis. Et ea quidē que ſū ma tellure gaudent: demittatur altiꝰ: ſicut olea ⁊ fraxi nus. Nam hec et ſimilia pedes et quatternos oportet d̓mitti: ceteris vero ſufficiūt altitudīs pedeſ terni Ce dua ſūt fraxinꝰ ⁊ laurus ac ꝑſicꝰ ⁊ malus: ſed naſcūt̉ tardius. Defixaqꝫ vix tolerat terrā: n̄ mō hūorē. pleri qꝫ nō ſpernūt fraxinum vt portet vitem iuxta ſe plāta tam ¶ Palladiꝰ vbi. sͣ. De fraxino l̓ fago diutiſſime durabūt tabulata: ſi ſtratis ſuꝑ paleis aut filice calcis hūor nuſꝙͣ ad tabulati corpꝰ accedat. ¶ Idē in li. xii. Fraxinus ⁊ vlmus ſi exiccentur rigeſcut: ate curuabi les cathenis vtiles habentur. .LXV. ¶ De medicinis ex fraxino. ¶ Platearius. i Raxinus frigida eſt et ficca in ſecūdo gradu cuius tortices ⁊ viſcoſitaſ. que da modū fūgi ſuꝑ eam excreſcit. vſui cōpetūt medicine ꝯtra fluxū vētris diſenteriā: lien: ꝯtra vomitū ex debilitate virtutis ꝯtentiue: vel humoꝝ acumine ¶ Auicenna Liber Terciuſdecimus Dirdar .i. fraxinꝰ ē arbor cimicū: ex qͣ .ſ. capita egredi ūtur īflata: ſicut granata: ī qͥbꝰ ē humiditas: que gene rat cimices: ⁊ eiuſ folia comedūtur viridia: ſicut olera In ip̄a ſunt ſtipticitas et abſterſio. huīditas capitū eꝰ abſtergit faciem. Cortex eiꝰ ꝑcuſſiones et vulnera cō ſolidat. Ex decoctōne radicis et folioꝝ eius embrocāt̉ oſſa ꝯfracta. Cortex eiꝰ groſſus cū aqua frigida bibitꝰ expellit flegmā. ¶ Cōſtātinꝰ ī libro graduū Arboris fraxini cortex ⁊ rami ſunt in prīo gradu frigidi ⁊ ſicci frondibus eiꝰ cū aceto cataplaſmatis puſtule et plage curātur et ſcabies. eiuſqꝫ cortice cū aqua l̓ vino potui dato: flegmatici purgantur hūores. Cum aceto tēꝑat morpheam innata oīno a cute mundificat. ſuppoſitus quoqꝫ fracturā oſſiū celeriꝰ ſolidat ¶ Pliniꝰ. li. xxiiii. Fraxinus quā vim aduerſus ſcorpiones habeat: indi cauimus. Semen eius foliis ineſt que medentur ioci neris ⁊ doloribꝰ lateris in vino. Aquā que ſubit cutē extrahūt. Corpꝰ obeſum leuāt onere ſenſim qꝫ ad ma ciem reducunt. .LXVI. ¶ De geneſta et geneſtula. ¶ Pli. vbi. sͣ. Eneſta vl̓ geniſta p̄ſtat vſum vinculi. Suntqꝫ flores ip̄ius apibꝰ gratiſſimi. Dubito an hec ſit: quā ſparton appellauer̄t autores greci: cū ex ea lina piſcatoria docuerim apud eoſdē factitari: et nūquid hac homerus deſignauerit cum dixit nauium ſparta diſſoluta. nondum enim affricanum l̓ hiſpanū ſpartū fuiſſe in vſu certuꝫ ē. et cū ſutiles fierent naues lino tam̄ nō ſparto vnꝙͣ fuiſſe ꝯſutas. Sem̄ eius quod greci appellant eodē nomine: in follicul̓ paſſioloꝝ mō naſcens: purgat ellebori vice dracma et dimidia: in aqͣ mulſa ciatis quattuor potum a ieiuno videlicet hoīne Ramis ſil̓iter cum fronde et aceto maceratis pluribꝰ diebus et tuſis: ſuccum dant iſchiadicis vtilem ciathi vnius potu. Quida et ſemine vtuntur ad ſtringiriam. Beniſta deniqꝫ tuſa cū auxūgia genua ſanat dolētia ¶ Actor. Tamariſcum arboreꝫ in medicoꝝ ſinonimis legitur geneſte noīe d̓ſignari: quaꝫ noīe mirice quidaꝫ intelligunt in medicina: de quoꝝ tn̄ vtroqꝫ .ſ. mirica et tamariſco ꝑ ſe ſub eiſdem noībus dicetur infra. Nam de geneſta et mirica in eodem capitulo ſeparatim pli. tractat: dicens: miricam quibuſdā et amaricon appel latam. et fortaſſe vocat amaricon: quā autores ceteri tamariſcē vocāt vel tamariſcū. l̓ vitio forte ſcriptoris accidit: vt amaricō poneret̉ ꝓ tamariſce vl̓ tamariſco vel etiā ecōuerſo ¶ Platearius in libro d̓ ſimplici me dicina. Geneſtula frigida et ſicca eſt ſimil̓ geneſte ſed minor. facitqꝫ florem albuꝫ: geniſta vero croceū: habꝫ aūt: geneſtula ꝯſtringendi virtuteꝫ: valetqꝫ ꝯtra diſen ¶ CXVII. teriam. ¶ Actor. ¶ De harundine Arundinem ponit iſidorus inter arbores. ⁊ h̓ vt videtur. ꝓpter quaſdā ſpeciales: quaꝝ tāta craſſitudo ⁊ magnitudo eſſe dicitur: vt ex illis naues et edificia fabricentur. De ceteris aūt dictum ē ſuperiꝰ inter herbas incultas et inter ſatiuas ¶ Pli. libro. xvi. Harundines primatū tenēt inter aquāticos frutices: frigidis gaudentes. Belli paciſqꝫ exꝑim̄tis neceſſarie ſunt: atqꝫ etiaꝫ in deliciiſ grate. his em̄ oriē tales populi bella ꝯficiunt: dum ſpicula calamiſ addūt Nullꝰ aūt ſagittis aptior eſt calamꝰ: ꝙͣ in rheno bono nienſi amne cui plurima ineſt medulla pondꝰ qꝫ volu cre Cōtra flatus quoqꝫ ꝑuicax libra. Quippe nō eadē gratia belgicis. Hec ⁊ creticis ꝯm̄dationibus: qͣnꝙͣ p̄ ferātur indi: quoꝝ alia quibuſdam videtur natura. qn̄ et haſtaꝝ vicē p̄bent additis cuſpidibꝰ. Harūdo deni qꝫ indica arboreā hꝫ āplitudinē: qual̓ videtur in tēpliſ folia vero breuia. Nauigioꝝ qͣꝫ viceꝫ p̄ſtāt. ſi credimꝰ internodia ſingula. ¶ Alexander in epiſtola ad areſto tileꝫ Poſt victoriam noſtram de dargo rege obtentā acceptis centūqͥnquagintha ducibus indoꝝ: qui breui tateſ itineꝝ nouerāt. cū ꝑgeremꝰ: p̄ter flumē apparuit cuiꝰ ripam harūdo pedum ſexagenū veſtiebat. pinoꝝ abietūqꝫ vincēs in craſſitudine robora: eāqꝫ indi vtun tur ad edificia. Aqua vero flumīs guſtu elleboro ama rior erat: quā nec homo bibere: nec pecus etiā ſine tor m̄to poterat. Deinde vidimus hoīes nauicul̓ ꝑ flumē vehi rotūdis ex harūdiue: qui nobis oſtēder̄t vbi dl̓ceꝫ aquam poſſemus iuuenire. ¶ Solinus. Theremitanis eſt locis inſula ferax harundiuū: que accōmodatiſſime ſunt in cōmunem vſum tibiaꝝ. In india quoqꝫ que pa luſtria ſunt harūdinē creant ita craſſam: vt fiſſis interꝫ nodiis lembi vice vectitet nauigantes Eradicibuſ āt hūor dulcis expͥmit̉ ad melleā ſuauitatē ¶ LXVIII. ¶ De hedera ¶ Iſidorus. Edera dicta eſt: eo ꝙ arboribus reptando ad hereat. vel ꝙ hedis ſupͣ lactis abundātiam a veteribꝰ ī eſca p̄bebat̉. Hedere frigide terre indices ſunt. ſcd̓m phiſicos. Nā ātiformacon ebriet a tis eſt: ſi quis ad hedera coronetur ¶ Plinius lib. viii. Apri hedera medētur ſibi ¶ Idem libro. xvi. Hedera cuꝫ lauro teritur: et igniſ ſicut ex lapide excutitur He dere quoqꝫ folia nō decidunt: et āguloſa ſunt Folioruꝫ quidem vnitas in ſuo ꝑmanet cuiqꝫ genere: p̄terꝙͣ po pulo ⁊ hedere. Hedera iā in aſia dicitur naſci: qua ne gauerat theofraſtꝰ: nec india niſi in mōte mero. Alex auder vero ob raritatē ita exercitu coronato ex india victorem rediſſe liberi patris exemplo. Arbor eſt ini mica ſatis omnibus. Sepulcraqꝫ ad muros rumpens. ſerpentum vero frigori gratiſſima: vt mirum ſit eam ī honore vllo habitam. .LXIX. ¶ De medicīali earū oꝑatōne. ¶ Diaſcori. Edere genera tria ſt̄ .ſ. alba: nigra: ⁊ elix. alba floreꝫ afferet album. et nigra nigꝝ vl̓ croceū Elix vero nō habet ſemē ſed folia minuta ⁊ ā guloſa et groſſa. Oīs aūt hedera virtutem habꝫ inſci dam et ſtipticam vn̄ nerui eam cicius ſentiūt ꝯtrariā Flores eius bibiti medentur diſentericiſ. folia vero eꝰ cum cerotis mixta ꝯbuſtionibꝰ maxime ꝓſunt Eadem cuꝫ aceto cocta ⁊ impoſita ſplenē tum̄tē attenuāt Suc cus eius naribus infuſus caput purgat: eius dolores mitigat. Item cuꝫ oleo puro decocta doloribus auriū opitulatur. hedere nigre ſuccus aut ſummitas eius ſi bibatur: amentes quoqꝫ hoīes facit Quinqꝫ grana ſe minis eiꝰ cum oleo roſeo in corio maligranati cocti: et auri dextre infuſa: ſiniſtro denti medentur. Cathaplaſ matibus impoſita: capillos nigrefaciunt. Similiter ⁊ vultibus vtilia ſunt. Huius folia cum vino ꝯbuſtioni bus medentur: maculas impoſita emendant Sūmita tes eiꝰ mēſtruis imperant. Poſt purgatōnē vero ml̓ie rum bibita generare nō ſinit. Succus eius naribuſ in miſſus putredinem nariū tollit. Lacrima eꝰ pediculos occidit: et capillos nudat: euulſoſqꝫ renaſci nō ſinit. In dentē cauū miſſum: dolorē tollit: et ip̄m corrūpit. Suc cus radicis eꝰ cū aceto bibitus: morſibꝰ ſphalāgionuꝫ occurrit Eſt aūt hedera quam ml̓ti aſtero vocant flos eiꝰ cum viuo bibitus auſtrio diſēterie medetur. Catha plaſmatibus adhibitus: naſcētia vulnera ſanat. Cera tis admixtus medetur ꝯbuſtionibus et vtiliter adhibe tur antiquiſ vulneribꝰ. Circa radices eiuſ naſcit̉ yp̄oqͥ ſtiſ ſidie rōſe ſimil̓ cuiꝰ vna ꝑs alba: et altera rufa: hec tūditur ⁊ exprimitur: ſicut achacia: eāqꝫ in medicinis vtimur. Habet em̄ achacie virtuteꝫ: ſꝫ paulo ſtipticā Ad ſolutōneꝫ ventris et diſenteriā vtiliter adhibetur ſpuētibuſqꝫ ſanguinē ſubuenit ⁊ abſtinet mēſtrua. Eſt Liber Terciuſdecimus ⁊ alteꝝ genus hedere: quod ml̓ti vocant alimō. frutex eſt ſupra dicte ſimil̓: ſꝫ habꝫ folia lōgiora ⁊ integra: ac neſcio quā pīguedinē ſuꝑ folia: huic virtuſ eſt in foliis ſtiptica: ſuꝑiori ſil̓is: ⁊ ex ea laudanū colligit̉. Huiꝰ ſi quidē hedere folia: capraꝝ hirci libēter maducāt. quaꝫ cum depaſcere ceperint: pinguedo illa deſuꝑ folia exi ſtens. barbis eorum et hueris adheret: ex quibꝰ collec ta laudanum faciūt. Quidā autem de ſuꝑ ramos ip̄iꝰ inter ſe funē extēdētes trahūt. et ſi quid ex ip̄a pingue dīe funi adheſerit colligūt ⁊ ex eo paſtilloſ faciētes lau danum vocant. LXX. ¶ De illice ¶ Iſidorus Lex dicitur ab electo. Huiꝰ em̄ arboris fruc tum hoīes primū ſibi elegerunt ad victū. Nā priuſꝙͣ vſuſ eſſet frum̄ti: glāde vixer̄t antiqui ¶ Actor. Hec eſt arbor que in daniele iuxta grecum ydēoma dicitur cinus. ⁊ lentiſcus ibidem vocat̉ prinꝰ ylicis aūt fructus appellatur totꝰ. ſicut dicetur inferiꝰ vbi agendū eſt d̓ fructibꝰ ¶ Ambroſiꝰ. Ilices vmbro ſe verticē p̄ferunt: ⁊ in oriente comam hieme ſeruant. ¶ Areſtotiles in libro de plātis Ilex ſicut et amigda lus fructificat meliꝰ in ſenectute ꝙͣ iuuētute ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Ilex fert glandem ſicut et quercus et ſuber. Continētur hiſpido calice ꝑ genera plus minus. Iteꝫ complectēte folia p̄ter ylicem: grauia: carnoſa: ⁊ ꝓcera ſinuoſa lateribus: nec cum cadūt flaueſcentia: vt fagi. Ilicis duo ſunt genera. Ex his in italia folio vero ml̓ tum ab oleis diſtant Milaces a quibuſdā grecis dicte In ꝓuintiis aquifolie ſunt: ylicis vtriuſqꝫ glās breui or eſt: atꝫ gracilior. Homerꝰ aculon̄ appellat: eoqꝫ no mine diſtinguit a glāde. Maſculas aut ilices negant ferre: ylignā glans facit ſuē āguſtā: nitidā ſtrigoſā pō deroſā. Nigidiuſ tradit nec ex alia ſolidiorem carnem naſci ſꝫ dura. yligna ſues tentari niſi det̉ paulatiꝫ hāc vero nouiſſimam cadere. Mōteſ amat ylex ſicut buxꝰ Arbor ſilueſtrium generi folia n̄ d̓cidūt: xlici ac buxo et abieti. Ip̄a quoqꝫ folia ſunt aqͥr̄olio et ylicū generi aculeata Non autem florent: ſed triſtes ſunt: ⁊ annoꝝ gaudia non ſentiunt: nec vllo flore exhilarantur: ylex: et larix ⁊ picca et pinꝰ annifere ſunt. ylex et iuniperus ſunt in quibꝰ nouus cū ānotino pendet fructus. ylici ē firmitas ſpiſſa: totaqꝫ oſſea eſt ſicut morus et ebenus. ylex etiā flexibil̓ ē: colore nō ingrata: ſꝫ maxīe his que teruntur: vt rotaꝝ axibus fida. ad quos lētore fraxinꝰ vtilis ſicut ylex duriciā. Uagine quoqꝫ terebriſ vtiliſſi me fiunt ex vlmo et fraxino et buxo ⁊ ilice. Et his ma ior ad firmitatē cauſa tempeſtiue ceſure. ꝙͣ immature Ip̄aqꝫ ſunt precipua materieſ ylex ⁊ palma: therebin tus buxū: ſambuci radix: populus et acer Urbe roma na vetuſtior fuit ylex in vaticano. Uicina quoqꝫ luco eſt ylex et ip̄a nobil̓. xxxv. peduꝫ ambitu caudicis decē arbores metiens ſingulas viſende magnitudīs. ſiluā qꝫ ſola faciens. Adnaſcitur et viſcus in ylice ſicut in quercū ac therebinto et robore ¶ Idem ī li. xvii. Ilicis et pinus ac quercꝰ ſtillicidia ſunt pōderoſiſſima. Ilex aūt et robur ac quercus ſi anguſta fuerit: decorticatō nichil nocet Iſidorus LXXI. ¶ De iumipero Uniperus grece dicta eſt: ſiue quia ab amplo in anguſtū finit: ſiue eo ꝙ ꝯceptum igneꝫ diu teneat: ita ſi prune ex eꝰ cinere operte fuerint vſqꝫ ad ānū ꝑueniāt. pyro em̄ grece .i. igniſ latīe Iuni perus aūt alia ꝑua eſt. alia magna. ¶ Plini. libro. xii Piperis granum cuius arbor in italia naſcitur. Iuni peri baccis mire vim trahentibus adulterat̉. ¶ Idē ī li. xvi. Montes amat iumperꝰ ſicut ylex ac therebintꝰ Et ſilueſtriū generi folia n̄ decidūt iunipero: ſicut nec abieti l̓ cedro. Eſt aūt iunipero ſpina ꝓ folio. Iuniperi nō florent. Quidā tn̄ eaꝝ duo genera tradūt: et alteꝝ florem nō ferre Que vero nō floreat ꝓtinus ferre bac cis naſcentibus que biennio hereāt: ſed hͦ falſuꝫ. Oībꝰ qꝫ his dura facies ſemꝑ. Sic ⁊ hominū multis fortūa eſt ſine flore. Iuniperus ⁊ ylex habent̉ annifere: nouꝰ fructus in his cum annotino pēdet Rubet auteꝫ iuni ꝓrrus ſicut et cedrus: eademqꝫ virtuſ eſt iunipero que et cedro: cuiꝰ materies oleo ꝑuncta: nec rimā nec cariē ſentit. Uaſta hec ī hiſpāia medulla eꝰ vbicūqꝫ ſolidior etiā ꝙͣ et cedrꝰ. Deniqꝫ cariem vetuſtatemqꝫ nō ſentit iuniperꝰ: ſicut nec cip̄ſſus aut cedruſ. Iuniperi trabibꝰ durātibuſ ſuꝑ omnia memorātur in quodā templo āte bellum tro gānū edificato. Iunipeꝝ cedrus ac cip̄ſſus p̄cellūt odore: ſed iuniperus eas p̄cellit eternitate. LLXXII. ¶ De medicinis ex iumipero. ¶ Pli. li. xxiiii. Umiperꝰ āte oīa cetera excalefacit ⁊ extenuāt Huiꝰ duo ſunt genera: maior et minor: vtrāqꝫ accenſa ſerpētes fugat. Sem̄ eiꝰ ſtomachi: pec toris: lateris: doloribꝰ vtile. Inflatōnes ⁊ algores diſ cutit: tuſſes ꝯcoquit ⁊ duricias. Tūores illitū ſiſtit Ite rum aluū ſiſtit baccis ex vino nigro potis: ventriſqꝫ tu mores illitis Urinas ciet. illinitur et oculiſ in epiforis Iteꝝ miſcetur ātidotis oxiporis daturqꝫ ꝯuulſis rup tis torminibus vuluis iſchiadiciſ. Sunt qui ⁊ eꝰ ſemīe perūgant corpus ꝯͣ ſerpentū ictus. ¶ Auicenna Iuni perus eſt cip̄ſſus ſilueſtris: et eius quidem alia ē parua alia magna. Hec arbor multiplicat̉ in terris romanoꝝ ⁊ in occidēte: ⁊ aſſumūt ex ea lignā ad fabricaſ magnas Eſt aūt calefactiua ſubtiliatiua carminatiua et in ſolo fructu eius tam̄ hec eſt ſtipticitas: nō ī reliquis ꝑtibꝰ arboris. Util̓ eſt doloribus pectoris: ⁊ tuſſi: et inflatōi ſtomachi: mūdificat et aperit opilatōnes. Confert etiā p̄focatōni matricis: et eius doloribus et attritōnibus lacertoꝝ. expellit nocum̄tū pūcture vermiū venenoſoꝝ et ex qualibet arboris ip̄iꝰ ꝑte facta ſuffumigatō effu gat vermes venenoſos. Ipſa quidē arbor eſt declinās ad caliditatem et ſiccitatem. Sem̄ aūt eiꝰ calidum eſt ī primo. ſi ccum in ſcd̓o ¶ Idē. Abhel eſt fructus iuniꝑi ſimll̓ zarui: ſed vehem̄tiꝰ niger: et eſt boni odoriſ ⁊ acu ti. Arboris eius due ſunt ſpēs. Una cuiuſ folia ſunt vt cip̄ſſi: multas habens ſpinas: que dilatatur et nō elōga tur Alia cuiꝰ folia ſunt vt tamariſci: ⁊ ſapor eius vt ci preſſi: ſed ſiccior ē et nimis calida: fructus iſte vehemē tis reſolutōnis eſt. ⁊ ineſt eī deſiccatō cum mordicatōe et ſtipticitas lenis. Eius puluerizatio ꝯfert vlceribus putridis. Cum melle ꝓhibet ābulatōne et vlcera deni grata. ponit̉ in oleis calefactiuis: et aromaticis. Nux eius diſtillatur in aurem. et ꝯfert ſurditati valde. Cor ticeſ foliaqꝫ iuniperi cū pipere valēt venenoſoꝝ mordi catōni. ¶ Platearius. Iuniperus calida eſt et ficca in tercio gradu. Huius fructus in receptionibꝰ ponitur. Qui in vere colligitur ⁊ ꝑ duos ānos ẜuatur: habꝫ vir tuteꝫ diſſoluēdi ꝯſum̄di. Uſus eius ē ꝯtra fluxum ver triſ ex ſcamonia adherente ſtomacho ⁊ inteſtinis: ꝯtra ſtringiriā diſeteriam: et ꝯtra yliacā paſſionem. Ex lig nis etiā iuniperi ſiccis fit oleū modicū quidem: ſed ef ficaciſſimum. Ualetqꝫ ꝯtra quartanā: et cōtra yliacaꝫ paſſionem: contra epilenſiā ꝯtra viciū lapidū. ¶ LXXIII. ¶ De larice ¶ Iſidorus. Arix a caſtello laricino dicta ē: ex qua tabule tegul̓ affixe flamā repellūt nec ex ſe carbones I Cexuſte efficiūt. ¶ Pli. in li. xvi. Larix ē arbor ex ſilueſtri genere: cui folia nō decidūt: ſicut nec abieti Nulloqꝫ flore exhilaratur ꝓtinus eniꝫ ē flore fructus gignit̉. Montes amat ſicut ⁊ cedrus ac tēda. Et ē qui tum genus earum que picem ferunt cui ſitus idem et Terciuſdecimus Liber facies vt abieti. Huius materia lōge preſtātior incor rupta: vis hūori cōtumax. rubeus p̄terea et odore acri qꝛ. Huic quoqꝫ pluſculum erūpit liquoris: melleo colo re atqꝫ lentiore nunquā dureſcentis Sextū vero genꝰ eſt teda. lariciſqꝫ morbus eſt vt tēda fiat Omnia vero huiuſ genera que picem ferunt accenſa fuligine immo dica repente carbonem cum eruptionis crepitu expu uut: eiaculā tqꝫ lōge: excepta larice: que nec ardet: nec facit carbones nec alio modo ignis vi conſumitur: ꝙͣ lapideſ. Om̄ia quoqꝫ illa perpetuo virēt: nec facile eti ani diſcernūtur in fronde etiam a peritis. tanta natali um mixtura eſt. Sed picea minus alta ꝙͣ larix: illaqꝫ craſſior leuiorqꝫ cortice: folio villoſior: pīguior et denſi qꝛ molliorqꝫ flexu ac picee rariora ſicciora qͣꝫ folia: et tenuiora ⁊ magꝭ algētia totaqꝫ horridior ē ac ꝑfuſa re ſiua lignū vero abieti ſimiliꝰ. larix radicibꝰ vſtiſ nō re pullulat. In macedonia laricem maſculam vrunt. Fe mine radices tantum: vt fiat pix. Gignit et larix can chrin ſicut et abies. videlicꝫ pilulam in medicina vim vrendi habentem: que cōtinet nucleum pineis ſimilem Larix et abies et robur germinationem intermittunt tripertita ternaqꝫ germina edunt. Ideo et inter ſquaº mas corticem ſpargunt. In longitudinem excreſcūt la rix et abies atqꝫ palma: et ſiqua ſunt vniſtirpia. Radi ces ſunt ſingulares larici: ſimiliter et abieti. Larix ru bet. feminamqꝫ mellei coloris habet quam greci vo cant egida. Inuentum eſt pictorum tabellis immorta lem: nulliſqꝫ rimis fiſſilem. larici et magis abieti ſucci ſis: humor diu defluit: He ſunt omnium arborum altiſ ſime atqꝫ rectiſſime Communia vero ſunt his atqꝫ ꝑ no: vt quadriꝑtitoſ habeāt venaruꝫ curſus: bifidos vl̓ ſimplices omnino. Fuit autem trabs ē larice longa pe dum centum viginti. bipedali craſſitudine equalis qua intelligebatur altitudo reliquā vix credibilis faſtigiuꝫ ad cacumen eſtimātibus. Cariem vetuſtatemqꝫ ſentit larix tardiſſime In maritimis nauibus eam tradūt ob noxiaꝫ teredinibus. Pondꝰ ſuſtinere ſunt valide larix et abies in tranſuerſuꝫ poſite Larix in humore p̄cipua et alnus nigra. Uiſcꝰ etiaꝫ d̓r in larice naſci: ſicut et in abiete. ¶ Ideꝫ in libro. xvii. Seruntur autem ſemine nec vnꝙͣ degenerāt. larix ac cip̄ſſus ac palme ¶ Palla dius li. xii. Larix ad materiaꝫ eſt vtiliſſima ex qua ſi ta bulas ſuffigas tegulis in fronte ⁊ extremitate tectoꝝ contuliſti p̄ſidium contra incendia. Nec enim flamas recipiūt: aut carbones creare poſſunt ¶. LXXIIII. ¶ De lentiſco. ¶ Iſidorus. Entiſcus dictus eſt: eo ꝙ cuſpis eiuſ lentus ſit ac mollis et flexibilis Huius fructus oleū de Iudat: cortex reſinaꝫ: que maſtix appellatur cꝰ plurima et melior in inſula chio gignitur. ¶ Ambro. Si lētiſci fructus aque miſceantur: in olei moreꝫ facili natura trāſfundūtur. ¶ Gloſa ſuper danielem. xiii Ci nū latini dicunt lentiſcum: et eſt arbor humilis. Cuius foliorū ſuccus ſolidat ciſſuras labiorum vel manuum. ¶ Pliniꝰ. li. xiiii Lentiſcus reſinam fundit. que maſtix dicitur. et vt vinum quoqꝫ fiat lentiſci bacce vel lignū recens in muſto decoquitur. ¶ Ideꝫ libro. xv. Cura q̄ cornis eadem et lentiſco adhibet̉: ne quid nō hominis ventri natum eſſe videatur ¶ Idem in libro. xvi. Picē terebintinam in referuenti ſartagine coquunt: et hanc ceteris p̄ferunt: ꝓximam et lentiſco ferūt. ¶ Idem in libro. xvii. Quedaꝫ pena em̄dant̉. aut morſu excitātur vt lentiſci et palme. ſalis enim aquis aluntur ¶ Idem in libro. xviii. Iam ſemper viridis: ſemperqꝫ granata lentiſcus. triplici ſolita ē glādeſcere fructu: ter fruges fundens: tria tempora monſtrat arandi. ¶. LXXV. ¶ De mediciniſ ex lentiſco. ¶ Auicenna v̓bi sͣ. Entiſcuſ calida eſt in tercio. humida in primo et eſt abſterſiua: reſolutiua: attractiua. ex pro fundo corporis: et gūmi eius ſicut laudanum impouitur. Eſt autem boni odoris: et ingredit̉ in odo ramentis mulieꝝ Rob. i. vinum coctum lentiſci: ꝯfert valde fluori oris et vlceribus eiuſ. In ipſa quoque eſt virtus conſtringendi ventrem. ¶ Idē in eodē Arbor maſticis eſt compoſita ex aqueitate pauca: ⁊ terreitate plurima Omnes eiuſ partes ſtiptice ſunt ſicut ⁊ maſti cis. et ex eꝰ fructu fit oleum vehementis ſtipticitatis Ambulatiua prohibet ſuccus eius: et decoctō foliorū eiꝰ. Oleū eiꝰ ſcabiei ꝯfert: etiā pecudum ⁊ canū. Iteꝝ ſuccus ⁊ decoctō predicta effunditur ſuper vlcera: car nemqꝫ generat. Et ſuꝑ oſſa fracta ſil̓ir: eaqꝫ reſtaurat Decoctō radicis eꝰ ⁊ corticiſ ꝯfert tuſſi: ac ſputo ſang uinis: et apoſtematibus inteſtinis. eiuſqꝫ folia fluxui matricis. ¶ Diaſcorides. Lentiſci ſemen et folia et co rium ⁊ ramuli cum radice virtutem habent vnam id ē ſtipticā. De cuius corio ſuccꝰ fit. ac de radice̓ et de fo liis. ſic folia ē thimo cortexqꝫ radicis in aqua vehemē ter decoquuntur ad ſpiſſitudinē mellis: et eſt aqua ip̄a res ſtiptica Datur qͣꝫ cuꝫ frigida puſcā emoptoyciſ ac diſentericis. Et eſt ſolutioni vētris ſingulare p̄ſidium illis Fluxum matricis conſtringit: cauſas ſtericas cuſ rat: et ani ꝓpendentia Elixatura folioꝝ eius eſt diure tica: de qua fractura frequēter fomentata celeriꝰ ſoli datur Succus foliorum eius denteſ cōmotos ꝯfirmat ſi ſepius in ore teneatur: quia ſtiptice virtutis eſt: ⁊ ſil̓i bus cauſis prodeſt: ligno eius viridi dentes cādidātur confricati. fit ⁊ eius ſemine oleum ſimilibus cauſis ne ceſſarium: vt inferius dicetur/ ſ .LXXVI. ¶ De licio et lotho ¶ Diaſcorideſ Icios eſt arbor que exacāton eſt appellata ge nerans folia buxo ſimilia: atqꝫ ſpinoſa. Naſci I tur et ī locis dumoſis .i. ſpinoſis Huiꝰ folia ⁊ gummi et radix in vnum ꝯtunduntur: et ex aqua dulci vſqꝫ ad craſſitudineꝫ decoquuntur. Eſt autem deſicca tiue virtutis: et cōpoſita ex contrariiſ. videlicet habēs vim extenuatoriam et digeſtatoriā: calidam ⁊ frigidā et modice ſtipticam. Ideoqꝫ dyaforeſim facit: piciens et purgans. facit autem ad herpetas: et ad epatis vlce ra: et etiam ad parotidas et vlcera putrida Hec eſt ar bor vn̄ fit liciū Succus vidclicꝫ ſtipticuſ: intus colore ruſus: ac deforis niger. guſtu amaruſ multipliciter ad medicinā ꝓficuus: ſicut in ſequenti dicetur vbi de ſuc cis ac gūmis arboꝝ tractabitur ¶ Plinius libro. xvi. Lothos ſiue faba greca ſilueſtris quidem: ſed ceraſoꝝ pene natura p̄cipue domibuſ expetitur: ramoꝝ petulā tia: breui caudice: latiſſima ſpaciantium vmbra. Nulli opacitaſ breuior nec aufert ſolem hieme decidentibuſ foliis. Nullis cortex iocundior: aut oculos blandiꝰ ex cipiens. Nullis rami longiores: validioresqꝫ aut plu res. cortice pelles tīgūt: radice lanaſ ¶ Actor. Lothos ip̄a arbor ē iuxͣ yſidoꝝ que apud latinos dicitur mella ſicut dicetur et infra. LXXVII. ¶ De malabatro et malomello ¶ Pli. li. xii. Alabatron ſyria dat: videlicet arborem folio conuoluto: colore arido: ex quo premitur oleuꝫ ad vnguenta. Fertilius eſt eiuſdem generis ex egipto: laudatius etiam ex india venit. In paludibꝰ ibi gigni traditur lentis modo: odoratius croco: nigri cans: et ſcabrum. quodam ſalis guſtu. Minus ꝓbatur candidum Celerrime ſitum in vetuſtate ſentit̉: Sapor eius nardo ſimilis eſſe debet ſub līgua. Odor vero in Iſidorus vino ſubferue facti antecedat alios. ¶ ¶ P melis ſaporem habeat. vel ꝙ in melle fuetur. Alomellum a dulcedine dicitur: eo ꝙ fructꝰ eꝰ Liber Terciuſdecimus ¶ Actor. Eadem videtur arbor eſſe malomella: que ⁊ mella: de qua dicetur infra licet iſidorus de his ſeꝑatī loquatur: ac ꝓ duabꝰ ponere videat̉. C. LXXVIII. ¶ De mirica. Iſidorus. Irice quam latini tamariciā vocat: ex amari tudīe noīata eſt: qꝛ guſtus eꝰ nimis amarus A Y eſt. Hec in ſolitudine ⁊ ſaxoſo humo naſcitur ex qua etiā arbore maleficis artibus odia ꝯcitari dicū tur ¶ Ambroſiꝰ. In miricibus natura exp̄ſſit figuraꝫ ī ꝑte calliditatis. Sicut em̄ duplicis cordis viri vbiqꝫ p̄ſto ſunt: et gratiam atqꝫ ſimplicitatem ad bonos p̄tē dunt. vicioſis ſeminum verbis glutinātur. Sic et in lo cis inaquoſis et ī deſertis quodā vſu cōtrario hec vir gulta naſcunt̉. Unde et hieremias dubia morū ex mi ſterio miricibus comparat ¶ Pliniꝰ libro. xxiiii Miri cem quam et amaricen vocat: arbitrantur quidam eē tamaricam: ſed ad lienem p̄cipua: ſi ſuccus eiꝰ in vino bibat̉: hoīni ſplenetico cibū potūqꝫ dāt ī vaẜ ex ea fac̄ tis. Hoc qͦqꝫ affirmāt ſi ex ea factis alueis bibāt ſues ſine liene īueniri: Uulgꝰ hāc infelicē arborē vocat: co ꝙ nichil ferat: nec ūꝙͣ ſerat̉. Chorītꝰ ⁊ q̄ circa ē regio brianeā vocat. Eiuſqꝫ duo genera facit: ſilueſtrē plāe ſterilē: ſꝫ altera ē mitior: q̄ fert ī egipto ſyriaqꝫ abūdan ter lignoſum fructum maiorem galla: aſperum guſtu: quo medici vtūt̉ vice galle in compoſitōnibꝰ quas an theras vocāt Lignū aūt et flos et folia et cortex in eoſ dem vſus adhibetur: qͣnꝙͣ remiſſiora. Datur ſanguinē reiicientibus cortex tritus et ꝯtra ꝓfluuia feminaruꝫ Celiacis quoqꝫ Idē tuſuſ ⁊ impoſitꝰ collectōes īhibꝫ Folioꝝ decocto ad dolorem dentiū ⁊ auriū ſalubris ē Radix ad eadē: ſil̓it̓ folia. Sem̄ aduerſuſ ſpalāgias et araneaſ bibit̉ efficax ē ꝯͣ ſerpentū morſꝰ: p̄ter aſpidum Necnō morbo regio phthiriaſi lēdibuſqꝫ decoctū īfu ſū ꝓdeſt ¶ Actor. Nota ꝙ pli. geneſtā et miricā ꝓ dua bus arboribꝰ ꝯputat: nos tam̄ eandeꝫ miricā dicimꝰ: quā vulgus geniſtam vocat Tamaricā aūt vl̓ tamari ſcum aliud:: de quo infra. ¶ Diaſcorides Mirice elixa tura paſſariis adhibita matriciſ hūores ꝓhibēdo ꝯſtrī git: pediculos ac lēdes peremit. cinis eꝰ ſil̓iter m̄ſtrua ſtringit Folioꝝ elixatura cum vino bibita ſplenis dolo rem compeſcit. dolori dentium ſubuenit. Ex eiuſ ligno calix efficitur in quo vtiliter bibitur. ¶ CXXIX. ¶ De mirabolano ¶ Auicenua. Irabolanus eſt arbor magna: et quod eſt ſupͣ ip̄aꝫ ē calidum in .ii. ſiccum ī fine primi Aqua ¶ folioꝝ eiꝰ interficit pediculos: et ꝓlongat ca pillos Floſ eꝰ aꝑit opilatōneſ cerebri Fructꝰ eꝰ valde nociuus eſt pectori: et ſtomacho malꝰ eſt. Succꝰ extre mitatum eius cuꝫ melle venenis oībus reſiſtit. Et ſuc cus fortaſſe eius etiam interficit. ¶ Areſtotileſ in lib. de vegetabilibꝰ. Oībus autem arboribꝰ cū primo plā tate fuerint dn̄abitur amaritudo l̓ pōticitas: quia fruc tus in principio nō bene digeſtus eſt. Digeſtio em̄ eſt cum calore et hūore. Mirabolanoꝝ tn̄ arboꝝ fructus in principio cum apparent: dulces ſunt. Conſequenter potici: et ī cōpletōne amari. arbor em̄ rara ē: et ī hora digeſtionis cuꝫ ſint meatꝰ ampli: ſequit̉ calor humorē et maturat fructum. ideo in principio dulciſ ē Deinde calor attrahit ſiccitatem ſimilem: et anguſtat meatus et poros: Uincūtqꝫ frigiditaſ ⁊ ſiccitaſ calorē ⁊ hūorē Alteratur ergo fructuſ ad pouticitatē Deinceps aſcē dit calor natural̓ ſurſum: et adiuuat eque calor ſoliſ ex trinſecus. Uincent ergo calor et ſiccitas et erit fructꝰ amaruſ ¶ Plini. libro. xii. Mirabolanuꝫ troglodytis et thebayde et arabie ꝯn̄e eſt: naſcens vnguento: vt ip ſo noīe apparet Fructus magnitudine auellane nucis Ex his arabia naſcēs candida ſiriaca appellat̉. Cōtra in thebayde nigra. Illa olei bouitate: ſed thebaycā co pia. Inter hec trogloditica vtiliſſima eſt. ¶ Idem ī li. xxiii. Palma que mirabolanū fert ī egipto ꝓbatiſſima nō habet modo reliquaꝝ in balanis oſſa: aluum ac mē ſes cit ī vino auſtrio: vulneraqꝫ ꝯglutīat ¶ LXXX. ¶ De mirto ¶ Iſidorus. Irtꝰ a mari dicta ē: eo ꝙ magis arbor litorea ſit. Unde virgiliꝰ. Litora miretis letiſſima. et amātes littora mirte Hanc libri medicoꝝ aptā ſcribunt mulieꝝ neceſſitatibus plurimis ¶ Palladius lib. iii. Mēſe februario ex baccis mirti et lauri ſemina ria ſunt facienda: l̓ ſi facta fuerīt colenda ¶ Ex libro. d̓ nat rua reꝝ. Mirtus eſt arbor que calores nimios aut frigiorā corporiſ tēperare dicitur Hec alio noīe tama ricia vocat̉: cuiꝰ decoctio vel ex eius ligni vaſe bibitio valet ꝯtra opilatōnes ſplenis et epatis. Eſt et mirtus parua frutex potius ꝙͣ arbor in humidis lociſ naſcens cuiꝰ flos eſt odoris iocūdiſſimi: et ponitur in potibꝰ q̄ fiūt ex aqͣ ⁊ frum̄to vel ordeo. ¶ Ambroſiꝰ. Riꝑe flūi nuꝫ ad verbū dn̄i ſe mirtis veſtire ꝓperauer̄t ¶ Gloſa ſuꝑ iſaiam. xli. Mirtus eſt arbor aromatica: que feſſa ꝯſolidat et reꝑat m̄bra. ¶ Areſtotiles in libro de plātis Quedā in primis naſcūt in figura plāte granoꝝ: et po ſtea fiūt arbores: vt plāta que d̓r bacca capraꝝ. ⁊ qn̄qꝫ mirtꝰ etiā: et malꝰ et pirus. Haꝝqꝫ ml̓ti et ſuꝑflui ſunt ſtipites ex eaꝝ radicibꝰ. Cum aūt frigus vicerit plan tam colorabit eam tantū occultatōne caloris in medio plante et frigoris exteriꝰ in extremitatibꝰ eiꝰ apparitō ne. Indeqꝫ folia glauca ſūt: nec cadūt vt mirti ac oliue ¶ Idem in libro de aīalibus. Prope aluear apum plā tare ꝯuenit mirtum et amigdalum ¶ Plinius libro. xii. Ueneri ſolet eſſe dicata mirtus ſicut herculi populus. ¶ Idē libro. xv. Succoꝝ natura p̄cipuam habet admi ratōneꝫ in mirto: qm̄ ex vna oīm olei viniqꝫ bina gene ra ſunt Ideꝫ mirtidanū Aliꝰ aūt vſus bacce fuit apud ātiquos: āteꝙͣ piper reꝑiretur: libe obtinens vicē quo dā etiā generoſo obſonii noīe inde tracto: qd̓ etiā nūc mirtatuꝫ vocatur. Eademqꝫ origine aproꝝ ſapor com mendat̉: plerūqꝫ additis mirtis ad intinctꝰ Arbor ip̄a in europa tetriore celo: quod a cerauntis mōtibꝰ īcipit primum celcei in elpenoris tumulo viſa traditur. eiqꝫ nomē grecum remanet: quo ꝑegrinā eē apparet. ¶ Id in li. xvi Folia mirto ꝯcaua ſunt: et nō decidūt Fructu vero fert mirtꝰ ⁊ lateribꝰ ramoꝝ ⁊ cacuminibus. LXXXI. ¶ De medicīali virtute ip̄iꝰ ¶ Diaſcorides Irta frigidā habꝫ in ſe extenuatoriā ſubſtātiā calefacit et fortiter deſiccat Una ē alba: altera nigra. Folia eaꝝ et ſemen ⁊ ſuccꝰ ſtiptica ſunt Nigra vero plꝰ ſtringit. Unde ſanguineꝫ excreantibꝰ vel reiicientibuſ vtiliter datur. Stomaticiſ conueniens eſt et vrinam mouet: ſcorpionū morſibꝰ ꝓdeſt Coctura eius nigro vino mixta: capilloſſtringit cū polline vero tritici tuores oculoꝝ cōpeſcit. Egilopiſ etiā vtil̓ ē Gra na eius ꝯtuſa et exp̄ſſa vinū faciūt: qd̓ facit ꝯtra ebrie tatem. quia coherentis virtutis eſt. Ualet et ad furfu res caꝑitis: et ad caua vulnera ſi frequēter inde lauen tur ¶ Plinius in libro. xxiiii. Mirtus ſatiua candida minꝰ vtil̓ eſt medicine ꝙͣ nigra. Sem̄ eiꝰ medetur ſang uinem excreantibus. Item ꝯtra fungos in vino potum vel pridie ꝯmāducatum odorem oris ꝯmendat. Datur et diſentericis denarii pōdere ī vino Ulcera difficilia ī extremitatibꝰ corꝑiſ ſanat cū vīo ſubferuefactū Impo nitur lippitudini cū polenta. Et cardiacis in māma ſi niſtra. et ꝯtra ſcorpioniſ ictꝰ in mero. et ad veſice vicia capitiſqꝫ doloribꝰ Et egilopis āteꝙͣ ſuppurēt. Itē tūo ribꝰ Succus ſeminis aluū ſiſtit: vrinā cit. Ad eruptō nem puſtulaꝝ pituiteqꝫ cum cerato illinitur Et contra ſphalangias. Oleum eſt et vinum ex eadem mirto quo Terciuſdecimus Liber nunꝙͣ inebriant̉. Tormina ſanat. faſtidiuꝫ abigit. Foli orū arentiū farina ſudores inſperſa cohibet. etiaꝫ ⁊ in febre. Vtilis eſt celiacis et ꝓcidētie vuluaꝝ. Sedis vt ciis: vlceribus manantibꝰ: igni ſacro fotū. Capill̓ fluē tibus folia fungis aduerſantur ex vino trita. Cum ce ra vero articularibꝰ morbis et collectōnibꝰ Eadem in vino decocta diſentericis ⁊ ydropicis potui dant̉ Sic cantur in farina: que īſpergitur vlceribuſ: aut emorro ve. Purgāt et lētigines p̄therigia et paronichia et epi nichida. cōdilomata: teſtes tetra vlcera Item ambuſta cum cerato. Ad aures purulentas. foliis crematis vtū tur ⁊ ſucco decocto Eſt ⁊ mirtꝰ ſilueſtiſ baccis rubēti bus: ſed breuitate ſatiua diſtat. Radix eiꝰ in honore ē. decocta vino valet ꝯtra renū dolores pota: et difficili vrine p̄cipue craſſe et grauiter olenti. Sem̄ cum vino potum vel oleo vel aceto calculos frangit. Idē ī aceto et roſaceo trituꝫ capitis dolorem ſanat. ¶ Platearius Mirtus frigida eſt in primo: ſicca in ſecūdo Et ē fru tex: cuius fructus .ſ. mirtilli ꝓprie competunt vſui me dicine: ſolia et flores ſecundario. Fructus poſt maturi tatē Sole tn̄ deſiccari folia debent Biutiuſ flores ẜua ri nequeunt Habent autem virtuteꝫ conſtringendi ex ponticitate: et confortandi ex aromaticitate. Foliis in aqua pluuiali decoctis: fit fom̄tum ꝯtra inferia: ꝓpter diſſolutōnem et ꝓfluuium. circa frontem ⁊ timpora: ad ſomnum ꝓuocandū in febre acuta: et etiā ꝓpter reuma et dolorem capitis ex caliditatē. Cōtra fluxū vel dolo rem renū valet miro mō: ſiropus ex floribus vel ex aqͣ de coctōnis eaꝝ. Aqua etiā facta ex aqua pluuiali cuꝫ floribus mirti ad modum aque roſacee. multū valet ꝯͣ p̄dicta: ⁊ ꝯtra ſincopin. Puluis eius ſuppoſitꝰ: vlcera conſolidat. .LXXXII. ¶ Iſidorus ¶ De picea Icea ex pinoꝝ genere: differūt tamen vt pini ſpecie Nā aliaꝫ picin greci: aliā vocāt peucen quaꝫ nos piceam dicimꝰ: eo ꝙ deſudet picem. Plini. libro. xvi. Picea ē arbor ramoſa: cui ramoꝝ eſt ordo ſicut et abieti. Picea montes amat et frigora feral̓ arbor: et indicio funebri ad fores poſitā: rogiſqꝫ virens. iaꝫ tn̄ et in domoſ tōſili facilitate recepta. Hec pleꝝ plurimā interueniente candida gēma fundit reſi nam: thuri taꝫ ſimilē: vt mixta a viſu diſcerni nō poſſit Huius arboris cortex ē in vſu magno. ſicut abietis ⁊ fagi ac tilie Gignit quoqꝫ picea canchryn videlicꝫ pi lulā in medicina vim vrendi habentē: q̄ poſtꝙͣ folia ce ciderint: hieme durat et ꝯtinet nucleum pineis ſimilem Is hieme creſcit: et aperit̉ pilula tota: caditqꝫ cū folia creſcere ceperīt. Huic etiā arbori folia ſunt breui ſeta et craſſiore: duraqꝫ ſicut cyp̄ſſis Rami vero pene ſtatī a radice modici: velut brachia lateribuſ īherēt. Picea mīꝰ ē alta ꝙͣ larix. totiſ pannicul̓ mīoribꝰ atꝫ graciliori bus: habet nucleos minimoſ ac nigros. ꝓpter qd̓ greci pthirophoron eā appellabāt In eadē quoqꝫ nūcamēta ſunt maribꝰ ꝯp̄ſſiora: minuſqꝫ roſcida reſina Ut auteꝫ pix exeat: aꝑitur picea a ꝑte ſolari: nō plaga ſed vulne re corticis ablati: cum plurimū hiatu bipedali: vt a ter ra cubito cum minimū abſit: nec ip̄o corpori parcitur: vt in ceteris qm̄ abſtula vel haſtula in fructu eſt. Ueꝝ hec terre ꝓxima laudatur. altior amaritudinem affert Poſtea hūor om̄is ē tota ꝯfluit in vlcus. Habet picea folia pungentia: nulloqꝫ flore exhilaratur Protinꝰ em̄ fructus a floribus gignitur Abies quidem circa ſolſti cium floret Pinꝰ et picea germinatōe. xv. fere diebus pue niūt. Sem̄ vero et ip̄e poſt vergilias reddūt. picea et pinus et alnus ad aquaꝝ ductus in ſcobos cauatur obrute terra plurimis annis durāt cito vero ſeneſcunt ſi nō integant̉. ¶ Idem in libro. xvii. Umbra picearuꝫ quacunqꝫ attigerit eſt venenū. ¶ Idem in libro. xxiiii. Picee et laricis folia trita. et in aceto decocta: dentiū dolori ꝓdeſt. Ciniſ corticem eiuſ intertrigini ⁊ ābuſtiſ potꝰ aluū ſiſtit. Urinā mouꝫ. Suffitu vuluas corrigit picee folia priuatiꝫ iocinori ſunt vtilia: dragme ponde re in aqua mulſa pota Beniqꝫ ſiluaſ illas dumtaxat: q̄ pice ac reſine gratia radātur vtiliſſimas eē ptiſicis au tumant. Uel his qui longa egritudine vireſ non recol ligūt. ¶ LXXXIII. ¶ De pino et eius natura. ¶ Iſidorus. acutū antiqui dicebant. Hāc alii picin aliam Inus ab acumine folioꝝ dicta eſt Pinū enim greci peucen vocant: quā nos piceam dicimus eo ꝙ picem deſudꝫ In inſul̓ germanie huiꝰ arboris la crima electꝝ gignit. Butta em̄ defluēſ rigore vl̓ tēpo re in ſoliditatē dureſcit: et gemnā facit. De qualitate ſua ⁊ nomen accipiens .i. ſuccinū: eo ꝙ ſuccus arboris ſit. Pinus creditur ꝓdeſſe cunctis que ſub ea ſeruntur ſicut ficꝰ nocere omnibꝰ. Nuclei aūt pinoꝝ. vt ait ypo crates. nimis calidi ſunt venerē ꝯmouēt: ſtomachū et renes calefaciūt: vrinā purgāt: ex dulci vino potati vē trem cōmouēt. ¶ Ambro. Pinus comātes ſunt et in alta ſe cacumina efferūt: pinus et olea ſemꝑ indum̄tū ſuū ſeruāt: ſꝫ tam̄ folia ſua ſepe cōmutāt: nec ea quaſi diuturna ſed quaſi ſuccedanea p̄tendunt. Arbores ſue pulcritudinem ꝑpetui veſtituſ integritate muneris ob umbrātes. ¶ Palladius li. xxii. Pinus niſi in ſiccitate nō durās: cui ꝯtra celereꝫ putredinē comꝑi in ſardinia hoc genere ꝓuideri: vt exciſe trabes eiꝰ aut in piſcina qͣlibꝫ: anno toto merſe laterent: pꝰ operi future: aut ha renis obruerent̉ in litore. aut agreſtionē qua recte eſſꝫ alternis eſtibus recipcans fructus allueret ¶ Areſto. in libro de plātis Pinus multos habet cortices ī qua ſicut et in palma ſem̄ deficit: cū fuerīt debiles. ¶ Pli. libro. xv. Pinea corona apud hiſtrū victores coronan tur. ¶ Idem libro. xvi. Pinus eſt arbor in cacumīe ra moſa: cui folia ſunt vt cedro cappillata Scādula fit ex omnibꝰ arboribus que fundūt reſinā: ſed minīe durās p̄terꝙͣ e pyrio. Ex arboribus picem ad vina ꝯdiēda fe rentibus. Pinus ⁊ pinaſter foliū habēt capillam̄ti mō p̄tenue lōgū ⁊ aculeatā mucrone. Fert aūt pinꝰ reſine minimū: ex ip̄is nūcibus interdū. Et larix ylex ⁊ picea nullo flore exhilarant̉ nec verſicolore nūcio ꝓmittunt annos natales ve pomoꝝ recurſuſ. ꝓtinus enim flores gignūt fructus. Iteꝝ arbores quedā tribus ānis fer̄t ante maturitatē fructus. ex quibus etiā in admiratōne maxima eſt pinus. Habet em̄ fructum mature ſcentem habet et āno ꝓximo vētuꝝ ad maturitatem. Ac deind̓ tercio. Nec arboꝝ vlla auidiꝰ ſe ꝓmittit: quo em̄ mēſe nux ex ea decerpit: eodē alia matureſcit. Que āt ī arbo re ſe diuidūt zamīe vocāt̉: ledūtqꝫ ceteraſ: niſi d̓trahāt̉ pinꝰ quadriꝑtitos venaꝝ curſus habet: bifidos ve: ul̓ omnīo ſimpliceſ. Pinꝰ āt et cip̄ſſꝰ aduerſꝰ cariē: tineaſ qꝫ ſūt firmiſſime Pinꝰ ⁊ picea et alnꝰ ad aquaꝝ ductꝰ intus cauantur. obrute vero terra plurimis durāt ānis Eedemqꝫ ſi n̄ integātur cito ſeneſcunt. mirūimmoduꝫ fortiores ſi hūor quoqꝫ extra ſuꝑſit. ¶. LXXXIIII. ¶ De virtute ipſiuſ in medicinia ¶ Auicenna Inus eſt arbor in cuiꝰ cortice ē ſtipticitas plu rima. vnde ſanat abraſionē qn̄ ponitur ſuꝑ eā vt emplaſtꝝ Confert etiā corticalibuſ: et eius puluerizatō ꝯfert aduſtioni aque calid̓. Cōſol idat etiā loca ꝑcuſſionis Sed eius folia ad hec ꝯueniētiora ſunt qm̄ huidiora ſunt. Puluerizata faciūt coherere vulne ra ¶ Gargariſmus ex decoctōne corticis eius attrahit flegmā plurimū. Et cum aceto valet ad doloreꝫ dētiū Fumus eius ꝯfert caſui palpebraꝝ et corroſioni āguli lacrimal̓. Granū eius ꝯfert tuſſi ātique: et retinet men ſtruū Fructus eiꝰ cū ſemīe cucumeris in vino: ꝓuocat Liber Terciuſdecimus et ꝯfert vlceribus et veſice. Cortex etiā eius ventrem retinet. Cortices folioꝝ eiꝰ ſi bibātur ꝯfer̄t dolori ep̄a tis Uermis viridis qui ē ī pino: exiſtit in natura ⁊ vir tute cantaridis ¶ Diaſcorides Arboris pini aliā pici aliam greci peucen vocant. et ſpecie quidē differūt: ſꝫ vnius virtutis ſunt. Cortex eius virtuteꝫ habet redar gͣuentem .i. ſtipticaꝫ. Attritōnibꝰ medetur. Et catha plaſmatibus mixta vulneribus corporis et cōbuſturis cicatrices ducit Bibita ventrem ſtringit et ſanguinis fluores cariemqꝫ ſuꝑfluam reprimit. Folia eiuſ eiuſdē ſunt virtutis: ſed paulo minoris: que tuſa et cathaplaſ matibꝰ addita: tūores ſpargūt. Trita et ī aceto bibita epaticiſ ꝓſunt Lignū etiā cortici ſimile ī virtute fumuſ eꝰ ꝓpter attram̄tum ſcriptoꝝ recenſ colligitur. vtilis ē tibie. prurigines palpebrarū cōpeſcit: lacrimaꝫ oculis ſiccando ſuſpendit. Ambroſiꝰ. vbi ſupͣ. Lacrimula ¶ LXXXV. pinus vulpes ſibi medetur. ¶ De pinaſtro ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Inaſter nichil aliud eſt ꝙͣ pinꝰ ſilueſtris: mira quidē altitudine: et a medio ramoſa: ſicut pinꝰ in vertice. copioſiorem dat iſta reſinā. Gignit̉ et in planis. Eaſdem arbores alio nomine: ꝑ oram eſſe ytalie: quas ſtipulaſ vocari arbitrantur pleriqꝫ: ſꝫ gra ciles ac ſuccinctōres: et enodes liburnicaꝝ ad vſus: pe ne ſine reſina. Huic quoqꝫ arbori nō decidūt folia: ⁊ ē ex illis generibus cognataꝝ arborum ī europa que pi ceꝫ ferunt ad vina condienda. Sunt enim ſex videlicet pinus et pinaſter ac picea larix et abieſ ⁊ tēda. Ex qui bus pinus atqꝫ pinaſter folium habent capillamentiꝰ mō p̄tenue: longū et aculeatum mucrone. Hec aūt oīa genera .ſ. que piceꝫ ferūt accenſa fulgine immodica: re pente carbonē cū eruptōis crepitu expuūt: eiaculātur qꝫ lōge excepta que nō ardet larice ¶ Ideꝫ ī libro. xv. Eſt genus pinee nucis qd̓ pityia vocat e pinaſtris: ad uerſus tuſſim remedii ſingularis: nucleos in melle de coctos taurini vocant aquicelos. ¶ LXXXVI. De piſtacia et pithio ¶ Iſidorus. Iſtaciā dicitur: eo ꝙ cortex eiꝰ pomī nardi pi ſtici habeat odorem Huius virtus auſtera eſt et ſtiꝑtica. In cibo autē ſūpta ſtomacho fit ac cōmoda ¶ Pliniꝰ. li. xiii. Siria peculiares habet arbo res: in nucum genere piſtacia nota: cū aduerſuſ ſerpen tum morſuſ traduntur ⁊ cibo et potū ꝓdeſſe ¶ Palla. lib. tercio In m̄ſe februario piſtācie ꝑlata ſtatim pōt ⁊ inſeri et plāta caſtaneaꝝ aſpergi. ¶ Idem in libro. xi. Piſtacie ſerūtur autūno m̄ſe octobri et ſobole et nūci bus ſuis. Sed meliꝰ ip̄a piſtacia iuncta ponūtur maſ ⁊ femina. Marem dicūt cui ſub coreo: velut oſſei lōgi vi dētur latere teſticuli Quid dilgentius voluerit ſerere: ꝑtuſos qualiculos ⁊ ſtercorata terra repletoſ parabit et in his piſtacia terna conſtituet: vt ex oībus germen quodcūqꝫ ꝓdeat Ꝙ vbi ꝯualuit: plāta trāſferat̉ mēſe februario: amat locum calidum ſed humectatum: et ri gatōne gaudet. et ſoli īſeritur therebintho m̄ſe febru ario vel martio: vt alij. ſed et amigdalo inſeri poſſe au tumauer̄t ¶ Palladius libro. xxiiii. Pithius eſt frutex ſimil̓ picee flore paruo purpureo. quā quidā ī titimalli numerant genere. Bilem et pituitam ꝑ aluū detrahit radix decocta Folia eiꝰ in aceto decocta cutis emēdāt furfures. māmas quoqꝫ mixto ture decocto Tormina ac ſerpentum ictus et in totū collectōnes incipientes. ¶ De platano et eiꝰ natura. Iſidorus. ¶ LXXXVII. Latanus a latitudine folioꝝ dicta ē: Uel quia arbor ip̄a patula et ampla eſt: Nā platos gre I cilatum vocāt. Huiꝰ arboris et nom̄ ⁊ formā exp̄ſſit ſcriptura dicēs Quaſi platanuſ dilatata ſum in plateis. Eſt aūt tenerrimis foliis ac mollibus et vitiū ſi milibus. ¶ Plini. libro. xii. Quis nō miretur arborē vmbre gratia tm̄ ex alieno petitam orbr. Platanus ea eſt. hec ꝑ mare yonium in dyomedis inſulā tenuiſ eiuſ dem tumuli gratia primum inuecta. ī ſiciliā trāſgreſſa atqꝫ inter primas ytalie donata: etiā ad marinos vſqꝫ ꝑuecta: ac tributariū etiā detinens ſolū: vt gentes vec tigal etiā ꝓ vnibra pendāt: tm̄qꝫ poſtea īcreuit honoriſ vt mero infuſo enutriātur. eadē nūc ī athenis cubitoꝝ. xxxvi. vnius a radice ramos antecedente. nūc eſt in li cia clara ſocia gelidi fōtis amenitate itineri appoſita: domicilii modo caua. lxxxi. pedum ſpecu vertice nume roſo ⁊ ſe ꝓtegenſ ramoꝝ arboribꝰ vaſtis: inſtar agros longis obtinens vmbris. Eſt gortine in inſula chreta iuxta fontem platanus vna inſignis: vtriuſqꝫ monum̄ tis līgue: nūꝙͣ folia dimittens. Statimqꝫ illi grecie fa buloſitas ſuꝑfluit: iouem ſub ea cuꝫ europa ꝯcūbuiſſe Eſt aūt hoīm natura nouitatiſ auida. ml̓ta genera pla tanis adiicere: qn̄quidē arboris huius cōmendatio nō alia maior eſt: ꝙͣ eſtate ſolem arcere: hieme admittere. ¶ Idem in libro. xv. Inopia cogit aliqn̄ luminū cauſa oleū fieri et ē platani baccis aqͣ et ſale maceratis. Uir giliꝰ dicit platanū inſitā ceraſis ¶ Idē libro. xvi. Gigꝭ nitur ⁊ in platano cāchrin pilula videlicet in medicina vim vrendi habēs poſtꝙͣ folia ceciderint: hieme durās nucleū ſimileꝫ pineis ꝯtinēs. Platāno ſunt folia diuiſa radices copioſe. primo quidem fauonio germīat cornꝰ feſtinat et platanus. Arbores ꝓſtratas reſtitui pleꝝqꝫ et quadā terre cicatrice viueſcere vulgare eſt: Hoc pla tanis familiariſſimū que plurimum ventoꝝ cōcipiunt ꝓpter denſitatem ramoꝝ: quibꝰ āputatiſ onere leuiato in ſua ſcrobe reponūtur. Eſt lenticia platano: ſed madi da: ſicut alno: ſiccior aūt vlmo ⁊ fraxino . LXXXVIII. ¶ De virtute ip̄iꝰ ī medicīa ¶ Diaſcorides. Latanus eſt arbor frigide huideqꝫ ſubſtantie et ideo folia eiuſ viridia trita ⁊ impoſita infla mata genuā curant. Cortex et pile cū ſepo vel adipe vlcera vſta ſanāt Item platani folia mollia elix ata cum vino ⁊ cathaplaſmata oculorum reuma ſuſpē dunt et tūores reprimunt. Sem̄ eiꝰ cum vino bibitum morſibus venenaticis occurrit. Axungia mixta ꝯbuſti onibus medetur. Huius flos ſi in facie ſederit maculā facit. ac ſi in aurē intrauerit: auditum ꝑdere facit Iteꝝ eius folia tenera cum aceto medētur hūidis gīgiuis: dentiūqꝫ dolori: quia coherentiſ virtutiſ ſunt Solūt io nibus etiā epythimatibꝰ mixta medentur ¶ Plinius ī libro. xxiiii Platani aduerſant̉ veſꝑtilionibꝰ. pilule ea rum in vino pote ꝓſunt oībus ſerpentiū et ſcorpionuꝫ venenis: et ambuſtis. Tuſe etiā cum aceto acri magiſ qꝫ ſcillitino: ſanguinē omnē ſiſtunt: et lentiginē et car cinomata addito melle emendāt. Cortex in aceto dētiū remedium eſt: Folia aūt tenerrima decocta ī vino albo oculoꝝ vicio. Cinis pilularuꝫ ſanat ābuſta igni vel fri gore. Cortex eius ē vino ſcorpionū ictꝰ reſtrigit. Folia et cortex illiniūtur collectōnibꝰ et ſuppuratōnibꝰ ⁊ de coctū eoꝝ. lanugo folioꝝ et ocul̓ et auribꝰ inutilis eſt. ¶ LXXXIX. ¶ De populo et eiꝰ natura. ¶ Iſidorus. naicatur. Cuius genus duplex. Naꝫ altera ē Opulus dicta eſt: eo ꝙ ex eiuſ calce multitudo alba: altera nigra. Alba populꝰ dicta eſt: quia folia eꝰ vna parte ſunt alba: altera viridia. Eſt ergo bi color habens qͣſi noctis et diei notas. Benerat etiā re ſinā q̄ electꝝ noīat̉ circa eridanū fluuiū: l̓ vt alij memo rantur in finibus ſyrie ¶ Ambroſiꝰ. Bicolor ē populꝰ arbor videlicꝫ coronis vmbroſa victricibꝰ ¶ Pliniꝰ li. xvi. Mōtes amat ppl̓s ſicut et buxꝰ: nec niſi ī aquoſis prouenit populꝰ: ſicut nec ſalix nec alnus Unitas vero Liber Terciuſdecimus ſolioꝝ cuiuſqꝫ ꝑmanet in ſuo genere: p̄terꝙͣ populo et hedere. Tria ſūt populi genera: uidelicet alba: ⁊ nigra ⁊ que libica appellatur minima folio ac nigerrima fun giſqꝫ enaſcentibꝰ. Laudatiſſima alba: folio bicolor ſu perne candicans: inferiori parte virens. Huic vero ni gre q̄ et crotoni ī iuuenta circinnate rotūditatis ſunt: vetuſtiora in anguloſ exeunt. Econtra vero hedere an guloſa rotundant̉. Populoꝝ foliis gͣndiſſima lanugo euolat. Populo albe circumagūtur folia poſt ſolſticiū nec alio argum̄to certiꝰ intelligitur ſidꝰ cōfectum Pe diculo tremulo ſunt populis folia: et iiſdē ſolis inter ſe crepitantia. Inter primas gemīant populus ⁊ vlmus Card̓ qͣꝫ ſeneſcūt ea quoꝝ ē criſpa materies: vt palma et acer ac populus. ¶ XII. ¶ De virtute eiꝰ in medicina Diaſcorides Opulus eſt arbor: quam alij leuce dicūt. Hec fortiter calefacit: humectat aūt medioertier. Huiꝰ cortex bibita: yſchiadicis medet̉: ⁊ ſtrin giriis ſubuenit: Multi etiaꝫ dicūt ꝙ eadā bibita cū re ne vl̓ vrina burdonis generare nō ꝑmittit. Eius folia bibita poſt purgatōnem m̄ſtruoꝝ: ſimili modo concep tum nō admittūt. Succus folioꝝ eius doloribꝰ auriuꝫ ſubuenit. Succus ſeminis eiꝰ melle mixtus: caligines oculoꝝ detergit. Item folia cum aceto cathaplaſmata podagricis medētur Semen vero cum aceto bibitum epilēticos curat. Reſma eiꝰ virtute calidior eſt: et ma lagmatibꝰ vtiliter miſcetur. Aliqͥ etiā ꝑhibent huius arboris lacrimum rādanū diſtillatū ⁊ coagulatū: ſucci num facere: quod tritū ac bibitum ſolutiones ventris ꝯſtringit: ⁊ ſtomachū reficit ac fluorē ſanguinis repri mit. ¶ Plinius libro. xxiiii. Populi albe cortex: potus iſchiadycis et ſtringirie prodeſt folioꝝ ſuccus calidus auriū dolori. populus nigra efficaciſſima habet̉: que ī chreta naſcit̉. Comicialibꝰ ſemē ex aceto vtile fūdit et illa reſinā exiguam qua vtuntur ad malagmata. Folia podagris in aceto d̓rcocta imponunt̉. Humor ē cauis populi nigre effluēs verrūcas et papulas attritu odo ratꝰ tollit. populi ferunt ⁊ ī foliiſ guttā ex qua apes ꝓ polim faciūt. Gutta quoqꝫ aque ꝓpolis remediū ꝙͣ ef ficax eſt. ¶ Conſtantinus vbi ſupͣ. Populus calida et ſicca in primo gradu: aliꝙͣtulum habens ponticitatis. Coleram rubeaꝫ purgat: prodeſt eis qui dolorē habēt in capite: aut apoſtema vl̓ vdropiſim: conſtipatoſ etiaꝫ ventres purgat. ¶ XCII. ¶ Iſidorus. ¶ De quercū. Uercus eſt arbor multū annoſa: ſicut legitur de quercū mābre: ſub quā habitauit abraam: que fertur vſqꝫ ad conſtantini regis imperiuꝫ per ml̓tā ſecula perduraſſe. Quercus dicta: eo ꝙ ex ea ſoliti erāt dii gentium querētibꝰ p̄cinere reſpōſa: huiꝰ fructꝰ appellatur galla. ¶ Plimius libro. xiii. In alto mari naſcitur quercꝰ ⁊ abies cubitali altitudine: et ra mis eaꝝ adherent conche. Quercū etiam tingi lanās tradūt. ¶ Idem ī libro. xvi. Quercꝰ glandem fert ſicut eſculꝰ et robur ⁊ ylex et ſuber. Glans q̄rcina diffuſam atqꝫ grauiſſimā facit ſuem: et ip̄a glandiū dulciſſima. fortiꝰ etiam lignum habet quercus ⁊ incorruptius: ꝙͣ he meris que maximā glandeꝫ fert coriis ꝑficiēdis ap tiſſima. Romoſa et ip̄a: ꝓcerior tn̄ et craſſior caudice. Quercꝰ boletos ꝓbatiſſimos. robor aūt ⁊ cip̄ſſus noxi os. Geſcendit ⁊ in plana q̄rcus ſicut acer et cornus ⁊ fraxinus. In agro turno vbi vrbs ſibaris fuit ex ipſa vrbe ꝓſpicitur quercus vna nunꝙͣ folia dimittens: nec ante mediā eſtatē germinans. Querna vero folia cāto iubet dari aīalibus nō perarida. Sūma ſui parte ſteri liores ſunt quercꝰ et mariſci. fici: iuglandes. Sꝫ ſūma ſui parte fertilior ē arbutꝰ. Arbitror aūt falſum vetuſ tate minui radices arborum. Uiſa eſt em̄ annoſa q̄rcꝰ vi tempeſtatis euerſa iugerū ſoli amplexa. Firma eſt ī aquis quercꝰ obruta Eademqꝫ ſuꝑ terrā torquendo ſe ſe rimoſa facit opera. In ponto iuxta eracleam ſūt q̄ri cus due ab hercule ſate. Uiſcuꝫ etiā adnaſci dicunt in quercū: ſicut in robore. Olea vbi quercꝰ foſſa ſit male ponitur: qꝛ vermes qui rauce vocātur in radice quercꝰ naſcunt̉: et tranſeunt. Quercus ⁊ robur qͥbus ſi anguſ ta decorticatō fuerit nichil nocet Cortice vero ī orbeꝫ detracto moriūtur tardiꝰ robora et qͦrcꝰ. Porro quer cus ⁊ ylex ac pirus ſtillicidia ſūt pōderoſiſſima ¶ Glor ſa ſuꝑ iſaiam Quercū ariditate concuſſa defluut folia. Unde ꝓpheta iudeis. Eritis inquit velut q̄rcꝰ defluen tibus foliis: Et iterū Baſan habet glādiferas quercꝰ qͥ nō hominū ſed porcoꝝ ē cibus Unde iuxta ꝓphetam Bies dn̄i veniet ſuꝑ quercū baſan ¶ Palladius vbi sͣ Quercus ad fabrice materiam apta ē: durabilis ſi ter renis operibus obruatur: ⁊ aliqͣtenꝰ palis ¶ Ex libro d̓ natura rerū Quercus dicitur quaſi quernꝰ: put redine em̄ difficile cedit in ſicco ſeruata ¶ Auicenna. Cinis uercꝰ ceterorūqꝫ lignoꝝ ſtipticoꝝ retinet ſanguinem ¶ Dyaſcorides. Cinis quercus cū oleo mixtus ⁊ īunc tus mouꝫ ſudores. hoc ⁊ ceteri p̄ſtāt cineres: ſꝫ magis quercinus: lixiuia quoqꝫ ex cinere quercus ad vſū me dicine efficaciſſima eſt hoībus et pecoribus: que teſiōe pulmonis vexantur: et quibus aliqua venenata res ob ſiſtit. Bibita namqꝫ ſtatim ſalutem affert. Utilis etiā eſt vulneribus humectis et ī fiſtulis. Et vulnera diffi cilia ad ſanandum ⁊ calloſa: longs i tēporibus ſordida Quotidie itaqꝫ lauāda ſt̄: ⁊ ſic apto medicāine ſanāda qꝛ virtꝰ lixiuie n̄ ſanat ſꝫ ad ſanitatē diſponit vulnera .XCII. ¶ Diaſcorides. ¶ De ramuo. Amnus eſt genus rubi quā vulgo ſentice vrſi nā appellāt: aſperū nimis ⁊ ſpinoſū ¶ Diaſco rides. Ramnus eſt frutex que circa ortos na ſcitur. Huius virge lōge ſūt ⁊ ſpinoſe. Folia quoqꝫ lō ga et pīguiſſima atqꝫ leuia. Eſt aūt ramnꝰ alta: colorē habēs albū et ſubrufū: et virgas cubitis quinqꝫ virtu tem habet minimā. Semē eiꝰ latū eſt ac tenue recluſū in folle. ſicut afodilli Oīm vero folia cathaplaſmis ad hibita: ſacrū ignem corporis ꝓhibēt. ¶ Plinius libro xxiiii. Inter genera ruboꝝ: ramnus appellat̉ a grecis cādidior frutex Is floret ramos ſpargēs rectiſ aculeis nō vt ceteri aduncis. Alteꝝ genus eſt ſilueſtre nigriꝰ rubētes ferēs folliculos Huius radice decocta ī aqua fit medicamētum quod liciū vocatur. Semen ſecūdas trahit. Alter ille cādidior ſtringit: ſed magꝭ refrigerat collectōibus ⁊ vulneribus accōmodatior ¶ Cōſtanti nus vbi ſupͣ. Ramnus frigida ē in primo grādu. ſicca in ſecūdo Ualꝫ puſtul̓ oris Uentris dolore ⁊ ſtomachi defectōnem curat. cataplaſmatꝰ eriſipilā deſtruit Suc cus eius oculoꝝ collirio mixtus ſiue ſolus ꝯuenit dolo ri oculoꝝ: maximeqꝫ panorū albedini Bibitus autem ¶.XTAII. lapidem renum frangit. ¶ De robore. Actor. Obur. ſcd̓um yſidoꝝ. generaliter dicit̉ ex om̄i materia quidquid eſt firmiſſimū Nichilominꝰ tn̄ et arbor quedā hoc uomīe nuncupatur de qͣ frequēter plinius loqͥtur ¶ Plinius li. xvi. Robur eſt glandifera ſicut ⁊ quercus ac ylex: p̄ter fructuꝫ et alia gignit plurima. fert em̄ et galle genus vtrūqꝫ Et q̄dā veluti mora: niſi diſtarēt arida duricie: plerumqꝫ caput imitantia tauri quibus ineſt fructꝰ nudeis oliue ſimil̓. Naſcūtur et ī eo pillule nūcibus nō abſimiles: intꝰ ha bentes flocculos molles lucernaꝝ lumībus aptos. Nā et ſine oleo flagrāt. ſicuti galla nigra. Fert ⁊ aliā vtilē Liber Terciuſdecimus pillulā cū capillo: verno tempore tamē melligeni ſucci Gignūt et alij ramoꝝ eiꝰ pillulas: corpori nō pediculo adherenteſ: candicantes vmbiliciſ Aetera nigra varie tate diſperſa. media cocci colorē habent. Cpertis ama ra inanitas eſt Aliqn̄ et culices gignit. Nec nō et ē fo liis ꝯuolūtas pilulas: et in folio rubētes. Aquoſos nu cleos candicantes ac tranſlucidos: ꝙͣdiu molles ſint: in quibus et culices naſcuntur. Matureſcūt īmodū Fer̄t et robora canchrin pilulaꝫ in medicina vim vrendi ha bētem. Is creſcit hieme: aꝑit̉ vere pilula tota: caditqꝫ cum folia creſcere ceperint. Tam multifera ſunt et tot res p̄ter glandem robora pariunt. Sed et boletos: ſuil loſqꝫ nouiſſima irritam̄ta gule que circa radiceſ naſcū tur. Robora quoqꝫ viſcum ac mella ferūt: vt autor eſt heſiodꝰ: ꝯſtatqꝫ rores melleos ē celo cadentes nō alijs magis inſidere frōdibus Cremati quoqꝫ roboris cine rem introrſum eſſe certum eſt Scandula quideꝫ ē robo re fit aptiſſima. mox e glādi feris alijs ſed minīe durās p̄terꝙͣ e pino. Mōtes ⁊ valles diligit robur caſtanea ⁊ abies Sūt aūt robori folia toto ābitu ſinuoſa Et ſunt eis etiā in caudice ip̄o iam denſa ac rara: ſēperqꝫ late rariora: diſpoſita mirto. Itē robur ⁊ abies et larix nō ꝯtinuant germīatōnē: ſed intermittūt. et triꝑtita trina qꝫ germina edūt. Ideo ⁊ īter ſquamaſ corticē ſpargūt quod oībus arboribus euenit in germīatōne: qꝛ rumpi tur cortex p̄gnātiuꝫ. Robori ſciſſus eſt cortex nō lenis ſed ſcaber. Radices copioſe atqꝫ carnoſe: quas in ꝓfū dum agit. Mollis ac peſſima ligni pars etiā in robore facile putreſcens: teredini obnoxia. Ideoqꝫ ſemper eſt amputāda. Robur et ylex ac morus ⁊ ebenꝰ ⁊ que ſine medulla ſunt: tota oſſee ſunt. Robur ſpiſſam habet ma teriem: eiqꝫ nigricās color ē. Tāta duricia īeſt robori vt niſi madefactum nō queat terebrari. et ne quidē ſic quit adactus clauꝰ auelli. Itaqꝫ cariē vetuſtatēqꝫ ſen tit tardiſſime: ſentit tn̄ teredinem ceſum in vere Brūa vero neqꝫ viciatur neqꝫ finditur. Alias obnoxiuꝫ etiā vt torqueat ſeſe findatqꝫ quod in ſubere tempeſtiueqꝫ ceſo euenit: Defoſſū diu durat robur ſꝫ aqͣ marina cor rumpitur. Robur et olea ī trāſuerſuꝫ poſite incuruāt̉ cedūtqꝫ ponderi: Uiridia p̄ter robur et buxū ꝑtinaciꝰ reſiſtūt ſectōni ſerraꝝ qꝛ dentes equalitate replent in erti. Sunt aūt robora et inter ſe ⁊ cum alijs glutino in ſociabilia. Uiſcus adnaſcitur ⁊ in robore vt in quercū et ilice ¶ Idē libro. xvii. Inſitoꝝ oīm capaciſſima dici tur platanꝰ: poſtea robur. Ueꝝ vtraqꝫ ſapores corrū pūt: pedam̄ta ſunt optima vitibꝰ ē robore oleaqꝫ. Pre terea pomiferis que germinant: nec fructū ferūt: ſciſſa radice lapis inditur: fertileſqꝫ fiūt. Hoc idem in amig dalis ē robore cuneo adacto fit. Deniqꝫ arbores q̄daꝫ ablato in totum cortice moriūtur: tardiuſ aūt robora ⁊ quercus. C XCIIII. ¶ De rododendro et roſmarino ¶ Iſidorus. eo ꝙ foliis lauri ſit ſimiliſ: flore vt roſa Arbor Ododēdron corrupte vulgo lorādrū vocatur: Dem̄ venenata eſt: interficit em̄ altera: et medet̉ ſerpētum vexatōnibꝰ ¶ Pliniꝰ li. xvi Rododēdron vt noīe apparet a grecis venit. Alii neruim vocauerunt alij rodophanē vocauer̄t. fronde ſempiternū roſe ſimi litudine: caulibus fructicoſum. Ium̄tiſqꝫ capris ⁊ oui bus venenū. Idem tamē eſt homini: ꝯtra ſerpentū ve nena remediū. ¶ Idē li. xvii. Rododēdrū ſerit̉ ꝓpagīe: ſicut etiā ſeīne. ¶ Idē in libro. xxiiii. Rododēdros ne nom̄ apud nos inuenit latinum ſed radophonē vocant aut neruim. Mirūqꝫ folia eſſe quadrupēdū venenum: homini vero ꝯtra ſerpentes p̄ſidiū: addita ruta ⁊ vino pota. Pecꝰ etiā et caper ſi aqͣm biberīi tn quo folia ea maduerint: huiuſmodi mori dicūtur. ¶ Diaſcorides Oſmarinum quod alij lithos vocant: eſt arbor quedam ſtiptica: et mediocriter extenuatoria et deſicca tiua. Semen eius aut limatura ligni eius ad fluxum ſanguinis mulierum et diſentericos ⁊ celiacos facit Si ex ea lauatur caput. capillos cadere prohibet. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ Roſmarini duo genera ſunt Alteꝝ ſterile. alteꝝ cui cauliſ ⁊ ſem̄ reſinaceū quod canchrys vocatur. Eiꝰ foliiſ ē odor thuris Radix vulnera ſanat viridiſ īpoſita. ſediſqꝫ ꝓcidētia ꝯdilomata emorroydoſ Succus et fruticis et radicis morbum regium et ea q̄ repurgāda ſunt Oculoꝝ aciem exacuit. ſem̄ ad vetera pectoriſ vicia datur potui. pōdagriſ illinitur cū farina erinea. Mēſes adiuuat: et ea que ſerpunt purgat: hūi daqꝫ corporis vicia: collectōnes: articulos ꝯtuſos: per niones: phterigia: abundantiā mēſtrui in femīs ſiſtit: vulueqꝫ ac ſedis ꝓcidētia Itēqꝫ oculos ⁊ oris vlcera ⁊ genitaliū. ¶ Actor. De roſmarino etiā dictū ē ſuperiꝰ inter herbas īcultas. quia tanꝙͣ frutex mediꝰ eſſe vide ¶. XAV. tur inter arbores et herhas. ¶ Dę ſalice et eius natura Iſidorus. Alix dicta eſt eo ꝙ ſaliat .i. creſcat. Arbor lēta C vitibus vinciendis habilis. Cuius ſemīs hāc dicūt eē naturā: vt ſiqͥs in pocul̓ illud hauſerit: liberis careat: ſed et feminas infecundas efficit. Eſt āt ſicut populus et tilia mollis materie: ⁊ ad ſculpturā ap te ¶ Ambroſiꝰ. Salices vidētur nichil habere ſeminis habent tam̄ granū quoddam in foliiſ: quo terris ꝯmiſſe tanꝙͣ ſemine poſito ſurgat arbor de ſurculo: et tanꝙͣ ſe ip̄am exſuſcitet de ſemīe ſuo. Habet itaqꝫ granū illud virtutem radicis et ſeminis. Unde pleriqꝫ hac ratōne increm̄tum ſui ꝓpagauer̄t nemoris ¶ Gloſa ſuꝑ iſaiā xliiii Salix eſt arbor infructuoſa: ſed cito creſcit: maxīe ſi iuxta aquam ſit. ¶ Areſtotiles in lib. de plātis. Que dam in hūido loco: quedā in arido: ⁊ q̄daꝫ in vtroqꝫ vt ſalix ¶ Ideꝫ libro. de aīalibuſ. Quedā arbores nō fruc itficāt: ſicut viri pingues nō ml̓tū ſꝑmatizant: talis eſt ſalix: et romana nux. ¶ Idem in libro. xvi. In aquoſis tm̄ ꝓueniūt ſalices ⁊ aīni. lōgaqꝫ folia ſunt vtriqꝫ. īte primas germīant. Circumagunt̉ ſalicis folia poſt ſol ſticiū: nec alio argum̄to ītelligit̉ certiꝰ ſidꝰ ꝯfectū Ociſ ſie vero ſalix amittit ſem̄ anteꝙͣ maturitatē ſētiat oīno et ob id frugiꝑda dicta ē ab homero Sequēs vero etas ſcelere ſuo hanc ſententiā interp̄tata eſt ꝙ ſemē ſalicis mulieris ſterilitatis medicam̄tuꝫ ē. Sed in hoc quoqꝫ naſcenti natura ꝓuidit: ꝙ depacto ſurculo īcurioſiꝰ ſe men dedit. Una tn̄ ꝓditur ad maturitatē ꝓferre ſolita: in inſula chreta. IXAVI. De generibꝰ ſalicū et eiꝰ cultura ¶ Idē ī eodē Alicis vero plura ſunt genera. Nam in pro ceritatem magnā iugis vineaꝝ ꝑticas emittūt et baltheo vīcula corticiſ pariūt. ⁊ alie virgas ſe quacis ad iuncturas lenticie. Alie vero p̄tenues vi minibꝰ texendis ſpectabili ſubtilitate. Rurſus alie fit miores corbibꝰ agricolaꝝ et ſuppellectili. Plurime ca didiores ablato cortice: leniqꝫ tractatu mollioribꝰ vaẜ ꝙͣ vt ē corio fiant. et etiā ſupinaꝝ in deliciis cathedra ruꝫ aptiſſime. Decidua ſalici fertilitaſdēſiorqꝫ tōiura ex breui pugno neruis ꝙͣ ramo nō vt remur in nouiſſi mis arbore curuanda. Nullis quippe reditus ē tutior mīoris ve impēdii aut tempeſtatum ſecurior Tercium ei locum attribuit cato in eſtimatōne ruris: prioremqꝫ ꝙͣ oliuetis: qͣmqꝫ frum̄to vel pratis: nec qꝛ deſint alia vincula. Salici p̄cipua dos. Fūditur em̄ greca rubens amerina cādidior: ſꝫ paulo fragilior. ideoqꝫ ligāt nexu ſolido. In aſia tria genera obſeruant nigrā vtiliorem vimībus: cādidam agricolaꝝ vſibus. Tercia vero que breuiſſima eſt: helicē vocāt. Apud nos quoqꝫ ml̓ti toti dem generibus imponūt noīa. Nam viminaleꝫ vocat eādem: que purpurea. Alterā niceliuā a colore: que ſit Liber Terciuſdecimus renuior. Terciā vero gallicā que tenuiſſima. Frigidiſ ſima ſunt quecunqꝫ aquatica lentiſſima vero: et ideo ſcutis faciēdis aptiſſima. quoꝝ plaga ſe ꝓtinꝰ ꝯtrahit ſuumqꝫ vulnus claudit: et ob id cōtumacius ferrū trāſꝭ mittit. In quo genere ſūt ſalix et ficus tilia: ſambucus et populꝰ vtraqꝫ. Leuiſſima ſūt ex his ficꝰ et ſalix ideo qꝫ vtiliſſime. ¶ Idem ī libro. xvii. Inuētum ē ſurculos abſciſos ſeri quod primo ſepis cauſa factū ē ſambucis et rubis depactis. mox ⁊ cauſa culture ſalicibꝰ et alnis et popul̓. Semē quoqꝫ natura inſerere docuit: raptum quiū fame deuoratū: ſolidoqꝫ alui te pore mādido: cum fecūdo fimi medicamīe in mollibꝰ arboꝝ lecticis abiec to: ⁊ ventis ſepe in aliquas corticū rimas trāſlato. Un̄ vidimꝰ in ſalice ceraſum: et ī ceraſo laurū. In his autē que ꝓpter alias ſerūt̉: et maxime vineasʳ ceduo ligno. prīcipatū obtinēt ſalices: quarū ſatio fit loco mādido: tamē pedes duos ac ſemipedem refoſſo. Interuallo di cunt eſſe pedes ſenoſ trime. pedibꝰ biniſ a terra putatō ne coercētur: vt ſic ī latitudinē ſe fundāt: ⁊ ſine ſcal̓ tō deātur. Salix em̄ ē fecūdior quo terre ꝓpinquior Haſ etiā omībꝰ annis iubēt confodi vl̓ cōfigi menſe aprili. Uiminaliū hec ē cultura. Perticalis auteꝫ et virgā ⁊ talea ſerit̉ eadē foſſura. Perticas aūt cedi iuſtū ē qͣrto fere anno: ⁊ hec aūt ſeneſcentiū p̄ſartiūt ꝓpagine locū ꝑtica immerſa: et poſt annū reciſa. Salicis viminalis iugera ſingula ſufficiūt. xxv. vinec iugeribꝰ. ¶ Palla dius libro. iii. In mēſe februario plāte ſalicis d̓bruēde ſunt: et oīm geneꝝ: que applicātur arbuſto ¶ XCIVII. ¶ De virtute ſalicis ī medicīa ¶ Diaſcori. Alix eſt arbor cuiꝰ folia glutinat vulnera cru enta. Flos etiā eiꝰ ſine mordicatōe d̓ficcatiuꝰ eſt. Cuiꝰ cinis cū accto ſuꝑ callos pedū induc tus eos tollit: et ſimiliter verrucas emūdat. Flos eius cū aqua bibitꝰ omnē caloreꝫ libidinis frigeſcere facit. ¶ Auicenna. Salicis fructus et folia ſtiptica ſūt ſine mordicatōne: ⁊ eſt ī eis exiccatō fufficiēs Cinis auteꝫ eiꝰ vehemētis eſt exiccatōnis. Emplaſtrū ex eā factuꝫ retinet fluxū ſanguinis. Ex foltis eius fiſſis egreditur gūma vehemētis abſtertioīs ſubtiliatiuā Ex fructu eꝰ et foliis fit emplaſtruꝫ ad vulnera magna. Cinis eius formicā remouet quādo linit̓ ex ea cū accto quod ē eiꝰ ſuperius. Et ex eiꝰ aqua ſedāt ſoda. Succus foliorum vltimꝰ eſt in cura ſaniei: que currit ex aure. Iterū fruc tus eiꝰ et aqua ponūtur ſuꝑ ꝑcuſſionē pupille. Eius qͦꝫ gūmi valde cōfert viſui debili. Aqua eiꝰ cōfert opilar tōni epatis et yctericie. Fructꝰ eius cōfert habētibus fluxū ſanguinis ¶ Conſtatinus vbi ſupͣ. Salices frigid̓ ſūt in ſecūdo gͣdu: ſicce ī primo. Ualēt dolori capitis d̓ calore: ſi in naͣribus mittant̉. Succꝰ eius vulnera ſoli dat. Cortex eius vſtus ⁊ cū aceto temperatꝰ verrucas et poros aufert. Sed lac corticis a ſalicibus florē hn̄t bus cruti: viſū clarificat: d̓fectos ꝯfortat oculos. Suc cus frōdium ⁊ pomoꝝ potatus: mulieri vt ꝯcipiat: nō ꝑmittit: bibitꝰ ſanguinē cōſtringit ¶ Plinius li. xxiiii. Salicis fructus ante maturitatē collectꝰ ꝓdeſt ſangui nē reiiciētibus. Cinis corticis ē ramis primis clauū et callū aqua mixta ſanat. Uicia cutis in facie emendat magiſqꝫ ſucco ſuo admixto Eſt a̓ triū generū Unū Ar bor ip̄a gūmi mō exudat alterū manat cū flore ī plaga exciſo cortice triū digitoꝝ magnitudine. Hic valet ad purgāda: que obſtent oculis. Iterūqꝫ ad ſpiſſanda: que opus ſūt: atqꝫ ad ciendā vrina et ad om̄es collectōnes intus extrahendas. Terciꝰ vero ſuccus ē detrūcatōne ramoꝝ a falce diſtillās Ex his ergo aliquis cū roſaceo in calice punico calefactꝰ auribus īfundit̉. Iterūqꝫ fo lia cocta ⁊ cū cera trita imponunt̉ podagricꝭ. foueri uer uos vtiliſſimū ē cortice ac foliis ī vino decoctis. Iterū folia cōtrita et pota intemꝑantiā libidinis coercēt: atꝫ in totuꝫ auferūt vſum eius ſepius ſūpta. Deniqꝫ flos tritus cū foliis furfures ī facie purgat. ¶ XαVIII. ¶ De natura ſambuci. ¶ Iſidorus. Ambucus eſt arbor mollis et ꝑua. ¶ Plinius li. xvi. Sambuci habēt acinos nigros et ꝑuos humoris lēti: inficiēdo maxīe capillo: qui ⁊ ip̄i in aquā decocti māduntur ¶ Idē libro. xv. Arboꝝ qͣ rundā fructus pedicul̓ depēdent: vt ꝑiri. Alia vero ra cemis: vt hedere atqꝫ ſambuci ¶ Idē li. xvi. Sābucus germīat inter primas: et nudatur īter nouiſſimaſ: et ex his que hieme aquila exoriēte ꝯcipiunt ordine nature florent prime ſilueſtriū ſambucꝰ: cui medulla eſt pluri mā: et cornus cui nulla. Sambucꝰ ē arbor diuidua nec ramoſa lentiſſima. ⁊ ideo ſcut is faciendis aptiſſima: cꝰ nimiꝝ plaga ſe ꝓtinꝰ ꝯtrahit: ſuūqꝫ vulnus claudit: et ob id ꝯtumacius ferrū trāſmittit. Sābuci atꝫ rubi ge neris ſunt fungoſi: aliter tn̄ ꝙͣ ferule. qͥppe plꝰ ligni atꝫ ſucci eſt vtiqꝫ ſambuco ex qua magiſ canorā buccinaꝫ tubāqꝫ credit paſtor: ibi ceſe: vbi galloꝝ cātum non ex audiat frutex ille ¶ Idē li. xvii. Inuentū eſt ſurculos abſciſos ſerere: quod ſepis cauſa factū eſt. ſambucis ⁊ cōtoneo rubiſqꝫ depactiſ: ad palum vineaꝝ firmiſſima .XCIX. eſt ſambucus. taleiſqꝫ ſeritur vt ppl̓s. ¶ ¶ De virtute ipſiꝰ in medicina ¶ Auicenna. Ambucus alba calidior eſt ꝙͣ citrina et ꝙͣ pur purca: et ē vniuerſaliter in tercio calida ⁊ ſicca Eſt aūt ſubtiliatiua hūiditatum: ſenibuſqꝫ cō fert eꝰ oleum. Delet aūt pannum: et facit rubedinē eiꝰ odoram̄tum. Oleū eiuſ ꝯfert ſenibꝰ: ⁊ frigidis neruoꝝ egritudinibus. Odor eiꝰ facit ſoda: cuꝫ hoc tn̄ reſoluit ſoda frigidam a flegmate odorata: Deniqꝫ purū eius oleū fluere facit ſanguinē ex naribꝰ calefactū cuꝫ ip̄m odorat ¶ Conſtātinus vbi ſupͣ. Sambuci calidi ſunt ī ſecūdo. ſicci ī prīo diſſolutiui ac neruoꝝ mollitiui ſunt. ſtomachū quoqꝫ molliūt: vomitū ꝓuocāt. et cathaplaſ mati māmillaꝝ apoſtemata ſanāt. Sambuceoluꝫ qͦqꝫ ſcābieꝫ ac puſtulas et apoſtemata nariū ſanat. vulnera clauſa aperit. euerſaqꝫ ad ſua naturā ꝯuertit. Aurium dolorē placat. bibitūqꝫ lūbricoſ ⁊ aſcharyades flegma ticos excludit: ac melancolicos hūores purgat. ¶ Pͣli. libro. xxiiii. Sambucꝰ habet alteꝝ genus magis ſilue ſtre: quod greci chame acten alij hellon vocāt: ml̓to bre uius. vtriuſqꝫ folioꝝ vel ſeminis vel radicis decoctum in vino veteri et ad cyathos binos potū: ſtomacho in vtile ē: aluo detrahēs aquā Refrigerat etiā īflamatio nem maxime recentis ambuſti: et canis morſum cū po lenta: molliſſimis folioꝝ illitis. Succꝰ: cerebri collectō nes lenit infuſus. Acini eiꝰ īfirmiores ꝙͣ relique: capil lum tīgūt Poti acetabuli m̄ſura vrinā mouēt Ad om nia efficacior eſt q̄ minor. Radix eius decocta ac pota ydropicos exinanit. Folia in vino pota: ſerpentum io tibus reſiſtunt Podagricis cum ſepo hircino vehemē ter proſunt cauliculi illiti. iidē in aqua macerantur: vt ſparſi pulices necentur. Folioꝝ decocto ſi locꝰ ſparga tur: muſce necātur. Boa appellat̉ morbus papulaꝝ cū rubēt corpora: ſambuci ramo verberat̉. Cortex īterior tritus: ex vino albo potus aluū ſoluit. A. ¶ De ſaphato et ſentice ac ſetha. ¶ Auicenna Aphatū ē arbor arabica et armena et eſt vnū de lacticiniis. Calida eſt in gradu te rcio. et eꝰ ficcitas eſt in quarto. In ip̄a ē ſtipticitas tem perata: et ꝯfert impetigini linita Suꝑ alcola quoqꝫ cū melle linitur et remouetur. ventrem ſoluit: ⁊ debilitat viſcera. ⁊ eſt quedā ſpecies eꝰ īterficienſ ſedētem in eꝰ vmbra. Caueatur ergo ab ea: nā ⁊ lactis eꝰ tres ſpēs et interficit in duabus ep̄ar et pulmonem frāgendo. Liber Terciuſdecimus ¶ Iſidorus. Sentix dicta eſt a ſitu: eo ꝙ ē terra īculta inqua ſentices ſpineqꝫ naſcuntur. Maiores aūt noſtri omnem arborem ſpinoſā dicebāt veprem: eo ꝙ vi pren deat. ¶ Hieronimꝰ ſuꝑ iſaiā Setha eſt genus arboris naſcentis ī heremo: ſpine albe ſimilitudineꝫ hn̄s. Cuiꝰ lignū imputribile ⁊ leuiſſimū. oīm lignoꝝ tam in forti tudine ꝙͣ ī nitore: ſoliditatem et pulcritudinem ſuꝑat. Unde oīa ligna arche et tabernaculi facta ſūt īſtrum̄ to ¶ Haymo ibidē. Ex hac arbore terra ī qua naſcitur dicta ē ſethim. vn̄ dicūtur ligͣ ſethim Ex li. de natura rer. Sethim eſt arbor nobiliſſima ſimiliſ albe ſpine: ſed multo maior et altior creſcit. Lignū eiꝰ album ⁊ leue: n̄ facile cedēs igni: nec vnꝙͣ hūore aliquo vel antiquitate corruptibile: qd̓ adhuc patet in archa noe: q̄ eſt ſupͣ mō tes armenie. .III. Iſidorus. ¶ De ſicomoro. Icomorus dicta eſt: eo ꝙ folio ſit ſimil̓ moro. Hanc latini celſā appellāt ab altitudine: quia nō eſt breuis vt morus Eſt aūt ſicomorus gre cum nomē: ſicut et morus. ¶ Actor. Sicomorus īter pretat̉ ficus fatua ¶ Diaſcorides. Sicomoꝝ ml̓ti ſica mū dicunt ē arbor iugens: fico ſimil̓: habenſ circa folia pīguedinem plurima: et folia celſe ſimilia: ſem̄ aūt non talē. Ter aut quāter in āuo ꝓfert fructꝰ. Semē vero in cacumīe profert: vt ficus: ſed et ip̄is ramulis fructum fert dulcem: ſicut ficus: et eiꝰ grana minuta: ſicut fici Hec plurimū matureſcit ſed immaturus calor ineſt ei. Naſcit̉ apud rhodos: ſꝫ nō locis calidis. Huiꝰ fructu multi ꝓ eſca vtūtur: quia ſanguineꝫ plurimum giguit. Uentrem mollit et cacoſtomachus eſt. Hec arbor ſi la pide ꝑcuſſa fuerit: ſuccū gummi ſimilē emittit: ſed in al tum ꝑcuſſa nequaꝙͣ. Hic ſuccus exiens ſpōgia vl̓ lana molli colligit̉. et in catino ſiccatur et inde torriſci fiunt Huiꝰ virtus ē malacͣtica et ꝑacolecticā vulneribꝰ dya foreticus eſt cōtra morſus venenatos bibit̉ ⁊ inūgitur tumores ſplenis cōpeſcit et ſtomachi dolorem. frigus corporis nō admittit. Idem ſuccus diu ẜuatus tēpore perit. Hec arbor in cypro naſcit̉. virtute diſſimil̓ ſupe rioribꝰ Sem̄ habet ficanio ſimile: ⁊ vt coctimella dulce .CII. ¶ De ſilere ac ſiliqua ¶ Plinius vbi ſupra. Iler ē frutex: cuiꝰ folia illita froti: capitiſ dolo res ſedāt: ſerpētes hūc fugiūt ⁊ ob id baculū ex eo ruſtici gert ¶ Iſidorꝰ. Siliqͣ a latinis corrup te dicit̉ a greqͥ xilicon eo ꝙ frutex ligni eiuſ ſit dulcꝭ. xilō quippe lignū dicit̉: licō dulce Huiuſ arboris pomo ſuc cus exp̄ſſus a grecis acaciā dicit̉ ¶ Plinius libro. xiii Siliqua quā yones cerauniā vocat fert pomum ſili que ¶ Ideꝫ libro. xvii. Silique grece ac ꝑſici ē tempuſ ſerendi vl̓ inſerendi ante brumā ꝑ autūnum. ¶ Idē in libro. xiiii. Tiliqua ſyriaca fit vinū ¶ Ex li. d̓ natura re rum Siliqua eſt arbor ex cuiꝰ fructu dulci: ſuccus exp̄ſ ſꝰ habil̓ eſt ad bibendū. ſꝫ ipſe fructus magis eſt cibus porcoꝝ ꝙͣ hoīm ¶ Palla. li. iii. Siliqua ſeritur menſe februario vl̓ nouembri: et ſemīe: ⁊ plātis amat loca ma ritima: ſicca: calida: campeſtria. Tum. vt ego expertuſ ſum. in locis calidis fecūdior fiet: ſi adiuuet̉ hūore: po teſt et taleis poni. Scrobem deſiderat largiorem. Inſe ri eam mēſe februario credunt aliqui in pruno l̓ amig dalo Silique ſeruatur diutiſſime ſi expandātur in crati bus. ¶ Actor. Siliqua dicitur et arbor: et eiuſdem fruc tus et etiā quoddam leguminis genus. d̓ quo videlicet dicetur inferius. ¶. UII. ¶ De ſpina Iſidorus ¶Pina in egipto celebrat̉ circa thebas dūtaxāt nigra. Qm̄ incorrupta etiā in aquis durat: et ob id vtiliſſima nauiū coſtis. Cādida facile pu treſcit. Aculeꝰ ſpinaꝝ et in foliis. Scm̄ in ſiliqͥs corra ꝑficiūt galle vice. Flos et coronis iocūdus: et medica mētis vtilis Manat et gūmi ex ea. ſed p̄cipua vtilitaſ ꝙ ceſa tercio anno reſurgat. ¶ Areſtotiles li. de vege tabilibus Spine nō ſunt d̓ genere nec natura plante: ſꝫ būor et frigus aſcendit: et cuꝫ eis ꝑua decoctō: illudqꝫ coagulat ſol: et ex illo ſunt ſpine. Fitqꝫ forma pirami dalis in ſpina: qm̄ aer cum elongatuſ fuerit ab aliqua plāta augentur ꝑtes eiꝰ cū extēſione materie ¶ Plini. libro. xii. In india eſt ſpina: ſꝫ dep̄hēſa ī lucernis igne ꝓtinus trāſiliente. India fert in ſpinis ſimilitudinē pi peris: amaritudine p̄cipua: foliis paruis denſiſqꝫ: cipri mō: ramiſ cubitoꝝ trium: cortice pallido: radice lata ⁊ lignoſa. buxei coloris. Hac in aqua cū ſemine excepta: in ereo vaſe medicam̄tuꝫ efficitur. quod licione vocat̉ Ęadem ſpina et ī pelio mōte naſcitur: qua medicam̄tū adulteratur. Gens indis ꝯtermina vocatur ariana. cꝰ ſpinaꝝ lacrima ē p̄cioſa. mirre ſimil̓. acceſſu ꝓpter acu lleos anxio. Laurifolia ibidē ſpina eē tradita eſt. cuiꝰ li quor aſperſus ocul̓ cecitatem oībus aīalibus īfert. In egipto naſcitur aſpalathroſ ſpina cādida. magnitudīe arboris modice. flore rōſe. Radix eiꝰ vnguētis expeti tur Tradūt in quocunqꝫ frutice curuet̉ arcus celeſtis eādē quecūqꝫ ſit aſpalathri ſuauitatē odoris emittere. ſꝫ in aſpalatro īenarrabilem quādam exiſtere. Huius ꝓbatō eſt in colore rufo vl̓ igneo. tactūqꝫ ſpiſſo et odo re caſtoreo. ¶ Idē li. xiii. In egipto celebrat̉ ſpina dum taxat nigra. qm̄ in aquis durāt et incorrupta manet: ⁊ ob id nauium coſtis vtiliſſima. Cādida vero facile pu treſcit. aculeꝰ ſpinaꝝ et in foliis. ſem̄ ī ſiliquis: qͦ galle vice coria ꝑficiūtur. Flos eiꝰ iocūdus eſt coronis ⁊ me dicam̄tis vtil̓. Manat et gūmi ex ea. Sꝫ p̄cipua vtili tas exiſtit: ꝙ ceſa tercio anno reſurgat. Nec obmitten dum eſt etiā: ꝙ in babilone ſerit̉ ī ſpinis: qm̄ non alibi viuit et eſt ſicut viſcū in arboribꝰ: ſed illud in ſpina tm̄ que regia vocatur. Mirūqꝫ ꝙ eadē die germīat quod iniectum eſt. Inicit̉ aūt ip̄o canis ortū: ⁊ arborē celerri me occupat. Uinū ex ea ꝯdiūt: et ideo ſerit̉ Spina hec naſcitur et athenis etiā logis muris. ¶ Idē libro. xvii. In calabria eſt ſpina ſilueſtris: que ꝑ inſitōneꝫ vtiliter mirtos et ſorbos recipit. ¶ De ſpine virtute ī medicīa ¶ Auicēna. ¶ IIII. Pina alba frigida ē ⁊ ſicca ī prīo ꝯfert mollifi catōni ſtomachi. Decoctō eiꝰ ꝯfert īſtrum̄tis iūcturaꝝ ⁊ podagre. Spina iudaica calida eſt ſubtiliatiua reſolutīa. ꝯfert alcuzet ⁊ ſputo ſanguīſ ex eiꝰ decoctōne colluit̉ os ad dolorē molaꝝ. Spina egit ciaca frigida ē in primo. ficca in ſecūdo. Exiccatiua ē et catarros abſcindēs. Cōfert apoſtematibꝰ gutturis et ſtomachi. Radix eius et ꝓprie ſem̄ eiꝰ vehementis ſunt ꝯſolidatōnis ¶ Idem ī eodem. zedeguaro ē ſpina alba: que ſpinas habet ſimileſ foliis amomi: ſꝫ ſubtilio res et albiores: florē purpureū: ſemen rotūdū. Stipes eius qn̄qꝫ ꝑuenit ad duos cubitos In ip̄a eſt virtus re ſolutiua et aꝑtiua: ꝓprieqꝫ in eius ſemīe. quod ē calidū et ſubtile In ip̄a eſt retentio fluxus ſanguinis. ꝯfert a poſtematibus flegmaticis et ſpaſmo: ⁊ ſputo ſanguīs ſolutōni antique. Febribus flegmaticiſ logis: et oībus febribus antiqͥs. debilitati quoqꝫ ſtomachi. et aperit opilatōnes. Maſticata ⁊ poſita ſuꝑ pūcturā ſcorpiōis attrahit venenū. Sem̄ eiuſ bibitum ꝯfert morſure ve nenoſoꝝ reptilium. Collutō oris ex eius ſucco facta: ſe dat dolorē dentiū Radix eius eſt īfrigidatiua exiccati ua cum reſolutōne qͣdā. ¶ Plintꝰ li. xxiiii. Spina ara bica ſpiſſat: ſtringitqꝫ diſtillatōnes om̄es: et ſanguinis excreatōnes: m̄ſiumqꝫ abūdantiā. etiaꝫ nūc radice va lentior. Spine albe ſem̄ cōtra ſcorpiones auxiliatur. Corona ex ea impoſita capitis dolorem minuit. Huic ſimil̓ eſt ſpina illa quā greci achauthon dicūt mīoribꝰ Liber Terciuſdecimus multo foliis aculeatis per extremitatem ⁊ araneoſa la nugine obductis. Qua collecta etiā veſtes quedam in oriēte fiunt ſimiles bombicinis. Ipſaqꝫ folia l̓ radices ad remedia bibūtur Eſt et alia quā nos rubeam dicīꝰ qua lane tingunt̉: pelleſqꝫ ꝑficiūtur. In medicina vri nā cit: morbū regiuꝫ ſanat: iſchiaticos ac paraliticos. Radix ſemēqꝫ mēſes trahūt: aluum ſiſtunt: et colletio nes diſcutiūt cōtra ẜpentes rami cū foliis imponūtur folia eiꝰ cappillū inficiunt. Eſt et paliurus genuſ ſpīe Actor. de achāto ⁊ rubea ⁊ paliuro ſuperiꝰ īter her das diximꝰ: īter quas nimirū ponit eas yſidorꝰ ¶ CV. ¶ De ſubere vel ſuberie Iſidorus. Uberies eſt arbor ex qua validiſſimus cortex 2 natatorius extrahit̉: ſic dicta quaſi ſubedies. eo ꝙ fructus eius ſues edunt. Porcoꝝ em̄ ſūt alim̄ta nō hominū ¶ Pliniꝰ. li. xvi. Gladem fert ſuber ſicut quercus ⁊ ylex: fungoſaꝫ carnē nigidius tradit fi eri iubere: ſicut eſculo et robore. Tardiſſimo germine germinat ſuber ac cōcipit: et incipiente hieme fructuꝫ emittit. Silueſtrium generi folia nō decidūt ſuberi ac buxo. ⁊ eſt cortex carnoſus ſuberi ac populo. Suber tē peſtiue ceſa torquet̉ ſcie finditqꝫ. Cariem vetuſtatēqꝫ ſentit hec arbor tardiſſime: ſicut ⁊ iuglandes atꝫ caſta nec. Ceterū in aquis nō fluitat ſuber: ſi demat̉ cortex Eſt autē ſuber arbor minīa: glans eiꝰ peſſima et rara. Cortex tm̄ in fructu p̄craſſus ac renaſcens: atqꝫ etiam in denos pedes vndiqꝫ explanatus. Uius eiꝰ maxime nauiū anchoralibus: piſcātiumqꝫ trāgul̓: et cadorū ob turamentis. Preterea in hibernō feminaruꝫ calciatu. quamobrem nō īfacēte greci cortices arboꝝ appellāt Sunt et qui feminā ylicem vocēt: et vbi nō naſcit̉ ylex pro ea iubere vtunt̉ in carpendariis p̄cipue fabriciſ vt circa helyn et lacedemonē. Nunc ytalia naſcitur tota: aut om̄ino in gallia. ¶ Idem in libro. xxiiii. Suberis cortex tritꝰ ⁊ aqua calida potus ex vino calido ſangui nem excreātibus magnopere laudatur. ¶ AυI. ¶ De tamarice ſiue tamariſco. ¶ Idē ī li. xvi. Amarix eſt arbor craſſiſſima: hn̄s folia nunꝙͣ decidentia. ¶ Plinius li. xxiiii. Tamaricem arbitrantur quidā eſſe miricem: de qua videli cet dictū eſt ſūperiꝰ ꝙ multis modis valet ad medicinā ¶ Auicenna. In tamariſco eſt ſtipticitas ⁊ apertio ⁊ mundificatio: abſqꝫ vehemēti exiccatōne. Et eiꝰ aqͣ eſt abſteriiua et deſiccatiua: cuiꝰ abſterſio plus ē eiuſ exic catōne: et eius exiccatio eſt cū ſtipticitate. Sed fructuſ eius vehemētioris ē ſtipticitatis. In tamariſco quidē eſt ſubtilitas pauca ⁊ qn̄qꝫ adminiſtratur loco viridis galle. Ęius decoctio embrocatur ad pediculos ⁊ inter ficit eos. Ex eiꝰ foliis emplaſtrū fit ſuper apoſtemata fluxa: eiuſqꝫ fumus variolas exiccat: et vlcera humida Qd̓ ex eo tritū eſt: et eius cinis ſpargitur ſuper aduſti onem ignis. Fructus eius et cinis vlcera difficilia exi iccant: et carnē additam corrodūt. Decoctio foliorum eiꝰ cū vino cōfert dolori dentiū: ore ex eo colluto: prohi bentqꝫ corroſionē eoꝝ ꝓpriis fructibꝰ. Iterū eiꝰ fruc tus ſtat loco galle et licii ī egritudinibꝰ oculi. Confert iterum antiquo ſputo tamariſcus: et ꝓprie fructꝰ eius. Rami eius in aceto diſſoluti cōferūt ſpleni: emplaſtro ex eis facto. Ad ſplenem quoqꝫ bibitum vinuꝫ: in quo decocta ſunt folia eius ac virgulta. Et ex eiꝰ ligno fa ciūt ſibi ſplēetici vaſa. Deniqꝫ cōfert ſolutioni atique. et ad fluxuꝫ matricis: ſedeturqꝫ in eius decoctione: bi bitur qͣꝫ fructus eius: qui etiaꝫ confert morſui rutele. ¶ Plateariꝰ. Thamariſcus calida ē et ſicca. Uinū de coctonis eius valet ad opilatōnē ſplenis et epatis: ſtrī giriaꝫ et diſenteriā. Eſt em̄ diureticū. Puluis eius in cibis poſitus ad eandē valet. Frequēs eiꝰ bibitō ī vaſe tali valet ad idē. Cortex maioris ē efficacie ¶. Q. ¶ De taxo. Iſidorus. Axus eſt arbor venenata: vn̄ et toxica venen a exprimūt. Ex hac etiā arcꝰ ꝑthi ⁊ alie gēteſ fa ciūt ¶ Pliniꝰ li. xvi. Arboribꝰ picē ferentibus aſpectu ſimil̓ eſt taxus: minīe virens: graciliſqꝫ ac tri ſtis: et dira: nullo ſucco: ex omnibꝰ ſola baccifera noxio fructu mas: letale qͥppe baccis in hiſpania p̄cipue ver nenū ineſt. Uaſa etiā viatoriā ex ea vinis ī gallica fac ta ꝯpertū ē fuiſſe mortifera. Hāc ſeſtiꝰ ſimilaceꝫ a gre cis vocari dixit. Et in archadia eſſe tam p̄ſentis vene ni: vt ſi qui obdormiāt ſub ea: cibum ve capiāt: moriū t̄ Sūt ⁊ qui taxica hic appellata venena dicāt: que nūc toxica dicuntur: quibus ſagitte tīguntur. Reptum eſt autē innoxiā fieri: ſi in arbore ip̄a clauꝰ ereus addicat̉ Silueſtriū folia nō decidūt taxo: ſicut nec abieti vel ce dro. Deniqꝫ cariē vetuſtatemqꝫ nō ſentit taxus: ſicut nec cip̄ſſus aut cedruſ. ¶ Idē in li. xxiiii. Taxi arboris fumus mures necat ¶ Dyaſcorides. Taxus eſt arbor palme ſimiliſ ⁊ foliis altitudine. Naſcitur in hiſpania In italia quidē eiꝰ ſemīe īpinguantur galline. Ueruꝫ ſi homo īde guſtauerit: ſolutōnem ventris patit̉ Taxꝰ aūt naſcens in calabria tātaꝫ vim habet: vt quiſqͥs ſub ea dormierit aut ſederit: ſtatim ꝑiculum vite ſuſtineat vn̄ illic ſibi negāt trāſeuntes viam. M .AVLI. ¶ De tēda ¶ Actor. Eda eſt arbor picea flamis ac luminibuſ apta Ob quā cauſaꝫ vt eſtimo trāſſumpto noīe lam ꝑades ſiue faces dicūtur tede ¶ Pli. libro. xvi Sextū genꝰ arboꝝ picem gignētiū eſt tēda ꝓprie dic ta: abūdātior ſucco ꝙ reliqͣ. parcior liquidiorqꝫ qͣm pi cea. flamis ac lumībus etiā ſacroꝝ grata. Hāc mares dumtaxat ferunt. et eā quaꝫ ſtacten greci vocant odoˢ ris grauiſſimi. Laricis morbꝰ eſt vt tēda fiat Hec autē ſ. teda. ſicut et alia genera que picem fer̄t. accenſa fult gine ī modica: repēte carbonē cuꝫ eruptōis crepitu ex puūt: iaculāturqꝫ lōge. excepta larice que nec ardꝫ nec facit carbones. nec alio mō vi ignis ꝯſumit̉ ꝙͣ lapides Pix liquidā in europa ē teda coquitur muniēdis naua libus: multoſqꝫ alios ad vſus. lignū eiꝰ ꝯciſum: furnis vndiqꝫ igni extra circūdato: ferro vt in prīs ſudor ca nali fluat aque mō. Hoc in ſiria cedꝝ vocatur: eaqꝫ in egipto corpora hoīm defunctoꝝ ꝑfuſa ſeruāt̉. In tēda cuꝫ hūor manare deſinit: ex alia ꝑte cortex ſimilit̓ aꝑi tur: ac deinde alia. Poſtea vero vt pix eliciatur: arbor tota ſucciditur: et eius medulla vritur. Montes amat ¶ AX. teda et larix ſicut et cedrus. De therebinto. ¶ Iſidorus Erebinthus eſt arbor generas reſinaꝫ: omniū ( reſinaꝝ p̄ſtātiorē ¶ Ambroſiꝰ. Si therebithi fructus aqua miſceatur: ī olei morē facile trāſ funditur. ¶ Gloſa ſuꝑ primū regum. xvii. Therebithꝰ eſt arbor de qͣ reſina lacrime p̄ſtantiſſime manat: vnde medicinal̓ induſtria diſſoluta ꝯglutinat ¶ Gloſa ſuper ecdl̓. Therebinthꝰ eſt arbor breuis et fruticoſa Naſci tur in ſiria ⁊ in damaſco. flos eſt racemoſuſ ſicut oliue ſed rubens: habꝫ ſolia dēſa: et folliculos emittētes q̄dā aīalia qͣſi culices. Huiꝰ reſina craſſiſſima eſt plenior ꝙͣ illa que de cortice erumpit. Huiꝰ arboris maſcule ſine fructu ſunt. Femīaꝝ duo ſunt genera Alteriꝰ fructus rubet lentis magnitudine. Alteriꝰ pallet nec faba grā dior: odore iocūdior: tactu reſinoſus ¶ Plinius lib. xii. In cocco inſula naſci tradūtur terebinthi: florē imbri bus d̓cuſſuꝫ terre halitu animāte ¶ Idē lib. xiii. Syria terebinthū habꝫ. et ex his maſcula ſine fructu eſt Feīa rum vero duo ſunt genera: alteri rubet fructus lentis magnitudinē. Alteri vero pallidus matureſcit cū vite Liber Tercius decimus nō faba grandior: odore iocūdior: tactu reſinoſꝰ circa ydam troadis. Sed et in macedonia breuis eſt arbor hec atqꝫ fruticoſa. In damaſco ſirie magnā eſt. Ma teries eiꝰ admodū lenta: et fidel̓ ad vetuſtatem magni ſplendoris Flos racemoſuſ oliue modo: ſed rubēs folia denſa. fert et folliculos emittētes aīalia quedā ceū cu lices. lentoremqꝫ reſinoſum: qui et corticem rumpit ¶ Idem in libro. xiiii. Terebinthi bacce aut lignum re cens in muſto decoquūtur: ſicqꝫ vinū efficitur. In oriē te terebinthi fundunt reſinam optimā ac tenuiſſimam Iudaica quidem reſina calloſior. Therebinthina quo qꝫ odoratior. ¶ Ideꝫ libro. xvii. Reſinā terebinthinā vt fiat pix ſpiſſa. in feruenti ſartagine ponūt: et hāc ce teris p̄ferūt. vt fiat pix in ſiria: terebintho cortices de trahūt: Ibi equidē et ē ramis ⁊ radicibꝰ cū reſina dāne tur ex his partibus. Montes amat terebinthꝰ atqꝫ iu niperus Nec folia decidūt terebintho: ſicut nec cedro. Te rebinthus in vere cōcipit: ac ſem̄ in meſſibꝰ reddit Nō deſūt qͥ therebītos ſiriacas affirmāt nigͣs. Uiſcuꝫ et ī therebintho dicūt aduaſci ſicut in quercū ⁊ robore et ylice ac pruno ſilueſtri ¶ Idē li. xxiiii. Terebinthi fo lia ⁊ radix collectōnibus imponunt̉. decoctū eorum ſto machū firmat. Semē in capitis dolore bibitur ī vino: et contra difficultatem vrine. ventrē leniter emollit: ve nerem exiccat. ¶ Byaſcorides Therebinthi folia ſemē et corium ſtiptica ſunt. Semen eiꝰ cacoſtomachum eſt. Eſt em̄ calidum et diureticū. ventrem leuiter ſtimulat: vino mixtum morſibus ſphalangionū occurrit. Huiuſ reſina oībus reſinis vtilior eſt. ¶ Iſidorus. .IX. ¶ De tilia et tino. Iliam vocatam dicūt: eo ꝙ vtilis ē ad vſū telo rum nitore ⁊ leuitate iaculādi. Eſt em̄ id genꝰ materie leuiſſime: ad ſculpturā vtilis ¶ Plini us libro xvi. In arbore tilia differunt mas et femina. Nam et mari materies dura rufior atque nodoſa. ſed odoratior cortexqꝫ craſſior: ac detractus inflexibilis. Nec fert ſemen aut florem: vt femina: que craſſior ar bor eſt materie candida p̄cellenſqꝫ Eſt aūt mirū in hac arbore fructū a nullo attingi aīalium: folioꝝ tn̄ corticiſ qꝫ dulcem eſſe ſuccū: Inter corticem ⁊ lignū tenues hꝫ tunicas ml̓tiplici mēbrana: e quibꝰ euocantur tilie vin cula: Tenuiſſimum habet coriū phillyre coronaꝝ lem nitis celebres: antiquorūqꝫ honore. Materies teredi nes nō ſentit ꝓceritate ꝑquāmodica. ſꝫ vtil̓. Cortex eſt tilie in vſu magno ſicut abieti ⁊ fago. Canchryn etiaꝫ gignitur in tilia videlicet pilula vim vrendi hn̄s in me dicina: de qua dictuꝫ ſupͣ. Montes ⁊ valles diligit ti lia: ſicut et abies ⁊ caſtanea Mirūqꝫ quod euenit tilie vlmo quoqꝫ euenit. Circumagunt̉ em̄ folia eaꝝ pꝰ ſol ſtitiū: nec alio argum̄to certius ītelligit̉ ſidus cōfectū Tilia ē arbor molliſſima eademqꝫ videtur et calidiſſīa. corticē tenuē habet. Et paulo an̄ eqͥnoctiū vernale ger minat. ſicut acer. Lentiſſima ſunt ⁊ ideo ſcutiſ faciēdis aptiſſima: quaꝝ plaga ſe ꝓtinuſ cōtrahit vulnuſqꝫ ſuū claudit et ob id cōtumaciꝰ ferrū trāſmittit: In quo ge nere ſunt tilia et ſambucꝰ ficus et ſalix ⁊ populꝰ. ¶ Idē libro. xvii. Tilia ceraſus et vitis corticē mittūt ſed nō vitalem corpori ꝓximū. verū eū qͥ alio ſubnaſcēte expel litur. Et quibuſdā vt platanis eſt cortex rimoſus. tilie vero renaſcitur paulo minus ꝙͣ totus. ¶ Idem ī li. xviii Solſticiū eſtiuale folia tilie vertit ad mille vſus petēde et ē cōfecti ſideris ſignū. ¶ Idem ī li xxiiii. Tilia lepras ſedat. Cortex potus in aqua frigida aluū purgat ¶ Im ponit̉ et collectōnibꝰ lacrimā et vulneribus ambuſtis. Humor in folliculis huiꝰ arboris naſcēs: cuti nitorem īducit. faciēqꝫ gͣtiorē p̄ſtat Cauliculi folioꝝ prīo vino decocti tumores ſanant. ¶ Ex li. d̓ natura reꝝ. Tinꝰ eſt arbor orientis nobiliſſima. Cuius generis ligna ſa lomoni attulit regīa ſaba. Sūt aūt imputribilia ſpino ſa et alba: fulgentia nimis: polita .ſ. et ad inſtar eboris relucentia. Arbor aūt ip̄a qͣſi pinꝰ rotūda ¶ CXI. ¶ De turbith. ¶ Platearius. I Urbith ē radix cuiuſdā arbors in īdia ⁊ ī ara bi a naſcentis: et eſt calida ⁊ ſicca in tercio gͣdu ¶ Eligenda eſt illa q̄ in medio eſt ꝯcaua: ſcd̓m lō gitudinem: nō habens interiꝰ fuſteꝫ. Quē ſi habet: cū in medicīa ponitur: extrahi debet. Hoc etiā de ea per hibetur: ꝙ nō facile puluerizet̉. ꝑ bienniū durat ꝓpter nimiā eius violentia: ꝑ ſe non datur: ſed cōpetēter īde medicine acuūtur: Uirtutē habet diſſoluendi: et hūo res ab extremis ꝑtibus attrahēdi: ac precipue flegma. Ualet ꝯtra yliaca paſſionē ⁊ artetica et pōdagram: cū aliqua medicina cōpetēti morbis huiuſcemodi ꝯfecta Puluis eiuſ cū oleo roſaceo ad reprim̄duꝫ eiꝰ maliciā ꝯfectꝰ: addito modico gūmi arabico ac melle deſpuma to: carnem mortuā corrodit atqꝫ ꝯſumit ¶ Auicenna. Turbith melius eſt album viſibiliter ꝙͣ citrinū. Et hꝫ foramīa ſicut cāne ſubtil̓: planum velociter frangibile non groſſum perforatum eſt debile: ſed eius rectifica tio: vt fricetur cortex ceruiceus: donec remaneat albꝰ et quod ꝯtritum eſt de ip̄o ꝯmiſcet̉ cū oleo amigdalio Confert egritudībus neruoꝝ: ſolutōne flegma educit plurimum. Et ſoluit aliqͥd ex hūoribꝰ parump aduſtis et hoc cū aſſumit̉ crudum. Ecōuerſo autem decoctū ſe cundum quoſdā educit hūorem cruduꝫ ex anchis. Et quod verius eſt educit ſubtile flegmatis. et ſi cum zin cibere ꝯfortetur vl̓ aliquo quod habeat virtutem acui tatis: educit groſſum et crudum hūoreꝫ. ¶ Cōſtātinus vbi ſupͣ. Turbith eſt radix intꝰ ⁊ extra eqͣlis. que aliqn̄ eſt albi atꝫ citrini coloris. Inuenit̉ in ſiria ⁊ in arabia Arbor eius eſt quaſi ferula: que in tercio gradu eſt ca lida ⁊ ſicca. Flegma frigidoſqꝫ chimoſ ac viſcoſos hu mores purgat. Proinde vtilis eſt pōdagre frigide ac dolori artetico: nocet tam̄ et anguſtiā facit ſtomacho Unde pꝰ inūgi oportꝫ cū oleo violaceo vl̓ amigdalīo. ¶ CXII. ¶ De vimine et vlmo. ¶ Iſidorus. Imen vocari dicit̉ ideo ꝙ vim multaꝫ habeat viroris Natura em̄ eiꝰ tal̓ eſt vt etiā arefacta abluatur et vireſcat. Deiude exciſa atqꝫ in hu mo fixa: radicibus ſeſe ipſa dimergat. Lmus nom̄ accepit: eo ꝙ vliginoſiſ ⁊ hūidis lo Acis meliuſ ꝓficit. Nā in montanis ⁊ aſperis mi nus leta eſt. ¶ Plintꝰ li. xiiii. Mōtuoſa ſubeunt vlmꝰ et malus ⁊ inter frugiferas materiā vitiūqꝫ amicicia recipitur vlmus. Greci duo nouer̄t eiꝰ genera Mōtuo ſam que fit amplior. Et campeſtreꝫ que fruticoſa At tineas italia vocat excellentiſſimas: et ex his p̄fert ſic canas: que rigue nō ſunt. Alteꝝ genuſ vocāt gallicas Terciū vranteſ: folio dēſiore: et ab eodē pediculo nume roſiore. Quartū vero ſilueſtre: īter quas n̄ fer̄t attinee Umus eſt a radice brachiataᵇ atqꝫ in lōgitudinem ex creſcūt cyp̄ſſus et vlmuſ: et ſiqͣ ſunt vniſtirpia. Umus inter pͥmas germīat Arboꝝ quidē ſole que nulloſ fer̄t fructus hoc eſt ne ſem̄ qͥdem et vlmus et alnuſ et ppl̓s Humor qͥ quaſi ſanguis eſt in arboꝝ corticibuſ: non ē idem oībus. Sꝫ vlmis ſaliuoſus. vlmeā materiem cuꝫ effodies: lunā decreſcentē eximito: poſt meridiē ſine vē to auſtro: tūcqꝫ tēpeſtiua erit: cū ſem̄ eꝰ matuꝝ fuerit Eſt platano lēticia: ſed hūida. eadēqꝫ vlmo ſiccior: ſed pōderoſior. Rigorem fortiſſime ſeruat vlmus. Ob id vtiliſſima quaſſam̄tis portaꝝ atqꝫ cardinibus: qm̄ mi nime torquetur. Permutāda tn̄ eſt vt cacum̄ ſit ab in feriori cardine. radixqꝫ ſuperior Ulmiſ eſt firma mate ries. vnde catho iubet fieri vlmeos et laureos vectes. Ulmꝰ et fraxius lēte: ſꝫ pāduntur: facile tn̄ flexibiles Liber Quartuſdecimus ſtāteſqꝫ a circumciſura: ſiccitate tamē fideliores ¶ Idē .xvii. Ulmorum vmbra lenis eſt: enutriens quecumqꝫ occupat. In vlmo īſeri moꝝ iubet religio fulguꝝ. No hilia vina in arbuſtis gignūtur. Primaqꝫ oīm vlmus ꝓpter nimiam frondem excipit Ulmis detrahitur ſuc cus inutilis ſupra terrā vſque ad medullam foratis: in ſenecta et cum alimento ſecuntur abundare nimio ¶ Idem libro xviii. Ulmi et populi ſerātur a die quo fa uonius ceperit flare ſiue a die. vi ydus februarii ſiue ā te prima ſolſticii eſtiualis die alia parte folia vlmi celū reſpiciūt qͣm ſpectauerīt pridie et eſt cōfecti ſideris ſig num. ¶ Idem libro xxiiii. Ulmi folia et cortex et rami vim habent ſpiſſādi et vulnera contrahendi: cortex vti qꝫ interior. ¶ Continentia quartidecimi libri. Uartuſdecimus liber agit de arboribus cultis et frugiferis. ⁊ p̄cipue de illis qua rum fructus in humanos ſumūtur cibos. vt ſūt malus: amigdalus. pirus: ceraſuſ: ⁊ huiuſmodi. Et habet. cxv. capitula. E arboribus frugiferis. De amigdalo et eius natura .ii. De virtute eius in madicina. .iii. De auellana. .iiii. De baco. .v. .vi. De caſtanea. De ceraſo et eius natura. .vii. De cidonio. .viii. De citro et eius natura. .ix. De corilo et corno. .x. De eſculo. .xi. De ficu. .xii. De ficu egiptiaca indica et cipria. .xiii. De operatione ficus arboris in medicina. .xiiii. De lauro. .xv. De medicinis ex lauro. .xvi. De malo. .xvii. .xviii. De malogranata ſiue punica. De flore punice .i. balauſtia. .xix. De operatione eius in medicina. .xx. De medica vel malo aſiria et meloflore. .xxi. De mela vl̓ mella. .xxii. De meſpila. .xxiii. De moro et eius cultura. .xxiiii. De operatione eius medicinali. .xxv. De nuce iuglande. .xxvi. De cultura eiuſdem et medicinali virtute. .xxvii. De olea. .xxviii. De virtute olearum medcinali. .xxix. De oleaſtro ⁊ oleomella. .xxx. .xxxi. De palma. De ſexus in ea diſcretione. .xxxii. De medicinali eius virtute. .xxxiii. De perfico. .xxxiiii. De virtute eius medicinali. .xxxv. De piro et cultura eiuſdem. .xxxvi. De pruno et medicina eiuſdem. .xxxvii. De rubo. .xxxviii. De virtute eius mediciinali .xxxix. De rubi ſpeciebus. .xl. De ſorbo. .xli. De vite et eius natura. .xlii. De vinearum cultura. .xliii. De vineis veteribus ac nouellis. .xliiii. De vitium purgatiōe. .xlv. De vitiū ꝓpagatione .xlvi. De vitium inſitōne. .xlvii. De vineaꝝ foſſione. .xlviii. De ablaque atōne atqꝫ ligatōne .xlix. De pampinatōne atqꝫ rigatōne. De his que vitibꝰ ꝯtraria ſunt l̓ nociua. .li. De remediis morboꝝ ip̄aꝝ .lii. De p̄paratōne qͣrundā vitiū ſpecialium. .liii De diuerſis generibus vitium. .liiii. De magnitudīe qͣrundā ⁊ fecunditate. .lv De vitis geniminibꝰ et emiſſionibus .lvi. De virtutibus eaꝝ in medicina. .lvii. De medicinis ex vitibus ſilueſtribus. .lviii. De vindemiis. lix. De ypomelide ac zizipha. .lx. De arboribus aromaticis .lxi. De aloe. .lxii. De amomo ⁊ aſpalato. .lxiii. .lxiiii. De balſamo De medicinali eiꝰ virtute. .lxv. De calamo aromatico lxvi. De medicinis ex eo .lxvii. .lxviii. De caſſea ligne a De cinamomo. .lxix. De medicinis ex eo. .lxx. .lxxi. De cypro. De fiſtula. .lxxii. De libano. .lxxiii. De mathir. .lxxiiii. De mirra. .ixxv. De nardo. .lxxvi. De piperis arbore. .lxxvii. De ſtorace. .lxxviii. De thure. .lxxix. De gūmis ⁊ ſuccis arboꝝ .lxxx. Qualit̉ in eis variat̉ aqͣ nutrix oīm. .lxxxi. De amonica gutta. .lxxxii. De aſa fetida. lxxxiii. De balſamo. .lxxxiiii. .lxxxv. De bernice. De bidella. .lxxxvi. De borace. .lxxxvii. De camphora. De cedria et colofonia. xttviit. .lxxxix. De dragaganto. .xic. De euforbio. xci De gūmi arabico ⁊ gutta. .xcii. De karabe. .xciii. De lacta ⁊ licio. .xciiii. De maſtice. .xcv. De virtute eiꝰ medicinali. .xcvi. De mirra. .xcvii. De virtute eius medicinali. .xcviii. xcix. De opobalſamo De pinea. ci. De pice. De medicinali eius operatione. .cii. De reſina. .ciii. De ſagapino et ſerapino. .ciiii. De ſanguine draconis. .cv. De ſarcocolla. .cvi. De ſtacte et ſtorace. .cvii. De virtute ſtoracis in medicina: cviii De therebinthina. .cix. De thure .C. De operatione eius in medicina. .cxi. De viſco. .cxii. De zuccaro et candi. .cxiii. .cxiiii. De eodem. De penidiis .cxv. Liber Quartuſdecimus Incipit liber decimuſquartus. ¶ De arboribꝰ frugiferis. ¶ Actor. ¶ I. Oſtquam diximꝰ de arboꝝ na tura in ꝯmuni et etiā in ſpeciali d̓ arboribꝰ cōmunibus et īcultis vt de agreſtibus atqꝫ ſiluaticis: reſtat dicen dum de arboribus cul tis ac frugiferis: et p̄ cipue de ill̓: quaruꝫ in I hūanos cibos ſumūt̉ fructus: vt ſunt amig dalus: pirus: eſculus: ceraſus: et huiuſmodi. De quaꝝ tn̄ fructificatōne atqꝫ feracitate iā dictū eſt in ſuꝑiori libro ſub qͣdaꝫ generalitate. Haꝝ etem̄ q̄dā. vt fruges in cacumīe ferūt fructꝰ. Quedā. vt legumīa. ī lateribꝰ Quedā aūt et lateribꝰ ramoꝝ ⁊ cacumībus: vt punica pirꝰ: et ficus. Palma ſoluꝫ fructū hꝫ in ſpatis ꝓpēden tem racemis. Reliquis. vt ꝓtegatur. ē ſub folio pomū excepto fico: cui foliū ē maximū ⁊ vmbroſiſſimuꝫ: iōqꝫ ſupͣ illud eſt pomū Arbores qͥdeꝫ ſilueſtres magis fruc tificant ꝙͣ ortenſes: ſed ortenſium fructꝰ ſunt meliores Quedā bis ferūt in anno: quedā ter ſiue tercio: ita ꝙ pͥ mo fetu ſequēs euocatur fructꝰ: ſeqn̄ti qͦqꝫ terciꝰ. Sūt aūt et in mal̓ et in piris bifere ſicut et p̄coque. Quedā at ſumma ſui ꝑte ſunt fertiliores. Quedā vero īferiori ꝑte: vt fici et amigdalꝰ Quedā ī ſenecta ſunt fertiliſſīe Quedaꝫ aūt in iuuēta: ſed tardiꝰ maturātes: qd̓ notat̉ in vitibus maxīe. Naꝫ vetuſtioribus vinū ē meliꝰ: ſed nouelliſ copioſius: Celerrime malꝰ ſeneſcit: et ī ſenecta deteriorem fructū gignit. Nā ⁊ mīora ꝓueniūt poma ⁊ vermiculiſ obnoxiā. In pleriſqꝫ arboribꝰ non ſtatim pꝰ d̓floratōnē ſeqͥt̉ fructuſ. Cornꝰ circa folſticiū autūni tꝑe. Quedā vero genera mali piriqꝫ īcipiēte iā hieme Egrotant aliqn̄ et fructus in arbore: ſi neceſſariiſtem poribus imbres aut tēpores aut flatus defuerint: aut eꝯtrario abundauerint: aut em̄ decidūt aut deteriores fiunt Eſt peculiare viciū oliuis ac vitibꝰ: quod araneū vocant: videlꝫ cuꝫ velut tele fructū inuoluūt: vermicu latōnem vero mala ⁊ pira et ſimilia quibuſdam annis ſentiunt. ¶ .II. ¶ De amigdalo et eius natura ¶ Iſidorus. Midala grecum nomē eſt: latine nux lōga di citur. Cunctis arboribꝰ prior ſe flore ꝯueſtit: et ad ferenda poma arbuſta cetera p̄uenit. Ex his alie ſunt dulces: alie amare. Sed agricole huic ge neri ſic mederi ferūt. Terebrāt eiꝰ radiceꝫ: ⁊ ī mediuꝫ inſerūt ſurculuꝫ arboris que picea dicit̉: quo facto ſuc ci amaritudo deponit̉. ¶ Plinius libro. xvi. Arbores quedā prime germināt et inter nouiſſimas nudantur: vt amigdali et fraxini et ſambuci. Ex his nempe que aquila hieme oriēte cōcipiūt. Primo omniū amigdale florent mēſe ianuario: Pomū vero maturāt mēſe mar tio Perditqꝫ facillime fructū an̄ maturitatē amigdala ſicut et ficꝰ et palma. Amigdala ſiqͥdem et pirus etiā ſi nō pluat: ſed celum auſtrinū aut nubilum fiat. amit tunt florem et primos fructus: ſi cū defloruerint tales dies fuerint. Deniqꝫ pirus ⁊ amigdala fertiliſſime ſūt in ſenecta. ¶ Idem in libro. xvii. Arbores quedā ſi cuꝫ defloruerint: ꝑtinꝰ imbres ſequant̉: ī totuꝫ pomā d̓per dunt. adeo: vt amigdale et piri etiam ſi omnino celum nubilum fuerit vel auſtrinus flatus amittunt fetus. ¶ Areſtotiles ī libro de plātis. Arbor amigdalus hꝫ gumi: cū cuius fructu ſtatī fit ſem̄: et operit̉ operculo: et a quibuſdā ſemībus mal̓ arbores bone ꝓdeūt: vt ab amigdal̓ amaris. Amigdale nempe ſtercore porcino ⁊ aqua ſupͣ rigata meliorat̉. clauiſqꝫ ꝯfixe gūmi ꝑ ml̓tū temporis emittūt. Meliuſqꝫ fructificant in ſenectute ꝙͣ in iuuentute ¶ Ex libro de natura reꝝ Amigdalus in locis calidis fructu abūdat: frigidioribꝰ āt locis ar bor vetuſta flore fecūditatem negat. ¶ III. virtute ip̄iꝰ ī medicīa. ¶ Diaſcorides. Rbor amigdali quoddaꝫ genꝰ gumi excludit: quod reiiciētibus ſanguine ſaluberrimū credit̉ ¶ Tuſſim quoqꝫ mitigat: cū mero datuꝫ. Ea etiā vis ceteris arboris ꝑtibus ineſſe traditur: vt folia vel cortex ſumpta: aꝑiāt: purgēt: extenuēt Radix amigda le amare elixa et trita: maculas ml̓tas limpidat et pur gat. ſuppoſita qͦqꝫ m̄ſtrua ꝓuocat Illita frōti doloreꝫ capitis tollit. Uino qͦqꝫ mixto maculas corꝑis līpida Melli vero mixta putredīeſ ⁊ paſcētia vl̓nera ꝯpeſcit Item in morſuꝫ canis: cū melle maducata dolorē exclu dit: ventrem mollit: et ſomnū ꝓuocat. Mixta cū amilo et mēta ſanguini medet̉. Nefreticis etiā: ac pypleumo nicis: diſſuriis ⁊ calculoſis: epaticis quoqꝫ tuſſientibꝰ et coli inflatōnibuſ opitulat̉ Si aūt a ieiuno amigdale ſumpte fuerint inebriari hoīeꝫ nō ſinere dicit̉. Itē eiꝰ gūmi ſtipticū eſt: emoptoycis bibitū ꝓdeſt. Cum aceto mixtū ac ꝑunctuꝫ zernas limpidat: cū vīo aūt acceptū tēporali tuſſi ſubuenit. cuꝫ dulcore vero calculoſis vti liter dat̉. ¶ Cōſtātinꝰ in li. graduū. Radix amigdale amare puluerizata et cū aceto temperata: fit bonū vn gentū ꝯtra lentigīes ⁊ impetigineꝫ om̄e ſqꝫ ſordicies cutis: et maxīe ꝯtra morpheā. Cum vino potui data tuſſiꝫ curat: lapidē frāgit ¶ Auicēna. Arbor amigda laꝝ amaraꝝ cū optīe terit: atꝫ cū aceto ⁊ oleo roſaceo ꝑmiſcet̉: ⁊ ind̓ fit ēplaſtꝝ frōti: ꝯfert ſoda. Radix etiā eꝰ cocta ⁊ ſuꝑ pānū linita: fortis ē medicīa. Eiuſdē gū ma: gūmi arabici diſpoſitōibꝰ ꝓxīa. ꝯſtrīgit ⁊ calefacit Pli. lib. xxiiii. Amigdale amare radix decocta: cuteꝫ in facie corrigit: et colorē hilariorē facit. Nuces ip̄e ſō num faciūt: et auiditatem vrinā et mēſes ciūt Capitis dolori illinūtur: maxīeqꝫ in febri. ſi ab ebrietate ī accto et roſaceo ex aque ſextario. et ſanguinē ſiſtūt Cuꝫ ami lo et mēta letargicis comicialibuſqꝫ ꝑſunt. ¶ .IIII. ¶ De auellana. Iſidorus. Uellāa dicta ē ab auellāo vbi ab ūdat videlicꝫ opido cāpanie a greciſ āt appellat̉ pōtica eo q abūdet circa pōticum mare ¶ Palladius de a gricultura libro. iii. Auellane nūcibꝰ ſuis ſunt pouēde id eſt ſerende l̓ plātande: nec ampliꝰ ſuꝑ terrā ducenda ē ꝙͣ duoꝝ digitoꝝ craſſitudīe Plātiſ tn̄ et ſobole exꝑtꝰ ſum meliꝰ ꝓuenire. Siue aūt plāta ſiue ſemīe: exeritur mēſe februario: gaudꝫqꝫ loco macro ⁊ hūido ⁊ frigido ⁊ ſabuloſo Porro nux auellana m̄ſe iulio circo nonas ē matura ¶ Pliniꝰ li. xvi Ferūt auellane villos ꝯpactali callo ad nichil vtiles. ¶ Ideꝫ libro. xvii. Tempus aūt ſtatutū ſerendi vl̓ inſerēdi nūcibꝰ iuglādis et auellanis et pineis atꝫ caſtaneis eſt. vii. kal̓s. marcii ¶ Auicēna De radice auellane frigide datur in potu ad pleureſim frigidam et tuſſim antiquā ⁊ ſputuꝫ ſanguīs: hec ī ſup poſitorio m̄ſtrua ꝓuocat: fetū extrahit. ſolutōne colerā nigrā et flegma educit. Ictericiā et pānuꝫ ſanat et coli cā ſoluit. Eſt etiā tiriaca morſui rutule l̓ ſcorpiōis ¶ V. ¶ De bacco ¶ Diaſcorides. ¶ ¶Accus .i. rubus om̄ibꝰ nota eſt. Uirtus ei ſtij tica eſt. Elixatura eiꝰ capillos inficit: ventrem ¶ O abſtinet: fluxum matricis ſtringit: morſibꝰ ve nenaticis occurrit Gingiuaſ a putredīe ſeruat: tūores oris ꝯpeſcit: herpetas mūdat: acoras capitis purgat. tumores oculoꝝ et condilomata ſoluit. emorro ydibus ſuppoſita ſubuenit. ſtomaticiſ impoſita medetur. cardi acis opitulatur. flos eius cum viuo bibitus caliaciſ ac Liber Quartuſ decimus pyſentericis ꝓdeſt. flos eius albus ⁊ caniculari ortu vi gens. Ip̄e quoqꝫ potui datuſ cū vino fluoreꝫ humoris cohibet: Illitꝰ cū melle medetur oculorū lippitudini et ſacro igni. Huiꝰ ergo folia et flores ⁊ mora leniter tin gunt. Folia eiꝰ et thime maſticata hec herpetas l̓ alia vlcera in ore curant. et plagas glutināt. Mora eiꝰ ma tura mediocriter habent in ſe calorem. Immatura ve ro frigidā ac terreſtrem in ſe retinēt ſubſtantiā Puluiſ ex ea factus ſicut de flore eiꝰ. deficcat. ⁊ facit ad diſēte ricos et ad om̄e reuina vētris: ⁊ ad d̓fectōnē ſtomachi ſanguineꝫ quoqꝫ expuentibꝰ eſt vtiliſſimꝰ. Radix eius ſtiptica eſt et leptomeris. Ideoqꝫ nefreticis data: lapi des rūpit. Eſt aūt quedā ſpēs bacci que cōmunis eſt ⁊ oībus nota. Alia vero q̄ dicit̉ ydea ſiue kymoſ mollis ac lenis. Cuius ſuccus cū vino ⁊ melle ſumptꝰ ad ſupe riora ꝓdeſt. Mora cū vino ſumpta ſapiētiam. vt anti quis dicit̉. nutriunt. Ip̄a vero cum melle et pane trita mirifice rumpūt apoſtema ¶ Yſidorus. .VI. De caſtanea. Aſtanea dicitur: eo ꝙ fructus eius gemini in modum teſticl̓oꝝ rotūdi ſunt. qͥ dum eiiciūt̉ qͣſi caſtrātur. Hec arbor ſimul ut exciſa fuerit: tanquam ſilua expullulare conſueuit. ¶ Plinius libro. xvi. Caſ tanea diligit mōtes et valles: ſicut̉ robur ⁊ abies. Nec amat aquoſa loca cypreſſi et caſtanee: ſed ſunt ſiccanee Caſtanea eſt aceris modo criſpa. et eſt etiam eideꝫ fir mitas ſpiſſa. Itaqꝫ cariem vetuſtatemqꝫ ſentit tardiſ ſime In vere aūt concipiunt caſtanea terebīthꝰ ⁊ aqui folium. ¶ Idem libro. xvii. Semen ipſa ſerere docuit natura. cum decidens viuiſceret terra exceptuꝫ. Nec aliter ꝓueniunt iuglandes atꝫ caſtanee: quibus eſt pro ſemīe fructus ipſe Caſtaneam inſeruit corellius eques romanus ſuomet ip̄o ſurculo ī agro ne apolitano. Hec inter laudatas ab eo nomē accepit. Poſtmodum heres eiuſdem libertus correllianam inſeruit. Hec ē inter il las difrerentia: ꝙ illa copioſior: hec corellianā melior. Tempꝰ vero ſtatutū caſtanee ac pinee ſerendi ē ſeptīo kl̓s marcii. Caſtanea pedam̄tis oībꝰ p̄fertur facilitate tractatus ꝑdurādi ꝑuicacia regerminatōe cedua. Sa lice quoqꝫ letior: querit facile ſolū: nec tn̄ arenoſū maxi meqꝫ ſabulum huīdum aut carbunculum vl̓ tofi etiaꝫ farinā: ꝙͣlibet opaco ſeptentrionaliqꝫ et p̄frigido ſitu vl̓ etiā decliui. Recuſat eadem galliā rubricā cretam: om̄eꝫqꝫ terre fecunditatem qua ſeri nuces diximꝰ ſed nō ꝓuēit: niſi maximis. nec niſi quinis aceruatim ſatiſ ꝑfringi ſolum debet ſupra ex mēſe nouembri in februa rium: quo ſolute ſpōte ex arbore cadūt atqꝫ ſubnaſcūt̉ Interualla pedalia ſint: vndiqꝫ ſulco dodentrali Ex hͦ ſeminario tranſferunt̉ in aliud: bipedali interuallo plꝰ biennio Sunt et ꝓpagines nulli qͥdem faciliores. Nu data ſiquidē tota radice in ſulco ꝓſternit̉: ⁊ tūc ex cacu mine ſup̄ terrā relicto alia quoqꝫ ab radice renaſcitur. ſed trāſlata neſcit hoſpitari: pauetqꝫ nouitatē. biennio fere poſtea proſilit. ¶ De ceraſo et eius cultura. .VII. Actor. Eraſus eſt arbor. vt legitur. haſtilibꝰ apta: cu ius gūmi ore detētum et glutinoſum arterias enit huiꝰ fructus ceraſum dicit̉. ¶ Pliniꝰ li. xv. Ceraſi in egipto nulla cura gigui potuere Inter p̄ mas ſunt que in pomis colono annuā gratiā referunt. Uirgilius ceraſis vlmum inſitum dicit. Laurea vero ceraſa non ingrate ſunt amaritudinis inſita lauro. ¶ Idē in li. xvi. Ceraſus aquoſis gaudet mōtibꝰ ſicut aceritilia et fraxinus. Huic cortex ſimilis ē libris. P ſambucum floret ceraſus ſicut ⁊ pirus et prunus. Ra moſarum arborum ceraſus excreſcit in trabes. xl. cubi toꝝ. ⁊ eqͣli ꝑ totum reperitur craſſitudīe duoꝝ cubitoꝝ Iuxta romā egre ꝓueniūt caſtanee: ceraſi quoqꝫ. Hu mor et cortici eaꝝ eſt: qui ſanguis eaꝝ intelligi debet: ficis lacteus: ceraſis vero gūmoſus. Lenticia eſt plata no: ſed mādida. ceraſo ſiccior: ſed pōderoſior. ceraſus ⁊ faguſ celeriter īareſcunt. Alternāt vero fructuſ qͥbꝰ ē lignū ſicctꝰ: vt oliue. magiſ ꝙͣ qͥbꝰ ē carnoſus: vt ceraẜ Ideꝫ lib. xvii. Sem̄ inſerere docuit nat̉a raptū: autū ramē d̓uorato: ſolidoqꝫ alui tēpore mādido: fecūdo fimi medicamīe in mollibꝰ arboꝝ lecticis abiecto. l̓ ventis quoqꝫ ī aliquas corticū rimas trāſlato. Unde vidimꝰ in ſalice ceraſum: et in lauro platanū: et in ceraſo lauꝝ et baccas ſil̓ diſcolores Ceraſi libro dempto: findūtur que ſole et pꝰ brumā īſerunt̉. Teraſi quidē ⁊ amigdale habent vbiqꝫ ſtatutū tp̄s anni circa brumā ſerendi vl̓ inſerēdi. Iteꝝ ceraſus et talea ⁊ vitis corticē mittunt nō vitalē nec ꝓximū corpori: ſꝫ euꝫ qui alio ſubnaſcēte expellit̉. Umbre ſunt enormes ceraſis: ſicut et lauris. Ceraſoſ āt p̄coceſ facit: et matureſcere cogit: ordeacea ſtipula radicibus admotā ¶ Palladiꝰ libro. ii. Menſe ianuario ceraſus agreſtis optīe inſeritur. ¶.VIII. ¶ De cidonio. ¶ Diaſcorides. Idoniā vel cidonius ē arbor maloꝝ cidonioꝝ Huiꝰ folia virtutē habēt medicinalē: collecta et in lintheolo poſita mūdiore: purgata ī vaſe vitreo mittunt̉. Dehinc oleo recentiſſimo vas vſqꝫ ad fauces īpletur: ac pelle cooꝑtuꝫ in loco vmbroſo ſiccat̉ Flos eius viridis et ſiccus in cathaplaſmatibꝰ ē ſtipti cus Tūores oculoꝝ et ſanguinē tollit. fluxui matricis cum vino bibitus ſubuenit. ¶ Palladius lib. ii. Mēſe ianuario tuberes inſerunt̉ cidonio ¶ Idē lib. iii. Cido niis ſerendiſ pleriqꝫ tēpora diuerſa dixerunt. tn̄ michi vſu cōꝑtum eſt: in italia circa vrbeꝫ m̄ſe februario: vel inchoate martio. plātis cidonioꝝ radicatas ī paſtina to ſolo tenuiſſe: adeo velociter: vt ſepe ſequēti anno. vt frugi. gauderent: ſi poſite maioris ſtatuſ fuiſſent locis ſiccis et calidis. Extremo octobri vel nouēbri īchoāte ponāt̉. Amāt cidonia locuꝫ frigidū: humectuꝫ. ſꝫ in te pido ſtatuantur. opus eſt ill̓ rigatōne ſuccurri. Fer̄t tn̄ ſtatim mediocris ſitus inter naturā frigoris ⁊ caloris ⁊ in planis et decliuibus ꝓuenire: magis tn̄ inclinata et denexā deſiderant Serūt aliqui cacumībuſ et talea: ſed tardius in vtroqꝫ ꝓuentus. Ita ponēde ſunt large arboris cidonee. ne alterā quātientē vento: ſtillicidiuꝫ tāgat alterius. Dum mīor ē l̓ ponitur: iuuetur ſtercore maiori: nec n̄ cinere. l̓ certe puluere ſemel toto āno radi cibus miſſo. Naꝫ pōa in his et cito matura et maioris increm̄ti aſſiduus efficit. Rigāde ſunt quotiens cele ſtis negat̉ infuſio: et circūfodiende. Locis calidis octo bri m̄ſe et nouēbri. frigidis: februario et martio. Niſi circumfodiat̉ aſſidue: aut ſteril̓ efficit̉: aut poma eꝰ de generāt. putāda eſt. ſicut ꝓbaui. et a viciis oībus libe rāda. Si arbor egra eſt. amurca eqͣliter aqua mixta ra dicibus dꝫ affundi. aut calx viua temperata cū terra .ſ re ſina locularis pici liquide mixta: truco arboris allini vel ablaqueate arbori circa radices impariſ nūeri pōa cidonie ꝓ magnitudīe eiuſ ponēda et obruenda firmāt̉ Quod anis ſingul̓ factuꝫ: cuſtodiet a viciis: ſꝫ arboris lōge derogabit etati Menſe februario cidonia inſerū tur melius in trunco: ꝙͣ in cortice. Recipiūt in ſe ſurcu los ꝓpe om̄is generis: punici: ſorbi: oīmqꝫ maloꝝ: que meliora ꝓducūt. Inſeratur auteꝫ nouelle arbores: qui bus ſuccus in cortice eſt. Si maior eſt circa radicē me lius inſeretur: vbi cortex et lignum beneficio ſoli adhe rentis humeſcit. ¶IIX. De citro et eiꝰ natura. ¶ Pliniꝰ li. xiii. Itrus eſt arbor apud mauroſ athlāti motiſ cō ¶ltines: qͥbus arbor et cedri plurima: et menſaꝝ Liber Quartus decimus inſania: quas femine viris cōtra margaritas regerūt. Magnitudo em̄ ampliſſima vnius fuit: cōmiſſe ex or bibus dimidiatis duobꝰ a rege mauritanie ptholomeo qͣttuor pedū et ſemi pedis ꝑ mediū ābitum craſſitudīe quadratali. Maiuſqꝫ in ea miraculū eſt artis latente iunctura: ꝙͣ potuiſſet eſſe natura ſolide. Cuiꝰ materia erat tuber hoc eſt radicis vitiū. maximeqꝫ ꝙ ſub terra totū fuerit laudatū: ⁊ rariuſ ꝙͣ ſuperne queqꝫ gignūt̉ etiā in ramis: ꝓprieqꝫ quod tāti emitur arboꝝ ē vitiuꝫ quaꝝ amplitudo ac radices ex orbibꝰ eſtimari poſſunt Sūt aūt cypreſſo femīe etiā num ſilueſtri ſimiles folio odore: caudice. Menſis p̄cipua dos in vena criſpiſ vl̓ in vertice paruiſ. Illud oblōgo eueuit diſcurſu. ideoqꝫ tigrine appellātur: hoc ītorto: et ideo tales panterine vocātur. Sunt ⁊ vndatim criſpe maiori gr̄a: ſi oculos imitent̉ pauonū caude. Naufragia docuere: nuꝑ quo qꝫ materiā hāc ſiccatā mari duricie et maturitate īcor rupta ſpiſſari: nec vllo mō vehem̄tiuſ. Nutriūt̉ optime ſplendeſcūtqꝫ: manūqꝫ ſicce fricātur. ab alienis maxīe ne ab accolis ledant̉ vt ī his genite. Theofraſtꝰ mag nū honorē huic arbori tribuit: memorataſ ex ea refereſ temploꝝ veterū cōtignatōnes: et in tectis quondā im mortalitatē materie ꝯtra omīa vicia īcorrupte. Rādi ce nichil eſt criſpiꝰ nec aliūde p̄cioſiora opera. ¶ Idem in libro. xvi. Annifere habētur citra et iuniperꝰ. nouuſ qꝫ in his cū anotino pendet fructꝰ. Citri radix maxīa eſt ſpacio ac plenitudine. ¶ Idē li. xvii. Arbores citree ꝓueniūt ex grano et ꝓpagine. ¶ Diaſcorides. Citrus eſt arbor cui nō eſt ī omībꝰ partibus ſuis eadem virtꝰ nā ſemī ineſt acidā et ꝑ hoc ſtiptica. Deniqꝫ pregnāti bus faſtidio laborātibꝰ eſui datū: ſtomachū nauſea vē dicat. Tritū et in potatōne vini datuꝫ lieni medet̉. que relis iecoris occurrit Aqua tritū ⁊ inſꝑſum humectiſ vulneribꝰ adhibetur. Inde ꝑnitōnibꝰ ex ea ſingulare p̄ſidium ē. Cortici etiā auſterior natura: que ꝙͣtum va leat ex ip̄o etiā odore teſtat̉. Modice ſumpta vl̓ ī pota tōne calida diutiuſ immerſa bn̄ficiū nature digeſtioīs operatur. Medicatōnis ventriſ purgatiuꝰ. Succus ei us admixtus turbatōnis periculū deruit. Ex citro fit antidotuꝫ nobile quod eximie pectus exonerat et dya paſion vocatur. ¶. X. ¶ De corilo et corno. Papias. Orilus eſt arbor nucis auellane ¶ Actor. De hac in libriſ philoſophoꝝ legiſſe me nichil me ini. Fertur aūt ꝙ ſi quis virgam corili ꝑ me dium findat: et ambas medietates lateribus ſuis. vl̓ re nibꝰ ſuis applicādo: diuiſim manibus ſuis aliꝙͣdiu te neat: ita ꝙ vtriuſqꝫ lōgitudo an̄ faciē eiꝰ: cū eqͣli diſtan tia ꝓtenſa mutuo ſeſe reſpiciat: quadā vi naturali am be ſciſſure paulatim ad ſe inuiceꝫ redibunt: et in vnam virgā iterū cōibūt: Dicit̉ aūt auellana ſcd̓m yſidorum ab auellano cāpanie opido vbi hec arbor abundare ſo let. De huiꝰ aūt fructu qui eſt eiuſd̓ nomīs dicet̉ infert us. ¶ Iſidorꝰ. li. xvii. Cornꝰ eſt arbor apta haſtilibus. Unde virgilius. bellis bona cornꝰ. Hec aūt et a ceraſo poti ciuitate dicta eſt ceraſus. ¶ Pli. lib. xv. Cura cor nis atqꝫ lētiſco adhibetur: ne quid nō homīs ventri na tū eſſe videat̉ ¶ Idem li. xvi. Cornus et ylex mōtes di ligūt ⁊ valleſ ⁊ primo quidē fauonio germinat cornus ꝓxime laurus. Ex his que hieme aqͥla exoriēte ꝯcipiūt ordine nature florēt prime ſilueſtriū cui medulla eſt plu rima ſambucus: et cui nulla cornus. Circa ſolſticiū red dit primo fructum cornus candidū: poſtea vero ſangui neum. Ex eo genere femīa poſt autumnuꝫ fert baccas acerbas et inguſtabiles aīalibꝰ cūctis. ligno quoqꝫ fū goſa eſt et īnutilis. Nec omībus arboribꝰ adipes ſūt: carnes ue large. ſicut nec aīaliū acerrimis. Neutꝝ ha bēt buxꝰ ⁊ cornꝰ ⁊ olea: nec medullā mīmūqꝫ ſanguīs. Tota eſt oſſe a cornus et ylex: et que ſine medulla ſunt. Ceteris eſt color nigricans: fulua cornus in venabulis nitet: īciſuris nodata. Magna eſt etiā firmitas corno qͣnqͣm videri non poſſit materies ꝓpter exilitatem: ſed lignum nō alio pene ꝙͣ ad radios vtile rotaꝝ: aut ſi qͥd in ligno ſit cuneādū: clauis ve ferreis figēduꝫ Deniqꝫ etiā infecūda in arboribꝰ firmiora ſunt fertilibꝰ niſi qͦ in genere mares ferunt: vt cornus atqꝫ cip̄ſſuſ. Glutīo vero nō coherēt niſi natura ſimilia. Itaqꝫ cornū maxīe audit ſorbus caprinꝰ et buxus ¶ Byaſcorides Cornea eſt arbor ſem̄ habēs oliue ſimile: ſed paulo oblongius atqꝫ viride. Qd̓ cum matuꝝ fuerit: obrufi coloris eſt: et cere ſimile: bonum in ſe ſaporē habēs. Stipticuꝫ eſt. et iō diſſolutōem vētris ac diſentericos ſanat Huiꝰ ar boris folia cū ligno ī foco miſſa ſudatōnē reddūt: que illita zernas aꝑtas curant. ¶ Plini. libro xxiiii. Sudor virge arboris corni lamina cadente ferrea exceptus n̄ ꝯtingēte ligno. illitaqꝫ inde ferrugo: īcipiēte ſlichenas ſanat. .XI. Iſidorus. ¶ De eſculo. Sculus arbor glādifera: īde vocata creditur: ꝙ olim hoīes vixer̄t eiꝰ fructibꝰ. Eſculus eniꝫ ab eſca dicta eſt. ¶ Plinius libro. xii. Arboꝝ genera numībꝰ ſuis dicata ꝑpetuo ẜuant̉: vt ioui eſcu lus. ¶ Idē in libro. xvi. Ex eſculo qͥppe ioui ſacra quō dā romē victores coronabant̉. Gladem. que ꝓprie ītel ligitur. fer̄t eſculus: robur: cerrus: ylex: ſuber ⁊ quercꝰ Eſculꝰ aūt tm̄ autūno dat fructū. Nigidiꝰ tradit fun goſam fieri carnem eſculo ⁊ robore ac ſubore Et ſi vir gilio credimꝰ eſculus qͣntum eminet corpore: tm̄ deſcē dit radice. Eſculus hūoris impatiēs eſt Cōtra vero ad acta in terra in paluſtribꝰ alnus eterna eſt: oneriſqꝫ ꝙͣ tilibet patiens. ¶ Idem ī li xvii. Eſculꝰ ſimiliter ꝓuenit ad palū ceſura: triēio ſenior: minꝰ moroſa naſci. In qͣ cunqꝫ terra ſeritur naſcitur e balano: ſed nō niſi eſculi ſcrobe dodrātali: duoꝝ pedū īteruall̓ ſerit̉ leuiter qͣter anno. Hoc pedam̄tum mīme putreſcit: leſumqꝫ maxīe fructificat. ¶ Ex libro de natura reꝝ. Eſculꝰ eſt arbor ſpinoſa et aſpera cuius fructus eſt calculoſus: habens in ſe lapillos qͥnqꝫ. In arbore qͥdem eſt durus ⁊ acerbꝰ ſed collectus molleſcit et dulcis fit. ¶ Actor. Nōnulli putāt eſculū et meſpilā eādeꝫ arbore eſſe: ſed yſidorus et plinius vident̉ eas ponere ꝓ duabus: ac ſeꝑatim de ill̓ loquūtur ¶ Palladius libro. xii Eſculꝰ ē edificiis ap ta materies. ¶ XII. ¶ De ficu. Iſidorus. Icus a fecūditate vocat̉: feracior ē em̄ ceteris Tarboribꝰ. Nā ter qͣter qͣꝫ ꝑ ſinguloſ ānos fruc Itū generat: ⁊ altero matureſcente: alter aborit̓ Hinc et carice a copia noīate ſunt. Ficus egipciaca fe cūdior fertur: cuius lignum in aqua miſſum: ilico mer gitur: ⁊ cū limo aliꝙͣdiu iacuerit: in ſuꝑficiem extollit̉: verſa vice nature. qm̄ madefactum debuit hūoris pō de re reſidere. Ficꝰ a ſenibꝰ in cibo ſepiꝰ ſumpta rugaſ eoꝝ fertur diſtēdere. Thauros quoqꝫ ferociſſimos ad arboreꝫ colligatoſ: repēte dicūt māſueſcere ¶ Pliniꝰ li. xiiii. Uinū fit ē fico qd̓ dicitur fitices: quem alii palmi prunuꝫ: alij trocin vocant: aut ſi dulce eſſe nō libeat: ꝓ aqͣ tātundem vinaceoꝝ adiiciūt Ex cypria fico ⁊ acetu fit precellens: atqꝫ alexandrino quoqꝫ melius vinum. ¶ Idem libro. xvi. E reliqͦ genere pomoꝝ ficus āpliſſi ma eſt. Quedāqꝫ et piris in magnitudīe emula. Ficus iudea rubet oliue magnitudīe: rotūdior tn̄: ſapore me ſpile. Alexādrinā hāc ibi vocant: craſſitudine cubitali ramoſam: materiā validam: lentaꝫ ſine lacte: cortice vi ridi: folio tilie: ſed molli Oneſicrituſ tradit in hircania multum nr̄is eſſe dulciores fertilioreſqꝫ vtqꝫ modios. cclxx. ſingule ferāt. Siqͥdem et lidie que ſunt purpuree et māmillane ſimilitudinē māmaꝝ habēt. Iterum calli ſtrucie ſapore preſtātiores: ficoꝝ oīm frigidiſſime. Co litur ficus arbor in foro ip̄o ac comicio rome nata. ſa cra fulguribus ibi cōditis Magiſqꝫ ob memoriā eius que nutrix fuit romuli ac remi conditoris appellata qm̄ ſub ea inuēta eſt lupa infantibus p̄bens rumen. ita em̄ vocabāt māmam. ¶ Idem in libro. xvi. Multis arbori bus folia decidūt anteꝙͣ matureſcāt: vt ſerotino fico. Latiſſima quidē fico ſunt folia et viti et platano. Nec fici vero nec caprifici vllo flore exhilarantur. ꝓtinꝰ em̄ fructus floreſ gignūt. In ficis ⁊ abortus mirabiles ſūt qui nunꝙͣ matureſcūt. Facillime quoqꝫ ficus et palma fructū ante maturitate perdūt. Poſt laurū et cyp̄ſſum incipiunt florere punica: ficus etiā et vitis ⁊ olea. Gig nentium aūt fructꝰ quedā ex lateribus ramoꝝ et cacu minibus ferūt: vt ficus et pirus. Et ficui quidē folium maximum ē et vmbroſiſſimū. ideoqꝫ ſupͣ id pomum ei demum ſeriꝰ foliū naſcit̉ ꝙͣ pomum. Arboꝝ q̄daꝫ ſunt ſimplices: quibꝰ ē a radice caudex vnus et rami ſequē tes: vt ficus vitis: et oliua. Sunt autē radices copioſe fico et platano et robori flexuoſoqꝫ meatu deſcendunt Quidaꝫ breuitate radicum celerius ſeneſcere arbores putāt. Quod coarguunt fici quaꝝ radiceſ lōgiſſime ac ſenectus ociſſima Nō em̄ breuitate radicū arbores ce leriuſ ſeneſcūt. Humor cortici arboꝝ ē: qͥ ſanguis eaꝝ intelligi debet. Hic ficus lacteus eſt: et huic ad caſeos figurādos coaguli vis eſt. Inferiori ꝑte ſunt fertilio res fici et iuglades. Eſt aūt quoddam genꝰ ficoruꝫ in ſenecta fertiliſſimū. ¶ Idem in eodem. Lentiſſima ſūt et ideo ſcutis faciendis aptiſſima: quoꝝ ꝓtinus ſe con trahit plaga: ſuumqꝫ vulnus claudit Et ob id cōtuma cius ferrum trāſmittit. In quo genere ſunt ficus: et ſa lix: tilia. ſambucus: et populus. Frangunt̉ citiuſ: ꝙͣ fin dantur: quibuſ pulpa n̄ eſt: vt olee ac vites. Ecōtrario totum e carne corpꝰ eſt fico. C XIII. ¶ De ficu egip̄ciaca et īdica et cipria ¶ Solīꝰ. Icus precipua eſt egiptia folus moro cōparā da. poma nō ramis tantum: ſed ⁊ caudice geſ tans. Uſqꝫ adeo ſue fecunditatis anguſta eſt: vt vno anno ſeptieſ fructificet. vnde cum vnum pomū decerpſeris: alteꝝ ſiue mora ꝓtuberat. Materia eiꝰ in aquā miſſa ſubſidit: et cum diu in aqua ſubſederit: leui or facta ſubtollit̉ et verſa vice quod in alio ligni gene re natura non recipit. humore ficca fit. ¶ Plinius lib. xii. Indie ficꝰ poma ſemꝑ exilia habet: ip̄a ſe ſꝑ ſerenſ vaſtis diffunditur ramis: quoꝝ adeo pondera curuan tur in terrā vt annuo ſpacio ibidem infigātur: nouā qͣꝫ ſibi ꝓpaginem faciāt: circa parietem in orbeſ quodam opere topiario. Intra ſepem eā eſtiuāt paſtores: opacā pariter et munitam vallo arboris: decora ſpecie ſubter intuēti ꝓcul ve fornicato ambitu. Superiores eiuſdem rami in excelſum emicāt: ſiluoſa multitudīe: vaſto ma tris corpore: vt. xl. paſſus plereqꝫ orbe colligant. Um bre vero bina ſtadia operiāt folioꝝ latitudo pelte amo zonice habet effigiē. Ea cauſa fructuꝫ integēs: creſce re ꝓhibet. raruſqꝫ eſt: nec fabe magnitudine excedens ſed per folia ſolibus coctus: predulci ſapore digno ar boris miraculo gignit̉ circa aceſineꝫ maxime amnem. ¶ Idem libro. xiii. In egipto multa ſunt genera arboꝝ que non alibi: ante omnia ficus egipcia ob id nomina ta. arbor moro ſimil̓ folio: magnitudīe: aſpectu. Pomū fert nō ramis: ſꝫ caudice. Idqꝫ ip̄m ficus eſt p̄dulcis: ſine granis interioribus: per qͣm fecundo ꝓuentu ſcāt pendo tm̄ ferreis vnguibꝰ aliter nō matureſcit. ſed cū factū ē: qͣrto die demetitur: alio ſubnaſcēte ſepteno ita numeroſa ꝑtu: ꝑ ſingulas eſtates ml̓to lacte abūdāte. Subnaſcit̉ etiā ſi nō ſcalpatur fetus: qͣter eſtate. pͥorē qꝫ expellit īmatuꝝ. Materieſ ꝓprii generis īter vtiliſſi mas ceſa ſtatim ſtagnis mergit. hoc eſt eius ſiccari ⁊ prīo ſidet: poſtea fluitare īcipit: certoqꝫ eā fugit alienꝰ hūor: qui aliā om̄eꝫ rigat Cū maturare ceperit: tempe ſtiue habꝫ ſignū. Huic ſimil̓ ē q̄dā que vocatur cipria ficꝰ ī chreta Nā ⁊ illa caudice ip̄o fert pomū ⁊ ramis cū in craſſitudīe adoleuere. Sꝫ hec germīa emittit ſine vll̓ foliis radici ſimilia. Caudex arboris ſimilis ppl̓o: foliū vlmo Fructuſ qͣter nos fundit: totiēſ ⁊ germīat ſꝫ groſſus eꝰ n̄ matureſcit: niſi īciſſura emiſſo lacte. Sua uitas et interior fici. Magnitudo ſorbo ſimilis Siliqͣ ꝙͣ yones cerauniā vocāt. trūco ⁊ ip̄a fertil̓ ſed pomo ſi lique Ob id qͥdaꝫ egiptiā ficū dixere errore manifeſto Nō enim in egipto naſcitur: ſed in ſiria. yoniaqꝫ circa gnidū: atꝫ in rhodo: ſuꝑcomātibus foliis: flore cādido cū vehem̄tia odoris. platigera imis ꝑtibꝰ: Ideo ſuꝑfi cie flaueſcens: ſuccū auferente ſobole. poma an̄cedētis āni circa canis ortū detracto: ſtatiꝫ alteꝝ parit. poſtea florē ꝑ arctuꝝ hieme fetus eius nutriēte ¶ .XIIII. De oꝑatōe fici arboris ī medicīa ¶ Diaſcori. Icus alia eſt agreſtis: alia vſualis. Utraqꝫ et om̄i ꝑte recorporatiue virtutiſ ē: magꝭ āt agre ſtis. Folia eiꝰ cathaplaſmata cū ſalibus ⁊ ace to mēdent̉ cātabrici: ſiue ſcabro Quidā etiā aſꝑitates oculoꝝ ex eis fricādas ꝓbāt. Lacrimꝰ eius ſiue ſuccꝰ inſtillatus necatōnibus vel ꝑcuſſuris ſerpētum aptiſſi mus ꝓbatur. Preterea īpetigines lepras maculas et podogras admixtus cathaplaſmatibus curat. Aliter aūt ſuccus fit ꝯtuſis et exp̄ſſis mollioribus ramis tꝑe quo fecūditate īfuſa: grauide vident̉. ſꝫ nec dū oculoꝝ germīa erūpunt Hic ſuccus in vmbra ſiccat̉ ac repo tur. ⁊ ex ipſo lac limpidū coagulatur atꝫ reſoluit̉. De niqꝫ ramo ip̄iꝰ cuꝫ lac ꝯmouetur vētriflue virtutis fit Cinis aūt exuſtoꝝ ramoꝝ eius admixtuſ aqͣ: et liqͥdus effectus: diſentericis inunctōne medet̉. et calloſos vl ceꝝ ſinus curat. Spōgiis etiā ex ip̄o madefactis: ⁊ de poſitis gangrene curatur. Iteꝫ veneno tēptatis potui datur. Cū oleo mixtus et īunctus ſudores mouet Hoc et ceteri p̄ſtant cineres: ſed magis quercinus. Cadici vero quos olipicoſ vocāt crudi medent̉ mirteis. Cocti vero neruorum inuerſiones et ſcrofas emolliunt: vene na quoqꝫ ad ſuperficiem corporis euocant. ¶ Idem Cinis ficus ex haſtis tantum effectus creſcit ꝙͣtum ei vetuſtas acceſſerit. Gāgrenas curat: putredīes carnis d̓paſcit: purgare ac repellere vl̓ nera poteſt Recēti vul neri appoſitus ꝑacolleſim facit. Sāguīs inūdatōni vl̓ coagulatōni fert auxiliū: de alto cadentibus ſubuenit. Apoſtematibus cum aqua celeſti coctus fom̄to vtilit̓ adhibetur Celiacis ac diſentericis medetur Neruoꝝ ꝯtractōnē ſoluit. Oleo admixto bibitus ſudorē ꝓuocat Sphalāgionū morſui bibitꝰ opitulatur. Reliqui qͦqꝫ cineres arboꝝ ſimilē habent efficaciā et maxīe trium: om̄es aūt ſtiptice ſunt ¶ Auicēna. In ramis fici tātū ineſt ſubtiliatōnis: ꝙ qn̄ caro coquitur cuꝫ eis diſſolui tur Succus earundē anteꝙͣ frōdeſcāt: valet ī dente cō roſo: et ſunt ꝓpinquā virtuti lactis eiuſ. Aqua cineris ligni corroſiua eſt: et mūdificatiua vlcerum putridorū antiquoꝝ: adminiſtrata cū cortice gͣnati ſanat panari cium et valet ad vlcera crurium fraudulenta. Iteꝫ ſuꝑ neruos doloroſos effunditur In potu datur ad coagu latōnē lactis in ventre. Datur et oleo mixto: ei qui hꝫ ſolutōnē et diſenteriā. Folia eius recentia ſuꝑ morſuꝫ canis rabioſi poſita ꝯferūt. Ualēt etiā ſcabiei ⁊ īponū tur ſuꝑ vlcera groſſa hūiditatum: ⁊ ſuꝑ verrucā ⁊ mor pheā. Cuꝫ eiſdem fricatur aſperitas palpebraꝝ: et ſca bies eaꝝ Succus folioꝝ eius exulcerat. Uehem̄tiſ eſt cale factōnis et abſterſionis. Aꝑit orificia venaꝝ ani. Liber Quartuſdecimus C XV. ¶ De lauto. Iſidorus. Aurus a laude dicta eſt. vnde et olim laudea dicebatur. Hac em̄ cū laude victoꝝ capita cō ronabantur: eo ꝙ nunꝙͣ viriditatem deponat. Sola quoqꝫ arbor hec vulgo fulminari minime credi tur. ¶ Plinius libro. xii. Appollini dicata eſt laurus. ¶ Idem in libro. xv. Laurus triumphis ꝓprie dicata ē: grātiſſima domibꝰ ianitrix ceſaꝝ pontificumqꝫ Sola et domos exornat: et an̄ limina excubat. Huius gene ra tredecim. et hāc quidē baccaliam appellāt: que vul gatiſſima eſt: baccaꝝqꝫ fertiliſſima. Sterileꝫ vero. qd̓ maxīe miror. triūphalē eaqꝫ dicūtur triumphātes vti. Ip̄a pacifera: vt quā p̄tendi etiā inter hoſtes armatos quietis indiciū ſit. Romanis eſt p̄cipue leticie: victori arumqꝫ nuncia. literis additur: et militū lanceis: piliſ qꝫ faſtes imꝑatoꝝ decorat Ex his in gremio iouis op timi maximi deponebat̉: quociēs leticiā nouaꝫ attulit victoria Idqꝫ nō quia ꝑpetuo viret: nec quia pacifera eſt p̄ferēda vtiqꝫ mirto et olee eſt. ſed quia ſpectatiſſīa in parnaſo mōte. ideoqꝫ grata appollini etiaꝫ putabat̉ Aſuetis eo dona mittere iā et regibus romanis. Pre terea qꝛ manu ſataꝝ ac receptaꝝ in domos arborum hec ſola fulmine non iacitur. Ob has cauſas equidem crediderim honorem huic habitū in triumphiſ. ꝙͣ quia ſuffim̄tum ſit cedis hoſtiū et purgatio vt tradit maſſu rius. Deniqꝫ in ꝓphanis vſibꝰ pollui laurū et oleā: fas non eſt Laurus quidem manifeſto abdicat ignes crepi tu: et quadā deteſtatōne intraueoꝝ etiā vitia et neruo rum ligno torquēte. Tiberiū principem tonāte celo: fe rūt ea coronari ſolitū ꝯtra mētus fulminuꝫ. Ceſar qͦqꝫ triumphans laurū in manu tenuit: et coronā in capite geſſit. Ac deinde imperatores ceſares cuncti: tradituſ qꝫ mos eſt ramos quos tenuer̄t ſerēdi. Et durant ſilue noībus ſuis diſcrete. Laurus etiā purificatōibꝰ adhibe tur ¶ Idem li. xvi. Primo etiā fauonio germinat cor nus: ꝓxime laurus. Poſt ceraſum aūt et prunū florent cyp̄ſſus et laurꝰ. cōcipiūt em̄ hieme aquila exoriente. lauro eſt cortex tenuis. radices vero craſſiores et ineqͣ les: ⁊ ſuꝑficie viuacioreſ: ac recto meatu non flexuoſo. vt fici. d̓ſcendētes. Reciſa etiā letiꝰ fructificat. Huic arbori folia n̄ decidūt: ſicut nec olee vl̓ palme ac ſimili bus. calide ſunt laurus ⁊ morꝰ ⁊ hedera om̄eſqꝫ quibꝰ ad ignem excludēdum fiūt igniaria. Teritur ergo lig num ligno: ignemqꝫ ꝯcipit attritu: ſed nichil hedera p̄ ſtātius: que lauro teratur: laurūqꝫ terat. velociter qͥdē ſeneſcit lauruſ: ſꝫ e radicibꝰ repullulat. ſicut ⁊ punica ⁊ malus. ¶ Idem ī li xvii. Laurus baccis ſeritur. Bacce ſiqͥdem eꝰ m̄ſe ianuario aquilonis afflatu ſiccante legū tur ⁊ expādunt̉ rare: ne calefiāt aceruo Poſtea qͥdem fumo ꝑatas ad ſereudū vrina madefaciunt ¶ Idē in li. xviii. Rubigo maxīa ſegetū peſtis lauri raīs medicat̉ ī aruo defixis Trāſit em̄ ī eaꝝ folia ex aruiſ ¶ Palladiꝰ in libro. iii. Mēſe februario ex baccis mirti et lauri ſe minaria ſunt faciēda: vl̓ ſi facta fuerint excolenda. C XVI. ¶ De medicinis ex lauro. ¶ Diaſcorides. Aurus alia ē latior: alia tenuior: ſꝫ vtrāqꝫ fer uentis ē virtutis: ac recorporatiue. Haꝝ elixa ¶ tura eſt calida. Que ſi in vaſculo miſſa fuerit: ac deſuꝑ ſedeat̉ veſice matriciſqꝫ dolorē ꝯpeſcit. Huiꝰ viridiſ folia ſūt ſtiptica: q̄ tuſa ⁊ cathaplaſmatibꝰ adhi bita: veſpaꝝ et apum ꝑcuſſuram ꝓhibent. om̄eſqꝫ tūo res ſꝑgunt Uiridia bibit a nauſe am ꝓuocāt: ſtomachū qꝫ ſubuertunt. Huius bacca plus ꝙͣ folia calida eſt: vir tutēqꝫ fortiorē hꝫ: q̄ tuſa et in morem electuarii melle collecta: tuſſientes: p̄tiſicos: et thoracis reumatiſmum ſanitati reſtituit. cum vino bibita ſcorpionum ictibus occurrit: maculaſqꝫ nigras corporis detergit. Succus eius aurium ſurditatem manere non ſinit. et ſonos in congruos adhibita cuꝫ vīo et oleo roſaceo compeſcit Coriū eiuſdē arboris tritum et bibitū calculos frangit abortum excludit. Epaticis p̄ſtat effectuꝫ cū vino bibi tum. Succus radicis eius mīꝰ acer exiſtit: ⁊ tn̄ amarꝰ minuſqꝫ ſtipticus: ꝓpter qd̓ veſice lapides rūpit Tota deniqꝫ arbor vires hꝫ acriter calefaciēteſ ac relaxātes ⁊ euaporātes. ¶ Pli. li. xxiii. Laurꝰ excalefactoriā hꝫ naturā ī foliis ⁊ cortice et baccis Itaqꝫ decoctū ex his maxīe ē foliis ꝓdeſſe vuluis et veſicis ꝯuenit. Illita ve ro veſpaꝝ cabroꝝ et apiū. Item ſerpētum venenis re ſiſtunt maxīe ſepis dipſadis et vipere. Proſunt et m̄ſi bus feīnaꝝ cum oleo cocta Cū polenta aūt que tenera ſunt trita: inflatōne ſ oculoꝝ cum ruta: teſtiū cum roſa ceo: capitis doloreſ: aut cū irino. Māducata pꝰ triduū terna: liberāt a tuſſi. Eadē ꝓſūt ſuſpiriiſ: trita cū melle Cortex radicis cauēdus eſt grauidiſ. Ipſa radix calcu los rūpit Iocinori ꝓdeſt Folia pota fomitōnes mouēt Bacce m̄ſes trahūt. Tuſſim veterem ⁊ orthonoceā ſa nāt bine detracto cortice in vino pote. Si et febris ſit ex aqͣ: aut eligmate: ex aqua mulſa aut ex paſſo decocte ꝓſunt et pthiſicis eodē mō et oībus thoracis reumatiſ mis: pituitā extrahūt. Aduerſus ſcorpiones quaterne ex vino bibuntur Epynictidaſ ex oleo illite ⁊ lentigīes et vlcera manātia: oris: et furfures: Cutis pruriginem ſuccus baccaꝝ em̄dat: ⁊ thiriaſim. Auriū dolori inſtil latur cū vino vetere et roſaceo: ꝑunctos eo fugiūt ve nenata oīa Prodeſt ⁊ ꝯtra venenatoꝝ ictꝰ potꝰ Uide ibi plura al ia ¶ Auicenna. Laurus eſt arbor calida et ſicca in. ii. Cuius odor redolenſ: Orit̉ in locis mōtuoẜ habens folia ſicut mirti: niſi ꝙ maiora ſunt. Et eꝰ fruc tus eſt rubens Uirtuſqꝫ illius eſt in foliis: et fructu ip ſiuſ Grana eꝰ ſūt ad modum auellane ꝑue In ip̄a tota ē calefactō. Sꝫ grana eiꝰ calidiora ſunt foliis. Cortex vero debilior eſt et mīoris caliditatis Et eius oleuꝫ ca lidius eſt oleo nūcis. Cōfert aūt laurus doloribus ner uoꝝ oībus. Linitur ſuꝑ morpheā cum vino. Cuꝫ pane vero ⁊ ſauith ꝯfert apoſtematibꝰ calidis. Reſoluit etiī am ſoda. Et facit ad dolores auris frigidoſ. Tinnitui quoqꝫ ꝯfert et catarro. Cōfert iteꝝ ſtricture āhelitus ⁊ difficultati dilatōnis. deglutita cū melle ſimiliter: ⁊ curſui ſuꝑfluitatuꝫ ad pulmonē. Urinā ⁊ mēſtrua ꝓuo cat. Cōfert etiā mordicatōni ſcorpiōis cuꝫ vino ⁊ rob Et eſt bona pūctōni veſpe ⁊ apis ⁊ oīo venēiſ oībꝰ bi bitis. Cortex eius bibitus fragit lapidem Et īterficit fetū ꝓpter ſuā āaritudinē. Cū vino āt odorifero bibitꝰ ꝯfert dolori eꝑatis. Decoctō folioꝝ eius ꝯfert egritu dinibus veſice et matricis. Grana eius ꝓprie valēt cū melle ad vlcera pulmonis: et anhelitū dilationis. Iteꝫ mollificāt ſtomachum: ⁊ ꝯmouēt vomitū. Lapideꝫ qͦqꝫ frāgunt ¶ Platearius. Laurus calida ē et ficca. Cui folia virtutem habent ꝯfortādi. Fructus ex aromatici tate diſſoluēdi et ꝯſumendi. Folia exiccata in loco vm broſo et nō fumoſo ꝑ annū in ml̓ta efficacia ẜuantur. fructus ꝑ duos annos. Fom̄tum ex aqua decoctōis fo lioꝝ factum. matricē mūdificat et ꝯfortat. Cōceptum qꝫ p̄peditum a frigiditate adiuuat. Iteꝝ valēt folia ꝯͣ dolorem colicū. Et ꝯtra dolorē ſtomachi ex frigiditate Et ꝯtra frigidum reuma capitis. Ex baccis eꝰ fit oleū qd̓ dicitur laurinum: valens ꝯtra dolorē ex frigiditate et arteticos dolores. ¶ Razi. Iar. id eſt laurus apoſte mati matricis ⁊ puncture ſcorpioniſ: ac dolori neruoꝝ auxiliatur Ꝙ totum ſem̄ et oleum auxiliātur. faſtidiū tn̄ et vomitum faciunt. C XVII. Iſidorus. ¶ De malo Alus dicta eſt: eo ꝙ fructus eius ſit omnium ¶Pomorum rotundiſſimꝰ. Ex his q̄dam ex locis Liber Quartus decimus de quibus ablate ſunt: nomina acceperunt. vt malum maceanū: malum punicum ⁊c. Ac illa vera ſunt mala que vehem̄ter ſunt totūda ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupͣ. Ubi validior eſt fructus: ⁊ validiora ſunt folia. ſicut docet nos arbor malꝰ Nā craſſioris ꝓtectōnis vmbre. pomo plꝰ poſſunt nocere ¶ Areſtotiles in libro de vegetabi. Naſcūtur q̄daꝫ primitꝰ in figurā granoꝝ et poſtea fi unt arbores. vt malꝰ et pirus. Hoꝝ aūt ml̓ti ſunt ſuꝑ flui ſtipites de radicibus eoꝝ ꝓcedentes. Melior ē āt īſitio ſimiliū in ſimilia ꝓporcionalia: ſicut mali in piꝝ qm̄ optime ꝓueniunt talia. ¶ Pliniꝰ li. xvi. Naſcūtur hifere in mal̓ et piris ⁊ ē maluſ ſilueſtris bifera: ſeqn̄s eius fructus poſt arctuꝝ maxīe in apriciſ. Germīat ve ro malus germīe ſerotino: ſuber tardiſſimo Ordine qͥ dem nature ſilueſtrium florent prime ſambucꝰ ⁊ cornꝰ Urbanaꝝ vero malus et pirus ac ceraſus et prunus. Malo ſunt radices anguſte et breues. Breuiſſima eſt vita malis: et fico: punicis. Seneſcunt qͥdem velocius ſed e radicibus repullulāt malus: et punica et laurus. Celerrīe malus ſeneſcit: et in ſenecta deteriorē fructū gignit. nam et minora ꝓueniūt poma: et vermiculiſ ob noxia. Quin et in arbore naſcuntur. Ante maturitatē quoqꝫ facillime ꝑdunt fructꝰ: amigdala: malus: et pirꝰ Cortici arboꝝ hūor eſt: qui ſanguis eaꝝ ītelligi debet Mal̓ qͥdeꝫ piguis et lentus. Uitibꝰ et piris aquoſus. Illaqꝫ viuacior cui lentior Ideꝫ ī lib. xvii. Semīe qͣn ꝙ diſſimili ꝓueniūt ea q̄ moīs alijs ſerūt̉: vt vites: ma la: et pira. His em̄ eſt ꝓ ſemīe nūcleus: nō ip̄e fructus. et hec oīa tarda ꝓuentu. Uelociter qͥdem creſcūt malꝰ ⁊ ficus: et punica: et tamē antecedūt diuitiis tarde cre ſcentia Nam in trimatu ferre incipiūt. Cato inſeri p̄ cipit mala et pira in vere: et poſt ſolſticiū diebꝰ qͥnqua ginta. Tempus aūt mal̓ eſtiuis et cotoueis eſt ſerendi poſt mediā hiemē ī ydibus februariis ¶ Gloſa ſuꝑ cāti ca. Malus ligna ſilueſtria an̄cedit viſu: guſtu: odore. Unde ſcriptuꝫ eſt. Sicut malus inter ligna ſiluaꝝ ⁊c. Byaſcorides. Arboris mali folioꝝ ſuccus cū vīo bi bitus: et cataplaſmata adhibitus: venenatis occurrit morſibus. Coriū eius ꝯbuſtū et aque mixtuꝫ lepras ex corpore mūdat. ¶ De malo granata et punica: ¶ Iſidorus .XVIII. Aluſgranata femī generis arbor eſt. Pomuꝫ vero neutri .ſ. malo granatum. flores maloꝝ a grecis quitinas dicunt̉. Latini vero caducum L vocat Agreſtiū vero maloꝝ flores greci balauſtiō dix erunt: quoꝝ alij albi: alij purpurei: alij roſei: reꝑiuntur ſimiles malipunici floribus. ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupͣ Malo granata pleꝝqꝫ cito florent: et̄ niſi ꝯgruis peritoꝝ re mediis excolatur: ferre fructuꝫ nō valent. Plerūqꝫ va neſcit interior ſuccus: ⁊ foris eꝰ ſpecies pulcra p̄tendit̉ ¶ Gloſa ſuꝑ iohel. i. Malagranatū eſt arbor medicīal̓ cuius poma rubea ſunt: ⁊ ad edendū amara. Sic dictū qꝛ fructus eius multitudinē granoꝝ habeat Eius cor tici ꝯparātur eccl̓e gene que ſunt ſancti patres ī canti co caticoꝝ vbi dicit ſpōſa ad ſpōſū. ſic̄ cortex malipūi ci gene tue abſqꝫ occultis tuis. ¶ Pli. li. xvi. Arboꝝ gignētium fructus: q̄dam ex lateribus ramoꝝ et cacu mībus ferūt: vt punica et pirus Punica qͥdem facillīe fructum āte maturitatē p̄dit que roribus etiā nimis ⁊ pruinis florē amittit. Qua de cauſa ramos eius inflec tunt: ne ſubrecti hūorem infeſtum excipiāt atꝫ ꝯtineāt Punica et laurus ⁊ malus velociter ſeneſcunt: ſed ē ra dicibus repullulāt ¶ Idē libro. xvii. Arbores q̄ fructꝰ ſuos diutius ꝯtinēt: lōgioreſqꝫ cibos deſiderant. His et ſerotine vtiles ſunt aque. vt punicis ac viti et olee. Punica ſerunt̉ ramo pal̓ meatu priꝰ laxato. Que cito occidunt velociā ſunt. vt punica et ficus: et tn̄ diuitiis antecedunt. In trimatu em̄ ferre incipiunt. oſtendētes et an̄. Cato ꝓpagari tradit punicā: ſicut et ficū et oleā Uites et punice p̄cipue riguis alunt̉. Et vitis qͥdē tm̄ mō tōſurā querit ānuam. Punica vero ⁊ olea et mirtꝰ alternā: quia celeriter fruticeſcunt. Inuenimus viteꝫ ⁊ malumpunicū ſtirpe fructum tuliſſe: nō ramis aut pal mite. Eſt igit̉ et ī arboribꝰ ꝓdigii locꝰ. Si malapunica naſcant̉ acida ablaqueatis radicibus fimum ſuilluꝫ ad hibent: eoqꝫ anno fiūt vinolenta: ꝓxīa vero dl̓cia fut̉a Alii vero vrina hoīs aqua mixta rigādum cenſent qͣ ternis ānis: ſingul̓ amphoris: aut aſꝑgi cacumīa vino ¶ XIX. lazere diluto. ¶ De flore punici .i. balauſtia. ¶ Diaſcorides. Alipunici flores ꝯſtrictiue virtutiſ ſunt ⁊ exic cat: vt ypoqͥſtidos: ac ſimilia poſſunt Agreſti um aūt flores greci balauſtiō dicunt. quoꝝ alij albi: alij purpurei alij roſei ſunt ⁊ exiccati vehem̄ter ꝯ ſtringūt. Eſt etiā cuiꝰ flos cithima d̓r. Et eſt vehem̄tiſ ſime ſtipticus. vnde et diſentericos ſanat. ⁊ vulnera re centia glutinat. Eadeꝫ et cortex illius facit ¶ Conſtāti nus vbi ſupra Balauſtia eſt in ſecundo gradu frigida ⁊ ſicca. fluxū ſanguinis arcet. Inteſtina vulnerat a cu rat. vētrem confortat: humoribus ad eum fluentibus repugnat. Egeſtionem ꝯſtipat: humoribus egredien tibus cum ſanguine reſiſtit. Puluerizata et ſuper loca cutis vulnerate poſita: celeriter curat ea. Ore ipſius opozimate loto humores a gingiuis fluentes exiccan tur Denteſqꝫ mobiles confirmantur. Eadē cathaplaſ mata om̄eꝫ crepituram ſolidat. ¶ Plateariꝰ. Balauſ tia .i. flos malipunici frigida eſt in ſecundo gradu. Ua let contra diſēteriam: et fluxum ventris: et ſanguinis e naribus: ⁊ ad vomitum colericum. Flores et cortices maligranati per duos annos ſeruari poſſunt: et habēt virtutem conſtringendi. Puluis eoꝝ valet contra pre dicta ¶ Auicēna. Balauſtia flos ē granati ſilueſtris perfici vel egiptii. Hec quandoqꝫ rubea eſt qn̄ꝫ alba: qn̄qꝫ roſea. Eſt autē glutinatiua: et om̄eꝫ fluxū retinet et generat melancoliam. Utilis eſt gingiue ſanguinee Fortes efficit dētes: motos cōſolidat. plagas et vlcera et percuſſionē puluerizata ſanat. Itē ꝓhibet fluxum ſā guīs. Stringit et ꝯfert vlceribusⁱ inteſtinoꝝ et fluxui matricis et ſanguiuis eius ¶. XX. ¶ De operatōe eiꝰ ī medicīa. ¶ Diaſcorides Aluſpunica ē arbor vim habes ſtipticā Elixa turā radicis eiꝰ bibita lūbricos latos excludit ¶ ¶In ip̄o aūt genere pomoꝝ medici diſſentiunt. quoꝝ virtus qͣdrifariā diuidit̉: ſicut inferius videbis. ¶ Plini. libro xxiii. In manibus rami punicoꝝ ſerpen tes fugāt Radix decocta ſuccū emittit: qui tineas pel lit Eſt ⁊ ſilueſtre pū̄icū: cꝰ radiceſ rubro cortice d̓narii pōdere ex vino pote ſomnū faciunt. Malipunici corti cis fumo culices fugātur ¶ Iſaac in dietis ꝑticularibꝰ Cortex maligͣnati cū radice ī vīo coctꝰ et potatus: lum bricos et aſcarides ⁊ cucurbitinos de ventre mortuos eiicit. ¶ XXI. ¶ De medica vel malo aſſiria et meloflore. ¶ Iſidorus. Edica eſt arbor a medis prīo aſportata ⁊ īde dicta. Hāc greci cedromelam: latini citream .vocant. eo ꝙ eius pomuꝫ ⁊ folia cedri odorem habeat. Malum eiꝰ inimicū eſt venenis. Ip̄aqꝫ arbor om̄i pene tēpore plena ē pomis que in ea ꝑtim matura ꝑtim acerba: ꝑtim adhuc ī flore ſūt poſita: qd̓ ī cetaris raꝝ eſt ¶ Pli. lib. xii. Malus aſſiria: quā alij medicaꝫ vocant: venenis medetur. folium ē vnedonis incurrēti bus ſpinis Pomuꝫ ip̄m alias nō māditur Odore p̄cel lit etiā folioꝝ qui trāſit in veſtes vna ꝯditus Arcetqꝫ noxia aīalium. Arbor ip̄a om̄ibus horis eſt pomifera. Liber Quartuſdecimus alijs cadentibus: alijs matureſcentibꝰ. alijs ſubnaſce tibus. Tentauere gentes illā ad ſe trāſferre: ꝓpter re mēdii p̄ſtantiā. fictilibus in vaſis. dato ꝑ cauernas ra dicibus ſpiram̄to. Qualiter oīa trāſitura lōgiꝰ ſeri ar tiſſīe trāſferriqꝫ que memīſſe ꝯueniet: vt ſemel queqꝫ dicātur: ſed nō niſi apud medoſ ⁊ in ꝑſide naſci volunt Hec eſt cuiꝰ gr̄a ꝑthoꝝ ꝓceres incoquere diximꝰ eſcu lentis. ꝯm̄dandi alitꝰ gratia. Nec arbor alia laudatur in medis ¶ Iſidorus. Meloflos eſt arbor affrica puni ca linguā vocata: ex qͣ ꝓfluit leutus ſuccus: qui a loco amoniacus dicitur. ¶ Iſidorus. .XXII. ¶ De mella vel mela. Ella: quā greci lothon appellāt: vl̓go ꝓpter for mam ⁊ colorē faba ſiriacā dicitur. arbor eſt em̄ magna: fructū ferens ꝯmeſtibilē: pipere maio rem: guſtu ſuauem De qua in laude ſapiētie d̓r Et ſuꝑ mella dulcꝭ ē ¶ Plinius li. xiii. Affrica que vergit ad nos: inſignem arboreꝫ gignit lothon: qua celtin vocāt ip̄am italie familiarem: ſed terra mutatā Precipua eſt circa ſirtes atqꝫ naſamonas Magnitudo ei q̄ piro: qͣn ꝙͣ cornelius nepos breuē tradat. Inciſure in folio cre briores: alioquī ilicis viderētur. differentie plures ſūt heqꝫ maxīe fructibus fiunt Magnitudo huic fabe: co lor croci: ſed ante maturitatem alius atqꝫ aliꝰ. Naſcit̉ dēſus in ramis ad modū mirti: n̄ vt in italia ceraſi. Tā dulcis eſt in cibo: vt nomen etiā genti terreqꝫ dederit: nimiſ hoſpitali aduenaꝝ patrie obliuiōe Fer̄t ventris n̄ ſentire morbū: qui mādūt eū. Melior ē ſine interiore nucleo: qui etiā oſſeus videtur in genere altero. Uinuꝫ quoqꝫ exprimitur illi ſimile mulſo qd̓ vltro denoſ dies negat durare idem nepos Baccaſqꝫ ꝯtuſas cū ſiliqua doliis ꝯdi ad cibos. Ligno coloſniger ad tibiaꝝ cātus expetitur. Eradice cultell̓ capulos breueſqꝫ alios vſꝰ excogitauit. Radicem lothos habꝫ mali cōtonei mag nitudīe: oꝑtum nigro cortice: qͣlis et caſtaneas tegit. Interius cādidum corpus: gratum cibis: ſed crudum: gratius decoctū ſine aqͣ: ſiue pruna: nec aliūde magis: quā purgam̄tis eius ſues craſſeſcūt ¶ Idem li. xvi. In plures ramos ſunt diſꝑſa: buxi et lotos trāſmarina. Idem in eodeꝫ. Lotos ſiue faba greca quam rome a ſuauitate fructus ſilueſtris q̄dem: ſed cereſoꝝ pene na tura lothon appellāt. p̄cipue domibus expetit̉: ramoꝝ petulātia: breui caudice. latiſſima exſpaciantiū vmbra: et in vicinas domoſ ſepe trāſilientiuꝫ Nulli oppacitas breuior. Nec aufert ſolē hieme decidētibꝰ folus. Nul li cortex iocundior: aut oculos blandiꝰ excipienſ Nulli rami logiores: validioreſqꝫ aut plureſ: vt dixiſſe totidē arbores liceat. Cortice pelles tīgūt: radice lanas Hec arbor eſt tota oſſea ſicut ylex et morus et ebenꝰ. Cariē quoqꝫ vetuſtatēqꝫ nō ſentit: ſicut nec buxus nec ebenꝰ XXIII. et ſimilia. ¶ Iſidorus. ¶ De meſpila. Eſpila eſt arbor ſpinoſa fructu ſimil̓ maloꝝ: ſꝫ paulo breuiori. Unde appellata ab eo: ꝙ pilu ¶ Ne formā habeāt eiꝰ poma ¶ Pli. li. xv. Arbor meſpiloꝝ eſt de ampliſſimis. Folia eiꝰ anteꝙͣ decidant rubeſcūt radices ml̓te ⁊ alte. iōqꝫ īextirpabiles ſūt Nō fuit huiꝰ arboris genus ī italia catonis euo ¶ Idem ī li xvii Meſpile ſemīe pn̄t ſed tardo ꝓuentū ac degenerā tia et inſito reſtituenda: Auulſi vero qͥbuſdam arbo ribꝰ ſtolones vixere Quo in genere ⁊ cū ꝑue ſunt auel luntur: ꝑtemqꝫ aliquā e matriſqꝫ corpore auferūt ſecū fimbriato corpore Hoc mō plantant̉ punici: corili me ſpile et mali ac fici: et q̄dam alie Meſpila in ſenectute morbo ē obnoxia: ⁊ aliqn̄ vermiculatōnem ꝑ ſe ſentiūt meſpila ¶ Idem in libro. xv. Maloꝝ pirorūqꝫ generi iure ānumerēt̉ meſpila atꝫ ſorbaMeſpil̓ vero tria ſūt genera. Primuꝫ eſt anthedon. Secūdum vero ſetania Terciū degenerat. Anthedoni tamētſi ſimiliꝰ ē: quod gallicum vocant. Setanie maiꝰ eſt pomū: atꝫ candidi acini: molliore ligno. Ceteris pomuꝫ minus: ſed odore p̄ſtātius: ⁊ ꝙ ẜuet̉ diutiꝰ ¶ Palladiꝰ. lib. iiii. Meſpila locis calidis maxīe gaudent: ſꝫ irriguis ⁊ frigidis ꝓuēi unt: magiſ tn̄ ſabulo pingui aut glareoſa terra: cui per mixta eſt arenal̓ argilla cū ſaxis. Serenda ē talis m̄ſe martio vel nouembri: ſolo ſtercorato et ſubacto: ita vt vtrumqꝫ caput tale ſtercus obducat. Sūt eꝰ increm̄ta tardiſſima: amat putari atqꝫ circūfodi: et ꝑco hūore ſic citates ſepe joueri. Serit̉ et ſemīe: ſed in logiorē ſꝑgit̉ etatem. Si vermibus occupatur: ſtilo ereo purgande ſūt ⁊ amurca: vel hūana vetere vrina: l̓ uiua calce ꝑ̄fū dendi: ſed ꝑtius ꝓpter arboris noxā: vel aqua decocta lupini. ſed putat̉ hinc arbor ſteril̓ fieri. Fimus et cinis vitiū ſil̓: ſi radicibus īfundātur: ſterilē reddunt. Si for mice moleſte ſunt: rubrica cuꝫ aceto et cinere tēperata necabuntur. Si poma labuntur frutex de eꝰ radice p̄ci ſus in media trunci ꝑte figatur. Inſerit̉ menſe februa rio in ſe ⁊ in piro ⁊ ī melo: ſurculꝰ tn̄ eiuſ ex arbore me dia debꝫ aſſumi Nā de ſūmitatibꝰ vitioſus ē In trūco fiſſa inſerēda eſt. Nā corticis macies ieiuna nil nutriet ¶ Dyaſcorides. Meſpile folia et cortex Idēqꝫ radicis cortex tuſe ⁊ īpoſite: cuicūqꝫ tūori feruoriqꝫ ſb̓ueniūt Trita ⁊ ficca cū melle cicatricē vulneri adducūt Hau ſta cuꝫ vino dulci: ſanguinē reiicientibꝰ opē fer̄t Itēqꝫ cum vino ꝓpinata: veneficii potōibus repūgnāt. Ueſi j. XXIIII. cam vrina largiori lauāt. ¶ De moro et eius cultura. ¶ Iſidorus. Orus a grecis vocatur quā latini rubū appel lant: eo ꝙ fructus vel virgulta ip̄ius rubeant ¶ Eſt morus ſilueſtris afferens fructus: quibus in deſerto paſtoꝝ fameſ ac penuria cōfouetur. Huius folia ſi ſuꝑiaceant̉ ſerpenti: fertur interimi ¶ Plinius li. xvi. Et qn̄qꝫ fit inſitō mori in diſſimilibꝰ generibus Nā in multas arbores inſerit̉ morus. Nō temere viſe ſunt in mōtibus iuglās ⁊ morus. inter arbores quideꝫ nouiſſima germīat morus cū in primis folia dimittat. Tardiſſime qͦqꝫ ſeneſcit moruſ minīe laborans fructu Totaqꝫ eſt oſſea morus: ſicut ylex et cornꝰ et hebenus Cedrus quidem ac cyp̄ſſus diu durant in opere poſite ꝓxīe laudatur morus: que nigreſcit etiā uetuſtate Len tiſſima ſunt quoꝝ ꝓtinꝰ ſe ꝯtrahit plaga. clauditqꝫ ſu um vulnuſ. Et ideo ſcutis faciendis aptiſſima: quia cō tumacius trāſmittūt ferrū: quo ī genere ſunt fici: ſalix tilia ⁊ morus. Et platano qͥdeꝫ eſt lenticia ſed madida Eadem vero ceraſo et vlmo et fraxino. ⁊ moro ſicciori ſed pōderoſior. Mirum in moro ſuccum q̄runt medici fere hora ſecunda diei: lapide inciſus manat altiꝰ frac tus videtur ſiccus Serotino qͥdem germinatū florent celeriterqꝫ maturāt: ſicuti moruſ que nouiſſima germi nat vrbanaꝝ nec niſi exacto frigore Ob id dicta ſapiē tiſſima arboꝝ: ſꝫ cū ceperit vniuerſa germīatō ſubito erumpit ¶ Idē in li. xvii. Morus talea ſeritur tm̄: qm̄ in vlmo ea inſeri ꝓhibet religio fulguꝝ. ⁊ mora qͥdem ſeri oportꝫ vl̓ inſeri ab ydibꝰ februariis in equinoctiū ¶ Idē lib. xviii. Cūqꝫ moꝝ germinare videriſ: poſtea timere nolito iniuriaꝫ frigoris ¶ Palladius libro. iii. Amica eſt morus et vitis Mori naſcuntur ex ſemine. ſed et poma et virgulta degenerant. Serenda ē taleis vel cacūinibꝰ melius aūt taleis ſeſquipedalibꝰ: ex vtra qꝫ ꝑte leuigatis et fimo oblitis: cum locum paulo ante fecerimus: immergimus ⁊ tegimꝰ cinere terris admix to. Nō amplius ꝙͣ qͣttuor digitis operimus. Seremꝰ a mēſe februario et toto martio Lociſ vero calidioribꝰ octobri poſtremo ul̓ uouembris īitio: ſꝫ verno maxime die. ix. kl̓. april̓. amat loca calida: ſabuloſa ⁊ plerumqꝫ maritima In tofo vel argilla vix cōprehendunt Hūor Liber Quartuſ decimus affiduus moris ꝓdeſſe nō creditur. foſſionibꝰ letatur et ſtercore Putrida in his et arida pꝰ triēiū ſūt putāda lantam ſi robuſtā trāſferes menſe octobri vel nouē bri. ſi teneraꝫ februario et marcio. Scrobes deſiderat altiores Interualla maiora ne vmbriſ p̄mātur alterniſ ceracē letioremqꝫ mori arborem ficū aliqui tradider̄t. ci ꝑforato hinc inde trunco ſingulos ramos īſeramus therebinthihīc: inde lentiſci Circa octobris kl̓ morus ablaq̄āda ē: et radicibꝰ eꝰ vini veteriſ recētiſſime feces infūdende. Inſerit̉ in fico ⁊ in ſe tm̄ ſub cortice Ulmo inſita cōp̄hendit: ſed parturit magnę infelicitatis aug enta. .XXV. ¶ De operatōe ipſius in medicina Plinius libro. xxiij. Ora in egipto et cipro ſui generis abundant Succus aduerſatur venenis ſerpentū. Diſer tericis ꝓdeſt. Panos et om̄es collectōes diſcutit. vul uera glutinat. Capitis et auriū dolores ſanat. Splene ticis bibit̉. Illinitur cōtra ꝑfrictōnes. Celerrime tere dinem ſentit. Nec apud nos ſucci vſus minor eſt. Ad uerſatur aconito et araneis ī vino potū. Aluum ſiſtit. Pituitaſqꝫ et tineas et ſimilia ventris aīalia extrahit Hoc idem preſtat et cortex tritus. Folia capillū tīgūt cū fici nigre et vitis cortice ſimul coctis in aqua celeſti Poma vero ſtomachum refrigerāt. ¶ Iſaac libro. ii. Mori radix cū aqua cocta et potata ventrem humec tat. lumbricos ⁊ cucurbitos extinguit. Eadeꝫ valet ad dolorē dentiū. Si in aceto ponatur: et ad ſolem ficcata in puluerē redigatur: dentes ꝑforatos ⁊ putridos euel lit appoſita ¶ Byaſcorides. Celſa quā multi ſiccamni um dicunt: latini vero morū: eſt arbor omībꝰ nota. Cu ius ſemen cacoſtomachū eſt ⁊ ventrifluū .i. ſolutorium Succus eius in vaſe eneo coquit̉ in ſole vl̓ igne poſitꝰ et fit ſtipticus. Huic ſi miſceatur mel: medet̉ oris vul neribꝰ paſcentibus: et fauciū tumorem tollit. Corium eius aqua coctū et bibitū ventreꝫ ſoluit. Et lumbricos latos excludit. Eoſqꝫ qui aconitū bibunt adiuuat. Fo lia eius tuſa et impoſita cū oleo ꝯbuſtioni medēt̉. Suc cus folioꝝ eius morſus ſphalangiōis curat. Corii qͦqꝫ et folioꝝ eius coctura dentiū dolorem tollit. ¶ Auīcē na. Cortex arboris mori tiriaca ē iuſquiami. Cacrima eius ſoluit. Et in cortice eiꝰ eſt mundificatō et ſolutio: et eiꝰ ſolutio plurima eſt. Decoctio radicis eius valet mollificatōni dētiū ⁊ denti doloroſo. Folia eius vtilia ſunt ad ſquinātiam et p̄focatōnem. Succus eoꝝ bibi tus cōfert morſui rutele. Item folia eiꝰ et folia vitis ⁊ fici nigre cū aqua pluuie denigrāt capillos ¶ XXVI. ¶ De nuce iuglande. ¶ Iſidorus. Ux appellata eſt eo ꝙ vmbra vl̓ ſtillicidiū foli orū eiꝰ ꝓximis arboribꝰ noceat. Hanc alio no mine latini iuglādem vocāt: qͣſi iouis glādem Fuit em̄ hēc arbor cōſecrata ioui. Cuius fructꝰ tātam habet vim: vt miſſus inter ſuſpectos herbaꝝ vl̓ fungo rum cibos. quidquid in eis virulentū eſt excludat rapi at: et extinguat ¶ Plini. libro xv. In nucibꝰ inſerūtur pruna: que dicta ſunt nūcipruna que faciē parētis ſuc cumqꝫ adoptōis exhibent ab vtroqꝫ appellata. ¶ Ideꝫ in li. xvi. Canchryn pilula vocatur: vrendi vim habēs in medicina: que gignitur in nuce: et etiā ī abiete: lari ce: picea: platano: tilia Poſtꝙͣ folia ceciderīt hieme du rans: cōtinet nudeū pineis ſimilem. Is hieme creſcit. Aperitur vero pilula tota: et cadit cū folia creſcere ce perint. Siccanee ſunt et ſine aqua volunt eſſe iuglādeſ cypreſſi: caſtanee Inter primas vero feſtinat germina re nux: et vlmꝰ alnus: et platanꝰ. In inferiori ꝑte ſunt fertiliores fici et iuglādes. arbores proſtratas reſtitui plerūqꝫ: ⁊ quadā terre cicatrice reuiuiſcere ē vulgare. Factūqꝫ hoc eſt ⁊ in iuglādibus oleiſqꝫ Cariē vetuſta temqꝫ iuglans et caſtanea ſentiūt tardiſſime. facile pā dit̉ iuglās ⁊ fiūt ex ea trabes. frāgi ſe p̄nūciat crepitu qd̓ ī andro accidit cū ē balneis ſono territi ꝓfugerunt Idē libro. xvii Semen ſerere ip̄a natura docuit cum decidens exceptum terra viuiſceret Nō aliter ꝓueniūt caſtanee et iuglandes. Tempꝰ ſerendi ſtatutuꝫ nucibꝰ iuglādis ac pinee atꝫ caſtance ē a kl̓. marcii. Serūtur aūt nūces iuglandes porrecte ꝯmiſſuris iacentibus: pinee nucleis fere ſeptenis in ollas abditis perforatas Sunt culicum genera moleſtia iuglandibus qui naſci vident̉ ex hūore dl̓ci ſubdito corticibus. Umbra iuglā dium ē grauis ⁊ noxia etiā capiti hūano: oībuſqꝫ ſatis Umbra qͥppe iuglandiū pomoꝝ ⁊ abietis quacunqꝫ at tigerit nō dubie venenū eſt. ¶ XXVII. De cultura eiuſdem et medicinali virtute Palladius libro ſecundo. Ucem ſeri oportꝫ extremo ianuario. Amat lo I ca mōtana: hūida et frigida plerūqꝫ lapidoſa Poteſt tn̄ et locis temperatis iuuante humore nutriri Serenda eſt nucibꝰ ſuis: eo qꝫ more qͦ et amig dale ſeruntur et hiſdem mēſibus. Sed quas nouembri deponis: aliqͣtenus in ſole ſiccabis: vt exiccetur noxiuꝫ virus hūoris. Quas vero mēſe ianuario vel februario poſiturus es. aqua ſimplici pridie macerabis Ponēde ſunt aūt trāſuerſe vt latus .i. canna figat̉ in terra. Ca cumen ip̄m cum pones in aquilonis ꝑtem diriges. La pis ſubtus vel teſta ponenda eſt: vt radicem nō ſimpli cet ſed reꝑcuſſa diſꝑgatur. Letior fiet ſi ſepiꝰ trāſferat̉ In frigidiſ locꝭ bima In calidiſ locꝭ dꝫ trima trāſferri. Radiceſ plātaꝝ. ſicuti ī alijſ gn̄ibꝰ ſolemꝰ. in hͦ gn̓e re ſecare n̄ debeſ. fimo bubulo imā plāta cīgēda Sꝫ meliꝰ cinis ſpargetur in ſcrobibus: ne calore ſtercoris adura tur Et cinis creditur: l̓ corticis teneritudinē ꝓcurare l̓ fructuū dēſitatē Altis ſcrobibꝰ ꝓ arboris magnitudīe d̓fodi querit: īterualla maioraqꝫ d̓ſiderat: ſtillicidiis fo lioꝝ ſuoꝝ ꝓximis: vel ſui generis nocebit arboribꝰ Dꝫ aliqn̄ circumfodi: ne caua fiat vitio ſenectutis. Canal̓ lōgus a ſummo trunco ad ymum debꝫ excudi: ſic bene ficio ſolis ⁊ venti dureſcunt: que in putredinē trāſibāt Si dura nux erit vel nodoſa: cortex circūcidendus eſt: vt vicium mali decuciat hūoris. Alii radicum ſumma p̄cidunt. Alii terebrate radici palum de buxo īprimūt vel ereū clauū vl̓ fereum Si tarentinā facere volueris ſolam nucis carnem laua: ꝓpter formicas obuolutā in ſeminario debebis obruere. Si ferentem iā hoc genꝰ velis mutare: lixiuio ꝑ annum ꝯtinuū ter rigabis ī m̄ſe Cortex ī nuce dimiſſus: maturitatis indiciū eſt: qualis debꝫ et poni ¶ Idē in libro. iii. In februario quoqꝫ nu ces iuglandes ꝯuenit ſeminaruis recōdi: ⁊ ip̄m genus inferi. ¶ Auicena. Nucis folia ꝯſtringētia ſunt fluxū ſanguinis: hoꝝ ſuccus tepidus in aurem diſtillatur et ꝯfert ſanici eiꝰ Gumma quoqꝫ nucis ꝯfert apoſtemati bus calidis ¶ Pliniꝰ li. xvi. Canchrin. vt dictū eſt. vo catur pilula vtm vrendi habēs in medicina q̄ gignitur et in nuce. ¶ Idē in li. xxiiii Nuces iuglādes a capitis grauedīe greci vocauere. Etem̄ arboꝝ ip̄aꝝ folioꝝqꝫ vires in cerebrum penetrāt: hocqꝫ minore mom̄to. Sꝫ in cibis nuclei faciunt. Sunt aūt recentes iocundiores Sicce vinoſiores ⁊ ſtomacho īutiles difficiles ꝯcoctu dolorem capitis inferentes: tuſſientibus inimice et vo mituris ieiunis. Apte tenaſmo ſolo: trahunt em̄ pitui tam Fedem p̄ſumpte venena hebetant Item anginaꝫ cuꝫ ruta et olea. Item aduerſātur cepis. Leniūtqꝫ eaꝝ ſaporem. Aurium īflatōni imponūt̉ cū mellis exiguo Item cum ruta māmis et luxatis. Cuꝫ cepa aūt ⁊ ſale et melle canis homīſqꝫ morſui. Cortex iuglandium di ſentericis ꝓdeſt. Folia cum aceto trita aurium dolori. Quartuſdecimus Liber ¶ Iſaac. Corticis vel frondium arboris nucum vnum exagium eſui datum cū vino ſtringirie optīe ſubuenit. et ſi cum aceto potet̉ repugnat febribus rigorē hn̄tibꝰ ¶ .XXVIII. ¶ De olea. ¶ Iſidorus Lea eſt arbor pacis inſignis: cuius fructꝰ oli ua. ſuccus oleum dicitur. ¶ Ambroſiꝰ in hexa meron libro. iii. Semꝑ indumētum ſuum ẜuat olea et pinus ſed tn̄ ſepe folia ſua cōmutant: et qͣſi ſuc cedaneā p̄tendūt ſui pulcritudinem veſtitꝰ integritate vice muneris obumbrātes. ¶ Idem in li. xvi. Ceruus eger ramuſculos oliue mādit et ſanus fit. ¶ Gloſa ſuꝑ iob. xv. Oliua cū eſt in flore: ſi nebula immoderata tan gitur: a fructu vacuatur. Un̄ et de reꝓbo dicit̉. Ledet̉ quaſi in primo flore botrus eiꝰ: et quaſi oliua ꝓiiciens florem ſuum. ¶ Ex libro de naturā rerū. Olea ē arbor cuiꝰ ſuccus eſt oleū: viride et ſuaue: lumē oculiſ p̄bens: ⁊ amicū īfirmis. Prima eius guttā dulciſſima. ſecūda minꝰ. tercia vero amara ſatis et aſpera guſtu. In fri gidioribus quidē mūdi partibꝰ floret. ſed n̄ fructificat. Cuius flos odore mirabil̓ eſt: ſꝫ valde noxius p̄gnāti bus ¶ Areſtotiles in libro de vegetabilibꝰ Oliue vno anno fructificant: altero reficiūt. Oliue priuātur ſepe fructu: quia quādo natura digeſſerit aſcēdꝫ primo de ſubtili qd̓ nōᵉ maturauerit. Eritqꝫ ille humor folia: et illa digeſtio flores: cūqꝫ maturauerit digeſtio: naſcet̉ fructuſ: exibitqꝫ ad finē materie: ſcd̓m locuꝫ qui in eo ē ¶ Plinius li. viii. Capre oliuam lambēdo ſterilē faci unt̉. eaqꝫ ex cauſa minerue nō īmolabatur. ¶ Idem in libro. xi. Oliue ꝓuentū plurima examina gigni certū ē Idem in li. xii. Olea minerue ꝑpetuo dicata ẜuatur Oliua indie ſteril̓ eſt: p̄terꝙͣ oleaſtri fructu. In arabia vero olea dotat̉ lacrima quā medicamētum conficitur a grecis euhemon dictū ſingulari effectu contrahēdis vulnerū cicatricibꝰ ¶ Idem ī li. xv. Oleam theofraſtꝰ negauit niſi ītra. xl. milia paſſus a mari naſci. Fabianꝰ negat ea ꝓuenire in frigidiſſimis neqꝫ in calidiſſimis. Harū genera tria dixit eſſe virgiliꝰ: orchiteſ: ⁊ radios et poſias: nec deſiderare raſtros aut falcem: vllā ve cu ram et in huiuſmodi ſine dubio ſolum maxime celūqꝫ referre: verum tn̄ attōdentur: ſicut etiā et vites atꝫ eti am interrādi gaudent. Olee honorē maieſtas romana magnū exhibuit. ydibus iulit turmas militum ex ea cō ronādum. Minoribꝰ quoqꝫ triūphis ouantes: athene victores olea coronāt. Catōnis placita de oliuis ſunt hec. In calido et pingui ſolo radiu maiorem ſeri iubet In frigida aūt et macro liciniā. Pingui quoqꝫ aut fer uenti eiuſ oleum viciari. Arboremqꝫ ip̄am fertilitate cōſumi: muſco p̄terea et robore infeſtari. Spectari oli ueta in fauoniū loca expoſita ſolibus cenſet. Nec alio mō laudat oliuas optime cōdi. ꝙͣ vl̓ virides ī muria vl̓ fractas in lentiſco. Laurꝰ quidē perpetuo viret ⁊ paci fera eſt: ſed ei vtraqꝫ olea perferenda eſt. Quāto autē bacca maturior ē tanto ꝑinguior ſuccꝰ minuſqꝫ gratꝰ XXIX. ¶ De medicinali olearum virtute. ¶ Plinius libro vīce ſimotercio. Learū folia cōmanducata: vehemētiſſīe aſtrin gunt: purgant: ſiſtūt. Impoſita ulceribꝰ medē tur. et capitis doloribꝰ illita cū oleo Cum mel le autem ſanguinis ꝓfluuium ē neruoſis partibꝰ cohi bēt. Succus eoꝝ carbunculātibꝰ circa oculoſ vlceribꝰ ꝓcidentiqꝫ pupille efficax. quāꝓpter in colliriis addi tur Nam et veteres lacrimatōes ſanat. ⁊ genaꝝ eroſi ones. Eoſdem et flos eaꝝ habet effectus Succus fru ticis recētis accenſi diſtillans ſanat lichenaſ: furfures manantia vlcera. Ipſius olee cinis cum axungia hu mores ſanat: extrahitqꝫ fiſtulis vicia et ipſas ſanat. ¶ Auicenna Humiditas currens a lignis oliuaꝝ cuꝫ inflamat̉ ꝯuenit ſcabiei et impetigini. Et fex olei eaꝝ medicamē eſt apoſte matuꝫ calidoꝝ in glandul̓: ⁊ ꝓprie cū foliis ſuis. Iteꝫ folia oliue decoquūtur in aqͣ agre ſti donec fiet ſicut mel et linitur ſuper dentes corroſos et euellit eos. Folia oliuaꝝ ſilueſtrium ꝯferunt vlceri bus ambulatiuis et fraudulentis ſordidis et formice. Sunt etiaꝫ bona panariciis et ꝓhibēt ſudorem inunc ta. Succus itidem folioꝝ ꝯfert egreſſioni oculoꝝ et vl ceribꝰ cornee ac fluxibus. Sed domeſtica ꝯueniētiora ſunt oculo ꝙͣ ſilueſtria. Cum aūt vult aliquis adurere ramos oliuaꝝ et folia eaꝝ: oportet vt melle liniantur. ¶ Dyaſcorides Cinis ex oliue ſarmētis acerrimus eſt ex nucleo qͦqꝫ puro acrior eſt. Ex hoc lixiuia facta vul neꝝ aufert carcinomata: ⁊ ex hac etiā ſordida vl̓nera ſunt lauāda. ¶ De oleaſtro et oleomella ¶ Iſidorus. .XXX. Leaſter dictus ē: eo ꝙ foliis ſit oliue ſimilibus ſed latioribus. Arbor eſt inculta ac ſilueſtris amara et īfructuoſa: cui inſertꝰ oliue ramus vim mutat radicis: et vertit ea in ꝓpriam qualitatem. Lacrima oleaſtri duplex eſt Alia em̄ gūmi ſimilat ſine vlla qͣlitatis morſu. alii ammoniaci guttā ex diſtillatō ne collectam ac remordentem ¶ Palladius libro. xiii. Si ſine fruge luxuriāt oleaſtri. palū. vt dictū eſt. radi cibus infige ¶ Pli. li. viii. Elephas cameleone ꝯcolori frōde deuorato: huic venēo ſuo occurrit oleaſtro ¶ Idē li. xv. Athene victores olea coronātur: greci oleāſtro olimpie Oleū ficticium ex oleaſtro. et illud tenue ml̓to qꝫ amariꝰ ꝙͣ olee: et tm̄ ad medicamē vtile. ¶ Idem in li. xvi. In maritimis nauibus oīa teredini obnoxia eē tradunt: p̄t etꝙͣ oleaſtꝝ et oleā ¶ Ide̓ ī li. xxiii. Oleaſtri folioꝝ eadē eſt natura que et olee. Spodiumqꝫ e cauli culis vehementiꝰ inhibet: reumatiſmos ſedat et infla tōnes oculoꝝ. Purgat vlcera: alienata explet excreſcē tia leniter erodit: ſiccat: ⁊ ad cicatricē ꝑducit. In oleis aūt peculiare ē: ꝙ folia decoquūtur ex melle: danturqꝫ cōclearibus ꝯtra ſanguinis excreatōnes. Oleū tn̄ acriꝰ et efficaciꝰ. Et os quoqꝫ illo colluitur. Ad dentium in firmitatem imponūtur folia et paronichiis et carbun culis et ꝯtra om̄eꝫ collectōnem cū vino. Oleaſtri ſuccꝰ vtiliter auribus inſtillat̉ cū melle. vl̓ etiā ſi pͥus effluat flore eius ꝯdilomata illinūtur et epinyctides. Ex olea ſtro cauliculi decōcti et cū melle impoſiti cutē in capite ab oſſibus recedenteꝫ ꝯprimūt. Maturi in cibo ſumpti aluum ſiſtūt. Toſti aūt et cum melle triti carbunculos rumpunt ¶ Byaſcorides. Oleaſter quā pleriqꝫ oliuaꝫ ethiopicam vocant: habet folia ſtiptica: cathaplaſmis appoſita vulneribus paſcentibus medētur: et carbūcu los ſanant: vnguibuſ panaricia tollunt. ſordes vulneꝝ addito melle ꝯſumēdo detergunt. Autem capitis et in terrupta oſſa reparant: dolorē oris maſticata cōpeſcūt. ꝓfluuiū mulieris et omnē inꝯgruū occurſum ſanguīs ſiſtunt. Succus eiꝰ appoſitus oculoꝝ ſcaphilomata ꝓ hibent: et vulnera vultibus tollit et reuma ſuſpendit. Item colliriis miſcetur nobilibus ob iuges lacrimarū fluores. Idem ex vino ꝯfectus ad ſaniem aurium facit Lignuꝫ huius oliue viride foco impoſitū et ardēs hūo rem acreꝫ atꝫ recorporatm̄ emittit: qd̓ illinitū pthiria ſim curat: ⁊ impetigines agreſtis .i. zernas et ſcabiem. Sem̄ eiꝰ cathaplaſmati adhibitū paſcentia vl̓nera ſa nat: et furfureſ capitis: et ꝑthiriaſim atqꝫ putredines. Huius arboriſ lacrima duplex eſt. Alia em̄ gūmi ſimi latur ſiue vllo qͣlitatis ſue morſu. alia vero guttam a moniaci ex diſtillatōe collectā. medēſ obtuſioni oculoꝝ et cicatrici et albedini oculoꝝ impetigini qͦqꝫ et lepre Urinaꝫ etiā ꝓuocat: et materiā ſeminis interiꝰ educit Item huius arboris folia igni ſacro medentur Et cuꝫ Liber Quartuſdecimus melle putredines cohibēt. eorumqꝫ decoctio diſenterie apta ꝓbatur. ac vehement ī fluori ventris. Item ſuccꝰ eius fluori ſanguinis. et aurium humoribꝰ vl̓ oris ꝯue nit ¶ Iſidorus. Oleomella in ſyria naſcitur. ſic dicta: co ꝙ ex trunco oleum defluat in cyaſſitudinem mellis .XXXI. odore ſuaui. ¶ De palma. Iſidorus. Alma dicta eſt: quia manus victriciſ ornatus eſt: vl̓ quia expanſis eſt ramis in modū palme hominis. Eſt aūt arbor inſigne victorie proce ro ac decoro virgulto. diuturniſqꝫ veſtita frondibꝰ: et folia ſua ſine vlla ſucceſſione ꝯſeruans. Hanc greci fe uiceꝫ dicunt: eo ꝙ diu duret. ex nomine .ſ. illiꝰ auis ara bie: que multis annis viuere dicitur: Hec cū in multis locis naſcatur: nō in omnibꝰ tn̄ fructus ꝓficit ad matu ritatem: frequēter aūt in egipto et ſiria. frūctꝰ eius ſūt dactili: a digitorum ſimilitudine nuncupati ¶ Actor Palma in īferioribꝰ eſt gracil̓ et aſpera: in ſuperioribꝰ groſſior lata et pulcra. Multo tꝑe peruenit ad īcremē tū tarde em̄ ꝓficit: vt creſcat in altu. Centenarium fa cit fructum. ¶ Idem in libro xxiii. Palme copia inclita eſt iudea. Sunt qudiem in europa: vulgoqꝫ italiā: ſed ſteriles. Ferūt in maritimiſ hiſpanie fructu: ſꝫ immitē In affrica vero dulcem: ſed ſtatim euaneſcentem: Cō tra in oriente ex his vina: gentiumqꝫ aliquibus panis pl̓imis vero etiā quadrupedū cibus. Quaobrem nulla eſt in italia ſpōte genita: nec in alia parte terraꝝ niſi ī calida: fructifera vero n̄ niſi in feruida. Gignitur aūt palma leui ſabuloſaqꝫ terra: maiore in parte ⁊ nitroſa Gaudet et riguis totoqꝫ anno: cū bibere amet anno ſi tienti. A fimo quidā etiā ledi putāt. Et aſſirioꝝ ꝑs ali qua ſi non riuis miſceat̉. Genera eaꝝ plura. Et prima fruticem nō excedētia: ſterilem habꝫ. Alicubi et ipſam fertilem: breuēqꝫ ramis obire vmbra folioꝝ. Tectorit vicem hec ꝑietibꝰ in pleriſqꝫ locis p̄ſtat ꝯtra aſꝑgines Coma oīs in cacumīe ē: pomūqꝫ: nō inter folia: ſicut in ceteris: ſed ſuos inter ramos palmitibus racemoſuꝫ. vtraqꝫ natura ſcꝫ vue atqꝫ pomi. Quedam in ſyria ⁊ in egipto ī binos ſe diuidūt truncos. In chreta vero ī ternos. Quedamqꝫ in quinos. Eaꝝ genera ſunt ml̓ta. Sterilibus ad materias operaqꝫ lautiora vtit̉ aſſiria: totaqꝫ perſis. Sūt et cedue palmaruꝫ ſilue: rurſus ger minātes a radice ſucciſe. Dulcis ē eaꝝ medulla ī cacu mīe quod cerebrū appellāt. Exēptaqꝫ illa viuūt: quod nō alie. Uocātur aūt camerepres: folio latiori ac molli ad vitilia vtiliſſimo ē palmis prune viuaces: igniſqꝫ lē tus. ¶ Idem ī li. xvi. Palme folia n̄ decidūt et in oriēte funes validos ē palme foliis fieri eoſqꝫ in humore vti liores eſſe: tradūt. Apud nos aūt palme a matre inte gre decerpunt̉. Meliores em̄ ſunt que nō diuiſe fuer̄t. et ſub fecto diebꝰ quaternis ſiccantur: mox ī ſole expā dunt̉ ⁊ noctibꝰ relicte donec candore marceſcāt. Poſt modū in opera diuidūtur. Palma et ficꝰ facillime per dūt fructꝰ ante maturitatē. Solaqꝫ palma in ſpatiſ hꝫ fructum racemis ꝓpendentē Tarde ſeneſcūt illa quoꝝ eſt criſpa materies vt palma: populꝰ et acer. In lōgitu dine ramoꝝ excreſcit palma ſicut abies: larix: cip̄ſſus: et vlmus: et ſiqua ſūt vniſtirpia Cortex ſcaber robori et palme. Palma eſt arbor valida. In diuerſum enim curuat̉. et populꝰ quidē cōtra inferiora om̄ia pāditur. Palma ecōtrario fornicat̉: palma deli ab eiuſdem dei etate ꝯſpicit̉ ¶ Ambroſiꝰ in hexameron li. iii. Palma manus victoris ornat̉. Ideoqꝫ dicit eccleſia. Aſcendā in palmā: vt om̄ia inferiora relinquat: et ad ſuperiora. i. ad brauiū xp̄i cōſcendat: et ſuaues fructꝰ virtutiſ car pat. palmā qͦqꝫ ſꝑ viret nō mutatōe folioꝝ ſꝫ ꝯẜuatōe ¶ Gloſa ſuper iob. xxix. Palma quidem tarde ꝓficit: ſꝫ in viriditate diu ſubſiſtit. Unde ſcriptū eſt. Sicut pal ma multiplicabo dies: ꝯtraqꝫ naturaꝫ aliaꝝ arboꝝ in imo gracilior exiſtit. ſuperius iuxta fructus groſſeſcit: ⁊ inferiꝰ qͥdē ē aſpera: ſuperiꝰ vero tactu ⁊ viſu pulcra .XXXII. ¶ De ſexus in ea diſcretōne ¶ Ambroſiꝰ ī hexameron. N palmis diſcernit̉ a femina maſculus Et eſt O qd̓ mireris ī arboribꝰ diſcretio ſexꝰ. Nā vides palmam: que dactiloſ generat: pleꝝqꝫ inclinā tem ramos ſuos: et ſubiicientem: atqꝫ amplexus ſpēꝫ p̄tendentem: ei arbori: quā marem palmā pueri ruſtico rum appellāt. Illa ergo palma eſt femīa: et ſexū ſubiec tōnis ſpecie ꝯfitetur. Un̄ cultores p̄iaciunt ramīs eiꝰ dactiloꝝ vel palmitum ſemīa maſculoꝝ: quibus illi fe minee arbori: velut quidaꝫ ſenſus ꝑfunctōis infūditur et expetiti ꝯcubitus gratia p̄ſentatur. Quo mūere do nato: rurſus erigitur et in veterem ſtatuꝫ ramos ſuos et comā attollit ¶ Plimiꝰ li. xiii. Itaqꝫ. ſicut dictuꝫ eſt ſuperius. arboribus immo potiuſ oībus que terra gig nit: herbiſqꝫ etiā vtrūqꝫ ineſſe ſexuꝫ diligētiſſimi nat̉e tradunt Null̓ tamen arboribus ꝙͣ palmis manifeſtius Mas in palmite floret. femīa circa florem germīat tm̄ ſpine mō. Utriſqꝫ autē prima naſcit̉ pomi caro. poſtea lignū intus: hoc ē ſemen eꝰ. In arabia lāguide dulces traduntur eſſe palme. Quāqͣm iuba apud ſcenitas ara bas p̄fert oībus ſaporibꝰ: quā vocant dabulan. Ceteri n̄ ſine maribꝰ gignere femīas: ſpōte edito nemore: cō firmant. Circa ſingulos nutare plu res in eum pronas blandioribuſqꝫ comis Illū erectis hiſpiduꝫ. afflatū vi ſuqꝫ ip̄o et puluere etiā reliquas maritare. Huiuſmōi arbore exciſa femīas viduas pꝰ ſterileſcere. Adeo ve neris ē intellectꝰ vti coitus etiā excogitatꝰ ſit ab hoīe Ex maribus flore atqꝫ lanugine. Interim vero inſꝑſo femis tātuꝫ puluere ¶ Ex li. de naͣ. re. Palme videlicet maſ ⁊ femīa nūꝙͣ fructificant: niſi pares ita vicine ſint ꝙ ramis ſuperioribus ſe inuicē inclinatis amplectātur et hoc fit tātūmodo tempore verno. ¶ XXXIII. ¶ De medicīali eius operatōe Auicēna Alma ē arbor dactiloꝝ: cꝰ oēſ ꝑteſ ſūt ſtiptice ¶ Pli. li. xxiii. Eſt aūt vitibus oleiſqꝫ ꝓxima nobilitas palme. Inebriant recentes: capitis dolorem affer̄t minus ſicce vtiles. Nec qͣntum videtur ſtomacho. tuſſiꝫ exaſperāt Succum decoctaꝝ ātiqui ꝓ hydromelite dabant egris: ad vireſ recreādas: ad ſitiꝫ ſedandā. In quē vſum p̄ferebāt thebaicas. Sanguīeꝫ quoqꝫ excreantibus vtiles in cibo maxīe. Nuclei pal maꝝ cremati in fictili nouo cinere loto: ſpōdii vicem ef ficiunt miſcenturqꝫ colliriis Et calible phera faciūt ad dito nardo. Palma que fert mrabolanū ꝓbatiſſima in egipto. Oſſa nō habet reliquaꝝ mō ī balanis. Aluū ⁊ mēſes cit ī vino auſtero: et vulnera ꝯglutinat. Palma elata ſiue ſtate medicine ꝯfert gramina: folia corticem Folia īponūt̉ p̄cordiis: ſtomacho: iocineri vlceribuſqꝫ que ſerpunt: cicatrici repugnātia. Pſoras cortex eius tener cum reſina et cera ſanat diebus vīginthi decoqͥ tur et ad teſtium vicia Capillum denigrat: ſuffitu ꝑtū extrahit: Datur bibendus renum viciis et veſice et p̄ cordioꝝ. Capiti et neruis inimicꝰ Decoctū eiꝰ vētris fluxionem ac vulue ſiſtit. Ciniſ ad tormīa efficax potꝰ in albo vino ¶ Solinus. Palma egiptia dicenda res ē Odor ei idē: qui et malis cidoniis. Sitim ſedat: ſi pri uſꝙͣ maturauerit decerpatur. Nam ſi matura ſumat̉: ſenſum intercipit: greſſum p̄pedit: līguam retardat: ob eſiſqꝫ officiis mentis ⁊ corporis ebrietatis vitiū facit ¶ Dyaſcorides. Palma que in egipto naſcit̉: ſemē hꝫ mirabolano ſimile: coloris viridis: et odoris cidonio Liber Quartuſdecimus ſimil̓. Hoc in vino auſtero bibituꝫ corruptelā et fluxū ſanguinis mulieꝝ cōpeſcit. Cathaplaſma quoqꝫ adhi bitum recentia vulnera paracolleſim facit. .XXXIIII. ¶ De perſico. Iſidorus. Erſicum dicitur: eo ꝙ eius arborem primus ī egipto ſeruit perſeuſ: a quo ſe oriūdos ferebāt ptholomei. Hec in ꝑſida fructum generat in terfectorium. Apud nos aūt ſuauē ⁊ iocūdum. Eſt aūt arbor feminini generis ꝑſicus. ꝑſicuꝫ aūt neutri gene ris fructꝰ. Itaqꝫ ꝑſicus arbor eſt cui breuis admoduꝫ vitā ꝯceſſa ē. Triū geneꝝ eſſe fertur: duracenꝰ ⁊ arme niacꝰ ac ꝑſicuſ. Duracenꝰ eſt nuncupatꝰ: eo ꝙ in guſtu acorem referat pomū eius. Armeniacꝰ: eo ꝙ primum aduectum ſit ab armenia genꝰ eius. Perficꝰ qͥd ſit iaꝫ dictum ē ſupͣ ¶ Plinius li. xiii. Egiptus ꝑficaꝫ arbo rem ſui generis habet piro ſimilem: folia retinentem. Huius fertilitas eſt aſſidua ſubnaſcēte craſtino fructu maturitas etheſiaꝝ afflatu Pomū lōgius piro īcluſū amigdale putamine et corio: colore herbido. Sed vbi nux illi: huic pomū differēs breuitate ac mollicie. Et ꝙͣ uis blandiat̉ p̄dulcis ſuauitas: nō tn̄ innocuum. Ma teries vero bonitate: firmitudīe nigricia quoqꝫ nichil differens a lotho ¶ Idem in li. xv. Perſice arbores ſe ro ⁊ cū difficultate trāſierūt ad loca remota a perſide vt que in rhodo nichil ferāt: qd̓ primū ab egipto earuꝫ fuit hoſpiciū. ¶ Idem in li. xvi. Quedā loci vicio īfruc tuoſa fiunt: ſicut in pharo ſiluacēda que nichil fert. ꝑſi ce quoqꝫ arbores in rhodo florēt tm̄. Item ī tuſculano perfica nec nō et nuces grece cū tedio inſeruntur. Ter racina ſiluis earum ſcatet. ¶ .XXXV. ¶ De virtute ipſius in medicina ¶ Diaſco. Erfici folia conſtrictiue virtutis ſūt. Que ſic Ocata ⁊ locis patentibꝰ aſperſa fluorem ſangui nis cohibent. Item trita et impoſita ventris aīalia perimūt et expellūt. Eadē quoqꝫ ficcā et in pul uerem tuſa recētes plagas et cruenta vulnera claudūt Gūmi etiā guttā: quā ꝑfici trūcꝰ lacrimat: aluo fluēti medet̉. Eadem cū vino mixta lapillos in veſica frāgit Trita ex aceto et cocta impetigines reprimit. Decoc ta cū croco tumores fauciū mitigat: aſperaꝫ arteriam lenificat Toracis obſtrictos ſinuſ reſerat: excreantibꝰ ſanguinē ſubuenit: mire et vitia pulmonis expurgat. Iſaac Succuſ frondiū ꝑfici potatus lumbricos ⁊ cu curbitinos eiicit. Si vermioſe etiā apponatur auricule vermes occidit ¶ Auicenna. Folioꝝ ꝑfici ſuccꝰ in au rem inſtillatꝰ interficit vermes: ⁊ oleū eoꝝ emigranee ac doloribꝰ auris calidis et frigidis cōfert. Iterumqꝫ ex ipſis ꝑſicis: eorūqꝫ foliis: fit emplaſtrum: quod ver mes interficit ventriſ. Similiter ſi bibatur ſuccꝰ ⁊ que ſunt ſuꝑiora eoꝝ et foliorum ipſoꝝ. ¶. XXXVI. ¶ De piro et cultura eiuſdem et medicina: ¶ Iſidorus. Irus vocata videt̉: eo ꝙ pomū eiꝰ in ſpeciem ignis formatur. ab amplo em̄ incipit: et in an guſtum finit ¶ Areſtotiles in libro de vegetabilibus. Quedā in primis naſcunt̉ plante ī figurā granorum ⁊ poſtea fiunt arbores: vt malꝰ et pirus. Multīqꝫ ſūt et ſuperflui ſtipites de radicibꝰ eoꝝ. Melior quoqꝫ ē inſi tio ſimilium in ſimilia ꝓporcionalia: vt mali in pirum. talia em̄ optime ꝓueniunt. Melius etiā fructificat in ſenectute ꝙ in iuuētute pirꝰ: ſicut et amigdalꝰ ¶ Pli. vbi ſupͣ. Criſpiora que naſcūt̉ in mōtibꝰ: exceptis ma lis et piris. Tardiꝰ vero germināt piri ſilueſtres: ꝙͣ ce tera Humor eſt etiā cortici arboruꝫ: qui debet intelligi ſanguīs eaꝝ. et hic eſt aquoſus piris ac vitibꝰ Arbo rū gignētiū fructꝰ: q̄dam ex lateribꝰ ramorū ferūt ⁊ ca cumībꝰ vt pirus et ſimiliter punica et ficus et mirtus. Et quibuſdaꝫ vt abieti ⁊ picee ramoꝝ eſt ordo ꝯpoſitꝰ alijs aūt inꝯditus: vt robori et malo ac piro: Fertiliſſi me ſunt in ſenecta pirus et amigdala At vero fructuꝫ ante maturitatem facillime ꝑdunt malus ⁊ pirus atqꝫ ſimilia. ¶ Idē libro. xvii Nucleo ſerūtur mala et pira: ſed tardo ꝓuentū ac degenerātia et inſito reſtituenda Cato et furcis crates altitudīe hoīs ad ſolem recipiē dū iubet īponi. Et ad arcēda frigora culmo ītegi: ſicqꝫ maloꝝ ſemina atqꝫ piroꝝ nutriri. Quidā paulo āpliuſ ꝙͣ in pedibus nouenis ſeri iuſſerūt maloſ vl̓ etiā magis piros. Breues aūt ſunt vmbre ꝙͣuis magnaꝝ arboꝝ: ꝙ ramoſ ī orbē circinēt vt ī mal̓ ac piris. Pirū florentē licet inſerere: et in maium quoqꝫ mēſem inſitōnem ꝓtē dere. Mago pira nō eodem tempore ꝯīa: qm̄ neqꝫ flo reant. Eodem oblōga rotundaqꝫ ſeri iubet ab occaſu virgiliaꝝ ad prumā. Reliqua vero genera hieme me dia ab occaſu ſagitte ſubſolanū aut ſeptētriones expec tantia. Uelocia ſunt pirus ac ficus ⁊ malus et punica et prunus ac mirtus ⁊ tn̄ an̄cedūt diuitiis. In trimatu em̄ ferre incipiunt. Ex his tn̄ eſt lentiſſima pirꝰ. Arbo res ſi cū defloruerint: ꝑtinuſ ſequentur imbres: in totū poma depereūt: adeo vt amigdale et piri: etiā ſi om̄ino nubilum fuerit: auſtrinꝰ ve flatꝰ: amittunt fetus. Uer miculatōnē ꝑ ſe qͥbuſdā ānis ſentiūt mala ⁊ pira: ſicit meſpila et punica ¶ Auicēna. Piroꝝ folia fluxui ven tris colerico ꝯferunt. ¶ Dyaſcorides. Piri folia vulne ribus admota feruorem mitigant. Radix eius alliga ta diu ꝯceptum impedire creditur. Aiunt et ip̄a poma remouenda: qn̄ ꝑtus incumbit. Si em̄ ī eo loco fuerint difficulter vteri clauſtra reſerari. ¶ De pruno et eius medicina. ¶ Iſidorus. j.XXXVII. Runus a latinis ob coloreꝫ appellat̉ que alio nomine cōqͥmella dicit̉: alij a multitudīe fruc tus enixi nixam appellant Cuiꝰ generis dama ſcena melior eſt a damaſco opido dicta: vnd̓ priuſ eſt aſ portata: cuius ſoluꝫ pomum ſtomacho mederi ꝓbatur Nam cetera noxia ꝑhibentur. Hec ſola arbor gumimi glutinoſum et ꝯpactiuū diſtillat: quo et medici et ſcrip tores vtuntur ¶ Pͣli. li. xiii. Eſt prunus egiptia nō diſ ſimil̓ ſpine egiptie: pomo meſpili. Bruma qͥdem mati reſcens: nec folia dimittens. lignum in pomo grande: ſed corpus ip̄m natura copiaqꝫ meſſiuꝫ inſtar incolis. purgatum em̄ tundūt: et offas eius ſeruant ¶ Dyaſco rides. Cōcimella eſt arbor quā latini prunum vocant: om̄ibus nota. Huius fructus iocūdus eſt: et molliens vētrem: ſed cacoſtomachus. verū ille qui in ſiria doma ſco naſcitur: ſi ſiccus fuerit euſtōachꝰ eſt. ventrē abſti net In vino elixatuſ: ⁊ gargariſatus: vuā ac ginginas curat: et fauces rematiſantes. Hec etiā oīa facere pōt agreſtis cōcimella. Nam ficca in dulcore cocta euſto macha eſt: et ventrē abſtinet. Gūmi quod in ea arbore naſcitur paraplaſmaticum et pingue. cum vino bibitu lapides veſice frāgit Cum aceto ſolutum zernas īfan tibus tollit: qꝛ glutinoſe et ꝯpactiue virtutis eſt. Are facta etiā eius folia ꝯſtrictiue virtutis ſunt: ⁊ fluoribꝰ oris adhibita: ceteriſqꝫ que opus habent: ꝯſtringunt Radix etiā et folia ſtipticā habent virtutem. .XXXVIII. ¶ De rubo. ¶ Iſidorus. Ubus a latinis dicitur: eo ꝙ fructus eius vel virgultuꝫ rubet. Eſt em̄ morus ſilueſtris fruc tus afferens: quibus in deſerto paſtoꝝ fames ꝯfouetur ¶ Ambroſius in hexameron. Rubi folia ſer penti ſuꝑiecta eum interimunt. ¶ Areſtotiles in libro de plātis Planta que inter arbores et minutas platas eſt: multos in radicibus ramos habet vt rubus ¶ Pli. li. xvi. Mora ferunt rubi et alio genere ſimilitudinem roſe: qui vocatur cinoſbatos. Tercium genus ydeum Liber Quartuſdecimus aloco greci vocant tenuior eſt ceteris: minoribuſqꝫ ſpi nis et minus aduncis. Flos eius cōtra lippitudines il unitur: ex melle ad ignem ſacruꝫ dat̉. Cōtra ſtomachi vitia bibitur ex aqua. ¶ Idem in libro xvii. Inuentuꝫ eſt ſurculos abſciſos ſerere: quod primo factum ſepis cauſa eſt: ſambucis rubiſqꝫ depactis .XXXIX. ¶ De virtute ip̄iꝰ ī medicīa ¶ Idē ī li. xxiiii. Ubos nequaꝙͣ ad maleficia natura tantuꝫ ge nuit: ſed ex eis mora hoībꝰ aut beſtiis cibos de Odit: vim habꝫ ficcādi et aſtrīgēpi: gingiuis: tō ſillis: genitalibꝰ: accōmodatiſſimi. Aduerſantur emor rhoidi ac p̄ſteri ſceleratiſſimis ſerpētibus: flos aut mo ra ſcorpionū vulnera ſine collectōnum periculo iūgūt et vrinas ciunt. Caules eoꝝ teneri tundūt̉: indeqꝫ ſuc cus exprimit̉: ⁊ mox in craſſitudinē mellis ſole cogitur ſingulari remidio cōtra oris et oculoꝝ mala. ſanguinē excreātes: anginas vuluas: ſedes cellacos: potus aut illitus. Oris quidem vitiis folia cōmanducata ꝓſunt et vlceribꝰ manātibus in capite illinuntur. Cardiacis etiaꝫ imponunt̉ ꝑ ſe in māma ſiniſtra. Itēqꝫ ſtomachi doloribus: et ocul̓ ꝓcedētibus. Inſtillatur eoꝝ ſuccꝰ et auribus. Sanat cōdilomata cū roſaceo cerato. Calcu lorum ve ex vino decoctū p̄ſentaneū remediū eſt. Iteꝫ per ſe in cibo ſumpti cyme mō: vl̓ decocti ī vino auſte ro: labentes dētes firmāt. Aluum ſiſtūt. Et ſanguinis profluuia: diſētericis ꝓſunt. Siccātur et in vmbra: vt crematoꝝ cinis vuā reprimat. Folia etiā arefacta ⁊ cō tuſa: iumentoꝝ vlceribꝰ tradūtur vtilia ¶ Auicenna. Rubus eſt frigidus et ſiccus: ſtipticus: deſiccatiuꝰ: cū om̄ibus ꝑtibus ſuis. Sed folia eius nichil minora ſūt ꝓpter aqueitatem ſuam. Decoctio ſtipitū et folioꝝ eiꝰ tingit capillos. Emplaſtrum de foliis eius ꝓhibet am bulatōnem fraudulētaꝫ formice. Et valet ſuꝑ eriſipilā et cōfortat ſtomachū debilem. Quod ex eo exiccatuꝫ ē ſtringit: et flos eius ſimiliter. Radix quidē rubi ſubtili tatem habet cū ſtipticitate: et ideo frāgit lapidem. Itē rubus ꝯfert vlceribꝰ: que ſūt ſuꝑ caput: ⁊ ꝯſolidat vul nera. Cōfert etiā exiture oculi: et ſputo ſanguinis. Et morſui aīal̓ venenoſi: quod dicitur karites. Folia eius ſtringunt gingiuā: ⁊ ſanāt vlcera capitis: ⁊ alcola Suc cus eoꝝ ſanat os caliduꝫ Fructꝰ etiā maturus: ⁊ ſuccꝰ fructꝰ ac folioꝝ eius ſanat dolores gingiue. ¶ Platea rius. Rubi ſūmitates dicit conſtātinus eſſe ſtipticas. Et valēt cōtra vſturas et calida apoſtemata. Unde vi det̉ eſſe frigidus et ſiccꝰ: licet a quibuſdā dicat̉ calidꝰ et ſiccus. Ualet et ꝯͣ ruboreꝫ oculoꝝ et ꝯtrā diſēteriaꝫ ¶ De rubi ſpeciebus ¶ XL. ¶ Diaſcorides Ubi ſiue bacci. d̓ quo videlicet ſub hoc nomīe dictum eſt ſupͣ. quedā eſt ſpeciēs cōmunis et oī bꝰ nota. Alia vero que dicit̉ ydeā: ſiue kymos mollis ac lenis: cuius ſuccuſ cū vino ac melle ſumptus ad ſuperiora ꝓdeſt. Mora vero cū melle ac vino ſump ta ſapientiaꝫ. vt ab antiquis dicit̉. nutriunt. Ipſa cum pane et melle trita mirifice rumpūt apoſtema ¶ Plini us vbi ſupͣ. Inter medicam̄ta q̄ ſtiptica vocātur nichil efficaciꝰ rubi mora ferētis. Radice in vino decocta ad tercias parteſ: vt eo oriſ vlcera colluātur: ſedeſqꝫ foue antur. Lantaqꝫ vis eius eſt: vt ip̄e ſpōgie lapideſcant Alterū eſt rubi genꝰ in quo roſa naſcitur. Pilulam ca ſtanee ſimilem gignit p̄cipuo remedio calculoſis. Alia vero ē cynorhoda quā volumine ꝓximo dicemus infra Cinobaton quam alij cinoſbaton: alij neuroſpaſton vocat: hꝫ foliū homīs veſtigio ſimile: d̓ qͣ .ſ. iā dictū ē sͣ ſub hͦ noīe. Roſa ruboꝝ alopicias emēdat cū axūgia. Mora vero cappillū tīgunt cū oleo omphacino. Flos at mori ꝑ meſſes colligit̉: cādiduſ: pleureticiſ p̄cipuꝰ ex vino potus. Item celiacis Radix decocta ad tercias. aluum et ſanguinem ſiſtit. Itēqꝫ dētes collutos ex eiꝰ decocto. Eodē qͦqꝫ ſucco fouēt̉ ſedis ac geītaliū vlcera Cinis e radice deprimit vuam. Ideus rubus eſt appel latus: qm̄ in yda et nō alias naſcitur. Eſt aūt tenerior ac minor rarioribus calamis et innocētioribus: ſub ar boꝝ vmbra naſcens Huius flos cum melle illinit̉ ep̄ foris et ignibus ſacris. daturqꝫ ex aqua bibendus ſto maticis Porro cetera eadē preſtat que ſupradicta. dēi qꝫ ⁊ rhamnus computatur īter ruborū genera frutex candidior et fructicoſior. de quo .ſ. in ſuperiori li. dictū eſt. ¶ Auicenna Species eiꝰ que dicitur rubuſ canis: habet̉ fructū quaſi oliuam habentem īterius lanā: que cocta ſtringit ventrē: et abſcindit curſuꝫ hūiditatis an tique ex matrice. ⁊ ꝯfert emorrhoīdibꝰ natis in ano ex quibuſ currit ſanguiſ facto ex eo emplaſtro Ip̄e qͦqꝫ ⁊ flos ꝯfert vlceribus inteſtinoꝝ et ſolutōni. et frāgunt aꝑidem ſubtilem in eis ¶ .XLI. ¶ De ſorbo. Plinius li. xv. Orbis qͣdruplex differētia. alijs em̄ eoꝝ rotū ditas mali. aliis turbinatō piri. alijſ ouata ſpe cies ceu maloꝝ aliqͥbꝰ. Hec obnoxia acri odo re et ſuauitate iocunda ceteris vini ſapor. Generoſiſſi ma quibus circa pediculos folia. Quaꝝ genꝰ tormīale appellāt. remedio tm̄ ꝓbabile: aſſiduū ꝓuentu: mīmūqꝫ pomo: arbore diſſimili: folis pene platani Nō fer̄t āte trimatū: ex vllo genere. ¶ Idē in libro. xvii. Sorbus ē arbor: que nō habet oſſa: ſicut nec carnem ſambucus ⁊ plurima ambe medullā. Sorbus arbor infeſtat̉ vermi culis ruffis piloſis atqꝫ ita emoritur. Sorba ſemine ⁊ a radice planta ⁊ auulſione ꝓueniūt et in locis frigidis et hūidis. Item ſorbis ⁊ prunis ſtatutū tempus inſerē di eſt poſt mediā hiemem in ydus februarias ¶ Palla dius. Menſe ianuario februario et martio locis frigi dis: calidis vero octobri ⁊ nouēbri: ſorba ſerūtur egre gie: ita vt matura in ſeminario ip̄a poma pangantur. Ego exꝑtus ſum multas arbores ex pomīs ſpōte ꝓge nitas: et in creſcendo et in ferēdo extitiſſe felices. Plā tas etiā ſi qͥs ponere voluerit: habebit arbitriū dumō calidis locis menſe nouēbri: temperatis ianuario vel februario. frigidis marcio inclinātem diſpōat Amat ſorbus loca huida: mōtana: frigidis ꝓxīa: ſolum ping uiſſiumū: cuius indiciuꝫ certiſſimum ſi freqn̄s vbicūqꝫ naſcatur. Planta eſt trāſferenda robuſtior. ſcrobeꝫ de ſiderat altiorem: et ſpacia lōgiora: vt qd̓ illi maxime ꝓ deſt a vētis freqn̄tibus agitata grādeſcat. Si vermeſ patietur infeſtoſ: qui in ea rufi ac piloſi ſolent medulle interna infectari. Aliquos ex his ſine arboris iniuria detractos: vicino crememus incendio credunt̉ hoc ge nere vel fugere vl̓ ꝑire. Si minus ferre ceperit: tede cu neus eius radicibus inſeratur: vel circa vltimaꝫ ꝑtem foſſa facta: cumulo ingeſti cineris adequet̉. Menſe a prili ſorba inſerūtur in ſe: in cidonio: in ſpina alba: vel trūco vel cortice. .XIII. ¶ De vite et eius natura. ¶ Iſidorus. Itis dicta eſt eo ꝙ habeat viꝫ citiꝰ radicandi Alii vites: eo ꝙ inuicem ſe vittis innectat. vi ciniſqꝫ arboribꝰ reptādo religētur Eſt em̄ ea rum natura flexibilis et caduca. vt quaſi brachiis qui buſdā quidquid ꝯp̄henderint. ſtringāt: hiſqꝫ ſe erigāt et attollāt. Uitis florētis odore nichil grauius. Si qͥ dem de flore eaꝝ ſuccus exp̄ſſus: poculi genus cōficit: vt voluptati: ſic et ſaluti ¶ Ambroſius in hexameron li. iii. Quis nō miretur ex acini viuaci viteꝫ vſqꝫ in ar boris ſummum cacumen ꝓrumpere: ꝙͣ velut quondam amplexū fouet: quibuſdam brachiis ligat et circundat lacertis veſtit: pampinis: ſertiſ coronat vuaꝝ. Que ad Liber Quartuſdecimus imitatōnem vite noſtre: primum vnam radicē defigit: de inde quia natura flexibil̓ ē et caduca. quaſi brachiis quibuſdam. Ita et clauiculis quidquid comp̄henderit ſtringit: hiſqꝫ ſe erigit et attollit. ¶ Ex libro de natura rerū. Uitis eſt frutex inter om̄ia ligna fructu abundā tior. cuiꝰ botriones p̄ vbertate ne cadāt oportet ſuſtē tari. Itaqꝫ ligamē ex ip̄a naſcit̉: quo videlicet in ſtipite alligetur. ¶ Areſtotiles in libro de aīalibus. Sanguis eſt materia totiꝰ corporis. et ob hoc in corporibꝰ valde macilentis nō apparet aliquid preter venas: ſicut acci dit foliis vitis et ficuū: quia quādo deſiccantur nichil apparet in eis niſi vene. Acciditqꝫ vitibꝰ multū ferti libus ꝓpter multitudinem cibi: ꝙ corrumpūtur et dimi nuuntur fructꝰ ſui: ſicut homines multe carniſ ac ping uedinis: nō niſi modicū ſpermatiſant: nec coitū niſi ra ro deſiderāt. ¶ Actor. Uitis eſt arbor humil̓ flexibilis et caduca. Quādo floret odore ſuo venenata aīalia fu gat: laborioſe colit̉: foditur ꝓpagat̉: paxillat̉ ablaquea tur: et etiā vt magis fructificet purgatur. De hac quo qꝫ fiunt vmbracula. vite īfructuoſa inter ceterā ligna nichil inut iliuſ ſicut ſcriptum ē. Fili hominis quid fiet de ligno vitis. ⁊c. ¶XLIII. ¶ De vinearum cultura. Actor. Inea. ſicut iam dictū eſt. multipliciter atqꝫ la Editur: ſtercoratur: ꝓpagatur: ⁊ etiā vt magiſ borioſe colitur videlicet: plantatur vl̓ ſeritur: fructificet purgatur. ¶ Plinius li. xvii. Cato de omī culturā vitiuꝫ ita p̄cepit: altiſſimā vineā facito: recteqꝫ alligato: ne tamen nimium ꝯſtringas: et eam hoc mō curato. Capita vitiū putato: circumfodito: arare inci pito. vltra citraqꝫ ſulcoſ ꝑpetuos ducito. Teneras vi tes qͣm primuꝫ ꝓpagato. veteres ꝙͣ minimum caſtrato potiuſqꝫ ſi opuſ erit deiicito biennio vero poſt p̄cidito ¶ Palladius li. i. Uineis utile ſolum ꝑ hec ſigna cog noſces. Si coloris et corporis rari aliquatenꝰ atꝫ reſo luti ē Si virgulta q̄ ꝓtulit lenia ſūt nitida ꝓcera ⁊ fecū da: ut piros ſilueſtreſ: prunos: rubos: ⁊ hꝰ cetera: neqꝫ torta habeat: neqꝫ ſterilia: neqꝫ macra ſterilitate lang uentia. ¶ Idem in li. ii. Uineis ponēdis. ut dictū eſt ſu perius. videlicet in tractatu de natura terre: ſoluꝫ nec ſpiſſum nimis debꝫ eſſe: nec reſolutum: ꝓpiuſ tamē reſo luto: nec exile nec lentiſſimū: tn̄ ꝓximum lento: nec cam peſtre nec p̄cepſ: ſꝫ potiꝰ edito cāpo: nec ſiccū: nec vligi noſū: modic ē tn̄ roſcidū: nec ſalſū: nec amarum: quod vitium vinā ꝯtriſtat ſapore corrupto. Celū quoqꝫ me diocris qualitatis ꝯuenit eſſe: tepidum tamē magꝭ qͣm frigidū. ſiccum potiꝰ ꝙͣ nimis ībridū. Sed an̄ oīa vitis ꝓcellas ventoſqꝫ formidat. Deniqꝫ plagā ſpectare vi nea dꝫ locis frigidis meridianā: calidiſ ſeptētrionaleꝫ tepidis orientem. Si tn̄ auſtros vl̓ euros regio n̄ habe at inimicos. Ꝙ ſi hoc ē: ibi vitium melius in aquilonē vineta dirigētur vl̓ in fauonium. Sed locꝰ qui paſtinā dus eſt: priꝰ īpedimētiſ ⁊ oībꝰ eliſis arboribꝰ liberetur ne poſt aſſiduo calcatu terra foſſa ſolidet̉ Si cāpꝰ paſti netur: duobꝰ et ſemis pedibꝰ. ſi cliuꝰ tribus. Collis p̄ ruptus: qͣttuor: ne terra decurat citiꝰ: vallis etiā duobꝰ pedibꝰ. Sed ager vliginoſus: qui humores altiꝰ foſſos eructat: non amplius ꝙͣ in pedem et ſemis effoditur: ¶ Idem in libro iii. Uinee quidem in ꝓuinciis fiunt ge neribus multis. Sed optimū genꝰ eſt: vbi ſtat vitiſ ve lut arbuſtula: breui crure fūdata. Hic primo qͥdem ca lamo iuuat̉: donec ſolidetur. ſed altior ſeſquipēde eē n̄ debet: vt ubi robuſta fuerit: ſola ꝯſiſtet. Aliud uero ge nus eſt: in quo cannis pl̓ibꝰ circa depoſitis: ip̄a vitiſ ꝑ cānas ſarm̄tis ligatis: ī orbiculos flectit̉ ſe ſequentes Ultime poſitōnis eſt vitis ꝑ terram ꝓiecta ſi ſe diffun dit. Hec autem omnes ⁊ ſcrobibus ponuntur ⁊ ſulcis LXIIIII. ¶ De vineis veteribus ac nouellis. ¶ Pli. libro. xvii. Ites in iuuenta fertiliſſime ſunt: tardiuſqꝫ ma tureſcunt. Et hoc maxime notatur in vitibus ꝙ et vetuſtioribus eſt vinū melius: nouell̓ aūt copioſius. ¶ Idē in li. xvii. Uineam veterē ſi trāſferre volueris: dutaxat brachiū craſſuꝫ licebit. Uitē nouellā reſecari tutū erit: tp̄ſ ubi valebit Ubi vero frōd̓re cepe rit vīea. papinato Uineas nouellas alligato crebro ne caules p̄fringantur. Et q̄ iam in ꝑticam iuit: eiꝰ ꝑam pinos teneros leuiter alligato: atqꝫ vt recte ſtent por rigito. Nō eſt aūt feſtinādum ad putatōnē nouelle. ſꝫ primo quidē in circulos materia colliganda eſt. nec niſi valide putatio admouēda. ¶ Palladius li. iii. Nouellā vitem columella dicit. a primo āno ad vnam materiaꝫ eſſe formandā: nec recidendam totam: ſicut italie mos ē Anno ſcd̓o expleto: vel qꝛ intereant vites in totum re ciſe: uel infecūda ſarmenta ꝓducant: que tam̄ āputato capite: pāpinaria de duro cogūt exire. Quare iuxta ip ſaꝫ ꝯmiſſurā veteris ſarmēti vnam vel duas gemmas relīquendas eē: quod eſt merito ī vīcula fortiora ſeruā dum Et ſane excipiendā calamis nouellaꝫ: vel exiguis palis vt tercio anno robuſtiores poſſit accipere. Nam qͣdrima nouella: vbi letū ſoluꝫ eſt: treſ materias merito nutrire cogetur. Statiꝫ pꝰ putatōnem ſarmēta deciſa viueis: et rubi ⁊ impedim̄tuꝫ foſſuris omne tollatur. ¶ Idē ī libro. iiii. In mēſe ianuario vinea nouella: pri mo pulueriſari debꝫ: quod tūc ac deinceps ꝑ om̄es kl̓. vſqꝫ ad octobrem faciēdum eſt: et hoc non ſolum ꝓpter herbas: ſꝫ ne tenera adhuc ſemina ſolidata terra ꝯſtrī gat. Graminū quoqꝫ radices: que plurimū vitibus ob ſunt: extirpāde ſunt. Tunc qͦqꝫ locis frigidis foſſio vi neaꝝ celebrāda eſt et palande atqꝫ ligande ſunt uites. Sꝫ nouelle mollibus uinculis alligāde ſunt: quia tene ram ip̄am vincula duriora p̄cidunt. Paluſ maioribus ſolidus: minoribus exilis ponatur: ꝓpter vmbre mole ſtiam. Statuatur ab aquilone et plaga frigida ſpacio quatuor digitoꝝ uel ſemipedis remotꝰ a vite: vt circū fodi poſſit ex om̄i ꝑte. Uineas veteres hoc mēſe aliquo altius a terra trūcant reparatōni ſtudētes: ſꝫ vitioſum ē. Nā pleꝝqꝫ vaſtior plaga ſole putreſcit et roribus. Quare hoc reparāda ē genere. Prius ablaqueabitur altius: donec nodus eiꝰ appareat. deinde infra terram ſupra nodū recidet̉: ut opta de frigore et de ſole nichil timeat. Hoc facienduꝫ eſt ſi optimi generis eſt vitis: ⁊ alte poſita alioquin meliꝰ erit ſarmētis īſerenda. Oīa ſupͣdicta extorquēda ſunt primo mēſe: locis calidis ꝑ ydus aūt ip̄ius locis frigidis. ¶ Idem in li. xii. Meſe nouembri ac deinceps vinea vetus que in iugo eſt aut pertula ſi robuſto et ītegro trūco ſit ablaqueata: fimo ſatietur: et anguſtiꝰ putata inter quartū et terciū pedē a terra viridiſſima ꝑte corticiſ acuto ferramenti mucro ne feriatur ac foſſa freqn̄tius incidetur Naꝫ vt aſſerit columella ex eo loco germē pleꝝqꝫ ꝓducitur ac venien te uere fundit materiā qua uitis reꝑaret̉. XIV. ¶ De vitium putatione. Itium in iſe februario locis frigidiſ aliqͣtenꝰ et temꝑatis eſt multa putatio. Sed ubi multe unt diuidant̉. Et pars que in ſeptentrionem reſpiciet verno putet̉. Alia pars aduerſa clemētioribꝰ plagis: recidatur autūno Sed in putatōne ſꝑ nitamur vt vitis fiat in cruce robuſtior: ne d̓bili uiticule duo du ramēta ſeruemꝰ. Auferenda ſunt lenta ītorta: debilia malis locis nata: ſarmenta uocata: Etiā qui inter duo brachia medius naſcitur debet abradi. Ꝙ ſi pingue dine ſua brachium qd̓cunqꝫ ꝓximū debilitat: illi deciſo ip̄o alter ſuccedat. Erit tam̄ optimū putatori inferius ſarmentū: quod bono loco natum fuerit: reꝑande uitis Liber Quartuſdecimus cauſa ſemper tueri et ad vnam uel duas gemmas relin quere In locis clemētioribꝰ altius vitem licebit expāde re. In exilibus aut eſtuoſis aut decliuibꝰ aūt ꝓcelloſis humilioꝝ cultura eſt habēda. lociſ pinguibus ſingulis brachiis vitiuꝫ bina flagella dimitte. ſed erit ſapientis eſtimare vim uitis. Nam que altiꝰ colitur: et fecūda ē pluſꝙͣ octo palmites habere nō debet: ita ut deſeremꝰ ſemꝑ in inferiori ꝑte cuſtodem. Circa crus quidquid naſcitur amputādum eſt: ſi nō deſideretur uinea reno uari. Ꝙ ſi truncus uitis ſole aut pluuiis aut noxiiſ aīa libus eſt cauatus: purgamꝰ quidquid eſt mortuū. Pla gaſqꝫ eius amurca alumine et terra replemus quod ꝓ derit aduerſus p̄dicta. Cortex etiam reciſus et pēdenſ a vite tollatur: que res minoreꝫ fecem reddit in vino. Muſcus radatur ubicūqꝫ reꝑtus. Sed plage quas in duro vitis accipiet: oblique et rotūde eſſe debebūt. De ciſis ut ſupͣ dixi male natis om̄ibꝰ: et veteribus: nouel los et fructuarios ſeruā. Ungues etiā cuſtodi ſiccos: et annotinos recide: et om̄ia que ſcabra ul̓ vetera repe ries. Hec que altiꝰ colunt̉: ut in iugo et ꝑtula. Ubi qͣt tuor pedibus ſuꝑ terrā leuate ſteterīt: quaterna brach ia habeāt. Si macra vitis erit in ſingul̓ brachiis ſingu la flagella dimittimꝰ: ſi pinguis bina. Sed ꝓuidēdū eſt ne in vna ꝑte ſint ſarmēta que ſeruas: qd̓ cum fit vitis tanꝙͣ ſi fulgure tangatur: areſcit. Reliquēda ſunt ſar menta: neqꝫ circa durum: neqꝫ in ſummo. qꝛ hec velut pampinaria minꝰ afferūt. Illa aūt nimietate fetꝰ: on rant et lōgius ducūt Quare ī medio loco ſeruanda ſūt que tuemur. .XLVI. ¶ De vitiū propagatōne Palladius vbi sͣ Ites in februario menſe ſūt ꝓpagāde: ſed vetꝰ et exeſa vinea: cuiꝰ duram̄ta loge ꝓceſſerūt. ut columella dicit. mergis meliꝰ reꝑabitur: qͣm ſi infoſſione totiꝰ corporis obruatur: quod agricolis cer tum eſt diſplicere. Mergum dicimꝰ: quotiēs ſuꝑ terrā ſicut arcus relinquit̉: alia parte vitis infoſſa. Naꝫ. vt ait columella. cū tote ſtrate ſūt plurimis radicibꝰ totiꝰ corporiſ fatigātur. Mergi vero poſt biēniuꝫ recidūtur in ea ꝑte q̄ ſuꝑ eſt: et ī loco iuſtas vites relinquēt. Sed vt agricole aſſerūt: poſt bienniū ſi recidas plerūqꝫ īfir mas habent radices et ſimiles veteribꝰ repente pereūt ¶ Idem ī libro xi. Menſe octoberi locꝭ qͥbuſdā idcirco ꝓpagatō melior eſt: quia firmādis radicibꝰ vitis incū bit: cū ꝓferēdi palmitis eā cura nō ꝑmouet. ¶ Idem in li. xii. In nouembri quoqꝫ mēſe toto: locis calidiſ et ſic cis vl̓ apricis: erit celebrāda vitium poſitio: tūc et ꝓpa go. Iure lociſqꝫ frigidis nouellas vites circūfodere et operire cōueniet: ⁊ an̄ ydus. Mergꝰ hic eſt ꝓpaginis curuatura poſt trienniū ꝙͣ p̄ſſa fuerit a vite recidetur. ¶ Plimi. libro xvi. Propagineſ ut dictuꝫ eſt docuit na tura. Rubi nāqꝫ curuati gracilitate ſiml̓ et ꝓceritate nimia: rurſus ī terrā defigunt capita. iteꝝ qꝫ naſcūt̉ ex ſeſe repleturi om̄ia: niſi reſiſtat cultura. Preter vitem cato ꝓpagari tradit: ficū oleam: punicaꝫ: maloꝝ om̄ia genera. lauros. prunum. platanum. nuces. auellanaſ. ⁊ pͥneſtinas. Propaginum vero duo ſūt genera. Unum fit ramo ab arbore dep̄ſſo: in ſcrobem quatuor quoqꝫ pedum: et poſt bienniū amputato flexū. Plātaqꝫ trāſla ta poſt trimatū: quas ſi lōgiꝰ ferre libeat: in vaſis fic tilibus defodere ꝓpagines aptiſſimū eſt: ut in his trāſ ferāt̉. Alterū vero genꝰ fit luxurioſius in ip̄a arbore. radices ſolicitādo. traiectis per uaſa fictilia ramis ter raqͣꝫ circūpactis: atqꝫ hoc blādim̄to impetratiſ radici bus: inter ip̄a poma et cacuminū ſumma C. XLVII. de vitiū inſitōne ¶ Pͣli. vbi ſupra Itē cato tribus modis inſerit Uno mō p̄ſectā iubet ꝑ medullam findi. et in ea ſurculos exacu tos addi: medullasqꝫ vniri Altero modo ſi ſe vites contingāt: vtriuſqꝫ in obliquum latere cōtrario adra ſo: medullis adiunctis colligari. Terciū genus eſt tere brare vitem in obliquū ad medullaꝫ: calomoſqꝫ addere lōgos pedes binos: et ita ligatum inſitū intritaqꝫ illi tum operire terra calamis ſubrectis Item vitibus in ſerendis dedere tempꝰ ab equinoctō autūno ad germi natōnis initia. Duo quideꝫ internodia medullā vitis includunt: que medulla ſiue vitalis aīma ante ſe tendit lōgitudinem impellens: ꝙͣdiu nodi peruia patet fiſtula Cum vero ꝯcreti trāſitum ademerint: reꝑcuſſa erūpit ab ima ſui ꝑte iuxta priorem nodum. alternis lateꝝ ſi inguinibus qͦꝝ dexteꝝ ab imo intelligit̉ articulo. leuū in ꝓximo: atqꝫ ita ꝑ vices. et hec vocatur in vite gem ma: cum ibi ceſpitem facit: et anteꝙͣ faciat oculos in ꝯ cauo: et ī ip̄o cacumīe germē. Sicqꝫ palmites nepotes vue. folia pampini gignūtur. Miꝝqꝫ firmiora eſſe in dextera ꝑte genita. Hos ergo in ſurcul̓ nodos quādo ſerunt̉ ſiue inſeruntur: medios oportet ſecari ne ꝓfluat medulla Oculi aūt in arboꝝ ſurcul̓ ꝓprie vocātur. vnd̓ germīant: vnde vitis inſitio cū vinā florent optima eſt Palladiꝰ li. iiii. Menſe februario calidis et apricis locis celebratur inſitō q̄ tribus fit generibus: ſicut vi delicꝫ iam dictuꝫ eſt ſuperiꝰ. li. xiii. ca. xvii. de diuerſis ſpēbus inſitōnis. Mēſe martio vineas oportꝫ inſerere cum vites nō aquāto: ſed ſpiſſo humore lacrimabunt. Seruabimꝰ ergo vt trūcus qͥ inſerit̉ ſordidus ſit ⁊ ali mento humoris exuberet neqꝫ vlla vetuſtate uel īiuria laceratus. Tunc deciſe viti ſurculi qui tnſerendi ſunt. ſint ſolidi rotundi: gemmis ſpiſſis et pluribus oculati. Tres tn̄ oculi in īſitōne ſufficiāt. Radendum eſt ergo ſarmentū ad m̄ſuram digitoꝝ duoꝝ: ut ab vna ꝑte ſit cortex Aliqͥ nō paciūt̉ nudā medulla: ſꝫ viteſ radūt: ut inciſura ſenſiꝫ poſſit ī acumē exire: et corticata ꝑs corti ci noue matris aꝑtet̉. Infimus oculꝰ ita infigendus ē ut trūco iunctus adhereat. Qui oculꝰ exteriorem ꝑteꝫ debet aſpicere. vinculo ſalicis infuſo: et paleato luto de ſuꝑ alligari: tegumentoqꝫ aliquo a ventis et a ſole de fendi: ne hi quātiant: hic adurat. vbi calor temporis ce perit. ligature ip̄i penicello circa veſperā tenuis debet freqn̄ter hūor affūdi: ut hoc alim̄to ꝯtra vim celi torrē tis animet̉. Cum vero germen eruperit: et aliquod ce perit incrementum: calami adiutorio debet annecti: ne motus aliquis fragilem ꝓcedētis ſarmenti quaſſet eta tem: ubi ſolidius ꝙͣtulumcūqꝫ ꝓceſſerit: vincula oportꝫ abſcindi: ne adoleſcentia molliſſimi germīs nodo dure cōſtrīctōnis angat̉. Aliqui infra terram ſemīs ſpacio effoſſe viti ſurculos inferūt: et beneficio ꝯgeſtionis ac cumulant: ut hec quoqꝫ nouis ſarmentis p̄ter nutricis alimēta ꝯueniāt. Nōnulli circa terrā meliꝰ aſſerunt in ſerendum: qꝛ in altiore difficiliꝰ ꝯprehendunt ¶ Idē in libro. xi. Mēſe quoqꝫ octobri vites et arbores locis ca lidiſſimis inſerere ꝯſueuerūt aliqui. ¶ XLVIII. ¶ De vinearū foſſione ¶ Idē in libro. iii. Ites in menſe februario locis maritimis et ca lidis ſunt fodiende: uel ſi ꝓuincie ꝯſuetudo eſt exarāda: ⁊ in eis locis palande aut ligand̓ ſūt vinee: priuſꝙͣ gema ꝓcedat: cuius ꝯfuſione uel attritu grande ꝑiculum ꝓueniat. ¶ Idē ī li. v. In menſe aprili locis frigidiſſimis ante ydus ꝑagenda ē vine aꝝ foſſio et ſiqua reſtabūt de menſe martio. ¶ Idem in lib. viii. Menſe iulio uites nouelle mane et ueſpere iam calore depoſito debēt effodi: et auerſo gramine pulueriſari. ¶ Pliniꝰ li. xvi. Sulco vineaꝝ pale ſatis: eſt lōgitudo latitudoqꝫ ſcrobibus ternorum in quācunqꝫ ꝑtem. Al titudo in quocūqꝫ genere tripedalis ſulciſqꝫ fimuꝫ mi ſcere neceſſariū Cliuoſa ſcrobeſ poſcūt altiores In me dia ſcrobe oportet eſſe vitis radicem: ſed ipſam ſolido Liber Quartuſdecimus innixā ī oriētē equinoctialē ſpectare. pleriqꝫ tota eſtate poſt ſingulos rores vineam confodi iubēt. Alii germi nantem necant: Dicunt em̄ oculos decuti tactūqꝫ ītra tium deteri. Ob id etiam ꝓcul omne pecus arcendum. ſed maxime lanatū: eo ꝙ facillime gēmas auferat. Ini micos et vua pubeſcēte raſtros. Satiſqꝫ eſſe vinea cō fodi ter in anno ab equinoctio verno ad vergiliarū ex ortū et canis ortu: et nigreſcēte acino. Quidā ita deter mināt. Ueterem ſemel fodiēdam a vindemia ante bru mam. Cuꝫ alij quidem ablaqueare et ſtercorare ſatis putent. Iterū ab ydibꝰ april̓ anteꝙͣ cōcipiunt: hoc eſt ī ſexto ydus maii. Deinde priuſꝙͣ florere incipiat: et cuꝫ defloruerit ⁊ variāte ſe vuā. Peritiores affirmāt ſi iu ſto ſepius fodiātur: intm̄ tene reſcere acinos: vt rūpan tur. Et que fodiūtur: ante feruentes horas cōuenit fo dere. ſicuti lutum nec arare congruum eſt nec fodere. Nec puluerem exiccatū foſſione contra ſoles nebulaſ qꝫ ꝓdeſſe. ¶ XLIX. De ablaqueatōne vitium ac ligatōne. Palladius libro tercio. Ites in mēſe ianuario temꝑatis locis oportet ablaqueare: quod itali appellāt excodicare: hͦ ē circa vitis codice? de labro terrā diligēter aꝑi re ac purgatis omnibꝰ velut lacus efficere: ut ſolis te poribus vl̓ imbribꝰ ꝓuocētur ¶ Idem ī li. xi. Poſt yduſ octobris ablaqueādā eſt om̄is nouella: ſeu in paſtino: ſeu in ſcorbibus: aut ſulcis: aut amputentur radiceſ ſu peruacue: quaſ ꝓduxit eſtate: que ſi ualuerīt inferiores radices faciūt īterire: ⁊ ita remanebit vitis ī ſūmitate ſuſpenſa: que res eam frigori faciet obnoxiam ⁊ calori Sꝫ he radicl̓e nō ad ſurcum debēt recidi: ne aut plureſ naſcantur inde: aut noua plaga cor vitis impreſſa ī ſe cura vi algoris vratur. Recidemus aūt relicto digito pro ſpacio. Et ſi placida ibi hiems eſt. apertaſ relinqui mus vites. Si violēta: an̄ decembris ydus operimus. Si perfrigida aliꝙͣtulum colūbini ſtercoris ſub ip̄a hi eme circa viticulaꝝ veſtigia largiemur Quod ꝯtra fri gus nimium columella dicit toto eſſe quinquēnio faci endum ¶ Idem in libro iii. Uites. ut dictum ē. in febrū ario menſe locis maritimis et calidis palāde ſunt: aut ligāde: priuſꝙͣ gemna ꝓcedat: cuius ꝯtuſione vl̓ attri tu grande periculum ꝓueniat ¶ Idem in li. iiii. Menſe martio locis frigidis vineaꝝ foſſio celebranda eſt. Et palande ac ligande ſūt vites: Sꝫ nouelle mollibus vin culis alligāde ſūt quia teneras ea vincula duriora p̄ci dunt. Palus maioribꝰ ſolidus: minoribꝰ exilis ē ponē dus ꝓpter vmbre violentiā. Deniqꝫ ſtatuatur ab aqui lone: ⁊ plaga frigida: ſpacio qͣttuor digitoꝝ: l̓ ſemipedit remotꝰ a vite: vt circūfodi poſſit ex om̄i parte ¶ Plini us vbi ſupͣ. Si per ſe vitis ordinabitur ſine pedam̄to: qualecumqꝫ deſiderabit amīculū in initio: vt cōdiſcat ſtare: ac recta ſurgere: Pedam̄tum quidaꝫ inter duas vites vtilius ſtatui putat: et ablaqueātur ita facilius. Meliuſqꝫ eſt iugo vinee: ſi tn̄ ⁊ ip̄i iugo ſint vireſ: nec flatui regio infeſta. In quadriꝑtita ꝙͣ ꝓximū oneri am miniculū eſſe debet: ne tn̄ impedim̄tuꝫ ſentiat ablaque atio: nō amplius abeſſe cubito. Iubentur aūt ablaque ari: priuſꝙͣ putari. Optima viti pedamēta ſunt e robo re et olea: aut ſi nō ſint pali iunipero cip̄ſſo ſambuco. In iugo ſaluberrima eſt arūdo conexa faſciculiſ: durat quinis annis. Iuga quidem oportet ad pedam̄tum ꝙͣ artiſſimo nodo vinciri. vitem aūt leui ꝯtineri. ¶ .L. ¶ De pampinatōe atꝫ rigatōe. ¶ Idē ī eodeꝫ Itis pampinato verna in confeſſo ē: ab ydibꝰ maii inter dies decem: vtiqꝫ: antequam incipi at florere: et eam infra iuguꝫ fieri debere: De ſequenti variantūr ſententie. Cum defloruerit aliqui pampinandum putāt ſub ip̄a maturitate: nec hos d̓tra here cōuenit pampinos: qui ſunt cum vua. id em̄ vuas ſupplantat. preterꝙͣ in vinea nouella. Inutiles iudicat̉ ī latere nati: nec ab oculo. ¶ Palla. ī li. vi. Mēſe maio ꝯueniēs ē pāpinatō. Sꝫ tūc oꝑtuna cū teneri rami ſtrī gētibꝰ digitis crepāt: ſine difficultate carpētiſ Hec āt vuas pīguiores efficit: et ſol̓ admiſſu maturitati ꝯſulit Idē ī libro. ix. Menſe quoqꝫ auguſto frigidis locis fit̉ pāpinato. locis aūt ardentibus et ſiccis obumbrat̉ potiꝰ vua. ne vi ſolis areſcat. ſi aut vinee breuitas: aut oꝑaꝝ facultas ꝑmittat. ¶ Pli. vbi. sͣ. Uites punice ri gatōnibus alunt̉ p̄cipue. Uitis auteꝫ emplaſtra nō re cipit nec arbores cetere qͥbus tenuis et caducus ē cor tex atqꝫ rimoſus. ( LI. De his que vitibꝰ ꝯtraria ſunt vel nociua ¶ Idem in eodem. Ites algore intereunt: et hoc eſt viciuꝫ ſoli: qꝛ nō euenit niſi in frigido Urit qͦqꝫ vineas ſuil lum ſtercꝰ niſi quinquennio interpoſito: p̄terꝙͣ ſi riguis diluat̉. Sideratōne quoqꝫ vexant̉ vinee. Sid ratōnis genus eſt in vitibꝰ defloreſcētibus roratō: aut cum acini priuſꝙͣ creſcant: decoquent̉ in callum Egro tāt et cū alſere: vredīe leſis attōſaꝝ ocul̓. et hoc euenit calore intempeſtiuo. Fit etiā viciū culpā colentiuꝫ cum p̄ſtringūtur: aut cū foſſor iniurioſo ictu verberauit vel etiā ſubarator imprudens radices laxauit corpus ve d̓ ſquamanit. Eſt et ꝯtuſio quedā falcis hebetōris. Qui bus oībus cauſis difficilius tolerāt frigora uel eſtus: quia in ulcuſ oīs iniuria penetrat a foris. Peſſimuꝫ āt eſt inter om̄ia cum floreſcenteꝫ vitem et oliuā ymber ꝑ cuſſerit: qꝛ fructus ſil̓ defluunt. Quorūdā qͥdeꝫ natura vitem nō necat: ſed ledit odore: uel ſucci mixtura: ſicut raphanus et laurus. Odit et caulem et om̄e olus: odit et corilum niſi ꝓcul abſint hec: triſtis egraqꝫ remanet. Propriū ſideratōnis eſt ſub ortu canis ficcatꝰ vapor: cū inſite ac nouelle arbore moriunt̉: p̄cipueqꝫ vitis et ficus: vitibus p̄ter ſid̓ratōneꝫ ac vermiculatōneꝫ mor bus peculiaris eſt articulatō: que tribus accidit de cau ſis. Una vi tēpeſtatum germībꝰ ablatis. Altera in ſu pinū exciſis Tercia vero culture impitia leſis. Om̄es em̄ eaꝝ iniurie ſentiunt̉ in articul̓. Nocet etiā pleꝝqꝫ nimia fertilitas vitibꝰ et oleis. Circa vergilias inimi ciſſimus dicit̉ eſſe puluis olee viti: qꝛ tūc eſt coitꝰ eaꝝ Per ſolſticia quoqꝫ vitibꝰ imbres n̄ ꝯducūt. Arboreſ que fructus ſuos diutiꝰ ꝯtinēt: lōgioreſqꝫ cibos deſide rant: his et aque ſerotine ſunt vtiles: vt olee viti puni ciſqꝫ. .LII. ¶ De remedijs morborū ipſarū. ¶ Pal. li. iii. Iteſqꝫ lacrimaꝝ nimietate tabeſcunt ac deplo rādo vim ſui roboris querūt a fructu. Trunco eaꝝ lacęrato: ſignum greci iubēt fieri: ⁊ ſi mīꝰ ꝓderit: reſcindi iubent robor pingue radicū: ut afferat medicinam vulnus imp̄ſſum. Tunc amurca inſulta ad medietateꝫ decocta et refrigerata ꝑlage exciſe plinat̉ et ſub hac acetū acre fundatur. ¶ Idē in li. iiii. Uites egras vel qͥbus areſcit fructus circūfode: et vrinā ve terem ſuꝑfund̓. Item cinerem ſarm̄ti uel querci aceto mixtū ſubiice uel inciſas circa terrā refoueto letamine et ill̓ que germināt: fortiora de mitte. Cum aūt bidente vitis ledet̉ aut ferro plagaꝫ ſi terra iuncta ē alline oui no ſtercore uel caprino. Tuncqꝫ terra mixta et circūfoſ ſa ligare curato. Si vero leſa ē in radice: aꝑiens liqui dum letamē admiſce. ¶ Idem in li. x. Uitis cuiꝰ fruo tus hūore putreſcit: ꝑ latera pampinanda eſt: āte trice ſimum diem vindemie: ſolaqꝫ frons illa ẜuāda eſt: que in ſūmitate poſita ſolē nimiū defēdit a uertice ¶ LIII. ¶ De p̄paratōne quarūdam vitium ſpealiū. dem in libro. iii. ¶Ites thiriace ꝓfectꝰ eſt: vt vinuꝫ eiꝰ uel acetū L Liber Quartuſdecimus vel vua: ul̓ ſarmētoꝝ cinis ꝓficiat contra morſus oīm beſtiaꝝ. Fit autem ſic. Sarmentum quod pangēdum eſt: trium digitoꝝ ſpacio in una parte findatur: et ſub lata medulla ad eius uitem tiriace medicamen addat̉. Tunc terre mandetur vinculo diligenter aſtrictum A liqui eadeꝫ ſarmenta iā medicamine ſatiata intra ſquiſ le bulbum recondunt et terris hac ratione cōmittunt Aliqui antidoti eius affuſione redices vitis infundūt Gane ſarmentum ſi de hac vite ſumatur ad tranſferē dum potentiam materni medicamiuis non tenebit. O portebit autē thiriace īfuſione aſſidua: vim ſucci ſeneſ centis interire Eſt et pulchra ſpecies vue: que granis interioribus caret. hinc efficitur: vt ſumma iocundita te ſine impedimento ſorberi poſſit Fit aūt grecis auto ribus hac ratōne per artē natura ſuccedente. Sarmē tum quod obruendum eſt ꝙͣtum latebit in terra tantuꝫ debes findere: ac medulla om̄i ſublata: et diligēter ex ſculpta: interim mēbra diuiſe partis adunare: vinculo qꝫ conſtricta deponere Uinculum tamen ē papiro aſſe runt eſſe faciendum. et ſic in humida terra eſſe ponēdū Diligentius quidem ſarmentum reuīctum: quantum exciſum eſt: inter ſquille bulbum demergunt. cuius bn̄ ficio aſſerūt ſarta oīa ꝯprehendere poſſe faciliuſ. Alij tempe quo vites putāt: ſarmētum frugiferū putate vi tis in ip̄a vite qua ponunt: de alto ſublata medulla: ex cauāt. nō diuiſim ⁊ calamo affixo ligāt: ne poſſit inuer ti. Tunc opium qͥrinaicū. quod greci ſic appellāt. in ex cauata parte ſuffundūt: ex aqua prius ad ſape ſimilitu dinem reſolutum. ⁊ hoc trāſactis octonis diebus ſemꝑ renouāt: donec vitiſ germina nouella ꝓcedāt. En in gͣ natis malis fieri hoc poſſe firmatur a grecis ⁊ in cera ſiis opus eſt experiri. Ut aūt vitis botriones albos af ferre poſſit et nigros. greci ſic fieri debere iuſſerūt. Si vicine ſint vites nigra et alba. cum putant̉: ſarmenta vtriuſqꝫ inter ſe diuiſa ſic iunge: vt medios vtriuſqꝫ generis oculos equando poſſis reddere vnitati. Tunc papiro ligabis ſtricto: et molli atqꝫ humida terra cura bis allinire et interiectis t̓nis diebus adaquare: donec germen noue frondiſ erūpat. Hinc ex erupto tempore ſi libuerit. genus efficiet per plura ſarmēta ¶. LIIII. ¶ De diuerſis generibus vitium. ¶ Pliniꝰ Flibro. decimoquarto. Itiū genera īnumera ꝓdiderūt eſſe et infinita tem. Prīcipatꝰ amineis dat̉ ꝓpter firmitatem Quinqꝫ fūt eaꝝ genera ex qͥbꝰ germanāᵉ: minor acino meliꝰ d̓floreſcit ibres tēpeſtateſqꝫ tolerat. Nō iteꝫ ma ior ſꝫ ī arbore ꝙͣ ī iugo minꝰ obnoxia. Gemellaꝝ qͥbꝰ h̓ nom̄ vue ſꝑ gemīe d̓dere: aſꝑrimꝰ ſapor: ſꝫ vireſ p̄ci pue Ex his minor auſtro ledit̉ Alia ventis alit̓: ut ī ve ſunio mōte ſurrentiniſqꝫ collibus in reliquis italie ꝑti bus nō niſi arbori accōmodata. Quintū genus lanate: ne ſeres miremur aut indos: adeo lanugo eam veſtit. Prima ex amineis ociſſime matureſcit atqꝫ putreſcit. Apianis apeſ cognomē dedere: p̄cipue illaꝝ auidi. Ex his duo genera ſūt: lanugine et ip̄e pubeſcūt. Diſtant ꝙ altera celeriꝰ matureſcit: qͣnꝙͣ et altera ꝓperāte. Si tus nō reſpuūt frigidos: et tn̄ nulle reliquaꝝ celeriꝰ im bre putreſcūt. Uina quidem primo dulcia: auſteritateꝫ annis accipiūt: et rubra fiūt. Nulla magis vite gaudꝫ Grecula nō inferior amineis bonitate p̄tenera acino: ⁊ vua tam parua vt cōualere et coli non poſſit niſi ī pīg uiſſimo ſolo. Eſt aliquibꝰ tātꝰ locoꝝ amor: vt omnem in his gloriam ſuam relinquāt nec vſꝙͣ tote tranſeant Quod in rhetica allobrogicaqꝫ: quam et picatam ap pellauimus euenit: domi nobilibus nec agnoſcendis alibi: fecunde tamen bonitatis vite copiam preſtant. Eugenia feruentibus locis: rhetica temperatis. Allo brogicca frigidis: gelū matureſcens: colore nigra. Sꝫ etiam e nigris vinā vetuſtate ī albū colorem tranſeūt. ¶ Palladiuſ lib. iii. Uitium genera plura ſunt: locāqꝫ naturā pleriſqꝫ vitibꝰ mutant Sole aminee vndecūqꝫ ſint vinū pulcerrimum reddunt: calidumqꝫ ſtatū potiꝰ ꝙͣ frigidū ſuſtinebūt: et de pingui ad macrū niſi ſtercꝰ adiuuerit tranſferri non poſſunt. Harum genera ſunt duo: maior ⁊ minor. Sed minor citiꝰ defloreſcit: ac me lior internodiis minoribꝰ: ⁊ grano breuiore Si applice tur arbori: terrā deſiderat pinguē: ſi colatur in ordineſ mediocrē. Imbres contemnit ⁊ vētos. Maior ſepe vi ciatur in flore. Sunt et apiane p̄cipue. Uitiū genera nō attinet mirari. ſatis ē iſta genera dixiſſe. Induſtriꝰ vir ꝓbata deligat: terriſqꝫ talibus: que imitari poſſunt illā: vnde ſumunt̉ mādet. Thiriace vitis ꝓfectꝰ eſt: vt vinū eius: vel acetū: vel vua: ul̓ ſarmētoꝝ cinis: ꝓficiat contra morſus oīm beſtiaꝝ. ¶ Iſidorus. Labruſta di ta ē a labriſ id ē extremitate terrē Eſt em̄ vitiſ ſilueſtriſ que in terre marginibꝰ naſcit̉. Ampeloſſence ſiue brio nia eſt quaꝫ latini vitem albaꝫ dicūt: ſiue a coloris qua litate: ſiue qꝛ eꝰ radix ꝯtrita: et corpori īfricatā tenerio rem cutem et candidiorem reddit. Nā et ſuccus bacca rum eius lac vberibuſ reddit ſiccis Ampeloſmelana .i. vitis nigra: eademqꝫ labruſta: folia hꝫ edere ſimilia in oībus maior ꝙͣ vitis alba. Baccas ſimiliter hn̄s que ī maturitate nigreſcūt. vnde ⁊ nomē habet. Argitis eſt grecula vitis generis albi fertil̓. vaſtaꝫ materia et bre ueꝫ latūqꝫ foliū mittens. Cuiꝰ fructꝰ niſi primo tēpore colligas aūt ad terrā d̓cidꝫ aūt hūore putreſcit Uiticio nia: vuas grādes magiſꝙͣ multas habet nomē inde ſu mens ꝙ multū vini fluat. .LV. De magnitudine quarūdam et fecūditate ¶ Plinius vbi ſupra. Ites apud ātiquos magnitudīe qͦqꝫ inter arbo res numerabātur Naꝫ inde ſimulacra ⁊ tecta etiā faciebant. In vrbe populonio ex vna ꝯſpi cimꝰ vite iouis ſimulacrū tot ānis incorruptū. Meta ponti templuꝫ iunonis vitigeneis ſtetit columnis. Nū etiam ſcal̓ tectū epheſie dęane ſcandit̉ vite vna cipria vt ferūt. qm̄ illic ad p̄cipuam altitudinē exeunt: nec eſt ulli ligno eternior natura. Ueꝝ ex ſilueſtribꝰ hec facta crediderim: que videlicꝫ nō qͣlibet anno tondebātur: vt moderne. He ſiqͥdeꝫ ānua conſura coercent̉: ⁊ oīs eaꝝ vis vt dictū ē. euocat̉ in palmites: aut deprimitur in ꝓ pagines. In agro cāpano vites popul̓ nubunt: marita taſqꝫ cōplexe: et per ramos eaꝝ ꝓcacibus brachiis ge niculato curſu ſcandentes cacumīa equant: intm̄ ſubli mes: ut vindemiator autoratus rogum ac tumulū ex cipiat. Nullo fine creſcunt: diuidiqꝫ uel auelli potiꝰ ne queunt. Uillas et domos ābiri ſingulaꝝ palmitibꝰ ac ſequacibus loris memoria dignuꝫ. Inter prima Uale rianus quoqꝫ corneliꝰ exiſtimauit. Una vitis rome in liuie porticibus ſubdiuales deambulatōnes vmbroſis operculis opacat. Eademqꝫ duodenis amphoris muſti fecunda. Stat ꝓuinciaꝝ aliquaꝝ per ſe vitis ſine ullo pedamēto: artos ſuos in ſe colligens: ac breuitate craſ ſitudinem paſcens. ¶ Idem in lib. xvi. Uites quedam trifere ſunt .i. ter in ano fructificant: quas ob id īſanas vocant. Qm̄ in his q̄dam matureſcūt. quedā t̓geſcūt. Alie vero florent Hoc euenit ꝑpetuo in frauenne ſi af frice agro: ſed hec eſt fertilitas ſoli. Uitis ſola biſ ꝑtu rit ſiue floret .ſ. cuꝫ primū vuaꝫ emittit et cum digerit. Breuis aūt vitā eſt: vitibus p̄cipueqꝫ fertilibꝰ ¶ Idē in li. xvii. Ante craſſitudinem pollicarē imꝑare viti te merariū eſt. Et ut dictū eſt ſupͣ: nocet pleꝝqꝫ vitibus ⁊ olee fecunditas nimia. Itaqꝫ fecūditas eſt inhibenda. Ea nāqꝫ natura eꝰ eſt: vt parere malit: ꝙͣ uiuere. Quid quid materie adimitur accedit fructui. Sed illa ſemīa Quartuſdecimus Liber mauult ꝙͣ fructum gigni: quam fructuſ caduca res eſt Sic ꝑnic ioſe luxuriet: nec apliat ſe: ſed egerit. Sic er go temꝑetur modus vt creſcere etiam malit ꝙͣ parere. ¶ Areſtotiles in libro de animalibus Multis vitibus fertilibꝰ accidit ꝓpter multitudineꝫ cibi: ꝙ fructus ſui corrumpūt̉: et diminuūtur ſicut homines multe carnis n̄ ſpermatizāt: niſi modicū nec niſi raro d̓ſiderāt coitū ¶ De vitis geniminibꝰ et emiſſionibus. .LVI. ¶Iſidorus. Itis ſarmentū a ſerendo dictū eſt qͣſi ſerim̄tū Palmes ē vitis materia mollis: qui ꝑ nouella brachia emiſſus fructum affert. Et dicit̉ palmes a pal ma. Malleolus aūt eſt nouellꝰ palmeſ innatus prioris anni flagello. Sic dictus: eo ꝙ in parte quā deciditur: ex veteri ſarmēto ꝓmīens: vtrinqꝫ mallei ſpecieꝫ p̄bet. Flagella uero dicūtur ſūmitates vitiū et fruticū: eo ꝙ flatu agitētur Pampinus eſt foliū cuiꝰ ſubſidio fructꝰ vitis a frigore vl̓ ardore defēditur: et cōtra omnē iniu riam munitur qͥ ideo alicubi interciſus eſt: vt et ſolem ad maturitatem fructꝰ admittat: ⁊ vmbrā faciat Dici tur aūt pampinꝰ: eo ꝙ palmite pendeat. ¶ Pliniꝰ vbi sͣ Uitis ſibi ſufficit: mobili folio: iactatu creb̓ro ſolē vm bra temperās: eodemqꝫ ab imbre graui ꝓtegēs. Inue nimꝰ aūt in arborum ꝓdigis vitem vuas ꝓtuliſſe ſine foliis. Itemqꝫ vitem et malūpunicum ſtirpe fructum ꝓtuliſſe nō palmite: ſꝫ ramis. ¶ Iſidorus. Caprioli dic ti ſūt: eo ꝙ arbores capiūt. Sūt em̄ cincinni ſiue vnci nuli quibus ſe innectere vites et ſuſpendere ſolēt arbo ribꝰ. quo āminiculo freti palmites ventoſ ac turbines cōtinere queāt ac ſine lapſu periculoꝝ fructus ſuos ſu ſtineāt. ⁊ ſeſe vaga ꝓceritate diffundāt. Corimbi ſunt anuli qui ꝓxima queqꝫ ligāt ⁊ conp̄hendūt: ne longiu laxati palmites ventoꝝ flatibꝰ diſſipētur ¶ Actor. In ter genimina quoqꝫ vitis p̄cipuum ac nobiliſſimum eſt vua. De qua videlicꝫ inter arborū fructꝰ dicetur infra Emittit et vitis tēpore ſuo reciſa lacrimā ad uſus me dicinales ꝓficuam. ¶ LVII. De virtutibꝰ earū in medicina ¶ Pliniꝰ. lioro xxiii. Itis folio ul̓ pampino capitis dolores et infla tiones corpoꝝ mitigātur cum polenta. Folia E ſe ardores ſtomachi ex frigida aqua Cū fari na vero ordeī articularios morbos. Pampini triti et impoſiti tumorem omnē ſiccāt. Succꝰ eoꝝ diſētericis infuſus medet̉. Ipſi quoqꝫ pāpini ſanguinē excreanti bus ꝓſunt in potū et mulieꝝ a cōceptu d̓fectōni diluti Cortex vitiū ⁊ arida folia vulnerum ſanguinē ſiſtunt: ip̄aqꝫ vulnera cōglut. nāt. Cinis ſarmētoꝝ et vinaceo ruꝫ ꝯdilomatis ac ſedis vitiiſ medetur ex aceto: ⁊ igni ſacro ex vino. Itemqꝫ luxatis et ambuſtis ac lienis tu mori cū roſaceo et ruta ⁊ aceto. Dant et bibendū cine rem ſarmētoꝝ ad lienis remedia aceto cōſperſū ī aqua tepida Clauicule ip̄e qͥbus vites repūt trite vomitōnū cōſuetudinē ſiſtūt ex aqua pote. Uitium cinis cū axū gia veteri cōtra tumores ꝓficit. fiſtulas quoqꝫ purgat Mox etiam neruoꝝ dolores ex frigore ortos: ꝯtractō neſqꝫ pſanat. cōtuſas vero ꝑteſ ſanat cū oleo. Carnes excreſcētes in oſſibus cū aceto ⁊ nitro. Scorpionum ⁊ canum plagas cū oleo Corticis ꝑ ſe cōbuſtꝰ cinis pilos reddit. Lacrima uitiū que veluti gūmi eſt: lepraſ ⁊ lich enas nitro an̄ p̄paratas ſanat Eadem cū oleo ſepius il litis pilis effectuꝫ hꝫ ꝑſilotri: maxīeqꝫ aqua ꝙͣ viteſ ex udāt virides accenſe: quā et tollūt̉ verruce. ¶ Raſi in almaſore. Uitis folia ul̓ caprioli trita: et emplaſtri mo re ſuꝑ calidos flegmones poſita: dolentiqꝫ capiti con fert. Succus eorum debibitus ventrem et vomitū con Arīgit Gūmi vero eꝰ lapidē frāgit ſcabiēqꝫ eꝰ remouet ¶ Auicenna. Cinis ramoꝝ uitis ponitur in medicīs cautērizātibꝰ. Lacria eꝰ ualꝫ ſuꝑ uerrucas formicales et eſt util̓ ſcabiei et impetigini. Cinis uinacii eꝰ quod ſ. pꝰ exp̄ſſionē remanet cū aceto ualet torſioni neruoꝝ Idem ponitur ſuper emorrhoīdas. ⁊ eſt tiriaca morſui vipere. Cinis ramoꝝ eiꝰ cuꝫ oleo ponitur ſuꝑ ꝯtuſionē lacertoꝝ ⁊ mollificatōnem iuncturaꝝ. Et quādoqꝫ bi bitur cinis eius ꝓpter caſum. Folia eiꝰ ponunt̉ in em plaſtro ad ſoda calida .i. dolorē capitis. Folia eꝰ in em plaſtro cuꝫ ſauith ordei .i. ordeo fracto: cū aquā multa cocto: ꝓhibent fluxum ad oculum ſuꝑ ip̄m poſita Ua lent et ad apoſtemata ſtomachi et inflamatōnem eius Succus etiā folioꝝ eius ꝯfert ſputo ſanguinis ⁊ dolo ri ſtomachi ex caliditate et diſenteria Lacrima eꝰ que eſt qͣſi gūma: bibitur cū vino: et frangit lapideꝫ. Fruc tus eꝰ āno ꝯuenieus ē: ꝓuocat em̄ et ſtrigit. .LVIII. ¶ De medicinis ex vitibus ſilueſtribus. Itis ſilueſtris et mōtanā ramos habet lōgos ad modum domeſtice. Folia vero ſicut vue lu ¶ipine domeſtice. id eſt ſolatri ſed latiora. Flos eius piloſus eſt: fructus eius ſicut vua que rubent āte maturatōnem: granum eius totundum eſt: Eius folia ſtatim cum naſcuntur: comeduntur. Uitis ſilueſtris abſtergit pānuꝫ ⁊ lētigines ad quod domeſtica debil̓ ē Radix eius cum aqua aut vino bibita ꝯfert ydropiſi et ſolutōne educit aquaꝫ. Iteꝫ radix vitis nigre et al be ⁊ ſilueſtris eſt ex ſumma medicinaꝝ abſtergentiuꝫ ſordes auris. Et eſt ex medicinis ꝯficientibꝰ ſurditati Cortex eiꝰ que ſilueſtris eſt cū melle ſanat gingiuam ſanguineā. Lacrima eiꝰ forſan eradicat pilos cū oleo et ꝓprie q̄ aſſumitur ex ramīs eꝰ recentibus cum infla mant̉. Oleuꝫ aūt eꝰ fortius eſt oībus oleis. Flos vitis ſilueſtris vehem̄tis eſt ſtipticitatis. Fructus eꝰ ꝓhibꝫ apoſtemari vulnerā. Bibitus auteꝫ ꝯfert ſputo ſang uinis. Util̓ etiā ē ſtomacho et nauſee et ꝯturbationi et acetoſitati cibi. ¶ Pſin. vbi. sͣ. Labruſta que a grecia ampeloſagria dicitur. ſpiſſis et candicātibus foliis ge niculata cortice rimoſo: fert vuas rubētes cocci modo que cutem in facie mulieꝝ purgant. Et variis coxēdi cum ac lūboꝝ vitiis tuſa cuꝫ foliis et ſucco ꝓſunt. Ra dix decocta in aqͣ et in vino choī hūorem ciet alui. Io qꝫ datur ydropicis. Hāc potiꝰ credideriꝫ eſſe: quā vul gus vuam tamineam vocat. Et ad expeditōnem ſang uinis qͦqꝫ adhibent. Eſt huic ſimil̓ ſꝫ in ſalictis naſcēs ideoqꝫ nomīe diſtinguitur. cum eoſdem vſus habeat: q̄ ſalicaſtꝝ vocat̉. Hec aceto ml̓ſo trita efficaciꝰ tollit ſcabieꝫ et pruriginem hoīm et qͣdrupēduꝫ. Uitis alba eſt: quā greci ampelolencen vocāt. Alii ſcaphilen. alij melothron. alij pſilothꝝ appellāt. Huiꝰ ſarm̄ta lōgis et exilibus internodiis geniculata ſcandūt Folia vero pampinoſa ad magnitudīeꝫ hedere diuidūtur: vt vinū Radix alba grādis raphano īitio ſimil̓. Ex ea caules aſparagi ſimilitudīe exeūt: qui decocti in vino aluū et vrinā ciunt. Folia et caules exulcerāt corpus. Sem̄ in vua raris acinis dependet ſucco rubente: poſtea croci Nouerunt id qui coria ꝑficiūt. Illo em̄ utunt̉ Pſoris illinit̓ ⁊ lepris. abūdantiā facit lactis cū tritico coctu ⁊ potū. Rādix nūeroſis eſt vtilitatibus nobil̓ Contra ſerpentū ictus duabus bibit̉ drachmis: trita vitia cu tis in facie: varoſqꝫ ⁊ lentigines: ⁊ ſuggillata emēdat et cicatrices. Eadēqꝫ p̄ſtat decocta ī oleo decocto. da tur et in comicialibus potus: Item mente cōmotis: et vert igine laborātibus drachme pōdere quottidie ano toto. Et ipſa largior ſenſus purgat oſſa fracta extra hit in aqua impoſita. ¶ IX. De vindemiis ¶ Palladiꝰ. in libro. x. Indemia menſe octobri locis tepidis atqꝫ ma ritimis ē celebrāda: frigidis aūt apparāda in Liber Quartus decimus doliis picādis. Hic erit modus vt doliuꝫ ducētoꝝ ꝯgi orum duodecim libris picet̉: ac deinde ꝓ minoris eſti matōne ſubducat̉. Sed maturitatem vindemie cogno ſcimꝰ hoc genere. Si videlicet exp̄ſſa vua: vinācia que in aciniſ celātur: hoc eſt grana: fuſca ſint: ⁊ nōnulla pro pemodū nigra: quā rem naturalis maturitas facit: dili gentiores in viginti libris picis vnā libram miſcēt op time cere: que ⁊ odori ꝓficit: ⁊ ſapori: picemqꝫ lenitate permulcens: frigoribꝰ eā nō patit̉ diſſilire. Piciſ tamē dulcedo guſtu exploretur: qꝛ ſepe vina eius amaritudi ne viciantur ¶ Idem ī libro xi. Menſe octobri optīa eſt vindemia. Cuius tꝑe notāda eſt fecūditas vitiū: et notis quibuſdā notāda: vt ex his ad ponēdū ſarmenta poſſimꝰ eligere. Aſſerit aūt columella vno anno explo rari ſterilitatem nō poſſe: ſed quattuor: quo nomīe cog noſcitur vera generoſitas ſurculoꝝ. ¶ Plinius in lib. xviii. Uindemiā antiqͥ numꝙͣ eſtimauere maturaꝫ an̄ equinoctium. Iam paſſim rapi cerno Quāobrem huiꝰ tꝑa notis argum̄tiſqꝫ ſignētur. leges ita ſe habēt: vuā calidam ne legito: hoc ē in eiꝰ ſiccitate: ac niſi imber in teruenerit. Quā nec legito rorulentā: hoc eſt: ſi ros no cturnꝰ fuerit Nec priꝰ ꝙͣ ſole diſcutiat̉ ros. Uindemia re incipito: cum ad palmiteꝫ pāpinꝰ ꝓcūbere ceperit: ul̓ cū exēpto acino ex denſitate interuallum apparuerit. n̄ compleri acinū nō augeri. acino plurimum refert: ſi cō tingat creſcēte luna vindemiare. Iugeribꝰ vigīti vnū ſufficit torculū. Spacioſa meliꝰ premūt. Antiqui funt bus vittiſqꝫ loreis ea detrahebāt et uectibꝰ. Iuſtū vin demio tempꝰ ē ab equinoctō ad vergiliaꝝ occaſū dies xliiii Sed iā et in kl̓. ianuarii: defectu uaſoꝝ vindemiā tes vidi: piſtiniſqꝫ muſta condi ul̓ vina effundi priora: vt reciperentūr noua alias dubia. De īpomelide ac zizifa. ¶ Pal. libro xiij .LX. Pomelides arbor eſt mediocris: flore candidu lo. Seritur mēſe decembri: nucleis in uaſis po ſitis. Menſe aūt februario ypomelidis plāta ſꝫ pollicis magnitudine robuſta trāſfertur breuiſſima ſcrobe: ſolutā terra. Plurimo ſtercore munienda eſt: qꝛ cito areſcit: ſi radiceſ illius ventus afflauerit. Terram qualeꝫ cūqꝫ nō reſpuit: amat loca tepida: aprica mariti ma: ⁊ ſepe ſaxoſa: ſtatum frigidū reformidat. Inſeri nō poteſt exigua: dura eſtate. ¶ Actor. ypomelides. vt ex predictis manifeſtum eſt ip̄a ē q̄ iuxta iſidoꝝ. ſuperius pomelides dicta eſt. ¶Item Palladius libro v. zifa locis calidis menſe aprili cōſerenda eſt. ¶ ¶ Frigidis aūt maiio vl̓ iunio amat loca calida: aprica. Seritur oſſibꝰ ⁊ ſtipite: ⁊ plāta: creſcit tardiſſie Sed ſi plantam ponas marcio magis terra molli. Sꝫ oſſibꝰ ſeras ī ſcrobe palmari. ita ut terna grana ꝑ ſcro bem cacuminibus ponātur inuerſis: qͥbꝰ in imo et ī ſū mo affundatur letamē et cinis et herbis adnaſcētibus manu planta liberet̉ erūpens. Cum pollicis ſoliditati ſimilis fuerit: trāſferatur in locū paſtinatum vl̓ in ſcro bem. Terram diligit nō nimis letam. ſꝫ ꝓximam tenui atqꝫ ieiune. Per hiemem ꝓdeſt illi: vt circa codicem la pidum cumulus aggregetur: qui eſtate debet auferri: Si arbor hec triſtis eſt: ferrea ſtrigili ſubraſa: hilari or fiet: vl̓ ſi fimū bubulū radicibꝰ modice et frequēter affundas. ¶ Actor. Hec d̓ arboribus frugiferis ad p̄ ſens ſufficiant. LXI. ¶ De arboribus aromaticis ¶ Diaſcorides Romata ſunt: que ſui odorem diffundunt No men autē traxiſſe videntur ſiue ex eo ꝙ ariſ im poſita: diuinis inuocatōibꝰ apta putēt̉. Uel ꝙ aeri īſeri atꝫ miſceri ꝓbāt̉. Quid em̄ ē odor: niſi aer cō tractꝰ ¶ Areſtotiles ī li. de vegetabilibꝰ. Arboꝝ autē aromaticaꝝ quarūdam radix amara aut aromatica ē: qͣrundam cortex: quarundā flores quarūdam lignum. Aliquaꝝ vero ꝑtes om̄es aromatice ſunt ¶ Pli. li. xii. Arabia quorundā geneꝝ diſtinctōnem flagitat in ar boribus: qm̄ his radice: frutice: cortice: ſucco: lacrima: ligno: ſurculo: flore: folio: pomo: ꝯſtat fructus. Ex ſiria ſtiracem reuehunt acri eiꝰ odore in focis abigētes ſuo rum faſtidiuꝫ. Cetero nō alia ligni genera ſunt in vſu ꝙͣ odorata. Ciboſqꝫ ſabei coquunt ligno thuris. Alii vero mirre Opidoꝝ vicoꝝqꝫ nō alio exiſtēte: ꝙͣ ex ariſ fumo atqꝫ nidore. Ad hunc ergo ſanandum ſtiracē in pellibꝰ hircinis vrūt: tectaqꝫ ſuffiūt adeo nulla eſt vo luptas: que nō aſſiduitate ſui faſtidium pariat. Eūdeꝫ vrunt et ad ſerpētes fugandos in ſiluis odoriferis fre quentiſſimos. Tradit herodotus arabes ſingula milia talentū annua thuris penſitaſſe ꝑſarum regibus. Nō ſunt eoꝝ cīnamomū aut caſia: et tn̄ felix appellat̉ in a rabia falſi cognomīs et ingrati. que hoc acceptū ſupe ris ferat: cū plus ex eo inferis d̓beat. Beatū illa fecit homīem: etiā in morte luxuria que diis intellexerat ge nita: adhibens vrendis defunctis. Periti reꝝ aſtruxe runt nō ferre tm̄ ānuo fetu ꝙͣtum nero princeps nouiſ ſimo pōpe ſue die ꝯcremauit. Eſtiment̉ pꝰ ea toto orbe ſingul̓ ānis tot funera: aceruatīqꝫ ꝯgeſte honori cada ueꝝ: quediis ꝑ ſingulas micas dant̉. ¶ Actor. Pꝰ ꝗͣ gͦ arboꝝ ꝯmuniū atꝫ frugiferarū naturas deſcripſimꝰ ſuꝑeſt vt etiā arboꝝ aromaticaꝝ quas odoris p̄cipui ſuauitate nobili nat̉a dotauit more ſolito: videlicꝫ ẜm alphabeti noſtri ordinem: ꝓprietates atqꝫ virtutes ꝓ ſequamur ¶ Ex li. de naͣ. re. Arbores quideꝫ eden p̄cio ſiſſimas: medicinales et aromaticas: in extremis ac ex celſis ac tēperatiſſimis ꝑtibus orientis ab initio mūdi plantauit in ortu voluptatis deus: quaſ magno chaos inter nr̄m exiliū ⁊ ip̄m ꝑadiſum interpoſito tanꝙͣ igno tas deſcribere non valemus. ¶ LXII. ¶ De aloe. Lōe eſt arbor aromatica: quā naſci dicit iſido rus in india et ī arabia. Dicūt tn̄ magiſter ia cobꝰ de victoriaco et platearius ꝙ huiꝰ ligni arborem nemo ꝯp̄hendere potuit: ſed expulſione veto ruꝫ rami de mōtibus ex temporis vetuſtate cadētes: ī flumīe babilonico retibꝰ capiunt̉. Unde a quibuſdam dicitur: ꝙ de terreſtri ꝑadiſo ꝑ mediterraneos fluuios lignū aloēs deferat̉ ¶ Iſidorus. Aloe eſt arbor odoris ſuauiſſimi ac ſūmi que in india et arabia naſcit̉. Deīqꝫ lignum eꝰ vice thimiamatis altaribꝰ adoletur: vnde ⁊ nom̄ traxiſſe creditur ¶ Auicēna. Tiloaloēs eſt vene arboris q̄ eradicant̉ ⁊ ſepeliūt̉ ī terra: donec eaꝝ lignū ⁊ cortex putrefiāt: ⁊ remaneat xiloalōēs purū Uniuer ſaliter meliꝰ ē qd̓ magis in aqua ſubmergitur. natans vero malū eſt priuatū vita et ſpiritu. Eſt aūt ut eſtimo caliduꝫ et ſiccū in .ii. ſubtile: aperitiuū opilatōnum frā gitiuum ventoſitatū. Remouet ſuꝑfluitates humidi tatuꝫ: viſcera ꝯfortat: et ꝓhibet irā. Cōfert valde cere bro. Cōfortat ſenſus ⁊ etiā neruos Et acqͥrit eis vnc tuoſitatem et viſcoſitatē ſubtilem. Cor quoqꝫ ꝯfortat et letificat Maſticatio eius facit odorem oris bonum Bibituꝫ aūt remouꝫ humiditatē ſtomachi putrefactā et ꝯfortat ip̄m: et etiā ep̄ar. In ip̄o eſt virtuſ ꝯſtringēs naturā et ꝯfert diſenterie et melancolie. ¶ Conſtātinꝰ in pantegni. Lignum alōe diuerſe nature eſt: ſed tamē vniuerſaliter eſt calidum et ſiccuꝫ: adiuuans cerebri ſto machiqꝫ humectatōnes et defectōnes eoꝝ. aīam etiaꝫ et cor et om̄ia interiorā mēbra ꝯfortat. ¶ Platearius. Aloe lignum caliduꝫ eſt et ſiccuꝫ in ſecūdo gradu Qd̓ optimum eſt: ꝯgnoſcitur ex eo: ꝙ valde pōderoſum eſt: et nodoſum: valdeqꝫ aromaticum: ſaporis ſubamari: coloris ſubnigri: vl̓ ſubrubei: cōtritioni dentium non Liber Quartus decimus om̄ino reſiſtēs. Duꝫ etiaꝫ ꝯmaſticatur ſtatim odor aro maticꝰ videtur cerebrum attingere: et qd̓ammō imple re. Stomachum cōfortat: digeſtioneꝫ ꝓcurat. Ualet ꝯͣ debilitatem cordis et cerebri: Contra cardiacā paſſiōꝫ et contra ſincopin. Fructus eius per naͣres receptus: cerebrum infrigidatū cōfortat et calefacit: et vt breui ter laudes eius ꝯcludam omnia mēbra totiꝰ corporis debilitata valde ꝯfortat. .LXIII. ¶ De amomo et aſpalatro Iſidorꝰ Momum dictū ē: eo ꝙ velut cinnamomi odo rem referat. Naſcitur ī ſiria et armenia. Fru tex botruoſū ſemē reddens ſibi ꝯnexum flore al bo: veluti viole: foliis ſimilibus brionie. odore etiā bo nō ſōnos ſuauificat. ¶ Auicenna. Amonum eſt arbor ſicut botrus: ligni ſicut̉ rhete inuoluti. Florem habet ī colore ſimilem emathiti: folia ſicut vitis albe: coloris aurei. Color ligni eius ſicut hiacincti: boni odoriſ. Et eſt eius ſpecieſ viridis ⁊ groſſa: naſcens in locis humi dis et eius odor ſicut odor ruthe. Et ē ſpēs egiptiaca que nō eſt longa neqꝫ latā: neqꝫ debilis: neqꝫ gͣuis ad frangendum: imo vuealis. et eiꝰ uber exuberat ſuꝑ trā ſitum vue. Eſt aūt calidū et ſiccū in ſecūdo. Iuxta dya ſcoridem ex eo meliꝰ eſt albū: aut ad rubedinem decli nans: plenū ſemīe ſicut botrus: grauis odoris abſqꝫ fe tore: coloris vnius: nō diuerſū: mordicās līguā: in quo nō eſt ꝯtractō. Subtiliat et maturat: et in ip̄o eſt ſtipti citas. Maturat quidē apoſtemata calida. Cōfert pleu reſi frigide: aperit opilatōnes epatis. Et eſt plurime digeſtionis. Membra expulſionis ꝓuocat: et doloribꝰ matricis ꝯfert. Grauat aūt caput: facitqꝫ ſodā: et ē de inebriātibꝰ ac dormire facientibꝰ. Eius decoctō vtilis eſt pōdagre et obtalmie calide. Et bibitur ad egritudi nes epaticas. In decoctōne eius ſedetur ad dolorē re num. Emplaſtrū ex eo factum cū bethorog valet con puncture ſcorpionis ¶ Dyaſcorides. Amomū eſt genꝰ arboꝝ vl̓ herbe odoratiſſime: cuius frutex botro ſimil̓ in circuitu eiuſdem arboris naſcens: ramulos habens ſiccos et duros virgulis ſimiles coloris ſubrūfi. Huiꝰ aūt triplex eſt ſpēs. Unuꝫ appellatur armenū ceteris melius auroſi coloris vl̓ fului: odoriſ boni Aliud quod dicitur melicon: viride ⁊ tactu lene ſaporem habēs ori gani. Terciū vero pōticum ruffum et nō lōgum: neqꝫ diffic le: botroſum. ſem̄ habens plenū et odore ſtipticū Eligendū eſt aūt recens et album ponderoſum. Quod maſticatū quodam acumine mordet līguam: ſomnum p̄ſtat: Tumores etiā cathaplaſmis adhibitū ſedāt. Cū ocimo quoqꝫ tritum ſcorpionū ictibus occurrit. Item feminaꝝ fluxus fomēto ꝯpeſcit. Ideꝫ cū vuapaſſa mix tum et cathaplaſmatum tumores viſcerum ſedat. Et eius aqua tum̄tes oculos fomento releuat Adulterat̉ autem herba āmone: que ſimil̓ eſt ei. ſed caret odore. ¶ Razi. Himene .i. amomū calidum eſt et ſiccuꝫ. Opi latōni epatis ex frigiditate ꝓficit: doloreꝫ matricis au fert. In capite tamē dolorem atꝫ grauedinē et ſcotho miam generat ¶ Conſtantinꝰ ī li. graduum. Amomū calidum et ſiccum ē in tercio gradū: ꝓuocat menſtrua. Apozima eius potatum: optimum eſt epilenticis: vel freneticis: podagricis: et inflatōnem diſſoluit ¶ Plini us in libro xii. Aſpalathros in egipto naſcitur: ſpina cādida magnitudine arboris modice: flore roſe Radix eius vnguentis expetit̉. Tradūt ī qͣcumqꝫ frutice cur uetur arcꝰ celeſtis eandem quecūque ſit aſpalathro ex iſtere ſuauitatem odoris: ſed in aſpalathro quandaꝫ ī enarrabileꝫ Quidā vocāt ſceptrum eriſii: alij ſceptrū cliſei. Cuius probatio eſt in colore ruffo vel igneo tac tūqꝫ ſpiſſo et odore caſtoreo. .LXIIII. ¶ De balſamo Iſidorus. Alſami arbor in iudea tantū intra terminos. xx. iugeꝝ erat. Poſtꝙͣ aūt ea regione romani potiti ſunt: Etia latiſſimis collibꝰ ꝓpagata ē: ſtirpe ſimil̓ viti: foliis ſimilis rute: ſꝫ albidioribꝰ: ſemꝑ qꝫ manētibus. Arbor qͥdem balſamum d̓r. lignuꝫ eius xilobalſamū. fructus vel ſem̄ carpobalſamum. ſuccus autē opobalſamū ¶ Gloſa ſuꝑ catica. Engaddi locus eſt vbi creſcit balſamum: cuius arbores qꝛ in modum vineaꝝ excolunt̉ vinee engaddi dicūtur ¶ Pli. vbi. sͣ. Om̄ibꝰ odoribꝰ p̄fert̉ balſamū. Uni terraꝝ olī iudee ꝯceſſuꝫ ī duobꝰ tm̄ ortis regiis: altero iugeꝝ vigithi n̄ āpliꝰ: altero paucioribꝰ. Nūc āt īplet colles vineaꝝ mo: q̄ ſn̄ aminicul̓ ſeip̄as ſuſtinēt: ꝓperatqꝫ naſci ītra terciū ānuꝫ fructifera. foliū ꝓxīe tuberi ꝑpetua coma ꝓcerior ꝓceritas intra bina cubita ſubſiſtit. Huiꝰ ar boris tria ſunt genera Primuꝫ aſpectu incuruum: fru ticoſum: odoratiꝰ. Tenui et capillaceā coma: qd̓ vocāt anthericeum. Alteꝝ ſcabro. Terciū eumētes: quia re liquis ꝓcerius leni cortice. Huic ſcd̓a bonitas. Nouiſ ſima aūt anthericeo. Ferro ledi: vitaliā odit: ꝑtinuſqꝫ moritur. Eadē amputari ſuꝑuacuā patiēs Quaꝓpter incidentis manus artifici tꝑamento libratur: ne quid vltra corticem violet. Lignuꝫ huius xilobalſamuꝫ vo catur: qd̓ in vnguenti ſucco coquit̉. ex hoc buxoſuꝫ eſt optimū. quod eſt odoratiſſimum et ſemine maximum ⁊ pōderoſiſſimum mordens guſtu: feruenſqꝫ in ore. Ad ulterat̉ petreo hiperico quod arguit̉ ſua magnitudine inanitate: lōgitudine: odoris ignauia: ſapore piperis. ¶ Dyaſcorides. Balſamꝰ eſt arbor nimis calida et ſic ca: malogranato ſimil̓: ramoſa: ramis tenuibus ⁊ exal bidis. Incidunt̉ autē eiꝰ truncus: et ramuli etiā ꝑ loca et ſic ſupponūt̉ vaſa que lacrimum fluentem excipiāt: cuiꝰ optimum eſt recens: ſinceꝝ: et exalbidum: auſtere et odore acutum et ꝑnitiduꝫ. ¶ Gloſa ſuꝑ eccleſiaſticū Arbores balſami more vineaꝝ excolunt̉: ⁊ aminiculis ſuſtinentur. Uiti em̄ ſimiliores ſunt: ꝙͣ mirto. ꝑpetuo coma inſignes: duobꝰ cubitis eminentes. Sem̄ habꝫ vini guſtū: colorem rufum. Ramīs craſſior ꝙͣ mirti. q̄ et certo anni tempore ſudant balſamuꝫ. Agricole qͦqꝫ acutis lapidibus: vl̓ oſſeis cultell̓ ſolent incidere. Na ferri tactus noxius eſt. et per inciſiones manat ſuccus odoris eximii. et lacrimis pulcre rorantibus. Lanis ex ceptus ꝑua in cornua colligit̉. Gratia aūt p̄cipua ē la crime ſcd̓a ſemii: tercia cortici debet̉: mīma vero lig no ¶ Solinus. Balſamā ſimiles vitibus ſtirpes habēt mallēolis inſeruntur: raſtris niteſcunt: aqua gaudent: amant āputari: tenacibꝰ foliis ſempiterno inumbrant̉ ¶ .IXV. ¶ De medicinali virtute balſami. ¶ Cōſtā tinus vbi ſupra Alſamus eſt arbor naſcens in iudea: ſuꝑ tetrā vnius brachii vel paulo plus mēſura. Cuius rāi ſūt rubeo viridiqꝫ colore ꝑfuſi: qͣſi rami titi malli: eiuſqꝫ frōdes ſunt tenues: viridemqꝫ coloreꝫ ha bentes In capite faciunt quaſi gingiuas: ꝑua p̄ceden tes in modum piperis granā. Et ramoꝝ eiꝰ fiſſuris qͣ libet anno in diebus canicularibus ſuccus egredit̉ qͣit lac̄ titimalli. Rami aūt et carpo et liquor medicīe ꝯue nientia ſunt: liquor tn̄ eſt laudabilior. Carpo laudabil̓. Rami vero minꝰ ceteris. Om̄es tn̄ calidi ſunt et ſicci in ſecūdo gradu. Oleū aūt ceteris eſt calidius ¶ Aut cenna Balſamus eſt arbor egiptia naſcens tm̄ in foco qui dicit̉ oculus ſol̓. Huius folia et odor rute ſimilant̉ ſed ip̄a declinant ad albedineꝫ Statura eiꝰ vt arboris eruſci. et eius quidem oleuꝫ melius eſt ſemīe eiꝰ. Sem̄ vero fortius ligno ip̄iꝰ in oībus modis eiꝰ. Lignū em̄ caliduꝫ ē ⁊ ſiccū in ſecūdo: et ſemē paꝝ calidiꝰ Oleum autē calidius eſt vtriſqꝫ Aperit autem opilationes. ⁊ Liber Quartuſdecimus confert viſce ribus groſſis: et vlceribus capitis. Et epi lenſie ac vertigini: debilitati quoqꝫ digeſtioniſ ⁊ vſchi grice. Mundificat caput et ulcera: et extrahit fractu ras oſſiū. Bibit̉ eꝰ d̓coctō ꝓpter ſpāſmū. Itē abſtergit aāuū oculi et cōfert aſmati groſſo: ſtricture anhelitus acpolori pulmonis. Mundificat ſtomachū et ꝯfortat epar. Confert etiā dolori pūgitiuo. Et doloribꝰ matri aa Reſiſtit veneniſ: et confert morſui vipere. Semen ciꝰ cōfert peripleumonie et frigide tuſſi. ¶ LXVI. ¶ De calamo aromatico. ¶ Iſidorus. Alamꝰ aromaticus a ſimilitudine calami vſu alis vocatur. Gignitur in india multis nodis geniculatus: fuluus: fragrās ſpūs ſuauitate. Qui cū frangitur: in multas ꝑtes fit ſciſſilis: ſimilans cuſtu caſiam cuꝫ leni acrimonia remordente virtutis vnctualis et feruentis ¶ Dyaſcorides. Calamus aro maticus in india naſcitur. Et eſt optimꝰ colore ruffus cū nodis ſpiſſis: et cum frangitur ſciſſilis ⁊ arenoſus ap paret ac fuluus: odore ſuaui: guſtu et viribꝰ ſtiptico at qꝫ glutinoſo ¶ Plinius vbi ſupͣ. Iuncus odoratꝰ nichil differt a ceteris ſui generis aſpectu. Sed calamꝰ odo ratus p̄ſtantior eſt. Odore ſtatim e longinquo niuitat mollior tactu: meliorqꝫ qui minꝰ fragilis. Et qui a ſo lo ſe potiꝰ ꝙͣ qui raphani mō frangit. Ineſt aūt fiſtule araneū quod vocant florem: p̄ſtantior ē cui numeroſiꝰ. Reliqua ꝓbatio eſt: vt niger ſit: damnat̉ alibi. Meli or quo breuior et craſſior et lentus in frangendo. Calo mo p̄cium eſt in libram vnā iunco in quinqꝫ. Tradunt qꝫ iuncum odoratum in campania inueniri. ¶ IXVII. ¶ De medicinis ex eo. ¶ Auicenna Alamus aromaticus calidus eſt: ſiccus vſqꝫ celoris. ꝓpinquos habēs nodos: qui ī plurima ad ſecūdum. Melior eſt ille qui eſt hiacinctini fruſta frangitur: et cuiꝰ canna plena re ſimili tele ara nee: et in maſticatōne eiꝰ eſt acuitas. Et ꝯtrituꝫ ē qōni odoris: et eſt declinās ad citrinitatem et albedinē. Eſt aūt ſubtiliatiuꝰ in ip̄o em̄ eſt ſubſtātia ſubtilis: ſicut in pere et cinamomo ac reliquis ſpeciebꝰ huiōi. In ip̄o eſt ſtipticitas pauca cū acredine. Et in eꝰ ſubſtātiā ſūt terreitas ⁊ acreitas. Et eſt bone ꝯmixtionis ad equali tatem ꝑtinens. ſed eꝰ exiccatō maior eſt Confert occul tationi ſanguinis mortui. et ꝯtritōi lacertoꝝ. Et apo ſtemati epatis. Et ſtomacho ac tuſſi. Ualet etiam ad tumorem. abſtergit viſum. apoſtematā reſoluit. Mem bra expulſionis ꝓuocat Et cū ſemine apii confert reni bus ac diſtillatōi ruine vrine. ¶ Cōſtantinꝰ ubi ſupra Calamꝰ eſt ſubtilis citrini coloris: ſuauis odoris con cauus deſiccatiuus: et facillime rumpit̉: digitis ꝯſtrio tus. In india et perſia naſcitur: ſꝫ laudabilior eſt īdicꝰ Eſt aūt calidus et ſiccꝰ in ſcd̓o gradu. Ualetqꝫ ad do lorem ſtomachi et epatis potui datus. Menſtrua ꝓuo cat: ⁊ veteri tuſſi ꝓdeſt: ſi ſuffumigiū inde fiat. Ad ſtrī gendum quoqꝫ ſanguīs fluxū valet. ¶ Platearius Ca lamus aromaticus calidus eſt et ſiccus. Quidā reperi tur in perſia qui citrinus ē. Et eo phifici nō vtuntur. Aliꝰ ī india qui ſubalbiduſ ē et eo vtunt̉ Eſt aūt radix cuiuſdam fruticis valde aromatica: calamo ſimil̓. quia concaua ē. Cuꝫ em̄ colligitur: quoddam lignū quod in terius eſt extrahitur. Eligendus ē aūt calamꝰ ſubalbu di coloris: qui cū frangitur: non facile pulueriſat̉. Per tres annos ſeruatur habet virtuteꝫ cōfortādi. Puluis eius valet cōtra dolorem ſtomachi ex frigiditate ul̓ vē toſitate. ad digeſtionem ſtomachi cōfortādum. datur puluis eius cum puluere cinamoni. hoc etiam valet ꝯͣ ¶ LXVIII ardiacam ¶ De caſia lignea. ¶ Iſidorus Aſia naſcit̉ in arabia: virga robuſti corticiſ et purpurei: eſt virtutis cīamomo ſimil̓ ſꝫ īferior potētia. vn̄ ꝓ cīamomi vice duplex eꝰ pōdꝰ in mediciſ admiſcet̉ ¶ Pli. li. xii. Eſt caſie frutex iuxta cīa momi cāpos naſces: ſꝫ ī mōtibꝰ craſſiori ſarm̄to: tenui cute verius ꝙͣ cortice quē ꝯteri ⁊ exinanire ⁊ ī cinamo leuare p̄cium ē Amplitudo frutici trium cubitoruꝫ eſt Colos eius triplex cū primuꝫ emicat candidus pedali mēſura: deinde rubeſcit. addito ſemiped̓: vltra vero ni gricans. hec pars maxīe laudatur: deinde ꝓxima: dam natur vero candida. Tum ſecāt ſurculos logitudīe bi num cubitoꝝ: mox p̄ſuunt recētibꝰ coriis qͣdrupedum ob id interemptoꝝ: vt ill̓ putreſcentibꝰ vermiculi ero dant lignum et excauēt corticem tutum amaritudine: ꝓbatur recens maxīe: et q̄ ſit odoris molliſſimi: guſtu ve ꝙͣmaxīe feruens. potiuſqꝫ lento tēpore leniter mor dens. Colore purpureo: queqꝫ plurīa minimū pōderis faciat breui tunicaꝝ fiſtula atꝫ nō fragili. ¶ Auicēna Caſia calida eſt et ficca in ſecūdo: Dicitur aūt ꝙ ē cor tex radicis mori aſcemii. et eſt pluriuꝫ ſpēꝝ. Melior ē illa q̄ ē rubei coloriſ: pura: plana: lōgi ligni: groſſe cāne ſubtilis foraminis: ſolida: groſſa: boni odoris: q̄ mordi cat līguaꝫ et ꝯſtringit. Nigra vero mala eſt. Quod de ip̄a adminiſtratur eſt cortex. In ligno em̄ eius nō eſt bonitaſ. In ip̄a quideꝫ ē ſtipticitas et reſolutō cū acre dine: pluria ſubtiliatō: multaqꝫ inciſio ꝓpter acredineꝫ ſuam adiuuāt ſtiptica: Suaqꝫ reſolutōe et ſolutiua iu uat: ꝯfortat mēbra: Reſoluit apoſte mata calida et fri gida in viſceribus. ꝯfert pectori: et ponit̉ in medicinis oculi. Uinū ī quo infunditur ꝯfert ſtomacho. Syropꝰ eius ꝯfert epati. Itē ꝓuocat mēbra expulſionis Utra qꝫ cōfert doloribus renū ac veſice. Groſſas ventoſita tes reſoluit Et ad potum dat̉ ad venenū tyrie. ¶ Con ſtantinus in li. graduū. Caſia calida eſt et ficca in ſecū do gradu Stomachū: ep̄ar: et om̄ia principalia mēbra ꝯfortat. Opilatōneꝫ aperit. Groſſos hūores et vento ſitatem diſſoluit. Urinam et mēſtrua ꝓuocat. Si vero medicine laxatiue miſceatur: ad eiiciēduꝫ groſſos hūo res iuuat: cū melle tꝑata ⁊ ſuꝑ dura apoſtemata impo ſita: ea ſoluit ⁊ curat. ¶ Platearius. Caſia lignea cali da eſt ⁊ ficca in tercio gradu. Eligēda eſt que nō facile frangitur: ſed plicatur Et cū frangitur colores habet intus ſubalbidos: diſtīctos et plures ſubruffos. Sapo rem habent acutū dulcedini mixtū cum aromaticitate et poteſt ꝑ decem ānos ẜuari. Sophiſticat̉ aūt quādo qꝫ ex admixtōne corticis caparis. ſed diſcernitur: quia cortex caparis ē ſubamari ſaporis. Uirtutē hꝫ diurēti cā ex ſubtili ſubſtātiā ꝯſumēdi ex qͣlitatibꝰ: ꝯfortādi ex aromaticitate. Ualꝫ ꝯtra frigidū reumā: vel alias paſ ſiones capitis: et epilenſiam. cōtra ſtringiriaꝫ et diſen teriam et paſſionem renū: ac veſice. cōtra opilatōnes. ſplenis et epatis. ꝯtra frigiditatem ſtomachi. ꝯtra fe torem oris vel ſubaſcellaꝝ et corruptōnem gingiuarū ꝯtra cardiacā paſſionē et ſincopin. ¶ Razi. Salegeha i. caſia ligueā calida ē et ficca. Uiſum acuit: et vrinam ꝓuocat. LXIX. Iſidorus. ¶ De cinamomo Inamonum dictum eſt: eo ꝙ cortex eꝰ in mo dum cāne ſit rotūdus et gracilis Gignitur āt in india et ethyopia frutice breui: duoꝝ tātuꝫ cubitoꝝ: colore ſb̓nigro l̓ cinereo: tenuiſſimaꝝ virgaꝝ Nā quod in craſſitudīe diſtēditur: deſpectui eſt: quod autem gracilius ꝓuenit eximium. Quod cū frangitur viſibile ſpixamentum emittit ad imaginem nebule ſeu pulueris. ¶ Pliniꝰ in li. xii. Cinamonū frutex eſt duo rum altitudine cubitoꝝ ampliſſimus: palmiqꝫ mīmus quattuor digitoꝝ craſſitudinis. ſtatim a terra ſex digi tis ſurculoſus arido ſimilis. cum viret non odoratus: Liber Quartuſdecimus origani folio: ſiccitate gaudens: imbre ſterilior: ceū di re nature. Gignitur quidem in planis ſed denſiſſimis in vepribus: rubiſqꝫ: difficilis collectu. Nō metitur ni ſi ꝑmiſerit deus. Nec an̄ ſolis ortū vl̓ poſt occaſū me tere licꝫ Sarmenta quondā ſacerdos haſta diuidebat: deoqꝫ ioui: ꝑtem reponebat. Reliquā vero ꝑtem mer cator ī naͣſſas ꝯdit. Eſt et alia fama: cū ſole diuidi: t̉naſ qꝫ ꝑtes fieri. deinde ſorte germina diſcerni. Quodqꝫ ſoli ceſſerit relinqui: ac ſpōte cōflagrare. Precipua bo nitas virgultoꝝ eſt tenuiſſimis ꝑtibꝰ ad lōgitudinem palmi. Secūda vero ꝓximis: breuiore tn̄ menſura atqꝫ ordine. Uiliſſimū quod caudicibus vl̓ radicibus ē ꝓxi mum. qm̄ ibi mīmum corticis: in quo ſūma gr̄e Qua d̓ cauſa p̄feruntur cacuminā Quidaꝫ cinamomi duo tra diderūt genera .ſ. candidius. atqꝫ nigricas. Olim can didum preferebatur. nūc ecōtra nigrum laudat̉. Uari um quoqꝫ candido prefertur. Certiſſ. ma vero eſtima tōne ſi ſcabrum ſit atqꝫ vt inter ſeſe trituꝫ tarde friet̉ In primis aūt molle damnatur: aut cui cortex albet ¶ Auicenna. ſecūdo libro. Cina momi ſpēs nigra ē bo na: et eſt plana neqꝫ nodoſa Montana eſt groſſa et bre uis: quod ex eo albū eſt latū eſt īflatum: frangibileꝫ ha bens radicem declinātem ad molliciem. Et quod decli nat ad viriditatem habet caſie lignee odorem. Eiꝰ vir tus durat tꝑe lōgo. ſi terat̉ et ex eo fiant toriſci cū vi no. Cinamomi ſpecies ammomū eſt. ¶ Ex libro de na turā rerū. Ciuamomi arbor aride ſimilis eſt cuꝫ viret et floret ſiccitate gaudet̉. Itaqꝫ ſterilis imbre fit. fecū dior aūt in denſiſſimis uepribus fit ac prouenit. ¶ De medicinis ex eo. ¶. LXX. ¶ Auicenna Inamonum calidū eſt et ſiccum in tercio. Me Iliuſqꝫ eſt illud quod eſt boni odoris: ⁊ acuti ſa poris: ſine mordicatōne. coloris puri n̄ ꝯmixti Et vt ait dyaſcorides melius eſt nigrum ad igneitatē et rubedinem declinās. Planū ramos habēſ ꝓpinquoſ ſubtiles: ī qͦ ſūt dulcedo et ſalſedo et mordicato parua. necͣ eſt valde frangibile Et ex eiꝰ quidem bonitate eſt vt vincat omnē odorem p̄ter ſuum: et nō ſentiatur cuꝫ eo. Eſt aūt vltimū in ſubtiliatōne: attractm̄: aperitm̄: rectificās omnē putrefactōneꝫ: et virtutem corruptaꝫ Oleū eꝰ calidū ē valde: reſolutiuū: liq̄factiuū ¶ Plate. Cinamomū calidum ē in tercio gͣdu: ſiccū in ſcd̓o. Eli gendum eſt illud quod ſubtile ē: acutum: habēs odoreꝫ dulcedini mixtū: cū ml̓ta aromaticitate et ſubruffum. Quod aūt ſubalbidum ē aut nigruꝫ abiiciendū. Per decem annos poteſt ẜuari. Ex aromaticitate virtuteꝫ habet ꝯfortādi cerebrum. Ex glutinoſicate ꝯſolidandi Cōtra debilitatē ſtomachi et digeſtionē debilem ex fri giditate valet puluis eꝰ. Qui etiā ꝯpetenter in ſalſam̄ tis ponitur ad appetitū ꝓuocādum ex ſuꝑfluitatibus. Ad oris aromaticitatem ꝯmaſticatur Nō em̄ adeo ca lidus ē vt diſſoluat: ⁊ os putrefaciendo corrūpat: ſicut gariofilum et ſimilia. que ml̓tū calida ſūt. Ex hoꝝ em̄ vſu: licet os ad tempꝰ aromaticū reddatur. in poſterū tn̄ corrumpitur: qꝛ ex caliditate diſſoluūt: vn̄ fit putre factio. Cinamomū aūt nō eſt ita calidum. Eſt tn̄ etiā conglutinatiuū. Item puluis eius valet ad nouas ſciſ ſurās labiorū vel alioꝝ vlcerum: contra ſincopin ⁊ car diacam. ¶ Razi. Cinamomū calidum ē ⁊ ſiccum. Sto machum et ep̄ar corroborando: digeſtiuam virtuten adiuuat et ventoſitatem expellit ¶ Iſaac in tercio li bro. Cinamomū calidū ē et ſiccū ī t̓cio gͣdū. ſtomachū fortat: opilatōnes aperit. vrinā ⁊ menſtrua ꝓuocat ¶ Auicenua. Cinomomi oꝑatōnes ⁊ ꝓprietates Ultī mum eſt in ſubtiliatōne: attractiuū: aꝑitiuum: rectifi cans om̄em putrefactōnem: et omnē virtutē corrupto rum. Oleum aūt eiꝰ calidum eſt valde: reſolutiuū: cale factiuū. Cinamonū ponitur ſuꝑ pannum: et maculas lentiginoſas. Et eſt ꝯueniens cū aceto bothor leni: et impetigini et vlceribꝰ. Cōfert et corize: pāno: et tene broſitati oculoruꝫ. Et tuſſi: ydropiſi. et dolori matricis ac renum et apoſtematibus eoꝝ: rigori quoqꝫ febriuꝫ et morſui vermium venenoſoꝝ. Eius etiā oleum mira bile eſt in tremore. Caput aūt grauat: Et ip̄m mūdat caput: attrahendo hūiditates ex eo. Et auriū dolorem ſedat. Lenificatiuū eſt et mundificat qd̓ eſt in pectore. Aperit opilatōnes epatis. et ꝯfortat ip̄m ⁊ ſtomachi et deficcat hūiditatem eiꝰ. ¶ Dyaſcorides. Uirtus eſt oī cinnamomo calida ⁊ diuretica malactica ⁊ leptome rica et digeſtibilis Potatū cū aqua ſecundinas ml̓ieꝝ excludit: et mēſtrua ꝓuocat meliuſqꝫ ſi mirre fuerit ad mixtum. veneno potato vl̓ morſibus venenatis occur rit. Caligines oculoꝝ detergit. Cum melle tritū ma culas vl̓ lētigines ē facie purgat. Tuſſim ſedat. Catar ros mitigat. ydropicis medet̉. Nefreticis ac diureti cis vtiliter datur. Cīnamomi vero genera ml̓ta ſunt. Sed oībus melius eſt ſimile caſie. maſſelatice recens ⁊ nigꝝ. quod in vino miſſum ſoluit ſe virgas habens te neras ac leues nodis plenaſ cum odore pleno quaſi ru the: acri: mordax guſtū qͣſi naſturcii ſe mē: cum quadaꝫ ſalſitate et ꝑua viſcitudine. huiꝰ haſtas cum fregeris: puluereꝫ emittūt odore oīa vincentem. Quas cū a ter ra euulſeris: radices eas ſequūtur Hec eſt ꝓbatō cīna momi Eſt aūt alteꝝ genꝰ mōtanum aſperius ſtatūqꝫ breuius ⁊ groſſius: colore ſubruffuꝫ: pariter ſimile eſt caſie maſſelatice ſubnigꝝ colore: tactu lene: nō multos habens nodos. Quartum genꝰ eſt albū: molle: fragile: in robore groſſius: ⁊ eſt radicibus maiꝰ. Quintū genꝰ eſt corio ſimile caſie: odore ſimiliter. ⁊ colore ſubruffū haſtaſ ml̓tas retinēs: ſꝫ n̄ odore plenū. Sextū genꝰ qd̓ appellat̉ lothos ⁊ mathos: ſꝫ nec virtutē nec odorē hꝫ Septimū eſt qd̓ a grecis xilocinnamoniū .i. lignū cīna momi: d̓r radicē hn̄s maiorē cum haſtis nodoſiſ: odore nō ſuaue: Eſt etiā alteꝝ genꝰ quod aliqui p̄ſeudocinna momū vocant. viſu bonū: haſtas habens groſſas: odo re et virtute inferius. ¶ Cōſtantinꝰ in li. graduū. Cin namoniū diuerſum eſt. Eſt em̄ groſſum quod de arbo ribus abſcindit̉: et gariofilatū: qd̓ ramoꝝ arboris ſue cortex eē dicitur. Om̄ia tn̄ calida ſunt in tercio gradu ſicca in ſecūdo Laudabilius ē anthimum qꝛ ſtomachū ꝯfortat: et eū aromatizat. hūiditatē eiꝰ deſiccat. Opi latōnem eius aꝑit: cibum digerit: flegma diſſoluit: vri nam et mēſtrua ꝓuocat. Et tuſſim de groſſa hūiditate et catharꝝ: curat ydropiſim: renuꝫ dolorem placat. et morſum reptilium. Et collirio mixtum ſuꝑfluaꝫ hūidi tateꝫ oculoꝝ deſiccat. Tritum et aceto tēperatū impe tigīes ⁊ lētigīes extirpat ¶ Macer. Cinama tres ſpēs dicūt̉ habere: ſꝫ haꝝ Eſt p̄cioſa magꝭ: q̄ plꝰ ſb̓til̓ habet̉ Et q̄ plꝰ mordet mixta dl̓cedīe līgua. Hūores ſtōachi ſiccat. corroborat ipſuꝫ. Et facit acceptas: vt digerat ocius eſcas. Sumptū curat epar. lotum qͦqꝫ menſtrua purgat. Hūida tuſſis eo ſedabit̉ atqꝫ catarrus. Idro picis ſpeciem: cui p̄bent timpana nomē. Sumpta non modicū reprimit renumqꝫ dolorē. Reptilium morſus curat. ſed iūgitur illis Que curat oculoſ. hūores curat aquoſoſ. Si bene ꝯtritū: forti miſcet̉ aceto Liberat ap poſitum: tetra lentigine vultum. Sicqꝫ iuuat morbuꝫ qui ducit ab impetu nom̄ Groſſa magis ſpecies fluxꝰ e morroidaꝝ. Stringit: aqͣ gelida bene ſi ꝯtrita bibat̉ Tēpore quo mūduꝫ patiens ieiunia fregit. De ſpecie geminas hec querit portio dragmas. ¶ LXXI. ¶ De cipro. ¶ Diaſcorides. Iprus eſt arbor habens folia oliue ſimilia: ſꝫ viridiora et paulo groſſiora. Sem̄ nigꝝ: ⁊ flo rem album: cum germine ⁊ odore bono. Huiꝰ Liber Quartuſdecimus folia maſticata tumorem oris cōpeſcunt: quia virtutis oberētis ſūt: ſꝫ ceter a eiuſdem arboris cataplaſmata humores et tumores calidos tollūt. Hoꝝ etiā elixtura fomēto cōbuſtis medetur Eadem quoqꝫ ſucco ſtruccii nutta: ſi caput aſſidue fomentes capilloſ inficiet. Flos cius cū aceto cathaplaſmatibꝰ adhibitus: dolorem ca cirtis ſoluit ¶ Gloſa ſuꝑ cātica. Ciprus ē arbor aroma rica in e gipto ſemine cadido et odorifero. Que coquit̉ in oleo ⁊ exprimitur vn̄ paratur vnguentum regale: qd̓ caperus d̓r ¶ Plinius in libro xii. Cyprus eſt arbor in ecipto zmifi folus: ſemine coriandri cadido et odorato hec in oleo cōquit̉ et poſtea p̄mitur: idqꝫ cyperus dicit̉ Optimū ē in canopica in ripis nili nata. Scd̓m aſcalo ne iudee. Terciū cypro inſula: odoris ſuauitate. Quidā hāc dicūt eſſe arborem que in italia liguſtruꝫ vocetur. Idem ī libro xxiii. Excypro fit oleum: cuiꝰ natura ercālefacit neruos et emollit Folia ſtomacho illiniunt̉ Et vulue ꝯcitate ſuccꝰ eoꝝ apponitur. Folia quoqꝫ cō māducata recentia medētur viceribus in capite manā tibus et oris collectōibus. Decoctū earuꝫ ambuſtis et luxatis ꝓdeſt. Rufāt capillū tuſa adiecto ſtruccii mali ſucco. flos capitis dolores ſedat cū aceto illitus. Ulce ra putreſcentia ꝑ ſe vl̓ cū melle ſanat. Odor aūt floris olet: qui ſomnum facit. ¶ LXXII. ¶ De fiſtula. ¶ Gloſa ſuper cantica. Iſtula que et caſia arbor eſt aromatica: ſꝫ pau ca. robuſti corticis purpureiqꝫ valet ad curan dum viſcerum moleſtias. ¶ Gloſa ſuꝑ pſalte rium. Caſia que et fiſtula dicitur: ī aquoſis dicit̉ naſci Creſcit in immenſum. ¶ Auicenna. Fiſtula quid eſt. Stipites albi piloſi ſimiles polio ſꝫ plꝰ piloſi: īmo qua ſi toti ſūt pili. Et odor eiꝰ ſicut mirre. Eſt aūt calida d̓ clinans ad aliquantulū aromaticitatis. ¶ Dyaſcorideſ Caſia fiſtula plures habet ſpecies: ſꝫ optima ē arabica que eſt aſpectu gratiſſima: colore ſubrubeo: corrallo ſi mil̓: tenuis: tactu leniſſima longa fiſtula guſtu ſubmor dax: neſcio qua calefactōne: odore aromatico plena ⁊ ī ore miſſa: vini ſaporem ſubtrahens. Hec habet haſtaꝫ longam cuꝫ corio ſuo. Foliaqꝫ ſimilia piperis arboris Eſt et altera ſubnigella: colore purpureo: odore plena: ſꝫ minime ſuaui. Eſt iterū p̄ſeudocaſia lappacio ſimiliſ nec in guſtu ſuāuis. Alia quoqꝫ platea .i. lata: que ſir in gos dicit̉ Eſt em̄ lata: lenis: et molliſ: colore ſubalbida et ſcabroſa. Uirtus caſie fiſtule calida eſt diuretica ſic catoria: guſtu ſubmordax. Eſt etiaꝫ leptomeris .i. exte nuatoria: ſatis acra aliud habens ſtipticū: extenuat ſil̓ ac digerit que in corꝑe ſuꝑflua inuenerit: ruborem im ponit Uiſceribꝰ vtiliſſima eſt vitiiſqꝫ toracis om̄ibus ad caligines oculoꝝ malagmatibꝰ neceſſaria eſt. Cum melle trita maculas vultus emēdat. Menſtrua ꝓuocat tumores intraneoꝝ bibita ſedat. Cū aqͣ bibita morſibꝰ venenatis occurrit. fom̄to renū dolorem compeſcit Et us ſuffumigatō matricem ad ſeceſſū deponit. Duplici pondere ꝓ cinamomo miſcetur in antidotis. et ē in om̄i bus vtilis ¶ Auicenna. Caſia fiſtula. Alia et kebulia. alia egiptia. Melior ē illa que ſumitur a canna: et que eſt ſplendidior et pinguior. Et melior cāna ip̄ius ē illa que ſplendida eſt ⁊ plana. Equal̓ ē in caliditate et ſicci tate. Et ē humida: reſolutiua: lenitiua. Confert apoſte matibus calidis in viſceribus et ꝓprie in gutture qua do ex ea fit gargariſmuſ cū aqua ſolatri: et linitur ſuꝑ apoſtemata dura ⁊ ꝯfert eiſ. Liniūtur ⁊ ex ea podagra et iucture doloroſe. Qn̄ diſſoluit̉ manibꝰ in aqͣ corian ori humidi cū ſpūma pſillii: et d̓inde fit ex ea gargariſ mꝰ. Cōfert p̄focatōi Mūdificat ep̄ar: ⁊ ꝯfert ictericie et dolori epatis. Eſt lenificatiua vētriſ. ⁊ educit colerā aduſta ⁊ flegma. ⁊ ſoluit ſine nocum̄to ⁊ abſqꝫ mordi catōne Adeo ꝙ ip̄a ē ꝯueniēs p̄gnantibꝰ ⁊ ſoluit eas. .LXXIII. ¶ De libano. Gloſa ſuꝑ eccleſiaſticum Ibanus. vt aiunt. eſt in arabia cortice et folio lauro ſimil̓: ſuccū amigdali modo emittens: qͥ I thus dicitur: et bis in anno colligit̉: autūno et vere. Regio āt thurifera ſaba appellat̉: vndiqꝫ rupibꝰ inuia. et a dextera ſcopulis maris inacceſſa. Arbores ſpōte naſcūtur qͥbus inciſis lacrima fluit. ¶ Helinādꝰ libro. x. In libano mōte naſcit̉ arbor thurifera. Huiꝰ virgulta. vt ait ſolinꝰ. nō ſunt publica: ſed qd̓ eſt apud barbaros nouū ius ꝑ ſucceſſiones tranſeunt familiaꝝ Qui āt dominiū hꝰ arboris tenēt: ſacri arabice voca tur. Hi cū lucos iſtos metunt vel incidūt: nō fune ribꝰ interſunt: nec ꝯgreſſibꝰ femīaꝝ polluūt̉ Iuba rex ſcrip ſit intorto eā eſſe vimine et ꝑplexo ad aceris qualitatē Amigdale vero ſuccū fundere: incidiqꝫ ortu canis fla grātibus ſolibus. ¶ Actor. Itaqꝫ arbor ip̄a dicitur: ⁊ libanus: et thus. Gutta vero dicit̉ et thus et olibanuꝫ de qua ſcilicꝫ ſub vtroqꝫ noīe dicetur inferiꝰ ¶ Auicē na li. ſecūdo. Ex olibano admīſtratur in medicinis mi nutum et cortices ⁊ fumus et ꝑtes arboris eius om̄es et ꝓprie folia. .LXXIIII. ¶ De matir. ¶Plinius libro. xii. Atir aduehit̉ ex india: cortex rubens radicis magne: nomine arboris ſue. Qualis ea ſit vi delicet arbor incomꝑtuꝫ habeo. Corticis mel le decocti vſus ad diſentericos habet̉ in medicina p̄ci puus ¶ Dyaſcorides. Matir vl̓ machir eſt coriū ligni venientis de barbarico: coloris ruffi cum calore ſolido qꝫ robore: Cuiꝰ virtꝰ ē ſtiptica et remordens ꝙͣ maxīe in guſtu. Tuſa et bibita emoptoycis et diſentericis et celiacis ſingularem p̄ſtat effectum. ¶ Ex li. de na. reꝝ Matir vl̓ machis eſt arbor in india: cortice ꝓpe rubeo radice magna: Ex hac fluit gutta que maſtix dicitur: odorifera multum: coloris punicei. Hec gr̄auomaſtix dicitur eo ꝙ in modū granoꝝ alijs guttiſ eſt admixta Splēdorem faciei ꝯfert ⁊ eam pulcrificat. Adulterat̉ tn̄ thure vel reſina Cortex arboris machis cū melle de coctus ad diſenteriam p̄cipuus eſt Uim habet ꝯſtrin gendi: ꝯfortandi: ꝯſumendi: ꝯglutinandi et cōſolidādi Cōtra hūores fluentes a capite ad oculos vl̓ ad dētes In alia vero ſignificatōe ẜm alios dicitur macis flos muſcate. vel cortex ip̄am nucem ꝯtinēs. ¶ Actor. Hic videtur accipi macis ꝓ lētiſco. fortaſſe vitio ſcriptoris Nam ſcd̓m iſidorū et alios autores. Maſtix eſt gutta lentiſci arboris que dicta eſt granomaſtix. Hec ſolum reꝑitur in īdia: ſꝫ melior eſt in choo īſula. ¶ LXXV. ¶ De mirra. ¶ Iſidorus. Irra eſt arbor: arabie: altitudīs qͥnqꝫ cubitoꝝ ſimilis ſpine: quā achantū vocāt. Cuiꝰ gutta ¶ ¶ E viridis eſt et amara vnde nom̄ accepit. Gutta eius ſpotē manans p̄cioſior ē. Elicita corticis vulnere vilior. Sarmenta eiꝰ arabes ignibus fouent. Quorū. fumo ſatis noxio niſi ad odorem ſtoracis occurrāt. ple rūqꝫ morbos inſanabiles ꝯtrahūt ¶ Glo ſr̄ exo. Mirre arboris virgulas arabes exurunt vt melius pullulent et fructificent. Huius arboris gūmi ꝓprie vocat̉ ſtacͣ te: mirra vero abuſiue ¶ Pli. vbi. sͣ. Mirra ml̓tiſ locis arabie naſcitur. et ē diuerſi generis. ꝯuehitur et ex ſil uis laudata Petūtqꝫ eā etiā a trogloditis ſabbei tran ſitu maris. Satiua quoqꝫ ꝓuenit multū ſilueſtri p̄lata Baudet raſtris et ablaq̄atōnibus. melior radice refri gerata. arbori altitudo ad. v. cubita. nec ſn̄ ſpina. cau dice duro et torto: craſſiore ꝙͣ thuris ¶ Solinꝰ. In ſal tibus arabie mirra ꝓuenit: cuiꝰ radiceſ vt vinū raſtris ꝓficiunt. Ablaqueatōnibꝰ gaudēt. Nudate pinguiori lacrima fluunt. Sponte mananſ ex ea ſudor precioſior eſt. Elicitus corticis vulnere vilior iudicatur. Cortex Liber. Quartuſ decimus in vertiginem flexus: et ſpinis hiſpidus: foliū licet cri ſpiꝰ: oliue tamē ſimile ¶ Ex libro de natura rerū. Mi ra eſt arbor ſpinoſa et aculeata: durior a radice: ꝙͣ reli qua ſui ꝑte. Corticem habet lenem: foliū oliue ſed criſ pius atqꝫ rotūdius. Huiꝰ frōdes et flores collecti ⁊ ad ſolem deſiccati: habēt efficaciā ꝯfortādi et ꝯſtringēdi. Multū quoqꝫ valent cōtra vomitū: ac fluxum ventris et ꝓfluuiū ſanguīs. Huiꝰ gutta .ſ. mirra viridis eſt et amara. ¶ AXVI. ¶ Plinius libro. xii. ¶ De nardo. Ardus eſt frutex graui ⁊ graſſa radice: ſꝫ bre ui ac nigra fragiliqꝫ: ꝙͣuis pīgui ſitū redolen Itē: vt cypreſſi: aſpero ſapore: folio paruo: denſo qꝫ. Tacumina in ariſtas ſe ſpargūt. Ideo geminā do te nardi ſpicas et folia celebrāt. ¶ Actor. De hac qꝛ frutex eſt inter herbas et arbores media: iaꝫ inter he bas cōmunes dictū ē ſupͣ: et alio nomīe dicitur ſpica. ¶ Macer. Eſſe gradu primo calidam ſiccamqꝫ periti Teſtātur ſpicam: que dicit̉ indica nardꝰ. Cōfortat po tata iecur: ſtomachiqꝫ dolores. Mitigat et renes: illiꝰ apozima purgat. Ueſicam: iuuat vrinas: et menſtrua pellit. Ictericis ꝓdeſt. nociuis humoribꝰ obſtat Quos caput trāſmittit: et fundit ſepe ꝑ ānum Puncturas au fert. et morſus interioꝝ. In ſtomacho clauſū: ſolet hau ſta repellere ventū. Matricis nimiū reſtringit ſubita fluxum. Cū gelida ſi detur aqua ſedare tumorem Dici tur et cordis: et nauſea ſiſtitur inde. Excitat hec vene rem cū vini ſūpta liquore. Buricias ſtericas elixatura reſoluit. Eiꝰ fomēto per ꝑtes inferiores. Lumina ſi te pida foueātur ſepius illa. Affirmāt acri prurigine li bera reddi. Palpebreqꝫ pili bn̄ confortant̉ eadem. Eſt nardi ſpecies: que celica ſpica vocatur. Celicaꝝ tantū que naſcit̉ in regione Omnia q̄ narduſ valet indica: d̓r iſta. Poſſe: licet vires videatur habere minores. ¶ LXXVII ¶ De piperis arbore. ¶ Iſidorus. Iperis arbor naſcitur in india: ī latere montis caucaſi quod ſoli obuerſum eſt. Folia habet ad iuniperi ſimilitudinem. Cuius ſiluas ſerpētes cuſtodiūt. Sed incole regionis illiꝰ cū mature fuerint eadem loca incendunt: et ſerpēteſ igne fugantur. ſicqꝫ iper calidū colligitur: et inde ex flama nigrū efficitur ¶ Plinius vbi ſupͣ. Arbores que piper gignūt: iumpe ris nr̄is ſimiles ſūt. Semīa a iunipero diſtāt paruulis ſiliquis. He prinſꝙͣ dehiſcāt decerpte ſoleqꝫ toſte faci unt quod vocatur piper lōgū. Paulatim vero dchiſcē teſ ꝑ maturitatē cādidū piper on̄dūt: quod d̓inde toſtū ſolibꝰ colore rugiſqꝫ mutat̉. Uerū et his ſua iniuria ē atqꝫ celi ītemperie carbūculātur: fiuntqꝫ ſemina caſſa ⁊ inaniā: quod brechmaſin ſic ſignificāte abortū vocāt indorum lingua. Hoc ex om̄i genere aſꝑrimū eſt: leuiſſi mūqꝫ et pallidū. gratiꝰ nigrum: leniuſqꝫ vtro cādidum Nō eſt huiꝰ arboris radix. vt quidā exiſtimauere. quā vocant zingiuerim: alij vero gingiberim qͣnꝙͣ ſapore ſimili. Id em̄ in arabia et trogloditica in villis naſcit̉: parue herbe: radice cādida. Piper lōguꝫ facile adulte ratur alexandrino ſinapi. Arborem piperis iaꝫ habet italia maiorem. Mirto nō abſimilē. Amaritudo gra no ēadem que piperi mirteo creditur eſſe. Deeſt toſta illa maturitas: Ideoqꝫ et rugarū coloriſqꝫ ſimilitudo Adulteratur iuniperi baccis mire vim trahentibus Miruꝫ piperis vſum adeo placuiſſe. Nam in alijs ſua uitas cepit. In alijs ſpēs inuitauit. Huic quidē nec po mi nec bacce cōmendatio eſt aliquā. Sola in eo placet amaritudo. et hac ī indos peti. Quis eſt ille qͥ primo ci bis experiri voluit: aut cui in appetēda auiditate eſuri re nō fuit ſatius. Utrumqꝫ ſilueſtre gētibꝰ ſuis ē: et tn̄ pondere emitur: vt aurum vl̓ argentum ¶ Auicenna. Radicis piperis eſt ꝓprietas. vt dicitur. ꝯferre dolori bus frigidis ⁊ ſpaſmo. Ualde ꝯfert etiā pōdagre. Eꝰ qꝫ ꝓprietas ē iuuam̄tū ꝯferre vētoſitatibus frigidis ⁊ colerice ¶ Ex li. de naͣ. re. Piperis arbor ī foliis et lig nis habet iuniperi ſimilitudīem. Huiꝰ ſiluas ſerpētes cuſtodienteſ: igne fugātur ⁊ ex flama nigꝝ piper effi citur. Iacobus tn̄ aliam cauſam nigredinis reddit. ꝙ ſcilicet piper collectum ſine aduſtione in clibanum mit tatur: vt diutius ꝯſeruetur. vel ne alijs ꝑtibus ſemina ꝓueniāt. Piperis arborē habuit italia quōdaꝫ. vt ait plinius. ſed magnā vt eſt mirtus: indica vero ꝑua eſt. Porro italie piper amaꝝ ē. toſta quoqꝫ maturitas illi deeſt. Eſt et in hiſpania piperis arbor: cuius fructus eſt amariſſimꝰ: ⁊ iudie piperi valde diſſimil̓. Nec vnꝙͣ veꝝ piꝑ naſci credimꝰ: niſi in india que mater veraꝝ ſpecieꝝ eſt. LXXVIII. ¶ Iſidorus. De ſtorace. Torax eſt arbor arabie: ſimil̓ malo cidonio: cꝰ virgule inter cauicule ortum cauernatim lacri mam fluunt ¶ Pliuiꝰ vbi. ſupͣ Stiracē arabes ex ſiria reuehunt: acri eius odore focis abigentes ſuo rum faſtidiū. Ceteꝝ nō alia ligni genera ī vſu ꝙͣ odo rata: cibos qͣꝫ coquūt ſabei thuriſ ligno Alii vero mir re. opidoꝝ vicoꝝqꝫ nō alio ꝙͣ ex aris fumo atꝫ nidore Ad hūc ergo ſanādum ſtiracē in pellibꝰ hircinis vrūt tectaqꝫ ſufriunt Eundē ad ſerpētes vrunt fugādos in odoriferis ſiluis frequētiſſimos. ꝓxīa iudee ſiria ſupra phenicem gignit ſtiracem circa gabala et marathuta caſſiumqꝫ ſeleucie mōtem. Arbor eſt eodeꝫ noīe malo cotōneo ſimlis lacrime ex auſtero iocūdioris: intꝰ ſimi litudo harundinis p̄gnans qͣꝫ ſucco. In hanc circa ca nis ortum aduolant pennati vermiculi erodenters: et ob id ſcobe ſordeſcit. ¶ Auicēna. Lubue ē arbor mag na: cuius lignū et folia ſimilia ſunt arbori cidonioꝝ: et habet fructū album ſimilem galle in quo eſt granum pingue: et illud quod ē in ipſa melius eſt: ex quo oleum exprimitur. Huiꝰ arboris ſtorax ficca eſt cortex. Cum aut inciditur arbor: exit lacrima: q̄ dicitur ſtorax liqͥda vel mel lubue. Spēꝝ ſtoracis melior ē illa: que ꝑ ſeip̄ꝫ currit: mellina: gumoſa: boni odoris. Adulterat̉ qn̄qꝫ cū oliuis ⁊ melle: ꝑueniēs ad citrinitatē et nō eſt nigra ſurfurea. Calida eſt in primo: ficca in ſecūdo. Ineſt ei virtꝰ maturatiua: lenitiua: calefactiua: reſolutiua: Fu mꝰ eꝰ ē ſicut olibani: et oleū quod ex ea fit lenificat for titer. Cōfert diuerciis ī carue. Linitur ſuꝑ ſcabiem ſic cam et hūidam: et etiā ſuꝑ bothor hūidum et ſiccū cū oleis. Mēbra ꝯfortat: et ꝓhibet ſpāſmū: et ꝯtractōneꝫ iuncturaꝝ bibita ⁊ linita. et ponit̉ in oleis laxitudinis Retinet quod ex ea hūidum eſt. Et qd̓ ex ea ſiccum ē catarrum. Ad corrizā aūt eſt vltima. Cōfert etiā tuſſi ātique: ⁊ flegmati ac dolori gutturis Et clarificat vo cem arteriaci cum lenitate vehemēti. Digerit autē et ſubtiliter lenit: vrinā et mēſtrua ꝓuocat: Lenit duriciē matricis. Quod ex ea ſiccū eſt ventrem ſtringit Liqͥda vero cum amigdale gūma ſoluit educendo flegmā vi ſcōſum abſqꝫ impedimento. Illud aūt quod ex granis eiꝰ egreditur dicit̉ ſciregi ſtoracis ſicce: et huiꝰ gūma alba. et ē gūma heremitaꝝ. ¶ Iſidorus. ¶ LXXIX. ¶ De thure. Mus eſt arbor arabie īmeſa atꝫ romoſa: leniſſi mi corticis ramīs ad aceris qͣlitatē: amigdale mō aromaticum ſuccū fundens et albū. Dicit̉ aūt thus a tundendo. Idē ⁊ libanū a mōte arabie vbi ſunt ſabei Nā mōs eoꝝ libanus dicitur: vbi thura col ligunt̉. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Attollunt̉ in arabia colles alti: in planāqꝫ decurrunt arbores thuris nate ſponte terrā argilloſam eſſe ꝯuenit: raris fōtibus ac nitroſis. Att ingut et miniei pagus aliꝰ: ꝑ quos euehitur vno Liber Quartuſdecimus ramite anguſto Hi primi ꝯmerciū thuriſ fecere maxi meqꝫ exercent: a quibꝰ ⁊ minieum dictū ē Nec p̄terea arabum alij thuris arborem vident. Ac ne hoꝝ qͥdeꝫ ꝯm̄es. ferunt. ccc. nō amplius eſſe familiaꝝ: que id ius cibi vendicēt. ideoqꝫ ſacros eos vocari ferūt. thura p̄t̓ arabiam nō inſūt alicui terre. ac nec illi quidem vniuer ¶c In medio eꝰ ſūt fere attramite pago ſabeoꝝ capite regni. Sabota in excelſo monte: a quo octo maſionibꝰ diſtat regio eoꝝ thurifera. Saba appellatur quod ſig nificare greci miſteriū dicūt ſpectās ortus ſolis eſtiui ondiqꝫ ruꝑis inuia. et a dextera maris ſcopulis inac ceſſa In eſtu flagrantiſſimo circa canis ortū vindemia vior et natur alis eſſe dicitur: quia tūc maxime p̄gnās eſſe tenuiſſimuſqꝫ tēdi cortex arboris videatur: laxatur hic plaga: nō adimitur. Indeqꝫ ꝓſilit ſpūma pinguis que cōcreta denſatur. Adulteratur apd̓ nos reſine can dide gemma ꝑꝙͣſimili. Probatur aūt cādore: amplitu dine: frāgibilitate: carbone: vt ſtatim ardeat Iteꝫ ī li. xiii. Thus ſirie maſcula fert: ſterili femina. ¶ Ex libro de naturis rerum. Thus eſt arbor nobilis: immenſa: at qꝫ ramoſa: leniſſimi corticis: folio piri minore atqꝫ ſub rutilo Naturalis eius vindemia eſt circa canis ortum eſtu .ſ. flagrantiſſimo: qn̄ maxime videtur p̄gnāſ: tenuiſ ſimuſqꝫ cortex eiuſ. Tunc itaqꝫ cortex minuto vulnere laxatur. exinde ꝓſilit ſpūmā pīguis: que cōcreta dēſat et obduratur. Secūda vindemia eſt in īicio hiemis: ſꝫ quod tunc exit ruffum eſt nec priori comparandum. L. IXXX. ¶ De gūmis et ſuccis arborum. ¶ Actor. Ec de arborum natura diximꝰ. Nunc reſtat de gūmis vl̓ de guttis ſiue ſuccis ex eiꝰ ꝓfluētibꝰ. ¶ Iſidorus. Gūma vl̓ gūmum grecum nomeꝫ eſt: hoc enim illi dicūt gummi. ¶ Areſtotiles in lib. de vegetabilibꝰ. Arbores quedam habēt gūmi: vt amig dali. planta ſiquidem que lac emittit: lac ī medio habe bit: eritqꝫ calor ſubteriꝰ fortis: ⁊ vnctuoſitas fit. Cuꝫ qꝫ calor digerere ceperit: vnctuoſitas in humorē iſtuꝫ vertetur: et ip̄m coagulatōe parua coagulabit. Sicqꝫ locus calefiet et aqua vnctuoſa ſimilis lacti fiet. Tūc eleuabitur ab humore vapor: qui lac illud attrahet ad extremitates: et calorem apparenteꝫ retinebit humor. Cūqꝫ frigus apparens in arbore fuerit: coagulabitur lac: poſtꝙͣ a loco exierit: et inde gūmi fit. Gūme ſiqͥdeꝫ calide diſtillando egrediūtur: et cū aerem tetigerīt: co agulabunt̉. Quedā vero manēt in loco temꝑato: et ſūt ſimiles aqͥs. Quedā manāt et cōgelant̉: ſimiles lapidi bus vl̓ conchis. Sꝫ quod guttatim manat remanēs in forma ſua: erit arbor que dicit̉ alcafur. Quod aūt alte ratur vt lapis erit in apparentia frigidū valde: et ip̄m calor faciet apparere: cūqꝫ emanauerit lapideſcet: qd̓ ī terra calida fit. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Gūmi ex egiptia ſpina ꝯuenit eē optimū: vermiculatū: colore glauco: pu rum: ſine cortice: dentibꝰ adherens Preciū eiꝰ ī libras xiii. Geteriꝰ aūt eſt ex amigdalis amariſ ⁊ ceraſis: peſ ſimū vero ex prunis. Fluit et ex vitibꝰ aptiſſimū infan tiū vlceribꝰ: et aliquādo in olea dentiū doloribꝰ Ulmo etiā in corico mōte cecilie ac iunipero ad nichil vtiles: et ex vlmi gūma naſcūtur ibidem culices. Fit etiam ex ſarcocolla: ſic em̄ vocatur arbor. gumni ſimile pollini thuris: pictoribꝰ ac mediciſ vtiliſſimū Ideoqꝫ melior ē alba ꝙͣ ruffa: ⁊ eius p̄cium quod ſupͣ. ¶ Idem ī li. xiiii. Arborū ſuccuꝫ manātium: picem: reſinamqꝫ: alie in ei ropa ſerūtur: alie in oriente Aſia que intereſt vtrimqꝫ quaſda habet. ¶ Idem ī libro xvi. Arbores que gūmi gignūt: poſt germinatōnem aperiunt̉: et gūmi nō niſi fructu detracto ſpiſſatur. ¶ Auicenna li. ii. Gūmi ſpēſ calid̓ ſūt oēſ Eſt at̄ gūmi ſtipticū ⁊ glutinatiuū cū exic catōne Tuſſim calidā lenit: et nocumētū vlceꝝ pulmoīſ expellit: vocē clarificat. ſtomachumqꝫ ꝯfortat. ⁊ gūmi eligendum eſt quod meliꝰ eſt arabicū. eſt em̄ puꝝ hn̄s ligni modicum. ¶.LXXXI. ¶ Qualiter in eis variatur aqua nutrix om nium. ¶ Ambroſius in hexameron. li. iii. Nā quidem et eadē eſt aqua que ē nutrix oīm: ⁊ ī diuerſas pleꝝqꝫ ſe mutat ſpecies. Aut īter ¶ Florulenta diſcolor. Aut inter lilia fulgentior: aut inter rōſas rutilātior: aut inter gramīa liqͥdior: aut in palude turbidior: aut in fōte ꝑſpicacior: aut in mari obſcurior Aſſumpto em̄ locoꝝ qͥbus influit colore: de currit. Rigorē qͦqꝫ pari rōne ꝯmutat: vt inter vaporā tia ferueat: īter vmbroſa frigeſcat. ſole reꝑcuſſa eſtuet niuibus rigata glaciali hūore caneſcat. Sed et ſapor eius tempore ꝯuertitur: vt nūc aſperior: nunc amarior nūc vehem̄tior: nūc aſterior. Nūc dulcior: ꝓ ſpecie reꝝ quibꝰ infuſa fuerit qͣlitate variet̉. Aſperatur in matu rioribus ſuccis tuſo corticis: nūcis foluſqꝫ ꝯtritiſ. Ab ſinthio fit amarior: vino vehem̄tior allijs auſterior Ue neno graueſcit. melle dulceſcit. Si aūt ei lentiſcuſ tere binthi quoqꝫ fructus vl̓ nucis interior miſceat̉ in olei mollem naturā facile trāſfunditur. Cum ſit aūt alitrix oīm virgultoꝝ: diuerſos ſingulis vſus mīſtrat. Si ra dices alat. vel nubibꝰ fuſa deſcendat: diſcretas oībus vires dat radicem impinguat: radicem ꝓuehit: ramos diffundit: folia vireſcere facit: fructū alit: ſemīa pomo rum augere ꝯſueuit. Ergo cum eadem oīm nutrix ſit quedā arboꝝ genera ſuccuſ ferūt triſtiores alia diſcolo res: alia tardos: alia p̄maturoſ. Ipſe quoqꝫ inter ſe diſ creꝑant ſuauitates: alia ſuauitas in vinea: alia in olea alia in ceraſo: alia ī ficu: diſcreta in malo: diſpar ī dacꝭ tilo. Tactꝰ ip̄e aque: alibi lenis eſt: alibi ſaperior: pleꝝ qꝫ pinguior. Pōdere quoqꝫ frequenter diſtāt et ſpecie Na alibi leuior eſt: alibi grauior. Nō eſt ergo mirum ſi cum ip̄a in ſe diſcrepet: diſcrepēt etiā inter ſe arboꝝ lacrime: que eiuſdem aque alimonia generātur. et cum vna oīm ſit cauſa: diuerſus ſinguloꝝ ſit vſus: diuerſa natura. Aliam vim habet lacrima ceraſi: aliam lenti ſci: diſparē quoqꝫ balſami guttā: odorata oriētis ligna ſudare ꝓduntur. Diuerſum quoqꝫ lacrimaꝝ genꝰ vir gulta ferulaꝝ ī egipto. Ac lilia quadā vi nature ſecre tiores illacrimant. Quid aūt referā. Clementē licet eſſe ẜmonem: ꝙ electꝝ lacrima virgulti ſit: ⁊ in tantam ma terie ſoliditatē lacrima dureſcit. ¶ .IXXXII. ¶ Iſidorus. ¶ De ammonica gutta. Mmoniacꝰ dicitur lētus ſuccus: qui ꝓfluit ex arbore in affrica: q̄ meloflos punica lingua d̓r. ¶ Pliniꝰ in li. xii. Ethiopie affrica ſubiecta la crimam amoniaci ſtillat in arenis ſuis. Dicta ab āmo nis oraculo: iuxta quod arbor gignitur. Huiuſ genera duo ſunt. Traſtō qd̓ maſculi thuris habꝫ ſimilitudīem et hoc maxīe ꝓbatur. Alteꝝ pingue ⁊ arenoſum quod piramā dicitur. Adulterat̉ em̄ arenis velut naſcendo app̄henſis. Igitur ꝙͣ minimis et puriſſimis glebis ꝓ batur. ¶ Idē in lib. xxiii. Ammoniaci lacrima: mollit: cale facit: diſcutit: diſſoluit. Claritati viſus in colliriis ꝯuenit: pruritū cicatrices: albugines oculoꝝ tollit: dē tiumqꝫ dolores ſedat Prodeſt diſponoicis et pleureti cis pulmonibꝰ: veſicis: vrine cruente: lieni: iſchyadicis potū. Articul̓ pōdagre: cuꝫ pari pōdere picis aut cere aut roſaceo coctum: aluū ſiſtit ſed et duricias emollit. ¶ Plate arius. Ammoniacum calidum eſt in ſecundo gradu: ſiccum ī tercio. Hoc gūmi valet contra tuſſim antiꝙͣ humectam: et ꝯtra vitiū ſplenis ¶ Auīcenna. Ammoniacū calidum eſt in fine tercii: ſiccuꝫ in primo Aliqn̄ noīatur id ꝑ quod auꝝ adheret quia ꝑgamena et libri eo deaurant̉. In ip̄o ſunt reſolutio et exiccatio fortes: mordicatō nō fortiſ. aꝑtio vero tāta vt currere Liber Quartuſdecimus faciat ſanguinem ex orificiis venarū. Et ingreditur in rectificatōe ſolutiuoꝝ. In ip̄o eſt lenificato: lenit aſpe ritatē palpebraꝝ: et abſtergit albuginem. Cōfert huī ditatibꝰ oculi. Cōfert etiā vulneribꝰ malis: ⁊ corrodit carnem malā: et facit naſci bonā. Idem cōfert aſme et difficultati anhelitus ⁊ eiꝰ dilatōi qn̄ tranſglutit̉ cum melle: vl̓ aquā ordei. Mūdatqꝫ vlcera velamīs. Et cō fert p̄focatōi que eſt ex flegmate et colera nigra. Bi bitū quoqꝫ cōfert duriciei ſplenis et epatis. Et ſimilit̓ cū aceto linitū: et ꝯfert ydropiſi. Linitū etiā ⁊ cataplaſ matū cōfert ſcrophulis: et nodis: ⁊ apoſtematibꝰ Cum melle vl̓ aquā ordei bibitū ꝯfert dolori iſchyatice et ili orum et iuncturaꝝ. Iteꝫ ꝓuocat vrinā: ita ut ſanguinē mingere faciat. Interficit aſcarides: et ſolutōe educit exire facit embrionē ſiue viuū ſiue mortuū: et mēſtrua ꝓuocat. ¶ Cōſtantinꝰ ī li. graduū. Ammoniacū calidū eſt in tercio gradu: ſiccum in ſecūdo Mollitiue ⁊ diſſo lutiue virtutis eſt. Ualet iſchiaticis: pōdagricis et ar teticis: purgat de viſcoſo flegmate potatum. Spleneti cos curat cū oximelle. Emplaſtrum ex eo factū cū ace to compoſitum et ſuꝑ ſplenē poſitū et ep̄ar durū: mox duriciam curat. Lumbricos et aſcharideſ occidit. Uri nā ⁊ mēſtrua ꝓuocat Apoſte mata in articul̓ ⁊ ī neruiſ naſcentia: et groſſas ventoſitates et ſcrofas diſſoluit. Si cataplaſmatū cū melle et vino fuerit albedineꝫ ocu lorum detergit: et aſperitates palpebrarum lenit. .LXXXIII. ¶ De aſa fetida. ¶Platearius. Sa fetida eſt gūmi arboris in trāſmariniſ ꝑti bus naſcētis. Et ē ī qͣrto gradu calida et ſicca ¶ Eſtiuo tempore colligit̉: ⁊ qꝛ maxime fetet aſa fetida: fetidā dicitur. quantoqꝫ fetidior tanto melior: diu abſqꝫ corruptōe ſeruari valet: et in loco mediocrit̓ ſicco ſeruari debet: virtutē hꝫ attrahēdi: diſſoluēdi: cō ſumēdi. Pilluleqꝫ ex ea formate ſimpliciter aut cū ouo ſorbili: in ſero exhibite: ꝓſunt aſmaticiſ ex humida cau ſa laborātibꝰ maxime. vl̓ cū ſirupo violaceo dētur pur gatōe p̄cedente. Nec aliquid vehemēter diuiſiuū: aut valde ſiccū vl̓ frigidum: dari debere in pectore patien tibus: niſi priꝰ dyaltea vl̓ butiro vngatur locus. Con tra quartanā vl̓ quotidianā purgatōne p̄cedēte aſa fe tida in vino et malo terre cauato decoquit̉: et colatiuo melle addito vl̓ zuccaro ante horam acceſſioniſ patien ti datur. Suppoſitoriū ex aſa fetida et galbano factuꝫ vl̓ ex aſa ſol a prius oleo vel melle ul̓ butiro inunctum ne ledat interiora: miro mō ſecūdinā educit: ⁊ mēſtrua. Ungentum ex aſa et āmoniaco ac cera et oleo factum ſplenem mollificat et mūdificat. lacqꝫ coagulatū ī mā millis ſoluit. Iteꝝ aſa foramini dentis īmiſſa: doloreꝫ eius placat. Gargariſmū factum ex aceto et aquā de coctōis aſe atqꝫ rōſaꝝ matricem tumefactā deſiccat: p̄cedēte tn̄ purgatōne ꝯtra paraliſim et pōdagram ⁊ arteticam et appoplexiaꝫ ⁊ ꝯtra omne vitiū ex frigida cauſa. Aſa fetida ⁊ petrolium ſimul ad ignem reſoluū tur: et in tali liquore puluis caſtorei et euforbii ac ſul furis viui apponuntur: additaqꝫ cera cerotum efficit̉: et in loco patienti ſupponitur: vl̓ vngento patiens inū gitur. Si vitio cerebri fiat epilēſia: tunc inungatur pa tiens circa ſpatulas et ſpinam et collum et etiaꝫ caput Si vitio ſtomachi: tūc pars illa inungatur: ꝯtra alias etiā paſſiones inungātur loca ſimpliciter patiētia. Un gentum etiam ad pōdagram: ciragram: arteticā iſchi aticam: et ꝯtractōnem vl̓ indignatōnem neruorum ab eſculapio eſt inuentum. LXXXIIII. ¶ De balſamo. Iſidorus. Alſami ſuccꝰ opobalſamū dicit̉: de quo ſcilicꝫ ſub hoc noīe plenius dicetur ¶ Dyaſcorides. ¶ P Balſami ſuccus optimꝰ eſt recēs: et odore ve hemēs: ſincerus: ſerenus: lenis: remordēs: linguamqꝫ mediocriter redarguens. Adulterat̉ aūt oleo ciprino: vel lētiſcino: vl̓ balanino: ſiue mirtino: vel melle mixto: Sed optimū eſt quod in aqua mūda ſtillatum nō ꝓtinꝰ diffundit̉. īmo pōt ius deſidet. et pꝰ modū totā aquam albidā facit: et lacti admixtum illud in caſeum ſtringit Habet āt vires acres: calefacit et relaxat: ſiccat: et ex tenuat. Hic ſuccꝰ oꝑabalſamū dicit̉ ¶ Pli. li. xii. Bal ſami lacrime ꝓbato ē vt ſit pinguis: tenuis: ac modice ruffa: et in fricādo odorata. Scd̓ꝰ cādido color ē peior viridi: craſſuſqꝫ peſſimus: Niger quippe vt oleū ſene ſcit. Maxīe ꝓbatur quod ante ſemē fluxit. Aduterat̉ ſeminis ſucco. vitiatur et oleo rōſe cipri: lētiſci: balani: terebinthi: mirti: reſina: galbano: cera: Cipria circulo cādido cingitur. Sūma at eiꝰ ꝓbatio ē: vt lac coagulet et in veſte maculas nō faciat. Ut autē ē ramo arboris fluat: vitro lapide vel oſſeis cultell̓ incidit̉. Nā ſi ferro leditur ꝓtinus moritur ¶ Raꝫi. Balſamū lapidem frā git. et peſſarizatū ad impgnanduꝫ valet ¶ Ex li. de na tura re. Liquor balſamī ſuꝑ om̄es liquores vim pene tratiuam habet: intm̄ vt cum ſol incanduerit eꝰ gutta in manu infuſa ſuſtineri nō poſſit: ſed ſtatim penetrat. .LX X.v. ¶ De bernice. Platearius. M Ernix eſt frigide ac ſicce complexioniſ in ſcd̓o gradu. Et eſt gūmi cuiuſdam arboris que na icitur in ꝑtibus tranſmarinis. Tēpore ſiqͥdem eſtiuo ex arbore illa quedā gūmoſitaſ effluit: q̄ actōne caloris exiccatur et induratur ac bernix appellat̉. Hꝰ tres ſunt ſpecies. Quedam coloris eſt ſubcitrini: q̄daꝫ ſubruffi: quedā ſubalbidi: et quecunqꝫ ſit eius ſpecies eligenda eſt vt bona: dummo lucida ſit et clara Habꝫ qꝫ virtutem ex gūmoſitate ſua ꝯglutinandi: clarifican di ⁊ ꝯſeruandi. Quod ex hoc ſatis patet: quia pictores ſupͣ colores alios eam ponunt: vt luceſcāt: alioſqꝫ colo res ꝯſeruet. Diu ẜuari poteſt: et vſus eꝰ talis ē. Cōtra fluxū ſanguīs ē naribus puluis eiꝰ cum albumine oui ꝯfectus. timporibus et frōti ſupponitur. ⁊ hoc ſimpaſ maͣ dicitur: qꝛ fit ex ꝯglutinantibus. Puluis etiā eius iniicitur naribus. Cōtra vomituꝫ colericū ex puluere ip̄iꝰ emplaſtꝝ ex olibano et oui albumīe ꝯficit̉: ac pec toris furcule ſupponitur Idemqꝫ fit ꝯtra diſenteriam addito aceto: et pectini ſupponit̉. Puluis etiā eꝰ ī ouo ſorbili datur. Beniqꝫ valet puluis eius ꝯtra ſolutōnē interiorem et exteriorem. Sed et ſalernitane mulieres apponūt eūdem ad clarificādum faciē. ¶ LXXXVI. ¶ De bidella. ¶ Iſidorus. Idelle arboreſ īdie ac arabie lacrima melior ē arabica Eſt em̄ lucida: ſb̓albida: lenis: piguis equaliter cerea ⁊ q̄ facile molliat̉. nec ligno vl̓ terre ꝯmixta: amara: boni odoris. Nā ex īdia ſordida eſt et nigra et maiori glebā. Adulteratur autē addito gūmi qͥ nō ita guſtum amarificat ¶ Dyaſcorides. Bi della lacrima ē arboris q̄ in armenia naſcit̉: ⁊ in modū re ſine manat. Probabilior eſt arabica: ꝙͣ indica: Pōt aūt calefacere: relaxare: ⁊ vt traditur. neruoꝝ ꝯnoda tōes ſoluere: duricias mollire: ſudoreꝫ mouere: Urina ⁊ meſtrua ꝓuocare ſingultus atqꝫ ventoſitatē ſoluere lapides in veſica frangere. Miſcetur etiā tiriacis me dicaminibus: tūores ſoluit: duricias ſpargit: diuerſiꝫ ꝓhibet: tuſſim mitigat: morſibus venenatis occurrit. doloribꝰ lateris ſubuenit: neruoꝝ indignatōnem mix to vino vl̓ aqͣ depellit. Hec oīa oꝑatur: qꝛ malactice et oꝑatiue virtutiſ eſt: et ideo poteſt calefacere: ſtrictura ręlaxare: ⁊ ea q̄ ſinus ⁊ collectōnes habent euaporare ¶ Auicenna. Bdellium: aliud iudaicum: aliud mechu Iudaicum aliud eſt ſiculum. Aliud arabicum: quod eſt aliud a bdellio palmaꝝ ſilueſtriuꝫ: ⁊ ābo ſunt ex palmiſ Liber Quartuſdecimus ciueſtribus. Mechum autem eſt ex fructu palmarum alueſtriū. Melior duaꝝ gūmarum eſt illa que ē varia nara: ⁊ clari ſaporis: ⁊ eſt mūda a lignis ⁊ eſt facilis eſolutōnis: boni odoris: cuius fumus habet odorem cicis. Et cum antiquatur bdellium iudaicum: egredit̉ alenificatōne ad exiccatōnem. Mechum eſt frigiduꝫ et ſiccum. Et aliud eſt calidū in fine primi. Lenitiuum et oprie ſiculum Et arabicū exiccat tempus Reſoluit iraqꝫ ſanguinem cōgelatū. ⁊ eſt lenificatiuū maturati num: diſrumpit ventoſitates. Et ſiculū eſt vehemētis lenificatōnis. Et arabicū eſt ſiccius eo niſi recēs. Re ſoluit apoſtemata dura ⁊ ꝓprie diſſolutū cū ſaliua ieiu ni. ⁊ ſimulliter reſoluit reliqua frigida. ⁊ valet ad plura alia ¶ Actor. Bidella. vt eſtimo. nichil aliud ē ꝙͣ bi dellum de quo ſuperiꝰ inter arbores habitū eſt Nam iſidorus nō loquitur de bidello ſub hoc noīe ſꝫ tātūmo do de bidella iugēs lſacrimā cū arbore ¶ LXXXVII. Platearius. De borace. Orax ē gūma cuiuſdā arboris trās mare naſcē tis. Et ē calida et ficca in medio quarti gradꝰ In eſtate ſiquidem effluit quedam pura viſco ſitas ex arbore illa: q̄ caloris actōne ꝯdenſatur et indu ratur. Effluit etiā quoddā impuꝝ et aliquātulū molle ac feculentū ⁊ terrenū. Eſt aūt borax eligēda q̄ alba ē et dura et lucida. Si vero ſuꝑfluitates habeat abiiciē da. Ad faciem clarificandum: et pannū remouendum valet maxīe qui poſt ꝑtum fit. vel ſi fiat ex calore ſolis Puluis eiꝰ cum aquā roſacea ꝯficitur et facies illinit̓ Ad mūdificandum faciem ac depurādum ꝯficiunt eā mulieres cum albo melle mixto ⁊ deſpumato. ꝯficiunt ctiā cū vngento citrino. Sed et cum axungia gallina cia reſoluta et puluere boracis vngentum conficiunt et facies illiniunt. Ad mēſtrua ꝓuocanda: et ad fetum ſortuū educendum ac ſecundinaꝫ: fit ex borace et ſuc cō ꝯtriti galli coctis ſimul in vino ſuppoſitoriū. L.LXXXVIII. ¶ De camphora. ¶ Conſtātinus vbi ſupra. Amphora eſt guma cuiuſdā arboris in india: que in tercio gradu ē frigida et ficca. Calorem cephalicā: colericā: vl̓ ſanguinolentā paſſionē naribus applicata vel cum ſandal̓ et aqua temperata mitigat Huiꝰ em̄ cōfectio principalia mēbra: ſenſuſqꝫ ꝓpter calorem defectum ꝯfortat̉. Odor eiꝰ aſſuefactꝰ extingit libidineꝫ: potata vero melius oꝑatur. Porro aſſue facta citius venire facit caniciem. Cuꝫ medicina ſtiptica aliꝙͣtulū ex ea colericā ſolutōem purgat. Ster nūtatio vero ex eo et ſucco palme ꝓuocata: ſangnineꝫ de naribus fluentem ꝯſtipat. ¶ Auicenna. Camphora plures habet ſpecies. Inter quas ē illa: que ꝑmixta eſt ex ligno ſuo: et ex eo quod ex eodem ligno ſublimatuꝫ eſt Gixerūt āt qͥdaꝫ ꝙ ē arbor magna nō faciēs hoībꝰ ymbram: cui leopardi adherent Nō ergo niſi in noto ani tempore ꝑuenitur ad eam: et eſt ſpōgioſa marina: hoc eſt ſcd̓m qd̓ eſtimauer̄t qͥdam. Lignū eꝰ multotiēs vidimus. et ē lignum album: frangibile: leue: in cuius rimis qn̄qꝫ ꝯtinetur aliquid de veſtigis cāphore. Eſt aūt frigida ⁊ ficca ī tercio gradu. Canicieꝫ accelerare facit ⁊ apoſtemata calida ꝓhibꝫ Cū acceto fluxū ſang kinis ex naribꝰ ꝑhibet. et ſoda calide ꝯfert In febribꝰ facit vigilias. Et calefactoꝝ ſenſus cōfortat: et ꝯfert acole ychementi In medicinis etiaꝫ obtalmie calide tonfert. abſcidit coitum. generatqꝫ lapidem veſice ac renum Et ꝯſtringit fluxum ventris colericum. ¶ De cedria et colofona. ¶ .IXXXIX. ¶ Iſidorus. Edria eſt cedri reſina: que in ꝯſeruandiſ libris adeo vtilis eſt: vt ex ea perliniti nec timeas. pa ciātur: nec tēpore cōſeneſcant. ¶ Pliniꝰ libro xxiiii. Cedros magna: quam latini cedrelaten vocant. dat picem que cedria dicitur: dentium doloribus vtilit ſimam: frangit em̄ eos: et extrahit ac dolores ſedat. ¶ Dyaſcorides. Cedria pix cedri eſt. Eſt autem illa ꝓ babilis et vtilis que eſt ſpiſſa ⁊ fapida: ⁊ in odore fortiſ ſima. In qua cum digitum tinxeris pinguedīe ſua ra rius defluit. Uirtus eſt ei ſiccatiua et recorporatiua: Quapropter nimietate ſui caloris inuncta pellibus vrit et ſiccat. Caligines oculoruꝫ detergit. glaucoma ta cicatriceſqꝫ limpidat. In foramine dentiū miſſa: vbi dolor fuerit: eos crepare facit. et ore diu retenta dolo reꝫ dentium excludit: Iteꝫ ſinanticoruꝫ cauſas curat: fauceſqꝫ ſi deintus vnxeris tumores eaꝝ tollit. Pedi culos et lēdes inuncta ꝑnecat. Cum ſale et dulcore bi bita morſibꝰ ſerpentuꝫ occurrit. percuſſuꝫ leporis mari ni ſanat. Strumaticis etiam inucta medetur. vulnera pulmoīs optime purgat. Multi olcum ex cedria dum coquitur deſuꝑ cum pēna colligunt: et ſcabiis ac pedi culis aīalium ꝓdeſt: vulneribus etiā adhibetur ¶ Pla teariꝰ. Colofonia eſt gumma cuiuſdā arboris: que ml̓ ta quantitate in greciā reperitur. Unde et pix greca dicitur. Eſt autē calida in ſecundo gradu. ſicca in pri mo: Eligitur illa que nigra eſt: et interius lucida. Uir tutē habet calefaciēdi: ⁊ ex gummoſitate cōglutinandi Uſus eiꝰ ad pilos de facie tollendos: et faciē dealban dā. Et contra aſma ex frigida cauſa. .XU. ¶ De dragaganto. Idem. Ragagantū eſt gumni cuiuſdā arboris vltra mare naſcentis. Humiditas em̄ effluens ex actōne caloris benſatur. et in gumni ſubſtan tīa mutatur Eſt autem frigidum in ſecundo gradu: hu midum in primo. Huiꝰ triplex eſt maneries. Eſt enim album quod meliꝰ eſt ſi ſit clarū ⁊ purum. Eſt et ſubruſ fum et citrinū qd̓ nō eſt adeo bonum. In medicinis fri gidis album ponit̉ Subruffuꝫ autē vel citrinum in ca lidis. Per annos quadraginta ſeruatur Uirtutē habꝫ infrigidādi: mundificandi: humectādi: conglutinandi: Uſus eiꝰ cōtra ſiccitatem pectoris. Contra calidā tuſ ſim et ficcam. contra ſitim: contra fiſſuras oris ⁊ labio rū: et palati exulceratōneꝫ vel excoriatōnem. Ad faciē dealbandam: et pannū ſuperfluuꝫ remouendū. contra calida apoſtemata. contra cōbuſtōnes. contra diſente riā. ¶ Auicenna. Dragagantū eſt natura frigiduꝫ: ad ſiccitatē declinans. Uirtus eſt ei ſicut gummi: et in ip ſo ſimiliter eſt pauca exiccatio. et ponitur in alcōfol eo modo qͦ ponitur gummi Conſtantinꝰ vbi ſupra. Dra gagantuꝫ frigidum eſt in ſecundo gradu. humiduꝫ in primo. In collirio mittitur: eo qͣꝫ tuſſiſ placatur: et aſꝑi tas cannaliū pulmonis ⁊ lingue mitigatur. et vox cla rificatur et confortat̉. Hoc etiā contra punctōnem re num et veſice vulneribus factam vl̓ ad ſcabiem valet et aſꝑitatem lingue lenit Repugnat ⁊ obſtat acumini potōnis ne inteſtina vlcerentur. .XAI. ¶ De euforbio. Platearius. Uforbium eſt gummi cuiuſdā arboris creſcen tis in india. Eſt aūt calida et ficca in qͣrto gra ¶ du: ſubruffi vel citrini coloris. Habet virtuteꝫ laxādi et contrahēdi: attrahendi: et flegma purgandi. Ualet cōtra arteticam: podagrā et ciragram: et cōtra fiſtulas Ualet et epilenticis et obliuioſis. ⁊ eis qui ſu bito amittūt loquelā in febribꝰ materia circa poſterio rē partē capitis exiſtente. Eſt etiā inde ſternutatoriuꝫ optimuꝫ: qͦ euacuatur a capite materia. Et p̄cipue va let in litargia. Eius puluis naribꝰ īſufflatur. Uel pul uis eiꝰ cum aqua roſacea reſoluitur: ⁊ pēna intincta na ribꝰ apponitur Auicēna Euforbiuꝫ gummi calidum Cuiꝰ virtus poſt tres annos vel quatuor alteratur. et qd̓ antiquatur tendit ad palliditatē ⁊ citrinitatem: nec Liber Quartus decimus diſſoluitur in oleo: niſi cum difficultate: recens autem econtrario Sed dixerunt qͥdam ꝙ cum fabis excortica tis in vaſe poſitum: ſeruat virtutem ſuam. Quod de il lo bonum eſt: recens eſt et clarum. citrinuꝫ ad palloreꝫ declinās. acuti odoris: et vehem̄tis acredinis. Aliud autē ab hoc adulteratum eſt cum ſarcocolla et gūmi. Huiꝰ virtus eſt ſubtilis. aduſtiua: et abſterſiua: et re cens vehem̄tioris eſt calefactōnis ꝙͣ aſa: Cum pipere ⁊ cinamomo ac ſimilibꝰ mixtū ꝯfert iſchiatice: eiicitqꝫ cortices oſſiuꝫ in vna die. Inūgitur eo paraliſis: et tre mor: ac ſtupor: et confert valde. Colliriū ex eo factum eſt abſterſiuuꝫ. Sed ꝑdurat eius mordicatio tota die. Ideoqꝫ miſcetur cuꝫ reliquis colliriis: aut cum melle Confert aque citrine: et renum frigoribus: et colicam habentibus. Os matricis vehementer coartat: ita vt medicine aborſum facientes fetū eiicere ꝓhibeat. Sol uendo. vt dixerunt. educit flegma viſcoſum in vtriſqꝫ anchis ac dorſo ac inteſtinis retentū. Interficiūt aūt z. tres: eius in tribus diebꝰ exulcerando. ſtomachū et ī teſtīa. Et dixit filius meſange: ꝙ eius rectificatio eſt: vt non multum teratur: et vt cum ſucco liquiricie miſ ceatur: et cum oleo amigdalino liniatur: Dixerūt etiā quidaꝫ: ꝙ ſi cutis capitis a venenoſo verme puncti: findatur ⁊ qd̓ eaꝫ ſequitur: vſqꝫ quo craneuꝫ appareat et in ea ponatur hoc gūmi tritum: nō ei adueniet huiꝰ rei nocum̄tum. ¶.XTII. ¶ De gummi arabico et gutta. ¶ Plateariꝰ Ummi arabicū dicitur: eo ꝙ in arabia reperi tur. ſimile eſt dragaganto. ⁊ eſt calidum et hu miduꝫ in gradu primo. Exceſſꝰ eius nō deter minat̉ ab autoribus: Huiꝰ triplex eſt differētia Unuꝫ videlicet album qd̓ meliꝰ eſt: et tale eſt eligendū quod clarum eſt. In frigidis ponendū eſt medicinis: et preci pue in dyadraganto. Eſt etiam citrinum et ſubruffum que ſimiliter clara: ſunt eligenda: et in calidis medicis ponenda. Cum aūt ſimpliciter inueniat̉ gummi arabi cū album: eſt ponendū Habetqꝫ virtutē relaxandi: hu mectandi. leniendi. Contra lingue aſperitatē in aqua donec conglutinet̉: et inde lingua humectat̉ atqꝫ frica tur Contra vomituꝫ ex defectū ꝯtentiue virtutis dat̉ puluis eius cuꝫ puluere cinamoni Contra fluxuꝫ mu lieris datur puluis eius cū puluere ſanguinis dracoīs in aqua calida: Fit etiam ſuppoſitoriū aut peſſarium Idem et eodem mō naribus iniectum ſiſtit ſanguinis fluxum. vel inde fit ſinapiſma circa timpora. Cōtra ſic caꝫ tuſſim et ſiccitatē pectoris dat̉ aqua decoctōnis or dei cum puluere gummi arabici ¶ Auīcenna. Gum mi ſpecies om̄es calide ſunt. Inter quas meliꝰ ē gum mi arabicum: eſt em̄. vt dictū eſt. purum habens ligni ꝑarum. Et ē ſtipticuꝫ ⁊ glutinatiuum cum exiccatōne ¶ Conſtātinꝰ vbi ſupͣ. Gūmi arabicū ſimiliter oꝑatur vt dragagantū gummi: tamen ficciꝰ: ac ſtipticuꝫ ma gis ꝓinde confortat ſtomachū: et arcet ſāguinis fluxū mixtum cū oui albumine: contra ignis vſtionē fit opti mū ¶ Gloſa ſuꝑ eccleſiaſticū. Gutta q̄ et ammoniaca dicitur quaſlibet duricias curat: lacrimaſ ſtillat in ha renis. ¶ Actor. Require de eo ſupͣ vbi dictū ē de am moniaco. De karabe. ¶ Ex ſinonimis .XCIIII. Arabe vulgo labra vocatur: et dicit̉ gūma li cet lapis eſſe videat̉ ¶ Auicenna. Rarabe gū I ma ē tendens ad citrinitatē ⁊ albedinē: et qn̄qꝫ declinat ad rūbedinem: attrahit paleas ⁊ fracturas plantarum ad ſe: ⁊ ideo nominatur karabe .ſ. rapiens paleas per ſe. Eſt autem arboris gumnia que dicitur nux romana: que cōpoſita ē terreitate ſubtili ⁊ aquei tate ſiccā. ⁊ ipſa ergo ē ꝯpoſita ex aqueitate tēpida: et terreitate iā ſubtiliata. Nat̉a eſt parūꝑ calida: ī ſcd̓o gͣdu ſicca Eſt āt reſtrictīa qͥppe ſanguīſ cuiuſcūqꝫ loci fuerit Eiuſqꝫ virtꝰ ſimil̓ ē virtuti floris ſue arboris: ſꝫ eo frigidior exiſtit. Cōfert tremori cordis cū aqͣ frigi da bibitū: phibetqꝫ valde ſanguinis ſputū. Retinet vo mitum ⁊ ventris fluxū: materiaſqꝫ malas a ſtomacho ꝓhibet: et cum maſtice cōfortat ſtomachū. Cōfert etiā tenaſmō et. vt dicunt quidā. ſuꝑ apoſtemata calida ſu ſpenſum cōfert eiſdem. ¶ De lacta et licio. ¶ Ex ſinonimis. L.XUIIIII. Acta que et alio nomīe orobo dicit̉ eſt gūma de qua cū homīs vrina fit carminiū ¶ Cōſtā tinꝰ vbi. sͣ. Lacta eſt in ſcd̓o gͣdu calida ⁊ ſicca aperit opilatōnem epatis: ip̄mqꝫ ꝯfortat. et ꝓdeſt icte ricis. Que ſi fuerit lota melius operatur ꝙͣ non lota. ¶ Dyaſcorides. Liciū vn̄ fit arbor eſt licios appellata ſicut videlicet dictum eſt ſupͣ Eligendum eſt autē liciū intꝰ colore ruffo. deforis nigro: guſtu amaro. Tale in dicum eſt: quod ⁊ meliꝰ eſt. Caligines oculis detergit: ſcabiem ac pruriginem oculoꝝ: et reumna ꝯpeſcit. Au tiquas ſanies auriū purgat: fauciū tūoreꝫ ſedat. Stip ticum .ſ. ē: et gigiuis vulneratis ꝓdeſt. Ragadias ex itineris attritōe mirifice curat. Diſētericis ac celiacis potus cliſteriſatus medetur: tuſſimqꝫ ſanat Emoptoy cis cum aqua acceptū eſt ſingulare p̄ſidium. Morſibꝰ rabioſi canis in modū catapucie datū: ſubuenit. Capi los inficit. Panaricio vnctum ſanat Paſcentium vul neꝝ putredines ſoluit. Mulieris ꝓfluuiū ſtrīgit. Ad ulteratur aūt amurga cocta et admixta vl̓ ſucco abſin thei vl̓ etiā felle bubuli ¶ Cōſtantinus vbi ſupͣ. Licium eſt calidum in primo gradu: ſiccum in ſecūdo. Lentigi nes facieī mūdat. puſtulas oris et gingiuaꝝ putrefac tas curat. oculoſqꝫ clarificat. Ualet contra ſcabiem ⁊ pruritum oculoꝝ: Humiditatem ab auribus extrahit Hūores a matrice fluentes ꝯſumit. Potum autē ſup poſitum diuturnā ſolutōneꝫ arcet. et inteſtina vulnera ſanat. ¶ Actor. Licium ē ſuccus herbe ſcd̓m plateariū ideo dē ip̄o dictū ē ſupͣ vbi de ſuccis herbaꝝ. ¶ Xdy. ¶ De maſtice. ¶ Iſidorus. Aſtix ē gutta arboris lētiſci: q̄ ⁊ granomaſtix dicta eſt: quia in modum granoꝝ ē. Melior at In chio īſula reꝑitur odoris boni: cādoris cere punicee. vnde et ſplendorem guttis pulcrificat. Aduſ teratur aūt interdum reſina vel thure. ¶ Plini. lib. xii. Mirra tranſit in maſticem: que et ex alia ſpina fit in india. Item que in arabia vocant lamam. Sꝫ maſtice quoqꝫ gemina eſt. qm̄ ⁊ in aſia greciaqꝫ herba reꝑit̉. ē radice folia emittens et carduum ſimilem alo: ſemīs plenum lacrimaqꝫ q̄ erūpit inciſa ꝑte ſumma vt vix di noſci poſſit a maſtice vera. Necno et tercia in pontho eſt bituminis ſimilior. Laudatiſſima vero chya cādida Cuiꝰ p̄cium in libras. xx. Nigre vero duodecī. Chya e lentiſco traditur gigni gumni mō Adulteratur au vt thura: reſina ¶ Auicēna. Maſtix aliꝰ ē romanꝰ albꝰ Et alius ē nabati ad nigredinem declinans Melior ē albus magnus et mundus Eius rectificatō ip̄ius ē re ſolutio: et ī aceto ꝑ dies aliquos dimiſſio: deinde vero exiccatō. Calidus et ſiccus ē in ſecundo: minoris tamē calefactōnis et exiccatōnis olibano. Stipticus ē ac re ſolutiuus: om̄eſqꝫ ꝑtes eiꝰ et arboris ſue ſunt ſtiptice et in ip̄o eſt maior calefactō ꝙͣ in arbore. Totumqꝫ de ſtipticitate ac lenificatōe et exiccatōe eſt in ip̄o. et ſine īpedim̄to eſt ſubtile valde. et liquefacit flegma. L.XAVI. ¶ De virtute ipſiꝰ ī medicīa ¶ Diaſcorides Aſtix ē reſina que ex arbore cino manat. Nā ſcitur in aſperis ⁊ petroſis locis cuius alia eſt ſubuiridis. Alia eſt ſubalbida: ſed optima eſt candidiſſima ⁊ ꝑlucida: q̄ diu maturatur. aliquatenus Liber Quartus decimus mollis Adulteratur aūt reſina cypreſſi vl̓ nucleis pini oa odore dep̄henditur. Uirtus ei ſtiptica ⁊ malactica gtomacho vētriqꝫ et inteſtinis et epatis inflatōnibꝰ uis i copioſe calefaciēdo. Rupturas tibiaꝝ cū axū ia ſanat. ſed etiam cicatriſantibꝰ quoqꝫ miſcetur me dicaminibꝰ Iſa ac libro tercio. Maſtix calidꝰ eſt et ſic ꝯ in ſecūdo g̓du. Stomachū cōfortat: vrinam ꝓuocat diceſtōnē adiuuat: ſtomachuꝫ de groſſis humoribꝰ mū pat. ¶ Platearius. Maſtix eligitur que clara eſt et qiba: non obſcura vel terre admixta Uirtuteꝫ habꝫ cō tringendi: cōfortandi: ꝯglutinandi: et cōſolidādi. Uſꝰ rius ad dentes relaxatos confirmādos: ⁊ ꝯtra humo rea defluentes a capite ad oculos et ad dentes. Cōtra ponutum colericū: et fluxum ventris colericum: vel ex acumīe medicine factuꝫ. Aqua decoctōnis eiꝰ tepida pata: digeſtioneꝫ ꝯfortat ſtomachū relaxat et corrobo rat. Maſtix etiaꝫ maſticata dentes dealbat ⁊ ꝯfirmat ſuꝑfluitateꝫ vue cōſumit Cerebruꝫ de purat: qꝛ excrea re facit in multa quātitate. ¶ Auicenna. Maſtix eſt mīoris acuitatis ac ſpiſſitudinis ꝙͣ relique gūme. Cō fert apoſtematibꝰ viſcerum: et ponitur in dentifriciis: et facit pulcritudineꝫ. Nigrum auteꝫ nabati duriciis eſt ꝯuenientius. Ipſuꝫqꝫ confert apoſtematibꝰ formi calibꝰ. Eiꝰ maſticatio exͣhit a capite flegma: ipſumqꝫ mundificat et ſimiliter oris collutio ex eo facta. ꝯſtrin git gingiuas: confert tuſſi: et ſputo ſanguinis. Con fortat ep̄ar ⁊ ſtomachum: ⁊ aperit appetitum. Confert qꝫ ſtatim apoſtematibus ſtomachi et epatis. Confor tat et inteſtina Confertqꝫ fluxui ſanguinis per inferio ra diſenterie atqꝫ raſure. ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Maſtix calidus eſt et ſiccus in ſecūdo gradu. Proin de ſtomachuꝫ calefacit: flegma diſſoluit. appetitum ex citat: vētoſitatē: apoſtemata ſtomachi: et tumores ep̄a xrinuiubꝝ cutdl̓ ¶ Iſidorus. XAIVII. ¶ De mirra. Ira eſt gutta arboris mirre: viridis ⁊ amara lior eſt: Elicit a corticis vulnere vilior iudicat̉ vnde et nomē accepit Sponte manans precio Mirra auteꝫ tragodite ab inſula arabie dicta eſt: vbi melior ⁊ purior colligitur. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Mirre in plenuꝫ ꝓbatio eſt minutis glebis: nec rotundis in ꝯͣ cretu albicantis ſucci et tabeſcentis: vt que ꝯfracta cā didoſ vngues habeat: guſtu leniter amara. Secunda bonitas eſt intus varie: peſſima q̄ intus nigra. Peior ſi ſit etiam foris. Adulterat̉ autem lentiſci glebis ⁊ gū mi. Itemqꝫ cucumeris ſucco amaritudinis cauſa: ſicut ponderis argenti ſpūmā. Reliqua vicia rep̄hendunt̉ ſapore: gummi dente lenteſcētis. Facillime vero adul terat̉ indica mirra: que ibi colligitur d̓ quadam ſpina Mirra tranſit in maſticem: que ⁊ ex alia ſpina fit in iu dia. Itemqꝫ in arabia: quā vocant lamam. ¶ Auicenna. Mirra eſt gumnā ſuꝑ arborē creſcēs que dimittitur donec cōgeletur. Deinde colligit̉. Me lior eſt iſta que non eſt admixta ligno: ⁊ cuiꝰ arbor bo ni odoris eſt. Adulteratur qn̄qꝫ cum lacticinio ꝑnicio ſo ⁊ fit ip̄a ꝑnicioſa: qd̓ lacticiniū alferiſius dicitur: et eſt ꝑnicioſa arbor: Eſt autem calida ⁊ ficca. aperitiua: reſolutiua ventoſitatū In ip̄a ſunt ſtipticit aſ ⁊ adherē tia ⁊ lenificatō. Fumus eius vehementioris eſt ſubtili atis abſqꝫ mordicatione. Et eſt vt fumus olibani Plateariꝰ. Mirra eſt calida ⁊ ficca in ſecūdo gra dū. Eligitur que citrina eſt vl̓ ſubruffa: interius aliqͣn tulum lucida: Habet auteꝫ virtutem ꝯfortandi ex glu tinoſitate: ꝯducendo parteſ in vnū. Diſſoluit ⁊ ꝯſumit mediocriter ex qͣlitatibus: Unde ⁊ cōſeruat: quia qͣntū diſſoluit tm̄ ⁊ cōſumit. Unde ⁊ corpora antiquoꝝ mir fa cōdiebantur: vt cōſeruarent̉. Mirra cōſeruatur per centum annos. ¶ XAVIII. ¶ De virtute ipſius ī medicīa. ¶ Auicenna. Irra prohibet putrefactionem et fetorem: et ex trahit ſuꝑfluitates crudas. Iuuat ad confor tandum ⁊ inſpiſſandū capillos. abſtergitqꝫ ve ſtigia vlcerum: et oris fetorem et aſcellarum remouet. Confert apoſtematibus flegmaticis: cōſolidat et coo perit oſſa nuda. admīſtratur cū aceto ſuper impetiginē et ſanat vulnera putre facta. Abſtergit albuginem et veſtigia vlceꝝ in oculo ⁊ replet̉ ea. Confert aſperitati palpebraꝝ et etiam tuſſi antique humide et aſmati: et anhelitui dilationis: ac doloribus lateris. et clarificat vocem ꝓpter ſuā abſterſionē ſubtilē abſqꝫ aſperitate Sub lingua quoqꝫ ponit̉ et eius aqua glutitur: ad aſ peritatē gutturis. Menſtrua ꝓuocat et extrahit fetus ac vermes et aſcarides: ꝓpter ſuā amaritudinē. Uniꝰ fabe quantitas ex eo datur in potu ad vlcera inteſtino ruꝫ: et raſuram atqꝫ ſolutōnem Datur etiam potui cū vino ad pūcturas ſcorpionū Itē faba ex ea accepta cū pipere et aqua ad initium rigoris febrium ꝓhibet ip̄m Dicit galienus: ꝙ odor mirre ſanis efficit ſoda neduꝫ pacientibus ſodā. Cōfert ip̄a ꝯcuſſioni auris: et facit ſcotomiam et ſomnū. Sparſa ſuꝑ vlcera capitis ſanat ea. Nares ex ea liniuntur ad fluxos antiquos et ꝯſtrī git eos Caputpurgium ex ea fit: et mūdificat cerebrū Os ex ea cum vino et oleo colluitur. Et cōfirmat den tes valde. Prohibꝫ corroſioneꝫ eoꝝ: et ſtringit eos ac remouet huiditatem eoꝝ ¶ Plateariꝰ. Pillule ex mir ra et ſtorace calida dantur ꝯtra catarrum .i. fluxū hūo rum a capite. eadem valet ad digeſtionem ꝯfortandaꝫ Cōtra viſcoſum flegmā adherens ſpūalibꝰ: vt ī tuſſiē tibꝰ: et cōtra aſma: Uinū decoctōnis eius valet cōtra fetorem oris ꝓuenientem ex fumoſitate ſtomachi. Et cōtra ſaniem ſtomachi et inteſtinoꝝ. Puluis eꝰ vulne ribus impoſitus putredinem ꝯſumit: et ea cōglutinat. Cōtra vitiuꝫ gingiuaꝝ ex puluere eꝰ fricant gingiue putredinē conſumit et cōſolidat. Fumigiuꝫ mirre ꝑ os receptum cerebrum ꝯfortat Optima eſt mirra illa que ē mudiſſima: et tactu quaſi aſpera arida fragilis lenis et globulis puſillis: et extrinſecus vnius coloris. intrī ſecus autē ſubrubea veluti nebulas habens albicātes odore ſuauis: guſtu amara. Hec quidē in mōtibus col ligitur: ſed altera melior ac pinguior ī planiſ inuenitur Poteſt aūt eiꝰ acrimonia vexabilis ꝯmouere corpus Eſt etiā granalis et glutinatiue virtutis ac ſiccatiue. ¶ Dyaſcorides. Mirra diſentericos et celiacos et hu mecta tuſſicula vexatos: ⁊ aurium fluores medicinali ter iuuat: oris fetoreꝫ maſticata pellit. cū alumine qͦqꝫ pedorem alaꝝ tollit. facit ⁊ ad lūbricoſ. Oris collutoni cum vino adhibita dentes et gingiuas ꝯfirmat ¶ Con ſtantinuſ in li. gra. Mirra ſub lingua miſſa diſſoluta ⁊ inglutita aſꝑitatem cānaliuꝫ pulmonis lenit et vocem clarificat. Andromachus dixit. Mirram mūdificare vulnera: pectꝰ guttur: ⁊ oīa ſpūalia in fabe modū data Item ⁊ viſum clarificat: aſperitatem palpebraꝝ lenit Razi. Mirra calida eſt: et antique tuſſi ꝯgruit. vocē clarificat Scothomiā tamen īducit. ꝓpterea dormire facit: menſtrua ꝓuocat. Scorpionuꝫ puncturis bibita .XUIIX. confert. De opobalſamo. Iſidorus. Pobalſamum eſt ſuccus arboris balſami: ⁊ iō cuꝫ adiectōne ſignificatur quia cortex ligni ꝑ cuſſuſ ferreis virgul̓ ꝑ cauernas eximii odoris guttam diſtillat. Cauerna em̄ grece dicitur ope. Huiꝰ guttam adulterant admixto oleo ciprino cū melle. Sꝫ ſincera ꝓbatur a melle ſi cū lacte coagulauerit. ab oleo autem ſi inſtillatur aque vel admixta facile fuerit reſo luta Preterea etiā ſi lanee veſtes ex ip̄a pollute fuerīt n̄ maculant̉. Adulteratꝰ qͥdem neqꝫ cū lacte coagulat Quartuſdecimus Liber Et vt oleum in aqua ſuꝑnatat: ⁊ veſtē maculat. Bal ſama aūt ſi pura fuerint: tantā vim habēt: vt ſi ſol ex cāduerit ſuſtineri in māu nō poſſint ¶ Plateariꝰ Opo balſamū caliduꝫ eſt ⁊ ſiccum in ſcd̓o gradu. Tempore eſtiuo incidunt̉ rami balſami aliqͣntulum cū cultello: non penitꝰ. Poſtea gutta inde emanans colligitur in vaſe vitreo ſciſſure ſuſpenſo. Poſtea rami inciſi aliqͣn tulū deſiccātur et colligūtur: et dicunt̉ xilobalſamum. Uirtuteꝫ habet calefaciendi et cōfortandi Opobalſa mū auteꝫ potiſſimam habet virtutem: ſed quia cariſſi mū eſt: multis modis ſophiſticatur. Quidā vendunt ꝓ eo therebintinā. Quidam auteꝫ admiſcent. Alij vero oleum nardinū admiſcent therebintine. Sed dyaſcori des dicit: ꝙ ſi gutta opobalſami ponitur in lacte capri no: lac coagulatur et gutta deſcendit ad fundum. Sed multa ſunt coagulantia. Sic ergo a ſophiſtico dino ſcitur. Opobalſamū citrinum eſt: ⁊ multum clarū. Si cum ſtilo ponat̉ ſuauiter in ſuperiori parte aque: ibi re manet. Eſt ⁊ alia ꝓbatio. Si panno imponat̉ ſubtiliſſi mo et mūdiſſimo: ⁊ poſt hoc abluat̉ aqua in vaſe mun diſſimo: qd̓ purum eſt ad vnam partē agregabit̉: velut viuū argentuꝫ Si aliud gummi ibi fuerit in alia par te remanebit Preterea ſi purum fuerit. pannꝰ non in ficietur: Eritqꝫ eiuſdem ponderis cuiꝰ fuit prius. Itē ſi parum opobalſami ponat̉ in palato: cerebrū ita cale facit: ꝙ videtur ſuccendi. Uirtutem habet diſſoluendi cōſum̄di: attrahendi Opobalſamū cum vino matricis ſuꝑfluitates mūdificat. fetum mortuū ⁊ ſecūdinā edu cit. Datur et contra diſſuriam: vel ſtringiriā vel lapi dem veſice. Si etiam opilatio fuerit ex frigido humo re ꝯͣ dolorem yliacuꝫ vl̓ dolorē ſtomachi factuꝫ ex frigi da cauſa. Contra quartanā ⁊ quotidianā facta prius purgatōne: in his omnibꝰ datur cum vino. Cōtra om nes paſſiones capitiſdatur cū opiaca aliqua illi paſſiōi ꝯgruenti. Contra om̄es cicatrices remouendas mad̓ factū cera opobalſamū ſuper cicatrices ponitur: ⁊ cuꝫ cera ꝑ decem dieſſeruatur. Contra vicium auriū paꝝ inſtillatur. Contra vicium dentiuꝫ ex parte dolente a liquid in aure mittitur. Corpora mortuoꝝ incorrupta conſeruat: quia quantum diſſoluit tantum conſumit. ¶ Actor. Ex predictis patet ꝙ arboris balſami ſuc cꝰ non ſolum dicitur opobalſamū ſed etiam balſamum ꝓpter qd̓ ⁊ d̓ ipſo iam alias ſub nomine balſami ſuꝑiꝰ eſt prelibatum. .C. ¶ Iſidorus. ¶ De pinea Inee lacrima in germanie inſulis electꝝ gig nit. Gutta enim defluens rigore vel tēpore in ſoliditatem dureſcit: et gemniā facit: que de qualitate et nomen accepit .i. ſuccinum: eo ꝙ ſuccꝰ ar boris ſit. Pinalium autē reſinaꝝ. alia liquida: alia art da: ⁊ afferunt̉ ex tirrena colofonia: vnde ⁊ nomē colo fonia reſina ſumpſerit. ¶ Actor. De colofonia dictuꝫ eſt ſupra que dicit̉ et pix greca. Nam pinus d̓r arbor picea ſecundum iſidorum: eo ꝙ picem deſudet. Plinius. libro. xxiiii. Pinea reſina capitis vulneribꝰ optime medetur ¶ Dyaſcorides. Reſine pinee diffe rūt nō ſolum in ariditate ⁊ liquiditate: verū etiaꝫ in co lore. Nam alia eſt alba: alia olea. alia melina. Sed ex aridis meliores ſunt pitimie q̄ de inſulis hiſpanie affe rūtur. Et ꝓbabiles ſunt: que melioris odoris fuerint: aureā referentes qualitatē atqꝫ perſpicuā. Ex eorum piguioribus lignis colligitur pix: que a greciſ cinamo nos dicitur. Probabilis autē eſt ſplendens: lenis mun da. Medetur aūt cum melle vt electuariū datum ꝑti ficis: anheloſis: ſanguinē expuentibꝰ: et ex torace: diffi cilibꝰ excreatōnibꝰ: venena curat: inflatōneſqꝫ turgen tes: ac matricis duricias. Ad ſcrophas etiā purulētaſ facit cōcocta farine vrina puerili. putredines qͦqꝫ cur cūſcribit. Itē admixta vua paſſa ⁊ melle hiatōes excal cat qͣs greci ragadias vocat in pede ſiue pollice Impe tigines etiā ac leꝓſos vngues deſpumat. Ualet etiaꝫ ſcd̓m qͦſdā ſinaticis ⁊ ad glutinādos receſſus: et ad ſer pentes: et aurium fluorem. ¶ Iſidorus. .TI. ¶ De pice. Ix. vt quidam volunt. a pino dicitur Pinꝰ em̄ picem deſudat. Cuiuſ ꝓbabilis ſplēdens: lenis picia ſiue picula dicitur. Et eſt calida ⁊ ficca in ſecūdo ac mūda ¶ Platearius. Pix alia liquida eſt q̄ gradū. Alia naual̓ que ē minus calida et ſicca. Dicūt tamen quidaꝫ ꝙ liquida ſit fex naualis: q̄ dum excoqͥ tur pix liquida quaſi fex reſidet: ſed hoc falſum. Fiunt em̄ ex diuerſis arboribꝰ: quaꝝ fruſta ī quibuſdā vaſis excoquuntur: a quibus in alia vaſa que ſub terra poſi ta ſunt defluit liquoſitas a lignis reſoluta. ¶ Pliniꝰ libro. xvi. Pix liquida in europa ē tēda coquitur nauā libus muniendis: multoſqꝫ ad alios vſus. Lignum eiꝰ cōciſum furnis īponitur vndiqꝫ igni extra circūdato: vt primus ſudor aque modo fluat in canalibus. hoc in ſiria cedꝝ dicitur. Cui tanta vis ē vt in egipto corpo ra defunctoꝝ hoīm eo ꝑfuſa ſeruētur. Sequens liquor craſſior iam picē fundit. Hec rurſuꝫ in cortinaſ ereas cōiecta: aceto ſpiſſatur. et coagulata brucia vocat̉: do liis ac ceteris vaſis vtilis: ab alia pice differēs colore rutilante: et ꝙ pinguior eſt. zoſippa reſina de nauibus maritimis coagulatur in picem. Pix optima vbicūqꝫ ex apricis aquilonis ſitu. Ex opacis horridior viruſqꝫ p̄ferens: frigida hieme deterior: ac minus copioſa et decolor. Quidam arbitrantur in mōtuoſis copia p̄ſtā tiorē ac coloratōrem: et dulciorē fert: odore quoqꝫ gra tiorem: dum reſina ſit decoctā vero mīꝰ piciſ reddere ¶ AII. De medicinali eius operatione ¶ Plinius libro viceſimoquarto. Icis natura excalefacit: explet: aduerſat̉. pͥua tim ceraſte morſibus cum polenta: ſanat liche nas: aluū ſoluit: excreatōnes pectoris adiuuat carbunculos purgat et̓ vlcera putreſcentia ¶ Diaſco. Pix liquida colligit̉ ex lignis pīguibus: ſed illa melior eſt que eſt lucida lenis et munda. bibita venenis occur rit: tuſſientibus ac ꝑtiſicis opitulatur. Emoptoycis ac ſpaſmaticis ſubuenit. Toracis pinguedinem electua rii more accepta diſſoluit. Tūorem fauciū ſedat. Uue ac ſquinantie penna intincta medetur cuꝫ ſale trita ac cera impoſita. Morſibꝰ venenatis opitulatur. zernas et vngues vlcerantes emendat. Sordida quoqꝫ vulne ra mundat Item cum mirra thure ac cera vulnera ſine oſſe replet. Ragadias pedum inuncta curat. Melli et vuepaſſe mixta carbuncul̓ occurrit. Putredīes vulne rum tollit. Medicatōnibus ſtipticis neceſſarie miſcet̉ Pix dura melior ē ſi limpida et pīguior: et odoris bor fuerit ac ſubruffi coloris ⁊ reſine ſimilis: in vulneribꝰ ſaniem remouet: alta vulnera replet. Papulis qͦqꝫ me detur et medicaminibus adhibetur. ¶ Auicenna. Pix duaꝝ ſpēꝝ ē. Una ē marina liquida nigra que ponit in emplaſtris. Alia mōtana ſilueſtris: ⁊ huius alia eſt liquidā .ſ. ex arbore aliembuthalia pini. Eſt aūt matu ratiua: groſſoꝝ hūoꝝ abſterſiua: calefactiua. et huida quidem vehementius maturatiua eſt: ſicca vero fortiꝰ deſiccatiua. Pix extirpat albedinē vnguis. Attrahit ſanguineꝫ ad membra: et impinguat eā ꝓprie cū itera tur eiuſ adherentia: et euulſio ſubito cum violētia: lini tur ſuper fiſſuras peduꝫ ac reliquoꝝ mēbroꝝ: vt clau dat eaſ. Emplaſtꝝ ex ea facit naſci piloſ ī alopicia Itē lenit apoſtemata dura ꝓprie pix hūida. Cū farīa ordeī valet ſuper ſcrofulas. Item delet impetiginem et ge uerat carnem in vlceribus ꝓfundis: et mundificat ea. Liber Quartuſdecimus Confert apoſte matibꝰ in lacertis. ⁊ tuſſi frigide ac ſic ex vlceribus capitis: in pleureſi ⁊ peripleumonia ntum facile facit ⁊ maturat cum oleo amigdalino. Prohibet ſputum ſanguinis: ⁊ vomituꝫ ſaniei. humi qa palato illinita valet prefocatōni. Iteꝫ lenificatiua ē ex plurimꝰ eiꝰ vſus ſoluit. Ualet ad apoſtemata cali aa et dura in inteſtinis ⁊ matrice ⁊ teſticulis. Et poni tur in medicinis vulnerū orificii veſice Reſiſtit vene nis. Et cōfert cum linitur ſuꝑ morſuꝫ vipere ¶ Cōſtan tinꝰ vbi ſupra. Pix liquida calida eſt ⁊ ficca in tercio radu. contra venenū eſt cuꝫ melle accepta. Ualet vul neribꝰ pectoris ⁊ pulmonis: ⁊ tuſſim diuturnā haben tibꝰ. Gargariſſmꝰ eius apoſtemata gule diſſoluit. Pix qͦqꝫ ſicca omnia ſupradicta operat̉: ⁊ ſepe in vngentis ad vulnera recipitur ¶ Plateariꝰ. Pix liqͥda virtuteꝫ habet diſſoluendi. ꝯſumendi: laxandi. Ex picul a fit vn eutū contra ſcabiē Uſus etiā eiꝰ contra impetiginem ⁊ ſerpiginē ⁊ contra tineam. Contra ſpleneꝫ ⁊ frigida apoſtemata fit emplaſtrū ex picula cera ⁊ oleo reſoluta Six etiam naualis ponitur in emplaſtris. C AIII. ¶ De reſina. Iſidorus. Eſina greci retinam vocant. Nam reſi grece dicitur qͥdquid manat. Eſt em̄ lacrima ſudore exalata lignoꝝ: vt ceraſi: lentiſci: balſami: vl̓ re uaꝝ arborū ſiue virgultoruꝫ: que ſudare ꝓduntur: ſi cut ⁊ odorata orientis ligna: vt gutta balſami ac feru larū vel ſuccinoruꝫ cuius lacrima dureſcit in gemmaꝫ Prima eſt reſina therebintina oīm p̄ſtantior: hec ex a rabia: ⁊ india: ⁊ ſiria. cipro: et affrica. ex inſulis quoqꝫ cicladibꝰ affertur Secūda eſt lentiſcina que maſtix vo catur. ⁊ hec de chyo inſula deportat̉. Tercia pinalis q̄ ex tirrena colofonia. ¶ Pliniꝰ libro decimoqͣrto. In oriente optimaꝫ ⁊ tenuiſſimaꝫ reſinam fundunt there binthi. Deinde lentiſci que maſtix dicitur. poſtea cip̄ſſi acerrimaꝫ ſapore: liquide om̄s extant. Craſſior vero ē et ad piceſ faciendas cedrus. Arabica reſinaᵇ alba eſt acri odore: difficilis coquenti India calloſior: ⁊ there bintina quoqꝫ odoratior. Siria attriti mellis habet ſi militudinē. Cipria autecedit melleo colore carnoſa. ¶ Idem in libro. xxiii. Reſine ſpecies due ſunt. Sicca et liquida. Sicca e pinū et picea fit. Liqͥda e therebin to larice lentiſco: cypreſſo. Nam et he ferunt in aſia et ſiria. Fallunt̉ qui eam putant eſſe e picea atqꝫ larice. Picea em̄ pīguem et ſuccōſam fundit. Larix gracilem ac mellei liquoris virus redolentem Medici liquida raro vtunt̉ et in ouo fere ¶ Giaſcorides. Reſina la crimū eſt arboris. Omnis autē reſina deſiccat: et cale facit: et diuretica eſt. Alia quideꝫ plus. alia vero minꝰ Meritoqꝫ precedit omnis reſina de cyno. Que ideo maſtix nominat̉: quia modicuꝫ ſtiptica eſt. vnde ſtoma chū et ventrem et epar defectum corroborat: et infla tōnes eoꝝ iuuat abſqꝫ moleſtia. Aliqͣntulum auteꝫ ha bet acredinis. et ideo leptomeris eſt. Preterea there bintina p̄cellit. Nam et ideo dyaforetica eſt: pluſꝙͣ ma ſtix: ita vt ſcabies ſanet. ⁊ ꝓfundas plagas ac vulnera gis repleat ⁊ purget. ¶II II. ¶ De ſagapino et ſerapino ¶ Plateariuſ. Agapinuꝫ vel ſerapinum eſt in tercio gradu calidum ⁊ ſiccū. Eſt autē gummi cuiuſdaꝫ ar boris in tranſmarinis partibꝰ et in grecia na ſcentis. Humiditas em̄ q̄dam fluens circa arborem in durat̉: ita ꝙ euelli qn̄qꝫ ſine cortice non poſſit: Et in lo co ſicco diu ſeruatur. Uirtuteꝫ habet diſſoluendi: con ſumendi: attrahendi: relaxandi: Cōtra litargiaꝫ fumi giū factuꝫ ex ip̄o et cornu caprino ſuꝑ carbones poſt tis ſternutatōneꝫ ꝓuocat. et cerebrū a flegmatica ſuꝑ fluitate mūdificat. Idē qͦqꝫ mūdificatū. vt dꝫ datū aſ maticis laborātibꝰ ex hūiditate valꝫ: p̄cedētibꝰ tn̄ mol lificatiuis ⁊ materie digeſtiuis Aliter gentiana in aqͣ decoqͥtur ordei: ī qͣ colatura et ſerapinū ſoluit̉: et pati enti datur. Suppoſitorium vel fumigium ex eo factū contra precipitationem matricis valet multum. Item qꝫ fumus eius per os et nares receptus multuꝫ valet ad ſuffocatōnem ip̄ius. Deniqꝫ ꝯtra ſplenis duriciem ex eo fit vnctū l̓ cerotū optimū Siquideꝫ in aceto per noctem ponitur: eo qͣꝫ mane decocto et colato: addita cera et oleo: vngentum efficitur. ¶ Auicenna. ¶ Dę ſerapino. Erapinum eſt arboris gūma: in qua nō eſt iu uamentum: ſed in eꝰ gūma. et dicitur quod eſt quedā ſpecies galbani: que reſoluitur et ſerapi num fit. Melior eſt duaꝝ eius ſpecierum illa que eſt ſpiſſior et clara: cuius pars interior ad rubedinem de clinat: et velociter reſoluitur inaqua Non ſicut id qd̓ adulteratum eſt cum galbano: ꝙͣuis galbano albo ſit ſimile: et ꝙ melius eſt de eo eſt illud de ſaphan. Eſt āt calidum in tercio: ſiccum in ſecūdo. et ē reſolutiuū: car minatiuū: calefactiuum: abſterſiuū. Cōfert paraliſi ac rupture lacertoꝝ ⁊ cordaꝝ eoꝝ. ſoluitqꝫ materiaſ eoꝝ que ſunt in vtriſqꝫ anchis. Cliſteriſatū et bibitū: ſimi liter valet doloribꝰ iuncturaꝝ. Reſoluit ſoda frigidā atqꝫ ventioſam Epylenſie cōfert et obſcuritati oculi ī alcōfol: et groſſitudini palpebraꝝ: ac veſtigis ī oculo et eſt de medicīs q̄ ſunt ad aquā deſcendentē ad oculū Tritaqꝫ cum aceto et poſita ſuꝑ ordeolum delet ipſuꝫ Cōfert pectori: lateriſqꝫ dolori: et antique tuſſi. Cum aqua rute valet ad maliciā anhelitus. fortiterqꝫ mūdi ficat pectꝰ: et extrahit hūores crudos. Cōfert iterum ydropiſi: et aquam citrinaꝫ extrahit. Cōfert et colice cliſte riſatum et bibitum: et dolori ventris pungitiuo. Extrahitqꝫ lapideꝫ ex ambobꝰ: ⁊ augmentuꝫ efficit ī coitu. Cōfert quoqꝫ matricis doloribꝰ. Prouocat mē ſtrua cum ydromelle bibitū. Sed interficit fetū. Lenit cum facilitatē ventrē ⁊ extrahit viſcoſum hūoreꝫ. Cō fert etiā febribus periodicis In vino datur ad punctu ram vermium venenoſoꝝ: et ad omnia venena morti fera Ęius operatō fortior eſt operatōe galbani. Et qn̄ qꝫ cōfert delinitum in omnibus locis .AV. ¶ De ſanguine draconis. ¶ Plateartꝰ Anguis draconis eſt gūma cuiuſdā arboris ī india et ꝑſia naſcentis. Sic dictus: quia ſang uini ſimil̓ eſt Eligitur aūt ſubrubicūdus et in terius clarus: ſicut miniū. ⁊ ſophiſticatur quandoqꝫ ex puluere minii cum alio ſuccō indurato Eſt aūt frigidꝰ et ſiccus in tercio gradu. Per ānos. xxx. ſeruat̉ virtu tem habet conſtringēdi. Cōtra fluxum ſanguinis ē na ribus puluis eius imponitur: et nares ꝯſtringūtur: vt puluis adhereat rupture venaꝝ. Uſus quoqꝫ eius cō tra emoptoycam paſſionē et ꝯtra diſenteriā. Conſtā tinus vbi ſupͣ Sanguiſ draconis eſt de arboribꝰ ī ꝑſide ⁊ armenia naſcentibꝰ: qui frigidus eſt ⁊ ſiccus in īitio tercii gradus. Loca de gladio alijſqꝫ rebus inciſa ſoli dat. et vulnera inteſtinoꝝ curat ſi ex eo cliſteriſet̉. Uē trem ꝯſtipat. Radices huius arboris de groſſis viſce rum hūoribus et viſcoſis mundificatiuas eſſe galie nꝰ affirmat. Aceto tēperata morpheam et impetiginem inūcta ſanat. Succus ex eo colliriis mixtus viſum cla rificat ¶ Auicenna. Sanguis draconis eſt ſuccus ru beus notus: nō multum calidus. Dicūt etiā quidā ꝙ ē frigidus. Eiuſqꝫ ſiccitas eſt in ſecūdo gradu. Cōſtric tiuus eſt: fluxūqꝫ ſanguinis ꝓhibet Ulcera et plagas recentes cōglutinat. ſtomachūqꝫ cōfortat. Deniqꝫ cō ſtringit ⁊ diſenterie confert: aniqꝫ fiſſuris. ¶. AVI. De ſarcocolla. Auicenna. Arcocolla eſt arboris ſpinoſe gumna: in qua eſt amaritudo Et bona ē illa que ad citrinitatē Liber Quartuſdecimus declinat: ſimilis olibano Et dicunt quidam ꝙ eſt cali da in ſecundo. ſicca in primo. Eſt aūt glutinatiua: et ideo conſolidat et carnem creat. In emplaſtris admi ſtratur. et in ipſa eſt virtus adherere faciens: opilati ua et amara ꝓpter hoc in ip̄a eſt reſolutio et digeſtio Coluiciem facit frequens potꝰ ip̄ius: et ꝓprie ſenibuſ Omīa ſedat apoſtemata ēplaſtri more ſuppoſita. Cor rodit mortuam carnem: recenteſqꝫ plagas conſolidat: et reſtaurat corroſionem. Ualet etiā ad aurem ſanio ſa Confert obtalmie: ac ꝓprie lippitudini et fluxui ocu li: ꝓprie cum lacte aſine. humorē crudū ac flegma groſ ſu ſoluit: ꝓprieqꝫ ex ancha et iuncturis. ¶ Platearius Sarcocolla eſt in ſecundo gradu calida et ficca. et eſt gummā cuiuſdā arboris ex partibꝰ trāſmarinis: Hu iꝰ generis alia eſt in puluerem redacta: que facile ex alteriꝰ pulueris admixtione ſophiſticatur. Alia vero groſſa reperitur. diu ſeruatur: ex glutinoſitate quam habet. Ineſt ei virtus cōſtringendi et conſolidādi Eli genda eſt illa que alba eſt: aut ſubalbida et gummoſa que in maiori qͣntitate reperit̉. Reducta in puluerem nō valet. Ex illa ēplaſtrū ⁊ albumine oui cōfectum: va let ſuꝑ timpora cōtra ſanguinis ē naribꝰ fluxuꝫ Con tra macula oculoꝝ. puluis eius cum aqua roſacea con ficitur et ſoli exponitur: donec aqua conſumatur. Ex aqua rōſaꝝ iterum appoſita: ſi fit ac tercio vel quar to. Poſtea cū aqua roſacea vel ꝑ ſe imponit̉ oculoruꝫ doloribꝰ. Item puluis eius vulnera cōſolidat ſuꝑpoſi tꝰ. Beniqꝫ cōtra tenaſmon ex frigida cauſa valet fu mꝰ ex puluere ip̄iꝰ poſito ſuper carbones a patiente ꝑ embotū receptus. ¶ Dyaſcorides: Sarcocolla eſt ve lut lacrimū arboris et quaſi reſina. naſcens in perſia: ruffa: et guſtū amara. Uirtꝰ eſt ei vulnerū ꝑacollecti ca. Poteſt etiā lacrimas ſtringere: et qd̓am modo vul tū hilarem facere: et oculoꝝ reumna ꝓhibere. Empla ſtris miſcetur. Adulterat̉ autē gummi ac reſina. Sed tactu facili dep̄hendit̉ ¶. AVII. ¶ De ſtacte et ſtorace. ¶ Actor. Tacte dicitur gūmi quod d̓fluit ex arbore mir re: qd̓ etiā appellatur eodeꝫ nomine: videlicet mirra de qua dictū eſt ſupra. ¶ Iſidorus Sto rax dicitur et dicta eſt: eo ꝙ ſit arboris gutta ꝓfluens et cōgelata. Nam greci ſtiriā guttā dicunt. Grece āt ſtirax: latine ſtorax dicitur: Arboris ſtoracis virgule intra canicule ortum. caruernatim lacrimā fluūt. Diſ ſtillatio em̄ in terra cadens īmunda. ſed cum ꝓprii cor ticis ſcrobe ſeruatur Illa aūt que virgis et calamiſ in heſerit mūda eſt et albida Dehinc fulua fit ſolis cauſa et ipſa ſtorax calamites: pinguis: reſinoſa: iocūdi odo ris: humecta: et velut melloſū liquorem emittens. ¶ Pliniꝰ libro. xii. Stiracem arabes ex ſiria reuehūt acri eius odore focis abigentes ſuoꝝ faſtidiū Ceterū nō alia ligni genera ſunt in vſu ꝙͣ odorata ciboſqꝫ cō quūt ſabei thuris ligno. Alii vero mirre. Ad hunc et ſanandi cauſa: oppidorum vicorumqꝫ non alio ꝙͣ ex a ris fumo atqꝫ nidore ſtiracem in pellibꝰ hircinis vrūt tectaqꝫ fuffiunt. Eundē et ad ſerpentes vrunt fugan doſ in odoriferis ſiluis frequētiſſimos. ꝓxima iudee ſi ria ſupra fenicem gignit ſtiracem circa gabala et ma rathuta et caſſium ſeleucie montem. Arbor eſt eodem nomine malo cidonio ſimilis. Lacrime ex auſtero iocun dioris: intꝰ ſimilitudo arūdinis p̄gnans ſucco. In hāc circa canis ortū aduolāt pēnati vermiculi corrodētes: et ob id ſcrobe ſordeſcit ¶ Auīcēna. in libro. ii. Storax gūma ꝑ ſe extracta eſt citrina: et cū antiquat̉ ad colorē aureū declinat Que aūt extrahit̉ a decoctōne corticis ip̄iꝰ arboris eſt nigra ¶ Dyaſcorides. Storax eſt lacri mū arboris eiuſdem nominis. Cuius virge intra ortū cāicule ſcrobē ex ſe ſerre ſil̓eꝫ emittūt: ⁊ cauernatī lacri muꝫ fluūt. Eligēda eſt āt ſtorax ruffa: et pīguis ac reſi ne ſimil̓: fruſtatī ſubalbida: et odore plena: q̄ cū malaxa tionē hūiditatem emittit ex ſe melle ſimilem. Eſt em̄ ī ſcida nat̉alit̓ et odorata calefaciēs ⁊ molliēs. ¶VIII. ¶ De virtute ſtoracis ī medicīa ¶ Idem. Torax ad tuſſim facit: et catarruꝫ cōpeſcit: rau cedinem faucibus detergit: auriuꝫ tinuitus ꝑ hibꝫ Stericis effocatōibꝰ ac duriciis eiꝰ effec tum p̄bet. Menſtruis imperat: ventrem mollit: there bintine mixta et glutita. malagmātibus quoqꝫ dyafo reticis ⁊ acopis neceſſarie miſcetur: fumigatōnem hꝫ thuri ſimilem. Et tm̄ vbiqꝫ ꝓdeſt: ꝙͣtum maſculum thꝰ Eſt et alba ſtirax: que calamitis appellatur et indica. Re ꝓbatur aūt nigra: fragilis cātabroſa Adulteratur aūt arboris ſectōne quā ſerraginem dicimus aut mix to melle: et iris ilirice puluere: cera: et adipe. Sed ag noſcitur ꝙ non ſit acrimonie maioris Et qꝛ mollitiue virtutis ē duras matrices: neruoꝝqꝫ duricias relaxat Scrofas et vocis āputatōes digerit: et brancos iuuat ¶ Auicenna. Storax alia eſt hūida: que extrahit̉ ꝑ ſe. Alia que cū decoctōne: Per ſe extracta ē citrina. et cū antiquatur ad aureum colorē declinat: ⁊ abūdat. Que aūt extrahitur ē cortice ē nigra: qm̄ extrahitur cū cor ticis decoctōne ⁊ ipſa que extrahitur eſt hūida. ⁊ que remanet eſt ſicut fex et vinacia ſicca Suffumigatō ſto racis ponitur in omni re loco ſuffumigatōnis thuris. Melior eſt aūt huiꝰ generis illa que eſt acutiores odo ris. Calida in tercio: ficca in primo Lenificatiua ē val de Permiſcetur cum medicinis laxitudinis: ⁊ catarro cōfert: ac corize. Cōfert etiā tuſſi et raucedini. Caput aūt grauat et facit ſoda. Oleū eius cōfert duriciei ma triciſ: ⁊ menſtrua ꝓuocat. Storax ſicca ſtomachi hūo roſitati confert: ac ventreꝫ retinet. ¶ Plateariꝰ. Sto rax eſt calida in gradu primo: ſicca in ſecundo. Et alia quidem eſt calamita: alia rubea: alia liquida. Quelibet illaꝝ eſt gūmi arboris in india naſcentiſ Storax liqͥda reꝑitur in calabria. Storax vero calamita d̓r nō a cala mo: ſed a calo quod eſt bonū: et mita quod ē gutta: qͣſi bona gutta. Per decem annos durat. Eligenda ē iſta que ſubruffa ē: vniuſqꝫ coloris ꝑ totum: et ſapore pon tica et ſubamara: q̄ malaxari poteſt in cera. Que autē dulcem ſaporē habet ſophiſticata ē Nam irim iliricaꝫ cum melle cōficiūt: et ſtoracem calamitam. vt ſophiſti cetur. addunt. Sed diſcernitur: qꝛ talis habet dulcedi nem nimiam: et ſi manibus tractetur ſtatim fit hūida et paꝝ viſcoſa. Si vetus eſt cuꝫ malaxatur: puluētizat̉ Sed ſtorax rubea plus accedit ad ruborē: effectꝰ ſimi les hn̄s. Storax vero calamita maior ē efficacia. Uit tutem habet ex pōticitate ꝯfortandi: et ex qualitatibꝰ ſuis ꝯſumendi. Cōtra debilitatē ac frigiditatē cerebri et catarrum ex ea mellū informat̉ et naͣribus īponitur Caphala ex eadem facta ſuꝑ dentes laxatos: et gingi uas cōfortat et ꝯfirmat Emplaſtꝝ ex eadem. oleo fac̄ tum ꝯtra frigiditatem ſtomachi valet ſtomacho ſuper poſitum. Itēe ꝯtra frigiditatem ſtomachi: et ꝯtra frigi dum reuiā capitis datur pilule ſtoracis. Suffumiga tō ex eadē facta ꝑ īferiora ꝓuocat mēſtrua. Ualet etia ſuffumigatio ex eadem facta ꝑ inferiora: ſi fiat puta ī ferius ꝯtra matricis ſuffocatōnem. Si ſuperius ꝯͣ ſui p̄cipitatōnē. Liqͥda ſtorax ī ē plaſtris et vngētis maxīe cōtra tineam ponitur: et diutiſſime ſeruatur. Cōtra te naſmon valet ſuffumigium ex ea factum Seruatur āt diutius ſtorax rubea ꝙ calamita. ¶ .IIX. ¶ De therebintina. ¶ Iſidorus Herebintina eſt reſina quā generat therebin tus oīm reſinaꝝ p̄ſtātior ¶ Dyaſcorides The rebintina reſinis oībus p̄cellit Nam et dyafo retica eſt pluſꝙͣ maſtix ita vt ſcabies ſanet: ⁊ ꝓfundas Liber Quartuſdecimus plagas: et vulnera magis repleat et purget. Eligen aa eſt alba et limpida vitreum colorem habens: et odo rem therebinti retinens. ¶ Pliniꝰ libro. xxiiii. Placet perebitina odoratiſſima atqꝫ leniſſima natōnū cipria t ſiriaca vtraqꝫ mellis attici coloris. Sꝫ cipria carno ſior ſicciorqꝫ. In ſicco querūt vt ſit candida: pura: ꝑlu cida. In omni autem vt montana potius ꝙͣ cāpeſtris. Item ab aquilonio qͣm ab alio vento. Reſoluitur re una ad vulnetuꝫ vſus et malagmata oleo. In potōnes amigdalis amaris. Natura in medendo ꝯtrahere vul nera: purgare: diſcutere collectōnes. Item pectoris vi tia. Therebintina illinit̓. ⁊ eadem calida mēbroꝝ do loribꝰ. Spaticis quoqꝫ illinitur in ſole totiſqꝫ corpori bꝰ ¶ Platearius. Therebintina eſt calida et ficca. Eli gendā eſt alba vel citrina: in ſubſtantia valde clara: et non feculenta per annos decem durat. Uirtutē habet piſſoluendi: laxandi: et maturādi. Ad apoſtemata fri cida maturanda ſuꝑ carbones ponitur: ⁊ ē boto impo ſito fumꝰ interius a patiente accipit̉. Contra ſuffoca tōneꝫ matricis mulier fumū ſubteriꝰ accipit: ad p̄cipi tatōnem eiuſdem fumꝰ ꝑ os accipitur. Suppoſitoriuꝫ ex bōbace factū et ea intīctā matricē mūdificat ¶ X. ¶ De thure. ¶ Iſidorus. Hus a tumendo dictum eſt. Eſt autem ſuccus aromaticꝰ: quē arbor arabie in modū amigda le fundit album: et maſticatōne reſolutuꝫ velut in puluerē: et cū frangitur intꝰ pingue ē: igniqꝫ appo ſitu facile ardeſcit: ⁊ appellatur apud nos maſculꝰ: eo ꝙ ſit natura rotundū in modū teſticuloꝝ. Reliquum vero planū et pene ſcabroſuꝫ minꝰ optimū. Adultera tur aūt admixta reſinā ſiue gummi: ſꝫ ꝓprietate ſua di noſcit̉. Naꝫ thus igni impoſituꝫ ardeſcit: reſina fume ſcit. gūmi vero calefactum liqueſcit ¶ Pliniꝰ libro. vii. Thus exſpectatur. vt dictum eſt ſupra. in ſabotha ara bie monte excelſo: a quo octo māſionibus diſtat regio eoꝝ thurifera ſaba appellata. qd̓ ſignificare greci mi ſteriū dicunt: ſpectans ortus ſolis eſtiui: vndiqꝫ rupis inuia et a dextra maris ſcopulis inacceſſa. In eſtū fla grantiſſimo circa canis ortuꝫ. vindemia prior et natu ralis eſſe dicitur. quia tūc maxime p̄gnans eſſe tenuiſſi muſqꝫ tendi cortex arboris videatur. Secūda vinde mia eſt vere: ad eam hieme corticibꝰ inciſis ¶ Ruffum hoc exit: nec cōparandum priori ¶ Adulteratur apud nos reſine cādide gemma ꝑꝙͣſimili. Probatur autem cadore: fragilitate: amplitudine: carbone: vt ſtatim ar deat Item ne dētem recipiat potius ꝙͣ in micas frāga tur Dyaſcorides. Thus lacrimū eſt arboris: que grece libanus dicitur. Quod quidem de arabia affer tur candidū. Quod autē de india ſubruffum: ſed vtruꝫ qꝫ maſculū eſt: et terciuꝫ valde minutum qd̓ manus di citur vel māna thuris. Adulteratur aūt thus maſculū picinia .i. pinali reſina et gummi ꝯmixto. Sed in hoc de p̄henditur. ꝙ non talem odorem emittit. ¶ Gloſa ſu per eccleſiaſticuꝫ. Thus bis in anno colligitur. In au tumno .ſ. et in vere. Sed autūnali collectōi p̄paratur inciſo cortice in eſtatis feruore Inde ꝓſilit ſpūmā pīg uis que cōcreta denſatur: niſi loci natura poſcat terge re palma excipiente. Qd̓ in arbore heſit ferro depecti tur: ideo corticoſuꝫ videtur. Puriſſimū: hoc eſt thꝰ can diduꝫ. Scd̓a vindemia p̄paratur in hieme inciſis corti cibꝰ Rubrum hoc erit: nec cōparanduꝫ priori ¶ Nouel ſe arboris veteris eſt odoratiꝰ: qd̓ ex eo pependit rotū ditate gutte maſculum vocatur ¶ CXI. ¶ De operatōe thuris ī medicia. ¶ Razi. Thus calidum eſt et ſiccuꝫ: carnem in vulneri bꝰ creat. Uentreꝫ ac vomitum arcet. Intellec tū acuit. Be qͣ tam̄ ſi multa ſumat̉ quantitas ſanguinē adurit: ⁊ amētes ⁊ vigilātes efficit: tremori cordiſ auxiliat̉. ¶ Diaſcori. Thꝰ valꝫ ad zernas et ara neas ⁊ ꝯbuſturas ⁊ qͣſſatōes: ⁊ auriū māmaꝝqꝫ dolo res ⁊ intraneorum tūores Ueꝝ ſi a ſano bibitū fuerit maniā: l̓ etiā mortē īcurrit Porro māna thuriſ eligēda ē alba: munda fruſta habēs minuta: Cuius virtus oli bāno ſimil̓ eſt: ſed paulo fortior. Deniqꝫ tūoreſ oculoꝝ et reumna ſuſpendit: oculoꝝqꝫ vulnera medendo limpi dat. Simili modo facit fumus ſtoracis ac mirre: qꝛ ſi miles ſunt: et virtus vna eſt. ¶ Cōſtantinus vbi ſupra Thus eſt calidū ⁊ ſiccum in ſecundo gradu. Calefacit et ꝯſtipat: Uiſum clarificat: recentia vulnera ſolidat. fluxum ſanguīſ vbicunqꝫ ſit ꝯſtringit Peſſima vlcera in ano vl̓ in alio loco naſcentia: ſi ſupponatur cū lacte temꝑatum: dilatari nō ꝑmittit: et groſſum flegma diſ ſoluit. Memoriam quoqꝫ corroborat: Item maſticatū cū origano vel ſtaphiſagria: diſſoluit flegma a capite extrahendo: et līgue grauedinē alleuiat ¶ Cū ſepo āna tis temꝑatum ad vulnera deſiccāda fit optimū. Ualet etiaꝫ ad vulnera ꝓpter aduſtionē ignis facta. Cū ſapa diſſolutū ⁊ auribꝰ inſtillatū mitigat dolorē eaꝝ ¶ Ma cer. thus calidum ſiccumqꝫ gradu dixere ſcd̓o. Lumīa clarificat laccinio ſi ſoluit̉ oui Contritum: vel femineo cuꝫ lacte tēpēti. Acri cū vino tritū pice lacteqꝫ mixtiſ Uulnera p̄cipue curare recentia dicūt ¶ Pīgui porcīo mixtum medicabitur vſtiſ Admixtum melli panaricia decutit vnguis. Thus bene contritum vinoqꝫ tepente ſolutum. Affirmāt auri multum prodeſſe dole nti Tri tum cum creta chimolea ſicqꝫ roſato Permixtum mā mas dicunt curare tumentes. Nil credūt emoptoycis magis auxiliari ¶ Admixto vino ſi ſumatur vel aceto. Thus cum lacte recens muliebri ſi ſuperaddas. Ulce ribꝰ fieri qui ſepe videntur ī ano ¶ Aut alio quocunqꝫ loco: medicabitur illis ¶ Huic aloe iūges lacrimumqꝫ albuginis oui Sic vt ſit ſpiſſum: ſecte ſuperaddito ve ne. Aut his vulneribus nimio que ſanguine manant. Nec ſoluas: niſi cū credas diuiſa coiſſe Si ſit opus me dicamē idem ſuperadde priori. Donec firmari valeat ſolidata cicatrix. Affirmat meliꝰ nil ſiſtrere poſſe cru orem. Uim memorē cerebri ꝓprio ꝯfortat odore. Ori gano iunctum ſiquis cōmaſticet ip̄m. Hūores nociuos capitis ꝑ ſputa repellit Alleuat iſta grauē capitis pur gatio linguam Anſeris aut ānatis mixta pinguedine thuri. Fit cathaplaſma valens mēbris: q̄ leſerit ignis. ¶ CXII. ¶ De viſco. ¶ Diaſcorides Iſcus eſt lacrimū arboris lene et viride: deītꝰ ſubruffum: et nichil habens aſperuꝫ. Colligit̉ et de ſemīe obrotūdo arboris: que diroſ appel latur: hn̄s folia buxo ſimilia. Sem̄ qͥdē primo lauatur poſtea decoquitur. Multi vero maſticādo illud conqͣt ſant. fit etiā ex arbore mali maciāi: ⁊ ex piro: ⁊ ex diuer ſis arboribꝰ. Aliqn̄ in radice arboꝝ et in frutice inue nitur. Uirtus eſt ei dyaforetica et malactica et epima ſtica et pectica. Puſtulas corporis mūdat. ¶PParotidis neceſſario miſcetur Oībus etiā apoſtematibꝰ reſina ⁊ cera mixtis equali pondere: auxiliatur Thuri maſculo mixtus vulneribus malis medetur. Splenē ſiccat max ime cum calce et lapide gagate mixtus coctꝰ et impo ſitus. Auripigmento vero aut ſandarace mixtus ſcā bioſos excludit. Calce aūt aut fecibus vini mixtꝰ vir tutem acuit Uiſculus in ramulis arboꝝ naſcenſ: a qͦdā volatili .i. turdela viſcatur. Illud em̄ qd̓ in ramis ip̄is formatur: ꝯglutinatur: ⁊ īde naſcūtur virgule plurime fitqꝫ viſcus qui in ſe viridis īuenitur. ¶ Eſt aūt optimū quod in arbore quercū naſcitur et ē mundū: ſubuir ide putridum: et ſi extenditur nō rumpitur: ſed vt membra na extenuatur. Uires habꝫ acres: ⁊ q̄ duricias mollire Liber Quartuſdecimus poſſunt. Nam de ꝓfundo extrahit hūores: non tamen ſubtileſ ſed pīgues Nō aūt calefacit mox ſed diuturno tempore impoſitū vt taxia. ¶ CXIII. ¶ De zucharo et candi ¶ Actor. ¶ Uchara et candi. vt fertur. vltra mare vel ī hi ſpania ortū habēt ex cānis que zucharine cog nomināt̉. Oitur en̄ ꝓuchara intra cannaꝝ. ſi cut medulla intra ſambucuꝫ vel arūdinē. ¶ Iſaac libro. ii. zuchara calida eſt ⁊ humida in primo gradu. Colat diſſoluit: ⁊ extenuat: Uentrē humectat. abſqꝫ vlla mor ſura ſtomachuꝫ mūdificat. Non nunꝙͣ tamen in cole ram rubeaꝫ mutatur: ſi colericis detur ꝓpter eius dul cedineꝫ. Sicut em̄ acetoſitatis acumē coleraꝫ rubeaꝫ extinguit. ſic dulcedo rei acetoſe ꝯtraria. colerā rubeaꝫ augmentat et nigrā. ¶ Plateariꝰ. zuccaꝝ eſt calidum et humidū temperate in gradu primo. Uirtuteꝫ habꝫ infrigydandi: et humectādi: relaxandi: et nutriēdi: Fit autē zuccarum de canna mellis in partibꝰ trāſmarinis et in ſicilia. et in hiſpania. Nam verſus feſtum iohan nis baptiſte cannā mellis accipiunt incole: que fere ſi milis eſt alijs cannis: niſi ꝙ iſte ſunt dulces et interiꝰ ſolide. Ille vero .ſ. paluſtres ꝯcaue ſunt et īſipide Inci dūt em̄ has per minima fruſtula et piſtant: poſtmoduꝫ in lebete ponūt et ad lentum igneꝫ vſqꝫ ad ſpiſſitudinē bullire faciūt et ſpumant. de qua videlicet ſpūmā fit zuccaꝝ ſophiſticatū: qd̓ eſt alio leuius: intuſ cauernoſi us: ac ꝑ hoc ab illo diſcernitur. Cū ergo zuccaꝝ emit̉: tortella frangatur: et guſtetur. Nā ſiqͥdem intꝰ ſit fo raminoſū valde vl̓ guſtu nō ſentiatur valde dulce: ſed quaſi euaneſcit in ore: ac nō crepet in cōmaſticatōne: id vanū atqꝫ ſpūmoſū noſcitur eſſe. Bonum vero zuc caꝝ faciūt reſidente ſpiſſo liquore p̄fato: qͥ fere infrigi datꝰ ponitur in vaſe rotūdo. Sicqꝫ ponitur ad ſolem in eo. et tam ꝑ ſolis calorē ꝙͣ ꝑ decoctōnem longaꝫ di rū fit et album zuccaꝝ: qd̓ ſeruari poteſt ꝑ qͥnquenniū et hoc in loco non nimis frigido: nec multum calido. Cuiꝰ vſus in multis eſt neceſſarius: et in cōfectōe me dicinaꝝ dandaꝝ acute febricitātibꝰ ¶ In ſirupis ſi due ſint libre: vna ſit aque Si etiā multū ſit de aqua nō no cet: ꝓpter diuturna decoctionem. Et notādum ꝙ zuc caꝝ valet tuſſientibꝰ et ſitientibꝰ ac laborantibꝰ cum aquā ī calida regione nō habeāt Prodeſt etiā ꝑtiſicis cōſumptis et aſmaticis: poſitum in potibꝰ eoꝝ et in ci bis. Reficit em̄ eorum extenuationem reprimitqꝫ ſic citatem ¶XIIII. ¶ De eodem ¶ Conſtantinus in panteg. Uccarū temꝑatum. ſed tamē aliqualiter cali dum. Huiꝰ actō melli vicinatur. Cum farina coctum indigeſtiuū eſt: cum oleo amigdalino nutritiuum. Sed epatis cōſtipatōnem facit: et in reni bꝰ lapides. ¶ Auicenna. zuccaꝝ eſt vniuerſaliter in fi ne primi calidum. et in ip̄o humidum. Antiquuꝫ vero declinat ad ſiccitatē in primo et eſt humiduꝫ in ip̄o: et qͣnto magis antiquatur: tanto plꝰ exiccatur. Eſt auteꝫ abſterſiuuꝫ. lenificatiuum: ſed et ſulimenum magis eſt lenitiuum: et ꝓprie alfenid: īmo mel arūdinis ac zucca rum non ſunt inferiora melle in abſtergendo vel mūdi ficando Ip̄mqꝫ zuccarum ꝙͣto plus antiquat̉ tāto ſub tiliꝰ efficitur Ab arūdine ſicut gūma aſſumptū abſter git oculum: et eſt bonum ſtomacho in quo colera non generatur: ip̄m em̄ ledit: eo ꝙ ad coleram ꝯuertit̉: Le nit pectꝰ ac remouet aſperitatem eiꝰ. et aꝑitiuū eſt opi latōnum. Sitim facit minorem qͣm facit mel ꝓprie an tiquū. et generat ſanguinē feculētū. Flegma ſtomachi abſtergit et ſoluit ꝓprieqꝫ illud qd̓ ſuꝑ arūdineꝫ ſic̄ ſal īuenit. Et ſulim̄tū ⁊ rubeū vehem̄tioris ſūt leificatōis Deniqꝫ zuccarum qn̄qꝫ inflat: ⁊ quādoqꝫ inflatōnem ſedat. zuccarum alhuſar eſt manna cadens ſuꝑ alhuſar Et eſt vt ſalis fruſta. in ip̄o eſt cū abſterſione et reſolu tōne pōticitas ⁊ amaritudo ⁊ ex ip̄o qͥdē aliud ē iame nū albū. Aliud ē agiziū ad nigredinē declinās Acuit viſum: et eſt cū pōticitate abſterſiuū. Cōfert pulmoni et cum lacte camele nouiter fete cōfert ydropiſi. Nec ſitim facit vt relique ſpecieſ zuccari: qꝛ dulcedo eꝰ eſt ꝑua. et eſt bonū ſtomacho et ep̄ati. Cōfert quoqꝫ reni bus ac veſice: arundo zuccari in natura zuccari exiſtit et vehemētioris eſt exiccatōnis In ip̄o eſt iuuamentū ad vomitū. ¶ Ex li. de na. re. zuccara calida eſt et hūi da. Sūt āt cane in ꝑtibus hiſpanie: que cū mature fu erint radicibus euelluntur. earumqꝫ ſummitates ad mēſuram duarum palmarum abſciſe ad ſpeciem ger minis terre infiguntur. Reliquum vero cannaruꝫ per fruſta ſciſſuꝫ terunt: et liquorē ī vaſis recipiūt: ac bulli unt. Cum totus in ſpūmam tranſire videtur: exhauri tur: et in vaſis reponitur: paleaqꝫ cooperitur et ſuper aſpergitur Citrinuꝫ aūt remanet: et multo calidius eſt et ob hoc in acutis poni nō debet. Album vero frigi dius eſt: ac laudabilius: ⁊ ꝯtra dolores pectoris valet Siccū quoqꝫ pectꝰ humectat. Ualet etiā ꝯtra doloreſ capitis ex calida cauſa: et ad ſolutionē vētris ¶ CXv. ¶ De penidiis ¶ Diaſcorides. T zuccaro ꝯficiūtur penidie: quaꝝ virtus fri gida eſt ⁊ huidā. Arteriaꝝ aſperitatem come Iſte leniūt: oris et gutturis amaritudinem et fel lis temperant. Sicce tuſſientes humectāt: ꝯſumptis: ptiſicis: et ardorem in ſtomacho patientibꝰ vt rodoſto mache ſolute et potate refrigerium p̄ſtant Acute qͦqꝫ febrientibꝰ et ſintectis cum micis panis ꝯfracte ac ſo lute calores et ſiccitates intolerabiles reprimūt Uocē etiā ex calore debilitata cum dragaganto et alijs qui buſdā ſepius aſſumpte reformant. ¶ Plateariꝰ. Peni die ſunt calide et humide: fiunt aūt ſic. Aqua zuccaro admiſcetur et fit decoctō quouſqꝫ gutta lapidi ſuꝑpo ſit a adeo induratur vt ſtatim inter digitos frangatur Poſtea ſuꝑ lapidem politum ponitur: vſqꝫ infrigidet̉ et dlauo aſſeri in pariete infixo ſuperponitur: ibiqꝫ ma nibus tractatur: quouſqꝫ dealbetur. ¶ Poſtea cum for picibꝰ in fruſtella quedā incidūtur: ac deſiccantur aſꝑ gendo deſuꝑ amidi puluerē vt albi fiant penidie. Op timus eſt autē cibus iſte laborātibus ex ſpūaliū apoſte mate et ꝯtra tuſſim ſiccam. Ualet etiā cōtra ſiccitateꝫ pectoris in aqua ordei. et cōtra ꝯſumptōnem ꝑ ſe dat̉ vel in cibariis ꝯtra ſciſſuraꝫ labiorū in aquā dragagā ti penidie ponuntur. Pennaqꝫ labia illinūtur. Dyape nidion .i. electuariuꝫ ex eis factum in acutis febribus maxīe vt pleureſi ac peripleūmonie cōgruus eſt cibus. ¶ Auicenna. Penidii calidi ſunt et humidi in primo ꝓprie albi. ⁊ ſunt humidiores alijs: zuccaro groſſiores Lenitiui ſunt vētris ⁊ vtiles tuſſi. ¶ Actor. Hec de ar boribꝰ eaꝝqꝫ gūmis ⁊ lacrimis collegimꝰ Nūc reſtat vt de fructibus eaꝝ ac ſuccis fructuū dicamꝰ. Sꝫ hec libro ſequenti reſeruamus. ¶ Continentia libri decimiquinti. Uintuſdecimus liber agit de arboꝝ fructibus ⁊ ſuccis a quibuſdā earuꝫ ꝓfluentibus. Et habet iſte liber. cxl. Acapitula. E fructibus arboꝝ. De varietate fructuum. .ii. De eodem. .iij De amigdala. .iiii. De virtutibus eiꝰ in medicina. .v. De eodem. v De anacardo. .vii. De auellana. .viii. cina vd d Iunius mal Liber Quintuſdecimus Liber De virtutibus ipſius in medicina De bacca. .xi. .x. De beliricis. De berberis. .xii. De caparo. .xiii. De cardamomo et carpobalſamo. .xiiii De caſia fiſtula. .xv .xvi. De caſtanea. De virtute eius medicinali. .xvii. De ceraſo. .xviii. De medicinis ex eo. .xix. De cidonio. .xx. De ꝓprietatibus eiꝰ in medicina et cibo. .xxi. De citrio .i. pomo citrino. .xxii. De cocco ⁊ coctano et cono .xxiii. De cubebe. .xxiiii. De dactilo. .xxv. De ꝓprietatibus eius medicinalibus. .xxvi. De emblico. .xxvii. De fagina. .xxviii. .xxix. De ficu. De ficoꝝ cuſtodia. .xxx. De oꝑatione eius in cibo. .xxxi. .xxxii. De fiſtico. De galla. .xxxiii. De oꝑatione ęius medicinali. .xxxiiii. De gariofilo. xxxv. De glande. .xxxvi. De medicinali glandis virtute. xxxvii. De intuba. .xxxviii. De malo. .xxxix. De ꝓprietatibus maloꝝ in medicina vel cibo .xl. De malogranato. .xli. De meſpilo. .xlii. De oꝑatione eius in medicina. .xliii. De mirabolano. .xliiii. De mirtillis. .xlv. De moro. .xlvi. De mori ꝓprietatibus in medicina vel cibo .xlvii. De muſa. .xlviii De nuce iuglande. .xlix. De medicinali eius oꝑatione. De nuce alexandrina et indica. .lij. .lii. De nuce muſcata. .liii. De macis De ceteris nucum generibus. .liiii. De nucleo. .lv. De oliua et eius ſpeciebus. .lvi. De collectione oliuaꝝ et exp̄ſſione earum. .lvii. De oꝑatione oliuarum in medicina. .lviii. De eodem. .lix. De oxifenicia. .lx. De perfico. .lxi. De ꝓprietatibus eaꝝ in medicina. .lxii Be pinea. .lxiii Be pipere. .lxiiii. De medicinali eius ꝓprietate. .lxv. .lxvi. De piro. Be oꝑatione piroꝝ in medicina .lxvii. De piſtatio. .lxviii. Be pomo. .lxix. Ge oꝑatione pomoꝝ in medicina. .lxx. De pruno. lxxi. Ge ꝓprietatibus prunoꝝ in medicina vel cibo. lxxii. De punico .lxxiii De medicinis ex eo lxxiiii De roba .lxxv. De ſiliqua. .lxxvi. De ſorbo. .lxxvii. De ſumath. .lxxviii. De thamarindo et tubere. .lxxix. .ixxx. De vua. De multiplici vuaꝝ differentia. .lxxxi. De vue ꝓprietatibus in cibo ⁊ medicina. .lxxxii. De vua matura et acerba .lxxxiii. De ceteris vuaꝝ varietatibꝰ ⁊ ꝓpͥetatibꝰ. lxxxiiii. De vuapaſſa facienda. .lxxxv. De ꝓprietatibꝰ ip̄iꝰ ī cibo et medicīa. .lxxxvi. De xilocaracta. .lxxxvii. De ypomelide ⁊ zizipha. .lxxxviii. De ſucc̄is fructuū. .lxxxix. De achacia. .xc. .xci. De oleo in generali et eiꝰ natura. De cella olearia. .xcii. De virtute olei in medicina. .xciii. De diuerſis olei ſpeciebus. .xciiii. xcv. De oleo amigdalino. De oleo balanino et balſamino. .xcvi. De oleo cip̄ſſino et ciprino et citreo. .xcvii. De laurino oleo. xcviii. De oleo lentiſcino. .xcix. De oleo maſticino et melino. De oleo mirtino. .ci. De oleo nucum. .cii. De oleo oliuaꝝ. .ciii. De olei oliuaꝝ exp̄ſſione. .ciiii. De ip̄iꝰ olei purgatōne. .cv. De medicinali e ius operatōne. .cvi. .cvii. De amurga .i. oleī fece. De medicinali eiꝰ virtute. .cviii. De vino. .cix. De vini ſpeciebus variis. .cx. De cella vinaria. .cxi. De mutatōne vini et emendatōne. .cxii. De vini ꝓprietate in potu. .cxiii. De eodem. .cxiiii. De vino bibendo moderate. .cxv. De vitanda ebrietate. .cxvi. De diuerſitate vini ꝓ etatis tempore .cxvii. De diuerſitate ip̄iꝰ in colore. .cxviii. De diuerſitate ipſius in ſapore. .cxix. De diuerſitate ipſius in odore. .cxx. De diuerſitate in liquore. .cxxi. De diuerſitate in fortitudine. .cxxii. De vino multiplici. .cxxiii. De agreſta et on̄facio. .cxxiiii. De careno et ſapa et paſſo. .cxxv. De muſto. .cxxvi. De mero .cxxvii. De aceto ⁊ eius mira virtute. .cxxviii. De medicinali eius operatione. .cxxix. De eodem. .cxxx. De fece vini et aceti. .cxxxi. De tartaro ſiue grauella. .cxxxii. De vinis ficticiis et conditis. .cxxxiii. De qͦrundā ꝓprietatibꝰ ꝑ noīa ſinguloꝝ. .cxxxiiii. Adhuc de reliquis eorum. .cxxxv. De vinis pomoꝝ et primo malagranatoꝝ. .cxxxvi. De vino cidonioꝝ et piroꝝ et malorum. .cxxxvii. De vino meſpilato et dactilico et de vinis fructuuꝫ ce terorum. .cxxxviii. De viſco. .cxxxix. Ꝙ nichil inutile terra generat vel ꝓducit. .cxl. Quintuſdecimus Liber .I. ¶ De fructibus arborū. ¶. Iſidorus. Ructus dicitur a frumi ne .i. eminēte gut turis parte qua veſcimur. Dicun tur autem ꝓprie fructus arborum et agroꝝ: quibꝰ vtiqꝫ vtimur. Ir aīalibus vero ab uſiue et tranſlati ue fructus vocat tur. Poma dicta ſunt ab opimo .i. a copie vbertate: Omnia auteꝫ poma mollia dicūtur mala. Nuces qͦqꝫ generalit̓ dicūtur oīa poma corio duro tecta vt pinee: nūces: auellane: glandes: caſtanee: amigdale: ¶ Am broſiꝰ in hexamerō libro tercio Quāta vero domini ꝓ uidentia vt vbi mollior fructus: ibi folii craſſitudo va lidiꝰ tegumentū tuendo deferat pomo qd̓ videmus in ficulnea. Econtra aūt vbi fructꝰ validior eſt: ibi tene riora folia: vt arbor malus docet. Nam et ip̄a ꝓtectio nis craſſioris vmbra pomo plus nocere poſſet Deniqꝫ docet pampinꝰ nature gloriam et diuinaꝫ ſapientiam Uidemꝰ em̄ ita ſciſſum ac diuiſum: vt triū folioꝝ ſpe ciē videatur oſtendere. media parte a ceteris diſtincta: vt et ſolem faciliꝰ admittat: et vmbrā obtexat. Sicqꝫ vue p̄betur munimē contra iniurias vel aeris imbriuꝫ qꝫ violentiaꝫ: impedimentū non aufertur ad recipiēdū ſolis calorem quo tepefacta alitur: coloratur: augetur foliū quoqꝫ ficulnee eque ꝓpe. vt pampinꝰ quadrifida diuiſione interſcindit̉. qd̓ eo quo maiꝰ eſt folium clariꝰ videtur Craſſitudo ergo folii ꝓficit ad tempeſtatis in iuriā repellendaꝫ: interciſio auteꝫ ad fructꝰ gratiaꝫ va porandā. Deniqꝫ hoc genꝰ pomi non cito grandinem ſed cito maturitatē ſentit: quia ⁊ latere videtur aduer ſum iniurias et patere ad gratiā ¶ Areſtotiles. in libro de vegetabilibꝰ. Om̄ibus autē arboribꝰ cū primo plā tate fuerint dn̄abitur amaritudo vel ponticitas. quia fructꝰ in principio nō bene digeſtus eſt. digeſtio ſiqui dē eſt cum calore et humore. ideo fructus in principio amari ſunt quia calor et humor in digeſtōne completa nō ſunt. Huiꝰ ſignuꝫ eſt quia amaꝝ in ignem miſſum dulceſcit. Mirabolanoꝝ tamē arboris fructꝰ in princi pio dulces ſunt: cōſequenter pontici: et in completione amari. Cuius videlicet rei cā iam: dicta eſt ſupra. Me liores aūt ſunt fructꝰ arboꝝ ortenſium ꝙͣ ſiluelſtrium Pliniꝰ libro. xii. Arabia quandā diſtinctioneꝫ gene rū in fructibus flagitat: quia fructꝰ his radice: frutice cortice: ſucco: lacrima: ligno: ſurculo: flore: folio: pomo ¶ De varietate fructuū ¶. Ambroſiꝰ vbi sͣ conſtat. .II. Uis autem comp̄hendere poſſit varietatē ſpe cierū generūqꝫ pomoꝝ: ſinguloꝝqꝫ vtilitateꝫ fructuum: quemadmodū egris hominū viſce ribꝰ amariora ꝑoma medicētur: inflationem aſperita temqꝫ interiorē temperent: et q̄m admoduꝫ humorum aſꝑa pomoꝝ cultibus temperentur. Alia ſunt poma q̄ coquūtur. Alia que teſtis et corticibꝰ clauſa cōplētur Mala pira vuarūqꝫ genera omnia nuda ſoli obiecta ſunt. Nucis autem et nūclee nūcleiqꝫ fructus et teſta opertus et cortice Alitur tamen et ipſe calore ſolis ac nutritur: et qͣntū pinee denſitate nucleꝰ abſcōditur: tm̄ calore ſolis nutrit̉. Alia qͦqꝫ ſpecies eſt maſculoꝝ fru ctuum: alia feminarum ſicut in dactilis. ¶ Areſtotiles vbi ſupra Fructuum quidam compoſiti ſunt ex carne et oſſe et grano vt pruna: quidam ex carne et grano vt cucumeres. Quidā ex hūore et gͦno. vt malagͣnata Quidaꝫ corticem habent exterius ⁊ carnem interius. Quidam vero carnem exterius et granū interius. Et qͥdam corticem exterius et granū interius. Item qui dam ſunt ī ſiliquis vt grana. Quidā in cooꝑtura qͣdā et tela vt triticum. Quidam in carne vt dactili. Qui dam in caſa vt glandes. Quidaꝫ in caſis multis et te ſtis vt nūces. In quibuſdam qͦqꝫ fit ſtatim ſemē cū coo perculo quo operiuntur: vt dactili et amigdale. Qui dam nō ſic. Quidam etiā comeſtibiles ſunt. Quidā nō Et quoſdā al̓ia quedā cōmedūt: quoſdam nō. Item qͥt dam cito maturant: vt mora et ceraſa: Quedam vero tarde: vt om̄es fructus ſilueſtres aut plures eorum a natura plante. Quidam quoqꝫ durabiles ſunt: qͥdā nō Quidaꝫ citiꝰ putreſcūt. Quidam tardius. Quidā mol lefiunt. Quidam non. Quidam etiā venerem ꝓuocāt. Quidam ſomnum. Quidā aūt interficiūt. et quidam lac faciunt. Quidam non. I. III. ¶ Adhuc de eodem. ¶ Pliniꝰ li. quidecimo Rboꝝ quarumdam fructus pediculis depen dent: vt piri. Alii vero racemiſ: vt vue: palme Alii pediculis ⁊ racemis: vt hedere atqꝫ ſam buci. Magna in baccis eſt diffentia. Ceraſis pomum primo candidum: et fere oībus baccis. Mox alijs vire ſcit. Rubet vero moris ceraſis cornis. Deinde nigre ſcit moris ceraſis: oliuis. Alia ſiliquis gignuntur: ip ſis dulcibus: ſemenqꝫ complexis amaꝝ: cuꝫ in pluribꝰ ſemina placeant: in ſiliqua dānent̉ Alia gignūtur bac cis: quaꝝ intꝰ lignum: et extra caro: vt oliuis ceraſis. Aliquaꝝ intus bacce: foris lignuꝫ vt in his q̄ in egip to dicimꝰ gigni Que aūt baccis natura: eadē ⁊ pomis Alioꝝ intus corpus: et foris lignum: vt nucum Alijs foris corpus: intus lignum: vt ꝑſicis et prunis. Puta mine claudūtur nuces. corio caſtanee. Detrahit̉ hͦ his in meſpilis māditur Cruſta tegūtur glandeſ: cute vue corio et membrana punica. Carne et ſucco mora ꝯſtat cute ⁊ ſucco ceraſi. Quedam ſtatim a ligno recedūt: vt nuces et palme: Quedam adherent: vt oliue lauriqꝫ. Quarundam vero generi vtraqꝫ natura eſt: vt ꝑſicis. Etenim duracinis adheret corpus vt a ligno auelli ne quit: cum in ceteris facile ſeparetur. Quibuſdā nec ex tra nec intus eſt lignum: vt in genere palmaꝝ Aliquo rum vero lignum ip̄m in vſum ⁊ pomi vicē: vt genera nūcis que in egipto gigni diximus. Quorūdam extra gemina vitiā geminant̉: vt in caſtaneis et amigdalis: nūcibuſqꝫ iuglandibus Quorūdaꝫ vero natura eſt tri gemina: corpus primū: deinde lignum: rurſuſqꝫ ſemen in ligno vt in ꝑſicis Quedā inter ſe ſunt denſa: vt vue ac ſorba: que racemis uel ramis circūdata ex om̄i ꝑte vuaꝝ mō degranāt: alia vero ſunt rara: vt ꝑficiſ Que dam alio ligno ꝯtinetur: vt granata. Quedam pedicū lis dapendēt vt pira. Quedam vero racemis: vt vue ⁊ palme Quedā et pedicul̓ et racemis: vt ſambuci ⁊ he dere. Alia ramo adherent: vt in lauro. Quedam vtro qꝫ mō: vt oliue: qͥbus et breues pediculi ſunt et longi. Quedam vaſculis ꝯſtent: vt meſpila et punica: lothoſ qꝫ ī egipto et eufrate. Iam vero diuerſa eſt gratia fru ctuum et cōmendatio Carne placent palme. cruſta the baice: ſucco vue ⁊ carice: callo pira ac mala. cartilagī mora. nuclei grana. cute carice quedam in egipto. De trahitur hec ficis virentibus: ut putamē. Eademqꝫ in ſiccis maxīe placet. In papiris ⁊ ferulis et alba ſpina pomum caulis ip̄e eſt Quod in ſiliquis māditur: lignū eſt. Sem̄ vero ſilique nec lignū nec corpus nec cartila go dici poteſt. ¶ IIII. ¶ Iſidorus. ¶ De amigdala. Migdala. vt dictum eſt ſupra. Grecum nomē eſt: latine nux longa dicitur. Cunctis arboribꝰ Liber Quintuſdecimus orior ſe flore conueſtit: ⁊ ad ferenda poma cetera arbu ſta preuenit. Ex his alie ſunt dulceſ: alie amare. Sed agricole huic generi ſic mederi ferūtur. Terebrant eiꝰ radicem: et in medio inſerunt ſurculū arboris: q̄ ꝑicea dicitur: quo facto ſucci amaritudo deponitur. ¶ Pal ſadius de agricultura libro ſecundo. Teneras nuces ami gdalꝰ creabit: ſi ante florem radicibꝰ ablaqueatis per dies aliquot calida aqͣ irrigatur Ex amaris dulceſ ciunt. ſi circumfoſſo ſtipite. tribus digitis a radice fiat cauerna: ꝑ qͣm noxium deſudet hūorem: vel mediꝰ trū cus terebretur: et cuneus ligni melle oblitꝰ imprimat̉ vel circa radices ſuillum ſtercꝰ affundas. Amigdala ad legendū maturitateꝫ fatentur: cum fuerint ſpoliata corticibꝰ: Hec ſine cura hominis ſeruātur in longum. Gi difficulter corium dimittent: paleis obruta ꝯtinuo relaxabūt. Item ſi decoriata aqua marina lauemꝰ aut ſalſa: et candida fiūt: ⁊ plurimū durant. Greci aſſerunt naſci amigdala ſcripta: ſi aperta teſta nucleū ſanuꝫ tol las: et ī eo qd̓ libet ſcribas: et iteruꝫ luto ⁊ porcino ſter core inuolutuꝫ reponas. ¶ Idem libro. viii. In menſe iulio tēꝑatis locis amigdala matura ſūt ad legēdū. v. De virtute ipſius ī medicīa ¶ Auicenna. Migdala plurimuꝫ vnctuoſa ſunt. minꝰ tamē ¶ Trima: cuius cauſa raucidātur. Nux autem ve ꝙͣ nuces. cum tamen in eis ſit vnctuoſitas plu locioris digeſtionis ē. ⁊ velocioris ꝯuerſionis ad cole ram. In omnibꝰ ſpeciebꝰ amigdale eſt mūdificatio et abſterſio et aꝑtio: ſed dulcis debilior eſt in aꝑtione: ꝙͣ amara: qͦniam eſt ſubtiliatiua: abſterſiua: et ꝑ accidenſ eſt inflatiua: ꝓprietates amare ſunt: ꝙ ip̄a omnino non cōſtringit: et ꝙ vulpē interficit: et eſt medicina ſine nu trimento. Dulcis vero bonū p̄bet nutrimētū: licet par uum et impinguāt amigdale. Cū melle liniūtur ſuper ambulatiua et formicam cū aceto. Et vino ſuꝑ impeti gineꝫ vtiles valde ſunt dolori auris et ſonitui: cum ca put abluitur cum eis. Et cum acri vino purgāt humi ditateꝫ: et furfures: et ſomnuꝫ faciunt. Item cōfortāt viſum: aperiūt opilationes epatis. et ſplenis: et renum conferunt morſui caniſ rabioſi Bulces qͦqꝫ ꝯferunt co lice ꝓpter ſuam abſterſioneꝫ. Amare vero ꝯferunt pā no ſuppoſite: ⁊ ſuꝑ lētigines et cicatrices et percuſſio nes: ante vinū bibite ꝓhibent ebrietateꝫ. Eedem cum amilo tritici cōferunt ſputo ſanguinis: et tuſſi antique et aſmati: et pleureſi. Aperiunt opilationes renum: et caꝝ oleum mūdificat renes ac veſicam. Et frangit la pidē ꝓprieqꝫ cum yreos bibitū ¶ Dyaſcorides. Amig dala vtraqꝫ ſtiptice virtutis eſt. vſui tamen medicine aptior eſt amara: quia ſtringit ꝙͣdiu viridis eſt. Dulciſ autem minoreꝫ habet virtutem ꝙͣ amara. Que ſi man ducata fuerit: diuretica eſt et leptomerica. Uiridis cū corio edita faſtidium tollit. Amigdala amara extenua torie virtutis eſt. fel purgat: et de thorace atqꝫ pulmo ue ꝑ tuſſim iactare facit. que in eis pīguia ſunt ⁊ gluti noſa ꝯſtipata. Etiam aperit et purgat ep̄ar: ⁊ ſplen ac renes et collū. Ius radicis eiꝰ cathaplaſmatum et coc tū fel purgat. Ip̄a etiam arbor tota ſimileꝫ habet vir ¶ .VI. ¶ Adhuc de eodem. ¶ Iſaac in dietis li. ii. utem. Migdale dulces calide ſunt et humide in me Idio primi gradus. Habent aūt. vt ait galienꝰ. amaritudineꝫ ꝓpter ſui ſaporitateꝫ que tn̄ iu eis palam oſtenditur accedentibꝰ ad vetuſtatem. et fit caꝝ actio velut nucuꝫ modicū ſapore nutritiua. Dure tamen ſunt et groſſe ſubſtantie: digeſtioni inobediētes pro ſue vnctuoſitatis egeſtate Non autem ſtomacho. velut nūces. ſunt nociue. pectoris et pulmonis renum qꝫ ſordes mundificāt. Epatis cōſtipationes reſerant Ioqꝫ amare dant̉ ꝓ medicīa dulceſ uero ꝓ cibo. Oleū qͦqꝫ meliꝰ ē qd̓ ex eis ꝯficit̉: qꝛ corpꝰ eaꝝ duꝝ ē Amig dale āt uirides laudabiliores ſunt: ꝓpter eaꝝ aqͦſitate Iōqꝫ ſicce ſi ī aqͣ calida vna nocte fuerīt excorticate: in actōnibꝰ viridibꝰ erūt vicine Porro ſi virides pͥuſ ꝙͣ cortices habeāt edant̉. gingiuaſ ꝯfortant. ſtōachuꝫ in eius calore refrigerant. Amigdale aūt amare cali de et ſicce ſunt in medio ſecundi gradus: extenuant: ꝑforant: ſuntqꝫ d̓iuretice. et groſſoꝝ hūorū ac viſcoſo rum diſſolutiue. Unde pectus mūdificant et pulmonē ex hūoribus groſſis flegmaticis. Epatis opilatōneꝫ ⁊ ſplenis aperiunt. ventoſitateꝫ diſſoluūt. Urinā ꝓuocāt Renum ſordes mundificant: eoꝝqꝫ etiam ꝯſtipatōes aꝑiunt. Putridos hūores a corporibus expellunt. Uē tris dolorem mitigant. Lapidē frangunt cū aceto tem perate. Facie lentigines abſtergunt. Potui etiā date cum vino diut̉nis febribꝰ mitigatōnem p̄ſtant. ¶ Cō ſtantinus in pantegni. Amigdale inter caliduꝫ huidū et frigidum temperate ſunt: pectꝰ adiuuāt. Et pulmo nem cum ſint colatiue mundificant: mediocriter nutri unt. Cuꝫ ficubus ſiccis comeſte ſolubiles ſunt. amare magis colatiue ſunt. Pectoris mūdificatiue: ꝯſtipatō nem epatis ac ſplenis aperiunt: et vrinam prouocāt. ¶ Idē ī libro graduū. Amigdale amare calide et ſicce ſunt in ſecūdo gradū. Opilationē epatis ac ſplenis ai periunt. Pectus et pulmonē de viſcoſo hūore ⁊ groſſo flegmate mundificāt. Ueſicaꝫ et renes purgāt Urinā poruocant: groſſam ventoſitatē colice inflationis diſ ſoluunt. Peſſarizate m̄ſtrua ꝓuocāt. Potate cū amilo et menta fluxū ſanguinis arcent ¶ Plateariꝰ. Amig dale amare cōtra aſma et tuſſim ex frigiditateterunt. et addito zuccaro ad reprim̄dum maluꝫ ſaporē. Cōtra ſurditatem ex hūore vel ſanie: oleum ex eis auribus in ſtillatur. C .vxj. ¶ Platearius. ¶ De anacardo. Nacardi ſunt in tercio gͣdu calidi et ſicci Sūt autē fructus cuiuſdam arboris ī india naſcen tis: ponderoſi meliores ſunt: diuqꝫ ſeruari pn̄t p. xxx .ſ. ānos: niſi ponātur etiā in nimis hūido loco vl̓ ſicco loco. Per ſe ſumpti mortem vel lepram inducunt Contra obliuionem in aceto forti caſtoreum decoqui tur: poſtmodū anacardi hūoroſitas abiectis interiori buſ additur et inde poſterior ꝑs capitis p̄cedente ſcari ficatōne inungitur. Cōtra morpheā vero ſaluia et ab ſintheum et coloquintida pulueriſantur. et cuꝫ anacar di ſucco ꝯficitur: ac ſupponitur. Uel iſta cum aceto cō ficiūtur: ⁊ decoctōne facta: ex illis īde coctis emplaſtꝝ efficitur. Deniqꝫ anacardi cōtra obliuionem valent ⁊ lepram curant. Sꝫ ⁊ cōtra ſerpiginem et impetigineꝫ cum anacardi ſucco ꝯficitur auripigm̄tuꝫ: et abluto lo co patienti ſupponitur alternatim vngentū. Cauēduꝫ eſt aūt ne dimittatur ibi ꝑ longam moram: qꝛ nimiam faceret diſſolutōnem et inciſionem ¶ Auicenna. Ana cardus eſt fructus ſimil̓ oſſi dactili. et medulla eiꝰ ſimi lis medulle nucis dulcis. Cortex eiꝰ rarus frangibilis Calidus eſt ac ſiccus in tercio gradu. Habet intꝰ me viſcoſum odorifeꝝ quod eſt vlceratiuū apoſtematum. Aduſtiuū ſanguinis et hūorum. Decoctō eꝰ eradicat verrūcas et alopiciam flegmaticam ſanat Apoſtema ta calida in interioribꝰ cōmouꝫ. frigori neruoꝝ ⁊ mol lificatōni atqꝫ paraliſi atqꝫ torture ꝯfert. Corruptōni quoqꝫ memorie valet ſed tn̄ alienatōnem et melancoli am cōmouet. Emorroydes cum eo ſuffumigantur: ⁊ venena exiccantur. ¶ Cōſtantinꝰ vbi. sͣ. Anacardi ſūt in quarto gradu calidi et ſicci: litargie valent. ⁊ oībus capitis doloribus de hūoribus frigidis venientibus. Memoriā cuſtodiūt neruoſ molles ꝯfortant. ſoli vero accepti mortem aut lepram influunt Oportet ergo vt eos tribuamus cuꝫ alijs odoriferis ſpeciebꝰ. ¶. VIII. Quintuſdecimus Liber ¶ De auellana. ¶ Iſidorus. Uellane vl̓ abellane cognoīate ſunt ab abella no campanie opido: vbi abūdant. et he quideꝫ Ta grecis appellātur pontice. eo ꝙ abuudēt cir ca ponticum mare. ¶ Pliuiꝰ vbi ſupra. Nudeis quidē iuglandis eſt diſtinctio qͣdripertita lingnea interſecā te alias intercurſāte membrana. Ceteris vero quidqͥd eſt nucleis: ſolidum eſt: vt auellanis. He etiaꝫ in aſiaꝫ et greciaꝫ ē ponto venere. Ideoqꝫ vocantur nūces pō tice. Has quoqꝫ mollis ꝓtegit barba: ſed putamini nu cleiſqꝫ rotunditas ineſt ſolida. He quoqꝫ torrent̉. vni bilicꝰ illis eſt intus in ventre medio. Cato maxime lau dat abellanas. traditqꝫ virides ſeruari in terra ollis ꝯ ditas. ¶ Palladiꝰ libro tercio. Abellane. vt dictū eſt. s ponende ſunt nūcibꝰ ſuis. Non ampliꝰ ſuper terrā du cenda eſt: ꝙͣ craſſitudine digitoꝝ duorum Plantis ta mē ⁊ ſobole expertꝰ ſum meliꝰ ꝓuenire. Menſe februa rio ſeu planta ſeu ſemen exponit̉ Baudent loco macro hūido frigido: ⁊ ſabuloſo. Menſe iulio circa nonas a uellana matura eſt ¶ IX. ¶ De virtute ipſius in medicina ¶ Auicēna Uellana declinat ad caliditateꝫ qͣndam ⁊ ſicci tatem paruam. Huius terreitas ⁊ ſtipticitas maiores ſunt ꝙͣ nūcis. ⁊ eſt nutribilior nuceqꝫ ſolidior. Eſt ⁊ minꝰ vnctuoſa: tardioriſqꝫ digeſtionis. Generatur ex ea colera ⁊ inflat. facitqꝫ ſoda: ⁊ in cere bro facit augmentum Tarde digeſtionis eſt: ⁊ excitat vomitū Cōfert morſibꝰ venenoſiſ: ꝓprieqꝫ cū ficubꝰ ⁊ ruta pūcture ſcorpionis. Comeſta vero cū aquā mell̓ cōfert tuſſi antique: ⁊ adiuuat ad ſpuendū. Quod ex ea aduſtū eſt: tingit capillos. Cortex eiꝰ ſtipticꝰ eſt et ſtringit ventreꝫ ¶ Idem Auellanaᵇ linita ſuper frontē pueroꝝ: delꝫ variationē oculoꝝ. Auellana indica cali da eſt et ficca: ſuꝑ ſcrofulas cum aceto ꝯueniēs eſt epi thima. Confert etiaꝫ ſcabiei atqꝫ pruritui. Fit etiam caputpurgiuꝫ ad torturam et facit huiditatē e naribꝰ currere: ac flegma fluere. Confert etiam emigrance et ſoda et epilenſie atqꝫ manie ac melancolie Confert iterum aque in oculo et panno. ¶ Iſaac in dietis libro ſecundo ¶ Duellane nūcibꝰ frigidiores ſunt et poten tiores. Earū em̄ corpora ſolidiora ſunt: et ſpiſſiora vn ctuoſitate carentia. Hac de cauſa plus nūcibus nutri tiue ſunt: tardiores tamē ad digerendū. Inflationem in ventre generāt: maxime ſi cum interiorē cortice ꝯmē dantur. Sed eo ablato fiunt digeſtibiliores et vtiles antiꝙͣ tuſſim habentibꝰ. Ualent et contra reuina. Cō tra venenū. ꝯtraqꝫ alopiciaꝫ. Lociſqꝫ denudatis capil los reuocant ¶ Plinius libro. xxii. Nuces auellaue ca pitis doloreꝫ faciunt: et inflationeꝫ ſtomachi et ping uedinē corpori ꝯferūt. ¶ Papias. Nuces auellane vi rides ſtringunt. cocte autem minꝰ In cibo ſumpte ca pitis dolorem diſcutiūt. Stomachiqꝫ inflationē diſtē dunt corpori ſano pinguedineꝫ conferunt. ¶ Dyaſcori des. Auellane in cibo ſumpte dolorem capitiⁱ incutiūt ſtomachuꝫ inflatione diſtendunt ¶ Sicce in vaſe fictili toſtate aliaſ contrite diſtillationibꝰ vtiliſſime offerunt̉ Alii tritas cum paſſo bibendas dederūt: ad pulmoniſ et iecoris vitiā ſananda. Item alopiciis illite: capillo rū damna reſtituūt. ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. Auel lane calide ſunt ⁊ ſicce: ad digerenduꝫ dure: ſtomacho frigido grauiſſime: multum nutritiue Quidaꝫ medici dicunt comedentes eos cū ruta ante cibos contra ve nenuꝫ ⁊ contra reptilium morſus eſſe ſecuros. Itē mā ducate cum ficubus adiuuāt contra reptiliū morſꝰ. X. ¶ De bacca. ¶ Plinius libro quindecimo. Acca fructus lauri videlicet non pediculis vt pira. dependet. ſed ramo adheret: et primo ¶ Palladius li. ii. Ex baccis lauri oleuꝫ ꝯficitur. ſicut videlicet inferius int̓ olei ſpecies dicetur ¶ Idem ī li. xi In octobri mēſe poſtremo ſiccis et calidis locꝭ ad oleū faciendum leguntur bacce lauri. ¶ Razi in almaſore Bacce lauri calide ſunt. ſcorpionum ictibus ꝯferunt: et inſufflate naribꝰ: tiris ¶ Dyaſcorides. Bacca lauri calidior eſt ꝙͣ folia: fortioriſqꝫ virtutis. que tuſa et ele ctuarii more melle ꝯfecta: tuſſim et ptiſim: ac toracis reumatiſmum ſanitati reſtituit. Cum vino bibita ſcor pionū ictibꝰ occurrit. maculas nigras corꝑis detergit ¶ De beliricis ¶ XI. ¶ Plateariꝰ Elirici marini ſunt frigidi et ficci Sed eorum exceſſus non determinatur ab autoribus. Sūt aūt quaſi embilici: ⁊ īueniūt̉ circa litus maris ad faciem declaranda ponūt in vngentis: vt in vngēto citrino. et vſus eoꝝ ad faciem ē talis. Puluis eoꝝ ſub tiliſſimus cum axungia gallinacea prius reſoluta re ſoluitur: et hinc vngentuꝫ efficit̉: poteſt aūt diuẜuari ¶ Auicenna. Belirici ſunt embilicoruꝫ nature ꝓpino eoꝝqꝫ medulla fortis eſt ac dulcis. Natura frigidi ſt̄ in primo: ſicci in ſecūdo In ip̄is eſt virtus ſubtiliatiua et virtus contractiua. Cōfortant ſtomachū cum apta tione et aggregatōne: ꝓhibētqꝫ mollificatōnem eiꝰ et hūiditatem. Nichil eſt quod ita p̄paret ſtomachuꝫ: vt bellirici faciunt: et fortaſſe ventrem ſtringunt. Apud quoſdam etiā ventrem tm̄ leniunt Ip̄iqꝫ ꝯferunt ano et inteſtino recto. ¶ XII. ¶ Platearius. ¶ De berberis. Erberi ſunt in ſecundo gradu frigidi et ſicci: et ſunt fructus arboris cuiuſdam: rotundi ali Oquātulū: ſublongi: ⁊ aliꝙͣtulū ſubnigri. Eligē di aūt ſunt ꝯtinui nō ꝑforati. Ualēt cōtra febrileꝫ diſ caſiam: vt in ſirupis. Fit em̄ eoꝝ decoctō in aqͣ: et ad dito zuccaro colature: fit ſirupus. Contra calefactōeꝫ epatis eoꝝ ſuccꝰ cum ſolatri ſuccō ꝯficitur ⁊ epati ſuꝑ ponitur Cōtra doloreꝫ capatis ex calore tota nocte in aqua macerari dimittitur: ⁊ mane in potu datur. Per annos ſex ſeruari poteſt. ¶ Cōſtantinus in libro gͣduū. Berberus eſt calidus et ſiccus in ſecūdo gradu. Sitī de calore extinguit: ep̄ar ſtomachumqꝫ cōfortat: et ca thaplaſmatus apoſtematā calida refrigerat. ¶X IFI. ¶ De caparo. ¶ Auicenna. ¶ Aparꝰ eſt fructꝰ habens radicem q̄ eſt inciſi ua: ſubtiliatiua: mundificatiua: aperitiua: et in iꝰ cortice ſunt amaritudo: atqꝫ ſtipticitas: et acrimonia Rādix eius reſoluit ſcrofulas et duricias: ſimiliter et eiꝰ folia. Cortices eiuſ ponūtur ſuꝑ vlcera fraudulenta et ſordida Et confert iſchiatice atqꝫ dolo ribus anche. Iidem quoqꝫ cortices maſticati humidi tatem ē capite extrahūt: ⁊ dolorem in eo factum ſedat Ex eius ſucco quādoqꝫ cliſtere fit. et cōfert paraliſi ac ſtupori: mēbraqꝫ ꝓpter ſtipticitatem que eſt in ipſa: cō ſtringit. Idem quoqꝫ ſuccus diſtillatur in aurem: ꝓpt̓ vermes ip̄ius. Cortex radicis eiꝰ bibitus cōfert ſpleni ac duricie illiꝰ. Et cuꝫ fatina ordei more emplaſtri ſuꝑ poſitus: educit ex ſplene materiā groſſam melancolica Solutione quoqꝫ hūorem groſſum et crudum educit. Menſtrua ꝓuocat: et lūbricos ac vermes interficit in inteſtinis. Confert iteꝝ emorroydibuſ. Et quod ex eo ſallitum eſt: ſumptuꝫ ante cibum ſoluit. Eſt aūt tiriaca cōtra venena. ¶ Cōſtantinus in pātegni Capari calid ſunt in tercio gradu ac ſicci. Cum aceto comeſti: cōſti patōnem epatis ac ſplenis aperiunt. ſtomachū mūdifi cant: ⁊ deflegmāt Solutōnem vētris faciūt. ¶ XIIII. ¶ De cardamomo et carpobalſamo. ¶ Plinius libro duodecimo. Liber Quintuſdecimus Ardamomū ſimile eſt amomo ⁊ amomiſ nomi ne ⁊ frutice: ſemine oblongo. Metitur eodem mō ⁊ in arabia Quatuor genera eſſe ferūt Ui ridiſſimū ac pingue acutis angulis: ꝯtumax fricanti. hoc maxime laudat̉. Proximū eius ruffo candicans. Tercium breuiꝰ et nigrius. peius tamē varium ⁊ faci le tritu: odoriſqꝫ parui: Quod aūt veriꝰ coſto vicinius eſſe debet hoc et apud medos naſcit̉ ¶ Plateariꝰ. Car damonū eſt fructꝰ vel potius ſemen cuiuſdaꝫ arboris Et eſt calidum ⁊ ſiccum in ſcd̓o gradu: Maiꝰ melius eſt. ⁊ habet aliqͣntuluꝫ acuminis ⁊ dulcedinem etiam mittam: per annos viginti poteſt ſeruari Uirtuteꝫ ha het ꝯfortandi ex aromaticitate: diſſoluendi ⁊ cōſumen di ex qualitatibꝰ. Ualet cōtra ſincopin: ⁊ cardiacā paſ ſioneꝫ ex frigida cauſa. ⁊ ad debilitateꝫ ſtomachi id eſt digeſtionem cōfortanda. Ad appetitum ꝓuocandum ⁊ cōtra vomitum ex frigida cauſa. cōtraqꝫ debilitateꝫ cerebri. ¶ Ipocrates. Cardamomum hꝫ calidam vir tutē: ⁊ habet̉ aliquid amaritudinis. quia lūbricos occi dit. ⁊ ſcabies fortiter ſanat ¶ Iſidorus. Carpobal̓ſa mū eſt fructꝰ arboris balſami ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra Carpobalſamū bibitū pleureſi ꝓficit: flegmaticiſ: tuſſi entibꝰ: ſchīaticis: epilenticis: vertiginem: ſcothomiam ⁊ ſtringiriā patientibꝰ ſubuenit. morſus quoqꝫ reptili um curat. .XV. ¶ De caſia fiſtula. ¶ Platearius. Aſia fiſtula calida eſt ⁊ humida ante omnem gradū: quia paruꝰ eſt exceſſus eius ab optima emꝑantia. Eſt autē fructus cuiuſdā arboris ſemina longa ꝓducentis. Temꝑe poſtea ſuccedente e lougat̉ ⁊ ingroſſat̉. Exteriora in corticem caloris ac tione ꝯdēſantur: medulla interiꝰ exiſtente. In vna co pula inueniūtur. xxx. vel. xl. Deligenda eſt que groſſa eſt: quia multum humida eſt ⁊ nigra: qꝛ matura. Huiꝰ medulla eiectis ſeminibꝰ ponitur in medicina purgati ua cum reubarbaro vel mirabolanis vel huiōi. Habet qꝫ virtutem leniendi: mūdificandi: feruorem ſanguīs mirabiliter mitigat. colere ſanguinem depurat: vnde valet in acutis febribus: Caſia frigida cum aquā vel ꝑ ſe ante purgationeꝫ in febribꝰ ventrem mollit: ⁊ ap tum purgationi reddit ¶ Auicenna. Caſia fiſtula alia eſt hebulia: alia egiptia. Melior eſt illa que aſſumitur ex canna: et que eſt ſplendidior ⁊ pinguior. Eſt autem equalis in caliditate ⁊ frigiditate: humida reſolutiua: lenitiua. Confert apoſtematibꝰ calidis in viſceribꝰ: ꝓ prieqꝫ in gutture: ſi gargariſet̉ cuꝫ aquā ſolatri. Lini ta quoqꝫ ſuꝑ apoſtemata dura ꝯfert eis: Liniūtur etia ex ea podagra ⁊ iuncture doloroſe: mundificat ep̄ar et confert ictericie. ac dolori epatis. Lenificat ventreꝫ: et educit coleram aduſtam et flegma. Soluitqꝫ ſine nocu mento et mordicatōne. vnde ꝯueniens eſt pregnātibꝰ: et ſoluit eas. In gargariſmo quoqꝫ cōfert p̄focationi. ¶ Cōſtantinꝰ in libro graduū. Caſia mediocris eſt vir tutis inter ſiccum et humidū: colerā rubeam purgat. Acumen ſanguinis extinguit. et apoſtema ex eo gene ratū diſſoluit. ¶ Dy aſcorides. Caſia fiſtula plures ha bet ſpecies: ſed optima eſt arabica: que eſt aſpectu gra tiſſima: colore ſubrubeo: corallo ſimil̓: tenuiſ: tactu leniſ ſima. longa fiſtula: guſtū ſubmordax: neſcio tamē quā calefactione: odore aromatico plena. Et in ore miſſa vi ni ſaporem ſubtrahens. Hec hꝫ baſtā longā cuꝫ corio ſuo: foliaqꝫ ſimilia piperis arboris. Eſt et altera ſubni gella colore purpureo odore plena: ſed minime ſuaui. maxime vero arti medicine neceſſaria. Eſt et tercia q̄ vocatur plerones ſuaui odore. Et iterum p̄ſeudocaſia lapacio ſimilis: nec in guſtu ſuauis. Alia qͦqꝫ platea .i. lata que ſiringos dicitur. Eſt em̄ lata et mollis ac le nis: colore ſubalbida: et ſcabioſa. Uirtus caſiefiſtule calida eſt diuretica: ſiccatoria. guſtu ſubmordax. Eſt etiaꝫ leptomeris. id eſt extenuatoria ſatiſ acra. aliquid habens ſtipticū. Extenuat ſimul ac digerit: q̄ in cor pore ſuꝑflua inuenit. Ruborem imponit. Uiſccribus vt iliſſima eſt: viciiſqꝫ toracis omībus ad caligines ocu loꝝ: malagmatibꝰ neceſſaria eſt. Cum melle trita ma culas vultus emendat. Menſtrua ꝓuocat. Tumores intraneoꝝ ſedat bibita. Cum aqua potata morſibꝰ ve nenaticis occurrit. fomento renum dolorem cōpeſcit. Eiꝰ ſuffumigatio matricem ad ſeceſſuꝫ deponit: dupli ci pondere ꝓ cīnamo miſcetur in antidotis. et eſt in om nibꝰ vtilis. C XVI. ¶ De caſtanea ¶ Iſidorus Aſtanea dicitur: eo ꝙ fructus eius gemini in modū teſticuloꝝ intra folliculuꝫ recōditi ſunt qui dum eiiciūtur quaſi caſtrātur. Hec poma ex omnibꝰ nūcibus fortiſſima fiūt. Nam in cibo ſump ta difficile digerūtur. Uiridia ſtringunt: cocta autem minꝰ ¶ Plinius libro quindecimo. Oleuꝫ fit ex caſta neis ſicut ex amigdal̓. Ip̄aſqꝫ caſtaneas vocamꝰ ⁊ nu ces: qͣnꝙͣ generi glaudiū accōmodatiores. His eſt ar matum ſpinato vel echinato calice valluꝫ: quia glandi bꝰ inchoatum. Mirūqꝫ eſt vtiliſſima eſſe: que tanta oc cultauerit cura nature. Trini quibuſdaꝫ ex vno calice partus. cortexqꝫ lentus. Proxima vero corpori mem brana. ⁊ in his ⁊ in nucibus ſaporem. ni detrahat̉. infe ſtat. has torrere gratiꝰ eſt in cibis modulātū. Laturas p̄ſtanti ieiunio feminaꝝ quandam imaginem panis. Sardibus he primuꝫ ꝓuenere. Ideoqꝫ apud grecos ſardianos appellant bala nos. Nunc auteꝫ plura ſunt eaꝝ genera: faciles tarentine: nec cibo ſunt oꝑoſe: pla ne figura: rotundiorqꝫ vocatur balanitis: maxime pur gabilis: et ſponte ꝓſiliens. Miꝰ tractabilis eſt taren tīa. laudatior corelliana et ex ea facta: meterana quaꝫ rubeꝰ cortex prefert. triangulis et popularibus nigris que coctiue vocātur Itaqꝫ corio claudūtur caſtanee: ẜ hoc illis detrahit̉: ac in meſpilis manditur. Iterū in ca ſtaneis nūcibꝰ iuglandibus interiora geminātur: PPalladiꝰ libro duodecimo. Caſtanee ſeruantur vel in tractibꝰ diſpoſite. vel intra ſabuloneꝫ. ne inuicem tā gantur immerſe et in vaſculis fictilibꝰ condite: et loco ſicciore defoſſe vl̓ incluſe virgeis ex fago receptaculis et lutate vt ſpiracula nō relinquasr vl̓ ordei paleis mi nutiſſimis obrute: vel paluſtri vlna figuratis denſiori XVII. bus ſportis recluſe. De virtute caſtanee in medicina ¶ Iſidorus Aſtanee calide ſunt in medio primi gradꝰ: ſic cē in ſcd̓o. Si ſepe ꝯmedantur inflationeꝫ ⁊ ca ꝑitis dolorem faciūt: ꝓpter digeſtionis durici am. Sed vt eis auferatur nocumētū: ⁊ ſtiptiores fiant aſſari eas oportet: vt eaꝝ corpꝰ rarificetur. Que etiā pectoris ⁊ corporis ſiccitatem temꝑant: ⁊ vrine diffi cultatem diſſoluūt. ſi in aqua tepida infundantur: Sed cū modico ſale terantur: et cuꝫ melle diſtēꝑentur. Pro ſunt ad rabidi canis morſum: ſiue anguium ſiue homi nis. ¶ Pliniꝰ libro. xxiii. Caſtanee vētris fluxiones ve hemeter ſiſtunt: ſanguinem excreantibꝰ ꝓſunt ¶ Dya ſcorides. Caſtanee ex omnibꝰ fortiſſimū cibum corpo ri p̄ſtant. Sed qui diffile digeritur. In carbonibꝰ coc te: ⁊ in vaſe fictili ſicco aſſate: tuſſientibꝰ ꝓſunt. Aqua in qua cuꝫ cortice ſua coquūtur: ciliacis. diſentericis: et ſanguinem excreātibꝰ bibenda vtiliter datur. Inte rior memb̓rana q̄ fructum inter corticem diſcernit: ad terciam partem in aqͣ decocta ⁊ potui data: fluxū alui mire refrenat. Cōſtātinꝰ in pātegni. Caſtanee mīꝰ ſic ce ſunt ꝙͣ glādes. et inter calidū et frigidum temꝑate inflatiue. cōituꝫ mouēt. multū nutriūt. digeſtioni dure XVIII. ſunt ¶.XVIII. Liber Quintuſdecimus ¶ De ceraſo. Iſidorus. Eraſum dictuꝫ eſt: eo ꝙ luculus cumʳ ceraſum ciuitatem ponti deleſſet. hoc inde genus pomi aduexit: et ab ipſa ciuitate ceraſum appellauit Hoc etiam ante luculum erat in italia ſed durum: vn de et cornum eſt appellatum. ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Ceraſa et mora magis cito maturātur ¶ Pli niꝰ libro. xv. Quibuſdā fructibꝰ eſt lignū intus et caro extra: ſicut ceraſis et oliuis: et eſt ſuccꝰ ſanguineꝰ cera ſis. Ceraſoꝝ aproniana maxime rubēt Actia vero ni gerrima. Ceciliana vero ⁊ rotunda Iulianis eſt gratꝰ ſapor: ſꝫ pene tm̄ ſb̓ arbore ſua ad̓o teneris: vt geſtatū n̄ tolerēt: Principatꝰ eſt duracinis: que campania pli niana appellat In belgica vero luſitanis Tercius his color ē nigro ac rubenti: viridiſqꝫ: ſimil̓ matureſcētibꝰ ſemper. laurea ſunt non ingrate amplitudīs inſite lau ro. ¶ Idē ī eodē. Ceraſis pomū eſt primo cādidū: mox rubet: deinde nigreſcit. Siccatur aūt ſole: conditurqꝫ cadis: vt oliue. ¶ Palladiꝰ libro. xi. Ceraſia vt ſine oſ ſe naſcātur: fieri docet marcialis. hic dicit arborem te neram ad duos pedes recides: et eam vſqꝫ ad radiceꝫ findes: medullam partis vtriuſqꝫ ferro curabis abra dere: et ſtatim vtraſqꝫ ꝑtes in ſe vinculo ſtringes: ⁊ ob lines fimo: et ſūmam ꝑtem et laterū diuiſuras. Poſt annū cicatrix ducta ſolidat̉. hanc arborem ſurculis. qͥ adhuc fructū nō attulerint. inſeris. et. vt aſſerit. ex his ſine oſſibꝰ poma naſcent̉. Ceraſia non aliter ꝙͣ in ſole vſqꝫ ad rugas ſiccata ſeruantur. ¶ XIX. ¶ De medicinis ex eo ¶ Actor. Fraſia. vt legi. triplicis virtutis ſunt: Quibꝰ dam auſterꝰ eſt ſapor: quibuſdā acidus. Alijs Sulcis Auſtera ventreꝫ reſtrīgūt: ſtomachum confortat. Acida incidunt flegma abudantius ſtoma cho oportuna. Nā magis ſiccant. Dulcia vero ſtoma cho cōtraria: citius tamen ꝑ inteſtina fluūt. ¶ Dyaſco rides. Ceraſii pomū viride ventrem humectat ⁊ ꝓuo cat: aridum vero ſiccat: ⁊ detinet. Stomacho contrari um eſt viride: ſiccū ꝑꝙͣ uero vtile. Hoc quidā eſtimāt vrinam mouere. A paucis autem autoribus traditur. ſi mane recentia cum nucleis ſuis deuorat a ſint: aluū copioſe fluere et vt eadem cauſa etiam morbo pedes in triplici liberētur. Ex his etiam fit diaceraſio quod omnibus notum eſt. Galieno placet non vnam in om nibꝰ ceraſis eſſe virtutem. Nam in quibuſdā ſapor ar iterꝰ eſt. in quibuſdam acidus: ⁊ in quibuſdam dulcis apparet: et auſtera quidem ad hoc valere vult: vt veni treꝫ cōſtringant. ſtomachum vero confirmēt. Porro acidā iudicat ſtomachis flegmate abūdantibꝰ oportu na. Magis em̄ ſiccant et denſioris humoris craſſitu dinem incidunt. dulcia vero ſtomacho ꝓnūciat aduer ſa: citius tamē defluere ꝑ inteſtina. ¶ Iſaac. Ceraſa. ſicut et matura pruna. frigida ſunt et humida in ſecun do gradu: conuertibilia: groſſum flegma generāt ⁊ vi ſcoſuꝫ: in cōcauitate epatis et ſplenis. Idcirco diutur ne cauſe ſunt febris: omnibꝰ modis ſunt peſſima: Id̓o ſemꝑ ante cibum accipi debent ſtomacho inanito Nā poſt cibum ſtomacho pleno in ſuꝑioribus natant: et in putredinem vertūtur. Oleum ex nuclęis eoꝝ expreſſuꝫ valet emorroidibꝰ. ¶ XX. ¶ De cidonio ¶ Iſidorus. Idonium maluꝫ nomē ſumpſit a quodā opido quod eſt in īſula chreta. ex quo cidonium ꝯfici tur. fit etiam et eo vinuꝫ quo lāguentum deſi deria fallūtur. Nam ſpecie et odore et guſtu cuiuſlibet vini veteris imaginem rep̄ſentat. ¶ Plinius libro. xv. Mala que vocamꝰ cotonea: greci vero cidonia incur uatos. vt dictuꝫ eſt ſuꝑius. trahunt ramos arboris ſue ꝓhibentqꝫ parentē creſcere. Plura ſunt eoruꝫ genera Criſomella ſiquideꝫ inciſuris diſtincta: colore ad aurū inclinato. Et que cādidiora noſtratiā cognoīata: odo ris p̄ſtantiſſimi. Eſt et neapolitāis honor ſuus Mino ra ex eodem genere ſcrutea vibrant odoratiꝰ ſerotino ꝓuentū. Precōcia vero muſtea. Scruteis autem cōto nea inſita: ſuum genꝰ fecere muluianū: que ſola ex his mādūtur vel cruda. Sunt p̄terea parua ſilueſtria ſcru teis odoratiſſima in ſepibus naſcentia. Eſt auteꝫ coto neis ſapor aſperrimꝰ His vt ſeruētur incluſis om̄e ſpi ramētum adim̄dum eſt aut ea incoqui melle oportet. Sunt q̄ ea cera pontica illita melle demergant ¶ Pal ladiꝰ libro. iii. Legenda ſunt matura cidonia: que hoc more ſeruant̉ vel inter binas tegulas poſita ſi luto ex omni parte claudātur. vel ſi defruto incoquantur aut paſſo. Alii que maiora ſunt fici foliis inuoluta cuſto diunt. Alii tantū locis ſiccis exponūt: a quibꝰ ventus excludit̉. Alii canna vel ebore in quatuor partes diui ſa: ſublatis omnibus que in medio ſunt. in vaſe fictili melle obruūt. Alii in melle ſic integra dimittunt: in qͦ genere cōdiendi ſatis matura deligūtur Alii milio ob ruūt: vel paleis ſeparata demergunt. Alij plenis vino vaſculis immittūt vel vini ⁊ defruti ad ſeruanda cido nia equum corpꝰ efficiūt. alij in foliis muſti mergūt at qꝫ ita claudunt: vt qd̓ odoratum eſt: vitium vim in ſe ꝯ trahant. alii in patina noua ſicco gipſo obruūt ſepara ta cidonia. ¶ Idem in libro. xi. Ad cidonicū conficien dū: ī mēſe octobri abiecto corio. mala cidonia matura in breuiſſimas ⁊ tenuiſſimas ꝑticulas recides ⁊ ꝓiicieſ durum qd̓ interiꝰ habetur. Dehinc in melle decoques donec ad mediam mēſuram reuertatur: ⁊ coquendo pi pere ſubtili cōſperges. vel aliter ſucci cidonioꝝ ſexta rios duos. aceti ſextarium vnū ⁊ ſemīs et mellis duoſ ſextarios miſces ⁊ decoques: donec tota ꝑmixtio pīg uedinē puri mellis imitetur. Tūc triti piperis atqꝫ gī giberis binas vncias miſcere curabis. ¶. XXI. ¶ De ꝓprietatibus eius ī medicinā ēt cibo Auicenna. Idonium aſſatum melius eſt magiſqꝫ cōfert. Natura frigiduꝫ eſt in fine primi. ſiccū in prī cipio ſcd̓i. Eſt autem ſtipticum fortiter ꝯforta tatiuū. Flos etiā eiꝰ eſt ſtipticus ⁊ ſimiliter oleū ipſius Dulce minꝰ ē ſtipticum: et ſemen eius eſt ſine ſtiptici tate lenitiuū: ip̄mqꝫ ꝓhibet ſuꝑfluitatū ad viſcera cur ſum. Sudorem retinet. Et eius oleū fiſſure frigoris et formice cōfert Ulceribꝰ quoqꝫ ſcabioſis idem oleū vti le eſt. Multa comeſtio cidonioꝝ generat dolorem ner uoꝝ. Aſſatuꝫ ponitur ſuꝑ apoſtemata calida oculi. Ei us ſuccꝰ cōfert dilatationi auhelitus. ⁊ oculis ⁊ aſma ti ꝓhibetqꝫ ſputum ſanguinis. Semē eius cōfert aſpe ritati gutturis. et lenit cannam pulmonis. Cōfert vo mitui et ebrietati: ac ſit im ſedat. ſtomachūqꝫ ſuꝑflui tatem recipiētem cōfortat. Sirupus eius et ipſiꝰ infu ſio ꝓhibet ebrietatē: Idem ſirupus appetitū deletum alias deiectum cōfortat ⁊ mortuū. Cōfortat etiam ſto machū. et ꝓhibet vomituꝫ flegmaticuꝫ. Eſt auteꝫ ꝓuo catiuū per accidens. Hoc em̄ ad eius cōſtrictionem ē cōſequens et illud quod melle eſt elixatum vehem̄tius eſt ꝓuocatiuum. Uerūtamen ventrem qn̄doqꝫ ſoluit ⁊ non ſtringit. generatqꝫ colicaꝫ et ventris doloriſ pūgi tiuū. Diſinterie quoqꝫ cōfert: et fluxum mēſtruoꝝ reti net. cōfert iterum eius oleum renibus veſice. ⁊ arſure vrine. poſt cibum ſoluit. Et cuꝫ ex eo plurimū ſumitur ante digeſtionem cibum extrahit. ¶ Iſaac. Cidonia di uidunt̉ in duo. crudum ac ligneuꝫ peſſimuꝫ eſt: ac terre ſtre: durum ad digerenduꝫ: groſſos humores generat et crudos. ſed nihil nutrit. Idcirco abiiciendū eſt Ma turatum autē vniuerſaliter frigidum eſt in medio pri mi gradꝰ ſiccum in medio ſecūdi. Preterea ponticitaſ Liber Quintuſdecimus et ſtipticitas in eo maior eſt ꝙͣ in ceteris malis. Ideo valet ad ſanguinis fluxum. et egeſtioneꝫ ac vomitum cōfortatiuū eſt ſtomachi. ſi moratur in eo. ml̓tū accep tū tamen facit faſtidium: p̄ſertim poſt cibum. ¶ Pla teariꝰ. Mala cidonia. id coccina frigida ſunt et ficca. virtutem habent ꝯſtringendi et cōfortandi. Semīa qͦ qꝫ virtuteꝫ leniendi et humectādi. Unde ip̄a mala dā tur cocta vel cruda ad comedēduꝫ. Contra vomitum poſt prandiū. contra fluxum ſanguinis ex caliditate vl̓ debilitate virtutis retentiue ante prandiuꝫ. Aqua ve ro decoctionis ſeminū valet ptiſicis et cōſumptis. vel ponitur in ſirupis eorū. valent et contra aſperitatem De citreo. id ē pomo citrino ¶ Palla. li. iiii. .XXII. ue. Itreum et in arbore poteſt per totū annū ꝓpe modū cuſtodiri. meliꝰ ſi vaſcul̓ q̄buſcūqꝫ clau Nat̉ ſi velis legere atqꝫ ẜuare nocte vna tacen te q̓bebiſ cū ramis foliatis carpere: ⁊ diſcreta diſpone re Alii ſīgula vaſis ſingulis claudūt: vl̓ gipſo allinūt et oꝑaco loco ordinata cuſtodiūt Pleriqꝫ ī cedri ſcro he vel ſtraminibꝰ minutis vel paleis tecta ſeruarunt ¶ Auicenna. Citruꝫ quid eſt notum eſt. Cortex eiꝰ eſt cātidus in primo gradu. ſiccus in fine ſecūdi Caro aūt eius eſt calida in primo: et humida in ip̄o. Quidam tn̄ dixerunt ꝙ eſt frigida et humida in ip̄o primo gradu. Caro eius inflat: et folia eius inflationeꝫ ſedant. eius flos ſubtilior et eiꝰ accetoſitas eſt ſtiptica frangēs co leraꝫ rubeam. Semen eius et cortex reſolutiua ſunt: ⁊ ip̄e cortex in panniculis poſitꝰ ꝓhibet tineas. Et eius odor aeris corruptioneꝫ ac peſtilentiā rectificat. Ace toſitas eiꝰ abſtergit colores vel colorem: et aufert pau nū. qd̓ ex eius cortice eſt aduſtuꝫ bonū eſt ad albaras li uitum eiꝰ decoctio bonum efficit odorem oris. Et eſt impinguatīa corꝑis. Cortex etiam ipſiꝰ bonum efficit odorem ī ore retentꝰ. Eiꝰ acetoſitas valet impetigini illita. cōfert etiam oris torture. Et oculi remouet̉ icte ricia. collirio facto ex eiꝰ acetoſitate. Item eiꝰ acetoſi tas ſedat tremorem calidū cordis. ⁊ nutrimētuꝫ bonū eſt gutturi ac pulmoni: ſed mala eſt pectori. Medulla citri cocta cuꝫ aceto et potata ſanguiſſugas degluti tas interficit. et eas educit. Laro eiꝰ eſt ſtomacho ma la. inflatiua. digeſtione tarda. ¶ Plateariꝰ. Pomū ci trinuꝫ diuerſe nature iudicatur ꝓpter diuerſas ſui ſub ſtantias: Cortex em̄ eius eſt calidꝰ et ſiccus. Interior autem ſubſtantia eſt frigida. Media vero. calida ⁊ hu mida. Cortex habet virtutem mūdificādi: et ex aroma ticitate ſua cōfortandi. vnde et in ptyris ponitur eius puluis Cortex hic crudus comeſtꝰ digeſtioneꝫ ex fri giditate p̄peditā cōfortat. et appetituꝫ ꝓuocat. Ualet etiam contra cardiacā. Mediam ſubſtantiā quidaꝫ cō medunt cum melle: ſed digeritur male. Interior auteꝫ ſ.acetoſa cum carnibꝰ vel piſcibus comeſta: ꝯfortat ap petituꝫ ex humiditate circa ſtomachi os exiſtente p̄pe tituꝫ. Ponitur etiam in epithimatibꝰ vt faciliꝰ pene trent: et in vngento citrino: vt magis extergat Semī aūt calida et ficca et diuretica. Sed mihi videntur fri gida et ſicca. ex frigido et ſicco nutrimento. Nutriun tur em̄ ex aceto in quo ſunt: vnde virtuteꝫ diureticam hn̄t ex ſubtilitate ſubſtantie. Contra opilationeꝫ ſple nis et epatis ex frigiditate detur aqua decoctionis ſe minum eorum. .XXIII. ¶ De cocco et coctano et cono. ¶ Plinius li bro viceſimoquarto. Occum ilicis vulneribꝰ ex aceto recentibꝰ im ponit̉. Epiforis ex aqua oculis ſanguine ſuf fuſis inſtillatur Eſt aūt genꝰ eius in attica fe re ⁊ aſia naſcens: celerrime in vermiculuꝫ ſe mutans. qd̓ ideo ſcoletilon vocant imꝓbantqꝫ. ¶ Actor. Cocta na ipſa ſunt et cidonia: de quibus videlicet dictum eſt ſupra ¶ Conſtātinꝰ in pātegni. Coctana frigida ſunt ⁊ ſicca. dolorem ſtomachi ꝯfortantia. Matura quidē ſtiptica: et ad digerenduꝫ dura. Acida quideꝫ frigidio ra: dulcia: ⁊ odorifera: inter caliduꝫ et humidū medio cria. Stomaticos et cardiacos ꝯfortāt: ſed tam̄ neruiſ inutilia ſunt ¶ Iſidorus. Conus cip̄ſſi fructus dicitur: quia rotunditas eiꝰ conumimitatur. ¶ Conſtantinꝰ in libro graduū. Poma cipreſſi recentia nouam inciſionē ſolidant: creꝑature valent: mollia membra deſiccant. humiditateꝫ non naturalem attrahunt. virtuteꝫ ⁊ du riciam eis p̄ſtant ¶ Platearius. Poma cip̄ſſi ſtiptica ſunt et conſolidatiua. Itaqꝫ contra fluxum ventris ex debilitatē virtutis ꝯtētiue recētia ꝯmedūt̉. XXIIII. ¶ De cubebe. ¶ Platearius. Ubebe eſt fructꝰ cuiuſdaꝫ arboris in india na ſcentis Et eſt calida et ſicca: ſed tamen temꝑa te: per decem annos poteſt ſeruari. Eligenda eſt que mediocriter habet ſaporem acutuꝫ cum multa aromaticitate. vnde valet contra ſincopin. Puluis ei us datur cum ſucco boraginis. contra frigiduꝫ reuma capitis. ⁊ ad cerebrum ꝯfortandum odoratur. ⁊ frequē ter naͣribꝰ apponitur. Contra frigiditateꝫ ſtomachi ⁊ diſcolorationeꝫ ex frigiditate puluis eius in cibis dat̉ ¶ Razi. Cubebe calide ſunt: opilationeꝫ aperiunt: vi rides: pͥoros mundant: guttur quoqꝫ mūdificant. ⁊ vē trem ſtringunt ¶ Auicenna. Cubebe virtutis ſimilis eſt rubee: ſed ſubtilior. Et eſt fere calida ⁊ ficca ꝑueni ens vſqꝫ ad ſcd̓m. Eſt autem aꝑitiua: ſubtilis: ad acut tatem decliuis. nec ad hoc ꝑuenit: vt ponat̉ loco cina momi. Bona eſt vlceribus putridis ac membris ⁊ gī giuis. bona eſt etiam alcola in ore putridis. Clarificat vocem qn̄do tenetur in ore. Et fortis eſt ad aperiēdas opilationes in epate. Uias vrine mundificat: arenoſā ꝓuocat. renumqꝫ lapidem extrahit ac veſice ¶ XXV. ¶ De dactilo. ¶ Iſidorus Actili ſunt palme fructus: a digitoꝝ ſimilitu dine nuncupati. Quoꝝ ⁊ nomina variantur. Nam alij appellant̉ palmule ſimiles mirabo laniſ. alij thebaici: alij mucaleſ: quos greci ⁊ cariathoſ vocant ¶ Areſtotiles in libro de vege. Succoꝝ qͥ fruc tibꝰ inſunt. quidam dulces ſunt ac meliores: vt dactili ficus: Item fructus quidam cuꝫ quibꝰ ſtatim ſemē fit aliquo oꝑculo cooperiūtur. vt dactili. ¶ Pliniꝰ li. xiii. Palmaꝝ ſemen .i. lignuꝫ: qd̓ intra dactilos eſt oblon gum: nō vt oliuis orbiculatuꝫ: ⁊ in aluo media fiſſura pleriſqꝫ vmbilicatuꝫ. vnde radix primū ſpargitur. Se ritur autem paruū. ⁊ bina iuxta ſe cōpoſita ſemina. ſu perqꝫ totidem: qm̄ infirma ſingulis eſt planta. quater ne vero coaleſcunt. ¶ Idem in libro. xv. Carne placēt palme Cruſta thebaice. ſucco vue ⁊ carice. dulciſ nem pe ſuccus eſt palmis ⁊ vuis ac ficis. Palme fructꝰ ſta tim a ligno recedit: ſicut ⁊ nux. Egiptie palme .i. dacti lis. idem̄ eſt odor qui ⁊ cidoniis. Sitim ſedat ſi prius ꝙͣ maturauerit decerpatur Nam ſi matura ſumatur: ſenſum intercipit: greſſum p̄pedit: linguā retardat. ob ſeſſis officiis mentis ⁊ corporis ebrietatis vitiū facit XXvI. ¶ De proprietatibꝰ eiꝰ in medicīa vel cibo. ¶. Razi. Actili calidi ſūt ⁊ groſſi: ml̓tūqꝫ nutrimētū preſtant. Qui ſi ſepe comedantur ſanguinem groſſum in interioribus generant: denteſqꝫ le dunt: ⁊ ſanguineꝫ ac ſperma accreſcere faciunt. ¶ Dia ſcorides. Dactilus viridis ſtipticꝰ eſt. Qui ſi multum cōmeſtꝰ fuerit: dolorē capitis ⁊ ebrietateꝫ facit. Sicci Liber Quintuſdecimus vero dactili: emoptoycis et ſtomaticis ac diſētericis medentur Cum cidonio ceteriſqꝫ cathaplaſmati veſi ce dolorem cōpeſcunt. Item dactili cariothe ꝯmixti aſ peritatem arteriaꝝ deleniūt. Oſſa dactiloꝝ thebaico rū in cacabo cocta: ⁊ in vino retenta: ⁊ lota: virtutē ha bent ſtipticam ⁊ per iplaſticam. Scaphilomata oculoꝝ ⁊ vſtioneꝫ tollunt. Creſcentia vulnera in cicatriceꝫ du cunt. Om̄eſqꝫ dactili virtutē ſtipticam habent. Arti culos laxatos cōſtringūt Cathaplaſmis adhibita yp̄o cūdriis ⁊ ſtomaticis ⁊ epaticis medentur. Eoꝝ elixatu ra capillos inficit Aqua vero eoꝝ frequēter bibita ne freticoꝝ ac veſice curando dolorē compeſcit. Reuma tiſmū quoqꝫ ſtericum vētris abſtinet. Cum reſina ve ro ⁊ dactilis mixta ſcabiem curat ¶ Iſaac. Dactili ſūt calidi ⁊ humidi in ſcd̓o gradu. groſſi ſanguinis gene ratiui: ⁊ digeri difficiles. vrinā ꝓuocantes. ſed his aſ ſueſcētes epatis ac ſplenis patiūtur cōſtipatōnē ⁊ tūo rem. Gingiuis ⁊ dentibus nociui ſunt. doloreꝫ in ore ſtomachi faciunt. diuerſas tamē actōnes habent ſcd̓m regionum varietates. Qui in calida regione naſcun tur: dulciſſimi ſunt ⁊ viſcoſi. Proinde parū nutriunt. cito tamen digerūtur: ⁊ ventrem humectant. plus ce teris ꝯſtipatōnem epatis et ſplenis ⁊ nocumētum capi ti oriqꝫ faciunt. Qui autem in frigida ſicciores ſunt. et minꝰ omnibꝰ nutritiui: ad digerendū duri. a ſtoma cho tarde deſcendunt: ceteris tamē amplius ſtomachū ꝯfortant. Qui vero in mediocri immaturitate ſeruari nequeūt: quia ineſt eis quedaꝫ liquoris ſuꝑfluitas. vn de corpꝰ replent copia crudoꝝ humoꝝ: que ſunt mate rie diuturne: ⁊ periodice febris ad diſſoluenduꝫ inobe dientes. ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. Bactili bene ma turati ⁊ non paſſi calidi ſunt et humidi: ſatis nutritiui libidinem incitant. Paſſi vero ſolubiliores ſunt. ⁊ ma gis coitum mouent: dolorem in capite generant. Nō maturi vero ſed pōtici ſtomachi cōfortatiui ſūt. Hos ſe pe comedentes mali ſunt ſanguinis. et cito putreſcē tis. ¶ Idem in libro graduū. Oxiphenicia ſunt dactili indie: qui frigidi et ſicci ſunt in tercio gradu. purgant coleram rubeam et aduſtam. Bullientē ſanguinem et incendētem refrigerant. Acutam febrem ⁊ colericum vomitum arcent. ¶ XXVII. ¶ De emblico. ¶ Idem in libro graduum Mblici ſūt poma q̄ deſiccātur in arbore ſua: vt in alio loco tripliciter diuidātur: et ab oſſi bus ſeparent̉. Hoꝝ ſapor amarus ⁊ ponticuſ eſt. Eoꝝqꝫ natura in primo gradu frigida eſt et ſicca. Stomachū et anum ꝯfortant. Emorro ydes habētibꝰ ſubueniūt: et capillos ne cadant cōfirmat: bellirici ſūt eiuſdem nature ac iuuamenti. Ideoqꝫ poſſunt ad inui cem cōmutari ¶ Auicenna in ſcd̓o canone. Emblicus notus eſt: et eſt debilior mirabolanis nutritis. ſed ī eo rū ſemita eſt. Cumqꝫ lacte infūditur ſiremblem nomi natur. Apud iudeam eſt natura calidus. Et apud plu res alioꝝ eſt in tercio frigidus. Apud ſireck indum in ip̄o eſt calefactio: et forſitan veritas eſt: ꝙ ipſe ſiccus eſt parum habens frigiditatis. Caliditatem ſanguiniſ extinguit. Radices capilloꝝ fortes efficit. ipſoſqꝫ de nigrat capillos. Neruis valde confert. oculoſqꝫ ꝯfor tat: ip̄mqꝫ cor confortat et ſubtiliat. ⁊ augmentū intel lectui p̄bet. Stomachū etiam confortat: ⁊ p̄parat ip̄m Sitim ſedat: et cibi facit appetitū. Anum quoqꝫ con fortat. et coitum excitat. Et apud quoſdam ſtringit vē trem verum qd̓ ex ip̄o nutritum eſt ventrē abſqꝫ labo re lenit. Emorro ydibꝰ confert: flegma ac melancoliaꝫ ſoluit ¶ Plateariꝰ. Emblici fructus ſunt qui vltra ma re creſcunt. Melancoliā ac flegm̄a purgant. Ideoqꝫ ꝯͣ tra talium humoꝝ egritudines valent Iteꝫ ꝯtra emor roydes. ſi puluis cum capſi barbaſti ſucco diſtemꝑetur atqꝫ ſuꝑponatur. Item contra caſum capilloꝝ puluis emblici cum aloēs puluere in oleo diſtemꝑat̉: ⁊ caput inungitur. Et ſiquidem ex aꝑtione pͥoroꝝ ex calidita te cadunt capilli multum valet: qm̄ eo coartantur pori XXVIII. ¶ De fagina. ¶ Plinius libro ſedecimo Agina glans omniū dulciſſima eſt qua homi nes obſeſſos opido chyo duraſſe tradit corne lius alexander. nucleis ſimilis. triangula cute includit̉. Fagina glans muribus gratiſſima eſt. et id̓o al̓is eiꝰ vna ꝓuentus. Glires quoqꝫ ſaginat expetitur et turdis. Arboꝝ fertilitas omniuꝫ fere alternat: ſed maxime fagi. Huiꝰ folium tenue ac leniſſimū: populo ſimile: celerrime flaueſcens: ⁊ media parte pleꝝqꝫ gīg nens ſuꝑne paruula baccam viridem cacumīe aculea ¶ XXIX tam. ¶ Iſidorus. ¶ De fico. ¶¶ Icus. vt dictum eſt ſuꝑius. a fecūditate vocat̉ quia ter qͣterqꝫ per annos ſingulos fructꝰ ip̄a generat: ⁊ altero matureſcēte alter aboritur ¶ Pliniꝰ libro. xv. De genere pomoꝝ ficꝰ ampliſſima eſt quedāqꝫ et piris magnitudine emula. Ficus iudea rubet: oliue magnitudine rotundior tm̄: ſapore meſpili Alexandrinaꝫ hanc ibi vocant groſſitudine cubitali: ramoſam: materie validam: lenta ſine lacte: cortice vi ridi. folio tilie ſed molli. Oneſicritꝰ tradit in hircania multū noſtris eſſe dulciores: fert ilioreſqꝫ: Sūt et lidie: que ſunt purpuree. Et māmillane: que ſimilitudinem māmarum habent Item calliſtrucie ſapore p̄ſtantioret ficoꝝ omniū frigidiſſime. ficis eſt ſuccus dulcis: ſicut et palmis et vuis: ſed ficis lacteus in capite: non item in corpore. Quedam in egipto cute carice. detrahitur hec vt putamen virentibꝰ ficis. que maxime placet in eiſdem ſiccis ¶ Areſtotiles in libro d̓ vegetabilibꝰ. In quibuſdā fructibꝰ eſt humor: vt lac: ſicut in ficubꝰ: qui bꝰ eſt dulcis fructus atqꝫ mellaris: ſicut ⁊ palmis. ¶ Idem in libro de aīalibus. Lac ex coagulo ⁊ lacte fi cuū coagulatur: quoniā lac ficuū in lana aggregatur. deinde lana illa cum modico lactis abluitur ac poſtmo dū illud idem in reſiduo eiicitur: ⁊ cum admiſcetur lac ti coagulatur Ficubus ac ceteris dulcibꝰ apes cibātur qn̄ mel in alueari remanens modicum inuenitur ¶ Pal ladius libro. iiii. Ficus que in mōtanis ⁊ frigidis lociſ naſcuntur: quia minꝰ lactis habent: ad ſiccitatem du rare non pn̄t. Uſus illi in viridi eſt melioris magnitu dinis: ⁊ ſaporis acuti. Que naſcūtur in campis ⁊ locis calidis pinguiores ſunt. ⁊ in ſiccitate durabiles ſunt. ¶. XXX. ¶ De ficorum cuſtodia. ¶ Idem in eodem. Icus virides ſeruari poſſunt. vl̓ melle ordina I te. ne ſe inuicem tangant. vel ſingule inter vi videm cucurbitam clauſe. locis vnicuiqꝫ caua tis. ⁊ itē teſſera que ſecatur incluſis. ſuſpenſa ea cucur bita: vbi ignis non ſit aut fumꝰ Alii miſſas ficos recē tes minꝰ maturas in nouo vaſe fictili lectas cum ped culis: ⁊ a ſe ſeparatas recludunt. ⁊ in dolio vini pleno vas natare ꝑmittunt. Marcialis dicit caricas per ge nera multa ſeruari: cum ratio vna fufficiat. Ergo hoc genere quo campania tota cuſtodit: ſeruare debemus In cratibus ficus vſqꝫ ad meridiem expanditur et ad huc mollis inqualum retūditur. Tunc calefacte furne ad panis coquendi modum: ſuppoſitis tribus lapidibꝰ ne ardeat qualus includitur etiaꝫ clauſo furno: vbi de cocta ficuſ fuerit ſicut eſt calida: foliis ſuis interpoſitiſ inter vas fictile conditur denſius preſſa. et operculo di ligent ius obducitur. Sed pluuiis abūdantibus crates ſoli ſi non poſſis expandere. ſub tecto eas ita pones vt ſemipede erigantur a terra: et eaſ ad inuiceꝫ ſolꝰ cinis Liber Quintuſdecimus ſubiectus vaporet. et ſubinde ficus ſicut eſt diuiſa ter catur: vt et ficoꝝ folia ſiccentur et pulpe: deinde ſubla ra in ciſtellis ſeruetur: aut locul̓. Alii maturas medio criter ficus et diuiſas in cratibus expandūt toto ſole iccaudas: ſed recipiunt nocte ſub tecta. ¶ XXXI. ¶ De operatione ipſorum in cibo et medici ¶ Iſidorus. ¶ Icus a ſenibus in cibo ſumpta ſepius: rugas eoꝝ diſtēdere fertur ¶ Iſaac Ficus ceteris fru ctibus eſt laudabilior ac nutribilior: humidita tis tamen ſue cauſa groſſos creat humores. Ficus do mneſtica viridis et cruda .i. non perfecte matura minꝰ calida eſt: magis auteꝫ groſſa: ꝓpter dominationē teſ reſtris partis in ea. habet tamen humores lactātes qͥ acuitatem ei p̄ſtant et ſiccitatem in ſcd̓o gradu. Ideo qꝫ laudabilis eſt huiōi cocta: ⁊ cathaplaſmate ex ea fa cto ſcrofulas et glandes diſſoluit. Nitro et aceto com mixta puſtulis in capite valet. Mixta cū melle ad mor ſioneꝫ canis. Cera adhibita apoſtema diſſoluit. Ficus aūt viridis ꝑfecte matura minꝰ ſicca eſt: et magis cali da. Calor eiꝰ eſt in primo gradu. humiditas et ſiccitas in ipia temperie ex triū rerum cōpoſitōne cōſiſtit. Se meū eius nulliꝰ eſt nutrimenti. Cortex ſiccus eſt et du riſſimus ad digerendū Caro autem nutribilior. et ſolu bilior Hec vt ait dyaſcorides calorem extinguit: ſit im aufert: ſudoremqꝫ ꝓuocat. Sicca ficꝰ calida eſt ī prin cipio ſcd̓i gradꝰ: et ficca in medio primi Quamobrem calefacit ⁊ ſitimcreat: ⁊ in colericos mutat humores. ſcteris tamen fructibꝰ nutribilior eſt: minuſqꝫ infla tionis habꝫ. Sed ſi ſuꝑfluos humores inueniat in ſto macho: dura fit ad digerendū: In corruptioneꝫ muta tur: īflatōnē vētoſitateqꝫ generat: ⁊ peſſimū ſanguineꝫ Inſuꝑficie corꝑis pediculos creat Si aūt hūoribꝰ cor pus mundificatū inueniat: bene digerit: ac ſanguinem laudabilem generat. Urinam ꝓuocat: pectuſqꝫ mūdifi cat et pulmoneꝫ. Reneſqꝫ et veſicam groſſis humori. bꝰ: non tamen inflationis ventoſitatiſqꝫ eſt libra. Ua let ad apoſtemata et ad tinnitus aurium. ¶ Plimiꝰ li bro. xxiii. Fici ſuccus lacteus aceti naturā habet. Ita qꝫ coaguli modo cōtrahit. Podagris illinitur. Aluū ſoluit. Palpebraꝝ ſcabies emendat. et cum axungia verrucas tollit. Sicce ficus ſtomachum ledūt gutturi ⁊ faucibus vttles. ſit im afferunt. Aluū molliunt. veli ce vtiles ſunt ¶ Dyaſcorides. Ficus nimiū comeſte cō turbāt ſtomachū. ventrem deponūt. feruorem nutriūt ſet im prohibent ¶ Plateariꝰ. Ficꝰ mollis cacoſtoma cha eſt: que ſi ventrē ſoluerit: difficile abſtineri poteſt iudorem qͦqꝫ ꝓuocat. Sicce vero q̄ carice vocant̉: ſto macho ſunt vtiles ac termātice: ſitim incitant. reuma tiſmo ſtomachi ventriſqꝫ ꝯtrarie ſunt. arteticis et gu le ac veſice et renibus ꝓſunt. et aſmaticis ¶ Auicena Ficus melior eſt alba: deinde rubea. deinde nigra. Et qn̄ vehementer maturata eſt. omībꝰ fructibus nutribi lior: ſed non eſt in robore: ſicut carnes et grana. Et ſic ca quidem in oꝑationibus ſuis laudabilis eſt: ſed ſāg uis ex ea generatus non eſt bonꝰ. et ob hoc pediculos facit. Uerum ſi ſit cū nuce eius chimꝰ fit bonꝰ. Humi da vero paruꝫ medicinalis eſt. Que ficca eſt et ꝓprie a cris. fortis ē abſterſionis: maturatiua: reſolutiua: Car noſa plurime maturationis eſt. Et in ip̄a ſunt glutina tio: et inſitio: ⁊ ſubtiliatio. Et ſilueſtris acutior eſt et fortior in hoc In ficu eſt lenificatio vltima: et expellit ſuꝑfluitates ad cutem facitqꝫ ſudare: et caliditateꝫ ſe dat. Immatura linitur ſuper verrucas et morpheam. Et acceptio eius rectificat colorem corruptū cauſa e gritudinuꝫ et apoſtematuꝫ calidoꝝ molliū. ⁊ maturat carbūculos. Emplaſtrū ex ea fit apoſtematibꝰ duris ⁊ eriſipile Sicca quidem nocet apoſtematibꝰ epatis ⁊ ſplenis ꝓpter ſuam dulcedineꝫ. Sed quādo apoſte ma eſt duruꝫ non nocet neqꝫ confert. Uerum ſi cōiungat̉ cum ſubtiliatiuis ac reſoluentibꝰ valde confert Iteꝫ fi cus que eſt humida et ficca confert epilenſie et aſperi tati gutturis. Aperit opilationes ſplenis et ep̄at s. ⁊ eſt conueniens pectori et cane pulmonis. Uelocis de ſcenſionis eſt. ⁊ velocis penetrationis ꝓpter ſuaꝫ dul cedinem Eius admīſtratio in vino multuꝫ iuuat ī ape riendo vias cibi. Confert renibꝰ ⁊ veſice. Et iuuat ad tolerandum retentioneꝫ vrine. Immatura poſita ſuꝑ morſum canis rabioſi confert. Humida velocis eſt nu trimēti ⁊ penetrationis in ſtomacho ⁊ in corꝑe. Sed iuxta galienū mala eſt ſtomacho. ficca vero nō. Deco ctio ficus confert apoſtematibꝰ gutturis. ⁊ radicū au rium. gargariſata cum cortice granati. ſed et cum ſpu ma ſinapis diſtillatur in aurē in qua eſt tinnitus. Cac ficus coagulat liq̄factionem ſanguinis ⁊ lactis: et liq̄ facit coagulatum. Confert apoſtematibꝰ difficillime ſolutionis et ſcrofulis ⁊ lacertis et denti corroſo. Idē cum melle confert panno humido. ⁊ groſſitudini palpe braꝝ. Cum vitello oui mundificat matricem. ⁊ ꝓuocat menſtrua. Idem admīſtratum extrahit a renibus are naꝫ. Inunctum aūt confert puncture ſcorpionis et tu tele ſimiliter Uinum ficꝰ ſubtile eſt mali humoris. pro uocat autem vrinam et menſtrua. ⁊ confert tuſſi anti que ac doloribus pectoris et apoſtemātibuſ canne pul monis. Potꝰ eius confert ſtomacho: et incidit appeti tū cibi. ꝓuocat autem et lenit: ⁊ ꝓpter abſterſioneꝫ ſuā velocis eſt deſcenſionis ⁊ penetrationis ¶ Conſtanti nꝰ in pantegni. Ficus in primo gradu ſunt calide. viri des in ſecūdo humide. Sicce vero inter ſiccitatem et humiditateꝫ temꝑate: mediocriter nutriunt: ⁊ ſangui neꝫ alijs fructibꝰ eſtiuis meliorem gignunt Cito dige rūtur. colatiue namqꝫ ſunt. et ſolubiles ſunt maxime ſi mature ſuit tuſſientes adiuuant. Pectꝰ et pulmonem veſicam ac renes mundant. Non mature. ventoſitatē faciunt: maximeqꝫ ad digerendū dure ſunt. ſicce vero meliores ſunt. .XXXII. ¶ De fiſtico ¶ Ex ſinonimis ¶ Auicenna. Iſticus eſt quidam fructꝰ teſtam habens ⁊ nu cleum. Fiſticum. vt dicitur. eſt vehementioris caliditatis natura ꝙͣ nux ⁊ amigdala. ⁊ eſt in fi ne ſecundi calidum. licet quidaꝫ eſtimauerint eſſe frigi dum. In ip̄o eſt humiditas ⁊ ponticitas. et nutrimētū eius valde paruum. Aperit opilationes epatis: ꝓpter ſuam amaritudineꝫ ⁊ aromaticā ſui virtutem Bonuꝫ eſt ſtomacho ꝓprie aſemiū grano pini ſimile: ꝓpter id quod eſt in ip̄o de amaritudine cum pōticitatē. Epar mundificat: et aperit meatus nutrimenti. Eiuſqꝫ oleū cōfert dolori epatis ex groſſa humiditate ꝓuenientis Nauſeam ꝓhibet. ſtomachiqꝫ ſubuerſionem: et os eiꝰ cōfortat. Uentrem nō lenit neqꝫ conſtringit. Confert morſui vermium veneno ſoꝝ. ꝓprie cum vino forti de LXXXIII. coctum De galla. Iſidorus. Alla eſt fructus quercꝰ. Ex hac vna eſt agre Iſtiſ onphatites dicta: parua forma ſꝫ firmo cor pore atqꝫ nodoſo. que medicamībus et incau ſtis adhibetur. Altera balanis lenis ac leuis et nimiū ꝑforata lucernaꝝ tamen vſibus neceſſaria ¶ Plinius libro. xvi. Arbores que glandem ferunt: omnes et gal lam. hemeris optimaꝫ ⁊ coriis ꝑficiendis aptiſſimam alterniſqꝫ annis glandem. ſed gallam huic ſimileꝫ la tafoliam: ſed leniorem. multoqꝫ minꝰ ꝓbatam: fert et nigram tingendis vt iliorem Naſcitur autem galla ſo le de geminis exeunte noctu ſemꝑ erumpens vniuerſa Creſcit vno die cādidior. et ſi eſtu excepta eſt: protiuꝰ. Liber Quintuſdecimus areſcit. nec ad iuſtum incrementū peruenit. hoc eſt vt fabe magnitudine nucleū habeat Nigra diutiuſ viret atqꝫ creſcit: vt interdum mali magnitudinē compleat. optima eſt cōmagena. Ex robore vero d̓terrima. Sig nū eius eſt ꝙ cauerne tranſlucent. Robur p̄ter fructu plurima alia gignit. Nanqꝫ fert vtrumqꝫ genꝰ galle. ⁊ quedaꝫ veluti mora ni diſtarent arida duricia: pleꝝ qꝫ caput tauri imitantia quibus ineſt fructus ſimilis oliue nucleis. Naſcūtur et in eo pilule nūcibus nō ab ſimiles. Intus habentes flocculos molles lucernaruꝫ lūinibꝰ aptos. Nā ⁊ ſicut galla nigra ſine oleo flagrāt ¶ Dyaſcorides Balla ē ſem̄ dendrios .i. quercꝰ. hꝰ vna ſpeciēs eſt que cōficitis dicitur. ⁊ hec minor eſt: ſed me lior et virtute fortior: rotūda grauis: nodoſa: et ſine ꝑ tuſura. Alia vero leuis et ꝑtuſa. Ambe ſtiptice ſunt ¶ XXXIIII. abundanter et cātaſcaltice. ¶ De operatione galle in medicina. ¶ Ideꝫ Alle paſcentia vulnera purgant. gingiuarum reuma ſuſpendūt: et fauci medentur. In fora minibꝰ dentium miſſe dolorē tollunt. Combu ſte et aceto extincte ⁊ ſale aut vino profluuiū ſāguinis mulieꝝ deſiccant. Earum elixatura ꝓcidenti ano adhi bet̉ fomento. reumatiſmū ſtringit: capillos inficit. Itē aceto vel aqua infuſe ⁊ in puluerem redacte et in vino date diſentericis ꝓſunt. Utimur etiam eis vbi nimis infrigidare neceſſe eſt. ¶ Plateariꝰ. Galla frigida eſt et ſicca in quarto gradu. In aſia reꝑitur parua et nō ꝑforata. Inter has groſſiores plus valent: habentqꝫ virtutem ꝯſtringendi. Ualet contra fluxum ventris et diſenteriam. Contra fluxum ſanguinis ē naribꝰ. Ad capillos albos vel canos denigrados. Puluis quoqꝫ eius vulneribus ſuꝑpoſitus ea cōſolidat. ⁊c ¶ Auīcen na. Galle ſunt meliores immature et pōderoſe ac dure Glauce vero molles virtutis ſunt parue. Natura fri gide ſunt in primo. humide in ſecūdo. Subſtātia earū eſt frigida: terrea: vehem̄ter ꝯſtringūt: ⁊ humiditates a curſu ꝓhibent. Aqua ē aꝝ capillos denigrat. Linita cum aceto ſuꝑ impet igineꝫ auferūt eam. ⁊ puluis eaꝝ ſtratus ſuper carnem additam: remouet illam. Prohi bent quoqꝫ curſum humiditatū corruptaꝝ ad līguam ⁊ gingiuam. Cum aceto pote conferunt in corroſione dentium. et puluis eaꝝ ſꝑſus ſuꝑ aquā et bibitus ad vulnera inteſtinoꝝ: et fluxū antiquū ¶ Cōſtantinus in libro graduum. Galla frigida eſt in ſecūdo. ficca in tercio. Huius quedaꝫ eſt nondū matura que bullata ē nec ꝑforata. Altera vero matura tumori ac rubori ꝑti nens. Ideoqꝫ minꝰ frigiditatis et ſtipticitatis habēs Hec vſta ſanguinolente valet egeſtioni: et de quocūqꝫ loco manauerit: ſanguīs fluxui. Sciſſuras quoqꝫ cal caneoꝝ ſanat. ⁊ labiorum fiſſuras curat. Deniqꝫ valꝫ galla locis quibꝰ repugnatio et conſtipatio ac deſicca tio ſunt oportuna ¶XXXv. ¶ De gariofilo. ¶ Plinius libro duodecīo. Ariophilum tradunt in india gigni: piperis gͣ nis ſimile. grādiꝰ: fragiliuſqꝫ. Aduehitur au tem odoris gratia. Fert et in ſpinis piperis ſi militudineꝫ: p̄cipua amaritudine. foliis paruis. denſiſ qꝫ cipri modo: ramis trium cubitoꝝ. cortice pallido. radice lata lignoſaqꝫ buxei coloris. hac in aqua cuꝫ ſe mine excepta in ereo vaſe medicamentū fit: quod liciō appellatur ¶ Platearius. Gariofili quidē ex origine ꝑ fecti ⁊ acuti ſap̄oris ſunt. et hi ſunt calidi et ſicci in ter cio gradu. Quidaꝫ remiſſiores hn̄t qͣlitates: et hi in ſe cūdo gradu iudicantur. Sunt aūt fructuſ cuiuſdam ar boris in india: qui maturi collecti ꝑ annos qͥnqꝫ ẜuan tur Per. x. vero ſine corruptione. et hoc in loco ſiccō tē pate. quia in multū humido putreſcūt. In multū ſicco areſcunt et corrugantur. Eligendi ſunt aūt qui in ſuꝑficie habent aliqͣntuluꝫ planiciem: ⁊ qui ex impreſſione vnguis aliquid humiditatis emittūt. Habent virtutē cōfortandi ex aromaticitate. diſſoluendi et cōſumendi ex qualitatibus. ad dolorem ſtomachi ex frigiditate vl̓ ventoſitati. Cōfer̄t ⁊ ad cerebrum ꝯfortandum. Con tra fluxum ventriſ ex acumine medicine Cōtra cardia cam ⁊ ſincopim ¶ Dyaſcorides. Gariofilum calidū eſt et ſiccum in ſcd̓o gradu. ponitur in colliriis: quia viſuꝫ acuit. Potatum vero nauſeam ꝓhibet Ptiſicos iuuat Huius arboris gumma vires habet: vt therebintina ¶ Auicenna. Gariofilus calidus eſt et ficcꝰ in tercio. corporis odorem bonum efficit Uiſum acuit: et cōfert panno. Confortat ſtomachum et ep̄ar et confert vomi tui ac nauſee ¶ Conſtātinus vbi ſupra. Gariofili cali di ſunt et ſicci in ſecūdo gradu. Stomachū et ep̄ar et interiora cōfortant cum ſua aromaticitate. ventrem ꝯ ſtipant. cibum digerūt ¶ Macer. Gariofilum dicūt ca lidum ſiccumqꝫ ſcd̓o Eſſe gradu: iecur ⁊ ſtomachū cor roborat hauſtum. Et ferme cūctis valet interioribꝰ ip ſum. Uim degeſtiuam mire iuuat abſtinet aluū Accē dit venerem ſi dragme pondere trituꝫ Potatuꝫ fuerit cum vacce lacte recēti. Uim memoreꝫ cerebri cōfortat ſepius hauſtum. ¶ XXXVI. ¶ Iſidorus. ¶ De glande. Landē vixerūt antiqui homines: anteꝙͣ frum̄ ti vſus eſſet. Unde poeta Mortales primi ru ctabant gutture glandeꝫ. ¶ Plimiꝰ libro. xiii. et quindecimo Ex glande autem egiptia fit oleū odoris cauſa ¶ Idem in libro. xvi. Glandes multaꝝ gentium etiam pace gaudētium eſſe cōſtat opes. Necno inopia frugum arefactis farina mollitur: atqꝫ in panis vſum ſpiſſatur. Quin ⁊ hodie quoqꝫ per hiſpanias ſecundis menſis glans inſeritur. Eadem quoqꝫ dulcior in cine re toſta. Cautū eſt p̄terea duodecima tabulaꝝ lege. vt glandem in alienum ꝓcidentē fūdum liceret colligere. Glandiū genera ſunt multa: diſtantqꝫ fructu: ſapore: ⁊ ſitū: ⁊ ſexu: Alia nanqꝫ figurā eſt glandi fagee: alia querne: alia iligne: atqꝫ inter ſe quoqꝫ geneꝝ ſingulo rū diffęrētie Preterea ſunt alique ſilueſtres. alie placi diores: que culta iam obtinent. Iam etiam in mōtoſis planiſqꝫ diſtant. Sicut ⁊ ſexu mares ⁊ femine. itemqꝫ ſapore. dulciſſima oīm fagi: vt qua obſeſſi etiam homi nes duraſſe in opido chyo tradit cornelius alexander. Non datur diſtinguere noībus genera: que alibi ſunt alia. Quippe cum vulgo naſci videamꝰ robur quercuꝫ qꝫ. eſculum vero nō vbiqꝫ. Glādē. que ꝓprie intelligi tur. ferunt eſculus ⁊ robur ac quercꝰ et ilex ⁊ ſuber. ac cerrus. Cōtinētur auteꝫ glādes: hiſpido calice ꝑ gene ra plus minꝰ ue. Item complectēte folia p̄ter ilicem gͣ uia. carnoſa: ꝓcera: lateribus ſinuoſa: nec cuꝫ cadūt vt fagi. flaueſcētia: pro differētia geneꝝ breuiora vel lon giora. Glās optima quercui atqꝫ grādiſſima. mox eſcu lo: naꝫ robori parua. Cerro triſtis: ⁊ horrida: echinato calicę: ſicut ⁊ caſtanee. Sed in querna femine dulcior atqꝫ mollior. maris vero ſpiſſior. Maxime autem pro bātur latifolie: ex argumēto dicte. Biſtant inter ſe ma gnitudine: ⁊ cutis tenuitate. Itemqꝫ ꝙ alijs ſubeſt tu nica rubigine ſcabra. Alijs protinꝰ candidū corpus: alijs ouata figura: alijs rotūda: alijs acutior: ſicut eq̄ dem ⁊ colos nigrior vel candidior ue qui p̄fert̉. Ama ritudo in extremitatibꝰ. ⁊ medie dulces. Quin ⁊ pedi culi breuitas ꝓceritaſqꝫ differētiam habꝫ. In ipſis ve ro arboribꝰ que maximaꝫ fert glandeꝫ hemeris eſt vo cata: breuior: ⁊ in orbeꝫ cōmoſa. Glans fagea ſuem fa cit hilarē: carneꝫ coctibilem: ac leuē ⁊ ſtomacho vtilem Iligna vero ſueꝫ anguſtā: nit idam. ſtrigoſam: pōdero ſam. Porro diffuſam atqꝫ grauiſſimaꝫ facit querna. Et ipſa glandiū eque dulciſſima: ꝓximā tradit nigidiꝰ Liber Quintuſdecimus cerream. nec ex alia ſolidiorem carnem: ſed duraꝫ. Ili gna dicit tentari ſues. niſi paulatim detur. et hanc no uiſſimā cadere. fungoſam vero fieri carnem: eſculo: ſu pere: ac robore ¶ Palladiꝰ libro. xii. Menſe nouembri glandes legēde atqꝫ ſeruande ſunt: qd̓ opus femine ac pueri facile exercere poſſunt. De medicīali oꝑatōne glādis. ¶ Auicenna. XXXvxx. Lans eſt ficca in ſecundo: et frigida in primo. Stiptica eſt: eiuſqꝫ cortex interior ſtipticꝰ eſt Folia vero glandis vehemētioris ſunt ſtipti citatis: ⁊ minoris exiccatōnis In omnibꝰ his eſt ſtipti citas. Et fluxus ſanguinis ꝓhibent. ꝓprieqꝫ cortex eiꝰ interior. et omnia mēbra cōfortant. Scd̓m galienū me lior eſt glans et nutribilior omnibꝰ granis. ita ꝙ ꝓpī quior eſt grano panis. glans cū hedi et porci adip̄e ſal lita: confert duriciis. Eiuſqꝫ fructus in principio con fert apoſtematibꝰ calidis. Iteruꝫ aduſta et admīſtrata vlcera ꝓhibet ambulatiua Plagas quoqꝫ coherere fa ciunt eius folia trita: et deſuꝑ pulueriſata Cōfert etiā ſputo ſanguinis: ⁊ humiditati ſtomachi. Conſtringit et confert diſenterie: et vlceribus inteſtinoꝝ. ⁊ contra venena venenoſoꝝ Urināqꝫ multiplicat Becoctio cor ticis eis cum lacte vaccino cōfert ſagittaꝝ armenarū veneno. Facit auteꝫ glans in capite ſoda quia naturaꝫ cōſtringendo vaporem coartat. ¶ Iſaac. Glādes frigi de ſunt in primo gradu. ſicce in ſcd̓o Id̓o difficiles ſūt digeſtioni inobedientes. Uentrem ꝯſtipant. ſed tamē vrinam ꝓuocat. Corꝑis nutritiue ſunt quaſi quedam grana. Tarde qͦqꝫ de ſtomacho deſcēdunt ⁊ capitis do loreꝫ faciunt. ꝓpter eaꝝ fumū in ſtomacho Ualēt ⁊ ad ſanguīs fluxum: et cōtra venenum ¶ Cōſtantinꝰ in pā tegni. Glandes que ⁊ celſi frigide ſunt ī primo gradu ſicce in ſcd̓o. Stiptice ad digerendū dure: multū nutri irnemoꝝ epibtuē Iſaac. C .XXXVIII. ¶ De iniuba. Niube calide ſunt ⁊ humide in primo gradu. Paruꝫ nutriūt: et ad digerendū difficiles ſūt Stomacho nociue. ⁊ ſanguinis flegmatici ge neratiue. Que tamen cum ſint potice ⁊ immature ſāg uinis acumē extinguūt Et ſi ad maturitatiſ tempꝰ per enerint pectoris ⁊ pulmonis aſperitateꝫ humectant. ¶ Cōſtantinꝰ vbi ſupra Iniube frigide ſunt ⁊ humide: digeſtioni dure: parum nutriue. Aqua in qua cocte ſūt calorem ⁊ dolorem viſcerū mitigant. Galienꝰ tamen eas iniuriat .i. vituꝑat dicens. Sanitati cuſtodiēde: ⁊ infirmitati medicinande: neſcio quomō ſubuenire poſ ſint. hoc tamen ſcio: quia dure ſunt in digerendo. ¶ Auicenna. Iniube meliores ſunt eaꝝ maiores. Na tura frigide ſunt in primo: in ſiccitate ⁊ humiditate e quales: ⁊ quaſi paꝝ ad humiditatē declinates. acuita ti ſanguinis calidi conferūt: et hoc. vt eſtimo. quia ſāg uinē ingroſſant: euꝫ qͣꝫ viſcōſum faciūt Illi auteꝫ errat qui eas clarificare ſanguineꝫ putant. De his autē ga lienꝰ ait. Non reperi iniubas in conſeruāda ſanitate ac remouenda egritudine aliquid oꝑantes: ſed reperi eas digeſtioni difficiles L.XXXIX. Iſidorus. ¶ De malo. Ala ſic a grecis ſunt dicta: eo ꝙ ſint pomoruꝫ omniū rotūdiſſima Unde et hec ſunt vera ma ¶ ẜ.la: que vehem̄ter ſunt rotunda. Ex his autem uedā nominā acceperūt ex locis: de quibꝰ ablata ſūt. vt malummacianū: malumcidoniū: malumpunicū ¶ Pliniꝰ libro. xv. In vniuerſum vero de pomiſ ẜuādiſ p̄cipitur. Pomaria in loco frigido ac ſicco contabula ri: feneſtris ſeptētrionalibꝰ ſereno die patere. auſtros ſpecularibꝰ arcere. Aquilonis quoqꝫ afflatu poma ru gis deturpante. Colligi oportet mala poſt equinoctiū autūmale: nec ante lunam ſedecimā: nec ante horā pri mam. Cadiua ſeparari ſtramētis ſtoreis paleis ve ſub ſterni. raraqꝫ componi: vt limites puii ſpiritum equa lem accipiant. Iteꝝ mala quidaꝫ foliis ficulneis p̄ter ꝙͣ cadiuis iubent ſingula conuolui: ciſtiſqꝫ vitilibꝰ cō di vel creta figl̓inaꝝ illini. Aliqui mala in patinis fic tilibꝰ fluitantia: quo genere ⁊ vino odorem acquiri pu tant. Aliqui omnia hec in milio ẜuare malunt. pleriqꝫ vero in ſcrobe d̓uoꝝ pedū altitudiniſ: arena ſubſtrata ⁊ fictili operculo deinde terra operto. Creta quideꝫ fi gulina etiam vuas. illinunt: ſiccataſqꝫ ſole ſuſpendunt. Mala vero generoſiſſima eadem rōne gipſo vel cera cruſtant. que niſi maturauerint: increm̄to calicem rum pūt. Semꝑ auteꝫ in pediculos ea collocant. Alii cum ſurculis ea decerpunt: quos in ſambuci medullam ad ditos ſubruūt. Alii ſingulis malis piriſqꝫ ſingula va ſa fictilia aſſignant ⁊ oꝑcula eoꝝ picata. dolio iterum includunt. necnon aliqui ⁊ in floccis capſiſqꝫ: quas lu to paleato illinunt. Alij hoc idem in patinis fictilibus Aliqui ⁊ in ſcrobe ſubiecta arena: ⁊ ita ſicca mox ope riunt terra. Malis ſuccꝰ eſt ſpumeꝰ ⁊ odor acutꝰ. XI. ¶ De ꝓprietatibꝰ malorum in medicīa vel ¶ Iſaac. cibo Ala que pontica ſunt: ⁊ que ſtiptica frigidio ra ſunt ⁊ ſicciora. et ad digerenduꝫ tardiora. ¶ yMagis aūt confortatiua ſunt ſtomachi. et ꝯ ſtrictiua egeſtionis. Porro acetoſa que ceteris minꝰ ſicca ſūt: ſubtiliora ſunt. Neceſſe eſt et penetrabiliora eſſe. Quare acumen colere extinguit: defectum cordis et calorem cōfortant: ſit im mitigant. Item ſtomachū cōfortant. appetitum excitant. egeſtioneꝫ vomitumqꝫ colericum inhibent: maxime ſi ieiuni accipiant: quia ci bi ante comeſti ad locum decoctōnis ea deſcendere ꝓhi bent. ideoqꝫ in ſuꝑioribꝰ natant: os etiā ſtomachi ſuꝑi us cōprimendo: inferiꝰ relaxando ſolutionem faciunt. Dulciā vero quia temꝑata ſunt inter quatuor qualita tes media. frigido ſtomacho minime nocent. ad cōſtri ctionē vel laxationeꝫ in manifeſto nō mutātur. Sunt et alia inter acidum et dulce media que muza dicūtur Hoꝝ actio media eſt ad ſitim tamē mitigandā. colere qꝫ acumen extinguēdum ac ido vicina ſunt. Cardiace vero que ex calore cōtingit: palaꝫ ꝓſunt: ꝓ ſapore queꝫ habent. Sunt et quedam in ſapore aquoſa et abomi nabilia ſunt: et faſtidium faciunt: nec ſtomachū cōfor tant: nec ventreꝫ ſoluūt: nec ſapiunt: nec iuuant ¶ Dia ſcorides. Mala eſtiua ſenſit ita dyaſcorides: vt crede ret flegma nutrire: fellis ardorē excitare: inflamatōnē mouere: neruoſis partibꝰ mīme cōuenire. Galienꝰ aūt nō omnia reiicienda ꝓnūciat: ſed ea que ſunt aqͣtici ſa poris: aut aſperi: aut acidi: aut ꝓpter ſuauitatē dulcia occurrūt. Auſtera aūt et ſtiptica que ſola in hieme ſer uātur: et matura lecta ſalubriterqꝫ cuſtodita ꝓueniunt etiam ꝓdeſſe languētibꝰ aſſerit. Den̄iqꝫ ī farina inuo luta vel in calido cinere diſcocta in querelis ſtomachi nauſeantis vtiliter putāt offerri Poteſt et malū maxi me macianū ſanguinē reiiciētibꝰ: pulmonis et iecoris in iurie obnoxie ſubuenire. Meliꝰ tamē ſi nūꝙͣ ieiunis ſed poſt cibū detur. Uis ergo malis frigida eſt et hūi da. Qd̓ eo maxime cōp̄henditur: quia ſuccuſ eoꝝ exp̄ſ ſꝰ facile tranſit in acorem auſtera mala et acida trita et impoſita recentia vulnera ſtatim claudunt. tumores atqꝫ liuores ex aqua cocta: et cum axungia trita com peſcunt. ¶ Iſidorus. .XLI. ¶ De malogranato. Alogranatum eo dicitur: ꝙ intra corticis rō tūditatem granoꝝ cōtineat multitudinē. Itē ¶ Cet malumpunicū a regione vnde fuit trāſlatuꝫ Liber Quintuſdecimus ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Malis que granata vocamꝰ: ſub cortice latet acinus. ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Succoꝝ quidā potabiles ſunt: vt eſt ſuccꝰ maloꝝ gra natoꝝ. Nam malagranata ſunt ex humore ⁊ grano. A quibuſdaꝫ aūt ſeminibꝰ malis arbores bone ꝓueni unt: vt a granatis acidis. ¶ Iſaac. Malagranata vti liora ſūt medicine ꝙͣ eſui. Nutrim̄tuꝫ quippe eoꝝ et ſi laudabile eſt: tamen parnū eſt: ꝓpter ſubtilem digeſtio ne 3. Quatuor partibꝰ compoſita ſūt: que omnes ſtipti ce ſūt .ſ. cortice: carne. liqͦre: nucleo. Flos ve rō omnibꝰ ſtipticior eſt et ſiccior. Frigidꝰ eſt ſed diuerſis modis ẜm ſuos ſapores ⁊ liqͥditates. Sūt nāqꝫ pontica acida muza dulcia ⁊ inſapora. Similiter ⁊ liquor eiꝰ tenuiſſi mꝰ ⁊ aqͦſꝰ ⁊ groſſus ⁊ ꝑuꝰ ⁊ mediocris Plate. Malo rumgranatoꝝ quedaꝫ dulcia ſūt: et hec temꝑate calida ⁊ humida: q̄daꝫ acetoſa: ⁊ hec frigida et ſicca. Poſſūt aūt ſuſpenſa ſeruari per annū Dulcia plus competunt eſui: ꝙͣ medicine. danturqꝫ colericis et febrientibuſ ex colera Plꝰ em̄ poteſt humiditas caloreꝫ reprimere ꝙͣ caliditas intēdere. Acetoſa vero plꝰ competūt medici ne ꝙͣ eſui. Daturqꝫ ſuccꝰ eoꝝ febricitantibꝰ ex colera. Fit autē ex eodeꝫ ſucco et zuccaro ſirupus ad modum acetoſi: quem quidā oxizuccarā dicunt. Flores ⁊ corti ces maligranati ꝑ duos annos ẜuari poſſunt. Uirtutē habēt cōſtringendi: Puluis eoꝝ valet cōtra vomituꝫ colericū vel diſentericū Idem quoqꝫ cōtra fluxū ſang uinis e naribuſ īponitur Razi Malagranatā dulcia non infrigidant. inflationem ac ſitim faciunt: ⁊ gulaꝫ leniūt: Acetoſa vero pectoris aſperitatē faciūt: ſtoma chum et ep̄ar infrigidant. Coleram quoqꝫ rubeam ac ſanguinis calorem extinguētia. febrem et vomitum ex tingnūt Conſtantinꝰ in pātegni. Malagranata fri gida ſunt humiditate et ſiccitate mediocria. ſtomachū et ep̄ar cōfortant: et abominationē remouent. Bulcia vero inter calidum et humidū temꝑata ſunt grana eo rū tuſſientes ex calore adiuuant. .XIII. ¶ Iſidorus. ¶ De meſpilo Eſpila dicuntur: eo ꝙ pilule formam habeāt. ¶ Pliniꝰ libro. xv: Maloꝝ piroꝝqꝫ generi iu re anumerātur meſpila atqꝫ ſorba. Meſpilis vero tria ſunt genera. Primū eſt anthedon Secūdum vero ſetania Tercium degenerat: anthedoni tamen ſi miliꝰ: qd̓ gallicum vocant. Setanie maius eſt pomum atqꝫ candidiꝰ acini: molliore ligno: ceteris pomū minꝰ ſed odore p̄ſtantius: ⁊ quod ẜuetur diutius. ¶ Palla diꝰ libro. iiii. Meſpila ad ſeruandū legūtur: necdū mi tia: que et in arbore diu durabūt: vel ī vrceolis picatis vel in ordinem ſuſpenſa. vel. vt quidam volunt. poſca ꝯ dita. Die ſerena legātur ac media et paleis obruantur diſcreta: ne viciſſim tactus afficiat. Uel cum pediculiſ lecta ſemimatura et ſalſa aqua ꝑ dies qͥnqꝫ macerata poſtea ſepe infūdantur: vt enatet. ſero et melle ſi nimiſ matura colligeris. ¶ XLIII. ¶ De operatione ipſius in cibo et medicina I. Diaſcorides. Eſpila ſemen habet rotūdum et minutum ma ciano ſimile: quod habet oſſa tria ꝓpter quod ¶ et t̓cotum dicitur. Stipticum et euſtomachuꝫ eſt: ac ventrem abſtinet. Eſt et alia que naſcit̉ in hiſpa nia quā multi epimelideꝫ vocant: ſemen rotundum ha bens: hoc aptum eſt ad edendum: et ſtipticum: tardeqꝫ matureſcit. ¶ Idem: Meſpili fructus auſteriſſimꝰ eſt et ante virtutem guſtui oſtendit. Fluxus ventris īmo dicos potiſſime detinet. ⁊ ſtomachū diſſolutum vehe m̄ter aſtringit Sunt etiam qͥ putant eum dentibꝰ nō leuiter ſubuenire: ſi in dolore mādatur ¶ Iſaac. Meſ pila frigida ſunt et ficca in primo gradu. Stomachuꝫ cōfortant. colericā egeſtioneꝫ et vomitum auferūt. vri naꝫ ꝓuocant. ad medicinam magis ꝙͣ ad cibum ꝑtinēt Parū em̄ nutriunt. et groſſum chimū generāt: que āte cibum meliora ſunt: ꝙͣ poſt cibum. quia ſtomachi cōfor tatiua ſunt. eiuſqꝫ neruoſitati non nociua. ¶ XIIIII. ¶ Platearius ¶ De mirabolano. Irabolani fructus ſunt arboꝝ: ⁊ in india repe riūtur: eiuſdem maneriei ſunt: ſed diuerſoꝝ ef fectuū. et diuerſaꝝ formaꝝ: Horuꝫ ſpecies qͥn qꝫ ſunt. Titrinꝰ: kebulus: belliricus: emblicus: indus. Omnes frigidi ſūt et ſicci generaliter. Sed citrini fri gidi ⁊ ſicci in ſcd̓o gradu. Eligitur citrinꝰ qui groſſuſ eſt ⁊ ponderoſꝰ: cum vero frangitur: gummoſꝰ. huius cortices abiectis nucleis in decoctionibꝰ: vel in medici nis compoſitis ponūtur. Similiter kebuli. Sed alij cū nucleis ponūtur: vel quia nō poſſūt ſeparari a nūcleis vel quia et parui ſunt nūclei. Citrini per decem annos ẜuantur. ſimiliter ⁊ ceteri ꝑ multa tempora. Dicūt au tores ꝙ omnes purgant coleram: quidam plꝰ: quidam minꝰ. Citrini principaliter purgat coleram: ſecūdario flegma: kebuli ecōuerſo. Emblici autē et bellirici fleg ma ⁊ coleram ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Mi rabolanoꝝ fructus in principio cum apparent dulces ſunt: cōſequēter pontici. ⁊ in completione amari: ſicut videlicet ſuꝑius dictū eſt: vbi de arbore ip̄a actum eſt ¶ Cōſtantinus in libro graduum. Mirabolam citri ni ſunt in primo gradu frigidi: coleram purgāt. ſtoma chūqꝫ cōfortant. in aqua calida infuſi fortiꝰ ſunt laxati ui. Dicunt quidam ꝙ vniꝰ arboris ſunt indi et citrini. citrini quidem immaturi. Indi vero maturi: qui et ip ſi ſunt in primo gradu frigidi ⁊ ſicci. vterqꝫ coleraꝫ ad uſtam eque purgant: et ſtomachum confortāt. Rebu li naſcuntur in inſula indie: que bolus nuncupatur. Ce teris mirabolani meliores ſunt: ⁊ in primo gradu frigi di ac ſicci ſunt. Coleram ⁊ alios humores purgant. ſto machūqꝫ cōfortant. ⁊ ſuꝑfluitatem humiditatū eius deſiccant. Ideoqꝫ viſꝰ obſcuritatem ꝓpter fumū a ſto macho veniētem clarificāt. Sunt ⁊ melācolicis vtiles ⁊ patiētibus emorro ydes. ¶ XI.V. De mirtilis. ¶ Platearius. Irtilli ſūt fructus mirti: qui ꝓpͥe cōpetūt vſui medicine. Folia āt ⁊ flores ſecundario. fructꝰ hi quanto recētiores tanto meliores. Uirtutē habent cōſtringēdi ex ponticitate. confortandi ex aro maticitate Ualēt cōtra fluxum ventris: ⁊ cōtra vomi tum. ¶ Iſaac̄. Mirtilli frigidi ſunt et ſicci. habent mo dicum amaritudiniſ: ⁊ tenuem dulcedinem Ideoqꝫ va lent cōtra tuſſim de calore ortam: ⁊ cōtra fluxum ſang uinis. et colericam egeſtioneꝫ. Et ſtomachi ac veſice ꝯ fortatiui ſunt. Urinam ꝓuocant: et dolorē ventris mi tigāt. Nigri autem mirtilli ceteris meliores ſunt ¶ Palladiꝰ libro. ii. Menſe ianuario ex baccis mirti oleum et etiam vinum mirtinum cōficitur: ſicut videli cet inferiꝰ dicetur: vbi de oleo ⁊ d̓ vino īter ſuccos fru ctuū agetur. ¶ XIVI. ¶ Iſidorus. ¶ De moro. Orus grece latine vocatur rubus: ſicut dictū eſt ſupra. eo ꝙ rubeant fructus eius vl̓ virgu ta. Silueſtris mori fructibus in deſerto paſto rū fames ac penuria cōfouetur ¶ Areſtotiles ī libro de plantis Fructus quidam cito maturantur: vt mora et ceraſa. et ſuccoꝝ qui ſunt in fructibꝰ quidaꝫ ſunt po tabiles: vt eſt ſuccꝰ moroꝝ ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Moriſ eſt ſuccꝰ in carne vinoſus. Trinicolores: primo ſcꝫ can didus: mox rubeus. maturis vero niger. In nouiſſimiſ florent: inter prima matureſcūt. manuſqꝫ ſuccō tingūt Matura ruunt: acerba mīmum Carne ⁊ ſuccō cōſtat mora Moro quidem ⁊ piro ac mirto ſuccꝰ eſt vinoſus colorqꝫ ſucci moris ac ceraſis eſt ſanguineꝰ ¶ Palladiꝰ Liber Quintuſdecimus libro. x. Ad dyamoꝝ cōficiendū agreſtis mori ſuccum oacies paululū deferuere Tuncqꝫ duas eius ſucci par tes et vnā mellis admiſcebis. ac mixta curabis ad pīg edinē mellis decoquere. .XLVII. ¶ De mori proprietatibꝰ in medicīa et cibo ¶. Platearius. Ora domeſtica que ſunt ſicomoroꝝ fructꝰ. ca lida et ficca. Silueſtria que ſunt fructus rubi: ¶ frigida ſunt et ficca. Uirtutem habēt diſſoluen onſumendi: mundificandi. Contra ſquināciam: et huā relaxatam. brancos: ⁊ vitia fauciū: valet electuari um quod dyamoron dicitur: Succꝰ aliquātulum cale factus datus ventrem ſoluit: ſi cōſtipatio ſit ex frigida cauſa. Succꝰ corticis vel puluis eius cum melle datus lumbricos necat. Uinū decoctionis eius corticis inte ſtina mūdificat. Caſula facta ex gummis eiꝰ circa dē tem: putre factum ſine dolore extrahit Mora ſilueſtria virtutem habent aliquantulū ꝯſtringendi ex qualitati bꝰ: et diuidendi ex aliqͣntula acetoſitate ¶ Iſaac. Mo ra celſi duobꝰ modis ſunt Acria et matura frigida ſūt et ſicca. vim habent ſtipticam: ſtomachi et inteſtinorū cōfortatiuam. Uentrem cōſtipant: Unde multū valēt ad dyarriaꝫ et diſenteriā: maxime ſi colerice ſint Suc cꝰ eoꝝ ad gutturis dolorem vel fauciuꝫ vel vue multū valet. Matura vero et dulcia calida et hūida ſunt. plꝰ aūt ad hūiditatē ꝑtinent: vnde cito e ſtomacho eiiciun tur. Uentrem humectant. Urinam ꝓuocant. Si tamē in ſtomacho cibum ante ſe inuenerint. et eis obſiſtenti bꝰ cōmorentur: in corruptionē ꝯuertūtur. et ſtomacho nocent et capiti. Si autem ſtomachū vacuū inuenerīt bene digeruntur: ſed parum nutriunt. ¶ Razi. Mora dulciā in caliditate temꝑata ſunt: faſtidiū in ſtomacho faciunt. Acetoſa vero frigida ſunt. et que ventrem cō mouent: et ſanguinē fortiter reprimūt ¶ Auicēna Mo ri duo ſunt genera. Unum dulce: alteꝝ amarum. Bul cē quidem calidū eſt et humidū. Acetoſuꝫ ad frigidita tē et humiditatē d̓cliue. In dulci vero velocitas deſcē ſionis: aut ꝓpter humiditatē ſuam: aut ꝓpter acredinē ei admixtam. ſtomacho nocet: quia cito in eo corrūpit̉ Acetoſum retinet oris et gutturis apoſtemata. Con fert vulneribus fraudulētis. Nec nocet ſtomacho ſicut dulce: ꝙͣuis in eo ſit malicia: nec eſt in ip̄o nauſea. Mu trimētum eiꝰ paruū eſt: et facit appetitum cibi: ip̄mqꝫ facit lubricū: ⁊ extrahit. Et oīno deſcenſus eius ē ſto macho velox eſt. ex inteſtinis autem tardus. Omnes ſpecies mori cōmedende ſunt. ante cibum. Et in ſtoma cho in quo non ſit corruptio recipiende. et in omnibus eſt ꝓuocatio vrine. Morum ſallitum et exiccatum reti net ventrem vehem̄ter. Et cōfert diſenterie. Succus nori ſtipticꝰ eſt: ⁊ ꝓprie qn̄ decoquit̉ in vaſe ereo: ꝓhi betqꝫ fluxum materieꝝ ad membra Conſtantinus in pantegni. Mora frigida ſunt in primo gradu: humi da ī ſcd̓o. Bene mat̉a ſolubilia ſūt: īmatura vero ſtip tica a ieiuno comeſta. digeſtibilia ſunt et bonos humo res generant. Ecōtra vero cōtraria: maxime cū in ſto macho malos humores inueniunt: quia conuertibilia ¶ Xj. jxxii. ¶ De muza. Ex ſinonimis Uza eſt fructus paradiſi vt dicunt quidam. in quo comedendo peccauit adam: Sed alij veri ¶ Vus dicūt ꝙ peccauit in ficu. Fertur aūt muza creſcere in babilonia. alio quoqꝫ nomine muzā ē opia ca ¶ Iſaac. in dietis Muza eſt calida in medio primi gͦ dus. et hūida in fine ip̄iꝰ Cerebrū humectat et ventrē Pectoris et pulmonis lenit aſperitatem. Eſt auteꝫ nu trimēti multi et groſſi. Que aſſueta generat ſtomachi grauitatem: ac ſplenis et epatis opilationem. Unde qͥ eam manducāt: poſt eius comeſtionem zinziber condi tum: vel oximel accipiant: ſi tamen frigide nature ſunt ¶ Auicenna. Muza nota eſt Nutrit velociter: ac leni ficatiua eſt multitudo eius generat opilationes: et ad dit in col̓a ac flegmate: ſcd̓m cōplexiones. Confert ad uſtioni ignis gutturis ac pectoris Stomacho quidem cōueniens. ſed multitudo eius valde grauis eſt. Aug mentuꝫ in ſpermate facit: et vrinā ꝓuocat ¶ XLIX. ¶ De nuce iuglande. ¶ Iſidorus Ucem alio nomine latini vocant. iuglandem quaſi iouis glandem. Tantamqꝫ vim habet: I vt inter ſuſpectos herbaꝝ vel fungoruꝫ cibos quidqͥd in eis eſt virulentum excludat: rapiat ⁊ exting uat. ¶ Plinius vbi ſupra. Nuces iuglādes qͣnꝙͣ et ip ſe nuptialium feſcēninorū comites multū quidē pineis vniuerſitate minores: eadēqꝫ portione nucleo amplio res: necnon et honor his nature peculiaris gemino ꝓ tectis operim̄to. puluinati primū caliciſ: moxqꝫ lignei put amīs: Que cauſa fecit eas nuptiis religioſas: tot modis fetu munito: quod eſt veriſimiliꝰ: ꝙͣ quia caden do tripudium faciant ſomnum ve. Et has quidem ē ꝑ ſide a regibus tranſlatas indicio ſunt greca nomina. Optimū quippe genꝰ eaꝝ perſicum atqꝫ baſilicon vo cant. Et hec fuere prima nomina. Carion a capitis gͣ uedine: ꝓpter odoris grauitatem cōuenit dictum. Tin gūtur cortice eaꝝ lane. Ruffaturqꝫ capillus primum nūucleis ꝓdeūtibus Idqꝫ cōpertū infectis tractatu ma nibꝰ: pingueſcūt vetuſte. Sola differentia generū eſt in putamine duro: fragili ve. tenui: aut craſſo: ſimplici: aut loculoſo. Solum id natura cōpactili operimento clauſit. Sunt em̄ putaminū carīe bifide. Nucleorūqꝫ illis quadripertica diſtinctio lignea interſecante mem brana. Ceteris quidqͥd eſt ſolidum eſt: vt in auellanis. et in ip̄o nucum genere: quas ante abellanas appella bant patrio noīe In aſiam greciamqꝫ venerūt ē pōto et ideo pontice nūces vocantur. has quoqꝫ mollis ꝓte git barba. ſed putamini nūcleiſqꝫ rotūditas ineſt ſoli da. he ⁊ torrentur. Umbilicus eſt illis: intus in ventre medio. Tercia ab his natura amigdalis: tenuiore: ſed ſimili iuglandium oꝑimento ſūmo. Item ſecundo pu taminis nucleus diſſimilis latitudine et acriore callo. Claudūtur itaqꝫ nūces putamine. ſtatimqꝫ recedūt a ligno ſicut et palme. Sunt qui honori nomē interp̄tan tur: et iouis glandem eſſe dicunt. Nup audiui: cōſula reꝫ virum biferas etiam et iuglandes habere ſe nuceſ ꝓfitentem. Ex iuglandis nūcibꝰ fit oleum qd̓ vocatur carinon. ¶ Ambroſiꝰ. Nucis fructus teſta operitur: ⁊ cortice alitur vel occulitur. tamē et ip̄o calore ſolis nu tritur ¶ Palladiꝰ libro. ii. Nuces ſeruantur: vel pale is obrute: vel arena: vel foliis ſuis aridis: vl̓ archa ex li gno ſuo facta incluſe: vel cepis mixte. Quibꝰ hāc viciſ ſitudinem reddūt: vt eis acredinem tollant Martialiſ expertum ſe ait: virides nuces tm̄ libratas put amini bꝰ ſuis melle demergi: et poſt annū virides eſſe: ⁊ ip̄m mel ita medicabile fieri: ut ex eo facta potio arterias curat et fauces. ¶ .L. De medicīali eiuſdē oꝑatōne Pliniꝰ li. xiiii. Uces iuglādes greci a capitis grauedine ap pellauerūt Etem̄ arboꝝ ipſaꝝ foliorumqꝫ vi I res in cerebruꝫ penetrant. Hocqꝫ minore mo mento: ſed in cibis nūclei faciunt. Sunt autē recentes iocundiores: ſicce vinoſiores et ſtomacho inutiles. cō coctui difficiles dolorem capitis inferentes. tuſſienti bꝰ inimice et vomituris ieiunis Uenena hebetant pre ſumpte. Aduerſantur etiam cepis: leniūtqꝫ earuꝫ ſa porem: aurium inflationi imponuntur cum mellis exi guo. putamine nucis iuglandis dens cauus inuritur. Liber Quintuſdecimus Putamē combuſtū: et in oleo tritum aut vino infanti um capite ꝑuncto: capillum nutrit. Ad alopiciam etiā eo ſic vtūtur. Quo plures quis nuces ederit: carbūcu lis medetur Cortex iuglandium diſentericis ꝓdeſt. cō tra rabioſi canis morſum: nuclei a ieiuno homine com māducati illitiqꝫ pn̄ti remedio eſſe dicuntur ¶ Iſaac Nuces virides minꝰ ſiccis calide: aliqͣntuluꝫ humoris habent: ꝓpter imꝑfectam maturitatē. ſtomacho tamē nociue ſunt: que ſi a ieiuno comedant̉ cum obſomoga ro et aceto ventrem humectant: Cum ruta manduca te contra venenum fiunt. Sicce vero nūces quanto a tempe eas ꝓducente elongātur: tanto eaꝝ humiditas cōſumitur: eiſqꝫ vnctuoſitas dominat̉. Que tunc man ducate cito in colericos humores cōuertūtur. Nuces auellane minꝰ nutribiles ſunt: ꝓpter corpoꝝ ſuoꝝ rari tatem et vnctuoſitatis et viſcoſitatis ſue copiam: ⁊ ſto macho ſemꝑ contrarie ſunt niſi inueniāt eum frigiduꝫ vel temꝑatum. Tunc em̄ boni nutrimenti ſunt ſtoma cho boneqꝫ digeſtionis. Calidum vero ſtomachū ha bentibꝰ: p̄ſtant vſtionem et in colericos humores ac fu moſos mutantur: dolorem capitis faciūt: ac vertiginē oculoꝝ Ut autem ab eis om̄e nocum̄tum auferat̉: mū dantur: et per vnaꝫ noctem in aquaᵉ calida ponūtur: vt partem humiditatis ab aqua ſibi mutuent: fiantqꝫ qͣſi virides. Si autem in cibo cum ficubꝰ edantur contra rem venenoſam corpꝰ defendūt. Cathaplaſma ex eis factum cum cepis et ſale et melle morſui canis rabidi ꝓficit. Ualent et cōtra apoſtema ¶ Dyaſcorides. Nu ces ſicce due cum duabꝰ caricis: et viginti rute foliis: addito grano ſalis ꝑiter conterūtur: nulliſqꝫ venenis opprimi poterit ea die qua quiſqꝫ ieiunus acceperit. Circa kl̓. et ydus iulii nūces fracte vt arbori fuerīt ad empte cortice adherente quaſſant̉: et his aluminis ſciſ ſe libre iii. admiſcentur: atqꝫ in nouo fictili vaſe impo nūtur. Suꝑ hoc et olei boni libre tres infūdūtur. et in loco nec humido nec ſicco diligenter obruūtur. Poſt xc. dies dabitur oleum quod fluentiuꝫ damna reſtituet capillorum. III. ¶ De nuce alexādrina et īdica. ¶ Diaſcori. Ux alexandrina quā multi ꝑſicam dicunt. ca I coſtomacha eſt et indigeſtibilis coleraꝫ nutrit dolorem capitis cōmouet Tuſſientibꝰ contra ria eſt. et a ieiunis cōmeſta: nauſeam ꝓuocat: Item co meſta venenis eſt cōtraria. Cum caricis ſumpta lum bricos latos excludit Cathaplaſmatibus adhibita: tu morem mamaꝝ compeſcit. Cum melle et ruta laxatio nibꝰ vtiliter adhibet̉. Cuꝫ cepula et melle ac ſale mor ſum caniſ ſanat. Tuſa cuꝫ corio ⁊ ī vmbilico poſita tor mībus medetur. Corium eius cōbuſtum et tritum cuꝫ oleo et vino capillos infantibꝰ inunctuꝫ bonos reddit Alopicias limpidat et emendat. Menſtrua ſuſpendit ſi caro eius cōbuſta: cū aqua bibita fuerit. ¶ Nux indi ca calida eſt et ficca: reperitur in india. Sanguineꝫ bo nū generat. Ex ſiccitate em̄ ſanguis acuitur et ſubtili atur: ex calore caleſcit. Eſt aūt nux magna cuius inte riora in medicinis ponūtur. Cortices per decem ānos ſeruātur. hec ventrem nutrit. Puluis eiꝰ cum ſucco fi cuū ſiccaꝝ in vino decoctaꝝ. datur ꝯtra aſma frigidū Auicenna. Nux indica bona eſt recens vehementis albediniſ. Calida eſt in principio ſecūdi: ſicca in primo In ip̄a eſt humiditas ſuꝑflua et aqua que in ip̄a eſt ſua uis eſt. Cumqꝫ non inuenitur aqua in ea: ſignum eſt ꝙ ſit antiqua Oleū quidē veteris confert doloribꝰ dorſi et geniculoꝝ et emorroydi. Grauis eſt autē huiōi nux ſtomacho ſed cum pauco nocum̄to ſuo boni nutrimen ti eſt. Cortex medulle eiꝰ non digeritur: et ideo auferē da eſt. Cum antiquat̉ interficit vermes ⁊ aſcarides ⁊ ſolutione educit eos comeſta. ¶ II. ¶ De nuce muſcata. ¶ Plateariꝰ. Ux muſcata calida eſt ⁊ ficca in ſcd̓o gradu. Et eſt fructus cuiuſdā arboris in india naſcē tis. Qui temꝑe maturitatiſ colligitur: ⁊ ꝑ ſep tem annos ſeruatur. Eligēda eſt illa que plana eſt: ⁊ in ſuo genere grauis. Que cum frangitur non pulueriza tur interiꝰ ⁊ acuti ſaporis inuenitur. Si iſta defuerint in medicinis non ponitur. Habet aūt virtutem confor tādi ex aromaticitate ⁊ ex qualitatibꝰ ſuis. Cōtra fri giditatē ſtomachi ⁊ indigeſtionē: ⁊ diſcolorationeꝫ ex frigiditate: data in mane multū confert. Uinum deco ctionis eiꝰ datur cōtra indigeſtionē ſtomachi: ⁊ epatis Ualet ⁊ cōtra dolorem ſtomachi ⁊ inteſtinoꝝ ex vēto ſitate. Iteꝫ naribꝰ applicata cerebrū ꝯfortat ⁊ ſpūalia ¶ Auicenna. Nux muſcata eſt qualitatis galle. facile frangibilis: ſubtilis corticis: bonum habēs odorem et acutum. Calida ⁊ ſicca in fine ſecūdi. ⁊ in ip̄a eſt ſtipt citas. Confert lentiginibꝰ: ⁊ odorem oris efficit bonuꝫ cōfortat viſum: ep̄ar ⁊ ſplen ⁊ ſtomachum: ꝓprieqꝫ os eiꝰ. Cōſtringit aūt ⁊ ꝓuocat ⁊ confert difficultati vri ne. ⁊ cum in oleis ponit̉ confert doloribꝰ ⁊ ſimiliter in peſſariis: ⁊ ꝓhibet vomitum. ¶ Conſtantinꝰ in libro gͣ duū. Nux muſcata calida eſt ⁊ ficca in ſecundo gradu fet idum os curat. Digeſtiuam vim ꝯfortat. Uentoſi tateꝫ expellit. Epatis ⁊ ſtomachi cōfortatiua eſt. ⁊ vē tris cōſtipatiua eſt. Unde dyaſcorides. Nux muſcata cuteꝫ ab impetigine lentigine: ſcabie: mūdificat. Sple nis ⁊ epatis tumorem diſſoluit ¶ IIIII. ¶ Idem in eodem. ¶ De macis. Ucis muſcate arboris ramoꝝ cortex ē macis que ab india venit Cuiꝰ natura calida eſt ⁊ ſic ca in ſecūdo gradu. Confortat ep̄ar et ſplen: ſtomachum pariter. ⁊ eoꝝ put redinē mūdificat. Ster nutatio ex eo facta cum oleo violaceo curat emigrane am. que fit de flegmate. ¶ Plateariꝰ. Macis calida ē ⁊ ſicca in ſecūdo gradu. ⁊ ſcd̓m quoſdā flos eſt muſca te. Quod videtur falſum eſſe: quia flores aut decidunt aut in fructuſ mutantur. Sunt auteꝫ cortices quidam qui reperiūtur circa nūces muſcatas ſicut circa auella nas: per annos decem ſeruantur. Habentqꝫ virtutem ꝯfortandi ex aromaticitate: diſſoluendi et cōſumēdi ex qualitatibꝰ. Eligendꝰ eſt autem macis ruffus vel ſub ruffus: acutum habens ſaporem cum aliquātula ama ritudine. Qui vero nigricat terreꝰ eſt ⁊ qui ſaporē acu tū non habet abiiciendꝰ eſt. Contra cardiacam paſſio nem datur puluis eiꝰ in cibo ⁊ potū. Ad cerebrum pur gandum maſticatur ⁊ in ore tenetur: vt fumoſitās ind̓ reſoluta: cerebrū penetret: ac ſuꝑflua purget. Contra ſtomachi debilitatem et eꝑatis ex frigiditate: ⁊ yliaca ⁊ contra vitium ſpūalium ⁊ aſme ex flegmate viſcoſo re mediū optimū eſt: vt decoctio fiat ex macis ⁊ fenicu li ſucco: ⁊ in fine decoctionis modicum vinū addatur: ſicqꝫ coletur: et colatura patienti detur. ¶ Razi. Ma cis calida eſt et ficca. fluxum ſanguinis inteſtinoꝝ. vl cera et emorroydes remouet ¶ Aujcenna. Macis. vt ait filius meſange. cortex eſt nūcis muſcate. Eſt auteꝫ ſimilis foliis venoſis conpoſitiſ ſiccis declinans ad ru bedinem et ſiccitatem et citrinitatem: et līguam ſicut cubebe mordicans. ¶ De ceteris nucum generibus Idem. .LIIII. Ux romana vehementer calefacit in tercio: et deſiccat in primo. Gumma eiꝰ eſt vltima cale I faciendo. Et confert epilenſie fructus eiꝰ cum aceto. Nux thamariſci calida eſt in principio primi: ſic ca in fine eiuſdem. Abſcindit ſanguinis fluxum. et ex illa cum aceto colluitur os ad dolorem dentiuꝫ. Eius quoqꝫ decoctio valet duriciei ſplenis: ſi fiat cum aqua et aceto. Nux cipreſſi emplaſtrum eſt rupture. Nux Liber Quintuſdecimus xetel venenum eſt: et ſtupefactiua eſt. Simile eſt nuci vomice. Eiuſqꝫ ſemen eſt ſemini citri ſimile. Cerebro eſt mala: cordi inimica. Pondus dauich vniꝰ ex illa in ebriat. et. 3. vna ex illa ſumpta venenū eſt diei ſue. Plateariꝰ. Nux romana eſt calida et ficca. Interio ribus vtuntur medici: non cortice. Uirtutem habet ꝓ uocandi vomitum: et purgandi flegma ⁊ coleram. Sꝫ quia cuꝫ anguſtia ꝓuocat talis eſt vſus. Si flegmā vel colera ſit in ore ſtomachi: fit decoctio pulueris eiꝰ in a qua cum ſemine feniculi. Et cōtra flegma datur aqua illa cum oximelle: cōtra coleram vero cum ſirupo ace toſo. ¶ Actor. Amigdala quoqꝫ que latine nux longa dicitur: et auellana et pinea: glandes et caſtanee quia corio dure ſunt tecte: inter nūces iuxta iſidoꝝ ꝯputant̉ .LV. ¶ De nucleo ¶ Ex ſinonimis Ucleus qn̄ ſimpliciter ponitur: d̓ nucleo pinee intelligitur. ¶ Iſidorꝰ. Nuclei pinorum. vt ait ypocras. minꝰ calidi ſunt. Uentrem ꝯmouent ſtomachū et renes calefaciūt: vrinam purgāt. Ex dul ci vino potati ventrem mouēt. ¶ Auicenna. Nucleꝰ ha bet in ſe ſtipticitatem et glutinationeꝫ. Quod de ipſo aduſtum eſt: fraudulentis vlceribꝰ confert et abluitur: et extinguitur et in alcofol tuchie loco ponitur. retinet qꝫ pilos ꝑalpebraꝝ: et facit eos naſci: ⁊ bonuꝫ eſt vlce ribus. ¶ Idem Geloū granum eſt pini maioris ꝙͣ nux Et ē melioris nutrimēti ſꝫ tardioris digeſtionis eſt. Et ex aquea terreaqꝫ ſubſtantia cōpoſitum eſt. natura ē tē peratum. Et in ipſo eſt caliditas pauca. Eius digeſtio rectificatur cum melle in infrigidatis: ⁊ cum zuccaro ī calefactis. et ꝑ hoc augetur bonitas nutrimneti eius. Sanat ſciatice dolores: ac neruoꝝ ⁊ dorſi: ⁊ valet mol lificationi. Mūdificat pulmoneꝫ valde. et extrahit qd̓ eſt in ip̄o de groſſis humoribꝰ ⁊ ſanie: excitat coitum: ꝓprie quod eſt ex eo nutritū. Confert ſaniei ⁊ lapidi ve ſice. Confert etiam ſcorpionis puncture. ¶ Conſtanti nꝰ vbi ſupra. Nucleꝰ eſt calidus in ſecūdo: ſiccuſ in ter cio. Lapides renum ac veſice frāgit. Urinam ꝓuocat: et corpora de putridis humoribꝰ purgat. Et ſecūdum alienuꝫ curaꝫ omni leproſo certiſſime p̄ſtat. ¶ Actor De nuce quoqꝫ pinea adhuc ſub eo nomine dicetur in .LvI. ¶ De oliua et eius ſpēbus. ¶ Iſidorus. Liua eſt fructus olee. Oliue auteꝫ diuerſis nō minibꝰ appellātur. Quedā em̄ orcades dicun tur: et a ſimilitudine teſticuloꝝ: quos greci vo cant orci. Radiole autem dicūtur: eo ꝙ oblonge ſunt ī modū radioꝝ licinie: eo ꝙ optimū dent lumen. Naꝫ li cinis lumē eſt: vnde et lignū nomen accepit: quia aptū eſt flamis et lumini. Siria dicitur eo ꝙ de ſiria allata: vel quia nigra. Uolemꝰ: eo ꝙ volam id eſt mediaꝫ ma nū magnitudine compleat ¶ Pliniꝰ libro. xv. Oliue ꝯ ſtant nucleo: oleo carne amurga. Porro ex eadē oliua ſucci dr̄nt. Primū omniuꝫ ex cruda ⁊ nōdum inchoate maturitatis. hoc em̄ ſapore preſtantiſſimo. Quin et ex ea prima vnda preli eſt laudatiſſima. ac deinde ꝑ dimi nutiones. ſiue. vt nuꝑ inuentum eſt. exilibꝰ tegulis pe de tamen incluſo. Quantoqꝫ maturior eſt bacco: tar to pinguior ſuccꝰ: minuſqꝫ gratꝰ. Optima vero eius ē tas eſt ad decerpendū inter copiam bonitatēqꝫ: incipiē te bacca nigreſcere. Ceteꝝ diſtat an maturitas in tor cularibꝰ: an ramis fiat. Utrum etiam arbor rigua fue rit: an ſuo tm̄ bacca ſucco. nichilqꝫ aliud ꝙͣ celi rores biberit. Baccas olee licinie nulla auis appetit. Que dam ſunt purpuree in nigrū colorem tranſeūtes. Po ſie ſunt et ſuperbe p̄ter iam dicta genera. Sunt ⁊ p̄dul ces ꝑ ſe tm̄ ſiccate vniſqꝫ paſſis dulciores in affrica ſꝫ rare et circa emeritam luſtanie: ¶ Palladiꝰ libro. iii. Olee baccaꝝ genꝰ neruoſum eſt et pluriū vocabulorū ſicut pauſia: orcas: radius: ſergia: licinia: comenia: ⁊ ce tere quas nominare nō attinet. Pauſia tamē oleuꝫ qd̓ reddit duꝫ viride eſt optimū: ſed cito vetuſtate corrūpi tur. Optimum licinia dat: plurimuꝫ ſergia: ſed de his generaliter hoc percepiſſe ſufficiat: maiores baccas ci bo: minores oleo ꝓfuturas. l. LVII. ¶ De collectione oliuarum et expreſſione. ¶ Plinius vbi ſupra Liuis. vt dictū eſt. optīa ē etas ad decerpendū ¶ inter copiā bonitatēqꝫ incipiēte bacca ingreſ cere Malum eſt aūt expectare vt decidant oli ue. Quidaꝫ perticis eas decutiunt ſed cū arboris iniu ria: ſequētiſqꝫ anni damno. quia ſecūdum antiqͦs olea non eſt ſtringenda vel verberāda Itaqꝫ qui cautiſſime agunt harundine ictu leui deiiciūt: nec aduerſos ꝑcu ciūt ramos. Sic em̄ alternare cogitur fructꝰ decuſſis germinibꝰ. Si vera expectet̉ vt cadant herendo vltra tempꝰ ſuum abſumūt alimētuꝫ venientibꝰ: et detinent locum. Argum̄tum eſt ꝙ niſi ante fauoniū colligātur nouas vires nō reſumūt: ⁊ difficiliꝰ cadūt Primum gͦ ab initio autūni colligitur opere nō natura: poſia cui plurimū carnis. Mox orchites que abūdant oleo poſt radios Nam quia ſunt tenerrime has cito quid̓ occu pat eſtas et amurca cogit decidere. Quedā autem col ligūtur menſe marcio calloſe. Contra humorem pug naces: ⁊ ꝓpter hoc ſunt mīme vt licinia cōminia: Ser gia que dicitur regia ſecūdum ſabinos: non ante fauo mi flatum nigreſcit. hoc eſt ad. vi. idus februarii Tunc arbitrantur eas matureſcere: ⁊ ex his fieri oleum ꝓba tiſſimū. Dicūt etiam frigore ſterilitatē fieri: ſicut copi am maturitate: cū illa ſit bonitas non temꝑis. ſed ge neris tarde putreſcentis in amurcam. Similis error ē oliuam collectam ſeruare in tabulatis: nec priuſꝙͣ ſudꝫ p̄mēdi: cum omni hora oleū decreſcat: amurca augeat̉ Item error eſt publicus tumore oliue creſcere oleū eſti mare: p̄ſertim magnitudine copiā olei conſtare: demō ſtrent q̄ regīe vocantur ab alijs maiorine. ab alijs bā bie grandiſſime In egipto minimꝰ ſuccꝰ carnoſiſſimiſ et olei exiguum. Decapoli vero ſirie valde parue nec cappari maiores: carne tamen ꝯmedant̉. Quāobrem tranſmarine italicis p̄ferūtur in cibis: ſed oleo vincūt̉ Colimbades frangūtur: herbaꝝqꝫ viridium ſapore ꝯ diūtur. fiunt etiaꝫ p̄cōces ſiue p̄coques feruēti aqua ꝑ fuſe ꝙͣlibet immature. Mirumqꝫ eſt dulcem ſuccū oli uas bibere: alio quoqꝫ ſapore infici. ¶ Idem in libro xviii. Uindemia facta oliua eſt rapienda: et q̄ ad ole um pertinent. queqꝫ ad vergiliarum occaſum debent. Auſtrum vero flantem oliuēti metator vergiliaꝝ oc caſu quadriduo caueat. ¶ Palladiꝰ libro. xi. Menſe oc tobri faciendū eſt oleum viride de oliuis: ſicut videlicꝫ dicetur inferiꝰ in tractatu de fructuū ſuccis: ¶ Pliniꝰ libro. xv. Cato laudat condi oliuas optime orchites et poſias ꝙͣ vel virides in amurca vel fractas in lentiſco CLVIII. ¶ De operatione oliuarum in medicinis Liue columbares in combuſturis cathaplaſ mate: puſtulas ebullire non ꝑmittunt: ſordida vulnera purgant. Aqua in qua coquūtur gin giuis ꝓdeſt. et dentes motos confirmat. Oliua ruffa ventre abſtinet: cacoſtomacha eſt. Nigra vero ſtoma chum verſat. ⁊ bonam dyafore ſim facit. Oculis cōtra ria eſt ⁊ capitis dolori Aſſa ⁊ cathaplaſmata paſcētia vulnera curat. carbūculis quoqꝫ medetur. ¶ Auicen na. Uniuerſaliter oliue calide ſunt. ⁊ eaꝝ oleum ad hu miditatē declinat temperatā. Immature vero frigide Quintuſdeci mus Liber ſunt et ligna eoꝝ et folia frigida: Oliue parumper nu triūt: ⁊ cum ex eis de aqua conditis cum aquāᵇ et ſale fit emplaſtrū ad aduſtionem ignis nō veſicatur ⁊ pur gat ulcera ſordida. Aqua oliuaꝝ ſallitaruꝫ cliſterizat̉ ad ſciaticam Gumma oliuarum abſtergit oculū: ⁊ ſor des vlcerum eius: et albuginem: Oliue cum diſpoſito nibꝰ ſuis difficilis digeſtionis ſunt. et groſſe eaꝝ ſub leuant appetitum: cōfortant ſtomachum: ⁊ generant humorē ſtipticum. Cuꝫ aqua calida vel aquā ordei ſol uūt. Cum ruta coquuntur ad dolorē vētris pūgitiuuꝫ et vermes. et conferunt colice apoſtemoſe Oliue ſilue ſtres eriſpilam et formicā et apoſtemata calida ſoluūt Gumma eaꝝ confert ſcabiei: et vlceribus et impetigi ni: ⁊ ponitur in emplaſtris vulnerum. Confert etiā do lori dētium corroſorum quādo ea implētur. Oliue ni gre cum flore ſuo ſunt ex ſumma vaporum qui fiūt aſ mati: ⁊ egritudinibꝰ pulmonis. Acetoſe magis recep tibiles ſunt digeſtionis ꝙͣ omnes et velocius. ¶ Cōſtā tinꝰ in pantegni. Oleaꝝ quedam emittit oleum: ⁊ hec eſt magis nutritiua: quedam vero aquaꝫ. ⁊ hęc ſtoma chum cōfortant: p̄cipne cum aceto cōmeſta. C LIX. ¶ Adhuc de eodem ¶ Iſaac Liue domeſtice ſunt et ſilueſtres. Domeſtice primo virides ſunt ⁊ pontice. Deinde cuꝫ ma tureſcere ceperint rubee. tandem cuꝫ ꝑfectaꝫ maturitatem habuerint nigre. Uirides ⁊ immature: alie ſunt aquatice: que ceteris oliuis ſtomachi plꝰ cor fortatiue ſunt: ſed tam̄ ventris conſtipatiue: corporum minꝰ omnibꝰ nutritiue: ⁊ ad digerēdū tardiores: Alie que abuſiue vocantur aquatice: prioribꝰ nutribiliores minuſqꝫ ſtomachum cōfortantes: ꝓpter eaꝝ vnctuoſiꝰ tates. Unde facile a ſtomacho deſcendūt. Rubee aū ſtomachum cōfortant: ⁊ vētrem cōſtipant. Nigre aūt i. ꝑfecte mature calide ſunt ⁊ humide: cito in humoruꝫ corruptioneꝫ inducūtur: ſtomachumqꝫ molliūt: ⁊ vētrē humectant. Trite autem et ſuper loca igne vl̓ aqua ca lida ꝑuſta poſite: veſicam vbi naſcitur reprimūt ¶ Pli niꝰ libro. xxiii. Oliue albe ſtomacho vtiliores ſunt Uē tri minꝰ p̄clarum habeant anteꝙͣ cōdiantur vſum: re centes per ſe cibi modo deuorate: medentur harenoſe vrine. Item dētibus aut attritis aut ꝯuulſis. Nigra oliua ſtomacho inutilior eſt: venti facilior. Capiti ⁊ o culis nō cōuenit. Utraqꝫ ambuſtis ꝓdeſt trita ⁊ illita .LX. ¶ De oxifenicia. Platearius Tifenicia fructus eſt cuiuſdā arboris in india nāſcentis. ⁊ aſſimilatur dactilis. Alio quoqꝫ ¶nomine dicitur fenicon ⁊ indie dactili ⁊ tama rindi. Eſt aūt frigidus ⁊ ficcꝰ in ſecūdo gradu. Eligen dꝰ eſt qui nec multum humidꝰ. quia talis aut corruptꝰ iudicatur: aut infectus. Eligendꝰ eſt qui nigri coloris eſt: ⁊ aliꝙͣtulum acetoſum ſaporeꝫ habet. In tempore maturitatis colligitur: ac cum ſeminibꝰ cōquaſſatur. ⁊ ad nos traducitur. Corticem habet tenerrimuꝫ: ⁊ ſe mina interiꝰ: que non ſunt in medicinis ponēda: ſed in aqua reſoluta colantur: ꝑ annos decem poteſt ſeruari. Habetqꝫ virtutem purgādi coleram ⁊ ſanguineꝫ mū dificādi: eiuſqꝫ feruorem reprimendi: ac membra infri gidandi: In coctione ponitur: ſed nunꝙͣ decoquitur: qͦ niam potius in decoctionibꝰ alioꝝ cum manibꝰ cōpri mendo ⁊ malaxādo reſoluitur: ⁊ ī colatura ip̄iꝰ ⁊ caſie fiſtule puluis mirabolanoꝝ citrinoruꝫ ponitur: taliſqꝫ colatura in mane datur. Aque etiam ip̄iꝰ in qua reſol uitur: multū in febribꝰ ꝓficit: quia corpus infrigidat ⁊ materiam digerit. ¶ Cōſtantinꝰ in libro graduū. Oxi fenicia ſunt indie dactili qui ſunt in tercio gradu frigi di ⁊ ſicci. Coleram rubeam vſtam purgant: bullienteꝫ qꝫ ſanguinē et incendētem refrigerant. acutam febreꝫ ¶ LXI. ⁊ co lericum vomitum arcent De perſico. ¶ Iſidorus. Erſicum maluꝫ in ꝑſide generatur interfecto riū: apud nos autem ſuaue et iocūdum. Horuꝫ aliud p̄cox. aliud eſtiuū. ¶ Pliniꝰ libro. xv. Perſica na tionū habent cognominā. gallica ⁊ aſiatica pꝰ autūnū matureſcūt: eſtate p̄cocia. Intra annos. xxx. reperta ⁊ primo denariis ſingula venūdata Suꝑnatia ē ſabinis veniunt popularia vndiqꝫ Pomū innocuū egris expe titur: preciumqꝫ ſingulis iaꝫ triceni nummi fuere: nul liꝰ maiorem Fructuū quidam ſtatim a ligno recedunt vt nūces ⁊ palme: quidam adherent vt oliue lauroqꝫ: ⁊ quorūdam generi vtraqꝫ natura eſt: vt perficiſ. dura cinis etem̄ adheret corpus: e lignoqꝫ auelli nequit cū in ceteris facile ſeꝑetur. Itaqꝫ quarundam natura eſt trigeminā. Corpus eſt primū: deinde lignum. rurſuſqꝫ ſemen in ligno. Odor ſucci malis eſt acutꝰ perficis di lutꝰ. Perficis tn̄ .i. tercio generi: qd̓ a perſico dicitur. l̓ quod in perſide naſcitur. nullus eſt ſuccꝰ cum p̄ſertim duracina ſuccō abūdent. ¶ Palladiꝰ vbi ſupra. Perſi ca duracina cōdita in vrna ⁊ melle vl̓ detractis oſſibꝰ ficoꝝ more in ſole ſiccantur ac pendēt Item ſepe vidi detractis oſſibus duracina melle condita ⁊ ſaporis eſt iocūdi. Iteꝫ bene ſeruantur ſi vmbilicū pomi gutta pi cis cadentis oppuleris: vt ſic ſepe innatare cogātur va ſe concluſo. ¶ LXII. ¶ De ꝓprietatibus perſicorum in medicina vel cibo. ¶ Iſaac. Erfica frigida ſunt ⁊ humida in ſecūdo gradu flegma generant. A ieiunis cibus eorum ſto macho inutilis eſt: ⁊ negantur a medicis mē bra nutrire. Ueꝝ minime grauis eſt: dum in inteſtiniſ nō diu moratur: ſed ad ima ſemper exitu celeriore feſti nat Galienꝰ ſuadet nūꝙͣ poſt cibum ea ſumere. corrūpi affirmans ſi ceteris cibis innatauerint. Nucleꝰ perſi coꝝ capitis dolori cum aceto et oleo tritus illinit. De inde perfica maiora ventrem molliunt: maxime ſi ma tura fuerint Immatura vero ventrem abſtinent Eoꝝ elixaturā reuma ſtomachi ventriſqꝫ compeſcit Mino ra vero que latini p̄cocia dicūt: euſtomacha ſunt et fa ſtidium tollunt. ¶ Auicenna. Perfica frigida ſunt in fine ſecūdi. ⁊ humida infra finem primi. Et humida qͥ dem velocis ſunt putrefactionis: lenificatiua ⁊ parum ſtiptica. inciſa vero et ficcata magꝭ ſunt ſtiptica Imma tura qͦqꝫ ſunt ſtiptica: mat̉a vero ſtomacho ſūt bona: ⁊ faciunt appetitū cibi: ſed poſt cibum debēt ſumi: quia ſi precedunt cibum comprimūt ipm̄ Iteꝫ matura ven trem leniūt: Immatura ſtringunt: et que ſicca ſunt tar de digeſtionis ſunt. Que licet plurimi ſint nutrimenti non tamen boni. ¶ LXIII. ¶ De pinea ¶ Diaſcorides Inea fortiſſimus ex cibis nucleꝰ eſt: humores optimos gignit: ſit im ſedat. acrimoniā ſtoma chi tēperat: vrinam purgat: veneris vſus. vt creditur. excitat. Cum reſina quam gerit tuſa et in vi no decocta ſanguinem excreantes ſanat. Cortices at boris eius in vino decocti: ſanguineꝫ excreātes ſanat. Cortices arboris eius in vino decocti: potionē effica ciſſimam cōtra ventris tormīa ſūminiſtrant ¶ Idē In arboris pini ramīs fructus reperiūtur: qui coli dicunt̉ Uirtus eſt eis ſtiptica. et leniter calida. Tuſſim miti gant. et thoracis cauſas addito melle ſanant Itē cum dulcore et ſemine cucumeris: diureticis ꝓſunt: renum ac veſice cauſas compeſcunt. Ardores vel dolores ſto machi cum andgͣne ſucco bibiti ſupprimūt: laſſitudini corporis ſubueniunt: ⁊ reuma compeſcunt. ¶ Platea riꝰ. Pinea calida eſt et humida. Quando in medicinis ponitur ſuper carbones aliquātulū comburitur. Poſt Liber Quintuſdecimus abiectis duplicibus corticibꝰ: et etiaꝫ quadā interiori vellicula nūcleus exponitur. Uirtutem habet leniendi numectandi: aperiendi Optimus cibus eſt laborātibꝰ in ſpūalibus: etiam apoſtemate vl̓ frigido humore. at maticiſ: et ſicce tuſſientibꝰ: ethiciſ ⁊ cōſumptis. Sang uiueꝫ augmētat. libidinem excitat. Cortex exterior va ſet contra diſenteriā. ¶ Pliniꝰ libro. xxiii. Nux pinea que reſinam habet ſangͣuinis excreationi medet̉. Nu clei eius ſitim ſedant: ⁊ acrimoniā ſtomachi. renibuſ et veſice vtiles. Bilem etiam pellunt. ¶ Palladiꝰ vbi ſu pra Nuces pinee vſqꝫ in nouembrē menſem in arbore eſſe poſſunt: et maturiores legentur. prius tamē legen de ſunt ꝙͣ pateſcāt Nuclei niſi purgati durare nō pn̄t tamen aliqui in vaſis fictilibus nouis et terra repletis cum teſtis ſuis miſſos: aſſerunt cuſtodiri ¶ Actor. Be hac quoqꝫ ſub nuclei nomine dictū eſt paulo ante. ¶ Iſidorus. .LXIIII. ¶ De pipere Iper in india naſcitur: cuius natura alba eſt: ſed ex flama et calore ignis nigruꝫ et rugoſuꝫ efficitur: ſicut videlicet ſuperiuſ habitum eſt. Unde de arbore piperis inter aromaticas dictum eſt. Piperis itaqꝫ diuerſꝰ eſt fructus. Nam qd̓ immatuꝝ eſt piper longū vocatur: quod incorruptū ab igne piꝑ album. Quod autem cuteꝫ habet rugoſam et nigram exiguo calore trahit et colorem et nomē. Piper ſi leue eſt vetuſtum eſt: ſi graue nouellum. Uitanda eſt ergo mercatoꝝ fraus. Solent em̄ vetuſtiſſimo piperi hume cto argenti ſpumam aut plūbum aſpergere vt fiat pō deroſū. ¶ Plinius libro. xii. Arbores: vt dictum eſt ſuperius. que piper gignunt: iumperis noſtris ſimiles ſunt. Semina a iumipero diſtant ꝑuulis ſiliquis. He priuſꝙͣ dehiſcant decerpte toſteqꝫ ſole faciunt qd̓ vo catur piper longum. paulat im vero d̓chiſcētes ꝑ matu ritatē: candidū piper oſtendunt. quod deinde toſtū ſoli bꝰ colore rugiſqꝫ mutatur. Ueꝝ et his ſua iniuria eſt atqꝫ celi temperie carbūculātur. fiuntqꝫ ſemina caſſa ⁊ inania: quod brechmaſ in vocant indoꝝ līgua ſic ſig nificāte abortum. hoc ex omni genere aſperrimuꝫ eſt: leuiſſimuꝫqꝫ et pallidum. Gratiꝰ nigruꝫ leuiuſqꝫ vtro qꝫ candidū. Piper longum facillime adulteratur alex andrino ſinapi Arborem piperis iam habet italia ma iorem mirto. nec abſimilem amaritudine. Granoꝝ de eſt toſta illa maturitas. Ideoqꝫ et rugarum coloriſqꝫ ſimilitudo Adulterat̉ iuniperi baccis mire vim trahē tibus. Mirum piperis vſuꝫ adeo placuiſſe. Nā ī alijs ſuauitas cepit. in alijs ſpecies inuitauit. Huic autem nec pomi nec bacce cōmendatio eſt aliqua. Sola in eo placet amaritudo: et hanc in indos peti. Quis ille cur non fuerit ſatius eſurire ꝙͣ illud in cibo ſumere. Utrū qꝫ ſilueſtre gentibꝰ ſuis eſt: et tamē pondere emitur vt aurum et argentū. ¶ Auicenna. piper in primis cū ele uatur eius fructꝰ eſt longuꝫ piper. Deinde ſeꝑatur in grana piperis. Ideoqꝫ piper longum eſt humidius: et corrodit ac mordicat parum poſt initiuꝫ ſui guſtꝰ. Ra dix eius eſt coſto nigro ſimilis. ſed vehem̄tius acris: ⁊ album eſt caliditatis ⁊ humiditatis d̓bilioris. dixerūt quidam: ꝙ nigrum iam exiccatū eſt: ceciditqꝫ virtꝰ eiꝰ acuitatis ac remanſit in albo: quod nō ꝑuenit ad vehe mētiaꝫ exiccationis. ¶ .IXV. ¶ De medicinali eiuſdē ꝓprietate. ¶ Iſaac. Iper calidum eſt et ſiccum in quarto gradu. Ualet humidis et frigidiſ ſtomachis: ſi miſce atur cum electuariis. optimū fit cōtra diut̓nā tuſſim que de groſſis humoribꝰ eſt: ſtomachuꝫ et pectꝰ ac pulmoneꝫ de viſcoſo flegmate mundat. Uentoſitatē ventris et inflationē aufert: vrinā ꝓuocat ¶ Plateariꝰ Piper calidum eſt in quarto gradu. ſiccum in medio. Eſt autem fructꝰ arboris in india. Que cū primo flo res ꝓducit: flores in vnū reducūtur et cōſtingūtur ī lō gum: fitqꝫ piper longū quod macropiꝑ dicit̉ Poſtea ꝓ ducūt interiꝰ paruos fructus: qui leucopiper .i. piꝑ al bum dicūtur: quia albi ſunt: ſed hi apud nos non ha bentur. Piper autem in tempore maturitatis collectū ſaraceni ponūt in clibano: ⁊ vt diu ſeruetur: et vt ī aliij partibꝰ fructificare nō poſſit. Efficacius eſt piꝑ nigrū ꝙ album vel longum: ſeruaturqꝫ per annos. xl. Uir tutē habet diſſoluendi: ꝯſumēdi. Puluis eius naͣribus impoſitꝰ ſternutationeꝫ ꝓuocat: et cerebrum a flegma tica ſuꝑfluitate mūdificat. Idem puluis in cibis datuſ digeſtionem cōfortat Uinū decoctionis eiꝰ et ficuum ſiccaꝝ a glutinoſo humore ſpūalia mundat. Et miro modo valet cōtra aſma frigidum. Piper album poſſet poni ꝓ nigro: ſi haberetur. quod diu ẜuatur. Piꝑ lōgū per viginti annos ſeruatur: et amplius alijs cōfortat Sanguineis et colericis n̄ ē vtilis vſus piperis. diſſol uit em̄ et qn̄qꝫ lepram inducit. Puluis eiꝰ ſuꝑfluā car nem corrodit ¶ Dyaſcorides. Om̄e piper virtutem ha bet calidam diureticam: leptomericam. Caligines ocu loꝝ limpidat. Frigoribus periodicis medetur: morſi bꝰ venenatis occurrit. Aſſidue comeſtum iter genita le p̄ſtruitur: maxime ſi poſt coitum comeſtū fuerit Tuſ ſim et omnes cauſas thoracis celerrime curat. Melle mixto ſquinanticis ꝓdeſt. torſiones bibitum cōpeſcit. Piper faſtidium tollit. digeſtionem celebrat Pice du ra admixtuꝫ ſcrofas fauciū ſpargit Addito vero nitro maculas limpidat. Eligendū eſt autē piper integrum graue: plenum: et non marcidū. ¶ Auicenna. Piper calidū eſt et ſiccum tendens ad quartum In ip̄o eſt at tractio et reſolutio: et abſterſio. Et maſticatur cū vua paſſa: et eradicat flegmā viſcoſum Et eſt ex ſedatīs do lorū: et calefacit neruos: ⁊ eſt ꝯueniēs ſanis Ip̄m cū ni tro abſtergit morpheā et extenuat. Ip̄m cū pice reſol uit ſcrofulas. Calefacit neruos et lacertos: adeo ꝙ in hoc nō eſt eī aliquid par. Cum aceto cōfert dentibus. Confert albugini poſitū in alcofol et abſtergit. Quan do admīſtratur in electuariis: eſt cōueniens tuſſi et do loribꝰ pectoris. Et eſt cōueniēs poſitum cū melle ī pa lato ad ſquinātiam et mūdificat pulmonem. Eſt dige ſtiuū faciens appetitum. Et bibitur cuꝫ foliis lauri re centibꝰ. Et cōfert dolori ventris pūgitiuo et inflatōni et eſt cum aceto bibitum ⁊ linitum bonū apoſtemātibꝰ ſplenis. Et album magis ꝯueniens eſt ſtomacho: ⁊ ve hem̄tius cōfortat ip̄m. Et longum piꝑ facit cibuꝫ de ſcēdere facile. ꝓuocat vrinam et eiicit fetum. Et pꝰ cōi tū corrūpit ſemen cum fortitudine et paucuꝫ eius ꝓuo cat vrinam: et multum eiꝰ ſoluit ventrem: ſecūdum cō trariū ſcamonee. et eſt exiccatiuū: et conſumit ſperma. Longuꝫ vero piꝑ et album augm̄tum efficit in coītu ꝓ pter humiditateꝫ ſuam ſuꝑfluaꝫ Et quādo bibitur cū melle et folus lauri recentibꝰ cōfert dolori ventris pū gitiuo. Fricando fit inūctio ex ip̄o cū vnguento: et cō fert rigori. Ponitur illud quod eſt album in tiriacis: ⁊ ſimiliter longū piper. et cōfert morſui venenoſoꝝ ver miuꝫ linitum cū oleo ¶ Macer. Uirtutiſ ſicce piper aſ ſeritur calideqꝫ. Terciꝰ eſſe gradus cōceditur huic in vtroqꝫ. Tres ſunt huic ſpecies albū longūqꝫ nigrūqꝫ Sed quia ſunt gemine medicis tantūmodo note. De ſpecie nigͣ dicam quedam michi nota Crudum vel coc tum ſumptuꝫ vel melle liquarum. Uim digeſtiuam ſto machi iecoriſqꝫ iuuabit Morſꝰ peſtiferos curat: faſti dia tollit. Occurrit variis thoracis ſepe querelis Qd̓ qꝫ mouere folet frigꝰ periodica febris. Cōpeſcit febreſ ſi ſumitur ante tremorem. Cum lauri baccis vel cum Liber Quintuſdecimus foliis bene tritis. Cum mero tepido potatum tormina ſedat. Et ſcrophas reprimit admixtum cum pice dura Et ſuꝑappoſituꝫ recte quoqꝫ iungitur ill̓. Et purgare ſolet oculos caligine dura Admixtum nitro maculas cathaplaſmate delet. Uſti ſtercoris humani cuꝫ pulue re tritum. Experti nihil vtiliꝰ hoc puluere dicunt̉. Ne mo poteſt om̄es piperis deſcribere vires. Nanqꝫ piꝑ ferme medicamine cuncta requirit. Antidotiſqꝫ ſolet precioſis pluribꝰ addi. Huic puto tam paucas laudes de ſimplice dictas. Cum ſit innumeris hoc dignū lau de medelis. ¶ XXVI. ¶ Iſidorus. ¶ De piro. Ira vidētur dicta: eo ꝙ in ſpēm ignis ſint for Imata. Nam ab amplo incipiunt: et ī anguſtuꝫ de ſinunt: hec iumentis impoſita: etiam ſi pau ca: vehem̄ter oneroſa eſſe dicuntur ¶ Pliniꝰ libro. xv. Pira cruſtumiana p̄ cūctis ceteris ſūt gratiſſima. ꝓxi ma his falerna a potu: qm̄ tanta vis ſucci abūdat. Co lorantur pira magiſ ſole: grandeſcuntqꝫ. Turbinatior his eſt figura. Serotina in his ad hiemeꝫ vſqꝫ ad ma trem pendent: gelū matureſcētia. Condiuntur autem pira vt vue. et totidem modis vino et aqua cōquuntur et pulmentarii vicem implent. Qd̓ non alia p̄ter cōto nea. ſtrutea. ẜuanda ſunt aūt pira in vaſis fictilibꝰ pi catis: quibꝰ inuerſis debent obrui inter ſcrobes. Ta rētina ſeriſſime legi. Aniciana in paſſo ſeruari. Pira dependēt pediculis. Quibꝰ eſt ſuccus vinoſus ſicut et moris ¶ Palladiꝰ libro tercio. Condiēda ſunt pira ita Die placito deſcendēte luna a. xxii. vſqꝫ in octauaꝫ: ea dem poma ficca et manu lecta hora ſecūda in qͥntam: vel a ſeptima in decimā. a caducis diligenter electa: in tegra et ꝓpe dura. et aliquanto viridia: in picato vaſe claudūtur: quod opculo tegitur: et deorſum os eius ei inclinatur: atqꝫ obruitur eo loco circa quem ꝑhennis aqua decurrit. Item que dura ſunt in carne et cute pri us in aceto poſita: vbi ſe mollire ceperint: ī fictile vas bene coctum picatumqꝫ ponuntur: et operculo ſuper ueniente gipſantur. et vas brcui ſcrobe demergitur in eo loco qui quotidie ſole tangatur. Plurimi pira obru ta inter paleas aut frumenta ſeruarunt. Alij ſtatim lecta cum tenacibus ſuis picatis vrceis cōdiderunt: et oribus vaſculoꝝ gipſo vel pice clauſis: ip̄a ſub diuo ob ruta: ſabulone texerunt. Alij pira que ſe non cōtinge rent in melle ſeruarūt. Item pira diuiſa et purgata gͣ nis in ſole ſiccantur. Aliqui aquam ſalſam cum cepe rit vndare calefacta: deſpumant. et ei poſtea frigide p ra ſeruanda demergūt. tunc exempta poſt tempuſ exi guū cōdunt vrceo: et eius oblito ore cōſeruant. vel no cte et die in frigida ſalſa manere patiūtur. Poſt in aqͣ pura biduo macerant. deinde in ſapa vel paſſo vel dul ci vino merſa cuſtodiūt: ¶ LXVII. ¶ De operatōne pirorū in medicina vel cibo ¶. Diaſcorides. Irorum ſpes multe ſunt: et omnes ſtiptice. vn̄ de et cathaplaſmata reuma compeſcut. et a ie iunis comeſta ventrem abſtinent. Siluatica qͥ dem acida ſunt: et tarde matureſcūt: pluſqꝫ ceteris ſtip tica ſunt Perhibent aliqui fungos venenū amittere: ſi cum piris cocti fuerint. Pira trita recentibꝰ admo ta vulneribus quidam ſanguineꝫ ꝓfluentem ſiſtere cre dunt ⁊ vulnꝰ ad cicatricem ꝑducere. Galienꝰ vnam ex pluribꝰ mixtam putat eſſe virtutem. Quedā em̄ ex his auſtera ſunt: quedam dulcia: quedā acida eſſe dep̄hen dit Auſtera concedit ſtiptica ⁊ cōſtrictiua eſſe Acidis aūt aliqͥd et caloris ineē. vn̄ pleꝝqꝫ diſſoluūt inherēteꝫ ſtomacho flegmatis denſitatē. Bulcia vero cum ſint aquati ſolutiqꝫ ſaporis: nichil in ſe calidi vel frigidi ꝯ tinere. Ex quibꝰ ſingulis ꝓ ſimilitudine generuꝫ: ⁊ ne ceſſitate cauſaꝝ: ordinandā ſunt ⁊ ſubſidia medelaruꝫ Auſtera qͥdeꝫ et acidā in cibo ſumpta: ſtomacho cōue nire exiſtimant ſed ſiti minime cōgruere. In dulcibus aūt vniuerſa cōtraria. In piris quidem id notatur: ꝙ pluſ ꝙͣ cetera corpꝰ nutrire credantur. Aqua decoctio nis eaꝝ mirifice fluxum ventris inhibet. Galienus af firmat pira ieiunis oblata ventrem cōſtringere: poſt cibum vero diſſoluere. ¶ Auicenna. In piris eſt terre ſtritas ⁊ aqueitas Illa quē nominātur ſcenia frigida ſunt in primo. ficca in ſecundo. Scenebrud temperate humida. lenitiueqꝫ nature: ac boni chimi vald̓. Om̄eſ aūt piroꝝ ſpecies ſtiptice ſunt. ⁊ intrant in emplaſtris retentionis materierū: ⁊ quādoqꝫ parūper abſtergūt. Plurimꝰ eſt humor eoꝝ ⁊ melior humore pomoꝝ. con ſolidant vulnera ꝓprieqꝫ ſilueſtria exiccata Sunt etiā ſtomachum p̄parantia ꝓprieqꝫ ſcenia ſtomachum con fortant ⁊ abſcindūt tuſſim ⁊ coleram ſedant. Preterea ventrē cōſtringunt. ꝓprieqꝫ illa que exiccata ſunt: At vero colicam euenire faciūt pira: ideoqꝫ poſt ip̄a bibē dū eſt idromel cum ſpēbus: qualia ſūt piꝑ ⁊ cinamomū ⁊ ſimilia. Cinis ſpecieī eoꝝ vehem̄tis ſtipticitatis et tarde maturationis eſt cura fungoꝝ mortificantium: ⁊ mīoratur nocum̄tum fungoꝝ cum piriſ decoctorum Pira quidem humorē generant viſcoſum: non groſſuꝫ laudabilem: paucaꝝ ſuꝑfluitatum Tuſſi calide cuꝫ pul tibꝰ ordei conferunt: ⁊ ſunt digeſtionis bone. quia cito inflant ⁊ cito diſſoluūtur in decoctione. Nutrim̄tū eo rū non ē multuꝫ ⁊ cū viſcoſitate q̄ in eis eſt ſoluūt ¶ ſaac. Pira ſola ante cibum nociua ſunt. hec p̄ſertim q̄ ſtiptica ſunt cum aquoſa dulcedine Diuidūtur autem Nam quoddā comeſticuꝫ: quoddā ſilueſtre. et iteꝝ do meſticoꝝ: quoddā crudum. quoddaꝫ maturū. Domeſti cum crudum: ponticum groſſū ⁊ durum eſt: nec nutri mēto ꝓdeſt: nec boni ſaporis eſt. Maturum autē eſt in primo gradu frigidū: in ſecūdo ſiccum: generat humo reꝫ in ſtomacho diuerſum: ſcd̓m ſapores ⁊ complexio nes ſuas: que diuerſe ſunt. Quoddā em̄ ponticū eſt: qd̓ dam ſtipticum: quoddā dulce: quoddaꝫ aquoſum quod dam inſapoꝝ. Ponticuꝫ minꝰ nutrit ceteris: ſed plus egeſtionis facit. Uomitum colericuꝫ ſtringit: magiſqꝫ ſtomachum ⁊ inteſtina cōfortat. ꝑ ſuam tamē aſperita tem: groſſitudineꝫ et duriciam: neruis ſtomachi nocet ¶ Byaſcorides. Uituperāt. vt diximꝰ. pira ieiunis ac cepta: ſed hoc intelligimus ſi non ſecūdum neceſſitatē ⁊ medicinam: ſed ẜm gule appetitum vſqꝫ ad ſaturita tem aſſumātur: p̄cipue ſi pontica fuerīt. hec em̄ crebro a ieiunis accepta: colericam generant paſſioneꝫ duraꝫ ⁊ incurabilem Secūdum medicinā auteꝫ a ieiunis me liꝰ ꝙͣ ſaturis comedūtur: Saturis em̄ ſolubiliora ſunt ⁊ ſtomachum debilitant ¶ Pliniꝰ libro. xxiii. Pirorū omniū cibuſ etiaꝫ valentibꝰ oneroſꝰ Egris quoqꝫ mi ro modo negatur. Decocta eadeꝫ mire ſalubria et gra ta p̄cipue cruſtumina. Quecūqꝫ vero cum melle deco cta: ſtomachum adiuuant. fiunt cathaplaſmata epiriſ ad diſcutiendā corporum vitia. ⁊ decocto ad duricias vtūtur. Ip̄a aduerſantur boletis atqꝫ fungis. pellūtqꝫ pondere ⁊ pugnāte ſuccō. Pirum ſilueſtre tardiſſime matureſcit. Conciditur. ſuſpenſumqꝫ ſiccatur ad ſiſtē dam aluum. Quod et decoctum eius potum p̄ſtat. de coquūtur ⁊ folia cum pomo ad eoſdem vſus. ¶ Plate arius. Pira frigida ſunt et ſicca. Domeſtica minus frigida ſunt ꝙͣ ſilueſtria. Matura autem minus: ꝙͣ im matura. Pira cocta vel cruda comeſta poſt cibum cō primunt alia cibaria: ⁊ ita competēter euacuāt ſuꝑflu um. ante cibum ſumpta ventrem ſiſtunt. Cocta cuꝫ aqͣ pluuiali: ⁊ poſita ſuꝑ os ſtomachi. vomitum ex colera debili coercent. poſita ſuper pectinem fluxum ventris ſtringunt. VIII. I ¶ LXVIII. Liber Quintuſdecimus De piſtacio. ¶ Iſidorus. Iſtacti fructus in cortice odorem habet nardi p̄iſtici. Ideoqꝫ ſic eſt appellatꝰ. huius virtus eſt auſtera et ſtiptica: et in cibo ſumpta ſtoma ho fit accōmoda ¶ Plimiꝰ libro. xiii. In nucum gene re piſtatia nota. ꝓdeſſe aduerſus ſerpētum tradūt̉ mor cꝰ et potu et cibo. ¶ Idem libro. xvi. piſtacia in italiaꝫ vitellius primꝰ intulit. ſimulqꝫ in hiſpaniam flaccꝰ pō peiꝰ eques romanꝰ qui cum eo militabat ¶ Idem libro xxiii. piſtācia eoſdeꝫ vſꝰ et effectus habēt quos piuei nuclei: p̄terꝙͣ ad ſerpētum ictus ſiue edantur ſiue bibā tur ¶ Plateariꝰ. piſtacia ſunt fructus vltra mare naſcē res ſimiles pineis ⁊ ſunt calidi et humidi. Hoꝝ interi q ſubſtantia ponitur in medicina. virtutem habet ca lefaciendi: humectādi ⁊ leniendi: Contra frigiditatem pectoris valent comeſte vt amigdale. venereꝫ nutriūt ⁊ ſperma augmentant ¶ Dyaſcorides. piſtacia que na ſcuntur in ſiria ſcrobilibꝰ ſunt ſimilia. Sumpta quidē euſtomacha ſunt: et cuꝫ vino bibita morſibꝰ venenatis occurrunt. Uirtus eoꝝ auſtera eſt et ſtiptica. et ꝓpte re a aromatis gratia credūtur inuenta. ꝓpter hoc etiā thoraci cōmoda eſſe dicuntur. Item pulmonis ac ieco ris vitia purgare ¶ Palladiꝰ libro. xi. Piſtaciā ſerun tur autūno menſe octobri: et ſobole et nūcibꝰ ſuis. Sed meliꝰ ip̄a piſtacia iuncta ponūtur mas et femina. Ma rem dicunt: cui ſb̓ corio velut oſſei longi vidēt̉ latere te ſticuli. Qui diligentius facere voluerit: ꝑtuſos calicū los et ſtercorat a terra repletos parabit. et in his piſta cia terna conſtituet: vt ex omnibꝰ germē quod cunqꝫ ꝓ cedat. . LXIX. ¶ Actor. ¶ De pomo. Oma. ſicut iuxta yſidoꝝ dictum eſt ſupra. ab opimo .i. a copie vbertate ſunt appellata: ⁊ ge neraliter in fructibꝰ omnia mollia dicūtur po ma ſiue mala: ſicut generaliter nūces dicunt̉ omnia cō rio duro tecta ¶ Palladiꝰ libro. xii. Grecis docentibus vuas vl̓ poma in vite aut arbore ſi diu ẜuare volueriſ vaſculis clauſa fictilibꝰ ab vna parte ꝑtuſis diligēter a ſummo tecta ſuſpende: ꝙͣuis poma ⁊ gipſo cooꝑta in longam ẜuantur etatem ¶ Pliniꝰ libro. xv In vniuer ſo ſicut iam dictum eſt de pomis ẜuandis precipit̉ po maria in loco frigido ac ſicco cōtabulari: feneſtris ſep tentrionalibꝰ ſereno die patere Auſtro peculiarius ar cere. aquilonis quoqꝫ afflatu poma rugis deturpāte. ¶ Idem in libro. xvii: Egrotant et aliquādo poma per ſe ſine arbore ſi neceſſarit temporibꝰ imbres: aut tēpo res: aut afflatꝰ defuere: aut ecōtra abūdauere: aut em̄ decidunt aut deteriora fiunt. ¶ Auicenna. Poma que contracta ſunt: frigidiora et humidiora ſunt ꝓpter il lud qd̓ habēt de aquēitate. Pontica et ſtiptica et aceto ſa frigida ſunt ⁊ groſſa. Dulcia vero ſūt quidē aque a ⁊ ꝙuis in eis magis dominet̉ frigus. decliuiora tam̄ ſunt ad caliditateꝫ ꝙͣ alia: et omnino illud quod in ſub ſtatia dn̄atur eſt humiditas ſuꝑflua frigida. ⁊ fortaſſe illa que ſunt vehemētioris dulcedinis in caliditate tē perata ſunt aut declinant ad eam .LXX. ¶ De operatione pomorum in medicina Ambroſius. Oma egris hoīm vlceribꝰ amariora medicā tur: ⁊ inflationem aſperitatēqꝫ interioreꝫ tem perant. quēadmodū rurſus humoꝝ aſpera po mis dulcibus temperant̉ ¶ Iſaac. libro. ii. Poma cru da .i. immatura dura et lignea male nutriūt: ſtomacho nocent: et ibi dolorem generant. ex quo eiectum venaſ vt oportet. non penetrat. Aſſue factio eoꝝ cauſa fit fe bris diuturne: et dure diſſolui. Quod ⁊ de ceteris fruc tibꝰ intelligendū eſt: qui in arbore ſua non ꝑfecte matu rati ſunt. Perfecte autem maturatum in arbore ſua diuerſum eſt ꝓ diuerſitate ſapoꝝ ſuoꝝ. Eſt em̄ ſtipticū eſt et ponticum: eſt acetoſum: eſt dulce: eſt inſapoꝝ Pō tici ſubſtantia frigida eſt et ſicca: terreſtris: cōueniens eis quoꝝ ſtomacho calor et humiditas dominat̉. Sto machū et inteſtina confortat. in ſe tamen groſſum eſt: digeri durum. Tarde penetrat venas: īflationeꝫ facit: neruis nocet: Hec eſt ei natura in ſuo corpore. Liquo autem eiꝰ laudabilior eſt vel leuior. Idcirco ſtomachū et inteſtina confortat. Ualet ad ſanguinis fluxum: di ſenteriā: colericam egeſtioneꝫ: ⁊ vomitum ¶ Auīcēna In pomis eſt inflatio: ꝓprie in eis que dulcia non ſunt Poma inſipida mala ſunt: et parui iuuam̄ti: ſimiliter et immaturā. Generant flegma ac put redīes ⁊ febreſ ꝓprietate ſui humoris: et ſue cruditatis. Humor ace toſoꝝ ſubtilior eſt humore ſtipticoꝝ et vinum quidem pomoꝝ ⁊ reliquorū antiquū melius eſt qͣm recens: ꝓp ter reſolutionem maloꝝ vapoꝝ ab eo. Folia eorum et ſuccꝰ eoꝝ cōferūt inceptioni calidoꝝ apoſtematuꝫ. Fo lia eoꝝ conſolidant ⁊ ſuccꝰ eoꝝ que ſtiptica ſunt poma, ip̄a cōfortant cor: ꝓprie odorifera. Confortant etiā de bilitatem ſtomachi aſſata in paſta cōferunt paucitati appetitus. Sauich eoꝝ cōfortat ſtomachum: ⁊ ꝓhibꝫ vomitum. Que in maſſa aſſata ſunt: cōferūt ad vermeſ et diſenteriaꝫ: ⁊ que ex eis diſenterie cōueniētiora ſūt pontica ſunt. Conferunt autem poma venis. ſimi liter ⁊ ſuccꝰ ⁊ folia eoꝝ Aſſiduatio comeſtōis pomoꝝ facit euenire dolorem neruoꝝ ⁊ ꝓprie vernalia. .LXXI. ¶ De pruno. ¶ Iſidorus. Runa. ſicut dictum eſt ſupra. a latinis ob co lorem ſic ſunt appellata Cuius generis melio I ra ſūt damaſcena: ab opido damaſco ſic dicta: vnde priꝰ arbor ip̄a eſt aſportata ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Fructuū quidam ex carne ⁊ oſſe ⁊ grano ꝯ poſiti ſunt: vt pruna. ¶ Pliniꝰ libro. xiii. Habet ſiria pruna in damaſco monte nata: ⁊ mixta vtranqꝫ iaꝫ fa miliarem italie. Ex mixtis in egipto ⁊ vina fiūt. ¶ Id̓ in libro. xv. Ingens eſt turba prunoꝝ verſicolor: nigͣ: candicans. ordearia appellata a comitatū frugis eius Alia eodem colore ſeriora maioraqꝫ aſinina cognomi nata ſunt a vilitate. Laudatiora ſūt nigra cerina atqꝫ purpurea. necnō ab externa gente armeīaca: que ſola ⁊ odore cōmēdant̉ Peculiaris impudentia nucibꝰ eſt inſitoꝝ que faciem parentis: ſuccūqꝫ adoptionis exhi bent. ab vtroqꝫ appellata nūcipruna. Hec aūt ⁊ ꝑſica ⁊ cerina ac ſilueſtria: vt vue autumno cadis condita: e tatem ſibi ꝓrogant vſqꝫ ad alia naſcentia. Reliquoꝝ velocitas cito putreſcentiū tranſuolat. Nuꝑ in betica ceperunt appellari malina inſita malis. Aliaqꝫ amig dalina: amigdalis. His intuſ in ligno amigdale nucle us ē. nec aliud pomū ingenioſius geminatum eſt. Da maſcena que a damaſco ſirie cognominata: iam prideꝫ in italia ſunt naſcētia: qͣnꝙͣ ligno grandiore ⁊ carne exi liore. Nec vnꝙͣ in ruga ſiccata ſunt: qꝛ ſoles ſui deſūt. Simul autem dici poſſunt populares eoꝝ mixte: que ⁊ ip̄e nunc ceperunt naſci rome ſorbis inſite. ¶ Palla diꝰ libro. xii. Pruna ſiccātur in ſole ꝑ crates loco ſicci ore depoſita. hec ſunt que damaſcena dicūtur. Alii in aqua marina: vel muria feruente recētia lecta pruna d̓ mergūt: ⁊ inde ſublata: aut in furno tepido faciūt. aut .LXXII. in ſole ſiccari. ¶ De ꝓprietate prunorum ī medicina et ci bo. Iſidorus. Runoꝝ vt dictuꝫ eſt meliora ſunt damaſcena que videlicet ſola ſtomacho mederi ꝓbantur. nam cetera noxia ꝓhibentur. ¶ſaac. Pruna Liber Quintuſdecimus parum nutriunt. Hoꝝ duplex eſt modus. Sunt em̄ al ba et nigra. Alba ſunt ſtomacho nociuā. Digeri dura exiguū ſolutiua: ⁊ quia groſſa ſunt comedi non debent̉ niſi grādia ⁊ ꝑfecte matura. Nigra diuidūtur: qꝛ ſunt domeſtica et agreſtia: domeſticā vero trifariā. Eſt em̄ nigrum ꝑfecte maturatum dulce. Eſt et crudum: durū viride: ponticū: Eſt et ruffum mediū maturitati ⁊ cru ditati habens in ſapore quoddaꝫ acuminis. Primum ē frigidum ⁊ humidum in primo gradu. Stomachum humectat et mollit. Uentrem ſoluit̉: coleram rubeam ꝓlicit. Si tamen vtatur eo quis ſtomacho nocet Secū dum genꝰ peſſimū eſt in cibo et medicina. Durum eſt em̄ ac ſtomacho noxium: minime nutrit atqꝫ fatigat. Tercium nigro frigidum eſt magis: humidum minus Optima ſunt carnoſa cortice ſubtili: et in ſapore acre dinem cum pōticitate hn̄tia. Ante cibum ſumpta non nocent. Agreſtia ſtiptica minus ſunt. Ualēt ad diar riam et diſenteriaꝫ Gummi eius valere quidā dicunt ad lapidem in veſica: ſi cum vino accipiatur. Si auteꝫ cum aceto temperetur ad impetigineꝫ valet: ¶ Plate ariꝰ. Pruna frigida ſunt et humida. Sunt autē alba nigra: et rubea. Que nigra ſunt et aliquātulum dura plus valent p̄cipue damaſcena. Cum colligūtur matu ra findūtur et aſpergūtur accto. ſoliqꝫ expoſita deſic cantur: et ſic in vaſe ligneo ꝑ annum cōſeruātur. Uir tutem habent infrigidandi et leniendi inteſtina. vnde valent in acutis febribus ad cōſtipationeꝫ ventris ex ſiccitate. ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. Pruna et ceraſa frigida ſunt in primo gradu: humida in ſecūdo Acida frigidiora ſūt et ſolubilia: ſed dulcia magis. Siccā vel ro minꝰ ſoluūt ꝙͣ recentia. Sed tamen aqua coctaꝝ ſi cum zuccaro bibatur: ſatis eſt ſolubilis ¶ Byaſcorides Pruni pomū ventreꝫ ſoluit. ſtomacho cōtrarium iudi catur Sꝫ omne hoc incōmodū celeriꝰ digeſtione fini tur. Galienꝰ putat ſiriaca tm̄ pruna minꝰ aluuꝫ moue re: quia ſtrictiora ſunt. hiſpania vero plus quia dulcio ra. Item ex oībus prunis que maiora et lata ſunt et te nera: digeſtione faciliora: ventriqꝫ molliendo accōmo da p̄ſumit. minor a vero omnino eſſe cōtraria. .LXXIII. ¶ De punico Iſidorus. I Unicum malum a punicā regione vnde tranſ latuꝫ eſt dicitur. Idem et malūgranatuꝫ eo ꝙ inter corticis rotūditatem granoꝝ contineat multitudinem. Negāt medici mali punici cibo corꝑa nr̄a nutriri: ſed ſic eo vtendū opinātur: vt medicari po tiꝰ: non alere videātur ¶ Plinius libro. iii. Circa carta ginem eſt malū cognomine punicum ſiue malūgrana tū hoc in genera diuidunt. apyrinon cui lignoſꝰ nūcle us abeſt: ſed candidior ei natura et blādior eſt acini mi nꝰqꝫ amari: membranis diſtincti. Nucleos habentiuꝫ quinque ſunt ſpeciēs. dulcia videlicet: acria: mitia: aci dā: vinoſa. Corticis maior eſt vſus ex acerbiſ ad coria ꝑficienda ¶ Idem in libro. xiiii. Uinum fit ex punicis quod rhoīton vocatur: et hi muſto madidi exprimunt̉ ¶ Palladiꝰ libro. iiii. Punica mala ſeruātur: ſi picatiſ pediculis ordinata ſuſpēdas: aliter lecta integra in aqͣ marina vel muria feruentē mergantur vt combibant Pꝰ triduū vero ſiccentur: vt ſub diuo nocte n̄ maneāt poſt in loco frigido ſuſpēdantur: Cum volueris vti a qua dulci pridie macerabis. Fert̉ hoc vtile pomis re cētibus emulari: Item ſi a tactu inuicem ſeparata pa leis obruautur. Item foſſa fit longa et cortex eiuſdem latitudinis paratur: cui mala acutis ſurculis ſuis affi gūtur. Tunc inuerſus cortex ſupra foſſam ponitur: vt mala ſine terre tactu ſubtus pēdentia ab humore defē dat. Itē ſi inducātur argilla. et ea ficcata loco frigido pēdeant. Iteꝫ ſi ſeriola ſub diuo obruatur: ita ꝙ habe at arenas vſqꝫ ad medium. et mala cum tenacibus le cta imprimātur cānis ſingulis: vel ſambuci virgulis: ⁊ ita ſeparata in harenis figatur. vt ip̄a quātuor digi tis emineat ab harena. hoc ⁊ ſub tecto in ſcrobe fieri poteſt ⁊ vtilius eſt ad ſeruandū: ſi nō ramo lōgiore tol lātur. Aliter ſi in ſeriola. cui ad mediū aquā īmittatur ſuſpēdantur mala: ne humoreꝫ tangāt. et ſeria clauda tur: ne ventus irrūpat. Item in loco intra ordeū ſic or dinātur: ne ſe inuicem tagāt: ⁊ doliuꝫ deſuper operitur ¶ LXXIIII. ¶ De medicinis ex eo. ¶ Diaſcorides Unicoꝝ malorum virtus quadrifariā diuidi tur. Nam dulcia caloris aliquid cōtinēt: et ex A hoc ſtomacho inflationem mouēt. nec tute fe bricitātibꝰ dari valent. Acida ſtomacho cōmoda ſunt Urinam mouēt. pulmoneꝫ refrigerāt: iecori blādiūtur Uinolēta porro de ſuꝑioribus ſingulis equā parte cō poſita: mediaꝫ ſibi vēdicant poteſtateꝫ. Acerba vero ſunt illa quoꝝ coria curata facile ſiccatiſ cōſtringentiſ qꝫ virtutis ſunt: efferuētemqꝫ pellium trita tabem et aſpera cōſumūt. Cibus quideꝫ ex punico nullꝰ eſt. Nā ſi dentibꝰ mādatur: ſuccꝰ ad ſtomachum ſolꝰ hauritur Recte ergo tradiderūt qui negāt punico corpora no ſtra nutriri. Mala punica ſi in duas partes diuiſa per triduū in aqua celeſti madētur. hec potui data celiacis ſanguineꝫ reiiciētibus ſalutaris eſt: aluumqꝫ miro mo do ſiſtit. Item punicuꝫ in olla noua: operculo illito: in furno vſtum: et in puluerem redactum: atqꝫ in vini po tatione ꝑductū: celiacis ac diſentericis: et emopto yciſ et omnibus reumaticis cauſis ſuccurrit. ¶ Plinius li bro. xxii. Malum punicū in olla noua oꝑculo illito in furno toſtum ⁊ cōtritum atqꝫ in vino potum aluū ſiſtit tormina diſcutit. Cortices eoꝝ aduerſātur ſcorpioni bꝰ. Nuclei toſti tuſiqꝫ ſtomachum iuuāt ¶ Actor. De hoc quoqꝫ dictum eſt ſupra diffuſius ſub maligranati nomine. ¶ .LXXV. ¶ De roba. ¶ Auicenna. Oba eſt auellanā indica calida et ſicca. Et eſt Ofructus arboris auellane magnitudīs: papaue Ori ſimilis: qui ſeparatur a grano ſicut nerigil. Epitima eſt cōueniens ſuꝑ ſcrofulas cum aceto. Con fert etiam fcabei ac pruritui. diſrumpitqꝫ ventoſitateſ impedientes in dorſo. ad torturam quoqꝫ fit ex eo ca putpurgiū et cōfert ei plurimū. Similiter etiā confert ſoda et emigranee. Et eſt caputpurgiū conferens epi lenſie ac ſcotomie ⁊ manie: ac melācolie. In tortura ex pertum eſt caputpurgiū quod currere facit humidita tem e naribus ac fluere flegmā plurimuꝫ. et remouet egritudineꝫ infra triduum Oportet autem vt patiens torturā moretur intra domū tenebroſam Confert quo qꝫ ventoſitatibus crudis. Et confert aque in oculo al cōfol ex eo facto. Et ꝓprie ſuccus minoris eius: ⁊ vēto ſitati aſſebel ⁊ panno: et caputpurgio facto ex ea cum aqua amarici. Fit etiam alcofol ex ea cuꝫ anthimonio tortos habentibus oculos. Datur et in potu de radice ip̄iꝰ cuꝫ vino ad pleureſim frigidam: et aſma: et tuſſim antiquā: et ad ſputuꝫ ſanguinis ex pectore: ꝓpter id qꝛ eſt in ip̄a de ſtipticitate. Confert iteꝝ paſſioni colerice Preterea datur ex illa in potū ad ſtomachum et dolo rem matricis. Succus eius menſtrua ꝓuocat: et fetuꝫ extrahit: ac ſolutioneꝫ: coleram nigram: et flegma: et aquoſitatem. Educit coleraꝫ ex corpore toto abſqꝫ dif ficultate: ita ꝙ ſanat albaras: et pannuꝫ et ictericiaꝫ e reſoluit colicam. Beniqꝫ confert febribus quartanis. Et eſt tiriaca morſui rutele ac ſcorpionis. Quidam de ip̄iꝰ cortice ſuperiore ſicut lens accipiūt et in punctu re fiſſuram proiiciunt. ¶ LXXVI. ¶ De ſiliqua. Iſidorus. Liber Quintuſdecimus Iliqua eſt fructus arboris que grece xilon di citur: eo ꝙ eiuſdem ligni dulcis ſit fructus. Eiuſqꝫ pomo ſuccus expreſſꝰ a grecis acacia nūcupatur ¶ Comeſtor. Siliqua fructꝰ arboris a qui buſdā eſſe dicitur: ſonum faciens cum comeditur ¶ Pli niꝰ libro. xiiii. Ex filiqua ſiriaca fit vinum. ¶ Idem in libro. xv. Haud ꝓcul a caſtaneis ſilique p̄dulces abeſſe videntur: niſi ꝙ in his cortex ip̄e manditur: longitudo digitoꝝ hominis eſt illis: et interim falcata latitudiue pollicari. In filiquis aūt quod manditur quid niſi lig nū eſt. Semen eaꝝ neqꝫ corpꝰ: neqꝫ lignuꝫ: neqꝫ carti lago dici pōt ¶ Ideꝫ libro. xxiii. Silique recētes ſto macho inutiles: aluū ſiſtūt Eedeꝫ ficcate pariter ſiſtūt ſtomachoqꝫ vtiliores fiunt: vrinam ciunt. Siriacas in dolore ſtomachi ternis in aqua ſextariis decoquunt. Quidam ad dimidiū: eumqꝫ ſuccum bibunt ¶ Dyaſco rides. Silique recentes ſtomachum auertūt: ſicce ve ro in contrario poſſūt. Cibus eaꝝ ad vrinam ꝓficit cō mouendaꝫ. Traditur ad ſtomachi dolorem non leue eſ ſe p̄ſidiuꝫ: ſi terne in aqua ſextario coquātur ad dimidi um. iſqꝫ ſuccus ꝑ dies qͥnqꝫ continuos hauriatur. Ga lienꝰ de ſiliquis peſſime ſentit: ꝙ vix digerantur: et vē trem cōſtringāt: et hūores noxios nutriāt. LXXVII. De ſorbo. ¶ Plinius vbi ſupra Orbis quadruplex eſt differētia: Alijs em̄ eſt rotūditas mali Aliis turbinatio piri: alijſ oua ta ſpēs velut malorum aliquibꝰ. hec obnoxiā ſunt acri odore ac ſuauitate iocūda precellunt Ceteris vini ſapor et ſunt generoſiſſima quibꝰ circa pediculos tenera folia. Quartuꝫ genꝰ appellant torminale: reme dio tm̄ ꝓbabile: ꝓuentū aſſiduū: pomoqꝫ minimū: arbo re diſſimili foliis pene platani: nec ante trimatū ferūt ex vllo genere. Cato et ſorba condi tradit ſapa ¶ Pal ladiꝰ libro. 11. Sorba ẜuantur hoc genere. lecta durio ra et poſita: vbi miteſcere ceperīt: fictilibꝰ vſqꝫ ad ple nū clauduntur vrceolis: gipſo de ſuper tectis: ⁊ bipeda nea ſcrobe loco ſicco ſub ſole mergūtur ore ꝑuerſo: ⁊ d̓ ſuper ſpiſſius terra calcatur. Item ſecta ꝑ partes ſiccā tur in ſole: ⁊ ẜuantur in vaſculis in hibernuꝫ. Cum vo lueris vti aqua feruenti macerata reuireſcunt ſapore iocundo. aliqui cum pediculis ſuis viridia lecta ſuſpen dūt locis opacis et ſiccis Iteꝫ ex ſorbis maturis ſicut expiro vinuꝫ traditur fieri: et acetuꝫ. alij ſorba in ſapa aſſerunt diu poſſe ſeruari ¶ Dyaſcorides. Sorba pro medicamēto magis ꝙͣ ꝓ cibo placet medicis pluribus eſſe ſumenda: ⁊ quidem alba et ſe micruda accepta ve hem̄ter ſolutioni ventris obſiſtūt. ſtomachū p̄grauāt Uerūtamen matura ficcata ſubleuant ſtomachum: ac depellunt faſtidiū Uulnera in craneis innata deliniūt Quidam ex ſorbo ſicco ſubtiliter trito in pollinem vri nam ſoluerunt. et per polenta cum vino ſplene ac ieco re laborantibꝰ maximeqꝫ pulmonis moleſtiam ſentiē tibꝰ obtulerunt. Aqua in qua decocta ſunt non minꝰ predictis cauſis ſuccurrit potui oblata: et diſentericis medetur iniecta. Scd̓m alios vero meliꝰ proficit ſorbi polenta ſi offeratur: et cum ouoꝝ albuminis equali pō dere cocta. ¶ XXVIII. ¶ De ſumath Umath eſt cuiuſdam arboris fructus ſimilis granis ex quibꝰ tingitur pannus rubeus Ad Eſt autem ſumath frigidum in gradu ſecūdo: ſiccum mixtione quoqꝫ ſumath ſophiſticātur illa gͣna in tercio. Per annos quatuor ſeruatur. Uirtutem ha bet conſtringēdi: et incitat appetitum: Contra vomi tum ex calore. Spongia intincta in aceto decoctionis eius ori ſtomachi ſupponitur. Contra diſenteriam in ferioꝝ inteſtinorum vicio factam. Puluis eius cuꝫ aqͣ decoctionis ordei cōficitur: ac ꝑ cliſtere iniicitur. Fit etiam emplaſtrum circa pectine ac renes ex eiuſdē pul uere et oui albumine ⁊ accto. Si vero ſuperioꝝ vitio fiat aqua decoctionis eiꝰ vel ſalteꝫ puluis datur: ⁊ car nes in aqua decoctionis eiuſdem decoquēur. Contra fluxum ſanguinis ē naribus medulla ſambuci in ſucco ſanguinarie intingit̉: et puluere ſumath aſperſa nari bꝰ immittitur. Contra emoptoycam paſſionem ē vitio ſpūalium dragagantū et gummi arabicum per nocteꝫ cum p̄dicto puluere dimittantur: ⁊ maſtix cuꝫ aqua ro ſaꝝ conficiatur: indeqꝫ pillule formentur: quas patiēs ſub lingua teneat: et paulatim tranſglutiat Contra di ſenteria iteꝝ ex vitio ſuperioꝝ inteſtinorum puluis ſu math in olla cum anathaſia datur. Sup̄poſitoriū quo qꝫ factum ex illa vl̓ tali puluere et anathaſia ꝯtra flux um valet menſtruoꝝ. Contra pruritū oculoruꝫ ex calo re et humore lauantur oculi ex aquā decoctionis eius ¶ LXXIX ¶ ¶ De tamarido et tubere. ¶ Actor. Amarindi. vt dictum eſt ſupra. ſunt idē ꝙ in dici dactili: ſiue oxifenicia. Und̓ de his quoqꝫ dictum eſt ſuperiꝰ ſub illo nomine Auicenna Tamarindi meliores ſūt teneri: recentes nōdum ſeneſ centes nec exiccati ⁊ quorum acetoſitas vera. In ſe cundo gradu frigidi ſunt et ſicci. Sunt quoque ſoluti ui. Conferunt multitudini vomitus Sitiqne in febri bꝰ. Stringunt ſtomachū ex multitudine vomitꝰ molli ficatū. Solutione coleram educunt. et febribꝰ habenti um ſincopī: et conturbationeꝫ conferūt. ꝓprieqꝫ quan do neceſſe eſt naturam lenire. ¶ Palladiꝰ libro. x. Tu beres ſeruntur in ſeptēbri mēſe circa kl̓. octobris. Ul̓ in februario menſe nucleo vel ſobole. Proſunt aūt tu beribꝰ ea que mellis memorantur ſuꝑius ꝓdeſſe Tube res quidem ſeruabūtur: ſi nucleo vel vrceolis picatis ⁊ oblitis obruantur. ¶ LXXx. UIſidorus. De vua. Ue dicte ſunt: eo ꝙ intrinſecus humore plene ſunt Nam humidū eſt quod humores habꝫ ex teriꝰ: Uuidū aūt quod interiꝰ. Acina botrꝰ eſt Racemꝰ autē eſt botri pars ¶ Palladiꝰ libro. iii. Uiti um genera numerare non attinet̉. Sed notū eſt maio res vuas pulcre ſpeciei grani calloſi et ſiccioris ad mē ſam feraciſſimas. Minores vero et cutis tenerioris ⁊ ſapore nobiliores ⁊ maxime que citiꝰ defloreſcūt vind̓ mis eſſe ſeruandas. ¶ Idem in eodem. Eſt et pulcra vue ſpecies que granis interioribꝰ caret hinc efficitur tiriaca: vt ſūma iocūditate ſine impedim̄to ſorberi poſ ſit. Fit autem grecis autoribꝰ per artem ſuccedentem natura ea videlicet ratione qua in tractatu de vite di ctū ē ſupra ¶ Ideꝫ in libro. vii. Menſe iunio ſilueſtres vuas cū florent̉ ſine rore colligimꝰ: et pendemꝰ in ſoleꝫ ne qͥd reſtet humoris et flos ad excutienduꝫ ſiccior ap parebit. Tunc cribrello ſpiſſo cribremꝰ vt grana non tranſeant: ſed flos ſolꝰ decidat. Nūc in melle ſeruamꝰ infuſo. et cū diebꝰ. xxx. fuerit conditum: temperemꝰ eo genere et more: quo roſatū moris eſt temperare ¶ Idē in libro. xi. Greci dicūt ſi vuam irriguꝰ alias nimiꝰ im ber infuderit. Poſtea ꝙͣ muſtū eiꝰ primo ardore ferue bit: vt ad alia vaſcula tranſferatur. Ita ꝓpter nature grauitatem remanens aqͣ ſubſidet. et tranſlatū vinum pure ſeruabitur relicto qͥdqͥd ſe illi ex imbre miſcuerat ¶ Idem libro. xii. Grecis aſſerentibꝰ vt vuam ſerues ī vite vſqꝫ ad veris initia: circa ip̄am vitem que fructu plena eſt: loco vmbroſo ſcrobem fodies: altitudīe pedū triū: latitudine duoꝝ: ⁊ intꝰ ſabulonem et ibi calamos figes in quibꝰ retorques aſſidue ſarmenta fructibus plena: ⁊ illeſis botrionibꝰ alligabis: vt ſolē nō ꝯtingāt Quintuſdecimus Liber ⁊ cooperies: vt imber eo penetrare nō poſſit Iteꝫ gre cis docentibꝰ vuas vl̓ poma in vite aut arbore ſi diu ẜ uare volueris: vaſculis clauſa fictilibꝰ ab vna parte ꝑ tuſis diligenter a ſūmo tecta ſuſpende: ꝙͣuis vt pomaꝫ et gipſo cooperta in longam ſeruantur etatem. ¶ Pli niꝰ libro. xviii. Aridam colligi non oportet vindemiaꝫ quā ante equinoctiū antiqui nūqͣ eſtimauerūt matura Itaqꝫ iuſtum vindemie tempꝰ ab equinoctio ad vergi liaꝝ occaſum dies qͣdragintaquatuor. et ſi ros fuerit nocturnꝰ: niſi priꝰ ſole diſcutiatur: non eſt inchoanda vindemia. Cumqꝫ pampinꝰ ad palmiteꝫ ꝓcūbere cepe rit: aut cum exempto acino: ex denſitate interuallū nō compleri apparuerit: acinum verū etiā non augeri. C .LXXXI. De multiplici vuarum differētia Iſidorus. Ue quedam ſuburbane dicūtur: quia fructus eaꝝ ad eſcam. velut pomū. in vrbibus vendit̉ Cōmendat em̄ eas et ſpecies et ſaporis iocun ditas: ex quibꝰ ſunt p̄coque: duracine: purpuree: vncia rie: dactili: ceraunie: ſtephanite: Burabiles aūt per to tam hiemem fenicule et numeſiane. Precoque dicun tur eo ꝙ ante omnes ſole coquātur: et cito matureſcāt Purpuree a colore: vnciarie a magnitudīe: Ceraunie ab igneo rubore: ſtephanite a rotūditate. Quedam au tem vino deſeruiunt: ex quibuſ eſt aminea: dicta quaſi ſine mineo .i. rubore. albu em̄ vinū reddit Aminee due gemine dicte ſunt: eo ꝙ dupliceſ vuas mittūt Aminea lagena: quia plus omnibꝰ laneſcit lanugine. Rubilia na: quia eiꝰ materia rubet. Fecinea minuti acini eſt: ⁊ dure cutis vuas habet. Nobilitate amineaꝫ ſequitur: fecūditate p̄cedit. Dicitur autem fecinea: eo ꝙ pluſ ꝙͣ cetere fecis afferat. Apiane vinū dulce faciunt: que ni ſi cito colligantur pluuiis ⁊ ventis ⁊ maxime apibꝰ in feſtantur: quaꝝ dep̄datione apiane dicūtur. Balani te a magnitudine. Balanin em̄ grece grande vocatur Biturica a regione dicta: turbines et pluuias et calo res fortiſſime ſuſtinens. Nec in macra terrā deficienſ Huiuſ meriti eſt ⁊ baſiliſca. Elbole appellātur ⁊ varie ab elbo colore: qͥ eſt ex nigro et candido: ſubalbi auteꝫ muſti ſunt ¶ Pliniꝰ libro. xiiii. Uuaꝝ genera differūt magnitudīe: colore ſaporibꝰ: acinis Innumera quoqꝫ multiplicātur vino: hic lucent colore purpureo: illic ful gent roſeo: nitentqꝫ viridi. Candicans em̄ color niger qꝫ vulgares ſunt. Durant alie ꝑ hiemes: penſili nodo ꝯcamerate. alie in ſua tm̄ anīa cōtinentur ollis fictili bꝰ: ⁊ inſuꝑ incluſe doliis ſtipate vinaceis circūſudātibꝰ Alijs gratiā: qui ⁊ vinis. fumꝰ affert: fabrilis p̄cipue fornacis: vt in affrica. Aciniſqꝫ paſſis datur nomen a patientia. cōdūtur ⁊ vue muſto. ip̄eqꝫ vino inebriātur ſuo. Alie in muſto decōcte dulceſcunt. Alie vero ſobo lem nouaꝫ in matre expectāt trāſlucide ac vitrum Af fertqꝫ acinis tandē duratricem illā firmitatem auſteri tas picis infuſe a pediculo. Apud thaſos vitis thari ace vocatur: cuiꝰ ⁊ vinū ⁊ vua contra ſerpertum ictus medetur Thaſiam vuam egiptus vocat apud ſe p̄dul cem que ſoluit aluum. Et eſt contraria in licia: que fir mat ſolutū Egiptꝰ etiam ⁊ echbolinā habet vuā abor tiuos faciētem ¶ Idem in libro. xv. Dulcis eſt ſuccus vuis. ſicut ⁊ ficis ⁊ palmis. .LXXXII. ¶ De vue ꝓprietatibus ī medicina et cibo. Conſtantinus in pantegni. Ue laudibꝰ ficuum vicine ſunt: multoqꝫ melio res pellem habentes tenuem: ⁊ multū interiꝰ humorē: Sunt em̄ ſolubiles. cōtrarie vero cō trarium. In dulcedine perfecte calide ſunt ⁊ humide. Acide ⁊ pontice frigide ⁊ humide. Acerbe vero frigi diores ⁊ ſicciores. In hieme durātes nutribiliores ſūt Item vue cum cortice ⁊ acinis comeſte ad digerendū dure ſunt. Sine his autem digeſtibiles atqꝫ ſolubiles ¶ Razi. Uue multū dulces calide ſunt minꝰ tamen ꝙͣ dactili. nec opilationē faciunt vt ip̄i. Inflatiue vero et ventrem mouēt: ac cito corpus impinguant. virgēqꝫ erectionem augm̄tant. Que quidē ex eis corium habēt ſubtile: citius deſcēdunt ⁊ minꝰ inflant. Acetoſe vero non calefaciunt ¶ Auicenna. Omīs autem vua nocꝫ veſice Nutrimētuꝫ vue cū ſua diſpoſitiōe plꝰ eſt nutri mēto ſucci eiꝰ: ſed ſuccꝰ eiꝰ vehemētioris penetratōis eſt ⁊ deſcēſionis ¶ Iſaac. Uue vinee tempore quo a vi te carpūtur acceptē: ſi ſtomachū inueniant malis hūo ribꝰ ⁊ cibis vacuū: ⁊ fortem digerere: bn̄ digerūtur: et in bonum ſanguinē cōuertūtur. Uentris ſolutionē ad iuuant. corpꝰqꝫ malis humoribꝰ purgant. Econtra ſi ſtomachum malis humoribꝰ plenū inuenerint. ⁊ imbe cillem digerere: in eo moratur inflationē generant: et ī humores noxios cōuertutur ⁊ fumū noxium plurimū creant. Appenſe autem ⁊ in aere ab humoris ſuꝑflui tate deſiccate: ceteris vuis fiūt laudabiliores: ⁊ ſubti libꝰ dietis cōuenientes: ab inflatione longe ſunt et fu moſitate: nec ſtiptice tn̄: nec ſolubiles. ¶. LXXXIII ¶ De vna matura et acerba. ¶ Diaſcorides. Ua matura viridis comeſta ventris ſolutio nem facit ⁊ inflationē. Suſpenſa vero pōtici tateꝫ ſuam minuit. Porro immatura vētrem ſtringit: daturqꝫ diſentericis ¶ Iſaac. Uua acerba .i. immatura frigida eſt in tercio gradu: ficca in ſecundo Tres habꝫ in ſe ſubſtātias diuerſas: granoꝝ: corticis humoris: Granoꝝ ſubſtātia ficca eſt et dura: nulliꝰ cō uerſionis in egeſtione. Farina tamen ex eis facta ſi bi batur: ſtomachū cōfortat. colericam cōſtringit egeſtio nē. maxime ſi aſſentur. Cortex groſſꝰ eſt ⁊ neruoſꝰ: nec conuertitur: nec nutrit. humor aūt ꝓpter ſtipticitatem ſuam ⁊ ponticitatē durus eſt digeri: confortatiuus eſt ſtomachi. ⁊ epatis calorē extinguit. ſit im aufert. Acu men colere rubee mitigat. Uomitum egeſtionēqꝫ cole ricam ſtomachi vel epatis ꝓpter virtutis cōtentiue de fectionē conſtringit. Oculis appoſitus palpebraꝝ hu mores groſſos defectat Ualet etiam ad pruriginē ocu loꝝ ⁊ aſperitatē. Dyaſcorides p̄cepit extrahere ſuccuꝫ ⁊ ante dies caniculares ad ſolē poni: donec ſpiſſetur vt mel. Hoc valet hūoribus in gulam deſcēdētibus. ⁊ ac gingiuas ⁊ auriculas. Uua mat̓a ſanguinē laudabilē facit. ⁊ ceteris fructibꝰ ſicut ficus melior eſt cibꝰ: ficꝰ tamē plus nutrit. Habet autē adhuc in ſe quatuor ſub ſtantias Oſſa frigida ſunt ⁊ ſicca ⁊ ſtiptica ⁊ dura. ha bēt tamen acumē: ob quod cito ex eūt de ſtomacho ate cōuerſionem. Cortex frigidus eſt ⁊ ſiccꝰ: ⁊ ad digeren dū durus. Unde ſi vua ſimul cum cortice ⁊ oſſibus co medatur: indurat egeſtionē: ⁊ inflationeꝫ ac ventoſita tem generat. Humoreſqꝫ longinquos a ſanguine lau dabili. Caro etiam vue iuflatiua eſt in ſui ſubſtantia ¶ Razi. Uue acerbe frigide ſunt. Uentrem ſtringūt ⁊ coleram ac ſanguinem reprimunt ¶ Auicenna. Uua matura minoris eſt nocum̄ti. ꝙͣ non matura. Quando etiam non digeritur vua nutrim̄tum eius crudum eſt ¶ LXXXIIII ¶ De ceteris vuarū varietatibus et ꝓprietati ¶ Idem bus Ua alba laudabilior eſt ꝙͣ nigra cum equent̉ in reliquis proprietatibꝰ .ſ. ſpiſſitudinis ſub tilitatis. dulcedinis et reliquoꝝ. Dimiſſa quo qꝫ poſt collectionē duobꝰ diebus aut tribꝰ: melior ē ꝙͣ ſtatiꝫ collecta. Eadem em̄ hora collecta ⁊ inflatiua eſt ⁊ mouet ventrem. Suſpenſa vero donec cortex eiꝰ d̓e tumeſcat: boni nutrimenti eſt: ſicut ficus: minoris tn̄ ſed ei ſimilis in paucitate malicie. ⁊ vuam quidē ſtipti cam ſperatur ꝙ reſoluat appenſio: acetoſa vero nō eſt Liber Quintuſdecimus ira ¶ Iſaac. Uue diuerſe ſūt aut ſapore: aut colore: aut ſubtilitate vel groſſitudine. Sapor alius eſt ſubtilis et qquoſus: vicinꝰ acerbitati. alius groſſꝰ et dulcis mel liqꝫ vicinus. Alius mediꝰ. Groſſus et dulcis calidior eſt: et generat ſit im fortiorem Groſſioris eſt nutrim̄ti ad digerendum durus: inflationeꝫ faciens ⁊ rugitum: qpilationem epatis et ſplenis Subtilis et aquoſus fri cidior eſt: et digeri leuior. cōfortatiuꝰ ſtomachi. ⁊ mū dificatiuꝰ a colericis humoribꝰ: ſitis mitigatiuꝰ: et cō uemens temperatis cōplexionibꝰ. Melior auteꝫ ſapor qui inter gͦroſſum ⁊ ſubtilem eſt mediꝰ Sicut em̄ medi um eſt ſapoꝝ: ita ⁊ poteſtatum. Diuerſitates in colore quatuor ſunt: album: nigrum: citrinū: ruffū Alba vua ſubtilis eſt: minꝰ nutrit: facile digeritur. venas cito ꝑ forat. vrinam ꝓuocat vini eius ebrietas cito venit: et velociter tranſit. Nigra groſſioris nutrimēti eſt et plu ris: tarde autem digeſtionis: tamen ſi bene digeratur nutrimētum multuꝫ p̄ſtat. ſtomachū confortat. Ruffe aūt vel citrine ſuꝑioꝝ ſunt medie. Cuiuſcunqꝫ aūt vi ni ebrietas velocit̉ venit: velocit̉ ⁊ trāſit: ⁊ cꝰ cunqꝫ tar de ꝑuenit: ⁊ tarde tranſit LXXXV ¶ De vuapaſſa facienda. ¶ Ex li. de na. re. Ua in clibanum calidum ponitur ibideꝫ deſic cata vuapaſſa dicitur. Uuampaſſā grecaꝫ ſic facies: melioris acini et dulcis ⁊ lucidi botrio nes. in ip̄a vite torquebis. ⁊ facies ſponte marceſcere. Deinde ſublatos in vmbra ſuſpendes: et vuam diſtri ctam in vaſculis cum penis ſubſternis. Pampinos ſic co algore frigentes et manu comprimis: ita ⁊ vue vaſ impleueris. Item pampinos addes nichilominꝰ nō ca lentes ⁊ operculabis vas ac ſtatues in loco frigido ſic co: quem nullꝰ fumꝰ infeſtet. ¶ Plateariꝰ. Ad vuam paſſam faciendam quidā dimittunt vuas deſiccari in arbore: et poſtea deſiccant in ſole. Salernitani aūt eli gunt meliora grana vuaꝝ: ⁊ prius deſiccant ad ſoleꝫ Poſtea in furno calido. de inde abluunt cum vino dul ci. et ſuꝑaſpergūt puluereꝫ cimini ⁊ aliaꝝ ſpecieꝝ aro maticaꝝ: et ligant in foliis ficus: et ſic ſeruant ꝑ tres annos. Dicūtur autem paſſuli et habēt virtutem leni ¶ LXXXVI. ¶ De ꝓprietate ip̄iꝰ ī medicīa et cibo. ¶. Auicenna. Uapaſſa eſt amica epati: et ſtomacho. Cōfert etiam renibꝰ ac veſice. Uua quoqꝫ et vuapaſ Ia cū interioribꝰ ſuis vtiles ſunt doloribꝰ inte ſtinoꝝ ¶ Raꝫi. Uuepaſſe q̄ in calore temperate ſunt: bene nutriētes opilationem vt dactili non faciunt: licꝫ ip̄i plus et fortiꝰ nutriant. ¶ Dyaſcorides. Uuepaſſe virtus euſtomacha eſt et ſtiptica. faſtidium tollit. egro tantibꝰ vtilis eſt aſpredinem arteriaꝝ diſtenit. tuſſien tibus et nefreticis ſubuenit. Ueſice diſſuriam ſpargit Item cathaplaſmata cuꝫ polline fabe tumoreꝫ teſtiuꝫ ſpargit. vino addito maculas nigras emendat. clauos corporis tollit. humoroſa vulnera ſiccat. Cancris quo qꝫ fert auxiliū. Sine nucleo vero trita et impoſita: po dagricis medetur ¶ Plateariꝰ. Uuapaſſa calida eſt et humida. huiꝰ granā. ſicut dictū ē. dicūt̉ paſſuli: et hn̄t virtutem lenien̄di. Ualentqꝫ comeſti vel vinum deco ctionis eoꝝ contra tuſſim. Item in vino cocti et catha plaſmati valēt contra frigida apoſtemata: et dolorem ſtomachi ex frigiditate. ¶ Iſaac. Uuapaſſa eſt quaſi fi cꝰ ficca: ad comꝑationē viridis. Eſt aut triplex. Que dam em̄ ꝑfecte dulcis: quedam acerbitatē habens que dam ponticitatē cōtinens et aſperitatē: Dulcis calidi or eſt ⁊ humidior: maxime ſi nigra ſit. Ideoqꝫ media ē inter mollitiuum et cōſtipatm̄. Si malos humores in ſtomacho inueniat: temꝑat. Et morſionem mitigat: p̄ ſertim ſi carnoſa ſit et pīguis corticis tenuis. nerui au tem oſſium exigui. Huiōi valet ad dolorem pectoris et pulmonis. et tuſſim mitigat: et renes mūdificat ⁊ veſi cam. Incōmodum tn̄ eſt epati et ſpleni. Illa que acer bitate habꝫ minꝰ nutrit: et dulci frigidior eſt: ſed minꝰ humida: maxime ſi alba ſit. Ideoqꝫ ſtomachum cōfor tat. calorē extinguit. Uentrem conſtipat. Uuapaſſa ſi ne oſſibus ſuis accepta cōmodior eſt tuſſiētibus: et ad pectoris dolorem: pulmonis: et renum: ac veſice: vētrē ſoluit ſed epati nocet ac ſpleni: p̄ſertim ſi duriciem ha beat. Accepta aūt cum oſſibus: ſtomachumqꝫ confor tat: et ſplen et ep̄ar. ¶ LXXXVII. ¶ De xilocaracta. ¶ Actor. Ilocaracta quidaꝫ fructus dicitur qui alio no mine lignum ſcriptum appellatur: et alio lig nū vaginatum: quia .ſ. in vagine modū extēdi tur. ¶ Iſaac̄. Xilocaracta modicum habent dulcedīs multūqꝫ ſtipticitatis. Hoꝝ ſubſtantia eſt groſſa et lig nea: digeſtioniqꝫ inobidiens. Sed cum viridia ſūt: ſo lubiliorā: ſtomachoqꝫ nociua. Sicca vero ſunt ſtiptica minuſqꝫ noxietatis inferētia. hac videlicꝫ de cauſa: qꝛ liquores eoꝝ parum habent acuminis. Unde viridia ſunt ſolubilia ventris. Cum aūt deſiccantur liquorem amittunt in acumine: et fit eoꝝ ſubſtātia terreſtris: lig nea. Proinde fit ventri cauſa conſtipationis: et vrine ꝓuocationis Eſt aūt eaꝝ peſſimitas: ꝙ e ſtomacho tar de deſcēdunt. Propterea ſi aſſidue ꝯmedantur: cauſa colerice vl̓ celiace paſſionis ſunt. Unde galienꝰ. Xi lo caracta inquit vtinam non inueniſſent in noſtris parti bꝰ aſſirie regionibus. Ibi nanqꝫ ſolutiua ſunt: et vt ad nos veniūt ſtiptica: corꝑiqꝫ nociua fiūt. LXXXVIII ¶ De ipomelide et zizipho. ¶ Palla. li. xiii. Pomelides. vt aſſerit marcialis. ſūt poma ſor obo ſimilia. Mediocri naſcūtur arbore: et cādi dulo flore. Huic fructui eſt dulcedo commixta cum ſapore acredo. Seritur mēſe decembri nucleis in vaſculis poſitis. Terram qualemcūqꝫ non reſpuit: lo ca tepida: aprica maritima: et ſepe ſaxoſa amat. ſtatum frigidū reformidat. Poma eiꝰ aūt in picatis et minu tis vrceolis: aut ſcrobe pomi. aut molles inter vuas vi naceis obruta ẜuabūtur ¶ Idem in libro. v. ziziſum a mat loca calida aprica: ſeriturqꝫ oſſibus et ſtipite atqꝫ planta. zizifa collecta matura: in longo fictili vaſe ẜuā tur oblito: et loco ſicciore cōpoſito vl̓ recentia lecta po ma ſi guttis vini veteris ꝑfundas: efficitur ne ea ruga rū deformet attrāctio. Seruantur etiam deciſa cuꝫ ra mis ſuis: aut ſua fronde inuoluta atqꝫ ſuſpēſa ¶ Actor Hec de fructibꝰ arboꝝ iuxta ordinem alphabeti colle gimꝰ. nunc reſtat etiaꝫ de ſuccis fructuū qui ꝓpriis ap pellant̉ nomībuſ: ⁊ eorū ꝓprietates que a philoſophis ac medicis deſcribūtur: ſimilit̓ diſſeramꝰ. LXXXIX ¶ De ſuccis fructuū. ¶ Areſtotiles in libro de plantis. Uccorum qui fructibꝰ inſunt: Quidaꝫ potabi Iles ſūt: vt ſuccꝰ vuaꝝ et malorūgranatoꝝ: ac moroꝝ et mirtoꝝ. Quidam vnctuoſi: vt fructꝰ oliue: nūcis: et pinee: Quidam etiam dulces: vt ficus et dactili. Quidam vero calidi et acuti: vt ſinapiſ et o rigani. Quidam aūt amari: vt centauree et abſinthii. ¶ Pliniꝰ libro. xv. Communia pomis et omnibus ſuc cis ſaporuꝫ genera tredecim reperiūtur. dulcis: ſuauis pinguis: amarus: auſterꝰ: acer: acutus: acerbus: ſalſꝰ. acidus. Preter hec tria ſunt genera mirabili maxime natura. Unum in quo plures pariter ſentiuntur ſapo res vt vinis. In his etiaꝫ et auſterus: et acutus et dul cis et ſuauis: ſentiūtur omnes alieni. Alteruꝫ eſt genꝰ in quo ſit et alienus quidem: ſed tamen et ſuus quideꝫ Quintuſdecimus Liber ac peculiaris: vt in lacte. Siquidem ineſt ei quod tamē iure dici nō poteſt dulce ac pingue et ſuaue: obtinente lenitate: que ipſa ſuccedit in ſaporis vicem Nullꝰ hic eſt aquis nec ſuccus quidem. vt tn̄ ip̄o fiat aliquis: ac ſuum genꝰ faciat Sentire quidem aque ſaporem vllū ſuccum ve vitium eſt. Nam ⁊ ip̄e quidem aquis. vt di ctū eſt. nullus eſt: aut ſi ſentitur omīno vitium eſt. Mi rūqꝫ ſine ſapore eſſe: ſine odore: ſine ſuccō tria p̄cipue nature elementa. videlicet aquam ignem ⁊ aera. Ergo ſuccoruꝫ vīoſus piro: moro: mirto: Pinguis oliue: lau ro: nūci: iuglandi: Amarꝰ amigdalis: Bulcis vuis: fi cis: palmis: Aquoſꝰ prunis. Magna differentia eſt in colore ſucci. Sanguineus moris. ceraſis: cornis: vuis etiam nigris Iteꝫ albis candidꝰ. lacteꝰ: in capite ficis ⁊ in corpore non itē. Item ſpumeus malis: nullus ꝑſi cis .i. nullius coloris. cum p̄ſertim duracīa ſucco abun dent. ſed quis vllum colorem eius dixerit. Sua ſunt et in odore miracula. Malis eſt acutꝰ. p̄ſicis dilutus. dul cibꝰ nullꝰ Nam ⁊ vinum tale ſine odore. Tenue odora tiꝰ: multoqꝫ celeriꝰ ad vſum veniunt talia ꝙͣ pinguia. Que odorata: in guſtu non eadem ſunt tenera: quia n̄ ſunt pariter odor et ſapor. Quāobrem citreis eſt odor accrrimus: ſapor aſperrimꝰ: quādatenus et cotoneis: nulluſqꝫ odor ficis. ¶.Xd. ¶ De achacia. ¶ Iſidorus. Thacia grece dicitur ſuccꝰ pomoꝝ arboris xi licon: que a latinis corrupte ſiliqua dicitur. Plateariꝰ. Achacia eſt frigida et ficca in ter cio gradu. ⁊ eſt ſuccꝰ prunelloꝝ immaturoꝝ ab eis ex tractꝰ ⁊ ad ſolem deſiccatus. Uirtutem habet cōſtrin gendi ⁊ cōfortandi: Uſus eiꝰ eſt contra vomitum cole ricū. Contra fluxum ventris. Contra fluxum e naribꝰ Contra calida apoſtemata. ¶ Dyaſcorides. Achacia eſt fructꝰ arboris ſpinoſe que naſcitur in egipto maxi me Hic fructus velut oliua p̄mitur ⁊ ſuccꝰ in ſole ſicca tur. Eſt ergo achacia optīa que leuis eſt ac ſubruffa: ſuauitate odoris ſubacida: et guſtu valde ſtiptica. hec em̄ maxime de immaturo fructu p̄mitur: nigra vero d̓ maturo fructu efficitur. Omnis achacia inſcide ſtrin git: ac nimis deſiccat. habundanter etiam infrigidat. De tercio gradu eſt ficca: in ſecūdo frigida. Ideꝫ ſuc cꝰ colliriis vtiliter miſcetur. Ignem ſacrum extinguit perniones ſanat. p̄terigia oculis tollit. Uulneribus ac tumoribus oculoꝝ: mire ꝓficit. Profluuiū mulieris ex tinguit. Cadētibꝰ ſtericis ſubuenit. Fluxum ventris ꝓ hibet bibita vel ſuppoſita. Capillos inficit. ¶ Conſtā tinꝰ in libro graduū. Achacia frigida eſt in primo gra du: ſic e a in ſecundo. habētibꝰ eri ſipilam conuenit. Pu ſtilas oris purificat. Anum exeuntē intus conuertit. Potui data vel ꝑ cliſtere iniecta ventrē conſtipat. flux um ſanguinis arcet. Colliriis multū vtiliſ eſt: ⁊ calida habētibus apoſtemata prodeſt .XAII. ¶ De oleo in generali et eius natura ¶Actor Leum iuxta yſidoꝝ ab olea dicitur. quia videli cet ab oleo fructu p̄cipuū: hoc eſt ab oliuis ex primitur. Oleū ceteris liquoribus ſuꝑenatat lucernis pabulum ignis mīſtrat. Pulmētis condimen tū p̄ſtat. vulneꝝ dolorem mitigat: cutem nitere facit ¶ Ambroſiꝰ in hexameron. Quid aūt miramur: ſi d̓o loquente caliganti mūdo lux emicuit. quando quidem ſiquis inter aquas merſus oleum ore emiſerit clariora faciat ea que ꝓfundi tegebantur occultis ¶ Pliniꝰ li bro. xiii. Optima vngenta ſeruantur in alabaſtriſ. odo res in oleo: quod eoꝝ diuturnitati tanto eſt vtiliꝰ: quā to pinguiꝰ: vt amigdalis. ¶ Idem in libro. xv. Uetu ſtas oleo tedium affert. Eſt autē optimū in italia oleū maxime agro venefrano: eiuſqꝫ parte que licinianum fundit oleuꝫ. Augetur oleū ab arcturi exortu. ad. xvi. kl̓. octobris. poſtea increſcunt nuclei et caro. Cunqꝫ ſi tienti imbres copioſe acceſſerint: vitiat̉ oleum in amur cam. Omnino quidē ſecūdum theofraſtum olei cauſa calor eſt: quare et in torcularibꝰ ⁊ iam macellis multo igne queritur. Oleum ip̄m a pinguedinis vitio ſale vī dicatur Exiſtimatur et ebori oleuꝫ vtile eē vindicando a carie. Certe ſaturni ſimulacrū rome intus oleo fuit repletum. ¶ Idem in libro. xvi. Oleo cedri perūctum: nec rimā nec carieꝫ ſentit ¶ Glola ſuper pͣs. cviii. Ago niſte quoqꝫ oleo vngūtur: vt ſit fortiores ¶ Areſtotileſ in libro de aīalibus. Si vacce inungantur cum oleo et pice: valet contra dolorē pedum ⁊ nocumētū niuis. XIIII. ¶ De cella olearia ¶ Palladius libro primo Learis cella meridianis ſit obiecta partibus et cōtra frigus nrunita: vt illi per ſpecularia lumen debeat admitti. Ita et operias que hie me futurā ſunt: vt nullꝰ algor impediat: ⁊ oleum cuꝫ p̄ metur adiutum tēporibꝰ frigore non valebit aſtringi. Tapetis et rotulis et p̄lo nata eſt forma. quaꝫ conſue tudo dictabit: Receptacula olei ſemper mūda ſint ne nouas ſapores infecta veteri rancore corrumpāt: ac ſi quis maiori diligentie ſtudet ſubiectis hincinde cuni culis pauimenta ſuſpēdat. ⁊ ignem ſuggerat fornace ſuccenſa. Ita purus calor olei cellam ſine fumi nidore vaporabit: quod ſepe calore infectum corrūpitur et ſa pore. ¶ XcuII ¶ De virtute olei in medicina ¶ Plimiꝰ li. viii Lei potū que corpori elephantis inhereſcūt de cidere inuenio ¶ Idem in libro: xii. Olei liquor membra recreat. Odorata vero et pinguis la crima abietis ad domanduꝫ oleuꝫ additur in ugentis ¶ Idem in libro. xv. Olei natura eſt corpꝰ tepefacere: et cōtra algores munire: ac feruores capitis refrigera re. Ueteri quoqꝫ oleo vſus eſt ad quedam genera mor boꝝ. Oleo vetuſtas tedium affert non vt vino. Uſum eius ad luxuriam greci vertere vitiorū oīm genitores in gimnaſiis publicādo: hoc aūt de oliuis exprimitur. ¶ Idem in lib. xxiii. Oleo omniū mollitur corpus: vigo rem et robur accipit: omnia venena cohibet: tormenta pellit: et ventris aīalia. Aluum ſoluit vulnerariis em plaſtris vtile: faciem purgat: inflationem ſedat: vetus magis excalefacit corpora: magiſqꝫ diſcutit ſudores. Duricias magis diffundit: litargiacis auxiliatur. ocu loꝝ claritati confert. Capitis doloribus remedium eſt et ardoribus in febri. ¶ Auicenna .ii. libro. Om̄es olei ſpecies corpora confortant. motum alleuiant: et extin ctiue ſunt ¶ Gloſa ſuꝑ exodum. xxvii. Olei pinguedi ne laſſi recreantur: et infirmi. et lumen preſtatur id eſt nutritur. ITIIII. ¶ De diuerſis olei ſpeciebus. ¶ Actor. Leum itaqꝫ nō ſolum ex herbis: herbaꝝqꝫ flo ribus conficitur vt ſuperiꝰ diximꝰ veruꝫ etiā ex arboꝝ fructibus: verbi gratia. Oleuꝫ amig dalinum: balſaminū ciprinū ⁊ ſimilia ¶ Plimiꝰ lib. xv. Oleum facticiū ex oleaſtro fit .i. tenue multoqꝫ amariꝰ ꝙͣ olee: et tm̄ ad medicam̄tū vtile fit: et e cyci arbore in egipto copioſe id in qua coquitur: innatanſque oleum tollitur ac in egipto vbi abundat ſine igne et aqua ſa le aſꝑſum exprimitur. cibis fedum: lucernis vero exile Fit ⁊ oleuꝫ e citro: cip̄ſſo: nūcibuſqꝫ iuglandibus quod carinon vocant. et ē malis cedri quod cedreleon. Iteꝫ ex lentiſco ex caſtaneis et ſiſama atqꝫ oriza ¶ Ichthyo fagi quoqꝫ faciunt e piſcibus oleum. Inopia cōgit ali quando cauſa luminuꝫ et ē platani baccis aqua et ſale maceratis. Fit etiā oleuꝫ ex calamo: balſamo: cardamo mo: nardo: gallico: ſanſuco: pannace: melilote: cinamo mi radice oīm ſuccis in oleo maceratis exp̄ſſiſqꝫ. Fit ⁊ Liber Quintuſdecimus oleum e pice: quod picinum appellant. Cum coquitur em̄ pix velleribus ſupra eius halituꝫ expanſis atqꝫ ita exp̄ſſis. Probatur maxime oleū ē pice brucia: qꝛ ping uiſſima eſt ac reſinoſiſſima Color eſt oleo fuluꝰ Spōte naſcitur in ſirie maritimis quod eleomelli vocāt. Ma nat ex arboribus pingue: craſſiꝰ melle. reſina tenuiꝰ ſa pore dulci: ⁊ hoc medicis vtile ¶ Gloſa ſuper exodum xxvii. Oleum fieri ſolet de mirto: de raphano: de nuce ac de ſpeciebꝰ diuerſis. ſed nullum offerri licuit in ta bernaculo niſi de oliuis: ¶. XqV. ¶ De oleo amigdalino. ¶ Pliniꝰ vbi. sͣ. Leum amigdalinū: quod aliqui neopum vocāt fit ex amaris nūcibus arefactis et in offaꝫ ꝯ tuſis aſperſum aqua et iteꝝ tuſis exprimitur ¶ Idem in libro. xiii. Unguenta quidem optīa ẜuantur in alabaſtris odores in oleo: quod eoꝝ diuturnitati tā to eſt vtiliꝰ: ꝙͣto pinguiꝰ vt amigdalis ¶ Idem in libro xxiii. Oleum amigdalinū purgat: mollit corpora: cutē erugat: nitorem cōmendat. Uaros cum melle tollit e facie. Prodeſt ⁊ auribꝰ cum roſaceo et melle et malipu nici germine decoctum. Uermiculoſqꝫ in his necat: et grauitatem auditus diſcutit ſonos incertos et tinni tꝰ: obiter capitis dolores ſedat. Medetur et oculorum furunculis: et a ſole vſtis cum cera. Ulcera manātia ⁊ et furfures cum vino expurgat. Per ſe vero illinitum capiti ſomnū allicit. ¶ Razi. O leum amigdalaꝝ tēꝑa tum eſt pectori: pulmoni: ac veſice: et renibus auxiliuꝫ ꝯfert: faſtidiū facit. tard̓qꝫ d̓ſcēdit DBiaſcorides Oleū amigdalaꝝ ad dolorē matricis valꝫ. ⁊ ad dolorē capitiſ Auriuꝫ quoqꝫ dolorem mitigat ⁊ tinnitum compeſcit Nefreticis ac diureticis bibitum ꝓdeſt. Calculoſis et aſmaticiſ medet̉. Macl̓as ē facie tollit Admixtū mel li cicatrices vulneꝝ purgat. Cui etiam ſi lilii radices admiſcueris: ⁊ cerotum ex oleo roſeo feceris: rugas ex dit. Caligines oculoꝝ det ergit: furfures emendat. ¶ Dyaſcorides. Oleum amigdalaꝝ amaraꝝ calidum eſt et humidum in ſecūdo. Oleum amigdalinū et ꝓprie amaꝝ aperitiuū eſt. Confert apoſtemati māmille: et ſoda ⁊ pulſationi auris: et tinnitui: ⁊ ſibilationi in au re: ⁊ vermibꝰ in ea factis. Utile eſt ſpleni: ſed grauat ſtomachum. Ualet doloribꝰ renum. et difficultati vri ne ac lapidi. et doloribꝰ veſice ac matricis. Item cum melle ꝓprieqꝫ amarū et radix lilii ⁊ cera liquefacta cō ferunt rugis in facie. et panno et huiōi ac veſtigis et ſimilibus. Ualet etiam linitum cum decocto ſuꝑ ſqua mas et furfures ¶ XανI ¶ De oleo balanino et balſamino. ¶ Diaſcorides. Leum balaninū cōficitur vt amigdalinū Uir tus eſt ei caractica. lentigines vultibus tollit. Nigras maculas emēdat: ore acceptum euer tit ſtomachū. Tinnitū aurium compeſcit et dolores ſe dat: adipe anſerino admixto. Pliniꝰ vbi ſupra. Bala ninū oleum repurgat varos: furūculos: lentigines: gīt giuas ¶ Idem in eodem. Oleum balſaminū longe pre cioſiſſimū omniū. Contra om̄es ſerpentes efficax. ocu loꝝ claritati plurimū confert caliginem diſcutit. Item diſpnoeas collectioneſqꝫ ⁊ omnes duricias lenit Sāg uinem denſari ꝓhibet. Ulcera purgat. Capitis dolori bꝰ tremuliſqꝫ vtile. febres cum horrore veniētes ꝑun ctis leuiores facit. Utēdum eſt tamen modice: qm̄ adu rit: augetqꝫ vitio non ẜuato temꝑamēto. ¶ Cōſtanti nꝰ vbi ſupra. Oleum balſami calidius eſt qͣm carpo vſ rami: licet omnes calidi et ſicci in ſecūdo gradu. Ualꝫ obſcuritati oculoꝝ ⁊ epithimatū. tollit horrorem febri um. Urinam ꝓuocat diurnam tuſſim mitigat. ⁊ duri ciam anhelitꝰ ꝑagorizat. materiam digerit: eaꝫqꝫ per cannales expellit L.XAVII. De oleo cipreſſino ac ciprino et citreo. ¶ Plinius vbi ſuꝑra. Leum cipreſſinuꝫ eoſdem habet effectus quos ⁊ mirteum Oleum etiam ex cipro fit cuius na ¶ t̓a excalefacit: ac neruos tollit ¶ Dyaſcorides Olei ciprini amurga vſqꝫ ad ſpiſſitudinem mellis co cta dolorem dentium tollit. ⁊ ad alia multa medicinali ter ꝓficit: ſicut videlicꝫ videbit̉ infra vbi aget̉ d̓ amur ga ¶ Pliniꝰ in eodem vbi ſupra. Cipros qualis eſſet ⁊ quēadmodū ex ea fieret oleum docuimꝰ. Natura eiꝰ excalefacit: emollit neruos ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Oleū citreum ad illa ꝓficit ad que mirteum. Enuce iuglan diū. quod carynū appellamꝰ alopiciis vtile eſt ⁊ ſurdi tati aurium infuſū. Item capitis doloribꝰ illinitum: ce terum iners ⁊ grauiſ ſaporis corpori Auicenna in ſe cūdo canone. oleum citri fit ex ip̄o ⁊ eius cortice forti us. Et factum ex flore ipſiꝰ eſt in omni capitulo debi lius. Oleum ex cortice citri: neruoꝝ valet mollificatio ni. ⁊ confert paraliſi. X¶VIII. ¶ De oleo laurino. ¶ Palladius libro. ii. Leum laurinū menſe ianuario ex baccis lauri conficitur hoc modoi lauri baccas ꝙͣ plurimaſ ⁊ maturitate turgentes in aqua calida bullire facies: ⁊ vbi diu feruerunt: olei quod ex ſe dimiſerunt ſuꝑnatantis vndaꝫ prunis leuiter cogentibus in vaſa tranſfūdes ¶ Pliniꝰ libro. xv. oleum laurinū quidam baccis exprimūt tm̄. alij folus modo. ⁊ alij cortice ⁊ fo lio baccaꝝ. Necnon ⁊ ſtiracem addunt alioſqꝫ odores. Optima laurus ad id eſt latifolia: ſilueſtris nigris bac cis ¶ Idem in libro. xxiii. oleum laurinū eo vtilius: quo recentius: quoqꝫ: viridiꝰ: Uis eiꝰ excale factoria: ⁊ id̓o ſpaticiſ: ſuggillatis: paraliticiſ: capitis doloribꝰ inuēte ratis: diſtillationibꝰ auribꝰ in calice punici. calefactuꝫ illinitur ¶ Plateariꝰ. oleum fit ex baccis lauri valēs contra dolorem ex frigiditate. ⁊ arteticos dolores ¶ Dyaſcorides. oleum laurinū vtiliſſimuꝫ eſt quod fue rit viride ⁊ ſubamaꝝ: ac inſciduꝫ. Uirtus eſt ei calida ⁊ malactica: ⁊ anaſtomacha. laborem itinerum corpo ribus ſoluit. Neruoꝝ indignationeꝫ compeſcit: In fri gore neceſſariū eſt. Aurium doloreꝫ mitigat: Cat arrū ſedat: dolorem quoqꝫ capitis tollit quod graui odore plenum eſt ¶ Auicenna. oleum laurinuꝫ vtile eſt alopi cie. ⁊ doloribus capitis antiquis: vētoſitates reſoluit. ¶ Idem oleum laurinū reſoluit laſſitudinem ⁊ ſoda. Cū vino odorifero bibitum cōfert dolori eꝑatis. facit aūt nauſeam ⁊ vomitum: ⁊ horripilationi confert inūctuꝫ XUIXII De oleo lentiſcino M Palladius vbi ſupra Pque fit taliter Grana matura lētiſci ꝙ plurima Lei lentiſcini ianuario mēſe matura ꝯfectio eſt colliges: ⁊ vna die ac nocte ſupra ſe aceruata eſſe patieris Deinde ſportam granis plenam circūqͣqꝫ vaſculo ſuꝑponas ⁊ aqua calida adiecta calcabis ⁊ ex primes Tūc ex eo humore qui defluxerit ſuꝑnatās ole um lentiſcinū. ſicut laurinum. colligetur Memēto aūt je rigore poſſit aſtringi: aquā calidam ſepe ſuffundere ¶ Dyaſcorides. De ſemine lentiſci arboris fit oleuꝫ ſi milibus cauſis. vt arboris ip̄iꝰ ſemen: folia: ⁊ corium: ⁊ ramuli. neceſſarium. Capillis cadentibus inunctum ꝓdeſt: eo ꝙ calidam ⁊ ſtipticam vim habet. Huius ar boris reſina maſtix vocatur: de quā videlicet dictuꝫ eſt ſupra .d ¶ De oleo maſticino et mellino ¶ Actor. Leum maſticinum nichil aliud eſtimo ꝙͣ lentiſ cinuꝫ Nam ⁊ arbor videlicet lentiſcuſ: de cuiꝰ grano vl̓ ſemine fit oleū a maſtice videlicet eiꝰ Liber Quintuſdecimus reſina d̓enominatur ab auicenna ſicut habitū eſt ſupra ¶ Dyaſcorides. oleum maſticinuꝫ cōficitur ſicut tama riſcinū et crocinum ⁊ alie multe ꝯfectiones. Uirtuteꝫ habet maſtici ſimilem. Facit autem ad cauſas ſtericaſ leuiter calefaciens at ſubmordēs. Stomachi duriciaꝫ ſoluit: cerotis miſcetur Diſcentericis ac ſolutioni ven tris vtile ē. Maculas tollit: facieꝫ līpidat: odoratis cō fectionibꝰ et corporatiue virtuti miſcetur. ¶ ¶ Plinius libro. xiii. oleum melinuꝫ ex malis cōtoneis fit̉: quod in vngenta tranſit ¶ Dꝫaſcorides. Quidam ex cidoniis oleū qd̓ appellat̉ melinū faciūt: vehemēter accōmoda tuꝫ ad ea corꝑis vitia que ſtiptica virtute pellenda ſūt Maxime autē ex oleo ſudores moleſti ſolent detineri ⁊ ſtomachi operta ꝯponi: vulneraqꝫ nata liniri ¶ A. ¶ De oleo mittino. ¶ Palladius libro. ii. Leum quoqꝫ miritinum in menſe ianuario ex baccis mirti conficiunt hoc modo. vnciaꝫ fo lioꝝ per olei libram vnam mittis: et per vnci as decem vini veteris heminaꝫ. ⁊ cuꝫ eo bullire facies Idcirco et vino reſpergūtur folia ne frangātur ante ꝙ coquantur ¶ Pliniꝰ libro. xv. Oleum mirtinū diuer ſimode fit. Tundūtur bacce aſperſa calida aqua mox decoquūtur. alij folioꝝ molliſſima decoquūt in oleo et exprimūt. Et alij deiecta ea in oleum prius ſole matu rant: Fit et hoc ex mirto nigra. Et hec melior latifolia. Eadeꝫ eſt ratio et in ſatiua. ſed p̄fertur ſilueſtris mino re ſemine: qͣm quidaꝫ oxymirſineꝫ vocant. Alii chame mirſineꝫ: quia corone habet ſimilitudinem Hec em̄ eſt breuis fruticoſa. Oleo aūt mirtino mirum dictū ineſt quidam vini ſapor: ſimulqꝫ pinguis liquor p̄cipua vi ad vīa corrigenda ſaccis ante ꝑfuſis. Retinet quippe feceꝫ nec p̄ter puruꝫ liq̄rem tranſire patitur: Batqꝫ ſe comitem p̄cipua cōmendatione liquato. ¶ Idem in li bro. xxiii. Olei mirtei ratio ſimilis eſt laurino. Aſtrin git: indurat: medetur gingiuis: dentium dolori: diſen terie: vulne exulcerate: veſicis: vlceribus vetuſtis: vel manātibus cum ſquamā eris et cera Ideꝫ eruptionibꝰ ambuſtionibus: attritas ſanat ⁊ furfures: ragādias: ꝯ dilomata: articulos luxatos: odorem grauem corporis aduerſat̉ cantaridi. bupreſti alijſqꝫ maliſ medicam̄tis que exulcerando nocēt chamemirſine ſiue oximirſine. ¶ Dyaſcorides. Oleum mirtinū eligendum eſt colore viride: odore plenum: guſtū amarū: ac limpiduꝫ. Uirtꝰ eſt ei ſtiptica et ſicca. facit autem ad ſcabiem. Medica tionibus miſcetur vtiliter: attritōnibus vtile eſt. Con dilomata ſoluit inꝯgruos humores vel ſudores egri ꝯͣ peſcit ¶ Auīcenna. Oleuꝫ mirtinū ꝯſtringit origines capilloꝝ: et cōfortat eos ac denigrat: vlceribus autem confert. ¶ AII. ¶ De oleo nucum. ¶ Auicenna. Leum nūcū cōfert herpete: et eriſipile. ac fiſtu lis in ꝑtibus oculi Oleum antiquarum nūcuꝫ dolorem gutturis facit. ¶ Razi in almaſore. Oleum nucum vehem̄ter eſt calidum ac diſolutiuum. Plinius vbi ſupra. Oleum fit e nūce iuglandiuꝫ qd̓ carinuꝫ appellauimꝰ. alopiciis vtile eſt et tarditati au rium infuſum. Item cavitis dolori illitum: ceterū īers et graue ſapore corpori. ¶ Actor. De hoc oleo .ſ. nucū iuglandium quod maxime apud noſ ſumit̉ in vſuꝫ cibo rum. Miꝝ videtur ꝙ tam paꝝ loquūtur antiqui libri medicoꝝ: niſi qꝛ tēpore illo vel in ꝑtibus illis nō erat in vſu ꝯmuni: ſicut in locis et temporibus noſtris. Eſt autem talis eius natura qualis ⁊ nucum ip̄aꝝ: de qͥbꝰ videlicet dictum eſt ſupra. Nō tamen oīno ꝓpter pīg uedinem vnctuoſam que abundat in oleo. ..j. AIII. ¶ De oleo oliuarum. ¶ Iſidorus. Leum ab olea dictuꝫ eſt. Quod ex albis oliuiſ fuerit exp̄ſſum vocatur ſpanum: a grecis aūt onfacion. Qd̓ ex fuluis et nōdum maturis viride. Qd̓ aūt ex nimium maturis ꝯn̄e. Oleuꝫ ſi quis inter aquas merſus ex ore miſerit clariora facit ea que ꝓfūdi tegū tur occulto ¶ Gloſa ſuper exodum. xxvii. Oleū fieri ſo let de mirto: d̓ raphano: de nūce. ac de ſpeciebꝰ diuerẜ: ſed nullum offerri licuit in tabernaculo niſi de oliuis. Plimꝰ libro. xv. Oleum olee quidem cortice interci ſo odorem accipit. Odor autem in olea tenui eſt argu tior: et is tamen in optima breuis. Cum ſiccitas et im bres copioſe acceſſere vitiatur oleum in amurcaꝫ: cuiꝰ color oliuam cogit nigreſcere Ideoqꝫ nigricia incipiē te minimū eſt amurce An̄ illaꝫ vero nihil. Nec eſt hoc maturitatis inicium: ſed vicii ꝓximū. Oleum creſcere oliue carne falſo arbitramur: cum ſuccus omnis tunc in corpus eat: lignumqꝫ intus grandeſcat. Tunc ergo maxime rigantur et vbi cura ſui ſine multis imbribus accidit: oleum abſumitur: niſi ſerenitas que corpus ex tenuet conſequatur. omnino quidē olei cauſa calor eſt vt ſuꝑius dictum eſt. .IIIIII. ¶ De olei oliuarū expreſſionē ¶ Idē ī eodē. Leum ꝙ acerbiſſimū diu tradunt fieri optimū oliuamqꝫ e terra colligendam: ſi inquinata ſit lauandā Siccari vero triduo ſatis eſſe tradūt ſi gelent frigora: quarto die premi: et ſale aſpergi. oleū autem in tabulato minui: deteriuſqꝫ fieri. Itē in amur cam flagibus he ſunt carnes: et inde feces. Ideoqꝫ ſe pe in die decapulanduꝫ: omnia hec facienda ſunt feruē tibus clauſiſqꝫ torcularibꝰ: et ꝙͣmīme ventilatis. Id̓o nec ligna ibi cedi oportere: ip̄aꝝqꝫ e nucleis eſt ignis aptiſſimus. Et ē cortinis in labra fundendū: vt feces ⁊ amurca liqn̄tur. fiſcinas ſpongia tergēdas. Uaſa cre brius mundanda ſunt: vt cōſtet ſinceritas pura. poſtea inuentum eſt: vt aqua feruenti lauentur. ꝓtinꝰ prelo ſo lide ſubiicerentur. ſic em̄ amurga exprimitur. vt mox trapetis fracte premerētur ¶ Palladiꝰ libro. xii. Men ſe octobri oleum viride faciendū eſt hoc modo. oliuam quam recentiſſimā cum varia eſt colligis: ⁊ ſi diebꝰ ali quot collegeris: expādis ne calefiat. Si qua ibi putris aut ſicca eſt: remouēs: vbi vero cōpleueris modum fa ctorii. ſales tritos vel non tritos qd̓ eſt melius in oliuā mittere: et ꝑ decem modios tres ſalis: et mollis primo et ſic ſallitam in nouis caniſtris eſſe patieris: vt ꝑnoc tet cum ſalibus: et ducat in ſe eoſdeꝫ ſāpores cū mane premi incipiat olei meliorem fluxuꝫ redditura: ſalis ſa pore concepto. Cānales ſane et omīa receptacula olei calida aqua prius lauabis: vt nichil de anni p̄teriti rā core cuſtodiant. Focos etiam non ꝓpiꝰ admouebis ne olei ſaporem fumꝰ inficiat ¶ Idem in libro. xii. oleum primuꝫ liburnico ſimile fieri aſſerunt greci. Si ī pomo viridi violam ſiccam ⁊ lauri folia et cipreum omnia ſi mul tuſa et ſubtiliter trita ꝑmiſceas cum ſalibꝰ torrefa ctis ac tritis: et diu in oleo iniecta perturbes. Dehinc tribus aūt aliquāto ampliꝰ diebus cū quieſcet: vtaris Greci conficiendi olei preceptis iſta inſerunt: tantuꝫ le genduꝫ eſſe oliue ꝙͣtum nocte ſequenti poſſumus expri mere: Molam primo oleo debere leniter eſſe ſuſpenſaꝫ Oſſa em̄ confracta ſordeſcunt. quare de ſolis carnibꝰ fit prima decoctio. Salinis caniſtros fieri debere vir gultis: quia genꝰ hoc oleum dicitur adiuuare. Nobili us erit quod ſponte defluxerit: Sal deinde ac vitruꝫ ru beum oleo nouo miſceri: vt hec res ſpiſſitudinem eiꝰ ab ſoluat Deinde cū amurca ſubſederit oleum purū. xxx. diebus exactis in vaſa vitrea tranſferri. ſcd̓m diſcipli C.A. nam fieri ſed mola fortiore quaſſari. ¶ De ipſius olei purgationē ¶ Idē ī eodeꝫ. Leum ſi ſordet frictos et adhuc calentes ſaleſ iniici iubent. ⁊ diligenter operiri ita mundum reddi poſt tempus exiguum. Si fuerit odoris Liber Quintuſdecimus porrendi virides oliuas ſine oſſibus tundi ⁊ in olei me treta heminas duas mitti Si bacce defuerint: caules tenerrimos olee ſimiliter eſſe tundēdos. Nōnulli itaqꝫ permiſcent adiecto etiam ſale. ſed omnia inter lintheū qauſa ſuſpendūt: atqꝫ ita in vas olei dimittunt. poſtea tribus diebus exemptis auferūt: ⁊ oleum in vaſa alia trāſfundūt. Quidam mittūt vetuſtum laterem torre fa ctū. pleriqꝫ orde aceos panes breuiter figuratos. ⁊ ra ro lintheo innolutos mergūt: ⁊ nouos ſubinde ꝑmutāt pbi hoc bis aut tercio fecerint ſales iniiciunt: ⁊ in alia naſa tranſlatum per paucos dies ſubſidere patiuntur. Quod ſi aliquod animal forte inciderit: ⁊ oleum putre dine ac nidore viciauerit iubent greci coriandri mani qulū in olei metreta ſuſpendi. atqꝫ ita paucis diebꝰ ma uere: ſi nihil de horrore decuſſerit: mutāduꝫ coriandrū ponec ſuꝑetur hoc vicium. Sed maxime ꝓderit poſt ſe nos dies in vaſa munda tranſfere: melius ſi acetuꝫ an te nexerunt. Quidam feni greci ſemen ſiccum tritum qꝫ permiſcent: vel incenſas oleaginas arbores in ipſo oleo frequenter extinguūt. ſi acerbus odor fuerit vuā excremāda quam greci gigariaꝫ vocant precipiunt tu ſa et in maſſam redacta merſari. Olcum rancidū greci aſſerunt ſic poſſe curari. Albam ceram mundo et opti mo oleo reſolutam: ⁊ adhuc liquētem in eo mitti iubēt. tunc ſales frictos calētes addi oꝑiri atqꝫ gipſari. Sic fieri vt oleum purgetur ſapore ⁊ odore mutato. olcum tn̄ om̄e in terrenis locis eſſe ſeruandū. ⁊ eius eſſe natu ram vt ſale nitro ue purgetur: vel aqua feruēti ſi ſimul ſceantur in vaſculo ¶ De medicinali eiuſdem oꝑatōne Iſaac. .¶VI. Leum recens nouiter exp̄ſſum ab oliuis nigrit ⁊ maturis calidū eſt ⁊ humiduꝫ mediocriter: ſtomachi mollitiuū vētrem humectans et cito in coleram rubeam traducitur. Oleum vero quod lon ge ⁊ diu ab oliuis exiuit: ſi ex oliuis fuerit immaturis omni carebit malicia. Quod autem aliquid ponticit a tis retinuerit: qm̄ ea penitus ablata fit nocibile citoqꝫ in malos humores conuertibile. mollem quoqꝫ ſtoma chum faciens. digeſtiuam tamen vim impedit. Quod ſi multomagis inueterauerit: vt ſaporis fiat aſperioriſ ⁊ horribilioris. incōueniens fit vſui: medicine tam̄ vti le. Uniuerſaliter autem oleum laudabiliꝰ cognoſcitur ſi ſit odoriferum: ⁊ ſaporis optimi. Cuius ſcꝫ pōticitaſ ſentitur in līgua acuminis indigens. qualitate ſtoma chum confortat ⁊ illud antiquo roſaceo aſſimilauerūt atqꝫ in multis paſſionibꝰ vice olei rōſei dederūt ¶ Dia ſcorides. Oleum oliue ſufficienter ſtringit. ⁊ īnunctuꝫ capiti ꝑ ſingulos dies fluorem tenꝫ capilloꝝ. ⁊ ſudoreſ plurimos: caniciemqꝫ retardat. Catabrioneꝫ ⁊ acorās ⁊ lepras detergit. ac gīgiuaꝝ humores varios cohibꝫ ac motos reformat dentes. Oportet autem lanam me londam inuolutaꝫ oleo non feruēte tingere: ⁊ tūc gigi uis apponere donec videantur albe. ¶ Idem. Oleum quod de ſemicrudis oliuis fit: ⁊ on̄facion dicitur con denſat cutem ¶ Pliniꝰ libro. xv. Oleo vetuſtas tedium affert: non vt vino. Eſt autem olei natura corpus tēpe facere: ⁊ contra algores munire: feruores capitis refri gerare. Uſus eius greci ad luxuriam vertere: vicioruꝫ oīm genitores in ginnaſiis publicando: hoc autem de oliuis exprimitur ¶ Auicenna. oleum qn̄qꝫ exprimitur ex oliuis immaturis: ⁊ dicitur onfacinū. qn̄qꝫ ex matu ris. et quādoqꝫ ex rubeis inter illas mediis. Et huius operatio eſt inter illas duas res Item qn̄qꝫ exprimitur ex oliuis domeſticiſ: quādoqꝫ ex ſilueſtribꝰ Ex his aūt melius eſt ſanis on̄facinū: ⁊ melior eoꝝ gumnia: eſt gū ma filueſtris: que mordicat linguā Onfacinuꝫ frigidū eſt et ſiccum in primo. oleuꝫ autem de oliuis vltimo ma turis calidū eſt conmēſurate: ⁊ declinat ad humiditatē omnes aūt olei ſpecies corpora confortant. motum al leuiant: extinctiueqꝫ ſunt. oleum oliuaꝝ ſilueſtriuꝫ eſt ſicut oleum roſatum in plurimis intētionibꝰ: cōſeruat capillos. ⁊ ꝓhibet velocitateꝫ caniciei cuꝫ admīſtratur omni die. Confert gīgine ſanguinee: colluendo eos ex eo. Confirmatqꝫ dentes motos. Item exp̄ſſum de oli uis ſilueſtribꝰ immaturis confert vlceribꝰ humidis et ſiccis: ⁊ ſcabiei .AVII. ¶ De amurca. id eſt olei fece ¶ Iſidorus. Murca eſt olei pars aquoſa a mergēdo dicta eo ꝙ oleo ſe mergat ⁊ fex eius ſit ¶ Pliniꝰ vbi y ſupra Suꝑ omnia cato laudibꝰ celebrat amur cam. olearia dolia cadoſqꝫ illa imbui ne bibant oleum. Amurca ſubigiareas terendis meſſibuſ vt formice de ſint. Quin et lutum parietū ac tectoria ⁊ pauimēta et horreoꝝ frumēti. Ueſtiariū etiam contra teredines et noxia aīalia aſpergi: ſemina frugum ꝑfundi. morbis qͣ drupedum ⁊ arborū illa efficaci ad medēduꝫ: ad vlcera interiora humani quoqꝫ oris. lora etiam: ⁊ coria: omīa ⁊ calciamīa: axeſqꝫ ea dcocta vngi. atqꝫ eram̄ta contra eruginem. coloris graciaqꝫ elegatioris ⁊ totā ſuppel lectilem ligneā ⁊ vaſa fictilia. Item in amurcaꝫ. ſicut dictum eſt ſupra. ⁊ flagibꝰ he ſunt carnes: ⁊ inde feces Ideoqꝫ ſepiꝰ die decapulādum eſt. Ut aūt feces amur ca liquentur: vaſa crebrius mūdanda ſunt hac detergē da vt cōſtet ſinceritas pura Pꝰ ea inuentuꝫ eſt vt aqua feruenti lauarentur ꝓtinus prelo ſolide ſubiicerentur. Sic em̄ oleū exprimitur: et mox trapetis fracte premā CUVIII. tur. De medicinali eiuſdem virtute ¶ Plini. libro vicęſimotercio Murca gingiuis: ⁊ oris vlceribꝰ: dentium ſta bilitate efficaciſſime ſubuenit. Item ignibꝰ ſa cris infuſa. Nigre oliue amurca vtilior. Item infātibus fouendis. Albe vero mulierum vulue ī lana admouetur. multoqꝫ omīs amurca decocta efficacior. Coquitur aūt in cupreo vaſe ad craſſitudinē melliſ vſꝰ eius cū accto: aut vīo vetere: aut mulſo: vt queqꝫ cā exi gat: in curatōne oris: dentium: auriū: vlceꝝ manātiuꝫ genitalium: rhagādum: vlneribꝰ in lintheolis imponi tur: luxatis in lana. Ingens hic vſus: vtiqꝫ inueterato medicamento. Tale eniꝫ fiſtulas ſanat. Illinitur poda gris incipientibus. Item articularibꝰ morbis. ¶ Aui cenna libro ſecūdo Fex olei ponitur in medicinis oculi ⁊ vtilis eſt ſuper ventrem ydropicis Fex olei oliuarum eſt medicamen apoſtematum calidoꝝ in glandulis: et ꝓprie cum folis ſuis. Item vtilis eſt ſuꝑ vētrem ydro pici. ⁊ conſolidat vlcera accidentia in corporibꝰ ſiccis. Quandoqꝫ tn̄ ꝑmiſcetur olei fex euꝫ cameleonta ⁊ ſca biem ſanat. Itaqꝫ conuenit etiaꝫ ſcabiei beſtiaꝝ: ꝓprie in infuſione lupinoꝝ ¶ Idem Fex exp̄ſſionis olei eſt in primo caliditatis. ⁊ eſt conſolidatiuꝰ vlcerum acciden tiū in corporibus ſiccis. ¶ ꝘX. ę vino ¶ Iſidorus libro viceſimo. Inū inde dictum eſt ꝙ eius pot̓us venas ſāg uine cito replet: hoc alij licum appellant: eo ꝙ bibētem a cura ſoluit ¶ Areſtotiles in libro to picoꝝ. iiii. Uinum ait empedocles aquam putrefactā in lignis. ¶ Ambroſiꝰ libro. iii. Noe poſt diluuiuꝫ vitē plantauit: que prius domini p̄cepto pullulauit: ac bibit de vino eius ⁊ obdormiuit Deus autē p̄ſciuit ꝙ vinuꝫ ſobrie potatum ſanitatē daret: prudētiaꝫ augeret. Im modice vero ſumptum ad vicia cauſas daret: creatura dedit: ſed abūdantiam humano reẜuauit arbitrio E Areſtotiles in libro de animalibꝰ Uinū ſerpētes val̓ de diligunt: ⁊ ideo per ip̄m venantur: cum imbibuntur Quintusdecimus Liber ¶ Plinius libro. viii. Mule calcitratus crebriore vini potu inhibetur. Duo ſunt itaqꝫ liquores humanis cor poribꝰ gratiſſimi: intus vini: foriſ olei: e genere arboꝝ ambo ſumpti. ¶ Idē ī libro. xi. Uires dat vini potꝰ. tan tūqꝫ honoris increuit platanis: vt mero infuſo nutriā tur. ¶ Idē in libro. xiiii. In medicamībus adeo magnuꝫ locū obtinēt vīa vt ꝑ ſeſe ſint remedia Uino hauſto na tura eſt calore viſcera intus accēdi: foris auteꝫ infuſo refrigerandi ¶ Idē in libro. xv. In vino pariter ſentiū tur plures ſapores. videlicet auſterus: et acutus: ⁊ ſua uis: ⁊ dulcis. Sanguineꝰ eſt ſuccus vuis nigris Albiſ vero candidꝰ. Odor nullus eſt ſuccis dulcibꝰ. nam ⁊ vi nū tale eſt ſine odore: tenue vero odoratius ¶ Idem in libro. xviii. Semina vino ꝑfuſa ante: minus eſtimant egrotare. ¶. AX. ¶ De vini ſpēbus varijs. ¶ Iſidorus. Inu d̓r rōſeuꝫ .i. cum rubore Roſa em̄ rubet. Amineum vero quaſi ſine minio .i. ſine rubore NNam album eſt. Succinaciū ſuccine gemme ſimile .i. fului coloris. Limpiduꝫ vinum .i. ꝑſpicuuꝫ ab aque ſpecie dictum quaſi līphidum. limpha em̄ eſt aqͣ Turbidum quaſi terbidum .i. terra commixtum quod ē fece. Falernum vinum vocatum eſt a falerna regione campanie vbi optima vina naſcūtur. Honorarium vi nū quod regibus ⁊ potentibꝰ honoris gratia offertur Crudum vinū eſt inſuaue quod ſerui potant Conditū vocatur qd̓ non ſit ſimplex ſed cōmixtione pigmētorū ꝯpoſitum. Baſetuꝫ vero a regione vnde defertur: Ga ſa em̄ opidum eſt paleſtine. Infertum vinū dicitur qd̓ altario offertur atqꝫ libatur. Spurcum quod offerre non licet: aut cui aqua admixta eſt: quaſi ſpurium hoc eſt immiūdum. Acidum vel quia acutum: vl̓ quia aqua mixtum. Uinū em̄ aqua mixtum cito in hunc ſaporem conuertitur ¶ Pliniꝰ libro. xiii. Apamenum vinū mul ſo p̄cipue conuenit. Eſt em̄ hec ꝓprietas generum: vt dulcia inter ſe non congruāt. In ponto vinū quoddam p̄latum cunctis: ante ſextum non placet annū. Uinum grece biondictum ad plurimos valitudinum vſꝰ excō gitatū: fit hoc modo. Uue paululū ante maturitatem decerpte acri ſole ſiccantur. ter die verſate per triduuꝫ quarto exprimūtur. Deinde cadis ſole inueterantur. cui aquā marina largior miſcet̉. In theſſalia vaſis mu ſti in mare deiectis quo genere p̄cox ſit ⁊ vetuſtiꝰ Om ne vinum dulce eſt minꝰ odoratū: ⁊ quo tenuius: eo eſt odoratiꝰ ¶ Palladius. libro. xi. Uini naturam tali ra tione diſcernūt: ⁊ hanc in eo volunt eſſe diſtantiam: vt quod dulce eſt grauiꝰ dicūt. Quod album aliquatinus ſalſum cōuenire veſice ⁊ croceo colori blanditur: dige ſtioni accommodum Quod albū ⁊ ſtipticum ꝓdeſſe ſto macho laxiori: tranſmarinū pallorem facere: ⁊ tantum ſanguinem non creare. Uuis nigris vinuꝫ fieri forte: rubeis ſuaue. Albis vero plerūqꝫ mediocre. ¶. CXI. De cella vinaria et vaſis. ¶ Idem in li bro primo. Inariam cellam ſeptentrioni habere debemꝰ oppoſitam: frigidam: vel obſcuro ꝓximaꝫ: lon ¶ ge ab alueis: ſtabulis: furno: ſterqͥliniis: ciſter nis: aquis ⁊ ceteris odoris horrendi. ita inſtructam ne ceſſariis: vt non vitietur a fructu. ſic aūt diſpoſitaꝫ: vt baſilice ip̄iꝰ forma calcatoriū habeat loco altiore con ſtructuꝫ: ad quod inter duoſ lacꝰ qui ad excipiēda vina hincīde depreſſi ſunt: gradibꝰ tribuſ fere aſcendat̉ aut quatuor. ex his lacubꝰ cannales fruct illis inibi al̓s flu cticulis fictiles circa extremos parietes currant: ⁊ ſub iectis lateri ſuo doliis per vicinos meatu manantia vi nā defūdant. ſi copia maior eſt: mediū ſpaciuꝫ cuppis deputabitur. quas. ne ambulatra ꝓhibeant. aſellis alti oribꝰ impoſitas: vel ſupra dolia poſſumꝰ collocare. ſpa cio inter ſe largiore diſtātes: vt ſi res exigat: currētis tranſitꝰ poſſit admitti Quod ſi cuppis locū ſuuꝫ depu tabimꝰ: is locus calcatori ſimilitudinē pōdiis breuibꝰ ⁊ pauimento teſtatio ſolidetur: vt etiam ſi ignorata ſe cuppa diffuderit: lacū ſubdito excipiantur nō peritura vina que fluxerint ¶ Plimꝰ libro. xiiii. Celle vinarie la tus aut certe feneſtras obuerti oportet in aquilonē: vl̓ vſqꝫ in exortum equinoctialeꝫ. ſterquilinia ⁊ arboꝝ ra dices ꝓcul ab eſſe conuenit. omniaqꝫ odoris euitādi. qͦ niam odor facillime tranſit in vina. vicos etiam et ca prificos abeſſe ꝓcul oportet. Ac doliis etiaꝫ interual la dari: ne inter ſe ſerꝑant vicia: contagione vini ſemꝑ ociſſimā. Uentroſa doleis et patula minus ſunt vtilia. Picari oportere ꝓtinꝰ a canis ortu. poſtea ſepiꝰ cellaſ oportet aqua marina. vel ſalſa ꝑfundi. ac cinere de ẜm̄ tis aſpergi: vel argilla aſperſa mirra ſuffiri. Imbecil liſſima vina demiſſis in terra doliis ſunt ſeruanda. va lida expoſitis nūꝙͣ implenda et quod ſuꝑſit: paſſo aut de fruto ꝑungendū admixto croco: pice veteri cū ſapa ſic coopercula dolioꝝ medicanda addito maſtice et pi ce. pruma vetāt aperire: ac niſi ſereno die: vetant ⁊ au ſtro flante: luna ve plena. Flos vini condidꝰ approbat̉ rubeus triſte ſignū eſt. ſi non ſit is viui color. Uaſa in caleſcentia oꝑcula ue ſudantia oſtendūt. Quod celeri ter florere ceperit: odoremqꝫ trahere non diutinū fore Circa alpes ligneis vaſis vina condunt: circuliſqꝫ cin gūt et hieme gelida ignibꝰ rigorem arcent. mirum dic tu: ſed aliquando viſum. Ibi ruptis quidem vaſis ſte tere glaciate moles vini: modo ꝓdigii: quia vini natu ra non gelaſcit: ſed alias ad frigus tātū ſtupet Mitio res auteꝫ plage doliis condūt: eāqꝫ tota terre infodiūt aūt ad portioneꝫ ſitꝰ. Itemqꝫ celum p̄bent. Albi vero tectis impoſitis arcent. .CXII. De vini mutatōne et emendatione. ¶ Idem in libro. xiiii. Inā in apotecis canis ortu quedam mutantur poſtea ſibi reſtituūtur. affrica gipſo muſti aſpe ritatē mitigat. ⁊ aliquibꝰ ſui ꝑtibus calce. Gre cia vero argilla l̓ marmore: vl̓ ſale vel mari leuitatē ex citat. Italie pars aliqͣ pice ac reſina ꝯdit muſta. Non nuſꝙͣ vero prioris anni vina fece aceto ve ꝯdiūt. Nec non ex iſto muſto medicamina fiunt Quod quidem vt dulceſcat portione viriū decoquitur. nec tale vltra ānū durare ꝓditur. Uinoꝝ deniqꝫ medicamīs tanta eſt cu ra: vt apud quoſdam cinere reſtaurētur. ſed cinereme ſarmētis vitis p̄ferunt aūt quercū. Quin et aquaꝫ ma rinā eiuſdem rei gratia ex alto iubent peti: ab equinoc tioqꝫ verno ẜuari: aut certe nocte ſolſtitio et aquilone flante hauriri: vel ſi certe circa vindemiam hauriatur iubent decoqui. ꝓpriū eſt autē inter liquores vino mul ceſcere aut in acetum verti ¶ Actor. Pluribus etiam modis vinā viciata emendantur: ſicut notum eſt pluri mis. vt verbi gratia. ſi forte molleſcens incraſſetur. id̓ vinum ꝑ media lignoꝝ fragmenta trāſfunditur: vt ole agina mollicies confringatur vel labruſte vel lignorū ſerrata vel ſimilia ¶ De vini ꝓprietate in potu ¶ Iſaac in die .CXIII. tis libro. iii. Inum bonū dat nutrimentū corpori. ſanitateꝫ reddit et cuſtodit: ſi accipiatur vt oportet: ⁊ ꝙ ū natura ſuſtinere valet. digeſtioneꝫ cōfortat ſtomachi: et etiam ſacūdam que eſt in eꝑate. nec vllus inuenitur cibus vel potus adeo naturalis caloris ꝯfor tatiuꝰ ⁊ augmentatiuꝰ: ſicut vinū: ꝓpter familiaritatiſ conſortium quod habet cum natura. et quia calor eius ſi miliſ eſt naturali calori: citoqꝫ conuertitur in natura lem et mūdiſſimū ſanguinem. Turbidū quoqꝫ ſangui neꝫ clarificat. et aditus totiꝰ corporis maxīeqꝫ venaꝝ Liber Quintuſdecimus aperit et mundificat. Epatis opilationem aperit: te nebroſitateꝫ aufert. fumoſitateꝫ triſticie generatiuā a cord expellit: totiꝰ qꝫ corꝑis m̄bra corroborat. ſed aīaꝫ ipſam facit obliuiſci triſticiam: et anguſtiam: laborem et dolorem: datqꝫ ei leticiam: et audaciā: ingeniumqꝫ: ſubtiliat. Igitur conueniēs eſt omnibꝰ etatibus: ⁊ om nibꝰ regionibꝰ. ſi tn̄ ſumatur ſcd̓m ſui qͣntitatem: ⁊ bi hentis conſuetudineꝫ: ac nature poſſibilitatē. Iuueneſ em̄ et viri maiorem vini qͣntitatē ſuſtinent ꝙͣ mulieres ⁊ adoleſcentuli. decrepitis autem licet optimū videat̉ ad confortandū corpora eoꝝ: et augmētandū calorem naturalem: ⁊ excludendū humorum ſuꝑfluitatē. tn̄ mul to minus ꝙͣ iuuenes eius tolerant ꝙͣtitatem: ꝓpter de fectum capitis: et corporis ac neruoꝝ ſuoꝝ molliciem Uiuum mūdū et purum ſi fuerit conuenit: vt hiemali tempore et frigida regione bibatur. In eſtate vero ca lida regione vini paucitas aque multuꝫ cōmixti neceſ ſario congruet. Corpora em̄ refrigerat et humectat ꝓ pter aquam ꝯmixtam. Unde antiqui aſſimilauerunt vinum thiriace nature quia virtuteꝫ habet cōẜuatiuā nature ꝓficuam: Calefacit em̄ corpora frigida et infri gidat calida. Sicca humectat: et humida extenuat. eiꝰ tam̄ calefactio et deſiccatio eſt naturaliter humectatō ⁊ accidentaliter infrigidatio. quia cum ſui ſubtilitate ⁊ ꝑforatione portat aquaꝫ ad membra: qua neceſſe eſt infrigidari. et humectari. Plus etiam ſitis ab eo ꝙͣ ab aqua extinguitur. Preſertim ſi cauſa ſitis eſt calor et ficcitas in membris a ſtomacho remotiſ. quia ſui tenui tate ducit aquam ad eadeꝫ membra: vnde humectātur et refrigerātur: ſitiſqꝫ extinguit̉ ¶ Dyaſcorides. Om nis aūt vini natura calida eſt. vires ac motum corpori arat: eo ꝙ calefacit et reſumit ac reficit ¶ CXIIII. Iterū de eodē ¶ Hali ī li. regalis diſpoſitōis Inum caloreꝫ naturalē confortat: humores cō lericos temperat. purgans per ſudoreꝫ vrinā Membra dura humectat: appetitū iuuat ⁊ di geſtioneꝫ. Uentoſitatem quoqꝫ ſoluit. opilationeꝫ ap perit: melancoliā mitigat. et hec maxime facit his qui temperate cōplexionis ſunt: et inclinatur ad frigidum ſi mediocriter ſumatur. Nocet autē illi cuius cōplexio ſuꝑabundat in calore: vel qui febrē patitur epatis: aut cephaleam: et cuiꝰ nerui debiles ſunt. Quod ſi quis oī nō nolit abſtinere bibat album ſubtile cum aqua muli ta ꝑmixtum. Si em̄ ad dolorem capitis accelerat: Sta tim poſt eius potum modicū cibi: fruſtaqꝫ coctanoruꝫ comedat vt aſcenſū vaporis ad caput arceat Similiter et ſi ſtomachi debilitas ꝑ eius potationem accidat. ad coctana cum pauco muſto tranſeat: aut fructū mirti re centem vel huiōi. ¶ Razi vbi ſupra. Uinū quidem ſto machū et ep̄ar calefacit: inflationē diſſoluit: et cibuꝫ di gerit. Urinaꝫ ꝓuocat et ventrem ſoluit. p̄ter hoc et le tari et gaudere animā facit. et hunc vltimuꝫ bonitatiſ eius modum nondū inuenimꝰ quod ſuppleat vicem ei us. Sed in alijs operationibꝰ eiuſdeꝫ reꝑiūtur quedā que ſuppleant vicem licet in eis debiliora ſint. CXv. ¶ De vino bibendo moderate. ¶ Conſtāti nus in practica libro primo. Inu magni iuuamīs eſt cuſtodiēde ſanitati. ſi oportunę accipiatur. Calorem em̄ naturalem confortat: et per totum corpꝰ extendit. Coleri cos humores temꝑat. eoſqꝫ cum ſudore ⁊ egeſtione ex pellit. duriciam membroꝝ p̄ nimio dolore laboreqꝫ ex tenuatoꝝ humectat. cibos ⁊ appetere facit ⁊ digerere humiditateꝫ aque ꝑ membra totius corporis periuat. et inflationem ac ventoſitatem diſſoluit. Opilationem aperit. melancolicos humores temꝑat: animū confor tat et letificat. hec omnia facit ſi conueniēter potetur: ꝓut neceſſe eſt qualitati et quātitati cōplexionis eorū Nocet tamē calidiſſimis natura: et aſſuete calorem in eꝑate et dolorem in capite patientibꝰ. et neruos debi les habētibꝰ. Quod ſi bibendi neceſſitate cogantur: al bum et ſubtile. vel rōſeum multum mixtum eligatur ¶ Hali vbi ſupra. Dicit autem ꝙ ex multi vini potatio ne paſſiones accidunt graues frigide ſicut appoplexia ſpaſmꝰ epilenſia: emigraneum: obſtupefactio: et his ſi milia Replentur em̄ ventriculi cerebri vaporibꝰ vini: et quod ad illud de venis aſcendit. vnde calor natural̓ refrigeratur et huiōi paſſiones generantur. ¶ Razi in quarta parte. Uinū temꝑate bibitum nutrimētū pe netrare facit digeſtionē adiuuat: multeqꝫ bonitatiſ cā exiſtit in corpore: et in ſenibus ꝙͣ maxime. Suꝑflue ve ro bibitum epati ac cerebro et neruis nocet. tremoreꝫ qꝫ et ſpaſmū et paraliſim et appoplexiā ac mortem ſub itam generat. ¶. CXVI. De vitanda ebrietate. ¶ Iſidorus. Inuꝫ antiqui vocabāt venenuꝫ. Sed poſtꝙͣ in uentum eſt virus letiferi ſucci hoc vinuꝫ voca tum eſt: illud venenuꝫ. Unde et hieronimus in libro de virginitate dicit. Adoleſcentulas ita debere fugere vinum vt venenum: ne ꝓ etatis calore feruenti bibant et pereant. Inde eſt ꝙ apud veteres romanos femine non vtebantur vino niſi ſacroꝝ cā certis diebꝰ ¶ Plinius libro. xiiii. Andocides ſapīa clarꝰ ad alex andrū magnum ſcripſit cohibens intemꝑantiam eius Uinum potaturꝰ rex memēto te bibere ſanguinē terre Sicuti cicuta homini eſt venenum ita et vinū. Quibꝰ p̄ceptis ille ſi obtemꝑaſſet: ꝓfecto amicos in temulētia non interemiſſet. Prorſus vt iure dici poſſit: neqꝫ viri bus corporis aliud vtiliꝰ: neqꝫ aliud voluptatibꝰ ꝑnici oſiꝰ: ſi mōꝰ abſit Romulus non vino ſed lacte libabat ⁊ hoc ꝓpter inopiam rei. Nec vinuꝫ feminis romē bi bere licebat. Itaqꝫ cum vxor. Egnati metentini vinuꝫ e dolio bibiſſet: a marito fuſte interfecta fuit: ip̄mqꝫ ro mulꝰ cedis abſoluit. Cato etiam ꝓpinquos feminis da re iuſſit oſculum: vt ſcirent an olerent temeto .i. vino. ¶ Idem in libro eodem. Ebrii ſecreta quidem ꝓferunt alii mortifera loquūtur: ⁊ ſolem orienteꝫ nō vidēt. hīc pallor ⁊ pendule gene: oculoꝝ vlcera: manꝰ tremule: ſō ni furiales: et inquies nocturna. p̄miuꝫ ſummuꝫ ebrie tatis: libido portentuoſa: ⁊ iocunduꝫ nephas Poſtero die halitus fetidi ex ore. ac rerum omniū obliuio. morſ qꝫ memorie. bibendi autem cōſuetudo augꝫ auiditatē ¶ Conſtantinus vbi ſupra. Cauenda eſt ebrietas que mentis ꝑcuſſiua eſt. ⁊ qui morbo priſico parati ſunt: ni ſi caueant: ꝓculdubio ad eum ꝑuenient. Alioꝝ etiam morboruꝫ cā eſt: artētice .ſ. paſſionis: ⁊ tremoris: appo plexie: ſuffocationis ⁊ ſubitanee mortis: quia vētricu los cerebri ⁊ omnes venas replet. Unde nullus locus vel ſpacium reſtat: per quod calor naturalis pilatetur: ſicut videmus in lucerna: ꝙ funditꝰ oleo plena: lumē et ſuffocat ⁊ extinguit. Qui autem multuꝫ vinuꝫ bibere cupiunt: ⁊ tarde inebriari: parum māducant: ⁊ vtūtur cibis pinguiſſimis ⁊ caulibus pinguibus. Caules em̄ ebrietati repugnant: quia humiditatem vini deſiccāt. Amigdale quoqͥqꝫ amare: vt dicit galienꝰ. ante vinuꝫ cōmeſte ebrietati repugnant. Sed ſirupꝰ abſinthii va let ebrietati. .CXVII. ¶ De diuerſitate vini ꝓ etatiſ tēpore ¶ Iſaac Inum diuerſum eſt pluribꝰ modis. dicit galie nꝰ: ꝙ vinum recens ⁊ torculari vicinuꝫ calidū eſt in primo gradu. vetus autem ſepteꝫ annos tranſiens: calidum eſt in tercio. Mediocre vero quod eſt a duobus vſqꝫ in quartum: calidum eſt in ſecundo. Quanto autem minꝰ calidum eſt vinum: tanto hūidiuſ Liber Quintuſdecimus cōꝓbatur: et quanto calidius tanto ſiccius ¶ Dyaſcori des. Uina recentia vetuſtis calidiora ſunt. et venereꝫ ꝓcurant. Uina vetera ſi multū bibita fuerint: ꝓ nimie tate virtutis neruis ac ſenſibus contraria ſunt. ꝓ ſua uitate vero modicum bibitum: bonum eſt hoc: egrotis tamen dandum non eſt. Muſtum aūt recens bibitum ventrem inflat: ⁊ digeſtibile eſt: ſōniaqꝫ nugacia indu cit. Porro uinum mediuꝫ noui veteriſqꝫ uirtutem p̄ce dit. vnde cauſis ⁊ vſui humano neceſſarium eſt ¶Pa ladiꝰ libro. xi. Uinum vero uelut vetus effici dicunt d̓ nouo. Si amigdala amara: abſinthium: pini frugifere gumni. fenū grecum ſimul fricas qͣntum ſufficere eſti maris .i. pariter tundas: ⁊ ex his unuꝫ cyatū ꝑ anpho ram mittas ⁊ antiqua vina conficies. Si vero ſenſeriſ peccatura: huic confectioni aloen: mirram: crocum: mā na: ſingula modis equalibꝰ tuſa: ⁊ in puluereꝫ redacta cum melle miſcebis ⁊ uno cyato unam amphorā cura bis. Anniculum quoqꝫ uinū ut longam uideatur ſimu lare etatem: meliloti unciā unam: gliciſide uncias tres nardi celtici tantūdem. aloes epatici uncias duas tun dis: et ternis ac in ſextariis qͥnquaginta cōclearia ſex retunde: ⁊ vas pones in fumo. In album coloreꝫ vina fuſca mutari aſſerunt: ſi ex faba lomētum factum vino quis adiiciat. vel ouoꝝ trium lagene infūdat alborem diuqꝫ cōmoueat. ſequenti die candidū reperire. Quot ſi ex afra piſa lomentū adiiciatur eadem die poſſe mu tari. ¶. AXVIII. ¶ De diuerſitate ipſius ī colore ¶ Iſaac Ini iteꝝ alia diuerſitas eſt quintupla. Una co lor. Secūda ſapor. Tercia odor. Quarta liqͦr. ¶ Quīta debilitas et fortitudo. Color vini gene raliter diuidit̉ quadrifariā Sunt em̄ duo colores ſim plices .ſ. albus et niger. Et duo ex his compoſiti .ſ. au reꝰ et rubeus. Palam aūt intelligimꝰ album ⁊ nigruꝫ ceteris eſſe minꝰ calida: ſed album magis humiditati ꝑtinet ꝙͣ nigrum: ꝓ ſui ſubtilitate ⁊ aquoſitate ſibi do mināte ⁊ groſſitate ac t̓reſtreitate nigro dn̄antibꝰ hoc teſtari videtur nigri ponticitas: albi quoqꝫ inſipiditaſ ⁊ aque videt̉ in ſapore vicinari. Uina vero mediocres colores habētia ꝙͣto ſunt ab vtraqꝫ extremitate remo ta .ſ. albo et nigro tanto ſunt calidiora. ⁊ ꝙͣto illis ſunt ꝓpinquiora: tanto frigidiora. p̄ter ruffum quod eſt de nigris vuis. ⁊ aureum quod eſt de albedine. calidiora ſunt .ſ. in tercio gradu Rubeum quoqꝫ nigro in groſſi tudine et duriciā vicinū. Idcirco omnibꝰ nutribiliꝰ eſt p̄ter nigrum. parū tamē vrinaꝫ ꝓuocat: ⁊ tarde caput aſcendit. Quod ſi aſcenderit duram facit ebrietatem: diſſolui diff̄icillimā. Albū ſubtile eſt minuſqꝫ ꝯmixtio nem ſuſcipit. Eſt et ſenſui facile. cito digeſtiuū. velocit̉ venaꝝ ꝑforatiuum. ⁊ vrine ꝓuocatiuū. paruꝫ etiam nu trit: ꝓpter ſui leuitateꝫ. Unde caput aſcendit: ⁊ ideo d̓ bilem facit ebrietatem: ⁊ cito diſſoluendā Nigrū vero huic contrariū eſt: quia groſſius et duriꝰ ad digerēdū difficile ad penetrandū viā venaꝝ: ⁊ vrine ꝓuocatiuū groſſumqꝫ dat nutrimētuꝫ. Proinde tarde caput aſcē dit fortem ebrietatem facit. et ad diſſoluendū tardam. ¶ Dyaſcorides. Album ac leue vinum euſtomachum eſt: et digeſtibile. ad ſanguinem citiꝰ digeritur Nigrū aūt ac ſpiſſum indigeſtibile eſt ⁊ citiꝰ inebriat: carnem addit: ⁊ ardorem facit Ruffum vero mediū eſt: cuiꝰ vir tus media ſanitati et egretudini vtilis eſt ¶ Palladiꝰ vbi ſupra. Uitibus hanc eſſe naturaꝫ dicunt: vt alba l̓ nigra ſi redigantur in cinerem: vinoqꝫ adiiciantur: ei vnamquāqꝫ formam ſui coloris imponere vt ex nigra fuſcū: candidum vero reddatur ex alba ¶. CXIX. ¶ De diuerſitate ipſius ī ſapore. ¶ Iſaac. Ini diuerſitas ꝓpter ſaporem quatuor modis eſt. Eſt em̄ dulce: et eſt acerbum: eſt ⁊ inſipidū eſt ⁊ in ſapore et odore fortiſſimuꝫ. Dulce calidum eſt in primo gradu. ſiccum in ſecūdo. Aliquātulum tamē humiditati ꝑtinet. Idcirco laudabile eſt in omni actio ne: niſi quia ventrem ſoluit. pulmonem quoqꝫ adiuuat ad mundificandū et expellendum ab eo fecē. eꝑatis diſ ſoluit opilationeꝫ. Cauendum eſt tn̄ illis quibus gene rat ſitim: eoꝝ calorem augmētat: et humiditatē ſaliue deſiccat et ingroſſat. Corpora etiam ydropiſi appara ta ab omni genere vini dulcis ſunt cohibendā. Ponti cum vero quod acerbū dicitur duriꝰ eſt et grauius: tar diuſqꝫ digeritur. Uenas difficile ꝑforat: neqꝫ vrinaꝫ neqꝫ egeſtioneꝫ neqꝫ ſudorem ꝓuocat. Nō ergo bonū ſanguineꝫ generat. ventrem tn̄ ⁊ inteſtina confortat. ſtringit egeſtionem de ſtomachi defectōne. Inſipiduꝫ aūt melius eſt pontico: quia eius cōꝑatione temꝑatuꝫ eſt. Unde cōgruit calidas cōplexiones habētibꝰ: maxi me ſtomacho: paꝝ tamen nutrit: citoqꝫ ꝑ vrinam eiici tur. Fortiſſimū vero ceteris eſt calidiꝰ et fortioris acti onis: citoqꝫ ad caput aſcendit: humoreſqꝫ corporis fer ueſcere facit. vnde fumꝰ ad caput aſcendens: nocet ce rebro: menteꝫ ꝑcutit. Cauendū eſt ergo his quibꝰ cali da dominatur cōplexio: niſi multū fuerit cōmixtū Tūc eniꝫ ſi vt decet accipiatur .i. ſcd̓m ꝙ cōuenit etatibus: tempori: regionibꝰ: et cōſuetudini. laudabitur qꝛ groſ ſos humores diſſoluit: ⁊ vias venaꝝ de putredine mū dificat: ⁊ ſanguinem clarificat. Senibꝰ auteꝫ cōuenit maxime ſi puritati ſit vicinū: quia calorem eoꝝ confor tat. crudoꝝqꝫ humoꝝ abundantiam diſſoluit. Proind̓ conuenit eis quibꝰ collecti crudi ⁊ groſſi humores fiūt ¶ Dyaſcorides. Uinum dulce citiꝰ aceſcit: ſtomachuꝫ inflat. ad vtilitatem vero renū ac veſice facit. Uinum ſalſuꝫ cacoſtomachū eſt. Caput ſcotomat: ſitim incitat ventrem mollit. neruis cōtrarium eſt: humorem deſic cat ¶ Palladius vbi ſupra. Suaue vinum de duro fa cere docēt: ſi ordeacei pollinis cyatos duos ſil̓ cū vino ſubactos mittas in vini vaſculo: et hora vna eſſe patia ris. Aliqui vini dulcis feces admiſcent. aliqui addunt ſicce aliquātum: et vtūtur cum diu vaſoruꝫ cōmotione miſcuerint. Uinum etiā fieri ad potandum ſuaue ita dicūt. feniculi vel ſatureie ſinguloꝝ cōgruū moduꝫ vi no immergi atqꝫ turbari. vel fructum quem due nūces pinee ꝓduxerint: torre factum ⁊ lintheo ligatū mitti in vaſculo: ac ſuꝑlini: vſui eſſe qͥnqꝫ diebꝰ exactis. CXX ¶ De diuerſitate in odore. ¶ Iſaac. Ini diuerſitas ꝓpter odorē quadruplex eſt. Eſt em̄ aromaticum cito ꝑforans ſenſum odorabi Nem in pelliculis cerebri ſtanteꝫ. hoc ſignat ſui liquorem ſubtilem eſſe ⁊ temꝑatum: ab omniqꝫ ſordi cie mūdificatum. penituſqꝫ digeſtum. vnde ſanguinem clarū generat et mūdum. Cor confortat. animaꝫ letifi cat. triſticiam et anguſtiam expellit Eſt ⁊ vinum null odoris pro ſui grofficie et grauitate. hoc illaudabilis eſt nutrimēti. Groſſos humores augmentat. chimū tur bidum et obſcuꝝ generat vnde et triſticiam creat: Sꝫ ꝓpter ſuam grauitateꝫ non cito caput aſcendit: et ebri etatem generat. quod ſi fecerit dure tardeqꝫ diſſoluit̉. Eſt ⁊ vinum inter groſſuꝫ ⁊ ſubtile mediocre: cuiꝰ odo ris medioeris fit actio et paſſio bona vel mala ſcd̓m ꝙ ꝓpinquū eſt vel remotum ab extremitatibꝰ. Si em̄ re motum fuerit a bonitate: malum erit. Si a malignita te bonuꝫ. Quod ſi ſteterit in medio: mediocre. Eſt ⁊ vi num horribile et graue: quod odorem habet peſſimum cęrebro nocet: mentem ꝑcutit: peſſimū ſanguinem ge nerat. ¶ Actor. Hec dicta ſunt de odore quem habet vinum ex ſe .i. naturali vel innata ꝓprietate: ſine alteri us rei admixtione. Ceteꝝ odorem accidentalē contra hunt vina pigmentoꝝ pulueribus aut rebus alijs con ſꝑſa: vt gariofilatū: roſatū: et cetera de quibꝰ videlicet Liber Quintuſdecimus nonnulla dicentur infra. .CXXI. ¶ De diuerſitate in liquore. Iſaac. Ini diuerſitas ꝓpter liquorem triplex eſt: aut em̄ ſubtile aquoſum: aut terreſtre ⁊ groſſum: aut mediocre. Primuꝫ ſemper inuenitur cum albedine et claritate. vnde faciliter digeritur: et venaſ perforat. et vrinam ꝓuocat. Ideo febricitantibꝰ vtile ē quia non fortiter calefacit. nec mētem percutit: nec ce rebro vel neruis infert nocumētum. Scd̓m huic oppo ſitum eſt. vnde et groſſiꝰ eſt: et plus ceteris ſtomachuꝫ crauat durum eſt digeſtioni. et difficile ad venaſ perfo randas. Urinam non ꝓuocat Tardeqꝫ ad caput aſcen dit: propter ſui fumi grauitatem et grofficieꝫ: Ideo nō facit ebrietatem: vel ſi facit cito diſſoluitur Terciū qd̓ mediocre eſt et mediam obtinet virtutem. ¶ Dyaſcort des. Uinum album ac leue. ſicut iam dictum eſt. euſto machū ac digeſtibile. Nigrum autē ac ſpiſſum indige ſtibil e. Uinuꝫ ſtipticum eſt indigeſtibile. Uentrem ſtrī git et omne reuma inteſtinoꝝ. Molle vero neruis val de contrarium eſt. venerēqꝫ ꝓuocat mediocriter ¶ Ac tor. Ut aūt dictum eſt ſuꝑius iuxta yſidoruꝫ: limpidū dicitur vinum .i. ꝑſpicuū ſiue clarum: quaſi limphiduꝫ limphaem̄ eſt aqua. Turbidum autem quaſi terra .i. fece cōmixtum. ¶ Palladiꝰ vbi ſupra. Greci iubent a quam marinam mūdam de puro aut quieto mari: quā anno ante compleuerīt: reſeruari. Cuius talem dicunt eſſe naturam. vt et ſalſedine ⁊ amaritudine per hoc tē pus careat: et odore dulciſ fiat ex etate. Ergo eiꝰ octo geſimā partē muſto admiſcent. et gipſi quadrageſimā poſt tercium deinde diem fortiter cōmouent. et pollicē tur non etatem ſolum vino: ſed ſplendorem quoqꝫ colo ris offerre. Oportet aūt et omni die vinum moueri. et ſi tardius vindemia. frequens em̄ reſpectꝰ faciet iudi care vtrum vendenda ſit ſpecies aut non ¶ CXXII ¶ De diuerſitate in fortitudine Iſaac Inum autem ſcd̓m fortitudineꝫ et debilitateꝫ diuiſum eſt tripliciter Nam fortiſſimum cunc ltis eſt calidius. citoqꝫ caput aſcendit: et mentē ꝑcutit: quia caput multis et calidiſ replet fumis Debi liſſimuꝫ autem actionē habet ſuperiori contrariam: qd̓ ypocrates dicit et dixit vinum aquoſuꝫ. Mediocre au tē habet actionē ſcd̓m quod eſt vicinū vel remotū a bo nitate vel malignitate extremitatū illaruꝫ ¶ Dyaſcori des. Uinuꝫ auſterum .i. forte ventrem ꝓuocat. et citiuſ inebriat. Molle vero neruis valde contrariū eſt: ac ve nerem ꝓuocat mediocriter. ¶ Palladius vbi ſupra Ui nū quidam aſſerūt ex molli forte ſic fieri Altee hoc eſt euiſci folia vel radices. aut eius caulem tenerem decoc tum immitti. aut gipſū aut cineres ad cōculas duas: aut cypreſſi pilulas tres. aut buxi folia qͣntum manus ceperit: aut apii ſemē: et cinerē ſarmētoꝝ cuiꝰ ꝯmixtio corpus relinquit exile: omni ſoliditate detracta. Uinū vero ea die ex turbido et auſtero limpidū atqꝫ optimū fieri. ſi grana piperis decem piſtacia. xx. adiecto modi co vini ſimul conteras: et in vini ſextarios mittas: diu omnibꝰ ante cōmotis. tunc requieſcere patieris: et co lore vſui mox futurum. Item feculentū ſtatim limpidū reddi: ſi ſeptem pini nucleos in vnū vini ſextariuꝫ mit tas: diuqꝫ ꝯmoueas: et paululū ceſſare patiaris Mox ſumere puritatem colariqꝫ debere: et in vſum referri. TXXIII. ¶ De vino multiplici. Conſtāti. ī pātegni. Inū quoddā eſt merum: quoddaꝫ de paſſis fac tum quoddā mellituꝫ: quoddā dactilicū: quod dam ordeaceū vl̓ frumentinū .i. cereuiſea. Me rum vniuerſaliter calidum eſt et ſiccum. Nouiter quid̓ e torculari tractum in primum tranſit gradum. Uetus autem augmētatur vel minuitur natura ſua ex lōgitu dine vel ꝓpinquītate preloꝝ. Ex his quedam ſunt ſub ruffa: quedām citrina: quedā alba: quedā nigra. ⁊c̄. Ui na de paſſis facta ſuperioribus vicina ſunt. Meliora vero calidiora ſunt et ſicciora coleram generatīa. frigi dis ⁊ flegmaticis iuuatiua. maximeqꝫ ſi ſint aromati ca. Porro dactilica ceteris vinis groſſiora ſunt et nu tribiliora. melancoliam pariunt: minuſqꝫ calefaciunt. Omnis aūt cereuiſia de vino vel quolibet grano facta groſſior etiam eſt ꝙͣ vina dactilica: ⁊ ad digerendū du riſſima: ⁊ inflatiua: ſed digerētes multum nutritat. ¶ Dyaſcorides. Uinuꝫ ytalum quod falernum dicitur maxime vetus digeſtibile eſt pulſum incitans ventrem abſtinet. Euſtomachū eſt: veſice contrariuꝫ. Caliginē oculis inducit. multūqꝫ bibitum totum corpus ledere poteſt. Uinū albanum fortius eſt falerno. guſtu ſubdu ce. uentrem mollit et digeſtibile eſt: neruis omnibꝰ cō trariū. maximeqꝫ capiti. ¶ Razi vbi ſupra. Uinum ⁊ omne quod inebriat corpus calefacit. Uinum albuꝫ ⁊ clarum: quod non multe patitur aque cōmixtioneꝫ: mi nꝰ eſt calidum: ſed magis vrine ꝓuocatiuum Ignei ve ro coloris et amarū: quod magis poteſt aquam recipe re: calidius eſt. Uinū itidem pingue ac dulce in quo ē ponticitas: groſſioris eſt nature. vinū nouū ignificatō nē magis generat: et venas citius implꝫ ¶ CXXIIII. ¶ De agreſta et on̄facio ¶ Actor. Ue acerbe ſuccus agreſta dicitur. ab agreſto vel acerbo ſapore: quem nos generaliter viri de ius appellamꝰ. Eſt autem frigidum ⁊ ſiccū pectori nociuū: ſed minꝰ ꝙͣ acetuꝫ. ¶ Dyaſcorides. Ui nū on̄facinum ſic conficitur in leſbo ciuitate. Uuas in media maturitate colligūt: ⁊ in ſemetipſis matureſce re poſt vindemias dimittunt: ſicqꝫ calcant ⁊ exprimūt Inde vinum collectuꝫ in vaſe nouo fictili reponūt. ⁊ in ſole diebus aliquot ſuſpendūt. huic eſt virtus ſtiptica et euſtomacha. Indigeſtionibus ſubuenit. vētris ſolu tioneꝫ ſtringit: pgnantibus deſiderium tollit Tortio nibus medetur omnibuſqꝫ morbis bibitum occurrit ¶ Idem. Onfacinuꝫ eſt ſuccus albaꝝ vuarum immatu raꝝ: que ante dies caniculares ſunt colligende: ſecāde: ac reponende. Maximeqꝫ additā diligentia ſiccantur in eramine. Nam cum ficcari ceperint: colligenduꝫ eſt illud quod de ſuꝑ fuerit. cura ſit ne nocte ibi remaneāt nox em̄ ſiccis eſt cōtraria. Eligendum eſt aūt ruffum ⁊ fragile ac ſtipticum et liguam ſubmordens Multi ve ro ſuccum acinoꝝ expreſſum colligunt: ⁊ ſiccātes repo nūt. Acceptum onfacinum faucibꝰ et gingiuis opitu lat̉. et ſi habent reuma deſiccat: impoſituꝫ vero cū mel le vel paſſo dolorem auriuꝫ mitigat. fiſtulas et vulnera paſcentia mordicat. diſentericis et fluxui matricis vti liter admouetur Inūctū caligines oculis detergit. pru rigineꝫ palpebris tollit. empicis p̄ſtolatur. ac vene rup te ſuccurrit. hoc medicamē vtendum eſt liquidum: non amplius: ſed parum. Secūduꝫ alios eſt on̄facinuꝫ mo re ſiluatice ⁊ immature ſuccus: qui ſole ſiccatꝰ quouſ qꝫ frangi poſſit in paſtillos redigitur: et ſic reponitur. Optimum eſt aūt colore rubeaſtruꝫ et fragile paſtillū in guſtu ſtipticum: linguā valde ſubmordens. vnd̓ ſtri git potenter et omne ꝓfluuiū cōfeſtim retinet. QXXv ¶ De careno et ſapa et paſſo. ¶ Iſidorus. Inum carenū dictū eſt: eo ꝙ feruendo ꝑte mu ſti amiſſa: quod remanſit carenuꝫ eſt: cui cōtra ria eſt ſapa: que feruēdo ad terciam eſt redac ta. Paſſum vero dicitur quidqͥd ex vuapaſſa cōpreſſuꝫ effluxerit. nam ꝑcutitur vua ſiccior ac decoquitur ⁊ in de paſtum efficitur ¶ Palladius vbi ſupra. In menſe octobri defrutum carenum et ſapa cōgrue confici pn̄t. Liber Quintuſdecimus Cumqꝫ omnia vno genere conficiantur ex muſto. mū dus his et virtutem mutauit: ⁊ nomina. Nam defrutū a deferuendo dictuꝫ: vbi ſpiſſitudinē fortiter deſpuma uerit: effectum eſt carenuꝫ: cuꝫ tercia perdita dueꝑtes remanſerint. Sapa. vbi ad terciaſ redacta deſcenderit Quā tn̄ melioreꝫ facient ſi cidonea ſimul cocta fuerint ⁊ igni ſuppoſita ligna ficulnea. Paſſum vero nunc fa ciūt ante vindemiā. Quod affrica cōſueuit vniuerſa ꝯ ficere lene atqꝫ iocundū: ⁊ quo ad condimētuꝫ ſi vtariſ mellis vice: ab inflatione te vendices. Legantur ergo vuepaſſe ꝙͣ plurimū ⁊ in fiſcellis clauſe iunco factis a liquatenꝰ rariore cōtextu: virgis primo fortiter verbe rentur. Deinde vbi vuaꝝ corpꝰ ius ꝯtuſionis exoluerit cole ſuꝑpoſita ſporta comprimūtur. hinc paſſum eſt qͥd quid effluxerit: ⁊ condituꝫ vaſculo mellis more ẜuatur ¶ AXXVI. ¶ De muſto. Iſidorus. Inuꝫ ſtatime lacu ſublatum dicitur muſtum: dictumqꝫ creditur muſtū: eo ꝙ in ſe terram li mumqꝫ habeat mixtum. Nā mus terra vnde ⁊ humꝰ. cuiꝰ tānta vis feruoris eſt: vt vaſa ꝙͣuis grādia eo plena abſqꝫ ſpiramine repleta. illico diſrumpat. Actor. Muſtum validiſſimū eſt adeo: vt ſi aereꝫ nō habeat. Uas etiam ſolidiſſimuꝫ penetret. Nempe fer uet ac ſeſe tumultuoſe cōmouet: ⁊ niſi reſpirationē ha beat: in vaſe ſe continere non valet. dum autem ſic pa ratur purificatur: et ad bibenduꝫ aptum efficitur. ¶ Palladius vbi ſupra Muſtum quod ꝑ pluuias fre quentes leue eſt: ſic curari iuſſerunt. quod ꝓbari guſtu ip̄ius poterit. Omne muſtū decoqui iubent donec ꝑs eius viceſima poſſit abſumi. meliuſqꝫ fieri ſi centeſimā partem gipſi adiicias. lacedemonias vero ferunt eouſ qꝫ decoquere: donec vini quinta pars pereat: et quar to anno vſibus miniſtrare. Ut autem fermentum mu ſtoꝝ ſerues ⁊ nouo trunco purgato ſariculuꝫ facies: et muſto ſub pedibꝰ rapto curabis infundere. ita vt modi co farris lagenam muſti adiicias. deinde ſole ſiccabis et iteꝝ ſimiliter infundis et ficcas. hoc cum tercio fe ceris: panes ex eo breuiſſimos admodum facies muſto rū: ⁊ in ſole ſiccatos vaſculis nouis fictilibus recōdis ⁊ gipſas. ſicqꝫ ꝓ fermento quo tempore anni muſteos facere volueris: hoc vteris ¶ Iſaac. Recens vinū pro humiditatis ſue abūdantia: et̄ caloris paruitate et pro pter ebullitionem: ſui que turbiditatē malos generat chimos. terribilia inducit ſomnia. Uentoſitatem ⁊ in flationem ſtomacho nociuam: et opilationem in vrine viis creat. .CXXVII. UIſidorus. ¶ De mero. Inum autem purū ſignificamꝰ cum meruꝫ di cimꝰ ſicut et aquam meraꝫ nulli vtiqꝫ rei ad mixtam. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Merū vni uerſaliter calidum eſt et ſiccū Quod multum calidum eſt in cuſtodienda ſanitate: ſi in aqua ſit mediocre. Ca lorem naturalem cōfortat ⁊ augmētat: ac ꝑ omnia cor poris mēbra diſpergit. Anima quoqꝫ refocillat. gau diū et audaciam p̄ſtat. virtutem etiaꝫ corporis augmē tat. Coleram rubeam cum ſudore expellit vel vrina. co leramqꝫ nigraꝫ temperat: quia calefacit et humectat. Solida ergo ac dura membra ⁊ ficcā ex labore et fati gatione nimia humectat. defectioneꝫ egrotis tollit. vt res reducit Corpora impinguat quia virtutem appeti tiuaꝫ ꝯfortat: digeſtiuam adiuuāt: membra nimiū ſic ca ex egritudine diuturna humectatione aque ac cibi recreat. Uentoſitateꝫ et inflationeꝫ diſſoluit: ſi quis tē perate non ad ebrietatē biberit Frequenter em̄ inde in ebriati varias infirmitates patiūtur. turbationeꝫ mē tis: ſtulticiā virtutis ⁊ animi defectionē: quia venis ce rebriqꝫ ventriculis repletis: calor uaturalis extinguit̉ ⁊ infrigidatur. vnde appoplexia generatur. epylenſia comitatur paraliſiſ ſequitur: tremor ſuccedit: ⁊ ſpaſmꝰ Actiones autem meri diuerſitates generant cōplexio num corporis et organi: cuius .ſ. meri natura quinqꝫ modis diuerſa eſt in colore. liquore. odore. in ſapore in ¶ C XXVIII tempore. ¶ De aceto et eius natura ac mira virtute ¶ Iſidorus. ¶ Inuꝫ aqua mixtum cito redigitur in ſaporem acidum. vnde dicitur acetum quaſi aciduꝫ: vl quaſi aqueum. et acidum quaſi aquiduꝫ ¶ I ſaac. Acetum omne ex dulci vino fit. Nam cum coqui tur calore ſolis et aeris vt bulliens non habeat vim qͣ cuſtodiatur liquor eius. et putreſcit et in acetoſitatem vertitur ¶ Plateariꝰ. Acetum frigidum eſt et ſiccum in ſecūdo gradu. penetratiuam habet virtutem et diui ſiuaꝫ ex ſubſtantia. ⁊ cōſtrictiuam ex qualitatibus. Si ponatur vinū bonuꝫ in vaſe: ita ꝙ ſit ſemiplenū tantū ⁊ diſcoopertuꝫ ſic poteſt fieri acetum vel etiam citius. ſi calefacias calibem vel lapides et pones in vino ore vaſis remanente diſcooperto. vel ſi vas ponatur ad ſo lem ꝑ duos dies vel tres. Ut autem ꝓbetur acetuꝫ po nitur ſuꝑ terram: vel ſuꝑ ferruꝫ: ſi bullierit bonum eſt: ſin aūt: non ¶ Palladius libro. viii. Fit et acetum ſcy linuꝫ hoc modo. Squille albe crude ꝓiectis duris et q̄ extrinſecus ſunt poſitis omnibꝰ teneram medietatem ad libram. et ſex vncias ꝑ minutas partes recides ⁊ in aceti acerrimi duodecim ſextariis merges. vas ſigna tum quadr aginta diebꝰ patieris eſſe ſub ſole. poſt abie cta ſquilla acetum digeſtioni ⁊ ſaluti erit accōmoduꝫ. Squille dragmas. viii. aceti ſextarios. xx. mittis in va ſculo: ⁊ piperis vnciam unam mente ⁊ caſie aliquātum ⁊ poſt tempus vteris. ¶ Pliniꝰ libro nono. Guſtū aceti ferūt murenas in rabiem agi. Aceti quoqꝫ vis ⁊ aſpe ritas in thabem reſoluit margaritas. ¶ Idem in libro x. Quā aceto macerata intantū emolliūtur vt per ani los tranſeant. Femine porcoꝝ tempore coitus intantū efferantur: vt hominem lacerent: candida maxime ve ſte indutū: eaqꝫ rabies mitigatur aceto. nature aſꝑſo: ¶ Idem libro tredecimo. Ecypria ficū fit acetum pre cellens. Acetis autē ineſt nequicie virtus magnos ad vſus. Ceram accipientibus vaſis cōpertum eſt aceſce re vinā. Sed tranſferre in ea vaſa in quibus fuerit ace tum. vt ilius eſt ꝙͣ in ea in quibꝰ fuerit dulce vel mulſū ¶ Uitrubiꝰ de architectura libro. viii. Quum ſi in ace to diutius poſitum fuerit: cortex eius molleſcit ⁊ diſſol uitur. Item plūbum quod eſt lentiſſimuꝫ ⁊ grauiſſimū ſi in vaſe collocatum fuerit: et in eo acetum ſuffuſum diſſoluetur plūbum: et fiet ceruſa. Es etiam ſolidiꝰ na tura ſi ſimilit̓ curatuꝫ fuerit: diſſoluetur: ⁊ fiet erugo. Item margarita non minꝰ ſaxo ſilicea: quaꝫ nec ferrū nec ignis diſſoluere poteſt cuꝫ ab igne ꝑ calefacta fue rit accto ſparſa diſſilit et diſſoluitur. ¶ Actor. De ace ti quoqꝫ ꝓprietate dictum eſt ſuꝑius: vbi videlicet int̓ aeris impreſſiones dictū eſt de vaporibꝰ ⁊ exalationi bus. ¶ CXXIX. de medicinali eiuſdem oꝑatōne ¶ Iſaac vbi ſupra. Iuum acidum vel acetum infrigidat in primo gradu: et deſiccat in tercio. Un̄ ꝓpter ſue fri giditatis debilitatē ꝑforat velociter corpꝰ vſ̓ qꝫ ad loca remota: ⁊ facit ibi quod in vino fecit Eſt ita qꝫ cōueniens ad membra refrigeranda a ſtomacho re mota. diſſolutiuū eſt et attenuatiuū. Diuturne tuſſi ex flegmate occurrit. Nocet tamen noue tuſſi maxime ex ſicco exagitate. Coctum cum cibis vel cum aliqua re ſi manducetur ſtomachum confortat. appetitū excitat ⁊ augmentat. ac malis hū̄oribꝰ ad ſtomachū fluentibꝰ Liber Quintuſdecimus repugnat ¶ Platearius Uſus aceti contra vomitum eſt: et fluxum ventris. Sirupus acetoſus valet ad ter cianam: et duplicem tercianaꝫ: ac quotidianam de ſal ſo flegmate. diuidit em̄ materiaꝫ. fit autem ex aceto et zuccaro. daturqꝫ contra calidam materiā. Acetoſum confortat appetituꝫ. Si inuenit ſtomachuꝫ plenū: tunc laxat. Si vacuum: ſtringit. valet contra debilitates ex egritudine. Ualet et ꝯtra litargiam ⁊ freneſim ſi frica tio fiat circa volas manuū et pedum cum ſale ⁊ aceto. ¶ Pliuiꝰ libro. xxiii. Aceto ſumma vis ī refrigerādo: non tamē minor in diſcutiendo. Infuſum terre ſpumat per ſe hauſtuꝫ faſtidia diſcutit: ſingultus cohibet: ſter uut amēta oīfactu. In balneis eſtus vini arcet: ſi ore ꝯͣ tiueatur quin et ſi cum aquā bibatur: lepris: furfuribꝰ vlceribuſqꝫ manātibꝰ: canis morſibꝰ: ſcorpionū ictibꝰ et ſcolopendrarum muriſaraneiqꝫ medetur: ⁊ valet cō tra venena oīm aculeorum atqꝫ pruritus Item contra multipedum morſus Sedis quoqꝫ vitiis in ſanguinis fluxione poſt exciſos calculos medetur. ad ꝯglobatum ſanguinem bibitur et imponitur. Siſtit aluum ⁊ reu matiſmos cum infunditur. Tuſſim quoqꝫ veterem et gutturis reumatiſmos inhibet orthopnoeam ac den tium labefactioneꝫ. Itemqꝫ potum contra aſpides va let. Ueſice autem ac neruoꝝ infirmitatibus nocet .AXXX. ¶ Adhuc de eodem ¶ Auicenna. num aciduꝫ vel acetum ex caliditate et frigi ditate compoſitū eſt: et ambe eius ſubſtantie ubtiles ſunt Frigida vero magis dominatur Eſt aūt fortis exiccationis. ꝓhibetqꝫ effuſiones mate rieꝝ ad interiora. et ſubtiliat. ⁊ incidit ꝓhibꝫ etiā flux um ſanguinis. ſi eſt exteriꝰ: et ſuper euꝫ effūditur. Itē ꝓhibet apoſtema vbi eſt preparatio ut fiat. et adiuuat digeſtioneꝫ: aduerſatur flegmati. Cōſett colericis. no cꝫ melancolicis. ꝓhibet ambulationē omnis apoſtema tis. et confert panaricio et formice: eter īſipile: ⁊ vlceri bus ambulatiuis. et ſcabiei et impetigini. ⁊ aduſtioni ignis om̄i re velocius Nocet auteꝫ neruis Ualet cum ſulphure ſuꝑ podagram. Confert ſoda calide qn̄ lana eo infuſa ſuꝑ caput ponitur calida. Oris ex eo collutio confert morſui vel ſanguinationi dentiuꝫ. Uaporatio aceti confert difficultati auditus ⁊ acuit ip̄m. et reſol uit ſōitum. Linitur aūt cum melle ſuꝑ occultationeꝫ fā guinis que eſt ſub oculo: ſed eiꝰ aſſiduatio debilitat vi ſum. Minorat aūt vuam. et abſcindit gargariſmus ex eo fluxuꝫ humoris ad guttur. Sorbetur ⁊ ad ſanguiſu gas et ad tuſſim antiquam. ⁊ ad difficultatem dilatati onis calefactum: conuenit aūt ſtomacbo calido et hūi do. diſrumpens appetitū. ⁊ adiuuans ad digerendum eius quoqꝫ cuaporatio reſoluit ydropiſim. eiꝰ aūt aſſi duatio qn̄qꝫ ydropiſim adducit Effunditur aūt ſuper morſus venenoſoꝝ Et cōfert ei qui in potu ſūpſit opi um vel iuſquiamū. Bibitur etiam qn̄qꝫ calefactū poſt medicinas mortales et confert ¶ Razi. Acetum frigi dū eſt et ficcū. Quod ⁊ maxime efficit: ⁊ vires deſtru it. ſperma quoqꝫ minuit. et coleram nigraꝫ corroborat rubeam vero coleram ſanguinēqꝫ debilitat: ⁊ cibos qͥ bus admiſcetur ſubtiliat ¶ Dyaſcorides. Acetum vu tutē habet ſtipticam: euſtomachā: faſtidiuꝫ tollit. Om neꝫ fluxum ſanguinis bibitum: et reuiā ventris impo ſitum abſtinet. pulmētariis coctum accipi debet Recē tibꝰ vulneribus. gingiuis ſanguinolētiſ opitulat̉. Paſ centia vulnera ſanat Fomēto ſacrum ignem et lepras compeſcit. araneas ac zernas ⁊ p̄terigia detergit. Cū melle ſuꝑunctuꝫ liuores emēdat. Eſtuationes cuꝫ oleo et cum ſpongis impoſitū iuuat. Podagricis cum hir cina axūgia impoſitum opitulatur. ¶ CXXXI. ¶ De fece vini et aceti ¶ Iſidorus. Ini fex dicta eſt eo ꝙ ſeſe vaſis immergendo affigat. ¶ Pliniꝰ libro. xiiii. Fex vini ficcata recipit ignes: ac ſine alimento ꝑ ſe flagrat. Ci nis autem vitri natura habet: eaſdemqꝫ vires. ſed am plius eſt eo ꝙ pinguior ſentitur. ¶ Idem in libro. xx. Fe ci vini tanta vis eſt: vt deſcendentes in cupas enecet. Expimētum dimiſſa p̄bet lucerna ꝙͣdiu extinguatur d̓ ſcenſionis periculum de nūcians Illa miſcētur medica mētis. Cum iridis pari pondere eruptionibus pituite illinitur. Et ficca vel madida contra ſphalangias. ⁊ te ſtium māmaꝝqꝫ inflamationes vel in quacūqꝫ ꝑte cor poris. Item cum ordeacea farina et thuris polline in vino decocta crematur ⁊ ſiccatur. Indeqꝫ expimentuꝫ eſt legittime cocte vt refrigerata līguam tactu videat̉ vrere. Celerrime exaīmatur non incluſo condita. Cre matio multū ei virium adiicit Utiliſſima eſt ad ꝯpeſcē das lichenas furfureſqꝫ cum fico decocta. ſic et leprie ⁊ vlceribꝰ manātibus imponitur fūgoꝝ nature cōtra ria eſt pota: et magis cruda. Oculoꝝ medicamētis co cta ⁊ lota miſcetur in vino contra ſtrīgirias bibitur. Cū expirauerit quoqꝫ lauandis corporibꝰ et veſtibus vtilis. Fex aceti ꝓ materia acrior ſit neceſſe eſt. multo qꝫ magis exulceret. Reſiſtit ſuppurationū incremētiſ ſtomachū: intranea. ventrem adiuuat. Siſtit eaꝝ par tium reumatiſmos: et mulierū mēſes: pannos diſcutit nondū exulceratos et anginas. Cuꝫ cera ſacros igneſ vngues ſcabros aufert. Eſerpentibus contra ceraſteſ validiſſima eſt cum polenta. cum melanthio autem cō tra crocodili morſus et canis. ¶ Razi. Fex vini calida ⁊ flagmones diſſoluit. Fex auteꝫ aceti non calefacit ſꝫ ęgmonum calorem ſuꝑ ip̄os epithimata reprimit. ¶ Auicenna. Fex melior et ſanior eſt vini veteris dein de que ſimilis eſt ei. Fex auteꝫ aceti fortior eſt omnibꝰ alijs. Uirtuſ eius abſterſionis eſt ſtiptica: et aduſta eſt aduſtiua ⁊ putre factiua virtute alia. Aduritur autem ſicut ſpūmā maris in vitreata luto linita: aut in olla donec albeſcat et puluerizetur. Omnis autē fex admi niſtrāda eſt dū recens eſt Uetꝰ em̄ eſt debilis virtutis ⁊ oportet vt in vaſe cooperiatur: ⁊ n̄ appareat aeri. ad ſta quidem admīſtratur in vngue albificato cum gum ma pini: et rectificat ip̄m. Non aduſta vero confert in flationi et exiccat bothor in quo ſunt vlcera. ꝓhibꝫ flux um materieꝝ ad ſtomachum: et emplaſtrū ex ea cōfert fluxui ſanguinis menſtrui. ¶ Dyaſcorides. Uini fex eli genda eſt vini ſtiptici veteriſqꝫ Fex autē aceti fortior eſt. cōburende vero ſunt ſicut alidenū. Nam ante ſicca te ponūtur ſuꝑ carbones in teſta ꝙͣdiu igneſcunt. Sig nū cōbuſtionis eaꝝ bonum eſt quādo albe ac velut exa nime exeunt: līgueqꝫ applicate exulcerant. virtuſ eſt et cauſtica et ſtiptica valde. Recētes vſui apte ſunt. Nā vetuſtate virtutem perdunt. et etiaꝫ ſi a vento munite non fuerint. lauantur autem ſicut ponfilix. fex nō com buſta puſtulis ꝓdeſt cum mirra adhibita Reuma ven tris ⁊ ſtomachi abſtinet matrices ſimiliter ſtrīgit ſuꝑ pectinem impoſita. lactis humorem māmaꝝ cōpeſcit: Combuſta vero et cum reſina impoſita leproſos vng ues excludit. Oleo citonio mixta capillos ruffos vnc tione facit. Lauata vero colliriis nobilibꝰ ꝓ ſpodio miſ cetur Cicatrices limpidat. et caligines oculis d̓tergit ¶ CXXXII. ¶ De tartaro ſiue granella ¶ Plateariꝰ Inum quidem in doleo poſitum ꝑ ebullitioniſ motū terreſtres partes in eſſentiā groſſaꝫ mu tat: que dolio adherent. id tartarum appellat̉ ac per annos. xxx. ſeruatur. Uirtuteꝫ habet diſſoluēdi extergendi: atque attrahendi. Sciendumqꝫ ꝙ ex vino Quintuſdecimus Liber meliori: eſt melius ac puriꝰ eſt: ad ſcabieꝫ ac ſerpiginē litargiri puluis in aceto ponitur: et mane ſuꝑ ignem re ſoluitur. dehinc oleum nucuꝫ ⁊ tartari puluis in duplo p̄dictorū imponitur: et ab igne ſtatim deponitur: inde qꝫ patiens inūgitur. Porro ſtaphiſagrie ſemen in aqͣ diu bulliat et ex aqͣ illa et tartaro cōmixtio fiat. hoc ca pitis ſurfuriſcas remouet: ip̄o capite īde loto vl̓ inunc to Item puluis eius pinguedinem cōſumit in cibis ex hibitꝰ Datur auteꝫ hic puluis addito puluere maſticiſ ꝓpter violentiam ipſiꝰ cum aliquo electuario delicato vt dyapenidion et ſimilibus. Siquidem etiam hoc pul uere cuꝫ aliquo electuario vtūtur ſaraceni: ſicut ⁊ nos laxatiuis. ¶ Actor Id quod platearius appellat tarta rum nos grauellam dolii vel alumē vocamꝰ: de quo ni chil aliud inueniſſe me memini ab autoribꝰ. ¶. CXXXIII. ¶ De vinis ficticijs vel cōditis. ¶ Pli. li. xiiii. Uia laudatiſſima apud antiquos erāt odore mirte cōdita. Innumerabilia quoqꝫ genera vi ni ficticii ſunt reperta Omnia quidem ad vſū medicine pertinētia. In archadia dicitur vinum fieri qd̓ feminis importat fecūditatem. viris rabiem: ac in achaya partum abigi vino ferunt. atqꝫ etiam ſi vuam edant grauide cū differentia in guſtatu non ſit. Tro ecenium viuum qui bibunt generare negantur. Taſii vnum vinum faciunt quo ſomnus concilietur. alteruꝫ quo fugetur. apud eoſdem thaſos vitis thiriace voca tur: cuius et vinum et vua contra ẜpertiū ictus mede tur ¶ Palladius libr. xi. In condiendo vino aliqui gre coꝝ muſtum ad medietatem vel terciam partem vino adiiciūt. Quidam reſine ſicce trite vncias tres dolio immergūt ⁊ ꝓmouent. ⁊ vina diuretica ſic poſſe fieri ꝑ ſuadent. Item vinum qd̓ ſalutare contra peſtilentiam ſit ⁊ ſtomacho ꝓſit fieri fertur hoc genere. In optimi muſti metreta vna anteꝙͣ ferueat tuſi abſinthei. viii. vncias lintheo inuolūtas dimittis. Id vinū refundis lagenis mīoribus: ⁊ vteris. ¶ Actor. Sunt aūt ⁊ mul ta vinoꝝ genera condita ex rēbus quibꝰ conficiuntur vocabula ſortita: verbi gratia abſinthiacū: aſarinū: ca medricum: cameleacuꝫ: daucinū: diptannicū: eufagicū gipſatum: mandragoreticū: nardinum: ſquilleticū: yſo pacum. ¶ .LXXXIIII. ¶ De quarundam ꝓprietatibus per nomina ſingulorum. ¶ Diaſcorides. Inum abſinthiacū videlicꝫ ex abſintheo ac re ſina ⁊ vino cōfectum: aliqͣntulum virtuteꝫ ha bet euſtomachā. Epaticis ⁊ nefreticis et icte ricis medetur. digeſtionem temꝑat. faſtidium tollit. do lorem ſtomachi compeſcit. tenſuraꝫ ypocūdriaꝝ ſoluit inflationibus ſtomachi ſubuenit. lumbricos rotundos occidit ⁊ excludit: venenis opitulatur. Uinum aſarinuꝫ .i. aſaro mixtum: ydropicos ⁊ icteri cos medicatur diſſurie quoqꝫ ⁊ epaticis ac ſciaticis p̄ ſtat effectum. Uinum camedricum cōficitur ſicut yſopacum. Uirtuſ eſt ei termantica ⁊ ſolutoria. dolori lateris ⁊ ictericis medicatur: et inflationibuſ opem preſtat digeſtionem parat. ydropicos etiam in initio iuuat. ⁊ maxime vetut factum. Uinum cameleacū conficitur ex camelea frutice cū ce perit florere. Flores em̄ et folia collecta et tuſa cribel lātur: ⁊ in vrceolo cum vino miſſa: poſt duos mēſes fū dūtur: atqꝫ liquantur: hoc ydropicis et epaticis medet̉ laſſa corpora reficit. ⁊ cauſis quibꝰ ſtiptica medicamīa neceſſaria ſunt vtiliter adhibetur. Uiuum daucinū .i. ex dauci radicibus cōfectuꝫ ſangui neꝫ reucientibꝰ ſubuenit. tuſſim et lateris dolorem cō peſcit. Renum quoqꝫ dolores iuuat. quaſſationibus ⁊ de alio cadentibus medetur. et menſtruis imperat Uinum dyptannicū .i. ex dyptanno cōfectum oris feto rem et ſtomachi compeſcit: menſtruis imperat. ſecundi nas excludit Uinum eufaginū .i. ſaluiacum ſanguineꝫ reiicientibuſ ꝓficit. tuſſim lateriſqꝫ dolores compeſcit. Uinum gipſatum venenis omnibꝰ eſt cōtrarium: Eſt autem calidum: neruiſqꝫ contrariū acceptum. Caput etiam grauat ⁊ totū corpꝰ ſimiliter veſice quoqꝫ īutile Uinum mandragoreticū .i. ex corio radicis mādrago re lino inſerto confectuꝫ: addito dulcore dari debet. fa citqꝫ ſcaroticum .i. graue ſomnuꝫ. Uinuꝫ nardi agreſtis .i. ex ea cōfectuꝫ diſſuriis ⁊ epa ticis p̄ſtolatur: ſtomachi etiam inflatōibus opitulatur Uinum nectareum videlicet ex herba quam alij mena lion: alij medicam: alij ſimphicon: alij deamoreſtin: alij nectaream vocant cōfectum doloreꝫ ſtomachi cōpeſcit Urinaꝫ ꝓuocat. ⁊ cauſas thoracis medicādo cōponit ¶ CXXXV. Adhuc de reliquis eorum Inum picinum .i. ex pice liquida cōfectū. Uir tutem habet termāticam et pecticam. vtile eſt intraneoꝝ vulneribꝰ. Tuſſim ſedat digeſtionē temꝑat: inflationibus medetur. aſmaticis prodeſt atqꝫ luxationibus. Uinum picuinum videlicet quod reſinā picuinā habet caliduꝫ ac digeſtibile. emoptoycis et vomitibꝰ ꝯtrariū Uinū praſſiten .i. ex foliis praſſii recentis cōfectū om nes cauſas thoracis ſoluit. ⁊ praſſio ſimile eſt in virtu te ſua. Uinū roſaceuꝫ videlicet roſis ſicciſ ac tuſis in lintheo lo ligatis: ⁊ in muſto miſſis datur vtiliter febrientibus Stomachi dolorem lenit. digeſtionē p̄ſtat. reumā quo qꝫ ventris ac diſenteriā compeſcit. ¶ Palladius libro vi. Ad faciendū roſatuꝫ qͥnqꝫ libras roſe pridie purga te in decē ſextariis vin veteris merge: ⁊ poſt. xxx. dies decem libras deſpumati mellis adiice. ¶ Idem in libro viii. Uinū ſcillite ſic facienduꝫ eſt. In iulio menſe ſcillā de montanis aut maritimis locis ſub ortu canicularū ꝓcul a ſole ſiccamꝰ. ex hac in vini amphora vniuſ libre menſuram mittimus: reciſis tamen ante ſuꝑfluis ⁊ ab iectis foliis quibꝰ pars extrema vallatur. Quidam ve lamina ip̄a filo inſerta ſuſpendunt: vt vino infuſa mer gātur ⁊ non admixta fecibus poſt. xl. dieꝝ ſpacium in ſerta que appēſa ſunt auferātur: hoc vini genꝰ tuſſi re ſiſtit. ventrem purgabit. flegma diſſoluit Spleneticis ꝓderit. acumen p̄ſtabit oculoꝝ. concitabit digeſtionis auxilia. ¶ Diaſcorides. Uinuꝫ ſcilleticū eſt vtile dige ſtioni: eſcarumqꝫ corruptioni. Uomitum ⁊ ſpiſſos hu mores ſtomachi cōpeſcit. Spleneticis ⁊ ictericis pro deſt ventremqꝫ ſoluit. ydropicis et diſſuriis opitulatur Inflationibꝰ paraliticis ⁊ ſtomaticis preſtolatur Ue nenatis etiam vtiliter datur. antiqua frigora dolorem qꝫ lateris iuuat. menſtrua ꝓuocat. Hoc tamen vinum ſi dulce bibatur: neruis contrariū inuenitur. Hoc etiā caueatur: ne febrientibus aut intraneis vulneratis de tur. Uinum yſopacum ad thoracis ⁊ lateris dolores facit. tuſſim antiquam compeſcit. aſmaticis et diſſuriiſ opitulatur frigora periodica ꝓhibet. mēſtruis imperat ¶ Actor. Multa quoqꝫ temporibus noſtris increſcen te luxuria cōficiuntur alia vinoꝝ genera vt gariofila tum. ſpicatum: floratum: et ſimilia. ¶ Palladius libro iii. Porro conditum vel abſinthiacū l̓ roſatum vel vio laceum ꝓcedere ſponte fertur ex vitibus: vt natura ſuſ cipiat quod ꝓcurare ſueuit iuduſtria Si ſarmēta ī vas aliquod ſemplenū ſupradictis potōnibus merſa ẜuēt̉ vt in vnam terram viuaꝫ ſimul reſoluas ad lixiuii mo dum donec oculi ſarmētoꝝ nitantur exire. Tunc eadeꝫ Liber Quintuſdecimus ſarmenta germinātia in qͦ volueris loco vitiū ceteraꝝ more deponas: .AXXXVI. De vinis pomorum et primo malorū grana torum ¶ Idem in libro. xi. Ina ex pomīs in octobri menſe recte conficiū tur omnia que in locis ſuis legūtur. Uina po moꝝ oīm vtilia ſunt neceſſitatibus medicine: vt vinum quod ex maliſgranatis tuſis et expreſſis cō ficitur: donec ad terciam redeat decoquitur. hoc intra ueoꝝ reuma ꝓhibet febrientibꝰ ac diſentericiſ vtiliter adhibetur: euſtomachū eſt: et ventrem ſtringit ¶ Idem Maligranati vt ſupra dictum eſt: omnis ſuccus euſto machꝰ eſt Duo ſunt eius genera: dulce et acre. Dulciſ ſuccus eſt ſtomacho contrarius: ex parte calefaciens: ſed inflationem faciens. Unde contrarius eſt febrici tātibꝰ: ē etiā virtutis diuretice et ſtiptice et anaſtoma che. In vino etiam virtuteꝫ habet mediam. Idem ſuc cꝰ expreſſus et coctus admixtꝰ melle vulnera percurat oris: et nature p̄terigia: et paſcentia vulnera recentia qꝫ abducit: dolores auriuꝫ tollit Palladius libro. iiii. Uinum de maliſgranatis cōficiēs hoc modo. Grana matura purgata diligenter in palmea fiſcella mittis: in colea exprimis: ⁊ leniter coques vſqꝫ ad medietateꝫ Cum refrinxerint: picatis et gipſatis vaſculis claudiſ alij ſuccum non excoquūt: ſed ſingulis ſextariis ſingu las libras mellis miſcent: et in predicta vaſa cōdiūt et cuſtodiunt. ¶ CXXXVII. ¶ De viuo cidonioruꝫ et pirorum atque ma ¶ Diaſcorides lorum Inum cidoniteꝫ quod .ſ. ex malis cidoniis ab intus purgatis ⁊ inciſis muſto commixtis cō ficitur. Uirtutem habet ſtipticā euſtomachā ventrem ſtringit. diſentericis opitulat̉. epaticis ac fre neticis et diſſuriis medetur ¶ Idem. Fit ex cidoniis vt nū cuius colore deſideria falluntur laguentiū. Naꝫ ſe pe guſtu et odore cuiuſlibet vini veteris imagineꝫ rep̄ ſentat. Ideoqꝫ greci hoc ydromel appellant. Ex mul tis aūt cōpoſitionibꝰ meliꝰ eſt hoc et vtilius traditur. Poſt eſtus caniculares aqua que ꝑ ſe ex imbribus no uembris infunderit: mūdo vaſe ſuſcipitur: ⁊ in vmbra poſita tranſfuſa colatur. Tunc cidonia iuſte maturita tis ſeminibꝰ ex lingno interiore purgata: et in fruſta ꝯͣ ciſa eidem aque immergūtur: et tam diu cum ea relin quūtur: donec in ſuccum tranſiſſe maloꝝ vin colore ꝓ batur. hanc diligenter liquatam in vaſe ſeruari ſolēne eſt ī loco abſqꝫ fumo maxime. ⁊ ſoli negetur acceſſuſ ſi fieri poteſt. Itaqꝫ menſe ſeptimo licebit vti ꝓ vino. Ui nū quoqꝫ piratum fit de piris nō valde maturis: ſicut de cidoniis tritis ¶ Palladiꝰ libro tercio. Uinum de piris fit: ſi cōtuſa ⁊ ſacͣco rariſſimo cōdita ponderibꝰ cō primātur aut p̄lo. hieme durat: ſed prima aceſcit eſta te. Acetum ſic fit de piris Pira ſilueſtria vl̓ aſperi ge neris matura in cumulo reſeruātur ꝑ triduum: de inde mittūtur in vaſcula: cui montanaᵇ aqua vel fontana vl̓ pluuialis aqua miſcetur. er opertum vas ꝑ triginta di es relinquitur: ac ſubinde ꝙͣtum ſublatū fuerit ad uſuꝫ aceti: tm̄ redditur aque ad reꝑationē. liquamē de piris caſtimoniale ſic fiet. Pira maturiſſima cum ſale calcā tur integro vbi carnes eoꝝ fuerint reſolute: vl̓ in cupel lis vel in vaſculis fictilibus picatiſ cōdiuntur: poſt mē ſem tercium ſuſpenſe hee carnes liquorem demittunt faporis iocūdi: ſed coloris albiduli. contra hoc illud ꝓ derit: vt tempore quo ſaliunt vina nigella: ꝓ aliqua ꝑte ꝑmiſceas. ¶ Actor. Uinū quoqꝫ fit ex diuerẜ ſpeciebꝰ maloꝝ in iocis vbi huius fructꝰ abūdant. et eſt pluriū inflatiuum. appellaturqꝫ ficera vulgariter: ſed ficera teſte yſidoro cōmuniter dicitur omne qd̓ mebriare po¶ CXXXVIII ¶ De vino meſpilato et dactilico ac virtute fructuum ceterorum. ¶ Diaſcorides. Inum meſpilatum ⁊ ſiliquatuꝫ ſimiles habent ſupradictis cōfectiones. Uirtuteꝫ habent ſtip Uticam et euſtomachā Itaqꝫ reuma intraneoꝝ compeſcūt ¶ Pliniꝰ libro. xiiii. Uinum quoqꝫ fit ē pal mis quo parthi et ⁊ indi vtūtur et oriens modio in tri bus aque cōgiis macerato et expreſſo ¶ Dyaſcorides. Uinum dactilicum ſiue palmaticū cōficitur ē dactilis maturis non primis miſſis in dolium muſti in fūdo per foratuꝫ: linoqꝫ operculatū. pꝰ dies vigintiunū lintheo lꝰ de cauernā tollitur: et vt liquet vinū ſpiſſum dimitti tur. ⁊ in vaſe reponitur. Eſt auteꝫ dulce. virtuſqꝫ illi ē ſuauis. et reumatiſmis eſt vtile: dolorem tamen cōmo uet capitis et eſt ſtipticum. Ideoqꝫ ſtomachis mede tur: ac celiacis et emoptoycis. ¶ Conſtantinꝰ in pāteg ni. Uinum dactilicum. vt ſuprā dictum eſt. vinis cēte ris groſſiꝰ et nutribiliꝰ eſt Melancoliā parit: minuſqꝫ calefacit ¶ Dyaſcor ides. Uinum cedrinū conficitur ex cedria dulci aqua lota et muſto immixta. Uirtus eſt ī li termantica et leptomerica. non febriētibꝰ detur Tuſ ſim veterem tollit. Dolorem lateris et thoracis cōpeſ cit. Tortionibꝰ ⁊ vulneribꝰ inteſtinoꝝ medetur. vulne ra ventris curat empicis et ydropicis p̄ſtolatur. lūbri cos occidit. morſibꝰ venenatis occurit. Dolores etiā aurium mitigat infuſum. Uinum mirtinū cōficitur ex mirta nigra matura tuſa et expreſſa Multi vero mirta in ſole ſiccatam tundunt: cui admiſcent aquam et vinū auſterum et diutius infundere dimittunt: poſtea expri mūt ac reponūt Uirtꝰ eiꝰ ē ſtiptica ⁊ euſtomacha Reu ma ventris ⁊ ſtomachi abſtinet. intraneoꝝ vulnera cu rat: et capillos inficit ¶ Palladiꝰ libro ſcd̓o. In menſe ianuario vinum mirtice fit hoc modo. In vini veteris vrbicis ſextariis decem mittis grana mirti confracta ſextarios vrbicos tres que ſint. xix. diebus infuſa: po ſtea expreſſis mirti granis colabis et in eo vino mediū croci ſcrupulū: et folii vnum ſcrupulū mittis: et ex mel lis optimi decem libris omnia temperabis. ¶ Idem in libro tercio In februario vero mēſis initio mirtice ali ter facies hoc modo Mitte vini veteris decem ſexta rios in lagenam et baccaꝝ mirti libras quinqꝫ miſce bis. Cum vigintiduoꝝ dierum ſpacio confuſa tranſe gerint: per quos vas quotidie conuenit agitari: tunt palmea ſporta colabis. et p̄dictis decem ſextariis mell̓ optimi fortiter triti pondo quinqꝫ miſcebis. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Uinum etiā fit e fico qd̓ ficites dicitur. aut ſi dulce eſſe non libeat ꝓ aquā tantūdem vinaceaꝝ adii citur. Ecipria ficu fit et acctum p̄cellens: alexandri nō quoqꝫ melius. . CXXXIX. ¶ Plinius li. xvi. ¶ De viſco Iſcuꝫ fit ex acinis qui colliguntur tēpore meſ ſium immaturi. Naꝫ ſi acceſſerint imbres am ꝑlitudine quideꝫ augentur: viſco vero marceſ cūt vel inareſcunt. Siccantur poſtmodū aridiqꝫ condi untur: ⁊ in aqua conditi putreſcunt duodenis fere die bus. vinumqꝫ hoc rerum putreſcendo gratiaꝫ inuenit Inde vero in ꝓfluente rurſus malleo tuſi: amiſſis cor ticibus: interiore carne lenteſcūt. ⁊ hoc eſt viſcū pēnis auium tactu ligandis iuglandis oleo ſubactum cum li bet inſidias moliri ¶ Actor. In ſumma notandū ꝙ vi ſcus ſiue viſcum multipliciter accipitur. Si quidem et viſcus naſcitur: ⁊ viſcus multipharie conficitur. Ideo qꝫ de viſco pluribꝰ ī locis in hoc opere tāgitur Unuꝫ eſt qd̓ videlicet de plantis ſiue de terre naſcentibus col ligitur. Nam viſcus ſicut in tractatu de herbis cōmu nibus dictum eſt ſuperiꝰ. Eſt ſpecies plante q̄ naſcitur Liber Sextuſdecimus in arboribus. verbi gratia in robore: pruno ſilueſtri: therebinto: quercū: et ilice. Sic etiam in arboribꝰ creſ cit ac uiuit polipodium et agaricum ac ſerpillū. Prop terea pro ſecūdo ſicut in tractatu de gummis ac ſucciſ arboꝝ dictuꝫ eſt ſupra. Iuxta diaſcoridem eſt lacrima arboris lenis ac viridis: intus obruffa: ⁊ nichil aſperu habēs. Colligitur et de ſemine obrotūdo qd̓ in arbore drios naſcitur: habente folia ſimilia buxo. Terciuꝫ eſt genꝰ viſci qd̓ non naſcitur: ſed ad corpora cōglutinan da ex diuerſis rebus conficitur. verbi gratia. Ex gra no frumēti vel ex natatorio qd̓ inuenit̉ ī quibuſdaꝫ piſ cibus marinis. vel alijs etiam quibuſdā rebꝰ glutino ſis. Fit etiā ex corticibus quarūdam arboꝝ ad captu ram auium vel muſcaꝝ. Deniqꝫ ſicut dictum eſt ſuꝑiꝰ ex omni genere viſci creſcentis in arboribus ad aues capiendas ꝑ decoctioneꝫ fieri poteſt viſcus. Hoc aūt diximꝰ occaſione illius viſci qui ex acinis. vt dictum ē ſolet confici. Hec itaqꝫ nūc de fructibus arboꝝ ac ſuc ¶ AXI. cis eoꝝ collecta ſufficiant. ¶ Quod nichil inutile terra germinat vel ꝓducit ¶ Ambroſius in hexameron. li. iii. cialem quadam rationem habēt: que ꝓ vili por Ingula ergo eoꝝ que generātur in terris ſpe tione complent vniuerſaꝫ creature plenitudi nē. Alia gͦ eſui. Alia naſcūt̉ vſui. Nichil vacat nichil īane t̓ra germīat qd̓ tibi putas īutile: alijſ īmo tibiipſi frequenter alio vſu eſt vtile. Quod eſcam non adiuuat ſuggerit medicinam: et ſepe que tibi noxia ſunt auibꝰ aut feris innoxium pabulū miniſtrāt. Sturni veſcūtur et conio: nec fraudi eſt eis: quia ꝓ qualitate ſui corpo ris venenum pabuli letalis euadunt: duꝫ vim eiꝰ frigi dam p̄coqua digeſtione p̄ueniunt: priuſꝙͣ vitalia ipſa p̄temptet. elleboꝝ periti loquuntur eſcam eſſe cōturni cū: eo ꝙ naturali quodam temꝑamēto ſui cōporis vim pabuli nocentiſ euitent Nec illud preterit ꝙ conio ple rumqꝫ furores libidinum marcuerūt. et elleboro vetu ſte paſſiones egri corporis ſolute ſunt. Non ſolū ergo nulla in his rep̄henſio creatoris: ſed etiam incrementū eſt gratiaꝝ: Siquideꝫ qd̓ ad periculū putabas eſſe ge neratū: remedia tibi ſalutis operatur. Naꝫ et id quod periculi eſt ꝑ ꝓuidentiam declinatur. et id quod ſalutiſ ꝑ induſtriam non amittitur. ¶ Actor. Hucuſqꝫ a prin cipio ſexti libri ꝓſecuti ſumus opera tercie diei. que om nia cum ceteris que p̄cedunt ad diſpoſitioneꝫ vtcūqꝫ pertinent mūdi. Nam ⁊ ſi plante mutantur ꝑ augmen tū terre. tam̄ fixe adherentes neqͣquā mouentur de lo co ad locum. ideoqꝫ cū ip̄e ſint certe: dicūt̉ ad diſpoſiti oneꝫ terre ꝑtinere potius ꝙͣ ad ornatū. Porro in libro ſequenti ꝓſequendū eſt opus quarte diei. ⁊cͣ. Continentia libri decimiſexti. Extuſdecimꝰ liber agit d̓ opere quar te diei: hoc eſt de luminaribus celi. ⁊ ſignis ⁊ temporibꝰ et huiuſmodi. Cō tinet auteꝫ capitula. c. Eformatione celeſtiuꝫ luminarium. i. De natura ſolis ⁊ eius magnitudine. .ii. De motu vel curſu eiuſdem. .ii. De multiplici eius effectu in rebus inferioribꝰ .iiii. De calefactione aeris inferioris a ſole. .v De ſignis diſpoſitionum aeris in ſole .vi. De luna .vii De lumine lune. .viii. De his que luna recipit a ſole. De his que accidunt ſcd̓m augmentū et diminutionē in luna. .x. De motu vel curſu lune. De ſignis diſpoſitionū aeris in luna xj De eclipſi ſolis et luue. .xiii. De linea ecliptica. .xiiii. Morale ſe nece de ſpectaculo eclipſis. .xv. De ſtellis et eaꝝ varietate. .xvi. De ſtellarum origine. .xvii. Opīo albumaſar ⁊ areſtotilis de hac materia. .xviii Refragatio eiuſdem opinionis xix. De ſitu et ſtellaꝝ magnitudine .xx. De motu ſtellaꝝ in generali. .xxi De motu ſtellaꝝ fixaꝝ. .xxii. De planetis: .xxiii. De nominibꝰ et ꝓprietatibus ſinguloꝝ. .xxiiii De motu eoꝝ ꝑ ꝓprios circulos. .xxv. De diſtantia eoꝝ .xxvi De qualitatibus ſarturni ⁊ iouis ⁊ martis .xxvii. De cauſis retrogradationis eoꝝ .xxviii De qualitatibus veneris ac mercurii et eorum diſpoſi tione. .xxix De eoꝝ retrogradatione .xxx. De retrogradatione ſolis. .xxxi. Falſa opinio de concentu celi. .xxxii. De quatuor ſperis vel celis habentibꝰ ſtellas. xxxiii. De duodecim ſignis zodiaci .xxxiiii. De ſignificationibus noīm eoꝝ. .xxxv. De ratione numeri ſignoꝝ. .xxxvi. De diſpoſitione eoꝝ. .xxxvii. De ratione ordinis eoꝝ .xxxviii. De multiplici diuiſione ſignorum .xxxix. De domibus planetaꝝ in duodecim ſignis et eorum exaltationibus De triplicitatibꝰ eoꝝ ac termīs et faciebꝰ. .xli. De virtutibus planetaꝝ in eiſdem ſignis .xlii. De qualitatibus q̄ planetis effectiue non ꝓprie attri buūtur. .xliii. De ꝓpriis effectibus ſolis. .xliiii. De ꝓpriis effectibus alioꝝ planetarum. .xlv. De ordinatione motuum eoꝝ. .xlvi. De ꝑpetuitate eoꝝ .xlvii De cooꝑatione oīm planetaꝝ .xlviii. De oꝑationibus eorum in diſpoſitōne embrionis. xlix. Reꝓbatio fatalis conſtellationis. Cur magos per ſtellam dn̄s ad ſe duxit .li De numero ſtellarum. De his que ex ſitu vel motu ſtellaꝝ creantur in rebus inferioribus. .lii. De ſtellaꝝ ſignificationibus .liiii. De ſtellis ſigniferis. .lv. De canicula. .lvi. De lucifero. .lvii. De cōmeta. .lviii Areſtotilis ſententia de cometis. .lix. Opiniones apollonii ⁊ epigenis de cometis. .lx. Iteꝝ alioꝝ rōnes de cometis .lxi. Sententia ſenece de eis .lxii. Qualiter per celi luminaria diſtinguūtur tꝑa. lxiii. De quatuor anni temporibus. .lxiiii. De hieme. .lxv De vere. .lxvi. De eſtate. .lxvii. De autumno .lxviii. De qualitatibus aeris ſcd̓m quatuor tꝑa .lxix. De qualitatum p̄dicttaꝝ variatione. .lxx. De diſpoſitionibꝰ humanoꝝ corpoꝝ ſcd̓m qualitates temporum. .lxxi. De his que obẜuat eccleſia ſecūdū quatuor tꝑa. lxxii. De ꝑtibꝰ tꝑis et primo de momētis ⁊ horis lxxiii. De diſtinctione horaꝝ equinoctialiuꝫ ī ortu et occaſu ſignoꝝ. .lxxiiii. De diebus in generali. .lxxv. Liber Sextuſdecimus De die naturali .lxxvi. De die vſuali vl̓ artificiali .lxxvii .lxxviii. De noctibus. De ſeptimanis. .lxxix. De menſibus .lxxx. De numero dieꝝ in ſingulis menſibꝰ: .lxxxi. De kalendis et nonis et ydibus .lxxxii. De diebus egiptiacis et canicularibus .lxxxiii. De annis et primo de ſolari. .lxxxiiii De regulari ſolari .lxxxv. De concurrentibus .lxxxvi. De litera dominicali .lxxxvii. De biſexto. .lxxxviii De anno lunari .lxxxix. De aureo numero et an nō lunari ꝯn̄i .xc. De regulari cōmuni .xci. De epacta et emboliſmo xcii. De ſaltu lune .xciii. De feſtis mobilibꝰ .xciiii. De quibuſdam verſibꝰ ad p̄dictoꝝ ſtīam vtilibꝰ. xcv. Cur in celebratione paſce obẜuamꝰ numeꝝ lune. xcvi. De ſabbati circa idē obſeruatione .xcvii. De ciclis annalibus. .xcviii. De īdictionibꝰ et luſtris et olimpiadibꝰ ⁊ iubileiſ. xcix. De ſeculis ⁊ etatibꝰ L .I. De formatōne celeſtium luminarium. ¶ Hugo de ſex diebus. Oſtquaꝫ in firmamēto inter aquas poſito ex ip ſiſ aquiſ circumpo ſitis tantus calor innatus eſt vt ꝑ eū aquam ſtabilem in ſe contraheret: ac ſic aridā apparerꝫ contigit naturali ter: vt ex illa multi tudine aquarū ad firmamentū ꝑ ter cie diei calorem cōtracta ſtellaꝝ corpora crearentur ¶ Comeſtor Sic ergo quarto die que diſpoſuerat deꝰ cepit ornare rebus illis: que intra mūdum cōgruis mo tibus agerentur. Plante ergo quia terre herent ad diſ poſitioneꝫ eius magis quaſi ſpectant. ⁊ ſicut diſpoſitō neꝫ ſic et ornatum a ſuperioribus inchoauit Fecit em̄ eadem die luminaria ſolem ⁊ lunaꝫ ⁊ ſtellas: vt ſol illu minaret diem. luna vero ⁊ ſtelle noctem. ne nox ſine lu mine indecora nimis eſſet ⁊ vt operantes nocte ſicut ⁊ naute et viatores ſolaciū luminis haberēt. Sunt ⁊ que dā auicule que lucem ſolis ferre non pn̄t et fere nocte paſcuntur Nec ſuꝑfluit ſol licet nubes lucida priꝰ eiuſ vicem ageret. quia illa tenuem ⁊ inſufficiēteꝫ habebat lucem: ⁊ forte non niſi ſuperiora illuminabat: ſicut nec modo ſtelle: de illa nube traditur vel ꝙ redierit in ma teriam vnde facta fuerat: ſicut ſtella que apparuit ma gis. et columba in qua viſus eſt ſpūſſanctꝰ: vel ꝙ ſoleꝫ ſep comitetur. vel ꝙ de ea factum eſt corpus ſolare ¶ Actor. Hec aūt tria lumīariū genera ad ornatuꝫ fir mamēti ſpectare dicūtur: ſcd̓m ꝙ firmamentū large ꝓ tota natura que eſt inter ſperam ignis et celum aqueū ſumitur. Sic aūt diſtinguūtur: quia ſtellē ſunt altiores ſol medius: lunā inferior eſſe oſtenditur. Iteꝝ ſol de lu ce plus habꝫ: ſtelle minꝰ. luna vero mediocriter. Non dico ſimpliciter: ſed nobis: quoniā ex vicinitate ſui ad nos maior eſt eius effectus ꝙͣ ſtellaruꝫ: et maior appa ritio ſui luminis. Sed nihilomninꝰ. vt teſtantur aſtrologi. luna multum minor eſt ꝙͣ terra. Minima vero ſtel larum fixaꝝ notabilium maior eſt ꝙͣ tota terra: ⁊ per ꝯͣ ſequens ꝙͣ luna. ¶ .II. de natura ſolis et eius magnitudine. ¶ Iſidorus libro tercio Ol dicitur: qꝛ ſolus apparet obſcuratis fulgo re ſuo cunctis ſideribus. Huius ignem ph̓i di cūt aqua nutriri: et ex contrario elemēto virtu tem luminis ⁊ caloris accipe re. vnde accidit: vt ſepe vi deatur madidus et rorans. Cumqꝫ igneus ſit p̄ nimio motu ſue ꝯuerſiōis ampliꝰ incaleſcit. Solis auteꝫ ma gnitudo maior eſt terra. et ideo eodeꝫ momēto quo ori tur in oriente: ſimul et occidēte equaliter apparet. Sꝫ ideo nobis quaſi cubitalis videtur: quia valde longe nobis remotus eſt Areſtotileſ in libro metheoroꝝ pri mo. Corpꝰ ſolis maius eſt corporibꝰ reliquaꝝ ſtellarū. et eſt velocis motus nobis ꝓpinquꝰ: pluſqꝫ habet potē tie qͣm omnes alie ſtelle ad caliditatem generandā: eā qꝫ multum excitandaꝫ. Eſt autem ſol maior tota terra et quedā etiam ſtelle maiores ſunt terra poſt ſoleꝫ. Sol quādo terram inflamat motu ſuo ſuꝑ ea vapores ex vi caloris eleuat Macrobiꝰ de ſomno ſcipionis libro pͥ mo. Ph̓i hoc maxime in omni circa magnitudinē ſolis inquiſitione cōſequi voluerūt: ꝙͣto maior poſſit eſſe qͣm terra. Heratoſtenes in libro diuiſionis ſic ait. Menſu ra terre ſepties et vicies multiplicata menſurā ſolis ef ficiet Poſſidonius multo multoque ſepius. Sed vera ratione ꝓbatur: ſolem octies maiorem eſſe terra. Se cūdus ph̓us Quid ergo eſt ſol. oculus celi: caloriſ circū mitus. ſplendor ſine occaſu: diei ornatus: horaꝝ diſtri butor Areſtotiles in libro metheoroꝝ. ſcd̓o Dixerunt quidā ꝙ ſol cibatur .i. nutritur humiditatibus aſcendē tibus ex diuerſis locis in terra. vnde diuerſificātur tē pora ſcd̓m modū diuerſitatis illaꝝ humiditatū. Uerū ſi cibaretur ſol corruperetur: et mutaret̉ ſicut mutatur ignis cibatus ꝑ augmētuꝫ ⁊ diminutionē: per debilita tem et fortitudineꝫ Nūc auteꝫ ſempiterno more eſt ſol ẜm diſpoſitioneꝫ ſuam Preterea ſi cibaretur omni die augmētatus inueniretur Nec hoc ei eſſet ꝓprium ſed cōmunitati ſtellarū Inuenitur aūt huic cōtrariū. III. De motu vel curſu eiuſdem. ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupra. pora. ne ſi ſemꝑ in eiſdeꝫ moraretur locis: qͦti Oli auteꝫ diuerſa conſtituit deꝰ curſus ſui tē diano vapore exureret ¶ Iſidorꝰ. Sol cuꝫ ig neꝰ ſit pre nimio motu ſue cōuerſioniſ ampliꝰ incaleſcit Mouetur aūt per ſe ip̄m: non cum mūdo vertitur Naꝫ ſi fixus celo maneret: omnes dies et noctes equales eſ ſent Sed hinc apparet eum ꝑ ſeip̄m moueri: ⁊ non cuꝫ mūdo verti: quia loco alio cras occaſurum: alio heri oc cidiſſe videmꝰ eum Spaciis etiam in equalibus orbes annuos conficit ꝓpter tempoꝝ mutationes Ex ipſo em̄ viciſſitudines tempoꝝ diſtinguūturt ⁊ dies: ⁊ menſes: ⁊ anni numerātur Nam oriens diem facit. occidēs no ctem. Oriens em̄ ꝑ meridiem iter habet ad occidenteꝫ vbi poſtꝙͣ venerit: ⁊ occeano ſe īmerſerit: per incogni tas ſub terra vias vadit: ⁊ rurſuꝫ ad occidentē recurrit Quādo autē ꝑ meridiem currit: vicinior terre eſt: quā do ꝑ ſeptentrionē vel iuxta ſeptētrioneꝫ ſublimiꝰ attolli tur Cui ideo deus diuerſos curſꝰ inſtituit: ne eo ſemꝑ ī eiſdem locis morante: quotidianꝰ nos eius vapor cōſu meret. Nunc aūt aeris temperies ꝓ ratōne temporum diſpſenſatur: ⁊ ordo viciſſitudinū ꝑ̄mutationūqꝫ ẜuat̉. Nam duꝫ ſol ad ſuperiora cōſcēderit: ver temꝑat. vbi aūt ad ſūmum eſtiuos calores accēdit: vt fruges matu ritate durentur ⁊ que humore veris incocta ſunt: ferue facta matureſcant. Rurſum vero decidēs vel deſcēdēs autūno temperieꝫ reddit. vbi vero ad inferiorē circulū Liber Sextuſdecimus redierit: ex glaciali compage celi nobis rigoreꝫ hiber ni frigoris derelinquit: vt iterum hibernis humoribuſ ⁊ pruinis terra pingueſcat. Circulum autem ab vno puncto in eundem peragit. xix. annis. Ab hoc tam lu na ꝙͣ cetera ſidera illuminari dicūtur Eclipſiꝫ vero pa tit̉ cū luna. xxx. ad eandem lineam qua ſol vehitur ꝑue nit: eiqꝫ ſe obuciēs: lumen eius nobis abſcondit ¶ Ex li bro de natura rerum Solis motus circularis eſt: perpe tuus ⁊ cōtinuus plus moratur in ſignis eſtiualibꝰ: qͣm in hiemalibꝰ: quia circulꝰ eſt ecentricꝰ. huius corpꝰ cuꝫ poſitum eſt ſuꝑ ſperam ſuam: cuius cuſpis egreſſa eſt a cuſpide ſignoꝝ duobꝰ gradibꝰ ⁊ dimidio. voluiturqꝫ in eo volutione equali Huic duplex eſt motus ſcꝫ vnꝰ ab oriente in occidētem: ⁊ h̓ eſt accidētalis Aliꝰ ab occidē te in orientē ⁊ hic naturalis Naturali quippe motu cō tra firmamētum nititur: quotidie tamē cum firmamen to ab ortu ad occaſū refertur Preterea motꝰ eiꝰ ab oc cidēte iuorientem duo ſunt. quoꝝ vnus eſt ei ꝓpriuſ in ſuo circulo egreſſe cuſpidis quo mouetur in omni die ⁊ nocte fere ꝑ vnum gradū Alius eſt motꝰ tardꝰ qui eſt ſpere ſolis ſuꝑ axes circuli ſignoꝝ: qui eſt equalis mo tui ſpere ſtellaꝝ fixarū in annis centum gradu vno Ex his duobꝰ motibꝰ colligitur curſus eiꝰ: qui videtur in circulo ſignorū ab occidēte in oriētem: ꝑ queꝫ abſcidit circulū ſignoꝝ in tricentis. lxv. diebus et fere quartaꝫ ¶IIII. vnius diei De multiplici eiꝰ effectu in rebꝰ īferioribꝰ ¶ Gioniſius de diuinis nominibꝰ. nꝰ iſte ſol viſibilis: qui omnia que eum partici Iuine bonitatis ymago ſignificatiua eſt mag pare poſſunt illuminat. Ad generationeꝫ ſenſi biliuꝫ corpoꝝ cōmittitur ⁊ ad vitā ea mouꝫ: ⁊ nutrit: ⁊ auget: et ꝑficit: et purgat: at renouat. Menſura eſt et numerus horaꝝ et totiꝰ temꝑis lux Congregat diſꝑſa et cōuertit ad ſe omnia viſibilia mota: ⁊ omnia ſenſibi lia eum deſiderant: aut ſcꝫ mouendi: ⁊ illuminādi et ca lefaciendi: et ideo comp̄hendi a luīe appetentia. Ori genes ſuꝑ pͥn. iohannis. Si queris qͦmodo in verbo d̓i vitaliter et vniformiter et cauſaliter omnia ſubſiſtant. cōſpicare qūo omniuꝫ rerum quas huius mūdi ſenſibi lis globoſitas comp̄hendit: cauſe ſimul et vniformiter in iſto ſole viſibili ſubſiſtūt. Inde nanqꝫ forme omniuꝫ corporum ꝓcedūt. Inde diſtantiuꝫ colorum pulcritudo et cetera que de ſenſibili natura p̄dicari poſſunt Conſi dera multiplicem et infinitam ſeminū virtuteꝫ: quomo do numeroſitas herbaꝝ: fruticum animaliū: in ſinguliſ ſeminibꝰ ſimul continetur qͦmodo ex eis ſurgit formaꝝ pulcra varietas: et huiōi naturalia exempla ꝑſpice ¶ Palladius libro duodecimo. Mediꝰ planetaꝝ fertur ampliſſima magnitudine ac poteſtate ſol: nec modo tē poꝝ terrarumqꝫ: ſed ſiderum etiam ip̄oꝝ celiqꝫ rector hic lucem rebus miniſtrat: aufertqꝫ tenebras. hic reliqͣ ſidera occultat et illuſtrat. hic tempoꝝ vices annumqꝫ ſemꝑ renaſcentem nature temꝑat. hic triſticiā diſcutit celi atqꝫ humani nub ila ſerenat animi: hic ſuum lumen ceteris quoqꝫ ſerenat ſideribus: p̄clarus eximiꝰ omnia intuens. ¶ Ambroſiuſ in hexameron libro .i. Mare ip ſum ideo ferunt falſam et amaraꝫ habere aquam ꝙ ea que fluminis in freta influat: calore abſumatur: tantuꝫ qꝫ vapore diurno conſumi: qͣntum quotidie ex diuerſis fluuiorum curſibus inueniatur. Quod ex ſolis quadaꝫ diiudicatione fieri ꝑhibetur: qui qd̓ purum ac leue eſt ſibi rapit: et qd̓ graue atqꝫ terreum relīquit: ex quo re manet falſum illud et aridū qd̓ ſine vſu et ſuauitate po tādi ſit ¶ Areſtotiles in libro metheoroꝝ. ii. Cauſa eti am prima mouens terre et aque vapores vt ex eis ele uatis fiant impreſſiones aeris: eſt motus orbium ſtella rū ſcꝫ ſolis et aliaꝝ Sol em̄ dum appinquat his rebuſ et elongatur ab his: cauſa eſt generationis et corruptō nis accidentiū in illis .i. rerum huiōi que in eis generā tur: ⁊ duꝫ calor eius ignit terram: eleuatur ex ea vapor ſiccus atqꝫ in diuerſas ſpecies ſeparatur. ¶ Priſtianꝰ ad coſdrōe. Duplicem aūt inflamationeꝫ faciens eſt ſol humidam .ſ. ⁊ fumeam. loca quibus aꝓpinquat ſuꝑgre diens vaporem facit. longius aūt abſiſtēs frigiditatis cauſa fit ⁊ aqͣ in aere ꝯſiſtens iteꝝ ī t̓ra defertur. Per hoc ergo aque magis hieme fiunt et noctu ꝙͣ per diem quia gelidiores diebus ſunt noctes ¶ Plinius libro. ii. Celebrant greci anargoraꝫ clazomeniū olimpiadis ſe ptuageſimeoctaue ſecūdo anno p̄dixiſſe literaꝝ celeſti um ſcientia quibus diebus ſaxuꝫ caſurū eſſet a ſole. Id qꝫ factum interdiū in tracie parte ad egos flumē. Qui lapis nunc etiam oſtenditur magnitudine vehiculi: co lore aduſto: cometa quoqꝫ illis noctibus flagrāte. Qd̓ ſi quis p̄dictuꝫ credat: ſimul fateatur neceſſe eſt maioriſ miraculi diuinitatem fuiſſe anaxagore: ſoluiqꝫ verum natura intellectū: ⁊ confundi omnia: ſi aut ip̄e ſol lapis eſſe: aut vnqͣm lapidem in eo fuiſſe credatur. decidere ta mē crebro non erit dubiū. In abidi gimnaſio ex ea cau ſa colitur: hodieqꝫ modicus quidam: quem in media ter raꝝ caſurū idem anaxagoras p̄dixiſſe narratur. Colit̉ ⁊ caſandrie que potidea vocitata ē: ob id deducta. Ego ip̄e vidi in vocontioꝝ agro paulo ante delatum. ¶ V. De calefactōne aeris inferioris a ſole. ¶ Seneca de naturalibus queſtionibus. Iunt aūt niuem in ea parte aeris fieri: que ꝓ pe terram eſt. hanc ergo plus habere caloris ex quatuor cauſis. vna ꝙ cum omnis terraꝝ eua poratio multū in ſe feruidi aridiqꝫ habeat: eoqꝫ calidi or eſt: quo recentior. Altera vero qd̓ radii ſolis a terra reſiliunt: ⁊ in ſe recurrunt Hoꝝ ergo duplicatione ꝓxi ma queqꝫ terris calefiunt: que ideo plus habēt te poris quia ſolem bis ſentiunt Tercia eſt ꝙ magis ſuperiora p̄flantur. que autem d̓preſſa ſunt minꝰ ventis verberā tur Accedit hiſ ratio democriti. Omne nempe corpus quo ſolidiꝰ eſt eo calorem citius concipit: ⁊ diutiꝰ ẜuat Itaqꝫ ſi in ſole poſueris encum vas ⁊ vitreum et argē teum eneo citius calor accedit: diutiuſqꝫ habebit. His em̄ inquit corporibꝰ que duriora ſunt ⁊ preſſiora: neceſ ſe eſt minora eſſe foramina: ac tenuiorem in ſingulis ſpi rituꝫ Sequitur ergo vt quēadmodū minora balnearia citius calefiunt: ſic ⁊ hic foramina occulta atqꝫ oculos effugientia. ⁊ calorem citius ſentiunt: ⁊ ꝓpter eaſdem anguſtias qͥdquid receperint tardiꝰ reddūt Omnis au tem aer quo terris ꝓpior eſt: eo craſſior. Nam ſicut in aqua ⁊ omni humore ima fex eſt: ſic etiā ī aere iſto ſpiſ ſiſſima queqꝫ deſidūt. Ideoqꝫ fidelius caloreꝫ receptū cuſtodiunt. Editōr autem aer quo longius a terrarum colluuie receſſerit: eo ſincerior ac purior eſt. Itaqꝫ ſoleꝫ non retinet: ſed velut per inane tranſmittit: ideo minuſ calefit His ergo cauſis pleriſqꝫ placuit ī illa aeris ꝑte niuem concipi: que terris vicina eſt: ⁊ ideo minꝰ alliga ri: quia minore rigore coit. Nam vicinꝰ aer plus habꝫ frigoris: ꝙͣ vt in aquam vel imbrem tranſeat: ⁊ minus ꝙͣ vt duretur in grandinē. Hoc itaqꝫ frigore nō nimis intento coactis aquis niues fiunt Econtra vero quidā aiunt cacumina mōtiuꝫ eo calidiora eſſe debere: quo ſo li ꝓpinquiora ſunt Sed hi michi vident̉ errare ꝙ alpes ⁊ altiſſimos montes intantū creſcere putant: vt illoruꝫ magnitudo ſentire poſſit ſolis viciniam: excelſa ſūt em̄ iſta nobis comparata. At vbi ad vniuerſum orbem re ſpexeris: omniū humilitas eſt manifeſta: atqꝫ intantuꝫ nichil attollitur vt in collatione totiꝰ: nec vlla ſit ī maxi mis portio Itaqꝫ qui dicit altiorem monteꝫ magis ca lere debere: quia ſoleꝫ ꝓpius excipiat: ille dicere poteſt homineꝫ longiorem: citius ꝙͣ puſillum debere calefieri Liber Sextuſdecimus CVI. De ſignis diſpoſitionum aeris in ſole. ¶ Ex libro de preſagijs tēpeſtatū ſexto. Ol purus oriens ac non feruens ſerenuꝫ annū ciat diem. palliduſ autem grandineꝫ. Si auteꝫ et occidit pridie ſerenus ⁊ oritur: tanto certior fides ſerenitatis habetur. Croceus aūt oriēs: pluuias p̄dicat: idemqꝫ ventos cum ante ip̄m exorientē nubes rubeſcunt. Qd̓ ſi rubentibꝰ interuenerit: ⁊ pluuias. Cū eius orientis aut occidentis radii cōire vidētur: pluui as deſignat Circa occidētem cum rubeſcūt nubes: ſere nitatem future diei ſpondent. Si autem in eius ex ortu ſpargantur partim ad auſtrum. partim ad aquilonē pu ra licet circa eum ſerenitas ſit: pluuias tamē cum veto ſignificant. Et ſiquideꝫ in eius occaſu pluat aut radii nubes in ſe trahant: aſꝑam in ꝓxima die tempeſtatem ſignificat. Si aūt in oriente radii illuſtres eminent: qͣm uis circūdatī nube non fuerint: pluuiam p̄tendunt. Si nubes ante ſolis ortuꝫ globētur: aſꝑam denunciant im brem. Si ab exortu repellantur ⁊ ad occaſuꝫ abeāt: ſe renitateꝫ. Si nubes ſolem circūcludant qui nichilomi nꝰ in ſe purus vniꝰ orbis et ſerenus relinquatur tanto tempeſtas erit turbidior. Si vero duplex etiā orbis fue rit: tanto atrocior. Qd̓ ſi ex ortu vel occaſu fiat ita vt ru beſcant nubes: maxima oſtendetur tempeſtas. Si nō ambiūt: ſed imcūbant a quocūqꝫ vento fuerit: eum por tendūt: ſi a meridie et imbrem. Si oriens orbe cingat̉ ex qua parte is eruperit: expectetur ventꝰ. Si totꝰ eqͣli ter effluxerit ſerenitateꝫ dabit. Si ante ortum radii ſe oſtendūt: pluuiam et vētum p̄tendunt: Si circa occidē tem candidꝰ circulꝰ erit: noctis leuem tempeſtateꝫ: ſi ne bula vehemētiorem. ſi candēte ſole ventū. C.VII. ¶ De luna ¶ Iſidorus Unā dicta eſt quaſi lucina. ⁊ habꝫ nomē deriua tuꝫ a ſolis luce: eo ꝙ ab eo lumen accipiat: ac eptūqꝫ reddat. Huius magnitudo minor eſſe fertur ꝙ ſolis. nam cum ſol luna ſuꝑior ſit: et tamē a no bis maior videat̉ ꝙͣ luna. iam ſi ꝓpe nos acceſſiſſet: ml̓ to maior ꝙͣ luna cōſpiceretur Sicut auteꝫ ſol fortior .i. maior ē ꝙͣ terra: ita t̓ra fortior luna ꝑ aliquā qͣntitatem ¶ Secūdꝰ ph̓us. Quid eſt ergo luna. Celi purpura: ſol̓ emula: malefactoruꝫ inimica: ſolamen iter agētiuꝫ: di rectio nauigātiuꝫ: ſignuꝫ ſolemnitatū: larga roris: pre ſagiuꝫ tempeſtatū ¶ Areſtotiles in libro de animalibuſ Sol qͥdeꝫ facit eſtate om̄i āno: luna vero facit hͦ om̄i tē pore Noctes plenilunii calidiores ſunt: in diminutiōe lune: dies frigidiores Comeſtor. Qd̓ autē lūa ī plenilu nio facta ſit. ex alia ꝑpenditur tranſlatōne: que ſic habꝫ ⁊ luminare minꝰ in inchoatōne noctiſ In principio em̄ noctis non oritur luna niſi panſilenos .i. rotūda. VMI ¶ De lumine lune ¶ Iſidorꝰ. Unam quidā philoſophi dicunt ꝓprium lumē habere: globiqꝫ eius vnam ꝑtem eſſe lucifluaꝫ aliam vero obſcuram: et ita paulatim ſe uertē do diuerſas formas efficere. Alii econtra aiunt lunam non ſuū lumen habere ſed ſolis radiis illuminari. vnde et eclipſim patitur: ſi inter ipſam et ſolem vmbra terre interueniat Sol em̄ illa ſuꝑior eſt: hinc euenit vt quādo ſub illo eſt parte ſuꝑiore luceat: inferiore vero quaꝫ ha bet ad terram: obſcura ſit. huiꝰ interluniuꝫ eſt tempus illud inter deficiētem et naſcenteꝫ lunam. Eſt auteꝫ tri ceſimꝰ dies quā luna non lucet: et ideo videri tunc non poteſt. quia ſoli coniuncta obſcuratur Sed eodem mo mēto renaſcens: paulatim ab eo recedēdo videtur: luna amiſſi ac recepti luminis gratia m̄ſtrui ſpacia moderat̉ Que ideo obliquo incedit curſu ⁊ non recto vt ſol: ne in cidat in centrū terre: et frequenter patiatur eclipſim. vi cinus eſt eius circulꝰ terre. Creſcens auteꝫ orientē cor nibus ſpectat: decreſcens occidentē meritoqꝫ quia oc caſura eſt: ⁊ amiſſura lumen ¶ Alexander. Fallitur quo qꝫ quorūdam literatoꝝ opinio: dum putant lunā tanto magis accenſā eſſe: quanto magis diſtat a ſole: cuꝫ em̄ ꝑ ſex ſigna diſtat a ſole dicitur amphiritricos: ſiue pan ſilenos: cum aūt eſt monoides aut dyathomos: aut tria thamos: minꝰ accēſa videtur: et ꝙͣto magis ſoli vicina tur: tanto magis illuminatur: ſimiliter econtrario. Sꝫ vulgꝰ ſuꝑiorem eius partem non attendit: nec illuſtrati on eiꝰ ſolicitatur ¶ Idem. Radiꝰ lune ꝑ anguſtum fo ramen parietis intras ſi ad vlcus caballi inoſſatū ꝑue nerit: mortem ei inducit: qd̓ non faceret ſi ſub diuo ſtan tem lux eū lune paſſim occuparet Albumaſar. Prete rea ſi ſero vl̓ nocte quis diu ſederit aut dormierit in lu mine lune: generātur in eiꝰ corpore pigricia ⁊ laxatio: ⁊ excitatur ī eo catarrus ⁊ dolor capitis Carnes etiam aīalium d̓ nocte ſibi expoſitas luna corrumpit: ⁊ mutat odorem: eaꝝqꝫ ſaporem ¶ De his que luna recipit a ſole ¶ Areſtoti IX. les vbi ſupra. Una itaqꝫ nō habꝫ oīno principiuꝫ ſcꝫ agendi in īferiora: niſi ꝓpter commutationeꝫ ⁊ recepti nē luminis a ſole: ⁊ ſic efficitur quaſi alius ſol. ¶ Alfraganꝰ Sol rōnes om̄iū coloꝝ habet in ſe. Cūqꝫ luna fuerit cum ſole: tota eius medietas nobiſ expoſita erit tenebroſa: quia terra eſt inter ipſam ⁊ ſolem. Cūqꝫ ambulans p̄ceſſerit ſolem verſus orientem: obſcurabi tur verſus orientem ⁊ augebitur lux eiꝰ verſuſ occiden em̄ Cumqꝫ reflectetur lumē eius ad nos itaqꝫ quanto plꝰ elongatur a ſole: tanto plus apparet nobiſ ex lumi ne in eius corpore ſecundum motum ſuum. donec ſit in ſolis oppoſitione: ⁊ tunc tota eius medietas lucida erit nobis oppoſita: quia terra tūc erit inter ſolem ⁊ lunam poſita ¶ Helmādꝰ in cronicis. Hec facit ratio lunaꝫ n̄ habere ſuū ꝓpriū lumen: ceteras omnes ſtellas lucere ſuo lumine qꝛ ille ſupra ſolem locate omnes in ethere puriſſimo ſunt in quo omne qͥdquid eſt: lux naturalis et ſua eſt. Que tota cum igne ſuo: ſpere ſoliſ incūbit: vt ce li zone que ꝓcul a ſole ſunt: ꝑpetuo frigore oppreſſe ſit luna vero que ſub ſole eſt: ⁊ caducoruꝫ regioni luce ſua carenti ꝓxima: lucem non de ſuprapoſito ſole cui reſplē det: hr̄e nō potuit Terra quidē accepto ſoliſ lumine cla reſcit tātūmodo: ⁊ non relucet. luna vero ad inſtar ſpe culi: lumen quo illuſtratur emittit. Quāuis em̄ denſius corpꝰ ſit ꝙͣ cetera celeſtia: multū tamen terreno puriuſ fit accepte luci penetrabile: adeo vt eaꝫ rurſꝰ de ſe emit tat: nullum tamen ad nos ꝑferens ſenſum caloris Nā lucis radius cum ad nos de origine ſua .i. de ſole perue uit: ſecum naturaꝫ ignis de quo naſcitur deuehit. Cuꝫ vero luna corpori infunditur: ⁊ inde reſplendet. ſolā re fundit claritatem: non calorem: vt apparet in ſpeculo igni oppoſito ¶ X. ¶ De his que accidunt ſecundū augmentum vel diminutōnem lune. ¶ Albumaſar. Reſcente luna creſcit omne humidum ſiue ani matuꝫ ſiue inanimatuꝫ: vt elementū Ea quoqꝫ creſcente ſunt animalium corpora fortiora: ſi cut patet in lupis. vnde tūc magis intendūt venationi Sunt etiam tūc reptilia venenoſa magis nociua et in firmi meliꝰ habentes. Preterea dum luna eſt in augm̄ to pili augm̄tantur ⁊ creſcūt in corpore. Oīno autem e conuerſo his omnibꝰ contingit in lune decremēto: ⁊ in die vl̓ nocte dum durauerit luna veniēdo ad mediꝫ ce lum ab oriente egrediūtur tam marinā ꝙͣ reptilia a ſu is receptaculis. ⁊ iteꝝ inclinante lunā recondūt ſe ¶ Iſi dorꝰ libro. xiii. Omniū aūt clauſoꝝ in mari animalium Liber Sextuſdecimus atqꝫ cōcharum in incremento lune ⁊ in die vl̓ nocte mē bra turgeſcūt defectu euacuant̉ Luna em̄ cū ī augm̄to fuerit: auget: humorem: cum in defectu venerit: humo res minuntur Muribꝰ quoqꝫ ī plenilunio iecur creſcit ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Spacia quoqꝫ imp̄gnationis animalium omniū: ⁊ eoꝝ vite ſunt ſcd̓m reuolutiones lune ¶ Pliniꝰ libro. ii. Eſtus maris accedere ⁊ recipro care maxime miruꝫ eſt: verum cauſa eſt in ſole lunaqꝫ; Biſqꝫ inter duos exortꝰ lune affluūt: biſqꝫ remanant vl̓ remeāt vicenis quaterniſqꝫ ſemꝑ horis. Om̄ia ple nilunio maria purgātur. quedā ⁊ ſtatuto tempore. Cir ca meſſanam ⁊ milias fimo ſimilia expiantur in littus pur gamenta. Cum incremento eius augētur cōchilia: ⁊ maxīe ſpūm ſentiūt: qͥbꝰ ſāguis nō eſt. Sed ⁊ ſangui nem hominū etiam cum lumine eius augeri vel minui Frondes quoqꝫ et pabula ſentire in omnia eadeꝫ pene trāte vi. Siccatur ſolis ardore liquor ⁊ hoc eſſe maſcu linū ſidus accipimꝰ: torrens: cuncta ſorbenſqꝫ. Sic ma ri late patenti ſaporem incoqui ſalis. Ecōtrario ferūt lune femineū ac molle ſidus: atqꝫ nocturnuꝫ ſoluere hu morem: ⁊ trahere non auferre. Id manifeſtum eſt: ꝙ fe raꝝ occiſa corpora in tabeꝫ viſu ſuo reſoluat: ſomnoqꝫ ſopitis torporem contractuꝫ in caput reuocet. glaciem refundat: cunctaqꝫ humifico ſpiritu laxet. ¶ Dreſtoti les in libro metheoroꝝ. iii. Iterum terremotus ꝓuenit apud eclipſim ꝑ lunam: quia calor ſolis tunc nō ꝑuenit ad terram. ⁊ ideo coartatur vapor: nec aſcēdit: ſed agi tatur ⁊ mouetur terra. ¶ XI. ¶ De motu vel curſu lūe. ¶ Iſidorus. St autem luna vicinior terre: inde et breuiore Iorbe celeriꝰ ꝑagit curſum ſuū Nam iter quod ſol in diebus tricentis. lxv. ꝑagit. Iſta diebus xxx. ꝑcurrit. Unde et antiqui menſes lune: annos autē in ſolis curſu poſuerūt. Patitur autem eclipſim luna. xv. vſqꝫ ꝙͣdiu centrum atqꝫ vmbrā obſtantis terre exe at: videatqꝫ ſolem vel a ſole videatur ¶ Ex libro de na tura rerum. Luna eſt curſu ſolis velocior: ⁊ non eſt ei re trogradatio. Ideo quia ſolem attingit: et occidit in ori ente manet: tranſitqꝫ eum et occidit in occidente veſꝑe Manſio autem lune appellatur arcus circuli ſignoruꝫ ſiue ſpaciū illud quod ip̄a motu ꝓprio ad ortum ſuuꝫ in craſtinum deſcribit ¶ Hilptus in computo. In quo au tem ſigno luna moretur quotidie: vel quot partibꝰ a ſo le ꝑ ſingulos dies elongetur: hoc ordine inueſtigabis. Sume ſemꝑ etatem lune quotacūqꝫ fuerit: ⁊ multipli ca quater: ip̄mqꝫ rurſꝰ numeꝝ ter ducito: ⁊ quot in ſū ma reperieris: tot partibꝰ lunam a ſole noueris ſepara ri .i. in eo loco eſſe ad quem venturꝰ eſt ſol ꝑ totidem di es Item luna ex qͦ prima dicitur: et a ſole recedit vſqꝫ ad quindecimā: quo longiꝰ ab eo recedere nō poteſt: ſin gulis noctibꝰ quaternos pūctos lucis ſue cremento ad dit. totidemqꝫ pūctos deinceps reꝓximādo ſoli ex alte ra parte circuli vſqꝫ ad trigeſimā minuit. ¶ XII. De ſignis diſpoſitionū aeris in luna ¶ Ex libro de preſagijs et temporibus. Ira ſunt p̄ſagīa lune qͣm obſeruat egiptus: qͣr taꝫ maxime ſi exſplendenſ. exorta puro fulſerit nitore: ſerenitatem creditur portendere. Ru bicūda ventos: nigra vero pluuiam In. xv. cornua eiuſ obtuſa pluuiam: erecta et inſecta ventos ſignat: quarta tamen maxime Cornu nempe ſeptentrionale acutum: rigidum: illum p̄ſagit ventum. inferius auſtꝝ. Utraqꝫ vero recta noctem ventoſam. Si quarta die luna recta fuerit: tempeſtatē magnam in mari p̄ſagit: niſi habeat circa ſe coronam: eamqꝫ ſinceraꝫ: qm̄ illo modo non an te lunam plenā hiematuraꝫ oſtendit Si plenilunio ꝑ di midiū pura fuerit: dies ſignificat ſerenos. ſi rutilia: vē tos. Nigreſcens etiam imbreſ. Et ſi orbe aliquo nubeꝫ incluſerit: ventos deſignat: quaꝫ ſi ruperit ⁊ ſurrexerīt orbes gemini: malorem tempeſtatē et minorem ẜm qd̓ aūt albi aut nigri quidam interrupti at diſtracti orbes fuerīt. Naſcens luna ſi cornu ſuperiori ab attracto ſur git pluuias decreſcens dabit Si plena circa ſe orbē ha buerit: ex ea parte ventū oſtendit. ex qͣ is maxime ſplen debit. Si lune in ortu cornua fuerint groſſa: deſignat̉ tempeſtas horrida. Si aūt quarta habuerit vento fa uonio flante hiemalis erit tota menſe. Si quindecima vehemētiꝰ flame apparuerint: aſꝑas tempeſtates p̄ten dit. Sunt ⁊ ipſiꝰ lune ſeptē articuli: quotiēs in angulo ſolis incidit pleriſqꝫ intra illos tantum obẜuantibꝰ p̄ſa XIII. gia hec. iii. viii. xi. xv. xix. xxiii .xxv. De eclipſi ſolis et lune ¶ Ex ſpera Una nichil habet luciditatis in ſe. ſed corpꝰ ro tundum eſt ac politum: vnde radii ſolares eam illumināt: ⁊ ẜm appinquationeꝫ ⁊ remotioneꝫ eius a ſole fit eius augmentū ⁊ decrementū. Nam qn̄ infra quindecim gradꝰ eſt vicina ſoli: ⁊ ei ſuppoſita: qꝛ ſol multo altior eſt illa: tunc ſuꝑior eiꝰ medietas tota il luminatur: et de inferiori nichil. vnde tūc nichil de illa videmꝰ Quando aūt incipit elongari ab eo vltra qͥnde cim gradus: tunc inferior eiꝰ medietas incipit illumina ri et hec illuminatio nobis apparet: ſed minima: vn̄ tūc eaꝫ dicimꝰ eſſe ī nouilunio. Quāto magis aūt elōgatur a ſole: tanto plus illuminatur de inferiore parte ⁊ minꝰ de ſuꝑiori: Beniqꝫ qn̄ ſoli oppoſita eſt: tota inferior me dietas illūinatur. de ſuꝑiori vero nichil: et tunc dicimꝰ lunam eſſe in plenilunio. Iterū autem aꝓpinquans ſoli paulatim illuminatur ſuꝑius: donec ſoli vicina. .xv. gra dibꝰ totā ex illa parte illū inatur. ⁊ tunc apud nos dicit̉ eſſe in defectu. Eclipſis ſol̓ ſꝑ habet fieri qn̄ luna in di recto eſt oppoſita ſoli in ecliptica. Sed quia citiꝰ moue tur ꝙͣ ſol: cito tranſit eclipticam. vnde parū durat eclip ſis ſolis Raro etiam cōtingit: quia luna mouetur per epiciclos motu amfractuoſo. Eclipſis aūt lune ſemper habet fieri in oppoſitione lune ad ſolem. Quādo em̄ lu na plena ē ⁊ ſoli oppoſita: tc̄ vmbra terre opponitur in oppoſitam parteꝫ ſoli Sed quādo directe opponitur ſo li in ip̄a ecliptica: vmbra terre que a lato incipit ⁊ ꝓten ditur in acutū: ꝑuenit vſqꝫ ad eam ⁊ radios ſolis impe dit: ne eam illuminent: ſed cito tranſit vmbrā terre: ido parum durat eiꝰ eclipſis. Raro etiam fit: quia raro cō tingit ꝙ opponatur ſoli in ip̄a ecliptica ꝓpter motū ei ¶ XIIII. amfractuoſum ¶ De linea ecliptica ¶ Ex libro de nat̉a re. Tliptica linea eſt que diuidit zodiacuꝫ in circū itu: ita ꝙ ex vna parte relinquātur ſex gradus ex alia ſex. Et dicitur ecliptica: quia quando ſol et luna ſūt līneariter ſub ea: ſiue in ſuꝑficie illius cō tingit eclipſis. Tunc vero contingit eclipſis ſolis: cum fuerit nouiluniū: ⁊ luna interponitur recte inter aſpec tū noſtrum et corpꝰ ſolare: Eclipſis vero lune cōtingit in plenilunio: quādo ſol opponitur lune dyametraliter: ⁊ terra incidit media in eiꝰ dyamētro. Nichil em̄ aliud eſt eclipſis lune niſi interpoſitō terre inter corpꝰ ſolis ⁊ lune. Eſt aūt eclipſis lune generalis ſi fuerit in capite vel in cauda draconis. Particularis ſi ꝓpe caput vel caudam Et quia oppoſitio non in quolibet plenilunio eſt in capite vl̓ in cauda draconis. Ideo nō ē in quolibꝫ plenilunio eclipſis Item quando eſt in capite vl̓ in cau da vel ꝓpe ⁊ ſit in cōiūctione. cum ſole vel in nouilunio tunc fieri poteſt cclipſis ſolis Unde patet ꝙ in paſſiōe domini non erat naturalis ſolis eclipſis ſed miraculoſa cum eſſet luna qͥndecima. Solis aūt ꝙͣ lune minꝰ mora tur eclipſis: quia ſol a luna admodum cito p̄teritur: lūe vero magis quia vmbra magna eſt cuius in tranſitiōe cunctatur Et dicūt quidam caldeoꝝ aſtrologi: ꝙ caput Liber Sextuſdecimus et cauda draconis eſt quedā nubes ſolida: que non diſ ſoluitur: quod apparet quādo luna obſcuratur. hec im pedit radium ſolis ne lunaꝫ illuminādo attingat Dicit̉ aūt cauda draconis: quia venenoſa eſt et nociua. Iſa ac. Quādo eclipſis lune eſt: non in omni terra eſt: ſed ſi cut qn̄ ſolis ē: ſcꝫ in vno climate Eſt auteꝫ eclipſis ſolis quādo luna ad eandē lineam qua ſol inuehitur ibidem ſe ſoli obiicit. ¶ Alexander. Cūa in veritate patit̉ eclip ſim: ſol aūt nō. ſed potiꝰ nos ſolis ꝓpter lune interpoſi tioneꝫ. ¶ Pliniꝰ. Defectus ſolis et lune veſꝑtinos oriē tis incole non ſentiunt: nec matutinos ad occaſuꝫ habi tantes ¶ Xv. ¶Morale ſenece de ſpectaculo eclipſis ¶ Seneca de naturalibus queſtionibus. lx. Uandiu ſolita decurrūt magnitudine rerum: cōſuetudo ſubducit. Ita em̄ ſumꝰ compoſiti: vt nos quotidiana etiam ſi ammiratione dig na ſint tranſeant. Ecōtra vero mīmaꝝ quoqꝫ rerum ſi inſolite ꝓdierint ſpectaculū dulce fiant. hic itaqꝫ cetus aſtrorum quibus vniuerſi corporiſ pulcritudo diſtingui tur: populū non conuocat. at cum ex more mutatū eſt: omniū vultꝰ in celo eſt. Sol ſpectatorem niſi defecerit nō habet: nemo lunam obẜuat niſi laborātes. Tunc vr bes cōclamant. tunc ꝓ ſe quiſqꝫ vana ſuꝑſtitione trepi dat. Quāto illa maiora ſunt: ꝙ ſol totidem. vt ita dicaꝫ gradꝰ quot dies habet. ⁊ an̄nū circuitu ſuo claudit ꝙ a ſolſticio ſtatum inclinat. ꝙ ſidera abſcōdit. ꝙ terras cū tanto maior ſit illas nō vrit. ſed calorē ſuū intenſionibꝰ ac remiſſionibꝰ temꝑando fouet. ꝙ lunam nunꝙͣ implet niſi aduerſam ſibi nec obſcuratur Hoc tamē non anno tatur: ꝙͣdiu ordo ẜuatur. Sed ſi quid turbatū aut p̄ter cōſuetudineꝫ emicuit: exſpectamꝰ: interogamꝰ: oſtendi mꝰ. adeo naturale eſt. magis noua ꝙͣ magnā mirari ¶ I dem in libro. xv. Quotiens aūt defectionꝫ ſolis dep̄hē dere volumꝰ: peluēs ponimꝰ quas aut oleo aut pice im plemꝰ. quia pinguis humor minꝰ facūe turbat̉: et ideo quas recipit ymagines ẜuat. apparere auteꝫ ymagīes nō poſſunt: niſi in liquido et immoto. Tunc ergo nota re ſolemꝰ quomō luna ſe ſoli opponat: et illū tanto ma iorem ſubiecto corꝑe abſcōdit: modo ex parte ſi ita con petit. vt in latus eius incurrat. modo totum. Hec autē dicitur ꝑfecta defectio: que ſtellas quoqꝫ oſtendit: et lu cem intercipit. tunc ſcilicet cuꝫ orbis vterqꝫ ſub eodeꝫ ibramēto ſteterit. XVI. ¶ De ſtellis et earum varietate ¶ Iſidorus Telle et ſidera inter ſe differunt. Nam ſtella ē quelibꝫ ſingularis. ſidera vero ſunt ſtellis plui rimis facta: vt hyades plyades. Aſtra autem ſunt ſtelle grandes: vt oriō lucifer: boetes. Sed hec no mina ſcriptores cōfundūt: et aſtra ꝓſtellis: ⁊ ſtellas ꝓ ſideribus ponentes. Stelle non habere ꝓpriū lumen: ſꝫ a ſole illuminari dicūtur ſicut luna. Sunt autem immo biles: ⁊ cum celo fixe perpetuo motu feruntur. Neqꝫ cadunt per diem ſed ſplendore ſolis obſcurātur. Ferun tur quidem ſidera que in celo fixa ſunt: et cum celo vo luuntur. Mouentur vero quedā vt planete .i. erratice: que curſꝰ ſuos vagos certa tamen diffinitione confici ūt. Stelle. ꝓ eo ꝙ ꝑ diuerſos orbes celeſtiuꝫ planetarū ferūtur quedam celeriꝰ exorte ſerius occidunt: quedam tardius exorte celeriꝰ ad occaſuꝫ ꝑueniūt. Alie pariter oriūtur: ⁊ non ſimul occidunt. Omnes aūt ſuo tempore ad curſum ꝓprium reuertuntur. Stelle quoqꝫ diuerſis interuallis diſtant a terra ꝓpterea diſpari claritate ma gis minꝰ ve noſtris oculis apparent: Naꝫ multo maio res ſunt his: quas cōſpicuas videmuſ: ſed longiꝰ poſite parue a nobis videntur. Dicte ſunt autem ſtelle a ſtan do: quia fixe ſtant ſemꝑ in celo ue cadant. Nam ꝙ vide mꝰ ſtellas e celo quaſi labi nō ſunt ſtelle: ſed igniculi ab ethere lapſi: qui fiunt dum ventus altiora petens: ethe reum ignem ſecū trahit: qui tractu ſuo ſtellas cadentes imitatur. nam ſtelle cadere non poſſunt. Sidera vero dicta ſunt: eo ꝙ nauigantes ea cōſiderādo iter dirigūt ad curſus ſui conſilium: ne fallacibus vndis aut ven tis alibi deducātur ¶ Ex ymagine mūdi. Sunt autem omnes ſtelle rotunde et ignee quaꝝ diſpoſitiones ⁊ cur ſꝰ et loca et tempora ſolus deꝰ nouit: qui numerat mul titudineꝫ ſtellaꝝ ⁊ omnibꝰ eius nomina vocans. Sapi entes vero mūdi noīa eis aīalium vel hominū impoſue runt: vt ab omnibꝰ dinoſci poſſent. ¶ Alexander. Stel le diſpares ſunt in ꝓprietatibus: que remote ſunt a ter ra ſcintillant. et quedam eoꝝ videntur habere colorem argenteū: quedā aureum. De die non vidētur: quia ma ius lumē cōfūdit minꝰ. Quedaꝫ eaꝝ quaſi multitudine aliaꝝ coronate ſunt. quedaꝫ vero ſingulariter et ſolita rie ſūt ¶ Ex libro de natura rerum. Omnis ſtella in ver tice capitis aſpicientis exn̄s minor videtur ꝙͣ alio celi loco. et ꝙͣto magis a vertice capitis mouetur: tāto ma gis apparet maior: ita ꝙ in oriente maior appparet ꝙ in alio loco: eſt cōmune omnibꝰ ſtellis remotis ⁊ nō remotis. qd̓ ē ꝓpter groſſos vapores: qui magis ſūt in oriente. ¶ XVII ¶ De ſtellarum origine ¶ Helinandus. Uod autem ſtellaria corpora ex aquis materi aliter facta ſint: certo argumento cōꝓbari pōt Nam duo ſuꝑiora elementa .ſ. ignem et aereꝫ ex natura ſua ita abſqꝫ ſpiſſitudine eſſe manifeſtum eſt vt nichil hoꝝ ex ſe ⁊ ex natura ſua niſi ex accidente ſui viſu ꝑceptibile ſit. ſed omne corpꝰ viſibile alicuiꝰ denſa tionis eſt que ex aqua vel terra cōtingit. Sed terrea n̄ poſſunt vel per calorem: vl̓ aliquo alio modo vſqꝫ ad fir mamētuꝫ eleuari: hoc em̄ aque nature ꝓprium eſt Om nia ergo illa que in celo viſibilia apparent: ex aquiſ ma teriale principiū ſortiuntur. cuiuſmodi ſunt nubes ⁊ ful gura. Similiter ergo ſtellaria corpora. Item omne nu tribile ex eodem nutriri ex quo materialiter cōſtat phi loſophia vl̓ phiſica teſtātur. ſed corpora ſtellaria ex hu more nutriri ph̓i dicunt: ergo ex humore cōſtant mate rialiter ¶ Guilhermꝰ de conchis. Corpora ſtellaruꝫ ex quatuor elem̄tis facta eſſe poteſt ꝓbari ratōne. Quod em̄ īuiſibilia ſunt ex viſibili cōtrahunt Nulla quippe qͣ litas ſuum cōtrariuꝫ operatur. ex viſibili ergo habent ꝙ videntur. ſola vero terra ⁊ aqua ſunt viſibiles: ignis ⁊ aer inuiſibiles. Eſt ergo aliquid in eis ex terra ⁊ aqͣ. Iteꝝ cum tres habeant dimēſiones ⁊ viſum reꝑcutiāt ſolida ſunt. ſed ſcd̓m platōnem nulla ſine terra eſt ſolidi tas. ampliꝰ quidqͥd nutrit̉ ex eodē nutrit̉ ex quo materi liter cōſtituitur ⁊c. Corpora vero ſtellaꝝ humore occe ani nutriuntur. Quibus omnibus liquet: aliquid de ter ra ⁊ aliquid de aqua in corporibꝰ ſtellaꝝ cōtineri. Qd̓ autem ſunt ſplendida ⁊ mobilia ex ſplendidis et mobi bibꝰ habent: igitur ex igne et aere Conſtant igitur ex qͣ tuor elem̄tis. Sed tamen de ſuꝑioribꝰ ignis de inferio ribꝰ aqua in eis dominātur. Fortaſſe dicat aliquis: cuꝫ in aere ſit humor ſpiſſior ꝙͣ in igne: et etiam calor licet non tantus. Cur in aere ſimilia corpora non ſunt facta. Cui ego reſpōdeo. ꝙͣuis aer ſit calidus: tamen cū hoc ē humidus. vnde non potuit qd̓ ī ſe erat deſiccādo ſpiſſa re: et ſic lucidum et viſibile creare. Qd̓ ex vulgari exem plo potes ꝑpendere Aqua em̄ ſuppoſita igni ſpiſſatur: et in lapideam ſubſtātiaꝫ mutatur Si aūt alicui calido et humido veluti alicui aquē bullienti ſuꝑponatur cale fit: ⁊ non ſpiſſatur Uel iuxta cōſtantinū cuꝫ iſta quatu or clementa binas habeant qualitates vnam ex ſe: alte ram ex altero Ignis ex ſe calidꝰ eſt: a terra ſiccus Aer Sextuſdecimus Liber humidus ex ſe: calidꝰ ab igne. Aqua humida ex aere ẜ frigida ex ſe Terra vero ficca eſt ex ſe: ſꝫ frigida ex aqͣ Quod vero alicui ineſt ex ſe: p̄ualet illi qd̓ ex alio ineſt Cum ergo in aere ſicut ex ſe inſit humiditas: calor ex alio: p̄ualuit in eo humiditas: vnde non potuit deſiccā do corpora ſtellaꝝ creare. Cum em̄ vicinꝰ ſit terre: ſi in eo ſtelle eſſent ex vicinitate terrā accenderēt: nec aliqͥd in ea viuere poſſet. XVIII ¶ Opinio albumaſar et areſtotilis de hac ¶ Albumaſar. materia. Utoritate et ratione cōſtat ſtellaꝝ corporum ſubſtantiā nec ex aliquo elem̄torum huiꝰ mūdi effectam: nec ex pluribus oīno congeſtam. Sꝫ em̄ ex his eſſent hanc elemētaria ꝓculdubio neceſſitas cōſequeretur generatio: ⁊ corruptō: augmēta: decrem̄ ta: reſolutio: cetereqꝫ huiōi alterationes. Que cum illic aliena ſint: tam circuloꝝ celeſtium ꝙͣ ſtellaꝝ corporum ſubſtātias ex quinta ⁊ quadam alia natura cōſiſtere ra tio cōcludit: qualitas aūt eoꝝ in forma. o. eſt. Sunt em̄ corpora ſperica perlucida naturali motu d̓gētia ¶ Are ſtotiles de celo et mūdo libro ſcd̓o. Stelle ſunt ex natu ra corporis quinti: quia poſite ſunt in eo fixe. Neceſſa riū enim eſt vt vnūquodqꝫ corporū: ſit ex natura corpo ris in quo eſt: ſicut fixum Ideo etiam dicimꝰ ꝙ orbicu late ſunt et rotūde: quia ſunt ex corpore quinto orbicu lato. Taliditas autem que venit ex ſtellis et lumen eſt ꝓpter reꝑcuſſioneꝫ et fricationem aeris factā ex motu eaꝝ. De aptitudine nanqꝫ motus eſt vt calefaciat ⁊ ig niat etiam līgna lapides et ferrū: Et huius verificatio eſt ꝙ in haſtula ſagitte quando egreditur ex arcu: plū bum ex motu calefit et ignitur: et cadit ex haſtula. Si autem aer igni ꝓpinquior eſt: prior vtiqꝫ et dignior eſt vt calefiat et igniatur quaꝫ res cetere: hunc ergo ꝓcul dubio calefacit motus. Quoniā ergo exacuūtur ⁊ igni untur ſtelle ex motu. ignitur ergo et aer qui eſt ī circui tu earum neceſſario: et quādo mouentur ex motu ſtella rū fit ignis quo calefiunt et igniūtur Precipue autem calefit ⁊ ignitur aer qui eſt ꝓpe nos. Ideoqꝫ caliditas ſolis eſt ſcd̓m modum ꝓpinquitatis et elongationis eiꝰ a nobis. .XIX. ¶ Refragatō eiuſdē opinioīs Guilhermus de conchis. Latōnis opinio eſt omnē corpꝰ vel vnū eſſe de quatuor elementis: vel quod eſt cōpoſitū ex eis A ignemqꝫ eſſe a lunari circulo ſurſum Alia ve ro tria elementa infra ip̄m. Areſtotiles auteꝫ p̄ter qͣtu or elementa vnā voluit eſſe quintaꝫ eſſentiam. quatuor vero elementa eſſe a luna deorſum quintā eſſentiam ab eadem ſurſum. In omnibus que ſunt infra lunam has quatuor qualitates eſſe calorem: frigus: humiditatem: ſiccitatem: In eis que ſunt ſupra lunā nullaꝫ de his: ea dem nec grauia nec leuia eſſe: nec a cētro nec ad centrū mobilia. ſed circa cencrū: vt ſi ſol ī medio aeris eſſet nec aſcenderet: nec deſcenderet ſed circūuolueretur. Inde eſt ꝙ ſemꝑ a terra equali diſtantia corpora ſtellaruꝫ cir cūuoluūtur. Secūdum hanc opinioneꝫ ſupra lunā nec eſt calor: nec frigus: nec humiditas: nec ſiccitas. haruꝫ igitur locus eſt ſub luna. Inde nulla ibi eſt diuerſitas: nulla mutatio. hanc quintā eſſentiā in ethera et firma mētū diuidit. Ex eadem in ethere vi corpora ſplendida que planete dicūtur: conſtituit in firmamēto infinita q̄ ſunt ſtelle infixe Stelle ergo tam erratice qͣm fixe ex qͥn ta eſſentia: non ex quatuor conſtant elemētis. Sed qͦmo do ſol cum non ſit calidus: fons ſit caloris Saturnuſ qͦ qꝫ cū n̄ ſit frigidus frigus generet in aere Mercurius cū non ſit humidꝰ: deus tamē humoris dicatur. Mars calidus eſt et ſiccus: luna frigida et humida. Qui hanc in̄iam immo dementiaꝫ tenere voluerit ſi poteſt fīgat. Hoc ergo p̄termittentes: aliud dicamꝰ. .XX. ¶ De ſitu et magnitudīe ſtellarum ¶ Idem N firmamēto ſtelle ſunt. id eſt ſub ethere vel in ethere cōtinentur: in quo infixe dicūtur: nō vt gemime in auro: ſed qͥa in eo exiſtētes ſemꝑ in eadem eius parte vidētur. Quarum motus quia tar diſſimꝰ eſt: a nobis diſcerni non poteſt. ¶ Plinius libro ii. Interualla quoqꝫ ſiderum a terra multi indagare tē ptarūt. ſolem abeſſe a luna vnde viginti partes: qͣntuꝫ ip̄am lunam a terra ꝓdiderunt. Pitagoras autem vir ſagacis animi a terra ad lunam. cxxv. ſtadioꝝ eſſe colle git. Ab ea vſqꝫ ad ſoleꝫ dupluꝫ. Inde ad duodecim ſig naͣ triplum vel triplicatum. in qua ſententia ⁊ gallus ſulpicius noſter fuit ¶ Thebit. Orbis in quo graditur luna: eſt orbi terre ꝓpinquior: ſed habet altitudineꝫ. lu na em̄ qm̄ inter illos habet orbem ab ea parte: qua eſt altior ⁊ a terra remotior ſequitur orbis mercurii. cuius ꝓprietas eſt ſicut ꝓprietas orbis lune ẜm ꝓgreſſionem mercurii in eo. Inferior autem locus orbis mercurii ꝯ tingit altiorem locum orbis lune Scd̓m hūc quoqꝫ mo dū ſequūtur hos ceteri orbes ab ea parte qua eſt altior locꝰ eoꝝ orbis veneris pͥus: poſt orbem ſolis. deinde or bis martis: poſt orbem iouis. deinde orbis ſaturni: ꝑ orbeꝫ ſtellaruꝫ fixaꝝ: in quo ſunt ſigna ⁊ in quo ē orbiſ ſignoꝝ. Omniū autem orbium quiſqꝫ cōtingit alteruꝫ qui eum ſequitur Nulla em̄ ratione aliqua vacuitas ē inter circulos. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Nec vero hec tanta debent exiſtimari ꝙͣta cernūtur: cum nullū eoꝝ eſſe mi nꝰ luna tam immēſe altitudīs ratō declaret. ¶ Helinā dꝰ. Non ſolum aūt de ſole ⁊ luna ſed etiam de omnibꝰ ſtellis volūt ꝓbare: ꝙ omnes ſint maiores terra ¶ Gun diſolinꝰ. Omnibꝰ mūdi corporibus maior eſt ſol: ⁊ poſt illum quindecim ſtelle fixe. Tercius in magnitudine iu piter Quartus vero ſaturnꝰ. Quintū locū obtinent ſtel le in ordinibꝰ ſuis poſite. Sexto eſt mars. Septimo ter ra. Octauo venꝰ. Nono luna. Decimo mercurius. Cū ergo minor ex ſtellis fixis maior ſit terra: ⁊ tamen illa reſpectu terre pūctualis appareat. multo fortius terra reſpectu celi punctualis apparebit CXXI. ¶ De motū ſtellarū ī generali ¶ Plinius vbi ſupra Uis autem eſtates aut hiemes queqꝫ in tem poribꝰ annua vice intelligūtur. ſiderum motu fieri dubitet. Ergo vt ſolis natura temꝑando intelligitur anno. Sic reliquoꝝ ſideruꝫ ꝓpria eſt quibꝰ qꝫ vis: ⁊ ad ſuam cuiqꝫ natura fertilis. Alie ſunt in li quorem ſoluti humoris fecunda. alia cōcreti in pruīas: aut coacti in niues: aut glaciati in grandines. alia flatꝰ tēporis: alia vaporis: alia roris: alia frigoris ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra. Numerus aūt circularis ſtellaꝝ eſt ꝑ quem cognoſcitur in quāto tempore circuluꝫ ſuum vnaqueqꝫ ſtella ꝑcurrat. ſiue ꝑ longitudinem: ſiue p latitudinem. Nam luna. viij: annis fertur explere circulū ſuū. Mer curiꝰ annis. xx. Lucifer annis. ix. Sol annis. xix. Ueſꝑ. xv. Phetōtes. xii. Saturnꝰ. xxx. Quibus pactis ad re uerſionem circuli ſui eiſdem ſignis ⁊ partibus reuertū tur Quedaꝫ ſidera radiis ſolis p̄pedita anomola fiūt aut retrograda: aut ſtationaria ¶ Ex ſpera. Celi forma ſpericam eſſe ꝑ hoc cōpertum eſt: ꝙ ſtelle que ſunt in eiꝰ medio maiores deſcribunt circulos. alie vero quato re motiores ſunt a mundi medio: tanto minores dſcribūt et talis eſt natura corporis ſperici. Preterea ſtelle que ſunt in mundi medio velociſſimo curſu mouentur. que autem in extremitatibꝰ firmamēti tardiſſimo: cum non lineares ſint ad inuicem. quod non fieret ſi firmamētuꝫ quadratum vel longū eſſet. Oportet em̄ ꝙ quecūqꝫ ſi bi iuicem linearia ſunt: in alia latere quadrati dum ip̄m quadratum mouetur: eque cito moueantur ¶ XXII. Liber Sextuſdecimus ¶ De motu ſtellarum fixarū ¶ Guilhermꝰ de conchis Mniū ergo ſtellaꝝ ſeptem de loco ad locuꝫ mo uentur: que a grecis planete a latinis erratice dicūtur. Relique omnes ſemꝑ in eodē loco exi ſtētes impetu firmamēti circa terram cum firmamento mouentur. vnde et in firmamēto infixe dicuntur: firma mentū hoc ſuꝑiorem etheris partem voco: in quo ſtelle vt ſupra dictum eſt infixe dicte ſunt: non vt gemma in auro: vel vt radius in rota. Sed quia ſemꝑ in eadē illiꝰ parte cōſiſtunt: Nec moueat: ꝙ ſuꝑius dixi ethera ig nem eſſe. et eūdem a centro moueri. Nunc autem ethe ra moueri circa centrum ſecūqꝫ ſtellas infixas circūfer re. Alius eſt em̄ motus naturalis: alius accidentalis. Naturalis motus ignis eſt a centro. ſed qꝛ ſupra illuꝫ nullus motus eſt. a centro moueri non poteſt Porro qꝛ ſtare contra naturam eſt: vel deſcendere Moueri ergo a centro ē motꝰ eꝰ nat̉alis: circa centꝝ accidentaſiſ. Sꝫ cum in ſuperioribus videatur nil corporeū ſine ſuo mo tu ꝓprio ſuſtineri poſſe: niſi alicui ſolido ſit infixuꝫ: que ri poteſt vtrum ille ſtelle que nullo ſolido dicūtur infixe motum habeant ꝓpriū quo ſuſtineantur: et ſunt quidā qui dicūt eas motu ꝓprio moueri: ad hoc tantū vt ſuſti neant ſe ſcꝫ in eodem loco. Alii dicunt de loco ad locuꝫ eas moueri more planetaꝝ: nullum tamē motū earum oculis noſtris ſentiri quia tantuꝫ ſpacii in ꝑagratione ſuoꝝ circuloꝝ cōſumūt ꝙ vita hominis que breuis eſt: etiam ad breue pūctum tam tarde aſcenſionis ꝯp̄hen denduꝫ non ſufficit. Et ego quoqꝫ dico eas de loco ad locum moueri: aliam tamen eſſe cauſaꝫ: quare motꝰ eti am ſi immortalis eſſet homo ſentiri nō poſſit: que talis eſt. Omnis motus vel ꝑ immobile vel per minꝰ mobile diſcernitur Cum em̄ aliquid mouetur: ſi iuxta illud in mobile: vel minꝰ mobile videatur: cum illud p̄teriri vel elongari aūt ꝓpinquiꝰ ferri videtur: motꝰ ſentitur. Sin aūt extra illud vel immobile vel minꝰ mobile videatur non ſentitur. quod ꝑ nauem currenteꝫ in mari ꝓbari po teſt. Motus vero ſtellaꝝ ꝑ immobile vel minꝰ mobile ſibi ſuppoſitum ſentitur. per ſuppoſitum vero nunꝙͣ: vt ſigna ꝑ motum planetaꝝ diſcernimꝰ: modo em̄ ſub hoc ſigno: modo ſub alio vidētur Suꝑ p̄dictas vero ſtellas nil eſt viſibile: ideo non eſt quo motus eaꝝ diſcerni poſ ſit: Mouentur ergo ſed īfixe dicūtur: quia motus eaꝝ non ſentitur ¶ Areſtotiles. Stelle non mouentur ꝑ ſe: ſed ſunt quietē fixe: in circulis ſuis cōpoſite cum quibꝰ incedunt: tantum em̄ circuli mouentur. ¶ Alfraganus. Stelle fixe tardiores ſunt ꝙͣ ſol. vnum gradū in centuꝫ annis in firmamento ꝑficiūt: et ita in tribus milibꝰ an noꝝ vnum ſignū Cumqꝫ quodlibet ſignū habeat trigī ta gradus et quilibet gradꝰ ſex minuta ⁊ duodecim ſit ſigna: patebit in triginta ſex milibus annoꝝ ſtellas fix as curſum ſuū ꝑficere: ⁊ hic eſt magnꝰ annꝰ de quo diſ ¶ De planetis. ¶ Iſidorus vbi ſupra. ſerunt philoſophi. ¶ XXIII Uedam itaqꝫ ſtelle ideo planete .i. errantes di cūtur. quia ꝑ totum mūdum vario motu diſcur rūt. Unde ꝓ eo ꝙ errant retrograde dicuntur vel anomala efficiuntur .i. quādo particulas addunt ⁊ detrahunt. ceteꝝ quādo tantuꝫ detrahunt: retrograde dicuntur. Stationeꝫ autem faciunt qn̄ ſtant. Planete ergo ſunt ſtelle: que non in celo fixe ſunt vt relique: ſed in aere feruntur. Nam in ſeptentriōeꝫ interdū: interdū in auſtrum: contra mundū: nō nunꝙͣ cum mundo ferun tur. Quarum nomina greca ſunt: pheton: phetonta: phiriona: heſperꝰ: ſtelbo: has romani nominibꝰ deoruꝫ ſuoꝝ ſacrauerūt .i. iouis: ſaturni: martis: veneris: ⁊ mer curii: Decepti em̄ ⁊ decipere volentes in eoꝝ adulatio ne: qui ſibi aliquid ſecūdū amorem p̄ſtitiſſent. ſidera in celo oſtendebāt dicentes: qd̓ iouis illud eſſet ſidus: ⁊ il lud mercurii: ⁊ cōcepta eſt opinio vanitatis: hāc opinio neꝫ dyabolus cōfirmauit: chriſtus euertit. ¶ Ex ymagi ne mundi. In ethere qd̓ purꝰ aer dicitur: ⁊ ꝑpetuo ſplē dore letatur. ſeptem ſtelle ſingulis circulis cōtra mūdū feruntur. ⁊ ob vagum curſum planete .i. erratice dicun tur. he immenſa celeritate firmamēti ab oriente in occi denteꝫ rapiūtur. tamen naturali curſu mundū cōtraire ꝓbātur: ſicut muſca ſi in rota circūferetur. ip̄a tn̄ ꝓprio motu contra reuolutionē eius ire videretur. hi planete nunc ſuꝑius: nunc inferius ꝓpter obliquitatē ſigniferi vagantes: radiis ſolis p̄pediti anomali vel retrogradi XXIIII vel ſtationarii fiunt. ¶ De nomībus et ꝓprietatibus ſinguloruꝫ Rimꝰ itaqꝫ planetaꝝ eſt luna ſtellaꝝ minima: ſed ideo maior ceteris videtur qꝛ terre ꝓxima in primo circulo fertur. huiꝰ corpus eſt globo ſum natura igneuꝫ: ſed aqua ꝑmixtum. vnde ⁊ lumen ꝓprium non habet: ſed in moduꝫ ſpeculi a ſole illumina tur. ⁊ ideo luna quaſi lucina .i. a luce nata noīatur. Qd̓ autem quaſi nubecula in ea videtur: ex aque natura eē dicitur. Dicitur em̄ ꝙ ſi aqua ꝑmixta non eſſet: terram vt ſol illuminaret: ⁊ ima ob vicinitatem maximo ardo re vaſtaret. Globꝰ eius multo amplior eſt terra. Hec li cet quotidie violentia firmam̄ti ab oriente ī occidentē feratur: tamen contra mūdū nitens om̄ia zodiaci figna xxvii. diebꝰ ꝑuagat̉ ul̓ ꝑagͣtur. Circulū āt ſuū. xix. anis pambulare affirmatur. luna. iiii. ſi rubeat vt aurum: vē tos on̄dit Si ī ſūmo corniculo macul̓ nigreſcit: pluuidū mēſis exordiū. Si ī medio plenilumū ſerenuꝫ. Scd̓ꝰ eſt mercurius: qui et ſtelbon forma globoſus: natura igne us: lunam magnitudine vincens: lumen a ſole accipiēs ſigniferum tricentis. xxxix. diebus ꝑcurrens. Tercius eſt venus qͥ ⁊ heſperus: lucifer et veſper: rotūdus: igne us: contra mūdum nitens vt mercurius. zodiacum per currens tricentis. xlviii. diebus. Quartꝰ eſt ſol: forma ſpericus natura igneus: magnitudine terrā occies vin cens: omnibus ſtellis lucem prebens. hic ab oriente in occidentem impetu firmamenti fertur. Sed cōtra mū dum nitens totum zodiacum tricentis. lxv. diebus gra ditur. Circulum autem ſuum. xxviii. annis percurrere creditur. Quintus eſt mars: qui et pirōis: alias phirio na: globoſus igneus. ꝑcurritqꝫ zodiacum duobꝰ annis Sextus iupiter qui et phetonta: rotundus: temꝑatus zodiacum peragras. xii. anuis. Septimus ſaturnus q̄ et pheton ſpericus. zodiacum. xxx. annis ꝑcurrēs. Suꝰ autem cuiqꝫ color eſt: Saturno candidus. Ioui clarꝰ. Marti igneus. Lucifero candens. Ueſpero refulgenſ Mercurio radians. Lune blandus. ſoli ardens. Mutāt aūt colores a circulis ꝓpinquis. Naꝫ frigidior in pallo rem. Ardentior in ruboreꝫ. venetoſus in horrorē. Ater in obſcuritatem. De motu eorū ꝑ ꝓprios circulos. ¶ Ex ſpera .XXV. Lanete ergo ſeptem ſunt: quorum alcior et fir I Imamento vicinior eſt ſaturnus. poſtea iupiter. poſtea mars: ſol: venus: mercurius: luna: d̓ qui bus ſupra. hi mouentur cōtra firmamentum ad hoc: vt dici ſolet: vt retardent eius impetum. Alioquin ex velo ciſſimo motu illius poſſet deſtrui machina mundialis. Itaqꝫ in planetis duplex eſt motus. motu enim violen to rapiūtur a firmamento ab oriente in occidentē. Na turali vero contra firmamentum ab occidente in orien tem. Omnes aūt planete ecētricos habent .i. circulos quoſdaꝫ qui hūt centꝝ ſuū extra cētꝝ terre. Sol quideꝫ motu corporis ſui īmedietate deſcribit ecentricuꝫ. Re liqui vero epiciclos .i. paruos circulos. vel potiꝰ ſperaſ Liber Sextuſdecimus qui terram non circūeunt: ſed tantum illum circulum qͥ ecentricus dicitur: ⁊ eum centro ſuo deſcribūt. Sol qui dem directe mouetur ꝯtra firmamētuꝫ: Iuxta illud ouiꝰ dii. Nitor in aduerſum ⁊c. Omnes ergo planete p̄ter ſolem qui ꝓgreſſiuus tantū dicitur Dicuntur ꝓgreſſiui retrogrādi: ſtationarii. Progreſſiuꝰ dicitur planeta: qn̄ mouetur ab initio ſui epiciculi verſꝰ finem Retrogra dꝰ vero qn̄ mouetur a fine verſꝰ principiū. Stationari us qn̄ incipit eſſe ꝓgreſſiuꝰ: ⁊ deſinit eſſe retrogrādꝰ: vl̓ ecōuerſo. Directꝰ etiam dicitur qn̄ mouetur in ſuꝑiore ꝑte epiciculi Indirectꝰ vero qn̄ ī īferiori. Inter planetaſ autem duo luminaria principatū habent ¶ Ex libro de natura rerum. Retrogradatio qͥnqꝫ ſtellaꝝ eſt: cū vni cuiqꝫ eaꝝ eſt circulꝰ reuolutꝰ Cum ergo fuerit ſtella in altitudine illiꝰ circuli: erit curſꝰ eius in eo ꝑ partem oriē tis qui ſuo curſu erit addēs in circulo ſignoꝝ: ⁊ ex hoc cōtingit ꝙ cum fuerit in inferiore parte circuli reuoluti currit ad partem occidentalem. ⁊ cum fuerit curſꝰ hic qͥ eſt ad partem occidētalem: videtur planeta retrogradꝰ Soli ergo ⁊ lūe nichil hoꝝ accidit. Hoꝝ ergo vniuerſi planete p̄ter lunam cum fuerint in ſuꝑiore parte circu li breuis: mouentur contra celum. Cū autem in inferio ri: cum celo. Greſſus omniū planetaꝝ ſcd̓m ſe ip̄os eqͣ les ſunt gradibus: qui fiunt in temporibꝰ equalibꝰ: nō tamen ſic apparet in circulo ſignoꝝ. Saturnꝰ et iupi ter ⁊ mars tardiores ſunt curſu ſole Uenꝰ et mercuriꝰ ſunt curſus velocioris. ſole. lūna eſt curſu ſole velocior ⁊ non eſt ei retrogradatio: ſicut iam dictum eſt ſuꝑius. ¶ Ex ymagine mundi. Omnes autem planete. d. xxxii. annis circulos ſuos ꝑagunt. et eoſdem vt priꝰ repetūt: ¶ XXVI. ¶ De diſtātia eorū ad inuicem. Orro a centro terre abſides .i. circuli planetaꝝ altiſſime ſunt: ſaturno aūt in ſcorꝑione Ioui in virgine. marti in leone. ſoli in geminis. veneri in ſagitario. mercurii in capricono. lune in ariete. Me diis omniū partibꝰ ⁊ ecōtrario ad terre centrum humi lime atqꝫ ꝓxime a terra itaqꝫ vſqꝫ ad firmamētum ce leſtis muſica menſuratur: ad cuiꝰ exemplar etiā noſtra fuiſſe affirmatur. In terra nanqꝫ fit tonus. Gamma in linea a. In mercurio b. In venere c. In ſole d. In mar te e. In ioue f. In ſaturno g. Profecto mēſura muſice inuenitur: dum a terra vſqꝫ ad firmam̄tum. vii. toni re periūtur. Aterra nanqꝫ vſqꝫ ad lunam eſt tonꝰ. Alu na vſqꝫ ad mercuriū ſemitonium. Inde vſqꝫ ad venerē ſemis. Et inde vſqꝫ ad ſolem tria ſemitonia. Inde vſqꝫ ad martem tonꝰ. Inde ad iouē ſemīs. Et inde ad ſatur nū ſemitonium Iude vero ad ſigniferuꝫ tria ſemitoniā que .ſ. iuncta ſeptem tonos efficiunt Tonꝰ autem habꝫ xv. dc.xxv. miliaria Semitonium vero ſepties. ccc. xii. miliaria et ſemiſſem. Unde et philopſohi ſeptem mu ſas finxerunt. qm̄ a terra vſqꝫ ad celum ſeptem cōſonā tias dep̄hendunt quaſ homini naturaliter inſitas īuene runt. Sicut em̄ hic mūdus ſeptem tonis: et noſtra muſi ca ſeptem vocibus diſtinguitur Sic corporis noſtri cō pago ſeptem nodis cōiungitur: dum quatuor elemētis corpꝰ: in tribus viribus aīa copulatur. vnde et homo microcoſmꝰ .i. minor mūdus dicitur: dum ſic cum ſono numeroqꝫ celeſti muſice par cognoſcit̉. A terra itaqꝫ ad lunā ſunt. xv. dc̄. xxv. miliaria A luna vero vſqꝫ mei curiū. vii. dccc. xii. miliaria. ⁊cͣ. Sūt ergo a terra vſqꝫ ad celum miliaria. c. ⁊. ix. ¶ XXVII De qualitatibꝰ ſaturni et iouis et martis ¶ Guilhermꝰ de conchis Ummꝰ itaqꝫ planetaꝝ dicitur ſaturnꝰ in ꝑagͣ tione zodiaci fere. xxx. annos conſumens. vnd̓ in fabulis ſenex fingitur. Hec ſtella frigida et nociua eſſe dicitur. hanc eſſe frigidam ſic probauerunt aſtrologi. Cuꝫ ſcirent ſolem exiſtenteꝫ in cancto terras frigore adurere: ſentiebāt in aliquo anno minꝰ ſolito id cōtingere Scientes aūt ex natura ſolis hoc non eſſe q̄t ſiuerunt quis planeta in eodem ſigno eſſꝫ cum illo repe riētes ꝙ ſaturnus: dixerunt ip̄m cauſam frigiditatis eſ ſe. Ac inquis: cum omne corpus ſtelle ſit ignee uature: quod ꝓbat motus et ſplēdor quomodo poteſt eſſe ſtella frigida. Non em̄ illud ꝓbo qd̓ quidam dicunt ſtellaꝫ ſa turni inde frigidam eſſe: ꝙ aquis cōgelatis eſt vicinaꝫ ſicut eſt luna. ex vicinitate terre et aque. Probatuꝫ eſt em̄ ſuperiꝰ aquas cōgelatas ibi non eſſe. Uerum inqͣm plures ſunt ignis qualitates: que in quibuſdaꝫ corpori bꝰ ſunt diuiſe: in quibuſdā coniuncte Ut ergo eſt quod dam igneum calidum ⁊ non ſplendiduꝫ: ſic eſt ⁊ quod daꝫ ſpleudidū et non calidum. Illa em̄ ſola ſunt calida. que alicui ſpiſſe ⁊ humide materie in qua accendantur ſunt vicina: hoc ꝑ ſolem poteſt ꝓbari: qui in cōuallibus vbi aer eſt ſpiſſior: magnū exercet feruorem In altiſſis montibꝰ ꝓpter aeris ſubtilitatem feruoreꝫ minime ope ratur: cuius rei ſunt indiciū niues ꝑpetue ibi exiſtētes. hac eadem rōne ſuꝑ lunam feruor non poteſt eſſe pre ni mia etheris ſubtilitate. Sed dicis: ergo ſuꝑ lunam non eſt ignis. Dicit em̄ areſtotiles non poſſe non calere. A liud eſt calere aliud feruere. Suꝑior ignis calet: nō fer uet. vel qū areſtotiles hoc dixit de inferiore noſtro ig ne iuxta vulgarem ẜmonem locutus fuit. Nomina por ro ſumpta a qualitatibꝰ: tribꝰ modis rebus attribuun tur: vel ꝓpter ſenſum: vel ꝓpter effectum: vel ſignū. Cū ergo ſaturnꝰ dicitur frigidus: effectui d̓putatur Quid aūt miraris ſi quod non eſt frigiduꝫ frigus facit. Cum etiam hoc qd̓ eſt calidum frequēter hoc agit Allia ẜpil lum que nemo dubitat eſſe calida: meſſores frigefaciūt Calor ignis cū ſit ſiccus: nōne ferrum liquidum facit. Saturnꝰ igitur ſi non eſt frigidꝰ frigus generat. vel ſi ſaturnū nec frigidū eſſe nec frigus facere cōtendis: dic ꝙ frigꝰ non facit ſed ſignificat. Unde ꝓpter illud ꝙ fri gus ſignificat: frigidꝰ dicitur. hec eadem ſtella dicitur maliuola: vel quia facit vel qꝛ ſignificat aliqͥd mali ho minibꝰ euenire: et maxime quādo eſt retrograda. vndi et in fabulis falcem deferre dicitur. Qui em̄ falcem ge ſtat: ſi retrocedit: ledit. ſi antecedit non ita. Poſt ſatu nū eſt iupiter in ꝑagrationē zodiaci. xii. annos ꝯſumēs hec ſtella eſt beniuola: qͥppe in qualitatibꝰ eſt temꝑata qd̓ ex cōiunctione eꝰ cum ſole eſt ꝓbatum. Sed quoniā inter ſaturnū ⁊ martem que ſtelle ſunt maliuole: eſt me dia. Cū igitur in ſuꝑiori vel inferiori abſide ſui circuli exiſtit. temperatur illoꝝ nociuitas: ⁊ minuitur eiꝰ beni uolentia. vnde in fabulis dicitur: iupiter ſaturnū patrē mūdo expuliſſe. qꝛ vicinior factus ſaturno: naturalem ei aufert nociuitatem Bicitur etiam adulterādo diuer ſos filioſ genuiſſe Collocatꝰ em̄ īter plāetas beniuolos ⁊ maliuolos: ſicut h̓ iouiſ cū ſat̉nol̓ marte ī terrenis di uerſa efficit. Terciꝰ eſt mars ſtella calida ⁊ ficca: ind̓qꝫ nociua: in biennio zodiacum pagrans Sed inter duas beniuolas ſtellas videlicꝫ iouem ⁊ venerem poſitꝰ: ele uatꝰ vel dep̄ſſus in ſuo circulo: ex eoꝝ vicinitate minuſ eſt nociuꝰ. In preliis dicitur dominari: quia caloreꝫ et ſiccitatem. ex quibus eſt impetus ⁊ animoſitas. confert Calidi nanqꝫ ⁊ ficci ſunt animoſi. ¶ XXVIII. ¶ De cauſis retrogradationis Um autem naturalis motus planetaruꝫ ſit ab oriente in occidenteꝫ: quomodo retrogradari ſ ſtare iſti tres dicūtur: que inde audiui expedia nullum tamen de his affirmās. Dicunt ergo quidaꝫ ſo lem eſſe attractiue nature: cum iſti planete p̄cedunt ſolē ſi ꝓpinqui ſunt: attrahit eos ad ſe: vt adamas ferrum vel magnes Sin autem remote cogit illos ſtare: donec tranſierit illos. Alii dicūt eos nunꝙͣ ſtare. videri tamē Liber Sextuſdecimus ꝙ ſtent Cum enim ignee ſint nature neceſſe eſt ꝙ moue antur Uidentur aliquādo ex arſi et theſi ſtare vl̓ retro gradari. Conſtat autem inter aſtrologos vnūquoqꝫ de planetis p̄dictiſ qn̄qꝫ plus ſolito remoueri a terra. tunc qꝫ eleuantur: aliqn̄ plus ſolito veriꝰ terras deſcendere qd̓ deprimi dicimꝰ. Cum em̄ ſol ſit fons caloris: caſu aliqͦ ſuꝑiora ⁊ īferiora deſiccat. Un̄ corꝑa iſtorū plꝰ ſo lito leuia aſcendūt. Si iteꝝ ad nutrimētuꝫ ſui plus ſoli to humoreꝫ attrahat: reddit illa plus ſolito grauia. vn̄ plꝰ ſolito deſcendūt. Sunt qui dicunt hoc ex qualitate circuloꝝ cōtingere: qꝛ in quibuſdā locis deprimūtur: in quibuſdā exaltantur. ⁊ deprimūtur circuli aliquādo rec te: aliquando oblique. Dum ergo recto modo exaltātur vel deprimūtur. qꝛ ſemꝑ ſub eadem parte ſigni eſſe di cūtur. ſtare creduntur: ſi oblique: retrogrādi. Caldei ali am retrogradationis iſtoꝝ rationeꝫ reddiderūt: que ta lis eſt. Eſt vnꝰ circulus qui equaliter diſtat a terra ſub quo planete diſcurrūt: hic eſt zodiacꝰ. Preter hunc cō muneꝫ circulum habet vnuſquiſqꝫ triū ſuꝑioꝝ planeta rū duos circulos Unū ecentricū qui in vna ſui parte eſt remotior a terra: in alia ꝓpinqͥor: qui circulꝰ contra fir mamētuꝫ nititur. Alteꝝ epiciclum qui totꝰ ſuprapēdꝫ hic poſitus in ip̄o encentrico: quēadmodum ⁊ ip̄e cōtra firmamētuꝫ nititur: in quo ip̄e planeta fixus motū ip̄iꝰ contra firmamentū rapitur: qꝛ ſcd̓m ip̄os planeta non mouetur: ſed motu epicicli qͦ ſitꝰ eſt voluitur. Scimus aūt ꝙ ſi maxima rota in qͣ eſſet cereꝰ inextinguibilis ac cenſus: ſuꝑ caput noſtrum ab oriente in occidenteꝫ mo ueret̉: dum illa pars rote in aqua eſſet cereꝰ accenſꝰ eēt ſuꝑior: videretur cereꝰ ad orienteꝫ moueri. cū eadeꝫ ꝑs rote deſcenderet: videretur ille cereꝰ nec ad orientē nec ad occidenteꝫ moueri: ẜ ſtare. Cum autem eadem pars eſſet infima ab occidente ad orienteꝫ videretur retrogͣ dari p̄dictus cereuſ. Cum vero eadem pars rote aſcen deret: videretur ſtare. Simile cōtingit in quolibꝫ iſtoꝝ planetaꝝ. vnde et gemīꝰ eſt locus ſtationis: vnꝰ ꝓgreſſi onis: ⁊ vnꝰ retrogradatōis ¶ XXIX. ¶ De qualitatibꝰ veneriſ ac mercurij et eorū diſpoſitionē Uartus planetaꝝ iuxta platōneꝫ eſt venuſ. ſtel la videlicet temꝑata in qualitatibꝰ: vnde et be niuola dicitur. modo in. xiii. menſibꝰ. modo in xii. zodiacum ꝑcurrens. Dicitur autem cū marte adul terata: quia in ſuꝑiori parte ſui circuli exiſtens: facta marti vicina: minꝰ eſt beniuola Quintꝰ eſt mercurius: fere in anno curſum ſuum ꝑficiens. cum quo venꝰ adul terata dicit̉ cū ſcꝫ in inferiori parte ſui circuli ſe illiuſ ꝯ miſcet qualitatibꝰ. Ideo aūt dixi iuxta platōnem quia egiptii. quos ſecutus eſt plato. dixerunt ſolem eſſe ſtatī poſt lunam. ſupra ip̄m vero mercurium. ſupra mercuri um venerem. Caldei aūt quos ſecutꝰ eſt tullius. voluūt poſt lunam eſſe mercuriū ſupra quē eſt venꝰ. ſupra quē ſol. Qd̓qꝫ de ordine iſtoꝝ trium diuerſa ſenſerūt ex cir culis eoꝝ cōtingit. Circuli nanqꝫ veneris ac mercurii ſunt epicicli .i. ſupra terram exn̄tes: nil de illa cōcluden tes Hoꝝ circuloꝝ centrum eſt in ſole: ſed mercurialis in medio ſoliſ: venereꝰ ſupra mediū. Cum ergo venꝰ et etiam mercurius in ſuꝑioribus circuloꝝ ſuoꝝ exiſtunt vere ſupra ſolem ſunt. Cum vero ī inferioribꝰ circuloꝝ ſuoꝝ ſunt: vere infra ſolem ſunt: ſemꝑqꝫ mercuriꝰ ꝓpin quior eſt ſoli. Ad hoc itaqꝫ reſpicientes caldei: ꝙ qn̄qꝫ inferiores ſunt ſole. tuncqꝫ liberiꝰ appareant. ſol em̄ n̄ tantum apparentie illoꝝ oculis ſuprapoſitꝰ: quantum ſubiectus ſubducit. Ideoqꝫ dixerunt ſolem illis ſuperi orem. Plato vero et egiptii cōſiderantes ꝙͣtum poſſint plus eleuari Uiderūt ꝙ ſol non eleuatur tantum ꝙͣtum mercurius. nec mercurius ꝙͣtum venꝰ ⁊ ideo ſolem infe riorem mercurio: ⁊ mercuriū venere iudicauerūt. Cui ſententie videlicet ꝙ ſol ſit ſub venere ⁊ mercurio nos potius accedimꝰ Cum em̄ luna ſit frigida ⁊ inde neceſ ſe eſt vt ſol qui calidus eſt ⁊ ſiccus: ſit eī cōiunctus: qͣti nꝰ ex calore ſolis temperetur lune frigiditas. ex ſiccita teqꝫ humiditas: ne cum luna terre vicina ſit. ⁊ in ea ma gis dominās. ſi diſtēꝑati radii eꝰ ad terrā venirēt. illā diſtemꝑarent. Preterea cum luna ꝓprio careat ſplēdo re: illuminatur a ſole. O portet ergo ꝙ fōti luminis ſub iecta ſit ſine medio ¶ Xx5a ¶ De iſtorum retrogradatione. ¶ Sti quēadmodū ceteri planete ab occidente in orientem impetu tamē firmamenti ad occaſuꝫ et ortum quotidie referuntur. ſic em̄ ſoli cōcur runt: vt mercurius plus duobus ⁊. xxx. gradibꝰ ab eo n̄ clongetur. venus plus. xlv. Sed cum in id ſpaciuꝫ veni unt ad ſolem recurrunt Mercurius fere in anno zodia cum circumit. Uenus autem in illo anno in quo fre quētius ſtat ⁊ retrograditur. plus. xii. menſibꝰ in circu lo non cōſumit. Alio quoqꝫ anno qn̄ rectior incedit. xi. Habent etiam matutinos ⁊ veſꝑtinos ortus. quia quā do iuncti ſoli ſplendore illius occulūtur retrogradiētēſ apparere incipiūt mane ante ſolem: que dicitur matuti na effulſio. Aliqn̄ ſolem p̄cedunt: tuncqꝫ ſole merſo ap parere incipiunt: tuncqꝫ dicitur veſꝑtina effulſio. Si ā te ſolem in ortu diu viſe applicant ſe ad ſolem: ⁊ incipi unt non videri: dicitur matutinꝰ occaſus. Acronico or tu. nunꝙͣ oriuntur: quia nunꝙͣ integro dyametro a ſole diſtant. Uenus aūt vna ⁊ eadem die ante ſolem videt̉: tunc lucifer vocatur In fine autem eiuſdem poſt ſolem videtur: ⁊ tunc heſperus vocatur. Sed dicis cuꝫ plane te ẜm aſtrologos ſint eiuſdem velocitatis circuliqꝫ iſto ruꝫ fere ſint equales. Unde poterit eſſe ꝙ venus in prī cipio noctis videatur poſt ſolem: ⁊ in fine eiuſdem ante ſolem. At vt ſuꝑius demonſtratum eſt: venus qn̄qꝫ ſo le ſuꝑior eſt: quandoqꝫ inferior. Unde ⁊ poſt ſolem vid̓ tur in veſpere: ⁊ ante ſolem in mane. non ergo localiter in fine ⁊ in principio eiuſdē noctis: ſoleꝫ p̄cedit ⁊ ſequi tur: ẜ altitudīe ſua poſt ip̄m ⁊ ante ip̄m videtur. Quod nunꝙͣ cōtingit niſi quando ſole ſuꝑior exiſtit. XXXI. De retrogradatione ſolis et lune. Olem ergo ſicut ⁊ alios planetas ab occidente in orienteꝫ naturali motu moueri generalis fe re ſentētia omniū philoſophoꝝ fuit Cum em̄ aries ſit poſitus ſic: ꝙ qn̄qꝫ ſit in medio celi: inter illuꝫ et orientem eſt thaurus deinde gemini: poſt cancer in oriente. Inter eundem ⁊ occidētem ſunt piſces: poſt aqͣ riꝰ in occidente capricornꝰ. Si ergo ſol ab oriente in oc cidentem tenderet: in ſignum verſus occidenteꝫ poſitū i. in piſces ab ariete tranſiret: inde in cetera. Cum aūt ab ariete in ſigna verſus oriētem: prius in thaurum de inde in geminos tranſeat. ſine cūctatione iudicii ab oc cidēte in orientem credatur moueri Fuit etiam neceſſe ꝙ ſic moueretur. Cum em̄ firmamentū ab oriente ī oc cidentem tendat: ſi planete illi nō cōtra currerent: tātꝰ eſſet in terris impetus ꝙ nil ſtare vel viuere poſſet in eiſ Ut ergo rapido motui firmamenti obuiarent: impe tumqꝫ illius temperarent in cōtrarietateꝫ motus retor ti ſunt Sed ꝙͣuis contra firmamentū moueātur: quoti die tamen adoccaſum ⁊ ortum ſecum illos refert Cum em̄ ſol ab occidente in oriētem motu ꝓprio mouetur: ni ſi a firmamēto rapto motu ecōtrario referretur. vi. mē ſibus cōtinue eſſet ſuꝑ terram: beneficiiſqꝫ noctis care remꝰ Aliiſqꝫ ſex menſibuſ inferius currens: emiſperiū ad nos non aſcenderet: ſicqꝫ ſex menſibus die careremꝰ Sed fortaſſe dicis cum planete ſint extra firmamentū quo modo pn̄t a firmamento referri: ⁊ maxime lūa: que Sextuſdecimus Liber eſt ab illo remotiſſima Reſpondeo. Nōne ſuꝑius ꝓba uimꝰ ignem vl̓ ethera eſſe firmamentū. Illudqꝫ quod homines in aque colore modo pellis extenſum ſibi con fingunt: nichil eſſe. Unde etiam ſi extra firmamentum eſſet: impetu illius moueri poſſet. Impetu em̄ alicuius maximi: videmꝰ minima que extra ip̄m exiſtunt freq̄n XXXII. ter moueri. ¶ Falſa opinio de concētu celi ¶ Ex Imagi ne mundi. Eniqꝫ ſignifer primus circulus. xii. ſignorum diuiditur in duodeciꝫ parteſ per latum. ſub his ¶ferūtur. vii. planete. et hi ſeptem orbes. vt dici tur. cum dulciſſima armonia mouentur: ac ſuauiſſimi ꝯ centus eoꝝ circūitione efficiūtur. Qui ſonus ad aures noſtras ideo non ꝑuenit: quia vltra aereꝫ fit: ⁊ eiꝰ mag nitudo noſtrum anditū anguſtū excedit. Nullus em̄ ſo nꝰ a nobis p̄cipitur: niſi qui in hoc aere ef̄ficitur. ¶ Ra bi moyſes. Dixerunt quidam plures celos facere ſonū magnuꝫ et horribileꝫ ⁊ hoc per ſimilitudineꝫ. quia etiā corpora parua que inferiꝰ ſunt: ī feſtinatione ſua ſonuꝫ magnum faciūt. Quanto magis corpora ſolis et lune: atqꝫ ſtellaꝝ que plus habent ⁊ magnitudinis ⁊ feſtina tionis. vnde et pitagorici voces ſuaues ⁊ concordes hͦ habere crediderūt. et antiqui om̄es hebrei cum pitago ricis cōuenerunt ¶ Actor. Hoc ideo forſitā iudei dixe rūt cortici litere ſemꝑ carnaliter et inaniter adherētes Quia ſcriptum eſt in libro iob. Quis enarrabit celoꝝ rōnem et ꝯcentum celi quis dormire faciet Uerum hec opinio a prudentibꝰ viris nequaꝙͣ recipitur: quia cum ſonꝰ materialis abſqꝫ reſiſtentia rei ſolide nunꝙͣ fiat: in illo celeſti ſpacio quo ſidera voluūtur: vbi puriſſimꝰ ac ſubtiliſſimꝰ ignis: vtpote purum elementū totum occu pat: ſonꝰ vel cantus fieri naturaliter poſſe negatur Sꝫ hinc oritur queſtio difficilis: qualiter in celo empirreo vbi ꝓculdubio puriſſime ⁊ quietiſſime ſunt aīe omnium ſanctoꝝ iuxta beati gregorii ſententiaꝫ futura ſit laus vocalis. Ob hoc autem p̄cipue p̄dicta ſn̄ia de celoꝝ cō centu reſpuitur: ne antiquꝰ ille ſuꝑſtitōnis error de cul tu celeſtium ſiderum .i. ſolis ac lune et vniuerſe militie celi. tanꝙͣ non ſolum vitam et ſenſum ac motum: ſed eti am nummis aliquid in ſe habentiū: apud nos etiam lo cum habere videatur. XXIII ¶ De quatuor celis vel ſperis habetibus ſtel las. ¶ Rabi moiſes. Elum quidem mercurii et veneris olim inter aſtrologos in ambiguitate fuerūt: vtꝝ ſub ſole ſit an ſupra ſolem. Antiqui quidem opinanteſ eos eſſe ſupra ſolem. ſed poſtea ptolomeꝰ ordinauit eos ſub ſole. Qui autem ſupra ſolem eos eſſe dixerūt. v. ſpe ras eſſe putauerunt .ſ. lune ſperaꝫ que ꝓpinquior eſt no bis omni alia. Et ſperā ſol̓ ques illam eſt ⁊ ſperam qͥn qꝫ ſtellaꝝ erraticaꝝ: et ſperam ſtellarum fixaruꝫ. et vlti mū celum omnes circumuolās in quo nō eſt ſtella Sic qꝫ numeruſ celoꝝ ſiue ſperaꝝ habentiū ſtellas eſt quā ternariꝰ et ſuꝑ hos vltima ſpera Dixerūt aūt ph̓i ꝙ ce lum lune virtutem habet crementalem in elemēto aque et ad hoc dant ꝓ ſigno crementū maris cum lune incre mento: et diminutioneꝫ ſimiliter In ſole vero manife ſtū eſt qūo radius eius crementū ignis mouet: ſicut cre mentum frigoris in elongatione eiuſdem apparet. Si militer ⁊ ſpera ſtellaꝝ erraticaꝝ cōꝑationem habet ad aerem in exiſtendo principiū qualitatum eius: ⁊ in mo uendo ip̄m: ⁊ ꝓpter multitudineꝫ mutationū iſtius ſpe re. et ip̄m motum .ſ. retrogradationis et ſtationis ac ꝓ greſſionis. Eſt in aere facilior tranſmutatio ſecundum multos modos ꝙͣ in alio elemento Spera vero ſtellarū fixaꝝ eſt principiū motus in terra. ⁊ ideo poteſt eſſe ꝙ tardetur motꝰ terre: ꝓpter tardationem ſtellaꝝ fixarū in ſuo motu. XXXIIII ¶ De duodecim ſignis zodiaci ¶ Ex imagīe mundi. N medio autem firmamēti ſūt duodecim ſig na ꝑ tranſuerſuꝫ diſpoſita: equaliter per circui tum diſtincta. Hoꝝ diſpoſitio grece dicitur z0 diacꝰ: latine ſignifer: eo ꝙ in eo ſunt ſigna que aīalium habent nomina. zodian em̄ animal dicitur ¶ Ex compo to. Sciendum eſt aūt ꝙ ſol quolibet menſe intrat ſignū aliquod: qd̓ ſcd̓m eccleſiam debet fieri. xv. kl̓s. in quoli bet menſe. Ad ſcienduꝫ autem ordinē ⁊ nomina ſigno rū dantur hi verſus. Eſt aries thaurꝰ gemini cācer leo virgo. Libraqꝫ ⁊ ſcorpiꝰ arcitenens capricor. aqua. piſ ces. Igitur. xv. kl̓. aprilis qui dies eſt in martio ſol in trat arietem. in quo ſigno mūdus factus eſſe dicitur et creditur .ſ. circa principiū veris. Xv. kl̓. maii ītrat tau rum. Et ſic per ordinem ſignoꝝ et mēſiuꝫ. licet gͦ ſigna ſint equalia: ſicut dicunt aſtronomici: non tamen eccle ſia ponit ea equalia. Plures em̄ dies qn̄qꝫ ſunt in vno ſigno ꝙͣ in alio. cum vnus menſis plures habeat dies ꝙͣ alius: vnde plures erunt gradus vniꝰ ſigni ꝙͣ alteriꝰ Gradus autem dicitur ſpacium quo ſol motu ſuo trā ſit in zodiaco in die naturali. Et ſignum dicitur duode cima pars zodiaci. Ex iam dictis poteſt ſciri quotto gͣ du alicuius ſigni ſit ſol in quocunqꝫ die. Uidendum eſt em̄ vtrum ſit in menſe ante. xv. kl̓. vel poſt. Si dies de quo queris in quo gradu ſui ſigni ſit ſol illo die. ſit ā te. xv. kl̓. computa quot dies tranſierunt a. xv. kl̓. p̄ce dentis menſiſ: ⁊ totto gradu illiuſ ſigni quod ſol tūc in trauit erit ſol. Si autem dies illa eſt poſt. xv. kl̓. vide qͦt diebus poſt: ⁊ totto gradu illius ſigni qd̓ ſol tunc intra uit: erit ſol. ¶ XXXV. De ſignificationibus nominū ē orū. Ex imagine mundi. Rimum ergo ſignum eſt aries conſtans ex plu ribus ſtellis: quia ſicut aries tota eſtate in dextro: ⁊ to ta hieme in ſiniſtro latere cubat̉. Sic ſol ſub illo ſigno gradiens: dextram partem celi ꝑambulat ¶ Secunduꝫ dicitur taurus ob ſignificationeꝫ: ꝙ ſol ſub illo poſituſ radioꝝ ſuoꝝ cornua ſortius erexit: ⁊ terram arabilem reddit ¶ Tercium gemini: quia ſol ſub illo duobus am plius diebus ꝙͣ ſub alijs moretur. ¶ Quartum cancer. ⁊ ſignificat ꝙ ſicut cācer retrocedit: ſic ſol ad illud ſig nuꝫ veniens curſum ſuum retroflectit. ¶ Quintum leo deſignans ſicut ī anteriore parte calide nature eſt: ⁊ po ſteriore parte frigide: ita ſol in illo ſigno menſem augu ſtum prius facit calidum: ad extremuꝫ tepidum ¶ Sex tum eſt virgo ob ſignificationeꝫ: quia ſicut virgo non parit: ſic et ſeptembris menſis illius ſigni nichil gignit ¶ Septimum libra ſignans: ꝙ ſol equinoctiū faciat cū ſub illo ſigno ambulat ¶ Octauum ſcorpiꝰ: ꝓ ſigno gͣn dinum poſitus que illo menſe ſcilꝫ nouembri in quibuſ dam terris crebrius facit. ¶ Nonum ſagittarius: deſig nans crebroſ fulminū ictus qui in decembri contingūt in aliquibus locis ¶ Decimuꝫ capricornꝰ: quia ſicut ca pra alta petit: ita tunc ſol ad aſtra cōſcendit. extrema pars eius deſinit in piſcem qd̓ ſignificat finem illius eē pluuialem ¶ Undecimū aquarius ſignās ꝙ ſolutis nu bibus vndoſum eſt illud tempꝰ ¶ Duodecimū piſces qd̓ tempus pluuiale deſignat. ¶ De ratione nueri ſignorū. ¶ Albumaſar. .XXXVI Uidquid in hoc mundo naſcitur ⁊ occidit: ex qͣ tuor elementis eſt compoſituꝫ: tribus interſti ctis educatum ſcꝫ principio medio et fine. que. ſ tria in illa quatuor ducta duodecim ꝓducunt. Cum er go huic numero ſignoꝝ numeꝝ reſpondere cōuenerit: duodecim ſigna in zodiaco eſſe oportuit. Preſunt ſiqͥ dem hec ſigna quatuor elem̄tiſ: eoꝝqꝫ tribꝰ interſticiis Liber Sextuſdecimus Sunt quippe ſtellaꝝ loca non ſua: ſeorſum ſubſtātia ge nerationes eoꝝ et corruptiones mouentia. Sed ſuper inferiorem munduꝫ oriendo et occidēdo ſtelaſqꝫ diſcur rentes recipiendo. Sic etiam elementa non per ſe ip̄a reſoluūtur. rerum nec generationes aut corruptōnes ꝓ ducunt. Sed et tempoꝝ alterationes: elemētoꝝ reſolu tiones: generationū quoqꝫ cauſe eadē cōſequūtur Sic itaqꝫ circuli ſigna: mundi p̄ſunt quatuor elementis: eo rūqꝫ tribꝰ interſticiis: vt re et numero neceſſe erat: qd̓ expoſitione pleniꝰ vel planius conſtabit. Preeſt em̄ ari es igni. Taurus terre. Gemini aeri. Cancer aque. De inde initio repetito. Leo item igni. Uirgo terre. Libra aeri. Scorpio aque. Deinde repetito ordīe. Sagittari us igni. Capricornꝰ terre. Aquariuſ aeri Piſces aque Primus itaqꝫ ſignoꝝ ordo elementoꝝ primū ſortitur interſticium. id eſt geniture initium. Secūdus ordo ſe cūdum qd̓ vita medium eſt. Tercius tercium. Sunt er go de ſignis tria quidem ignea: tria terrea. tria aerea. tria aquātica. Preeſt em̄ arieſ calido ſicco ue generatō ni geniture vel vegetationi ad vitam: ad incrementum atqꝫ nutrimentū anīantium atqꝫ graminuꝫ apto. Leo minꝰ temperato maturantiqꝫ reruꝫ ſtatus Sagittariꝰ nociuo corrumpēti diſſoluentiqꝫ animātium ac grami nū cōpagem. Caurus frigido ſicco geniture amico: vt agro fertili graminūqꝫ ⁊ animātiū nutrimētis Uirgo inutili et inepto vt ſint agri ſteriles: ⁊ id genus. Capri cornꝰ nociuo et diſſolutiuo equale eſt cenum et terra gͣ uis. Gemini calido humido temperato ſuaui rerum ge niture fomentiſqꝫ apto: quales ſunt odores ſuaues con fortatiui. Libra groſſo et turbulento: vt ſunt venti ⁊ va pores pinguēs. Aquarius graui et corrupto vt vapo ribus fetidiſ grauiqꝫ aeri. Cancer humido temperato dulci nichilominꝰ rerum naturis ⁊ nutrimentis alias ī crementis ydoneo: quales ſunt humores ſuſtentatiui. Scorpius minus habili: quales ſunt humores ſalſi ani mantiuꝫ graminūqꝫ nature inutiles. Piſces corrupto diſtēperato ⁊ diſſolutiuo: vt ſunt lacune et paludes ob ſcene. Quatuor ergo rerum generationibꝰ p̄ſūt et qua tuor corruptionibꝰ. Habentqꝫ iſta ſignacula duodeciꝫ ſuas quoqꝫ vires ⁊ ꝓprietates in diuerſis accidentibuſ ex quatuor elemētoꝝ tribus interſticiis. ¶ XXXVII. ¶ De diſpoſitione eorum ¶ Guilhermus de conchig. Ignoꝝ itaqꝫ talis eſt diſpoſitio: ꝙ cācer nobis eſt ꝓpinquiꝰ in cōfinio noſtre habit abil̓ ⁊ to ride zone. Deinde leo aliquāto deſcendit ver ſus orientem. poſt virgo. deinde libra in medio torride zone exn̄s. vltra qͣm eſt ſcorpiuſ. deinde ſagittariꝰ. poſt quem eſt capricornꝰ a nobis remotiſſimꝰ. deinde obliq̄ aſcendēdo eſt aquariꝰ. poſt illum piſces. deinde aries ī medio torride libre compoſitus: ſupra quem eſt taurus Deinde gemini. poſt cancer. et illud fignum in quo qui libet planeta eſt creatus: eius domiciliuꝫ vocatur. Eſt ergo ſcd̓m egiptios cācer domiciliū lune: leo ſolis: vir go mercurii. libra veneris. ſcorpius martis. ſagittariuſ iouis. capricornus ſaturni. libra veneris. Sed quoniaꝫ adhuc reſtabant quinqꝫ ſigna: minoribus planetis at tribuerunt ea: cōcedentes ſaturno aquariuꝫ: ioui piſcēſ marti arietem. veneri taurum. mercurio geminos. So ergo et luna ſingula habent domicilia: reliqui bina Sꝫ primū et ꝓprium domiciliuꝫ dicitur in quo eſt planeta creatus: reliquū dicitur ſcd̓m Omnis planeta maiorē habet poteſtatē in ꝓprio domicilio ꝙͣ in alieno. Maio rem in ꝓprio et primo: ꝙͣ in ſcd̓ario. Hec quoqꝫ duode cim ſigna iuxta qualitates elementoꝝ: aſtrologi in qua tuor diuiſerunt: aſſerentes arietem leonem ⁊ ſagittariū eſſe calidos et ſiccos Thaurum virginē et capricornū frigidos et ſiccos Gemini libram ⁊ aquarium: calidos et humidos Cancrum ſcorpionem piſces: frigidos et humidos Quedam etiam maſculini ſexus Quedam fe mini eſſe dixerūt: que omnia quaſi falſa ⁊ nugatoria p̄ terire duximus. ¶ XXXVIII. De rōne ordīs eorum. ¶ Albumaſar. Irantur autem nonnulli cur inter ſigna natu rali ordine intermiſſo. poſt igneum non ſtatim aereum: ſed terreum ſuccedit Quibꝰ huiōi ra tio non inepte reſpondet: ꝙ elementa ſimpla calor: fri gꝰ: ſiccitaſ hūiditaſ: ip̄a qͥdeꝫ corpora n̄ ſūt. Sꝫ oīm cor poꝝ origo etiam eorum que vulgo elementa dicuntur: quodqꝫ licet ex pluribꝰ illoꝝ congeſtū ſit: ſingula tam̄ ex ſingulis ſuperant: vt in igne licet calida ⁊ ficca: calor tantū ſuꝑat ſic in terra licet frigida et ficca: ſiccitas tn̄ exuꝑat. ſic in aqua frigus. Demum quoqꝫ humor in ae re p̄ponderat Sunt em̄ elementoꝝ calor et frigus acti ua: ſiccitas et humiditas paſſiuā. Et calor quideꝫ rerū generationem agit: frigus autem corruptionem. Ideo qꝫ in ſignoꝝ compoſitione ab igne ſumitur initium: qꝛ calor in igne ſuperat: qui eſt principiū generationis et motus animātium Aqua vero vltimuꝫ locum tenet in qua frigus preeſt qd̓ geniturā corrupens: vite interni cies eſt. primaqꝫ eſt in rebꝰ generatio. poſtrema corrup tio. Idcirco merito primā extremitateꝫ ignis ſecūdam aqua ſortitur. Item quoniā omnes animalis vite paſſi ones inter principiū et finem ſunt. Actiua quidem prī cipii et finis extremitates. paſſiua vero medium locuꝫ obtinere debuerūt Item cum omnis in mundo genera tionis celeſtia corpora cauſa exiſtant. his autem ī ordi ne elementoꝝ ignis ꝓximus ſit Primū em̄ eſſe debuit elementū caloris. frigoris autem quod cōtrarium erat vltimū. Quonā aūt vt ī igne calor: ſic in terra ficcitas abundat. poſt igenum ſignū: ſtatim terrenuꝫ ſuccedere debet: primo quidem ꝓpter cognatōneꝫ. Eſt em̄ ſiccitaſ caloris cognatōne quadaꝫ conſequēs. Deinde vero ex vtriuſqꝫ principalitate. vt em̄ inter actiua calor: ſic īter paſſiua ſiccitas virtute quadā p̄cedit. Cum ergo ī ordi ne ſignoꝝ primū locum ignis: quartum aqua poſſideat Poſt ignem auteꝫ ſecūdo loco terra ſuccedat: aeri terci um relīqui neceſſe eſt. Preterea cum ſignoꝝ virtꝰ oīm generatōnum cauſa exiſtat. generatio vero maris ⁊ fe mine coitu fiat: ⁊ actio quidē maſculi: paſſio vero femi ne Sic ignea ⁊ aere a ſigna maſcula terrea vero ⁊ aqua tica feminea fore cōueniebat: eo ꝙ inter elemēta duo ſu periora .ſ. igniſ ⁊ aer actiua ſunt: duo vero īferiora paſ ſiua. hac itaqꝫ rōne aries maſculinū ſignū eſt: tauruſ fe mineū. Sicqꝫ gemini maſculinū: cancer feminiū: ⁊ ita per ordinem. Item cum ſignoꝝ ordo quotidiana cōuer ſione mundū ambiens: diei noctiſqꝫ viciſſitudīes alter net. dies vero calide ſunt nature: noctes vero frigide. noxqꝫ diem immediate ſequatur: arietem diurnum: tau rum nocturnuꝫ. Itemqꝫ geminos diurnum: et cancruꝫ XXXIX nocturnum eſſe ratio poſtulauit ¶ De multiplici diuiſone ſignorū UAltabiſis ¶ ¶ Odiacus ergo .i. circulus ſignoꝝ: diuiditur in duodecim partes equales: et he partes vocan tur ſigna: et referuntur ad ymagines que ſub eodem circulo ſunt Unum quodqꝫ iſtoꝝ ſignoꝝ diuidi tur in triginta partes equales que dicuntur gradus et gͣdꝰ diuiditur ī ſexaginta minuta: et minutum ī. lx. ſecū da et ſecūdum ī. lx. terrcia. Similiter que ſubcadunt mi nuendo vſqꝫ ad infinita Et ſex ex his ſignis ſūt ſepten trionalia .i. ab initio arietis vſqꝫ in finem virginiſ. Et ſex meridiana .i. ab initio libre vſqꝫ in finē piſciū Iteꝫ ſex ex illis dicuntur directe aſcendencia .i. ab initio can cri vſqꝫ in finem ſagitarii. Et ſex dicuntur tortuoſe Liber Sextuſdecimus aſcendētia .i. eſt ab initio capricorni vſqꝫ ī finem gemi norum. ⁊ tortuoſe aſcendentia obediunt directe aſcent dētibꝰ. hoc eſt duo ſigna que fuerint vnius longitudīs a capite cancri obediunt ſibi: vt gemini cancro. taurus leoni. aries virgini. piſces libre. aquarius ſcorpioni. et capricornꝰ ſagittario. Et duo ſigna que fuerint vnius longitudinis a capite arietis dicuntur concordātia in itinere: vt aries: ⁊ piſcis. taurus ⁊ aquariꝰ. gemini ⁊ ca pricornꝰ. cancer et ſagittarius. leo et ſcorpio. virgo ⁊ li bra: Et vocatur medietas circuli que eſt ab initio leōiſ vſqꝫ in finem capricorni medietas ſolis: quia ſol in om ni hac medietate habet principatū: ſicut habēt alij pla nete in ſuis terminis: et alia medietas que eſt ab initio aquarii vſqꝫ in fineꝫ cancri: vocatur medietas minima ⁊ eſt medietaſ lune: quia luna ſimiliter habet in hac me dietate principatū: ſicut ſol in maxima. Et vocatur illa medietas que eſt ab initio arietis vſqꝫ in finem virgi niſ. medietas calida. Et alia que eſt ab initio libre vſqꝫ in finem piſcium: medietas frigida. Et vocatur illa ꝑs quarta circuli que eſt ab initio arietis vſqꝫ in finem ge minoꝝ: quarta calida et humida vernalis puerilis ſāg uinea. Et illa que eſt ab initio cancri vſqꝫ in finem vir ginis dicitur quarta calida et ſicca autūnalis melācoli ca. et ſignat initiuꝫ mediocris etatis. Et illa que eſt ab initio capricorni vſqꝫ in finem piſcis dicitur quarta fri gida ⁊ humida ſimul hiemalis flegmatica Omnibꝰ au tem planetis qui ferūtur in his ſignis: non ꝙ ſint in eiſ ſed quia ferūtur ſub eis: hoc eſt in directo cornu altior et ꝓmptior circulo ſignoꝝ et curſu tardior eſt ſaturnuſ. deinde iupiter. mars. ſol. venus. mercurius. luna que ē terre ꝓpior. et curſu omnibus velocior. ¶ XL. ¶ De domibuſ planetarū in duodecim ſignis et earū exaltationibꝰ Abent quoqꝫ planete in his ſignis poteſtates quaſdā per naturam. quaſdā per accidens Per naturam ſunt he domꝰ exaltatio terminꝰ tripli citas et facies. domꝰ he ſunt: aries et ſcorpius domus martis. Taurꝰ et libra domꝰ veneris. Gemini et virgo domꝰ mercurii. Cancer domꝰ lune. Leo domꝰ ſoliſ Sa gittariꝰ et piſces domꝰ iouis. Capricornꝰ ⁊ aquarius domꝰ ſaturni. Signa autem in quibꝰ dum fuerint pla nete dicuntur gratulari. Et domī eoꝝ ſecundum dora clim ſunt hi. Saturnꝰ dum intrat aquariū gaudere di citur. Et iupiter in ſagittario. Mars in ſcorpione. Ue nꝰ in tauro. Mercuriꝰ in virgine. Sol exaltatur in ari etē: hoc eſt in xix. gradu eius. Luna auteꝫ in tercio gra du tauri. Saturnꝰ in .xxi. gradu libre. Iupiter in. xv. gͣ du cancri. Mars in. xxviii. gradu capricorni. Uenꝰ in xxvii. gradu piſcis. Mercurius in xv. gradu virginis. Caput draconis in tercio geminoꝝ. ⁊ cauda in quarto gradu ſagittarii. In ſeptimo aūt ſigno ab exaltatione vniuſcuiuſqꝫ planēte in ſimili gradu erit eius diſtantia verbi gratia ſicut ſol exaltatur in. xix. gradu ariētiſ. ita in. xix. gradu libre cadit. et ſic de ceteris. ptolomeꝰ aūt ponit arietem totum exaltatōnem ſolis. Et thauruꝫ to tum lune. ⁊ ſic de ceteris ſimiliter. XLI. ¶ De triplicitatibꝰ eorū ac termīs et faciebꝰ. Riplicitates vero ſic diſtinguimꝰ Omnia qui dem tria ſigna: que in vna natura vidētur con cordare: faciūt triplicitatem Aries ergo ⁊ ſa gittariꝰ ⁊ leo faciūt triplicitatem primā. quia vnumqͣd qꝫ iſtoꝝ ſignoꝝ eſt igneum: maſculinū: diurnuꝫ: calidū ſ. ac ſiccum colericū: ſapore amarum. Eſt ergo hec tri plicitas orientaliſ Cuius domini ſunt in die ſol: poſt iu piter: deinde ſaturnꝰ. Et in nocte iupiter: poſt ſol. deīd̓ ſaturnus Triplicitas ſecūda eſt ex thauro et virgine: ⁊ capricorno: quia hec ſigna ſūt feminea nocturna: terrea frigida ſ. ⁊ ficca melacolica: ſapore acida: meridiāa Hꝫ autē triplicitatis domīꝰ eſt: in die venus: poſtea luna: deinde mars Er in nocte luna: poſt venꝰ: mars Tercia triplicitas eſt ex gemīs et libra ⁊ aquario: quia hec ſig na ſunt maſculīa: diurna: ſanguinea: calida .ſ. et hūida: et acria: accidentali aūt ſapore dulcia. Cuiuſ triplicita tis eſt in die dominus ſaturnus: poſt mercurius: dein de iupiter. Et in nocte mercurius: poſt ſaturnꝰ: deīde iupiter. In mane eſt ſaturnus et in meridie mercuriꝰ: in veſpere iupiter. Quartam vero triplicitateꝫ faciūt cancer: ſcorpio: piſces: hec enim ſigna ſunt feminea: nocturna: ſeptētrionalia. aquatica flegmatica: frigida: ⁊ humida: ſapore ſalſa Cuius triplicitatis dn̄a eſt in ꝑ te prima diei venꝰ in ſecunda mars: in tercia luna. In nocte mars: poſt venꝰ: deinde lūa Quatuor ergo ex his ſignis dicūtur mobilia .i. aries: cancer: libra et capricor nꝰ Et quatuor fixa .ſ. thaurꝰ: leo: ſcorpio ⁊ aquariꝰ Re liqua vero quatuor .i. gemini: virgo: ſagittarius: et piſ ces ſunt ꝯmunia. Dicuntur mobilia. quia qn̄ ſol intrat aliquod iſtoꝝ ſignoꝝ mouetur .i. mutatur tempuſ Fixa vero dicūtur: quia qn̄do ſol in eis eſt tempꝰ figitur .i. ī eodem ſtatu perſeuerat. Alia ſunt ꝯmunia .i. medietas eoꝝ erit vniꝰ temporis: et medietas alteriꝰ: verbi gra tia Quādo ſol ſignum arietis ingreditur: mutatur tem pꝰ .i. mutatur hiems in ver. Et qn̄do intrat tauruꝫ figi tur .ſ. tempꝰ vernale. Quādo vero ſol ingreditur gemi nos: fit tempꝰ ꝯmune .i. dimidiū erit veris: et dimidiuꝫ eſtatis. et ſic de ceteris. Hꝫ qͦqꝫ ī vnoqͦqꝫ ſigno. v. ter minos ꝑ diuerſoſ gradꝰ diſpoſitos Nam ab initio arie tis vſqꝫ ad ſextum gradū eiuſdem arietis eſt terminuſ iouis. Et a. vi. vſqꝫ ad. xii. terminꝰ veneris. Et a. xii. vſ qꝫ ad. xx. termīꝰ mercurii. Et a. xx. vſqꝫ ad. xxv. termīꝰ martis Et a .xxv. vſqꝫ ad. xxx. ſaturni. Facies aūt ſunt he Unūqd̓qꝫ ſignum diuiditur in tres partes equales et vnaqueqꝫ pars ex. x. gradibꝰ conſtat. et vocatur fa cies. Quarum initiuꝫ a primo gradu ſigni arietis Pri ma ergo eſt a primo gradu arietis vſqꝫ in. x. et datur marti Secūda vſqꝫ ad. xx. graduꝫ. ⁊ datur ſoli qui ſuc cedit ei in ordine circuloꝝ. Tercia vſqꝫ in finem p̄dicti ſigni: et eſt veneris. Similiter prima facieſ tauri ⁊ mer curii. ⁊ ſic per ordinem notantur et domini iſtarum fa cie XIII. ¶ De virtutibus planetarū in eiſdē ſignis Am tractauimꝰ de poteſtatibus planetaꝝ in ſignis: q̄ ſunt domꝰ: exaltatō: triplicitas: termīꝰ ¶et facies. Nunc ergo tractemus de virtutibꝰ ſeu fortitudinibꝰ eoꝝ in ipſis Nā dominꝰ domꝰ habet qͥnqꝫ fortitudines. et dominuſ exaltationis quatuor. et dominꝰ triplicitatis. iii. ⁊ dominꝰ termini .ii. et dominꝰ faciei. i. Intellige ergo ex hoc numero fortitudines pla netaꝝ Qui em̄ magis abūdant in numero: magis abū dant in fortitudine Quidam aūt p̄ponunt terminū tri plicitati .i. volūt vt dominꝰ termini ſit fortior domino triplicitatis. Sed iam ſuꝑius expoſuimꝰ in quo valet vnuſquiſqꝫ Et in vnoquoqꝫ ſignoruꝫ ſunt gradus: qui dicūtur lucidi et tenebroſi: fumoſi: vacui. Ab initio ari etis vſqꝫ in tercium gradum ſunt tenebroſi. et a. iii. in viii. et ab. viii. in xvii. tenebroſi. et a. xvii. in. xx. lucidi. et a. xx. in. xxiiii. vacui. et a. xxiiii. vſqꝫ in. xxix. lucidi. et a. xxix. vſqꝫ in finem arietes vacui. Et in ſignis ſunt qͥ dam gradus qui dicūtur putei. cuꝫ fuerit planeta in ali quo iſtoꝝ dicitur eſſe in puteo. vt. vi. gradus arietis et xi. ⁊c. Item qͥdam gradus dicitur azamena .i. gradus debilitationis corporis Eſt aūt azamena quedam dbi litas temporalis: vt eſt cecitas: ſurditas amiſſio mem broꝝ Cum ergo fuerit luna in his gradibus in natiui tate alicuius pueri. accidet ei p̄dicta azamena ſecūdum ſignum loci ⁊ aſpectus ſeu loca planetaꝝ Item quidaꝫ gradus dicitur augmentās fortunam ¶XLIII. Liber Sextuſdecimus ¶ De qualitatibus que planetis effectiue nō ꝓprie attribuuntur. ¶ Aſtrologus. I ergo aliquis a me querat qͥs ſit effectꝰ vniꝰ cuiuſqꝫ planete Reſpōdeo ꝙͣ breui potero nar ratōne cōp̄hendēs vniꝰ cuiuſqꝫ planete effectꝰ quoſdam ꝓprios: ẜm ꝙ ph̓i inuenerūt eos certiſ exꝑim̄ tis et rationibꝰ neceſſariis. Dico ergo ꝙ ſol eſt calidus ſiccus. igneꝰ: colericus: maſculinꝰ: aureꝰ: regnandi cupi dus. auri ambicioſus: amans mūdiciam: grauis in elo quio: magnificꝰ: carnoſus. pulcer facie. Haſ ꝓprietateſ attribuūt ph̓i ſoli: ⁊ ſimiliter ceteris planetis vnicuiqꝫ ſuas. non quia tales ꝓprietates inſint vel ineſſe poſſit celeſtibus ſubſtantiis: cum non participēt contrarie ta tem: nec ſexum in diuerſitate. nec affectū in animi mu tabilitate. Sed quia celeſtia corpora ſunt efficientia et ſignantia tales ꝓprietates: et earū renouationes et de fectiones in rebus mutabilibus mūdi inferioris altera bilis: et ſcd̓m omnes partes ſui corruptibilis. Omnia em̄ que renouātur in mūdo inferiori: p̄ter ea que cauſā tur a ſuꝑiori facie rationis noſtre: habent ſuas cauſas efficientes in mundo ſuꝑiori inalterabili et incorrupti bili. Cuiꝰ demōſtratio eſt: quia omne qd̓ eſt prius in po tentia: ⁊ deinde exit in actum ab aliquo actuali vel per aliquid actualiter exit de potentia ad effectuꝫ. qͣꝓpter omnia renouata in mūdo inferiori cum fuerint potētia prius ꝙͣ actu: per actuale aliqd̓ quod eſt ſeꝑ in vno mō in ſe: ſed cōꝑatione ad effectum aliter et aliter ſe habēſ neceſſe eſt ꝓdire in effectū. Omnia aūt corpora celeſtia ſunt ſemꝑ vno modo in ſe ip̄is ſe habentia: renouantia ſolum corporatōnes ſituales vt in ea videlicꝫ que ſunt in mūdo inferiori. Nec reperitur in vniuerſitate mūdi ſenſibilis aliud a corporibꝰ celeſtibꝰ ſic ſe habēs: Ma nifeſtum eſt ergo ꝙ omnia ab his renouātur LIIII. ¶ De ꝓprijs effectibus ſolis Ol autem virtute ſua calefacit ⁊ de ſiccat mun dū inferiorem: ⁊ generat vitam in naſcentibus vegetabilibꝰ et animalibꝰ: et augmentat in na tis calorem et ſpiritū vitalem Cuius ſignificatio eſt: ꝙ cū incipit aſcendere a tropico hiemali ꝑ punctuꝫ verna lem ad tropicum eſtiuuꝫ: renouatur generatio in terre naſcentibꝰ: et aīalibus pleriſqꝫ vigoratur vis augm̄ta tiua. vnde ip̄e eſt ſignator vite animalis: que viget per calorem temperatū Cū vero recedit a nobis: corrūpun tur pluraqꝫ terre naſcētia ⁊ animalia. et debilitatur viſ augmētatiua ⁊ nutritiua ꝓpter defectū caloris vitalis: ⁊ ſuꝑabundātiaꝫ frigiditatis deſtruentis Exꝑimentiſ ergo ſenſibilibꝰ ſcitur: qm̄ ſol eſt effectiue calidus et ſic cꝰ Ex hoc ſequitur ꝙ ip̄e ſit igneꝰ. ⁊ etiam ꝙ colericus Idem eſt colera in homine: qd̓ ignis in mundo. et idem effector et ſignator vtriuſqꝫ. Cumqꝫ caliditas etiaꝫ ſit actiua et maritas ſit per actiuitateꝫ: et feminitaſ ꝑ paſ ſibitateꝫ Patet quomodo ſol eſt actiue maſculinꝰ. Sol quoqꝫ virtute ſua mouet fumū ſulphureuꝫ mūdū: et cō miſcet cum argento viuo mundo: ⁊ decoquit ea calore temperato: et ſic efficitur aurum Nichil em̄ eſt aurum niſi fumꝰ ſulphureꝰ mundꝰ cōmixtus argento viuo: de coctis calore temperato Qd̓ autē hec operatio ſit a vir tute ſolis ſcitur per hoc: ꝙ in locis quibꝰ p̄fuerit ſol: ex in annis quibꝰ dominatur ſol magis abudant monete auree. Quod autem affectus animi attribuūtur plane tis: intelligenduꝫ eſt de affectibus quos habet homo ꝑ naturam: et non ex cōuictu: aut ex cōſuetudine: aut phi loſophia. Nam affectus cauſantur ex planetis. qꝛ pla nete ſunt effectores et motores ſpirituū mouētiuꝫ affe ctus. Secūdum nanqꝫ affectus animi mouētur ſpūs. ⁊ ſecunduꝫ motꝰ ſpirituū mouētur affectꝰ: verbi gratia. Cum iraſcitur homo accenditur ſanguis et ſpiritus qͥ ſunt in corde. et feruntur ſpūs ſeſe impellentes: et fu pra ſe ipſos impetuoſe inundātes et cuꝫ talis fuerit mo tꝰ in ſpiritualibꝰ a cauſa aliqua extrinſeca erit ira ī affe ctu: niſi refrenetur per bonos mores. Similiter ī omni affectu animi eſt motꝰ ſpirituum aꝓpriatꝰ illi affectui: quem efficit naturaliter et ſignificat planetaⁱ aliquis ⁊ ſcitur de vnoquoqꝫ planetaꝝ quoꝝ affectuū: et cuiuſ fi gure corporalis ſit ſignator: ꝑ hͦ ꝙ cōſiderauerūt ph̓i dominiuꝫ planetaꝝ in horis natiuitatuꝫ: et inuenerunt ſemꝑ in nato ſub dominio ſolis effectus vniuerſales: et figuram corporalem: quos ſupra diximus Et ſimiliter in natis ſub reliquis planetis inuenerunt effectus et fi guras: quas reliquis planetis ſuo modo illos deſcribē tes ſcd̓m ꝓprietates vnicuiqꝫ aſſignauerunt. ¶ XI.V. ¶ De ꝓprijs effectibꝰ ceterorū planetarū. Eliquoꝝ planetaꝝ ꝓprietates vt vitem ꝓlixi tatem abſqꝫ expoſitōne narrabo. quia perito ī ¶ Onaturis ⁊ aſtronomicis ſufficiunt que dixi ī ex ponendis ꝓprietatibꝰ ſolis. Ad exponendū ergo ꝓprie tates alioꝝ Eſt ergo ſaturnꝰ frigidus et ſiccus: accidē taliter tamen humidus et terreꝰ: melancolicus: plumbe us: obſcurus: amās veſtes nigras: tenax religioſꝰ: agri colator ¶ Iupiter eſt calidus et humidꝰ: temperatꝰ: ac reus: dulcis: ſanguineꝰ: ſtanneus: ſperans: gaudens: li beralis: eloquēs: amans veſteſ pulcras: rubeꝰ: et pulcer facie terraꝫ ꝓſpiciens ¶ Mars eſt calidus ⁊ ſiccus: ve hementer igneꝰ: ferreus: inuidus: amans militiam ⁊ ca ſtra: pugnas et cedes: turpis: malignꝰ: īcōpoſitꝰ ¶ Ue nꝰ eſt frigida: humida: et temperata. habens de metall̓ latōnem: femina: amans veſtimenta ornata ⁊ redimicu la aurea et argentea. et cātilenas gaudia et iocos: ⁊ ip ſa eſt laſciua. dulcis loquele. pulcra oculis et ſuꝑciliciiſ ſtudens cōpoſitōnem forme: corpꝰ habens lene: plenuꝫ carne mediocris ſtature ¶ Mercurius eſt calidꝰ et ſiccꝰ Sed quia ſiccitas eius eſt multum paſſiua. ideo ip̄e eſt frigidus cum frigidis. humidus cum humidis: et cum omni planeta cōuertibilis in ſuas qualitates. habens ī metallis argentum viuū. eloquens: īgenioſus: ſtudens: amās ſcientias mathematicas: et diuinatōnes. corpuſ habens gracile: labia ſubtilia: completā ſtaturam. ¶ Luna eſt frigida et humida: flegmatica: feminea: ar gentea mediatrix mundi ſuꝑioris et inferioris. amans geometriam et quidqͥd ei attinet: rotunda facie: medio cris ſtature. ¶ XIVI ¶ De ordinatione motuū eorū. Um autem queritur vtrum in motibus plane taꝝ ſit ordinatō. Hanc queſtionē quoniam eſt Cambigua diuido Poteſt em̄ hec queſtio quere re: an in motibus ip̄orum acciderit priꝰ et poſteriuſ in tempore.ſ ꝙ vnꝰ planeta prius tempore motus fuerit ꝙͣ reliquꝰ: Uel poteſt querere an motꝰ eoꝝ ſint ordina ti ad inuicem ẜm ꝓportiones muſice cōmēſuratas. Si queritur primū Bico ꝙ omnes ſimul inceperunt moue ri Omnes em̄ ſpere ſimul tempore create erant: et ī cre atōne moueri ceperunt Si queratur ſecūdum: Dico ꝙ omnis ſpera et omnis planeta ſicut eſt ſuꝑior in ordine ſituali: ſic eſt prior natura motus ſuperioris natura pri or motū īferioris Non em̄ mouetur īferior: niſi partici pans virtutem ſuperioris Si vero queratur tercium. Dico ꝙ ī illoꝝ motibus eſt ordinata ꝓportō muſice. ali ter em̄ non eſſet mundus aptiſſime ⁊ pulcerrime cōpo ſitus. Porro ſi queratur vtrum motus vnius planete poſſꝫ impediri per motum alterius Reſpondeo ꝙ ī cor poribus celeſtibus non eſt contrarietas vel inobedien tia vel violentia: nec obuiant ſibi ad inuicē celeſtia cor pora. quare nullo modo poſſunt ad inuicem p̄pedire ſe in mouendo Si autem intendat hoc queſtio querere. au Liber Sextuſdecimus effectus vniꝰ planete impediatur per alteꝝ: manifeſtuꝫ eſt quoniam hoc eſt verum. quia cuꝫ alicui planete op poītur planeta ſibi cōtrarius. aut ei coniungitur a ter nol̓ qͣrto: l̓ qͣterno vl̓ ſextili aſpectu: impedit opꝰ alteriꝰ Sicut. verbi gratia. cū faturnꝰ opponitur marti ī reno uatione anni. aut cōiungitur ei ſcd̓m aſpectum aliqueꝫ et p̄fuerit mars anno: diminuit calorem qui ex virtute martis deberet ꝓuenire in eodem anno. Utrum autem motus planetaꝝ ſit circularis hanc queſtionē determi nat areſtotiles in libro de celo ⁊ mūdo: et hec queſtio n̄ eſt queſtio ſed ſuppoſitio in aſtronomīa. huiꝰ autem de mōſtratio apud areſtotilem hec eſt. Simplicis corporiſ ſimplex eſt motus Omnis aūt motꝰ ſimplex. aut eſt cir cularis aut rectus. Igitur planete cuꝫ ſint corpora ſim plicia: aut circulariter: aut recte mouētur. ſed non mo uētur ẜm rectum: quia omne qd̓ mouetur ſcd̓m rectum ꝑticipat cōtrarietatem et eſt corruptibile. Planeta ve ro non ꝑticipat ꝯtrarietatem: nec corruptibilis eſt: qua re ⁊c̓. ¶ XLVII. ¶ De perpetuitate ipſorum ¶ Ex li. de na. re. Icut ſuperiꝰ dictum eſt Celū et om̄ia corpora ſuꝑceleſtia ſunt: quoꝝ forme contrariis carent Ideoqꝫ ingenerabiles et incorruptibiles ſunt. ⁊ ſubiectum eoꝝ ꝯmune nō eſt: quia ſi hoc eſſet ꝓpriam formā non haberꝫ. Nunc aūt ꝓpriam formaꝫ habet: qͣꝫ et nō ſeparabit. Forme ergo ſuꝑceleſtiū corpoꝝ exiſtūt in ſuis ſubiectis tali exiſtētia: ꝙ nō diuidūtur per diui ſioneꝫ ſubiecti. et hoc ideo: quia iſte forme non ꝯſtituun tur ꝑ ſubiectum: et abſtracte quidem adhuc ſunt in eſſe Ideoqꝫ neceſſe eſt vt forma quā mouētur: ſit illa ad qͣm mouētur. In formis em̄ ꝯſtitutis per ſua ſubiecta dif fert: ꝙ ſcꝫ forma qua ſcꝫ ſubiecta mouentur: non eſt illa ad quaꝫ mouētur. Et omnis huiōi forma quā mouētur ad ſe ipſam ꝑficiendaꝫ: per aliam formā neceſſe eſt mo ueri: vt mouere ſuum ſit finitum: cū non moueat niſi cū mouetur. Et hoc eſt vnū eoꝝ que mouerūt areſtotilem ad ponēdum: ꝙ ſuperceleſtiū corpoꝝ forme non ſint per ſubiecta ſua cōſtitute: quia tunc motꝰ eoꝝ eſſent finiti. Ceteꝝ qd̓cumqꝫ fit: finem accipere neceſſe eſt: ⁊ finali tas omnis corruptionis eſt. Omne aūt quod corrumpi tur ſoluitur in hoc ex quo ē. ¶ Aſtrologꝰ. Si ergo que ratur a me: qūo planete ſint natura diſſolubileſ: et volū tate cōditoris indiſſolubiles Reſpondeo cum auguſti no ꝙ non ſolum planete ſed omnis creatura ex ſe ipſa diſſolubilis eſt atqꝫ corruptibilis. Cuius ratō eſt: quia omne quod eſt de natura ſua facit ꝑyodum in origineꝫ ſuam. Omnis autem creatura eſt ex nichilo. ideoqꝫ pe riodꝰ eius eſt in nichilum Uerūtamē diuidendꝰ eſt iſte terminꝰ diſſolubile ſiue corruptibile Bicit̉ em̄ corrup tibile: qd̓ ex ſe ipſo poſſibilitateꝫ ad corruptōnem habꝫ ⁊ ſic omnis creatura corruptibilis eſt. Nulla em̄ crea tura ex ſe ip̄a eſſe poteſt. quia ſola prima cauſa ex ſe ac per ſe eſt. Quaꝓpter ex ſe ipſa om̄iſ creatura eſt corrup tibilis .i. ad corruptōneꝫ poſſibil̓. Dicitur etiaꝫ corrup tibile quod ex ſe ip̄o neceſſitatem habꝫ ad corruptioneꝫ Et ſic om̄e et ſolum illud dicitur corruptibile: qd̓ parti cipat naturali cōtrarietate Bonitas autem conditoriſ eiuſqꝫ ſapientia ⁊ potentia tam immēſe ſunt. ꝙ vnūqd̓ qꝫ in optimo qd̓ ei poſſibile eſt ẜuant: niſi ip̄m a cōdito ris bonitate ſe voluntarie ſubtrahat. eſſe autem melius eſt ꝙͣ non eſſe. ꝑpetuū ꝙͣ eſſe temporale. ꝓpter hoc vnū qd̓qꝫ nō habet in ſe neceſſitatem ad corruptōnem. ⁊ qd̓ non volūtarie a cōditoris bonitate ſe ſubtrahit. ab ip̄a ẜuatur in perpetuo eſſe. ¶ XLVIII ¶ De cooꝑatōe omnium planetarum Ueri autem poteſt vtruꝫ omnes planete ſint ſi cut vnū efficiens ad generatōneꝫ vniuſcuiuſqꝫ vel poſſit vnꝰ illoꝝ per ſe aliquid efficere. Ad E hoc reſpondeo ꝙ omne quod efficitur in mūdo inferio ri ab omnibꝰ planetis efficitur. ⁊ omnes participant in efficientia vniuſcuiuſqꝫ effectus. ⁊ etiam ꝯparticipat eis in efficiendo ſingulare alicuius ſpeciei ymago aliqͣ celeſtis Planete nanqꝫ ſunt effectores ⁊ ſignificatoreſ vniuerſaleſ: nec efficiunt aliquod particulare: niſi cum eis ī efficiendo cōꝑticipet aliqua de celeſtibꝰ ymagini bꝰ: que .ſ. ymagines ſunt effectrices ſpēꝝ ſpēaliſſimarū mūdi terreſtris. Demōſtratio autem: ꝙ omneſ planete ſint ſicut vnū efficiens: ⁊ non poſſit aliquis eoꝝ per ſe agere in hec inferiora hec eſt Uirtus inferior nō agit niſi per virtutem ſuꝑiorem. Sed et duo que diſtant alia quibꝰ mediis naturaliter interpoſitis non agunt vl̓ pa tiūtur ab inuicem abſqꝫ medio Propter hoc nullꝰ pla neta inferior agere poteſt in hec terrena: niſi ꝑ virtuteꝫ ſui ſuperioriſ nec ſuperior agere pōt in hec terrena: niſi mediante ſuo inferiori. Unūquodqꝫ igitur in mūdo in feriori effectum: ab omnibꝰ planetis efficitur. dicitur tamen effici ꝓprio planeta illo qui maioris eſt ſuꝑ illo virtutis in efficiendo. XI IX De operatione eorū ī diſpoſitōe embriōis ¶ Conſtantinus in libro de cerebro Abent igitur et ſeptem planēte aliquid in cō poſitōne embrii in ſpecie Saturnꝰ quidem fri gidus eſt et ſiccus ſua frigiditate primo mēſe ſpermati grauitateꝫ et ſui ſiccitate cōꝑaginatōnē facit Secūdo iupiter calidus et humidꝰ calefaciendo cōfor tans ⁊ humectādo replens in longi et rotundi figuraꝫ ſperma ꝓducit Tercio mars caliduſ ⁊ ſiccus: calore cor roborans. ⁊ ſiccitate incidens: crura diuidit: et a lateri bus brachia. collum autem caputqꝫ informat Quarto vero ſol minꝰ marte calidus. cor ⁊ epar creat. et creator animam ingerens: naturaliter embrioni motū preſtat. Quinto venꝰ frigida et humida omnia interiora infor mat Aures: os: virgam: ⁊ pudicum circulum: manuuꝫ ⁊ pedum digitos diuidit. Sexto mercurius ẜm caliduꝫ et humiduꝫ frigidum et ſiccum equus. componit ſuper cilia: oculos ſcindit: pupillam creſcere facit. capillos et vngulas ꝓducit. Septimo luna frigida et humida re plens axungias. Carnes etiam et ſuꝑficiem replet. ve niſqꝫ et arteriis humiditatem attribuens: toti corpori nutrimentū p̄ſtat: et quia omnia perficit: ſi p̄gnās par turiat. ſalubre ꝑdurat. Sed quia adhuc membra que ī eo ſunt: nec bene formata ſunt. indiget alio tēpore ad id operis implenduꝫ. Ideo octauo ſaturnꝰ redit ⁊ certa vi ce ſil̓ infrigidando embrioni et matrici grauitatem in fert: ſua ſiccitate humores extenuans quibꝰ embrioni nutrimentū partus attribuit̉. et ꝓpter hoc natī ī hͦ tem pore egre ꝑdurant. Nono autem iupiter calefaciendo infrigidata: et ita replendo tenuia embriū corroborat: et maternos aperit aditus: et ſic omnibus perfectis: ex itijs cōceditur. .L. ¶ Reꝓbatō fatalis cōſtellatiōis. ¶ Actor Ucuſqꝫ de poteſtatibꝰ et virtutibꝰ planetaruꝫ dixiſſe ſufficiat. Prorſꝰ em̄ genethliaticorū ſi ue mathematicoꝝ errorē cauere debemꝰ. ne vi delicet ea que ī libero hominis arbitrio conſtituta ſunt: neceſſitati fataliuꝫ conſtellationū inaniter immo ꝑuica citer aſcribamꝰ Fieri ſane poteſt: vt quoniā inferiorum corporum diſpoſitio naturali lege creatoris voluntati ſubiecta ex ſuperioꝝ ſitu ac diſpoſitione quodāmodo d̓ pendeat puer quilibet naſcens ẜm cōplexionem ſigniſ ſideris ī cꝰ diſpoſitōne naſcitur: ad illos vel illos moreſ magis vel minꝰ diſponatur: et hoc dumtaxat ſcd̓m cor poris qualitatem. Si quidem corpus quod corrūpitur: aggrauat animam. et econtrario corpus diſpoſituꝫ ſub leuat et iuuat eam Quod autem fatali neceſſitate coga t̉ bn̄ vel male agere: ꝓcul a ſana fide: qͣ credimꝰ ⁊ hoīeꝫ Liber Sextuſdecimus voluntate propria male agere: vel libertate arbitrii gra tia dei adiuta bene viuere: et dei ſapientiā omnia ſua uiter recteqꝫ diſponenteꝫ inferiores cauſas ꝓ volunta te ſua et ꝓ meritis hominū commutare. ¶ Gregorius in omelia de epiphania Erum heretici p̄ſilianiſte: qui vnūquēqꝫ homi nem naſci ſub ſtellaꝝ conſtitutionibꝰ eſtimant. ¶hoc in adiutorium ſui erroris aſſumunt: ꝙ no uaſtella exiit cum in carne dominꝰ apparuit: cuius ſtel lam eius fatū fuiſſe putant. Sed ſi euangelii verba pē ſemꝰ: hoc vtiqꝫ inducet ꝙ non puer ad ſtellā: ſed ad pue rum ſtella cōcurrit. Si dici liceat non ſtella fatum pue ri: ſed ſtelle fatum is qui apparuit puer fuit. Sed abſi a fideliuꝫ cordibus. vt eſſe aliquid fatum dicant Uitaꝫ quippe hominū ſolus conditor qui creauit āminiſtrat. Neqꝫ em̄ ꝓpter ſtellas homo. ſed ꝓpter homineꝫ ſtelle facte ſunt Et ſi ſtella fatum hominis dicitur. ip̄is ſuis mīſteriis ſubeſſe homo ꝑhibetur Certe cū iacob egre deretur de vtero ⁊ prioris fratris plantam teneret pri or nequaquam perfecte egredi potuit. niſi ſubſequens inchoaſſet. et cum vno temꝑe eodemqꝫ momēto vtruꝫ qꝫ mater fuderit: non tamen vna vtriuſqꝫ equalitaſ vi te fuit. Sed ad hec ſolēt reſpondere mathematici: quia virtus conſtellatōnis eſt in ictu puncti Quibus nos di cimus econtra: quia magna eſt neceſſitas: ſi ergo in ic tu puncti conſtellatō ꝑmutatur: neceſſe iam erit: vt tot dicantur fata: quod ſunt naſcentiū menbra. In franco rū terra regis ex genere ꝓdeunt quibꝰ ꝓfecto naſcētibꝰ quiſ eſtimet quanti eiſdem momētis ex ſeruili ꝯditione naſcantur Item ſolent fateri mathematici: ꝙ quiſquis ſigno aquarii naſcitur: piſcator futurus ſit: qui in libra trapezeta. Sed piſcatores. vt fertur. gethulia non hꝫ trapezetas multe ꝓuincie ignorant. Quis ergo dicat ꝙ in his ſignis nullus ibi naſcatur: vbi huiōi artes nō exercentur. Hec de ſtella illa breuiter diximꝰ: ne mathe maticoꝝ ſtulticiā indiſcuſſam p̄teriſſe videamur. ¶. LI. Cur magos per ſtellam ad ſe dūs adduxit. Iohāneſ criſoſtomꝰ ſuper matheū omelia. vi Orro ſi fatalem ꝯſtellationem deus reꝓbauit: cur magos ꝑ ſtellam in natiuitate xp̄i apparen tem: ⁊ non potius per prophetaſ vel per ange lum vocauit. Sed mira diſpoſitione eoꝝ ſaluti conde ſcendens: per hoc eos vocabat: que eis familiaris ꝯſue tudo patefaciebat. hoc ⁊ paulus imitando de inſpecta ara gentibꝰ diſſerebat ꝓferens teſtimonia poetaꝝ. Iu deis etiam aliqͣndiū ſine interdicto circumciſionis xp̄m annūciauit. Si ergo indignuꝫ eſtimas: ꝙ magi per ſtel laꝫ vocantur: hoc modo quoqꝫ om̄es ceremonias om̄eſ qꝫ ritus ⁊ ſacrificia. baptiſmata: templūqꝫ reꝓbabis. Siquidem hec omnia ſui originem de gentium occaſio ne traxerunt: Sꝫ tamen deus ob deceptoꝝ ſalutem per ea ip̄a coli ſe paſſus eſt: ꝑ que illi demones an̄ coluerūt ⁊ aliqͣndiū illa in melius inflectens: donec a cōſuetudi ne ſui cuiꝰ amicicia ligati erant: paulatim eos reuoca ret: et ad philoſophiam altioreꝫ ꝑduceret: ſic fecit ⁊ ma gis. Deniqꝫ quos ad preſepe ſtella preeunte ꝑduxerat nō iam per ſtellam ſed ꝑ angelum alloquitur gradatim eos ad meliora perducēs: hoc etiam legitur philiſteis feciſſe. Nam diuinis eoꝝ conſilium dantibus de dimiſ ſione arche domini in plauſtro iunctis ad illud iumētis indomitis ⁊cͣ. eoꝝ p̄ceptuꝫ populi regionū impleuerūt Bominus quoqꝫ condeſcenſione ſolita: diuinoꝝ ſn̄iam cōprobauit: nec maieſtati ſue putauit indignuꝫ ad effe ctu verba ꝓphanoꝝ ꝑducere: idqꝫ agere vt illi viderē tur fideliter illa perſuaſiſſe Nam ad maiorem dei glori am pertinebat: ſi virtus eius etiam teſtimonio inimico ruꝫ pāderetur. ⁊ ipſi quoqꝫ gentilitatis magiſtri conſo nam ferrēt de dei veri poteſtate ſententiā. In phitoniſ ſa quoqꝫ illud idem habet locum: tenuit nanqꝫ diſpē ſa tionis tenorem cum ad eius votum ſuſcitauit ſamuelē multaqꝫ his ſimilia videri diſpenſatōnibus dei inueni mꝰ Nunc ergo ip̄m diſpenſatōnis ſue morem ⁊ in ma gis ẜuauit: quibꝰ ingens et clarum oſtendit aſtrum: vt eos de magnitudine et pulcritudine necnon et de ipſa curſus nouitate admiratio moueret ad cultum Cuiꝰ ni miꝝ nouitas tribꝰ ſignis indicabatur Primo quia ad meridiem ab oriente venit. Sic em̄ iuxta locoꝝ ſitū pa leſtina ſpectat ad perſidem cum ſolem et lunam ⁊ aſtra cetera ab oriente in occidentem ferri videamus. De inde quia non in nocte lucebat. vt cetere. ſed clara luce ipſos quoqꝫ ſolis radios ꝓprio ſuo fulgore ſuperans. Tercio ex ip̄a interpolatōne lucendi. Nam vſqꝫ ad pa leſtinam veniētibus magis quaſi dux itineris ſemꝑ ap paruit. Cum autē hieroſolimā veniſſent ſe abſcondit: et iteꝝ exeūtibus apparuit: vſqꝫ dum veniēs ſtaret ſupra locum vbi erat puer ¶ Gregoriꝰ vbi ſupra. Itaqꝫ nato eodem redemptore angelꝰ in iudea paſtoribꝰ apparuit: magos ad huc adorandū: non angelꝰ ſed ſtella ꝑduxit: quia iudeis tanꝙͣ rōne vtentibꝰ rōnale aliquid .i. ange lꝰ p̄dicare debuit. Gentiles vero qm̄ vti ratōne neſcie bat: ad cognoſcendū dominū non ꝑ voceꝫ ſed ꝑ ſigna ꝑ ducti ſūt: quia et illis ꝓphetie tanꝙͣ fidelibꝰ: ⁊ iſtis ſig na tanꝙͣ infidelibus data ſunt. III ¶ De numero ſtellarum ¶ Aibumaſar. Nter ſupremū autem orbem terreqꝫ globum medii circuli ſtelliferi continētur. Que .ſ. ſtelle cum innumere ſunt: electe ſunt ex omni numero notabiliores. M. et. xxix. e quibꝰ ſunt ſepteꝫ velocioreſ curſuſqꝫ diſſimiliſ .ſ. ſaturnꝰ: iupiter marſ: ſol: venꝰ: mer curiꝰ: luna: ſuiſqꝫ circulis ferrūtur: qͣꝓter et erratice di cūtur. At vero. M. ⁊. xxii. ſtabiles quia omnes vniuſ motꝰ eiuſdē circuli ſingulos gradus centenis fere pera gūt annis. Depoſite ſunt aūt per ſex ordines Naꝫ que reliquis omnibus lucis ſue quātitateº nobiliores ſunt: ī primo ordīe reſidēt. Sūtqꝫ numero. xv. hiis aut minus lucide. in ſecūdo ordine: xlv. Infra has in tercio ordine cc. et. viii. In quarto. cccc. xliiii. In quinto. cc. xvii. In ſexto. xlix. et p̄ter has. .v. nebule ſimiles. Unde et nube cule dicūtur. xx. Nouē vero tenebroſe ſunt quarum vna oblonga tanꝙͣ caudata. In hunc moduꝫ ſunt ordinate omnes hee. M. xxix. Deinde in. xlviii. ymagines om̄e celum ꝑme antes cōpoſite ſunt. quas grece latineqꝫ fa bule diuerſis nomībꝰ appellauerūt ¶ Actor. Dixerunt autem quidā herbam nō eſſe in terra que nō hēat in ce lo ſtellam: que ip̄am reſpiciat et creſcere faciat. Ceterū vniuerſitates ſtellarū que in celo ſunt neminem eſtimo ſcire mortaliuꝫ: ſcriptura teſtante: quia numerari n̄ poſ ſunt p̄ multitudine. apud illum ergo ſolūmodo numerꝰ eaꝝ notꝰ eſt: de quo ſcriptuꝫ eſt. Qui numerat multitu dinē ſtellaꝝ et omnibꝰ eis nomina vocans. Et qͥppe nō eſt magnū illi noſſe numerꝝ ſtellarum a quo create ſūt. Apud quem nimirꝝ ip̄o teſtante: omnes etiā capilli ca pitis noſtri numerati ſunt. ¶ LIII. De his que ex ſitu vel motu ſtellarum crean tur in rebus inferioribus. ¶ Conſtantinꝰ in pantegni. ¶ Eris quideꝫ mutatio ꝓpter ſtellas eſt ex earū vicinitate ad ſolē et longitudine Si em̄ ſtella ſoli vicina fuerit. aer calefit: qꝛ calori ſolis iun gitur ſtelle calor naturalis: et augmētatur. maxime ſi ſtelle maiores ſunt ſiue inſtabiles. vt iupiter: mars: ve nꝰ: ſiue ſtabiles. vt ꝓthion: canicula: cor leoniſ: oculi tau ri: ⁊ ſimiles. Si vero ſole lōge remoto: īſimul hee ſtelle multe cōueniūt: ſimiliter mutatur aer et calefit: ⁊ ſiqͥdē Liber Sextuſdecimus eſtas fuerit: ardor erit multus. ſi hyems pāruus eſtus. Cum autem hec ſtelle longe ſunt remote a ſole: nec ſuꝑ nos poſite omnia cōtīgunt cōtrarie: vt ſcꝫ ꝑuus calor ī eſtate: multum frigus ſit in hie me ¶ Rabi moyſes. Dix erūt quoqꝫ ſapientes de gubernatione generatōnis et corruptōnis: ꝙ ſit per virtutes veniētes a celiſ. Ab an tiquis etiam dictū eſt non eſſe herbam in terra que non habeat ſtellam in celo que eā reſpiciat ⁊ creſcere faciat Unde dicitur in Iob. Nūquid noſti ordinem celi: ⁊ po neſ ratōnes eius in terra. ¶ Albumaſar. Stellaruꝫ mo tuū eam neceſſariaꝫ cauſam intelligimꝰ: vt ſuporis eēn cie motus inferiores naturas ad agenda miſceret: que ſcꝫ cōmixtio ad omneꝫ generatōnē neceſſaria erat. Su perior em̄ mundꝰ inferiorem ꝑpetuo ambiens: cum ſibi alligatum trahat: motu ſuo mundi materias agitans actus in paſſiones miſcet: generatōnū omniū cauſas. ⁊ celeſtibus quidē n̄ niſi circularis aptus erat motꝰ: quia non niſi circularis eſt ꝑfectus: qui cum tam principio ꝙͣ fine careat: neſcio quā parte quietem admittat Mū di vero inferioris corpoꝝ duplex eſt motus. Alter ſcꝫ rectus finem habens: quo cum ꝑducātur: ſiſtunt. vt ig nis et aeris ſurſum. aque ⁊ terre deorſum. Alter vero circularis: qui reſolutōnes et alterationes ex alteris in altera: rurſus ex illis in iſta circumagitat. Hunc itaqꝫ motū ambientis mūdi motꝰ trahens in rerum genera tōnes ⁊ corruptiones agit. Sunt em̄ generatōnes in e lemētis potentia. Reſolutio vero ex alteriſ in altera ge nituraꝫ actu inſtaurat. Uerbi gratia in ligno eſt fumꝰ in potentia quaſi motus. quem etiam ignis in lignum agens actu ip̄o generat. Haud ſecꝰ generatō qͥdē ⁊ cor rupt̓io eſt in elemētis potentia quas motꝰ ſiderum ele menta alterādo in inuicem reſoluens: ⁊ in rem ipſam ꝑ ¶ IIIII ducit. ¶De ſtellarum ſignificatōnibus ¶ Petrus Comeſtor. Eniqꝫ p̄dicta celi luminaria .i. ſolem ac lunam et ſidera: creator omniū deus non ſolū fieri vo luit ad decorem et vſum luminis: ſed etiaꝫ vt eſ ſent in ſigna videlicet ſerenitatis. ⁊ tempeſtatis. vl̓ eti am vt ex illis fierent ſigna maiora. xii. ſcd̓m curſuꝫ co rū. et poſſet quis metiri ſpaciuꝫ. xii. ſignoꝝ. et quedam ſigna minora plura his. Et dicūtur ſigna vel ſidera: tū quia magis diligentia ſignauit et ꝯſiderauit ea antiqͥ tas. tum quia adhuc cōſignant et ꝯſiderant eā homineſ ad temꝑū deſignatōneꝫ. Nec dicendū eſt vt genethlia tici vel geneatici ſomniant. ꝙ poſita ſint in ſigna euen tuū ⁊ operū noſtroꝝ. Aut ꝙ ſtatꝰ vite noſtre ſignificēt aut moderētur. qd̓ etiaꝫ docent expimentis que apoteſ lematā vocant. Non em̄ de celo credendū eſt his: qui a lieni ſunt a patre qui in celis eſt. Iſidorus. Quedā nā qꝫ ſtelle ideo ſigna dicūtur: quia ortu vel occaſu ſuo cer tis ſtatōnibus temꝑum qualitates ſignant. Has naui te obẜuant in gubernandis remigiis ꝯtemplātes earū aciem atqꝫ fulgorem quibꝰ rebus ſtatꝰ celi futurꝰ oſtē ditur: Sed et omnes homines eas intendūt ad p̄uiden das aeris qualitates ꝑeſtates et hiemes vernaleꝫqꝫ tē ꝑiem ¶ Ex libro de p̄ſagīis tempeſtatū Cū repente ſtel laꝝ fulgor obſcuratur: vt id neqꝫ nubilo: neqꝫ caligine accidat. graues tēpeſtates d̓nūciat. Si voluntarie plu res videbūtur quo ferantur albeſcentes: ventos ex hiſ partibus nunciabūt. Si curſitabunt: certos et conſtan tes. Si idem in pluribus partibꝰ fiat: inconſtantes ſig nant ventos Si ſtellaꝝ errantiuꝫ aliquam orbis inclu ſerit: ymbrem portendit. Sunt auteꝫ in ſigno cācri due parue ſtelle azelli appellate: exiguū inter ſe ſpacium ob tinētes. Nubecula qͦqꝫ quā appellant p̄ſepiam: hec cū ī celo ſerena apparere deſierit: atrox hiems ſequitur Si altera eaꝝ aquiloniā ſcꝫ caligo abſtulerit auſter ſeuit ſi ¶ C. auſtrinam aquilo. ¶ De ſtellis ſigniferis ¶ Iſidorus Acton ſignoꝝ primꝰ qui in ariete fixꝰ. vii. ſtell̓ in ſe reuolutis rotatur Nomen eſt grecum: qd̓ latine vrſa dicitur. Que quia in modū plauſtri vertitur noſtri eam ſeptentrionē dixerunt. Triones em̄ ſunt ꝓprie boues aratori dicti eo ꝙ terram terant: qͣſi teriones Septentriones nō occidere axis vicinitas fa cit: quia ī eo fixe ſunt ¶ Arctofilax dicitur quod arctō i. elicen .i. vrſam ſequitur: eandeꝫ ⁊ boetem dixerunt ec ꝙ plauſtro heret. ſignū multiſ ſpectabile ſtellis: inter qͣſ et arcturus eſt. Arcturus eſt ſtella poſt caudam maio ris vrſe poſita in ſigno boetis. Und̓ et arcturꝰ dicta eſt quaſi arctuzona quia boetiſ p̄cordiis collocata eſt Gri tur aūt autumnali temꝑe. Orion aſtrum ante thauri veſtigia fulget: ⁊ dictus ē orion ab vrna .i. ab inundatō ne pluuiali aut pluuiaꝝ. Temꝑe em̄ hiemis obortꝰ: ma re et terras aquis ⁊ tempeſtatibꝰ turbat. hunc latini iu gulam vocant: eo ꝙ ſit armatus vt gladius: et ſtellarū luce terribilis atqꝫ clariſſimuſ. in quo ſi hec fulgent om nia ſerenitas portēditur. Si obſcuratur huiꝰ acies: tē peſtas imminere cernitur ¶ Hyades dicte ſunt: a poto hyan. i. a vento et pluuiis. Nam pluuia grece hyatos dicitur. Ortu qͥppe ſuo efficiunt pluuias. Unde et lati ni eas ſucculas appellauerūt. Sunt aūt ſeptem in fron te tauri et oriūtur temꝑe vernali ¶ Pliades a pluralita te dicte ſunt. Sunt em̄ ſtelle. vii. ante genua tauri: ex qͥ bꝰ vi. videntur: nam latet vna. has latini vergilias d̓i. cūt a tēꝑis ſignificatōne. qd̓ ē ver qn̄ oriuntur. nam oc caſu ſuo hyemē. ortu eſtatē primeqꝫ nanigatōnis tēpuſ oſtendunt ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Stelle que ortu vl̓ occaſu ſuo mutant aera temꝑum anni ſunt pliadeſ. cani cula: cynozura elyce. Ut autem ypocras et galienus te ſtantur pliades eſtatis ac medēdis temporibꝰ oriuntur hoc eſt in principio maii. Eaꝝ quideꝫ ortus eſt cuꝫ a ſo le ſeꝑātur. Occaſus aūt eaꝝ eſt hiemis ſeminādiqꝫ prī cipiuꝫ. Cum auteꝫ ſol aſcendere incipit: ⁊ ip̄e quaſi ad occaſum tendere: canicula oritur. xx. die iulii. Cinoſure autem ortus eſt inceptio autumni ¶ Gregoriꝰ in mora libꝰ. Pliades ſtelle vicinitate quidē ſibi cōiuncte ſunt: ſed tactu diſiuncte. Unde ſcriptum eſt Nūquid coniun gere valebis micātes pliades aut gyrum arcturi pote ris diſſipare. Arcturus. vii. ſtellaꝝ radiis fulgens. noc turna temꝑa ſic illuſtrat: vt in arce celi conſtitutꝰ per di uerſa ſe vertat: nec tamen occidat: Semꝑ quideꝫ verſa tur et nunꝙͣ mergitur. ſed dum verſatur: erigitur. LVI ¶ De canicula. ¶ Iſidorus. Anicula ſtella que et ſirius dicitur: eſtiuis mē ſibus in medio centro celi eſt. et dum ſol ad eā aſcenderit: coniuncta cuꝫ ſole duplicatur calo eius et diſſoluūtur corꝑa et vaporantur Unde ⁊ ex ip̄a ſtella dies caniculares dicūtur: qn̄ ⁊ moleſte ſūt purga tiones. Canis aūt vocatur: eo ꝙ corꝑa morbo afficiat vel ꝓpter flame candorem quem emittit: eo ꝙ huiōi ſit vt p̄ ceteris lucere videatur ¶ Pliniꝰ libro. ii. Canicu le exortu ſolis vapores accendi quis ignorat. Cuiꝰ ſide ris effectus in terra ampliſſimi ſentiūtur: feruent ma ria. exoriente ea fluctuant ī cell̓ vinā: mouentur. ſtagna Origē appellat egiptus feram: quam in exortu eius ꝯͣ ſtare ⁊ cōtueri tradit. ac velut adorare cum ſternuerit. Canes quidem eo toto ſpacio maxime in rabiem agi: nulli dubium eſt. ¶ Conſtantinꝰ vbi ſupra. Canicula. ſicut dictum eſt ſupra. eſt ex ſtellis: que ortu vel occaſu ſuo mutant aera tempoꝝ anni. hec oritur viceſimo. die iulii cum eſtas mediatur: et eſtus maximuſ eſt. ¶ Ex cō puto. Ab hac ergo ſtella dicūtur dies caniculares: que ſita eſt in fronte leonis: ꝓpe quam eſt ſol in diebus illis Sunt autem in vniuerſo. lii. in quibus ꝓpter temporis Liber Sextuſdecimus crudelitateꝫ .i. caloris intemperieꝫ: malum eſt minuere vel potionari. Qui quādo incipiunt. et quādo finiātur: hiſ verſibꝰ inſinuatur. Incipiunt iulli pridie ydus cani culares. Septembris pridie nonaꝝ fine reſultant. vl̓ ſic et pridie nonas ſeptembris fine reſultant. ¶ LVII. ¶ De lucifero. ¶ Iſidorus cifer dictus eſt: eo ꝙ inter omnia ſidera pluſ lucem ferat vel habeat. Eſt auteꝫ vnꝰ ex plane tis: qui et ꝓprie iubar dicitur: eo ꝙ iubas lucis effundat: Ueſperꝰ eſt ſtella occidētalis quā a veſpero rege hyſpanie cognominataꝫ ꝑhibent. Eſt autē et ipſa ex. v. ſtellis planetis noctem ducens: ⁊ ſolem ſequens. Fertur auteꝫ ꝙ hec ſtella oriens luciferum: occidēs veſ pum facit. De qua ſtacius Et alterno deprenditur vnꝰ in ortu. ¶ Ex libro de natura rerum. Eadem ſtella luci fer et heſperꝰ dicitur. Sed lucifer cum ante ſolem vide tur in mane. Heſperꝰ autem qn̄ poſt eandē videt̉ in veſ pere. Unde queſtio eſt an in eodē anni temꝑe poſſit vna et eadem ſtella et lucifer et heſperus eſſe. et dicunt qui dā h̓ eſſe n̄ poſſe: cum em̄ paris velocitatis ſit cum ſole ⁊ fere in eodem ſpacio curſum ſuū ꝑficiens: quō gͦ ī vna et eadem nocte veſper ſequeret̉ ſolem et in mane p̄cede ret. In vno ergo temꝑe p̄cedit ſolem et tunc eſt lucifer in alio ſequitur et tunc eſt heſperus. Alij dicunt eaꝫ in vno et eodem anni tempore et ante ſolis ortum: ⁊ poſt eiuſdem occaſum videri. non tamen eū p̄cedere vel ſub ſequi: quia dicūt ſtellam illam altiorem ſole. vnde diutiꝰ in veſpe videtur et ſi ſolem nō ſequitur citius in mane ⁊ ſi illu non antecedat. Tercii dicūt venereꝫ et mercu rium eiuſdem fere coloris et quantitatiſ eſſe: ſemꝑqꝫ ſo lem ꝯcomitari: ita vt vna p̄cedat reliqua ſubſequatur. p̄cedens in veſꝑe ꝓpter ſolis ſplendorem nō videtur: ſꝫ ſubſequens poſt eius occaſū apparet. econtra altera in mane videtur p̄cedens. ſubſequēs vero eius ſplendore occultatur. ¶ MVIII. ¶ De cometa. ¶ Iſidorus. Omētes ē ſtella ſic dicta: eo ꝙ comas lumīs ex ſe fūdat. quod genus ſideriſ qn̄ apparuerit: aut ꝑeſtilentiā: aut famen aut bella ſignificat. hee latine appellātur crinite: quaſ ſtōici dicūt eſſe vltra. xx x. Et eaꝝ nomina et effectꝰ quidā aſtrologi ſcripſerūt. ¶ Seneca de naturalibꝰ q̄ſtionibus li. iiiii. Quamdiu ſolita decurrunt: ꝯſuetudo magnitudineꝫ rerum ſubdu cit. Ita em̄ compoſiti ſumꝰ: vt nos quotidiana etiam ſi ammiratione digna ſunt: tranſeant. econtra mīmarum quoqꝫ rerum ſi inſolite ꝓdierint: ſpectaculuꝫ dulce fiāt Is itaqꝫ cetus aſtroꝝ: quibus vniuerſi corporis pulcri tudo diſtinguitur: populum non conuocat Ac cum ali quid ex more mutatum eſt: omniuꝫ vultꝰ in celo eſt Sol ſpectatorem niſi defecerit: n̄ habet: nemo lunaꝫ obẜuat niſi laborantes Adeo naturale eſt magis noua ꝙͣ mag na mirari Idem ⁊ in cometis fit Si rarus et inſolite fi gure ignis apparuerit: nemo non cupit ſcire quid ſit: ⁊ oblitus alioꝝ de aduentitio querit. ignarus vtrum mi rari debeat: an timere Non enim deſunt qui terreant: qui ſignificationes eiꝰ graues p̄dicent. Itaqꝫ ſciſcitāt̉ ⁊ cognoſcere volunt: an ꝓdigium ſit: an ſidus. Areſto tiles ait: Cometas ſignificare tēpeſtatem ventoꝝqꝫ et imbrium intemꝑantiaꝫ. Quid ergo: non iudicas ſidus eſſe: quod futura denūciat Non em̄ ſic tempeſtatis ſig nū hoc eſt: qūo future pluuie putres fungos ꝯcreſcere. vel ſeuituri maris cum in ſicco ludunt fulice. Sed quo modo equinociū indicat calorem: friguſqꝫ flectentis an ni demōſtrat. Ut ita ſcias eſſe non ſtatīm cometes ori turos ventos et pluuias minātur vt areſtotiles ait. Sꝫ ad annū totum aſpectuꝫ facit. Unde apparet illuꝫ non ex ꝓximo que in ꝓximū daret ſigna traxiſſe. ſed habere repoſita mundi legibus et ꝯpreſſa. fecit hoc ille: qui pa troculo et euopiſco conſulibus apparuit. dumqꝫ ab are ſtotile ⁊ theofraſto p̄dicte fuerunt maxime ⁊ cōtinue tē peſtates: vbiqꝫ extiterunt. ac vero in achaiā et macedo ¶ LIX. nia vrbes terraꝝ motu ꝑrupte ſunt. Areſtotilis ſententia de cometis ¶ Areſtotiles libro metheororum primo. Ixerūt quidā: ꝙ ſtelle comate ſunt ſtelle multe ī orbem cōgregate: mobiles non fixe. Cum em̄ ſibi inuicem ꝓpinquant: videtur apparere lum̄ oblongū ꝯtinuuꝫ ſicut coma. Alii dicunt ꝙ non ſunt ni ſi ſtella vnā ex mobilibꝰ que apparet in quibuſdā horis Quādo em̄ oritur: quaſi fit parua. poſtea mutatur per colores. Unde quibuſdā horis videtur ſicut lumē quod diximꝰ. Alii quoqꝫ: ꝙ coma non eſt ex ea: ſed qm̄ moue tur: in diuerſitate loci ſui videtur eī eē quaſi coma luci da: quia lucet in humiditate aeris: et inde redit ipſum lumē ad aerem: ⁊ videt̉ oblongū. Qd̓ accidit ei ex eo: ꝙ ſol attrahit ſcꝫ vaporem. Hec auteꝫ ſtella moratur lon giori temꝑe ꝙͣ relique. et videtur ꝙ ſit ei coma ex parte ſeptentrionis et meridiei: ꝓpter humiditateꝫ que eſt in illis duabus partibus aeris. et illi quidē ſic opinati ſūt Nos autem videmꝰ ſtellas comatas extra orbem ſtella rū fixaꝝ .i. citra. Qd̓ ſi eſſent ex ſtellis mobilibꝰ eſſent ī orbe ſtellaꝝ mobiliū non extra. Si aūt come eaꝝ eſſent ab aere. ſicut dixerūt alij. oporteret ꝙ viderētur abſqꝫ coma. vel vt coma videretur in omni ſtella que fieret in hoc loco. ⁊ eſſent come infinite. ſicut ſtelle. Nos autem inuenimꝰ ſtellas comatas. v. tantum. Nec videntur tā tum ex parte ſeptentrionis: ſed etiam in parte alia. ⁊ vi dētur iteꝝ cum ſole in ortu ſuo eſtiuo. Dico ergo ꝙ ſtel le comate ſunt ꝓpter aerem ꝯtinenteꝫ ſtellas. ⁊ inflama tū ſcd̓m ꝓpinquū cōtinenteꝫ calorem ignis. Quādo em̄ inflamatur fit ignis: et cōtinuatur cum lumine eiꝰ ⁊ fit ¶. LX. oblongum. ¶ Opiniones Appollonij et Ephigenis de eiſdem. ¶ Seneca vbi ſupra Polloniꝰ ait: cōmetās in numero ſtellaꝝ erran tiū poni: curſuſqꝫ eaꝝ tenere. Ephigenes autē ait eas videri potiꝰ accendi turbine quodā ae ris concitati et intorti: multa ſecuꝫ arida humidaqꝫ ter ris exalatis verſantis. Poteſt em̄ ſpiritꝰ ꝑ anguſta eli ſus accendere aerem ſupra ſe poſitum alimentis ignis ydoneis plenū. et vt breuiter dicā eadem ratōne has co metas exiſtimo fieri qua fiunt ignes turbīe eiecti. Hoc vnum intereſt ꝙ illi turbines ex ſuꝑiori ꝑte in terras deprimūtur hii d̓ terra ī ſuꝑiora eluctātur. aduerſꝰ hoc multa dicuntur. Primū ſi ventus in cauſa eſſet numꝙͣ cometes ſine vento apparerꝫ. Nunc aūt et quietiſſimo aere apparꝫ. Deinde ſi vento fierꝫ vento cederꝫ. ⁊ ſi vē to inciperet: vento creſcerꝫ eo ꝙ eſſꝫ ardentior qͦ ille cō citatior. Pre terea ventus multas aeris ꝑtes impellit. cometes in vno loco apparet: et ventus in ſublime non ꝑuenit. Comete autem videntur ſupraire ventis. Ac ī quit. Quidquid aridi humidiqꝫ terra efflauerit: cum ī vnū coit ip̄a diſcordia corꝑum ſpirituꝫ verſat in turbīe Tunc illa vis venti circūeūtiſ quidquid intra ſe ꝯp̄hen ditur curſu accendit et leuat in altum: ac tam diu manꝫ ſplendor ignis expreſſi: ꝙͣ diu ſufficiunt alimenta qͥbꝰ deſinentibus ⁊ ip̄e ſubſidit Qui hoc dicit nō notat qͣliſ ſit curſus ſideꝝ: et qͣlis cometaꝝ. Illoruꝫ rapitꝰ et uio lentus: ipſiſqꝫ ventus citatior eſt. cometaꝝ autem leuis et qui ꝑ diem noctemqꝫ quantum ttāſierit abſcondat. Preterea turbinū motꝰ vagus eſt et diſiectuſ: atqꝫ ver ticoſus. Cometaꝝ aūt deſtinatum iter cōpoſitꝰ carpēs Nō em̄ cōfuſe nec tumultuoſe īcedūt. vt aliqͥſ eoſ cauſiſ turbulentis ⁊ inconſtantibꝰ pelli creat. De inde etiam ſi Liber Sextuſdecimus vertices iſti ꝯprehendere terrena humidaqꝫ ⁊ ex humi li in altum exprimere poſſent: non tamen ſupra lunam efferrent. Omnis em̄ illis in nubilo vis eſt. Cometas autem īmixtos ſtellis videmꝰ ꝑ ſuperiora labentes Ita qꝫ veriſſime nō eſt in tātum ſpaciū durare turbineꝫ qui quo maior eſt: maturiꝰ corrupitur. Nemo quoqꝫ toto die turbinem vidit: ſed ne hora quideꝫ Iteꝝ etiam ſi in ſummū pcederet vbi ſideribus intereſt: vtiqꝫ ab illo mo tu qui vniuerſum trahit: moueretur. Quid enim eſt illa cōuerſione mūdi citaciꝰ. hac enim omniū vētoꝝ in vnū cōgeſta vis diſſiparetur: ⁊ etiam terre ſolida fortiſqꝫ ꝯ pages: ne dum aeris torti ꝑticula. Itē manere nō pōt in alto ignis turbine illatus: cum ip̄e turbo non mane at. Quid autem de his cometis dicetur: qui ſenis men ſibꝰ apparuerūt Preterea turbinis rotunda facies eſt in eodem enim veſtigio verſatur ⁊ colūne modo circum agentis ſe voluitur. ergo ignem qui incluſꝰ eſt: ſimilem quoqꝫ illi eſſe oportet. hic autem lōgus eſt ⁊ diſiectus: .IXI nec ſimul in orbem coactus. ¶ Item aliorum poſitiones de cometis Phegenem ergo reliquamꝰ: ⁊ alioꝝ opinioneſ ꝓſequamur. Illud tamen ſciendū eſt in primis cometas nō ī vna celi parte aſpici: nec inſigni fero tantum orbe: ſed tam in ortu ꝙͣ in occaſu. frequen tiſſime tamen circa ſeptentrionem. forma eius non eſt vna. Sꝫ ꝙͣuis greci diſcrimina fecerint: eorum quibus in morem barbe flama dependꝫ ⁊ eorum qui vndiqꝫ cir ca ſe velut comam ſpargunt ⁊ eoꝝ quidem quibꝰ fuſuſ eſt ignis: ſed in verticem tendens. iſti tamē omnes eiuſ deꝫ nature cometeqꝫ recte dicūtur: qͦꝝ cū pꝰ longū tēpꝰ appareant forme: inter ſe eos cōparare difficile eſt Nā et illo ip̄o tempore quo apparent inter ſe ſpectātes de il loꝝ habitu non conueniūt: ſed ꝓut cuiqꝫ acutior acies aut hebetior eſt: ita dicit aut lucidiorem aut rubicundio rē eſſe. Crineſqꝫ aūt ī interiora deductos: aut ī latera d̓ miſſos. Sed ſint eoꝝ alique deferentie ſiue non: eadem ratōne ſtent comete neceſſe eſt. Illudqꝫ vnū cōſtare de bet preter ſolidum: aſpici nouam ſideris facieꝫ circa ſe diſſipatum trahentis ignem. Quibuſdā auteꝫ antiquo rū hec ratio placuit. Cum ex ſtellis errantibuſ altera ſe alteri applicauerit: confuſo in vnum duoꝝ lumine: lōgi oris ſideris facies redditur. Interuallū em̄ quod inter duas eſt: illuſtratur ab vtraqꝫ ⁊ inflamatur. Sicqꝫ lon gꝰ ignis efficitur His reſpondemꝰ certum eſſe numeꝝ ſtellaꝝ mobilium et ſolem in eodem tēꝑe et has ⁊ come tam apparere. Ex quo patet non illaꝝ coitu cometeꝫ fi eri: ſed ꝓprium ac ſui iuris eſſe. Item ſi cometem ſtella ſtelle ſuꝑueniens facerꝫ: momento eſſe deſineret. Sum ma em̄ velocitas tranſeuntiū eſt: ideo omnis ſideris de fectio breuis eſt: quia cito illas idem curſus qui admo uerat: abſtrahit. Uidemꝰ etiam ſolem et lunam cuꝫ ob ſcurari ceperint: in breui liberari. quāto celerior eſſe di greſſio debet in ſtellis tanto minoribꝰ At vero comēte aliquādo ſenis menſibꝰ manent. Preterea ſtellis intra ſigniferum curſus eſt. comete autem vbiqꝫ cernuntur. Nec magis certū eſt tempꝰ illis quo appareant: ꝙͣ locꝰ vltra quem non exeant. Placet itaqꝫ noſtris cometas ſicut faces trabeſqꝫ et alia oſtenta celi denſo aere crea ri. Ideo circa ſeptentrionem frequentiſſime apparent. quia illis plurimū eſt aeris pinguis: Ideo vero nō ſtat cometes: ſed ꝓcedit: quia ignium modo alimentū ſuum ſequitur. et quāuis ad ſuperiora viſus ſit. tamen defici ente materia retroiens ipſe deſcendit. In aere quoqꝫ n̄ dexteram leuamqꝫ p̄mit nec illa eſt ei via. Sed quā cū vena pabuli ducit: ille reꝑit. Quare ergo per longuꝫ tē pus apparet: et non cito extinguitur. Sex ergo mēſibꝰ hic quem neronis principatu vidimꝰ: ſpectādū ſe p̄buit In diuerſum illi claudiano circumactus. Illi etenim a ſeptentrione in verticem ſurgens: orienteꝫ ſemꝑ obſcu rior petiit. hic ab eadem parte cepit Sed in occidenteꝫ tendens: ad meridiē flexit: ibiqꝫ oculiſ ſe ſubduxit. Hīc ergo deſcendit imitante materia non itinere. cum hic ī dextrum motus ſit: ille in ſiniſtrum. Omnibus aūt ſte lis in eadem partem curſus eſt ſcꝫ mūdo contrariꝰ Hic em̄ ab ortu voluitur in occaſum ille autem currūt ab oc caſu in ortum. Unde duplex eſt illiſ motus: vnꝰ quō eūt alter quo ſe auferunt ¶ LXII ¶ Sententia ſenece de eiſdem Go em̄ noſtris non aſſentior. Nō em̄ exiſtimo comete ſubitaneū ignem eſſe ſed inter omīa cor pora ꝑpetue nature. Primū quidem quia que cumqꝫ creat aer breuia ſunt. Naſcūtur enim in re fuga ci et mutabili. Fluit enim ſemꝑ: ⁊ breuis illi quies eſt: nunc pluuiꝰ nunc ſerenus. nūc inter vtrumqꝫ medius. Nec fieri poteſt vt ignis certus in corꝑe vago ſedeat: et tam ꝑtinaciter hereat. Deinde ſi alimento ſuo he re ret: ſemꝑ deſcēderet: eo enim aer craſſior eſt: quo terris ꝓpior. Nunꝙͣ enim cometes in imum vſqꝫ demittitur nec appropinquat ſolo. Leterū ignis pergit: quo illū na tura ſua ducit .i. ſurſum. aut quo trahit materia: cui ad heſit. Sideriſ autem ꝓprium eſt orbeꝫ ducere qd̓ an co mēte fecerīt alij: neſcio. duo noſtra etate fecere. Demū vero omne qd̓ cauſa temporalis accēdit: cito intercidit Nam ⁊ fax: ⁊ fulmen ⁊ ſtella tranſcurrens: et quiſquis eſt alius ignis aere expreſſus: in fuga eſt: nec apparet niſi dum cadit. Cometes aūt ſedem ſuam habet: ⁊ ideo nō citu expellitur. ſed ſpacium ſuū emetitur: nec exting uitur: ſed excedit ac inquit Si erratica ſtella eēt: in ſig nifero eſſet. Si quis vnū limitem ſtellis ponit. Quis in anguſtum diuina cōpellit. Nempe hec ipſa ſidera q̄ ſola mouere creditis: alios ⁊ alios circulos habent Cur er go non etiam aliqua ſint: que in ꝓprium iter ⁊ ab iſtis remotum ſeceſſerint. Ceteꝝ cometes etiam ſic poteſt a liuꝫ circulum habere: vt in ſigniferum tū incidat aliqͣ ſui parte. Sed cur inquis ſplendor eiuſ longior ꝙͣ cete roꝝ ſiderum apparet Nō enim ad vnā inꝙͣ natura for mā effectus ⁊ opus ſuū preſtat: ſed ipſa varietate ſe ia ctat. Eiuſqꝫ potentiaꝫ ignorat: qui non ei aliquādo li cere: niſi quod ſepius fecerit putat Cometaſ non freq̄n ter oſtendit: locum alium illis attribuit. alia temꝑa: diſ ſimileſqꝫ ceteris motꝰ. voluit ⁊ his magnitudineꝫ ope ris ſui colere. ſiue amplitudinē eoꝝ conſideres: ſiue ful gorem: qui maior eſt ceteris atqꝫ ardentior. Facies eti am inſigne quoddā habet ⁊ ſingulare Non in anguſtū come iactata ⁊ artata ſed dimiſſa liberius ac multaruꝫ ſtellaꝝ regionem amplexa Beniqꝫ Areſtotiles ait co metas ſignificare tempeſtatē ventoꝝ ⁊ imbrium intē ꝑantiam Quid ergo non iudicas ſidus eſſe: quod futu rā denūciat .LXIII ¶ Qualiter per celi luminaria diſtinguuntur temꝑa ¶ Petrus Comeſtor. Reter cauſas ſuꝑiꝰ expoſitas ad hoc quoqꝫ d̓ us luminaria fecit: vt eſſent in tempora ⁊ dies ⁊ annos .i. in diſtinctionē tempoꝝ dieꝝqꝫ ⁊ an noꝝ. Non eſt enim putāduꝫ ꝙ tunc per ea inciꝑent eſſe tēpora: que ceperunt cuꝫ mūdo: ſꝫ qꝛ per ea fit quatuor tempoꝝ anni diſtinctio. Sol quoqꝫ deſcendēs ad capri cornū facit ſolſticium hiemale. aſcendens adcancrum eſtiuale. inter vtrumqꝫ pari diſtantia ab vtroqꝫ equino ctia facit ¶ Ex Compoto. Eſt autem tempꝰ mora motꝰ rerum mutabilium .i. mora in qua mouentur res muta biles. ¶ Areſtotiles in libro ph̓icorum. iiii. Tēpus qͥdā totius motum eſſe dicunt Alii vero ipſam ſperam: qꝛ in tempore ſunt omnia et in totius ſpera: verum tempꝰ eſt numerus motus ſcd̓m prius et poſterius Tempꝰ et go non eſt ī motu. ſꝫ id ſcd̓ꝫ quod habꝫ numerari motꝰ Liber Sextuſdecimus rimul autem et motꝰ ſentitur ⁊ tempꝰ Quod enim mo uet̉ ex quodā in quoddaꝫ mouet̉ et cum ſit magnitudo continua: et motus erit continuus. quātuſqꝫ eſt motꝰ: et tempꝰ. Preterea vniuſcuiuſqꝫ mutatio ⁊ motus in ip̄o mutāte eſt ſolum. tempꝰ autē ſimiliter et vbiqꝫ et apud omnia eſt. Ampliꝰ autē mutatō omnis aut tardior aut velocior eſt. tempꝰ autem non: tardum em̄ et velox tem pore determinantur. Uelox enim eſt qd̓ ī pauco temꝑe multum mouetur. Tardum quod in multo parum. Tē pus aūt nō determinat̉ temꝑe. non eſt ergo motus At vero non eſt tempꝰ ſine motu nec econuerſo. Nec ſoluꝫ motū temꝑe metimur. ſed et motu tempꝰ. imitatur eniꝫ magnitudineꝫ motꝰ hunc autem tempꝰ: menſuratur eti am magnitudine motus: et econuerſo. Multaꝫ em̄ dici mꝰ viam: ſi ꝓceſſus eſt multꝰ: et econuerſo. Tempꝰ inqͣ determinat motuꝫ: cum ſit ip̄ius numerꝰ: vt dictum eſt Ipſum autem nunc eſt continuatio temꝑis: continuat em̄ p̄teritum et futuꝝ: et oīno terminuſ temꝑis eſt. Eſt em̄ huius quidē principiū: illius autem finis. ¶ Auguē ſtinꝰ ſuꝑ geneſim li. v. Facte igitur creature motibꝰ ab initio ceperūt currere temꝑa. Motus igitur ſi nullus eſſet vl̓ ſpiritualis vel corporalis creature: quo per pn̄s preteritis futura ſuccederent nullum eſſet tempꝰ oīno. potiꝰ ergo tempꝰ a creatura: ꝙͣ creatura cepit a temꝑe. Nec hoc dico ꝙ tempꝰ creatura non ſit: cum ſit motus creature ex alio in aliud cōſequentibꝰ rebꝰ ſcd̓m ordina tionē āminiſtrantis dei omnia que creauit. Itaqꝫ oꝑuꝫ dei que vſqꝫ nūc operatur ꝑ volumina tempoꝝ explicā doꝝ velut exordium narrādi ſumens: ait ſcriptura: fōs autem aſcendebat ⁊c ¶ Idem in muſica. li. vi. Ab eter nitate nullū eſt tempus: Fabricātur temꝑa ⁊ modificā tur ⁊ ordinātur ipſam eternitateꝫ imitantia: dum celi ꝯͣ uerſio ad eadem redit: et celeſtia corpora ad idem reuo cat: diebuſqꝫ ⁊ menſibꝰ et annis ac luſtris ceteriſqꝫ ſid̓ rum orbibus. legibuſqꝫ equalitatis et vnitatis et ordi nationis obtemꝑat ¶ Idē contra epl̓. fūdamenti. Spe cies itaqꝫ noſtris vocibꝰ emiſſa p̄terit: et tamen ſermo ex p̄tereuntiū verboꝝ diſceſſione ac ſucceſſione ꝑagit̉: ⁊ moderaris ſilentioꝝ interuallis decenter ſuauiterqꝫ diſtinguitur. Ita etiam ſe habet temꝑalium naturaruꝫ infima pulcritudo: vt rerum tranſitu ꝑagatur: ⁊ morte naſcentium diſtinguatur. Cuius pulcritudinis ordineꝫ ⁊ modos ſi poſſet capere ſenſꝰ noſter atqꝫ memoria: ita nobis placeret: vt defectus quibꝰ diſtinguitur: nec cor ruptiones vocare auderemꝰ. Quid autē in eiꝰ pulcritu dinis parte laboramꝰ dum nos fluentia deſerūt temꝑa lia que diligimꝰ. ⁊ pctōruꝫ penas luimus. et eterna dili gere ꝯmouemur. ¶ Alfraganꝰ. Tempus eſt numerꝰ nō quo numeramꝰ: ſed quod numeratur. Nec ſolummodo motum temꝑe metimur: ſed ⁊ motu tempꝰ Que ſemper ſunt: non ſunt in temꝑe. non em̄ ꝯtinentur ſub tempore nec eoruꝫ eſſe menſuratur temꝑe. eoꝝ em̄ eſſe eſt in tem pore: quoꝝ eſſe menſuratur ſub temꝑe: ita ꝙ tempꝰ ſuꝑ fluit ab eis. In tempore omnia fiunt et corrūpūtur: ⁊ ē tempꝰ corruptionis cauſa per ſe. generationis aūt ⁊ ip ſius eſſe ſecūduꝫ accidens. ¶ Ex libro de natura rerum. Magni vero p̄cii videtur eſſe tempꝰ apud deum qui n̄ per partes maiores vt tertas ꝑ regiones ⁊c̄. ſed per in ſtantia diſtribuit ipſum ¶LXIIII De quatuor anni temporibus. Empora anni quatuor ver eſtas autumnꝰ ⁊ hi ems. ¶ Iſidorus libro. v. Dicta ſunt tempora a ꝯmunionis temꝑamēto: eo ꝙ inuicem ſe humo re ſiccitate calore ⁊ frigore temꝑent Conſtat autem pꝰ factum mundū ex qualitate curſus ſoliſ tempora inter nos menſes fuiſſe diuiſa Quoꝝ etiam tempoꝝ taleꝫ ve teres diſcretioneꝫ faciūt: vt primo menſe: ver nouuꝫ di catur. ſecūdo adultum. tercio p̄ceps. ſic de eſtate ⁊ cete ris. Dictum eſt auteꝫ ver a virore quia viret. Tunc em̄ poſt hyemem tellus veſtitur herbis: ⁊ in florem cuncta ꝓrumpūt. Eſtas dicitur ab eſtū .i. a calore: ⁊ eſtas qua ſi vſta .i. exuſta ⁊ arida. Autumnꝰ autē a tempeſtate vo catur. quando et folia arboꝝ cadunt et omnia matureſ cūt. Hyemem ratio emiſperii nūcupauit: quia tunc ſol breuiori voluitur circulo. Unde ⁊ hoc tempꝰ bruma di citur quaſi brachin .i. breue: vel a cibo: eo ꝙ tunc maior ſit veſcendi appetitꝰ. edacitas em̄ grece bruma appella tur. Unde ⁊ imbrumati dicūtur quibꝰ faſtidiū eſt cibo rū. Hec tempora ſingulis etiam celi ꝑtibus aſcribūtur Uer qͥppe orienti datur: quia tūc ex terris omnia ortū tur. Eſtas vero meridiano: eo ꝙ ea pars calore flagrā tior ſit. Hyems ſeptentrioni eo ꝙ frigoribus et ꝑpetuo gelū torꝑet. Antumnꝰ occiduo: quia graueſ morboſ hꝫ ⁊ tunc omnia folia arboꝝ defluūt. Ut autem autumnuſ abundet morbis facit hoc cōfiniuꝫ frigoris et caloris: et repugnātia inter ſe cōtrarioꝝ aerum ¶ Ex computo Hoꝝ quatuor tempoꝝ fines ⁊ initia ſcd̓m eccleſiā his verſibus habentur. Feſtum clemētis caput hyemis eſt veniētiſ Cedit hyēs retro cathedrato ſimōe petro Uer figit vrbanꝰ: eſtatem ſimphorianꝰ. ¶ .LXV. ¶ De hieme ¶ Guilhermus de conchis Quetur ergo ſol et alij planete ab oriēte ad oc qcidentem nō recto modo: ſed obliquādo. ſcilicꝫ ¶ ¶ modo deſcendendo ad auſtralia: mō ad noſtraꝫ habitabilem aſcendendo: vt quatuor anni diuerſitates nobis operetur. Qd̓ vt melius approbes: has diuerſi tates intimabo Cum ergo ſol ſubintrat capricornū qd̓ xv. kl̓. ianuarii contingit. Sol em̄ quodlibꝫ ſignū. xv. kl̓ intrat: eiqꝫ mēſi ſignuꝫ tale attribuitur ex quo ſol illud intrat: quia tunc remotiſſimus eſt a nobiſ: noſtra habita bilis frigore riget. Terra nanqꝫ et aqͣ naturaliter ſunt frigide: ⁊ ſi quando calefiant. fit hoc a ꝓpinquo ſole. I tem cum non ſit quo rareſcat aer frigiditate in nubes ſpiſſatur: que in pluuias diſſoluuntur. Fitqꝫ anni pars que hiems vocatur. eſt qͣꝫ frigida ⁊ humida. Incipit ve ro hiems ſcd̓m grecos ⁊ romanos. vii. ydus nouembriſ et extenditur vſqꝫ ad ydus februarii Iſidorus tamē di cit illaꝫ. ix. kl̓. decembris incipe: ⁊ in. ix. kl̓. marcii termi nari. In hoc temꝑe pͥori ſuꝑficiei terre ꝯſtringūtur fri gore: ⁊ non poteſt calor euapare: hic intus remanēs ra dices herbaꝝ et arboꝝ nutrit: vicemqꝫ matris p̄gnan tis obtinꝫ. Crementū non cōfert: quia nec calor nec hu mor ex quibꝰ eſt augmentū: ꝓpter frigoris ꝯſtrictioneꝫ pōt ꝑ medullas arboris vel herhe aſcendere. Huic tem pori aſſimilātur aqua: fleuma: etas decrepita. Sūt ete nim frigida et humida. In eodem meliꝰ ſe habent cole rici. melius iuuenes: peiuſ decrepiti. Peſſime ſunt infir mitates que naſcūtur ex fleumate: vt eſt febris quotidi ana. minꝰ male qui ex colera: vt terciana: vtile eſt in eo dem augmentare cibum: ſed minuere potum. Pori nā qꝫ humani corporis ex frigiditate cōſtringūtur: nec po teſt calor euaporare. qui intus remanens plus cōſumit Contra ergo interiorem defectum: neceſſe eſt infunde re exteriorem refectionem. Ideo apud antiquos: deus hiemis pinguis ventre pingebatur: ⁊ ab immūdicia paludis ſpurius vocabatur. In eodem calidis vti ⁊ ſic cis vtile ē. Sꝫ fortaſſe dicis de potu qui fit ex aqua: con ſtans eſt. ꝙ in hoc tēpore debet minui. Sed potus vini quod eſt calidum ⁊ ſiccum: vnde frigiditati ⁊ humidita ti hiemis repugnat. quare minuitur. Reſpōdeo. ⁊ ſi vi nū naturaliter eſt ſiccum tamē actualiter eſt humidum Actualis vero hūiditas etiam in naturaliter ſiccis igi nē extinguit: ꝙ in oleo lampadis ꝓbari poteſt. Igitur ī hieme mediocriter ē potādū vinū forte ⁊ rubeū LXVI Liber Sextuſdecimus ¶ De vere. Um autem ſol aſcendendo vſqꝫ ad arieteꝫ per uenerit: quē intrat. xv. kl̓. aprilis nec nimis eſt nobis remotꝰ nec nimiſ ꝓpinquꝰ: vtpote in me dio torride zone poſitꝰ. Un̄ aer noſtre habitabilis: nec nimis eſt calidus nec nimis frigidus: nec nimis eſt hu midus: nec nimis ſiccus. Sed inter quatuor qualitates temꝑatus fitqꝫ tempꝰ anni quod ver vocatur. Ueris vero initium ſcd̓m grecos ⁊ romanos eſt. vii. ydꝰ febru arii. Sed ſcd̓m yſidoꝝ. viii. kl̓. marcii. In hoc tēꝑe āni pori ſuꝑficiei terre frigore hyemis priꝰ clauſi calore ſol̓ aperiuntur. Sol vero ad radices herbaꝝ et arboruꝫ pe netrans: humorem quem ibi coadunatum hyeme reꝑit attrahit. herba vero vel arbor ſuaꝫ inanitioneꝫ ſentiēs a terra attrahit humoreꝫ queꝫ ibi ſui ſimilitudine adiu uante calore ſolis tranſmutat: ſicqꝫ reuiuiſcit. inde eſt ꝙ quidaꝫ menſis huius temꝑis aprilis dicitur: quia tunc terra p̄dicto modo aperitur. Eſt aūt huiꝰ tꝑis ꝓprium ꝙ ſit quantuꝫ ad effectū primaꝝ qualitatū variabile ⁊ incōſtans. pluuioſum ex vicinitate hiemis: ſiccuꝫ vero ex vicinitate eſtatis Eadem ratione modo calidum: mo do frigiduꝫ inde eſt ꝙ in marcio ſemꝑ infirmātur homi neſ. Quando em̄ corꝑa humana aꝑta ſunt calore: frigꝰ ſubito ortum ad interiora penetrat ⁊ infirmitatē iuxta materiā p̄paratā generat Sed ſi aliquis ſibi in hoc tē pore ꝓuideret: tardius in illo ꝙͣ alio vel alijs infirmare tur. Sed fortaſſe dicis: Cum tempꝰ hoc ſit temꝑatum vnde eſt ꝙ ſi aliquis intret hieme cum aliqua infirmi tate: non tam ſepe moritur: ꝙͣ in vere. Reſpondeo infir mitates ex malis humoribꝰ generantur ⁊ frequentiſſīe frigiditate hiemis aſtringūtur: ne poſſint defluere. Ex calore autem veris diſſoluūtur: quibus ꝑ membra diſ currentibꝰ: ſuccūbit homo et moritur: Huic tempori aſ ſimilantur: aer ſanguis: puericia Sunt em̄ calida ⁊ hu mida. in illo melius ſe habent melācolici. peius ſangui nei: melius ſenes: peius pueri. Peſſima eſt infirmitas que venit ex ſanguine: vt ſinocha. minus mala que eſt ex melancolia: vt quartana: In eodem eſt cōueniēs vti frigidis et ſiccis LXVII ¶ De eſtate Um aūt ſol vſqꝫ ad cancrum aſcenderit queꝫ intrat. xv. kl̓. iulii: ex ꝓpinquitate ſui terrā incē dit et deſiccat. Eſtqꝫ eſtas que eſt calida et ſic ca. Cuius initium ſcd̓m grecos et romanos eſt. vii. ydꝰ maii. ſed ſecūdum iſidoruꝫ. ix. kl̓. iunii. Huiuſ temporiſ eſt herbaꝝ et arboꝝ radices deſiccare. cōſimile eſt igni colere: iuuentuti. Hec em̄ calida et ficca. in eo meliuſ ſe habent fleumatici: peius colerici: meliꝰ decrepiti: peiuſ iuuenes. Peſſima eſt infirmitas que venit ex colera: vt cauſō: terciana. minuſ mala que ex flegmate. vt quotidi āna. In eodem vtile eſt vti frigidis et humidis: augmē tandꝰ eſt potus: cibus eſt minuendꝰ. Cum em̄ pori cor pis ex calore ſunt aperti: euaporat calor naturalis. Un̄ non ita bene cibꝰ digeritur. Sed quia potus cito trāſit in ſanguinem augmētandꝰ eſt: Sed fortaſſe dicis. iſte diuerſitates ex ꝓpinquitate ſolis contingūt. Sol vero exiſtens in leone tantū diſtat a noſtra habitabili: quātū in gemīs et in virgine quantū in tauro: in libra quātuꝫ in ariete. Cur ergo in tribus his: ariete: tauro: geminiſ ſole exiſtente eſt tempꝰ calidum et ſiccum: cum exiſtit in libra frigidum et ſiccum. Rn̄deo Sol exiſtens in tribꝰ vernalibꝰ ſignis ex ꝓpinquitate ſui operatur calorem. Sed ex vicinitate hiemis p̄cedētis eſt humiditas. Cuꝫ eſt in leone et virgine: ex ꝓpinquitate operatur caloreꝫ Sed quia ex calore veris et partis eſtatis iam eſt hūor de ſiccatus: ideo non eſt quo temꝑetur calor. nec eſt vnd̓ ſit humiditas. Inde fit tempꝰ calidū et ſiccū. LXVIII ¶ De autumno. Um vero ad libram ſol deſcenderit: quia iā de ſiccatus eſt humor: et extinctus calor. Calor ex vim non niſi humore nutritur: quo deficiēte ex tinguitur. operatur tempꝰ autūmi frigidum et ſiccum. Cuius inituꝫ eſt ſecundum grecos et latinos. vii. ydus auguſti. ſed ſcd̓m iſidoꝝ. x. kl̓. ſeptembris. huic aſſimi lātur terra: melacolia ſenectus. quia ſunt frigida ⁊ ſic ca. In eo melius ſe habent ſanguinei: peius melācolici melius pueri: peius ſenes. Peſſima eſt infirmitas que naſcitur ex melancolia. minꝰ mala que ex ſanguine. Ut ergo generaliter dicamuſ: in omni tempore peſſima eſt infirmitas: que fit ex hūore ſimili temꝑi. Qualitate em̄ temporis augmentatur morbi materia Minus eſt ma la: que venit ab humore contrario tempori. Minuitur nanqꝫ qualitate tꝑis materia morbi In illo eſt vtile vti calidis et humidiſ. Inequale eſt hoc tempꝰ ex vicinita te eſtatis et hiemis ex quo temꝑe ex ſuccis fructuū tūc abundātium periclitantur homines indiſcreti. Sed for taſſe dicis. Sol exiſtenſ in ſcorpione tantum diſtat a no bis quantū in piſcibus. in ſagitario ꝙͣtum in aquario. Quare ergo alias operatur qualitates in iſtis: alias in illis Rn̄deo hꝰ facil̓ eſt ſolutio. In p̄cedentibꝰ nempe. .i. in ſagittario et ſcorpione quia calore eſtatis deſiccatuſ eſt humor. iamqꝫ ſol medium torride zone tranſiuit eſt frigiditas et ſiccitas. in aquario et piſcibus: quia ſimili ter eſt remotus a nobis: eſt frigiditas. ſed quia iam du dum defecit calor qui aera deſiccat: pauliſper ſpiſſatur aer in nubes. fitqꝫ tempꝰ humidū. Non ſolum auteꝫ ſi ſol nobis ſemꝑ eſſet ꝓpinquꝰ: vt eſt in eſtate: ⁊ ſemper a nobis remotus vt eſt in hieme: ſequerētur incōueniētia Sed etiaꝫ ſemper ſi equinoctialeꝫ lineā curreret: licꝫ in ea exiſtens oꝑaretur temperieꝫ qua ꝯgaudent omnia: maxima tamē ſequerentur incōmoda. Cōtinue naͣmqꝫ humiditas ſub luna dominaretur: vn̄ aqua intantū creſ ceret ꝙ frequenter cathacliſmū generaret Nō enim eſ ſet quod eam deſiccaret. fructus etiam ſine quibus ho mo viuere non poteſt ad maturitatem non ꝑuenirent. Omnibuſqꝫ bonis eſtatis autumni hiemis careremus ¶ Ex libro de p̄ſagis tempeſtatū Autumnū ſerenū p̄ſa git ver frigidum. Si ver et eſtas non ſine aliquo refri gerio tranſierint. antumnū ſerenum ac denſuꝫ minuſqꝫ ventoſum facient. Autumni ſerenitas: ventoſam hie meꝫ facit. ¶ LIX De qualitatibꝰ aeris ſcd̓m quatuor tꝑa ¶ Conſtantinꝰ in pantegni libro quinto. Empora anni ſunt quatnor quoꝝ vnicuiqꝫ eſt aer ꝓprius. ver inter calidum et frigidum hu midum et ſiccum. medie temꝑatꝰ eſt Qd̓ maxi me contīgit ex ſole per rectam lineam exeunte que ſcꝫ ab vtroqꝫ polo equaliter diſtat. Dicunt tamen quidam veris naturam eſſe calidā et humidam: quod ſi eſſet que libet res facilius in eo putrefieret. et morbos peſſimos in eo generaret. ſicut ſepe videre eſt in ventis meridia nis. et pluuialibus eſtiuis. caloris enim et humoris cō plexio magnam in corporibꝰ putredineꝫ generat. Quo modo ergo vernum tempꝰ calidū eſt et humiduꝫ: cum ī eo omne corpꝰ ſit ſanum et omnia initientur temꝑa. et ipſum ſit tempꝰ augmentandi: ſicut in hominibus pue ricia et adoleſcentia Eſt autem eſtas calida ⁊ ficca: hoc em̄ tēpore ſol graditur ſumma aſcenſione: noſtriſqꝫ cā pitibus oppoſitus calefacit quodlibet corpꝰ Autumnꝰ vero eſt frigidus et ſiccus. ſed magis in eo dominatu ſiccitas: quia ibi vicina eſt eſtiui ſolis caliditas. Hiemſ autem frigida et humida eſt: ſed magis in ea poteſt fri giditas: quia iam elōgauit ſe ſol a capitibus noſtris Si ergo cōplexiones aeris in vnoquoqꝫ ſunt tempore ſecū dū qd̓ natura ſua expetit: et dietant homines ſecūdum qd̓ oportet quantū ad morbos accidentes ex tempore. Liber Sextuſdecimus ſalubres eſſe neceſſe eſt. Sin autem morbus qui īde na ſcitur: nō caret peſſimis accidentibꝰ et moleſtationibꝰ Aer quidem naturalem ſuam ꝯplexionem exit: vel in quantitate: vt ſi eſtas calidior ſit: vl̓ hiems frigidior ꝙͣ eſſe debeat. Uel in qualitatum ſuaꝝ mutatione. vt ſi e ſtas cum debeat eſſe calida: ſit frigida. Aut hiems na turaliter frigida: incipiat eſſe calida. Deniqꝫ anni tem pora naturas ſuas cuſtodiūt Cum ver inter calidum ⁊ frigidū ſit temꝑatum: et tempꝰ pluuioſū. Eſtas vero n̄ calidiſſima paucas et raras habet pluuias. Autumnuſ quoqꝫ non ſicciſſimꝰ: et ipſe aliquātulū pluuioſus. Hiꝰ ems autem frigida et pluuioſa: menſurā tamen non ex cedat. Preterea ver aſſimilatur hore tercie diei: eſtas meridiei: autumnus veſperi. hiems vero nocti. Et qui cūqꝫ morbus in aliquo temꝑe naſcitur hora diei ſibi cō petenti magis nocet et augmentatur. ¶ LXX. ¶ De qualitatum predictarum variatione ¶ Guilhermus de conchis Uamuis hiems. vt p̄dictum eſt. ſit naturaliter frigida et humida. in principio tamen eſt magꝭ frigida: minꝰ humida: in fine magis humida. minꝰ frigida. in medio equaliter Uer aūt cum ſit calid̓ et humidū. in principio tamen magis humidū: minꝰ ca lidum. in fine magis caliduꝫ: minꝰ humidum. in medio equaliter. Eſtas in principio magis calida: minꝰ ſicca. econtrario in fine. in medio equaliter. Autumnꝰ in prī cipio magis ſiccus. minus humidꝰ et frigidus. in fine econtrario: in medio equaliter: Sed fortaſſe dicis: cum iſte ſint naturales qualitates temꝑum: vnde eſt ꝙ que dam eſtas fit frigidior: altera calidior: vel ſiccior. et ſic de alijs. Rn̄deo. vt aſſerunt quidam ph̓i. Alii planete alias ſuas eſtates faciunt: et ſuas hiemes. Unde ſi in eſtate ſolis: contingat hiems alterius planete: fit eſtas minꝰ calida et ficca: Sin autem eſtates cōcurrant: fit e ſtus ſolis calidus et ſiccus Similiter ſi in hieme ſolis: contingat eſtas alterius planete: fit hiems minuſ frigi da et minꝰ humida. Sed ſi hie mes cōcurrant: intendū tur qualitates hiemis. Eadem ratione de ceteris tem poribꝰ iudica: vt dictum eſt Illoꝝ planetaꝝ quidam eſt calidus. quidam frigidus: quidam humidus: quidam ſiccus. Si ergo in hieme ſit cum ſole planeta calidus ⁊ ſiccus: fit hiems minus frigidā et humida. Si vero in eſtate fuerit cū ſole planeta frigidꝰ ⁊ hūidꝰ: fit eſtas mīꝰ calida et ſicca. Idcirco prudenti phiſico ſemꝑ eſt obſer uādum: que ſigna ſol obtineat: et quis planēta ſit cū eo in eodem ſigno. vt in eo ꝑpendat qualis futura ſit eſtaſ vel alia tempora vt ꝯͣ futurā tꝑis qualitatem preſto ſit medicamen. L.LXXI. ¶ De diſpoſitione humanorū corporū ſecū dum qualitates temporū. ¶ Ipocras. Er tempꝰ eſt ſuauiſſimū: minimeqꝫ mortiferū ſcd̓m tempora veris que extremitates ſunt. pue ri et eoꝝ affines etatibus bene degūt: et maxi me ſunt ſāni. cum auteꝫ eſtas fuerit ſimilis veri: ſudo res in febribꝰ multis expectare oportet. Eſtiue quarta ne: vt multum breues fiunt. autumnales vero longe: et maxime que ad hiemeꝫ cōiungūtur. Autumnus p̄thiſi cis malus eſt. In autumno ſunt egritudines acutiſſime maximeqꝫ mortifere. Hiems ſi fuerit auſtrina et pluuio ſa et tranquilla. Uer autem ſiccum et boreale: muliereſ quibus partus ad ver ineſt: ex omni occaſione abortiū tur. Si vero genuerīt: morbidos et imbecilles fetuſ pa riūt. aut vt ſtatim diſſoluātur: aut tenues ac morbidi vi uant. ſi autem eſtas ſicca et borealis fiat. autumnꝰ ve ro pluuioſus et auſtrinꝰ: capitis dolores in hieme fiunt et tuſſes et branchi: et corize: quibuſdā etiaꝫ ꝑtiſis. Si vero borealis fuerit et aquoſa: humidis quideꝫ natura vt mulieribꝰ confert. Reliquiſ aūt fiunt obtalmie ſicce et febres acute: ⁊ corize diuturne. Mutationes tempo rū maxime generāt morbos. Egritudines quidē om̄eſ in omnibꝰ temporibꝰ fiunt. maxime vero quedaꝫ ſcd̓m aliqua eoꝝ et fiunt et acuūtur. Conſtrictōnes ani ſicce pluuioſis ſaniores ſunt et minꝰ mortifere. In ſiccis tem poribꝰ febres acute fiunt. In pluuialibus autēꝫ vt mul tum egritudines fiunt: et febres longe: ac ventris fluxꝰ et putredines et epilenſie: et apōplexie: atqꝫ ſquimanteſ IXXII. ¶ De his que obſeruat eccleſia ſecūdum. iiii tempora Ex compoto N his ergo quatuor temporibꝰ celebrat eccle ſia etiam quatuor ieiunia: q̄ etiā vocat ieiunia quatuor temporū que quādo celebranda ſunt: ſcitur hiſ verſibꝰ Dat crux luciā cinereſ cariſmata dya Ut ſit in angaria quarta ſequens feria .i. quarta ſeq̄nſ feſtum exaltationis ſancte crucis habet ieiuniuꝫ autū ni. Sequens autē diem lucie ieiunium hiemis. Sequēs autem diem cinerū ieiunium veris. Sequēs diem pen thecoſtes ieiunium eſtatis. In his quatuor temporibuſ fiunt ſolſtitia et equinoctia. Sol ſticiū eſtiuale fit in can cro. hiemale ī capricorno. Equinoctiū vernale ī ariete. autumnale in libra. Sicut em̄ teſtatur beda: anno ī quo natus eſt dominꝰ ⁊ iohannes baptiſta ſolſticiū eſtiuale fuit in die iohannis baptiſte: et octauo gradu capricor ni. Unde me. inquit iohannes. oportet minui: illum aūt creſcere Equinoctia vero fuerunt in eoꝝ annūciatōni bꝰ. viii. gradibus libre et arietis. Nunc autē decem die bus an̄ p̄dicta feſta ſunt ſolſticia: Et decē diebꝰ ante an nūciationes ſūt equinoctia. Quod docetur his verſibꝰ Solſticium decimo xp̄m p̄it atqꝫ iohanneꝫ. Et totideꝫ ſequitur parinoctia nūciꝰ hoꝝ .i. annuūciatio eoꝝ. Cu ius cauſa hec eſt: Iulius ⁊ nos ſequentes eum minꝰ da mꝰ anno ſolari quinta parte vnius hore. Naꝫ ſol zodia cum circūit in tricentis quiqͣgintaquinqꝫ diebꝰ: et ſex horis Quinta parte vnius minꝰ: que. v. pars in. v. āniſ vnam horam ꝯſtituit. ⁊ in. cxx. annis vnum diem. Et ī mille et ducētis annis. x. dies. Unde cum tot anni trāſ ierint ab incarnatione dn̄i: et etiam iaꝫ plures: decē die bus et quatuor horis et tribus quintis: ſolſtitia iam di cta feſta preceſſerunt LXXIII ¶ De partibꝰ tēporis et primo de momentis et horis. ¶ Iſidorus. Emporā autem momētis: horis: diebus: men ſibus: annis: luſtris: ſeculis: etatibꝰ diuidūtur. ¶Momētū mīmū atqꝫ anguſtiſſimū tempus: a motu ſiderum dictum eſt Eſt em̄ extremitaſ hore in bre uibꝰ interuallis cum aliud ſibi cedit atqꝫ ſuccedit. Ho ra grecum nomē ē et tamen latinum ſonat. eſt em̄ finis temporis ſicut et ora fines ſunt maris: fluuioꝝ: veſtimē toꝝ. ¶ Guilhermꝰ de conchis. Hora eſt ſpacium in quo dimidium ſignū oritur. Hore equinoctialis diei ſūt eqͣ les: hore vero alioꝝ inequales. Omnis dies habet duo decim horas. et omnis nox duodecim. Omni vero die ſex ſigna oriūtur et omni nocte ſex alia. Nec obſtat ꝙ dictum eſt zodiacum diuiſum eſſe in duodecim equales partes que ſigna dicuntur: et quoſdaꝫ dies eſſe ꝓlixos: quoſdā vero breues: ſimiliter et noctes. Quāuis enim ſigna ꝙͣ titate ſint equalia quedā plus tamē alijs morā tur motu eoꝝ. quedā oriuntur recta: et occidūt obliqua quedā oriūtur obliqua: ſed occidunt recta. Que vero re cta oriuntur: plus in naſcendo morātur: ꝙͣ que obliqua. Qd̓ vulgari ſimilitudine potes ꝑpendere. Ex monte gͦ oppoſito tres lancee ardentes incipiant aſcēdere pͥma recta: ſcd̓a tranſuerſa: tercia obliqua .i. nec penitꝰ recta Liber Sextuſdecimus nec penitꝰ tranſuerſa. Que tranſuerſa aſcendet: ſtatim tota apparebit. Que recta priꝰ oſtendet mucroneꝫ: deī de haſtile: ad vltimū extremū finē: Sed que obliqua pl̓ morabitur: ꝙͣ tranſuerſa: mimꝰ ꝙͣ recta Simile eſt ī ſig nis. Signa vero eſtiualium dierum oriuntur recta: ſig na vero noctiū eſtiualiū obliqͣ. Un̄ et ꝙͣuis tot ſignā ill̓ noctibꝰ oriantur: quot illis diebꝰ. breuiores tamen ſunt noctes diebꝰ. Econtrario eſt in ſignis hiemaliuꝫ dierū ⁊ noctium In equinoctialibꝰ vero equalia oriūtur ⁊ oc cidunt: vnde dies ⁊ noctes adequātur ¶ LIXIIII. ¶ De diſtīctione horarū equinoctialiū ī ortu et occaſu ſignorum. Uod vt meliuſ intelligas: dicam ꝙ vnūquodqꝫ ſignoꝝ moretur in ortu et occaſu Cancer ergo ſcd̓m marcianū oritur duabꝰ horis equinoctialibus. et duo decima parte vniꝰ hore: occidit hora ⁊ deūce. Leo oritur duabꝰ horis ⁊ tercia parte. occidit hora ſemis ⁊ ſexta parte hore. Uirgo oritur duabꝰ horis et dimidia et ſexta parte hore. ſimiliter libra: occidit hora ⁊ tercia parte. Ac ſcorpius diminuit ortum et auget occaſum. Oritur em̄ duabꝰ horis et tercia parte. occidit hora ſe mis ⁊ ſexta parte hore Sagittarius oritur duabꝰ horiſ et duodecima parte hore. occidit hora et deunce. Hec auteꝫ ſunt ſigna ſex que recta oriuntur obliqua occidūt Alia ſex obliqua oriuntur: recta occidunt vnde minus in ortu morantur. Capricornus nanque oritur hora deunce: occidit duabus horis et duodecima parte hore Aquariꝰ oritur hora et dimidia et ſexta parte. occidit duabus horis ⁊ quarta parte hore Piſceſ oriuntur ho ra et tercia parte hore. occidunt duabus horis ⁊ dimi dia et ſexta parte hore. Similiter et aries. Taurus ori tur hora et dimidia ⁊ ſexta parte hore. ⁊ occidit dua bus horis et tercia parte hore. Gemini oriuntur ho ra deunce. occidunt duabus horis et duodecima parte Scd̓m eiuſdem marciani ꝯputationeꝫ. ꝓlixior dies ha bet. xiiii. equinoctiales horas et ſex minuta. Nox vero equinoctialis habet horas. ix. et dimidiam ⁊ terciā pa tem vniꝰ hore .IXXV. De diebus ī generali. Taqꝫ ſicut iam ſuperiꝰ habitū eſt: naturali mo tu ab occidente in orientem oblique aſcendēdo contra firmamentū ſol nititur: quot idie tamen accidentali motū ab ortu cum firmamento ad occaſum refertur. Exiſtenſqꝫ ſuper terrā agit ſplendorem qui di citur dies. Et eodem modo exn̄te illo ſub terra in ſupe riori parte eſt obſcuritas que dicitur nox: Dierum tam̄ alius eſt naturalis: alius vſualis. ¶ Iſidorus. Itaqꝫ di es ẜm egiptios inchoat ab occaſu ſolis. Sed ſcd̓m per ſas ab ortu ſolis. Secūduꝫ athenienſes a ſeptima hora diei. Secundū romanos a media nocte tūc quādo galli ciniū eſt: quoꝝ vox oſtendit p̄conium Dicti ſunt autem dies a diis. quoꝝ nomina romani quibuſdā ſideribꝰ ſa crauerūt. Primuꝫ em̄ diem a ſole appellauerūt: qui eſt princeps omniuꝫ ſiderum: ſicut idem dies caput eſt cūc toꝝ dieꝝ totius ſeptimane Secundū a luna: que ſoli et ſplendore et magnitudine ꝓxima eſt. Tercium a ſtella martis: que veſper vocatur. Quartū a ſtella mercurū: quem quidā cādidum circulum appellāt Quintū a ſtel la iouis quā phetontem aīunt. Sextum a venere ſtella quaꝫ luciferū aſſerunt. que inter omnia ſidera plꝰ lucis habet Septimum a ſtella ſaturni que ſexto celo locata. xxx. annis fertur explere circuluꝫ ſuū. Proinde autē ex his ſeptem ſtellis nomina gentiles diebus dederūt: eo ꝙ per eoſdem aliquid ſibi effici exiſtimarent. dicentes ſe a ſole habere ſpm̄. a luna corpꝰ. a marte ſanguinem. a mercurio ingeniuꝫ et liuguaꝫ. a ioue temꝑātiam. a ve nere voluptatem. a ſaturno humorem. Apud hebreos antem prima dies dicitur vna ſabbathi: que apud nos dies dominica: quā gentiles ſoli dedicauerūt. Secūda ſabbathi: ſecunda feria. et ſic vſqꝫ ad ſabbatuꝫ que eſt ſeptima a die dominico: quā gentiles ſaturno dedicaue rūt A fando auteꝫ ferie nuncupate ſunt: eo ꝙ ſit nobis tempꝰ dictionis .i. in diuino vel humano officio fandi. Sed ex his feſti dies hominū cauſa: Feriati vero diui noꝝ ſacroruꝫ cauſa inſtituti ſunt. ¶ Ex libro de natura rerum. Dicunt autem in anno tres eſſe dies in quibus nūꝙͣ mulier naſcitur et viroꝝ qui natī fuerint in eiſ cor pora nunꝙͣ vſqꝫ in diem iudicii putredine ſoluētur. hii ſunt nouiſſimꝰ dies ianuarii. et duo primi ſcꝫ dies men ſis februarii: Alie ſunt dies in quibꝰ arboris inciſe lig nū a vermibus erit ſecurum: et ſi vas aliquod inde fue rit factum: quidqͥd in eo reponetur: abſqꝫ vlla corrupti on ſeruabitur. hii ſunt vltimi dies veneris ſeptembris. ſ. poſt. xv. diem eiuſdem lunationis. Similiter intelligē dum eſt de duobꝰ vltimis diebꝰ veneris lune. LXXVI ¶ De die naturali. ¶ Ex compoto Ierum ergo. vt ſupra dictuꝫ eſt. alius eſt natu ralis: alius vſualis ſiue artificial̓. Dieſ natura lis eſt ſpacium quo ſol ducitur circa totaꝫ terrā ab oriente ad occidentem. Et dicitur dies adiis .i. pla netis quos deos putabāt. Uel a dya qd̓ eſt duo: quia ꝯͣ tinet duo tempora ſcꝫ noctem et diem vſualem. ¶ Ex li bro de natura rerum. Dies vna et nox vna fiunt a tem pore quo oritur ſol ſuper nos ex noſtro emiſperio orien tis eumqꝫ vertit circulus ſuperior donec iterum eū du cat ad eundem locum. Unde dicit philoſophꝰ ꝙ dies ē ſpaciuꝫ vniꝰ reuolutōnis ſoliſ. et hic eſt dies naturalis Dies ergo legitimꝰ. xxiiii. eſt horaꝝ: ſpacia dico cōclu dens ſcꝫ meridianuꝫ atqꝫ nocturnū. Sed vocatur dies a parte meliori. Abuſiue autem dies vnꝰ ſpaciū ab ori ente ſole vſqꝫ ad occidētem ¶ Ex compoto. Bies nat̉al̓ continet quatuor quadrantes. et quilibet quadrans ſex horas. et hora. v. puncta. et punctū: viii. momēta. et mo mentū duodecim vncias. et vncia. xlvii. athamos. hunc eccleſia inchoat a media nocte. quia tunc ortꝰ eſt veruſ ſol xp̄ꝰ Arabes ⁊ aſtronomi a meridie: ſcd̓m quem ꝓce dunt tabule aſtronomice. Iudei a prīcipio noctis. Se cūdum illud. factū eſt veſpere et mane dies vnꝰ Cōmu nis autem plebs ab ortu ſolis. ¶ Guilhermus de con chis. Ph̓i naturalem diem in quatuor diuiſerunt Et a nona parte noctis vſqꝫ ad terciam diei vſualis illuꝫ eē calidum et humidū dicebant a tercia parte diei vſualis vſqꝫ ad nonū eiuſdem calidū et ſiccum. Ab illa vſqꝫ ad terciam partem noctis frigidum et ſiccum. et ab illa vſ qꝫ ad nonam partem noctis frigidū et humidū. Inde cōtingit ꝙ quedā infirmitates in diuerſis partibꝰ eiuſ dem melius et peius ſe habent ſecūdum p̄dictam ratio nē de temporibꝰ. LXXVII. ¶ De die vſuali ſiue artificiali. ¶ Ex cōpoto. Ies artificialis eſt ſpacium quo moratur ſol in noſtro emiſperio. Et dicitur a dyan qd̓ eſt cla ritas. Uſualis autem vel artificialis qꝛ aſpec tꝰ eſt artificibus et huiōi Iſidorus. Dies ergo eſt pre ſentia ſolis ſiue ſol ſupra terram. Partes diei tres ſūt Mane .i. lux matutina et plena. dictum a manu: qꝛ ma nuꝫ antiqui dicebant bonum. Quid eſt em̄ melius luce Me ridies dicitur quaſi medidies. id eſt medius dies. vel quia tunc purior eſt dies. merum em̄ puruꝫ dicitur. Sero vocatum eſt a ſeris clauſis quando iam nox ve nit: vt vnuſquiſqꝫ ſomno tutior ſit. ¶ Guilhermus de conchis. Uſualis dies eſt ſpacium quo ſol ab ortu vſqꝫ ad occaſum refertur: Quē vt naturaleꝫ ph̓i in quatuor diuiſerunt. Prima enim illius parte rubet ſol. Secun da ſplendet. Tercia lucet. Quarta deſcendit et torpet. Inde eſt ꝙ in fabulis poetarū quatuorⁱ equi phebo at tribuūtur: nomīa p̄dictis ꝓprietatibꝰ ꝯueniētia hn̄tes Liber Sextuſdecimus Primus nempe eriteus vel eous .i. rubeus dicitur Se cundus lacteꝰ .i. ſplendens. Tercius lampas .i. ardens Quartus philogeos .i. amans terraꝫ. In his vſualibꝰ diebus tres in anno contingūt diuerſitates. Aliquādo nanqꝫ ſunt equales noctibus. aliquādo ꝓlixiores. aliqn̄ preuiores. Cuius ratio eſt aperta. Cuꝫ em̄ ſol eſt in hie malibꝰ ſignis: tumor terre qui eſt in medio torroide zo ne inter nos et ipſum poſitus. cauſa eſt quare tarde illū videamꝰ. et quare cito poſtꝙͣ viderimus oculis noſtris auferatur. Inde breuis eſt ſplendor ſuꝑ terram et ꝓlixa vmbra. Sed quādo eſt in cancro ⁊ in alijs eſtiualibꝰ ſig nis: quia citra tumorem terre naſcitur: mane cito videt̉ et tarde oculis noſtris aufertur. Inde ꝓlixior ſplēdor: vmbra breuis. Eodem vero in ariete vel ī libra exiſtēte quia equaliter diſtat a nobis: equaliter eſt ſuꝑ terram ⁊ ſub terra: vnde equalis eſt ſpleudor et vmbra. Duo er go equinoctia ſunt in anuo: alterum quoruꝫ in marcio. xii. kl̓. aprilis Alteruꝫ eſt in ſeptembri. xii. kl̓. octobris Similiter duo ſunt in anno ſolſticia. alteꝝ quoꝝ ē ī de cembri. xii. kl̓. ianuarii. Alterū in iunio. xii. kl̓. iulii. Pri mū dicitur hiemale cuiꝰ dies eſt breuiſſimꝰ octo hora rū equinoctialium et dimidie. nox ꝓlixa. ab hoc vſqꝫ ad ſolſticium eſtiuale creſcunt dies a quo iteꝝ tunc decreſ cere incipiunt. Et tunc eſt ꝓlixa dies qͥndecim horaruꝫ equinoctialiuꝫ et dimidie. ¶ Ex libro de natura rerum Quibuſcunqꝫ ſol ꝓpior eſt: eis dies longior et calidior ē quibꝰ auteꝫ remotior eis breuior et frigidior. Dies ap paret longior eunti verſus occidentem: ꝙͣ eunti verſus orientem Et: vt ait ypocras. qm̄ eadem die aliqn̄ quidē eſtus aliquādo frigꝰ ſit autumnales egritudines exſpe ctare oportet. In febribus aūt eadem dies cretica qui buſdā eſt ad vitaꝫ. quibuſdā ad mortē. ¶. LXXVIII ¶ De noctibꝰ. ¶ Pliniꝰ libro ſecundo. Octem nichil aliud eſſe patꝫ qͣm vmbraꝫ terre cuiꝰ figura non excedit latitudinem lune ſemꝑ qꝫ in mucroneꝫ deficit. Spacio quidē vmbras cōſumi volucruꝫ indicant volatꝰ p̄alti: ergo cōfiniuꝫ il lis eſt terminꝰ aeris: et initium etheris. Supra lunam omnia pura ſunt: et diuturne lucis plena. A nobis autē per noctem cernūtur ſidera: ſicut in tenebris reliqua lu mina: ꝓpter has cauſas noctur no tempore deficit luna Non poſſet qͥppe totus ſol adimi terris interiacēte lu na: ſi terra maior eſſet ꝙͣ luna. ¶ Iſidorus. Nox a nocē do dicta eſt. eo ꝙ oculis noceat. Noctis autem et diei alternatio ꝓpter viciſſitudinē dormiēdi et vigilandi. ef fecta eſt. Et vt operis diurni laboreꝫ noctis requies tē peret. Noctis partes ſeptem ſunt .ſ. crepuſculū: veſper: conticiniū: intempeſtū: galliciniuꝫ: matutinū: diluculuꝫ Crepuſculū eſt dubia lux. Nam creperon dubium dici mꝰ hoc eſt inter lucem ⁊ tenebras. Ueſper a ſtella occi dentali vocatum eſt: que ſolem ſequitur occiduū: ⁊ tene bras ſequentes p̄cedit Conciniuꝫ eſt quādo om̄ia ſilēt: cōticeſcere enim ſilere eſt. Intēpeſtū dicitur quaſi ſine tempore id eſt ſine actu humano: ꝑ queꝫ dinoſcitur tem pꝰ. eſt enim medium noctis quādo nichil agi poteſt: et omnia ſopore quicta ſunt vnde eſt intempeſtiue veniſti ergo intēpeſta dicit̉ quia caret tempore id eſt actu. Gal liciniuꝫ dictuꝫ eſt ꝓpter gallos lucis p̄nuncios. Matu tinū eſt inter abſceſſum tenebraꝝ et aurore aduentum: ſic dictum eo ꝙ inchoante mane fit Diluculū dicitur qͣ ſi iam incipiens parua diei lux: Que aurora dicitur qͣſi eorora. Eſt em̄ primꝰ ſplendor aeris. qui grece dicitur eoos diei .ſ. clareſcentis exordium. ¶ LXXIX. ¶ De ſeptimanis. ¶ Ex compoto. Eptimana eſt ſpacium dierum ſeptem natura lium: dicta a ſeptem et mane: vt ſumatur pars ꝓ toto Idem ſpaciū vocatur ebdomada. ab eb da qd̓ eſt ſeptem: et dyas quod eſt dies: quaſi ſeptē ha bens dies. Uel ab ebda quod eſt ſeptem: et modos qd̓ eſt menſura: et ſecūduꝫ hoc ebdomada cōmunius eſt ꝙͣ ſeptimana. Poteſt em̄ dici de quolibet menſurato per ſeptenarium: ſiue ſint dies ſiue menſes ſiue anni Unde in daniele vbi dicitur. poſt. lxii. ebdomadas occidet̉ xp̄ꝰ ſumuntur ebdomade annoꝝ .i. lxii. anni. Sciendum ve ro ꝙ ſeptimane nō poſſunt habere certa nomina: quia nec habent certa initia. Singulis em̄ annis variantur ꝓpter vnum diem vel duos qui ſuperſunt integris ſep timanis Iudei principalem ſeptimane diem vocāt ſab batum quaſi requiem: quia in eo dominꝰ requieuit ab omni opere quod patrarat. Eccleſia vero principalem diem reputat primam feriam: quaꝫ vocat diem domini cū: quia dn̄s multis eā dotauit priuilegiis. vtpote quia in illo natus: circūciſus: reſurrexit et ſpm̄ſanctū miſit Ferias auteꝫ dicimꝰ: quia ſemꝑ feriandū eſt .i. ceſſāduꝫ a vitiis. Uerūtamē ſabbatū non vocamꝰ ſeptimaꝫ fer am ſed ſabbatum ſicut et iudei Credimꝰ eniꝫ et nos cū eis dominū tunc requieuiſſe ī ſuꝑ ⁊ ī ſepulcro Sexta ve ro feria vocatur ꝑaſceue: a para qd̓ eſt pre: ⁊ ſceue qd̓ ē paratio: quia tunc iudei p̄parant cibaria ſabbatho. et tunc ſimiliter p̄paratus eſt cibꝰ eccleſie: quo et militās modo: et triūphans tunc in futura requie perfruetur. ¶ LXXX ¶ De menſibus. Enſis triplex eſt vſualis: ſolaris: et lūaris: U ſualis eſt duodecimū ſpacium kll̓arii. Solaris eſt ſpaciū quo moratur in aliquo ſigno. Luna ris idem eſt quod lunatio. Dicitur auteꝫ mēſis a mene quod eſt defectus: quia in ſingulis mēſibꝰ luna deficit. vel a metiendo. quia his annū menſuramꝰ. Uel etiaꝫ a menſa. quia ſingulis mēſibus cibaria menſis apponen da. vt docent phi. mutanda ſunt. ¶ Iſidorus. Menſis nomē grecum eſt de lune nomine dictuꝫ. luna enim gre ce mene vocat̉. Und̓ apud hebreos menſes lunares nō ex ſolis circulo: ſed ex lune curſu enumerantur: quod ē de noua ad nouam. Egiptii auteꝫ primi ꝓpter lune ve lociorem curſum: et ne error cōputationis eius veloci tate accideret: ex ſolis curſu dieꝫ menſis adinuenerūt quo tardior ſolis motus faciliꝰ pote rat comp̄hēdi Ia nuariꝰ menſis a iano dictus eſt cui fuit a gentilibꝰ con ſecratus. vel quia limes et ianua ſit anni. Un̄ et bifrōs idem ianus ꝑingitur: vt introitus anni et exitꝰ demō ſtretur ¶ Februarius dicitur a februo .i. plutone cui eo menſe ſacrificabatur ¶ Ex compoto. Februarius dicit̉ a februis que ſunt oblationes facte ꝓ mortuis Antiqͥ enim illo menſe faciebant memoriaꝫ animaꝝ. Uel a fe bruo .i. plutōne quem tunc hoſtiis placabāt: vt parcerꝫ animabus. Uel vt quidam volunt a febribꝰ: quia hoc menſe de facili febricitant homines. Marcius dicitur a marte deo belli: quem romulꝰ patrem ſuum eſſe puta bat. Unde ab eo primuꝫ menſem anni ſui nominauit. Iſidorus Uel dicitur martius. quia eo tempore cunc tā animantia aguntur ad martem et ad concumbendi voluptatem Item appellatur. ⁊ menſis nouoꝝ: quia an ni initium eſt Ideꝫ et nouum ver ab initio ſcꝫ germinū ¶ Aprilis dicitur quia hoc menſe omnia in florē ape riuntur: quaſi aperilis ¶ Ex cōpoto. Uel aprilis d̓r qͣſi afrodilis ab afrodoſ quod ē ſpūmā. Abqͣ dicitur venꝰ frodiſſa: quia de ſpūma maris fingitur nata. Ab hac romulus ſcd̓m anni ſui menſem nominauit: quia venuſ mater fuit omniuꝫ romanoꝝ ꝑ eneam ¶ Iſidorꝰ. Mar us deus eſt a maia matre mercurii: vel a maioribus na tu: qui princepes erant reipublice Nam hunc menſem maioribus: ſequenteꝫ vero minoribus romani conſecra uerunt. Unde et iunius dicitur: antea enim populus in centurias ſenioꝝ et iunioruꝫ diuiſus erat ¶ Iulius aūt Liber Sextuſdecimus et auguſtꝰ de honoribus iulii et auguſti ceſarum nūcu pati ſunt. Nam priuſ quintilis et ſextilis vocabantur. Quintilis quia quintus erat a marcio: quem principeꝫ anni teſtantur etiaꝫ romani. Sextilis quia ſimiliter ſex tꝰ September nomen habet a ſepteꝫ et imbre quia ſep timꝰ eſt a marcio ⁊ imbres habet. Sic october nouem ber atqꝫ december ex numero ⁊ imbribꝰ acceperunt vo cabula ¶ LXXXI. ¶ De numero dierum in ſingulis menſibꝰ Uot dies quilibet mēſis habeat notat̉ his ver ſibus. Sep. no. iun. au. triginta dato reliqͥs ma gis vno. Sed tenet in numero viginti februuſ octo. Cui ſi biſextus fuerit ſuꝑadditur vnus. Cur aūt aliqui plures et aliqui pauciores habeāt: hec eſt cauſa Iulius qui duodecim menſes in anno inſtituit. ꝑficiēs annū ex tricentis ſexagintaquinque diebꝰ et ſex horis Hoc modo dies diſtribuit Nam cum duodecim mēſes inſtituiſſet ex tricentis ſexaginta cuilibꝫ dedit triginta reliquos qͥnqꝫ ita diſtribuit. Ianuario vnū dedit qͥ ẜm eos erat ſupernis cōſecratus: vt haberet in diebus nu meꝝ fauſtū .i. imparem qꝛ binariꝰ primo ab vnitate re cedit quaſi ſectionem faciens: et ideo infamem eum di cebant: et etiam quēlibꝫ numerū ex puris binariis com poſitū. omneꝫ autem numerū imparem fauſtum. Ideo februario nihil dedit: vt ſicut inferis conſecratꝰ fuerat ita etiam numerū parem haberet Marcio dedit vnuꝫ et alternatim maio vnum. iulio vnuꝫ. ⁊ tūc ſuꝑfuit vnꝰ dies et quinqꝫ menſes. Hunc ergo diem medio illorum ſcꝫ octobri dedit. Poſt hoc auguſtꝰ ſextilem ſuo nomīe appellans: noluit illū habere infamē numeruꝫ dierum: ⁊ ideo februario vnum abſtulit: ⁊ dedit auguſto. ⁊ tunc ne numerus fauſtꝰ remaneret februario: alium diem il li auferens decembri dedit. et ſic ei remanſerūt. xxviii. In biſexto autem vt patebit poſt. vnus dies ei additur vt aliquo modo damnuꝫ eius cōpenſetur. Omnes aūt dies menſium. vii. primis alphabeti literis inſcribūtur a qua ergo quis menſis incipiat habetur his verſibus Altitōnans dominꝰ diuina gerens bonus extat. Gra tuito celi fer: aurea dona fideli. Haꝝ duodecim dictio num prima ſeruit ianuario. et ſic de alijs per ordinem Que ergo eſt prima litera in dictōne eadem eſt prima in menſe cui deẜuit dictio. LXXXII. ¶ De kalendis nonis et idibus. Iſidorus. Alendas nonas et ydꝰ ꝓpter dies feſtos roma ni īſtituerūt: vel ꝓpter officia magiſtratuuꝫ: in his em̄ diebus cōueniebatur ī vrbibꝰ ¶ Ex cō poto. In quolibet ergo menſe primꝰ dies dicitur kalē das. quintꝰ vel ſeptimus dicitur none. tredecimꝰ vel qͥn decimus dicitur ydus. Ab his etiam alij nominantur. Dicuntur autem kalende quaſi colende: quia tunc ſēꝑ erat feſtuꝫ iunonis: Unde ouidius: Uendicat auſoniaſ ſaturnia iuno kalendas. Uel a kalo qd̓ eſt voco. qꝛ tūc vocabat p̄co populos ad nundinas: et totiens. dicebat kalo: quot erant dies vſqꝫ ad nonas Unde pluraliter di citur kalende a pluribus vocatōnibus. Uel kalende a kalo qd̓ eſt bonum: quia ad bonum omen ꝑ totum men ſem habendū: mittebāt ſibi tunc romani encenia. Quī tꝰ vel ſeptimus dies dicitur nōne: quaſi nundine: quia tunc inchoabant publice ꝯuentiones vel mercimonia. Uel a nouem: quia dies ille nonus eſt ante ydus in qͦli bet menſe. Uel a nō: quia nullius diei feſtum tūc erat: Unde ouidius Nonaꝝ tutela deo caret. Ideo āt in ali quo menſe quintꝰ: et in aliquo ſeptimus inchoat nundi nas Uel quia in kalendis quorūdaꝫ menſinꝫ duplex e rat feſtum. Unde romani ꝑ duos vel per tres dies ſolē nizātes nō poterant ſtatim ire ad nundinas. Et ideo in his oportet remotiores eſſe nonas a kalendis ꝙͣ in alijſ menſibꝰ. Uel ne p̄dones haberent certum tempus quo poſſent mercatoribꝰ inſidiari. Quartuſdecimꝰ vl̓ quin decimꝰ dicitur ydus: quaſi diuiſio. yduo em̄ eſt ideꝫ qd̓ diuido Inde vidua quaſi viro yduata. Omnes autem dies qui ſunt inter kalendas et nonas vocātur nomini bꝰ ordinalibus ſiue numeralibꝰ cum hac adiectione no nas. verbi gratia. Secūdꝰ dies ianuarii dicitur quarto nonas ianuarii. Intelligitur cum ſupletione quarto ſcꝫ die ante nonas ianuarii. Sequens illum dicitur tercio nonas. Poſtea p̄die nonaſ. Non em̄ dicenduꝫ eſt ſecun do nonas: quia ſecūdus dicitur a ſequendo. Dies autē ille nō ſequitur nonas: ſed p̄cedit. et eſt idem pridie no nas ꝙ priori die ante nonas Omnes vero qui ſunt int̓ nonas et ydꝰ nominātur ab ydibus ſimili modo. Et qͥ ab ydibus vſqꝫ ad finem menſis nominātur a kalendi ſequētis menſis. Quot autem dies nominatos a nonit quot ab ydibꝰ et kalendis quilibꝫ menſis habeat ſcitur his verſibus. Sex nonas maius october iulius et marſ Quattuor ac reliqui: tenet ydus quilibꝫ octo. Ianus ⁊ auguſtꝰ necnō menſis duodenus. Benas et nonas di cūtur habere kalendas. Iulius october maiꝰ epta decē qꝫ. Iumiꝰ aprilis ſeptember nec ne nouēber. Ter denas retinent febrūuſqꝫ bis octo kalendas. Cui ſi biſſextus LXXXIII. fuerit ſuꝑadditur vnus. ¶ De diebus egiptiacis et canicularibus. A quolibet menſe ſunt duo dies qui dicūtur Qegiptiaci: quoꝝ vnus eſt a principio menſis: al ter a fine. Quottꝰ autem ſit a principio et quot tꝰ a fine ſcitur his verſibus. Argue diſcernenſ ad lucē coge loquelas Ollas abbatum cole calibꝰ excute gallū Hoꝝ doctrina talis eſt duodecī dictōnes ſunt his duo decim menſibꝰ ẜuientes. Prima ianuario: et ſic per or dinem. Quotta eſt ergo litera dictionis in alphabeto: totus dies a principio menſis cui deſeruit illa dictio eſt egiptiacus. Uerbi gratia: Argue d̓ẜuit ianuario. Un̄ cum a ſit prima litera in alphabeto. primus dies illius eſt egiptiacꝰ. Item quotta fuerit prima lr̄a ſcd̓e ſillabe in alphabeto totus dies a fine illius menſis eſt egiptia cus. G. autem prima litera ſecūde ſillabe eſt ſeptima in alphabeto: vnde ſeptimꝰ dies a fine ianuarii eſt egiptia cꝰ: et ſic de alijs. Sed notandum ꝙ hec dictio ad. q̄ eſt monaſillaba primā litteram primo diei egiptiaco martii attribuit: ſecūdam ſecūdo. Dicuntur aūt dies egiptia ci. vt quidam volunt. quia in his flagellauit dn̄s egip tum. Quāuis eniꝫ tantum decem plage principales le gātur: multe tamen ſecūdarie ferūtur Scd̓m auteꝫ ali os dicūtur egipt iaci: quia egiptii aſtroꝝ periti inuene rūt dies male ꝯſtellationis: quibus periculoſū dicebant eſſe minuere vel potionem ſumere. Alij ecōtra: ꝙ īuene rūt eos bene cōſtellatos. Et ideo notauerunt vt opera talia potius fierent his diebus ꝙͣ alijs: Alii dicunt ꝙ egiptii ſanguinem ſuum his diebꝰ fundebant demoni bꝰ: quoꝝ erroreꝫ ne ſequatur eccleſia: cauet ab omnibꝰ talibus Hos tamen dies in kalēdariiſ denotat: nō quia credat in his potius aliquid incipienduꝫ eſſe vel deſinē dū ꝙͣ in alijs: ſed ꝓpter cōmemorationē diei. ¶ Iteꝫ ſūt quidā dies caniculares in quibuſdā menſibꝰ de quibuſ ſupra iam dictum eſt: qui quando incipiant et qn̄ finia tur ſcitur his verſibus. Incipiunt iulii pridie yduſ cani culares. Septembris pridie nonaꝝ fine reſultant. Di cūtur aūt caniculares a canicula quadā ſtella ſita ī frō te leonis. ꝓpe quam eſt ſol in illis diebꝰ. Sunt autem in vniuerſo. lii. in qͥbus ꝓpter temporisᵉ crudelitatem .i caloris intemperiem malum eſt minuere vel potionari. ¶ LXXXIIII. ¶ De annis et primo de ſolari ¶ Ifidorus. Nnꝰ ſolis eſt amfractꝰ. cum ꝑactis. ccclxv. die bus ad eadem loca ſiderum redit. Sic dictus quia menſibꝰ in ſe recurrentibꝰ voluitur. Un̄ Liber Sextuſdecimus apud egiptios ante inuentas litteras iudicabatur pic to dracone caudam ſuam mordente: quia in ſe currit Alii annū dicūt a ycoy anane oyctōy .i. ab innouatione quia ſemper renouatur ¶ Ex libro de natura rerū An nꝰ eſt initium motus ſolis ex quibuſdā locis circuli dū abſcindit duodecim ſigna: et reuertitur ad locum in qͦ erat Eſtqꝫ quadriꝑtitus ſcd̓m naturam quattuor elem̄ toꝝ: Eſt em̄ ver calidum et humidū ſecundū naturā ae ris. Eſt calida et ſicca ſecūdum naturā ignis. Autum nꝰ frigidus et ſiccꝰ ſecundū naturā terre. Hiems frigi da et humida ſecūdum naturaꝫ aque. ¶ Ex compoto. Eſt autem annꝰ ſolaris ⁊ lunaris. Annꝰ ſolaris eſt ſpa ciuꝫ quo circūit ſol totum zodiacum minꝰ ſex horaruꝫ itiuere. Uel plus. xviii. ſi ſit biſextus. et dicitur ab am quod eſt circum et eo is. Habet autem diuerſa initia ſe cūdū diuerſoſ Arabes et egiptii a ſeptembre incipiūt quia in creatione mūdi legūtur arbores fructū habuiſ ſe. Numa vero et romani a ianuario: quia tunc incipu ſol nobis appiare vel paulo ante. Iudei a martio quia mundꝰ in eo factus eſt. Nos omnes in aliquo imitatur cōpotiſte: quia a ſeptembre incipiunt regulareſ lunareſ et epactas et omnes annos lunares. Aiannario vero aureū numerū: et quaſdaꝫ literas dominicales. A mar tio quoqꝫ regulares ſolares: et ꝯcurrentes: et quaſdam literas dominicales. In anno ſolari ſunt. lii. ſeptimane et vnꝰ dies vel duo ſi ſit biſextus. ꝓpter illum diem va riantur ſingulis annis initia menſium: ⁊ litera domini calis. ⁊ ſi biſextꝰ ſit duplex erit variatō: ſecūda in feſto ſancti mathie. Vt ergo ſcire poſſent compotiſte qua fe ria quolibet anno quilibet menſis inciperet inuenerūt duos numeros. Unū inuariabilem qui vocatur regula ris ferialis Alium variabilem qui dicitur cōcurrens. primo de regulari dicendum. ¶. LXXXV. ¶ De regulari ſolari. St autem regularis ſolaris numerus quidaꝫ oſtendēs qͣ feria quilibet mēſis inceperit primo Anno ſeculi: vel incipere debuerit Quod dicit̉ ꝓ martio: quia in primo anno non habuit initium: niſi poſt alios menſes omnes. Legitur em̄ mundꝰ factꝰ fu iſſe in martio die qui dicitur. xv. kl̓. aprilis: vel octauo kalendas vt alij volunt Si ergo computes retrograde ꝑ dies ſeptimane vſqꝫ ad kalēdas marcii: inuenies ꝙ v. feria incepiſſet martius: ſi mundus ante fuiſſet factuſ Et hec eſt cauſa quare martius. v. habet ꝓ regulari. di citur autem regularis quia inuariabilis et immutabil̓ eſt ſicut regula Nam quolibet anno idē ſunt regulares menſium Bicitur autem ſolaris ferialis: quia iunctus ꝯcurrenti facit inueniri qua feria quilibet mēſis incipi at quolibet anno ſolari Oritur ergo regulariſ in martō et oritur ex quinario: quo martius incepiſſet primo an no ſeculi: ſi mundꝰ ante fuiſſꝫ. Incepiſſet em̄ quīta feria Habito autem regulari martii: qui primꝰ eſt: de facili habentur regulares alioꝝ m̄ſiuꝫ hoc mō vide. quod di es habet martius ſupra. xxviii. inuenies tres quos iun ge quinario qui eſt eius regularis: et ſi creſcit numeruſ vltra. vii. reſiduū eſt regularis menſis ſequentis. Cum em̄ in p̄dicta cōiunctōne creſcant octo: abiectis ſepteꝫ reſiduuꝫ .i. vnitas erit regularis aprilis Itē aprilis ha bꝫ duos dies ſupra. xxviii. Add̓ ergo binariū regulari ſuo qui eſt vnit aſ ⁊ creſcit ternariꝰ: qui ē regl̓aris maii Et ſic ſemꝑ ꝑ cōiunctiōeꝫ regulariſ et dierum quos ha bet menſis p̄cedēs ſuꝑ. xxviii. excreſcet regularis ſeq̄n tis menſis: et ſemꝑ abiicientur ſeptem quando numerꝰ excreſcit vltra ſeptem: et reſiduum erit regularis ſequē tis menſis Quem auteꝫ numerū quilibꝫ menſis ꝓ regu lari habeat ſcitur his verſibus. Eſt aſtris clara fulgen tibus ara deoꝝ Grata bonis extat gratiſſima cuiqꝫ fideli: He ſunt duodecim dictiones. Prima deſe ruit mar tio: et ſic per ordineꝫ Uide ergo quotta ſit litera prima dictionis in alphabeto: et tottum numerū habebit ꝓ re gulari menſis cui deſeruit dictio: et quottuꝫ numerum ꝓ regulari: totta feria incepit in primo anno ſeculi. ¶ LXXXVI. ¶ De concurrente Oncurrens eſt quidam numeruſ oſtendēs quot feriis diſtent initia menſiuꝫ ab iniciis que ha buerūt in primo anno ſeculi. Quottus enim ali quo anno fuerit cōcurrens: tot annis diſtat menſes ab iniciis: verbi gratia: hoc anno ſex eſt cōcurrens. Mon ſtrat ergo ꝙ menſis qui in primo anno ſeculi īcepit a prima feria: hoc anno incipit a ſabbato. Sabbatuꝫ em̄ per ſex diſtat a prima feria: et qui tunc incepit a prima feria: mō incipit a die dominica: et ſic de alijs. Dicitur autem cōcurrens: quia ſibi inuicem cōcurrit: ſicut vide bitur in formatōne. Uel etiā ideo: quia cū regularibus currit: vt mōſtret inicialem feriam mēſium ſingulis an nis. Oritur autē cōcurrrēs ab exceſſu illo qui eſt in āno ſolari ſupra integras ſeptimanas: qui quādoqꝫ eſt vnuſ dies: quādoqꝫ duo. Primo ergo anno cicli ſolaris qui ē biſextilis eſt vnitas cōcurrens: que ſcꝫ vnitas cōiungi tur diei: que eſt in anno ſecūdo vltra integras ſeptima nas: et fit binarius: qui eſt cōcurrens tercii anni: ⁊ qua ternarius quarti: In quinto qui eſt biſextilis: additur binarius: quia tunc duo dies ſuperſunt ſeptimanis inte gris: et ſic excreſcet ſenarius: qui eſt cōcurrēs auni qͥn ti: ut ſic ꝓcede ad. xxviii. annos: addendo ſemper vnuꝫ In biſexto vero duas cōcurrenti p̄cedentis āni: et qd̓ excreſcet erit cōcurrens ſequentis anni: niſi ſumma trā ſeat ſeptenarium. Quod ſi acciderit eo relicto reſiduuꝫ eſt cōcurrens: et inuenies ꝙ in vigeſimonono āno erit iterum vnitas cōcurrens cuꝫ biſexto: vnde iteruꝫ redit ad principium. In. xxviii. em̄ ānis circularis fit hec for matio: quia numꝙͣ citra tot annos cadit biſextus ſupra quemlibet ſeptem cōcurrentium Cōcurrens autē ideo nō excreſcit ſupra. vii. quia nō ſūt niſi ſeptē ferie. Nota ꝙ qn̄ ſeptem eſt cōcurrens: illo anno habent menſes ca dem principia: que in primo āno ſeculi habuerūt. Que libet auteꝫ feria diſtat a ſemetipſa per ſeptem: Poſſunt autem ſciri formationes cōcurrentium per. xxviii. iunc turas in quattuor digitiſ manus ſiniſtre excluſo pollice quia .xxviii. loca notantur in eis iuncturis extrinſecus et intrinſecus ⁊ in ſūmitatibꝰ. Pone ergo vnitatem cō currentem cum biſexto in radice indicis interiꝰ. In ra dice medii binariū. Medici ternarium. auriculariſ qͣter narium: et tūc rediens ad mediam iuncturā indicis tūc dices ſextus cuꝫ biſexto: ſemper em̄ rediens ad indiceꝫ addes binarium. Nam illi ſeptem biſexti qui ſunt in ci cl̓o cōcurrentium cadunt in indice̓: ⁊ ſic ꝓcede vſqꝫ ad radicem auricularis exteriꝰ abiiciendo ſemꝑ ſepteꝫ: dū numerus tranſcenderit. ⁊ inuenies ꝙ ſex eſt cōcurrens vltimo anno in radice auricularis exterius: ⁊ tunc redi ens ad radicem indicis interiꝰ duo addes. Cumqꝫ ſic excreſcat octauꝰ relicto ſeptenario vnitas que remanet eſt cōcurrens cuꝫ biſexto vnde iterū ille ē annꝰ primus. C LXXXVII. ¶ Dę litera dominicali Icut autem in his. xxviii. annis variātur ꝯcur rentes: ſic et litere dominicales. Primo em̄ an no f. eſt litera dominicalis ſecundo ē. tercio. d. qͣrto. c. quinto ꝓpter biſextū tranſilitur. b. ⁊. a. eſt litera dominicalis. Sicqꝫ ſemper retrogradādo in locis indi cis tranſilies vnam literam tenendo ſequentem: ⁊ inue nies in radice auricularis exteriuſ. a. ⁊ tunc rediens ad radiceꝫ indicis tranſiliens. g. ⁊ tenebis .f. ſicut ī primo Liber Sextuſdecimus āno. ⁊ inuenies in his .xxviii. ānis biſextum cecidiſſe ſu pra quālibet literam dominicalem. Iſti. xxviii. āni dicū tur ciclus ſolaris. Poſſūt autem cōcurrētes et litere do minicales que ꝑ ciclum iſtuꝫ ordinātur ſciri his verſibꝰ Fert ea dux cor amat gens factor eum coluit bis. Ars gens eſt de corde bono gignit ferus enſis. Dicta be ant aqua gens fors dat cūctis bonis actor. hic ſunt. xx viii. dictōneſ. xxviii. ānis ſeruiētes. Prima primo ⁊ ſic ꝑ ordinem. Semꝑ em̄ prima littera dictōnis eſt domini calis illiꝰ āni cui deſeruit dictio: et ſi dictio deſinat īt bi ſextilis Scita litera dominicali de facili potuerīt habe ri ꝯcurrētes. Semper em̄ dum .ſ. eſt litera dominicalis vnitas eſt cōcurrens. dum. e. binariꝰ. ⁊ ſic ordine retro grado vſqꝫ ad g. cum qua eſt ſeptenarius Un̄ verſꝰ. A ſex. b. quinqꝫ. c. quattuor. e. duo. d. tres. Primuſ cōcur rēs .f. litera: vii. eſt. g. Item cōcurrēs ſciri poteſt his ver ſibus ī quocūqꝫ die celebratur feſtum mathie. In tali numero cōcurrēs ſeruiet āno. Uel aliter cōcurrens tot tus eſt f. quotta martis erit .i. quottam feriam .f. repn̄ tat ī martio: totus numerꝰ eſt cōcurrēs Quia vero ml̓ ta eſt vtilitas in tribus verſibꝰ dominicalibꝰ p̄cedenti bꝰ ſi ſciatur inueniri dictio. Ad hanc inueniēduꝫ opor tet ſcire quottꝰ ſit annꝰ in ciclo ſolari. Ad quod ſciēdū addendus eſt nouenarius numero annoꝝ domini: quia natus eſt dominꝰ in anno decimo cicli ſolaris. Ideo no uenariꝰ qui p̄teriit eſt addendus: et ſumma totta eſt di uidenda. per. xxviii. et quod reſiduum fuerit. demōſtra bit quottꝰ ſit annꝰ cicli ſolaris Si em̄ vnitas remanſe rit primus eſt. ſi binarius ſecūdꝰ. et ita de alijs. Si aūt ſuper xxviii. nil remanſerit: vltimus eſt annꝰ Sed quo niā hoc ſine algoriſmo difficile eſt inueniri: abiiciendi ſunt de annis domini. M. cc. iiii. Illi em̄ diſſimiles ſūt in. xxviii. xl. ter. Reſiduo addatur. ix. et ſi ſumma vltra xxviii. creuerit: abiiciantur illi quotiens potuerīt: ⁊ reſi duum monſtrabit annū. Si nichil remanet vltimus eſt annꝰ. Un̄ verſus. Deſere xp̄i. M. cc. iiii. annos. Adde nouem reliquis aufer tunc octo viginti. Quot poteris vicibus: remanens tibi ſit quottꝰ annus. Solaris mon ſtrat: ſi nil remanet vltimus extat. Deniqꝫ ſi vis ſcire de aliquo menſe a qua feria incipiat: ſume regularē eiꝰ et iunge cōcurrenti anni. et ſumma fuerit citra. vii. qͦtꝰ erit numerus: totta feria ille menſis incipiet. ſi ſupra. vii. abiiciātur. vii. et reſiduū idē on̄det. LXXXVIII ¶ De biſexto. Iſextus eſt dies quidaꝫ collectus in quattuor annis et ſex horis ſinguloꝝ quattuor quibꝰ ſol moratur in zodiaco ſuper integros dies. Dici tur autem biſſextus: qua ſi abiſſe momentoꝝ collectus. Naꝫ ſol moratur in quolibet ſignoꝝ zodiaci. xxx. diebꝰ et. xxx. trientibus hore. et. xxx. biſſe momenti. Ex duo decies. xxx. diebus colligūtur tricenti et. lx. dies. ex. xxx trientibus hore colliguntur. x. hore in quolibet menſe. Duodecīes autem decem hore faciunt. c. et. xx. horaſ q̄ conſtituūt quinqꝫ dies. ex. xxx. biſſe momēti fiunt vigin ti momenta .i. dimidia hora. duodecim autem dimidie hore ſunt ſex integre: ex his quarto anno cōſtituitur v nꝰ dies qui dicitur biſſextus. a quo et annꝰ dicitur biſex tilis. Collocatur autem in februario dies ille: quia men ſis ille vltimꝰ eſt in anno ſolari qui dicit̉ incipere a mar tio. et ponitur. vii. kl̓. martii. Un̄ verſꝰ Biſſextuꝫ mar tis ſeptenis pone kalendis. Poſteriori die celebrantur feſta mathie .ſ. viii. kl̓. martu: Cur āt n̄ ponit̉ potiꝰ vlti mo die februarii cum in fine anni colligatur: cauiam re quire in compoto. Si autem biſſextus obmitteretur: tā tum accideret incōueniens: ꝙ initium anni vſualis qd̓ eſſe ſemper debet in ianuario: circumiret omnes mēſes anni iam in quarto anno inciperet annus: vltimo die d̓ cembris. In. viii. penultimo. Et ita in. cxxxiiii. annis inciꝑet annus in kl̓. decembris: et eodem modo retro cedendo tranſir et omnes mēſes āni in mille. cccc. et. lx. annis. Si autem vis inuenire vtrum annus ſit biſſextil̓ diuide annos domini in quattuor partes equaleſ: quod ſi potes annus pn̄s eſt biſſextilis. ſin autem: non. Unde verſus. In quattuor partes domini ſi diuidis annos. Nilqꝫ ſuperfuerit: crede biſſextus erit. ¶ LXXXIX ¶ De anno lunari Anus lunaris quadruplex dicitur. Primo mo do ſpacium quo luna circumit zodiacū: cōtinēs vigintiſeptem dies et octo horas. Secūdo mo do ſpacium quod eſt de vno nouilunio ad aliud. et eſt id̓ quod lunatio ꝯtinens vigintinoueꝫ dies et dimidium: Cum enim luna poſt coitum cuꝫ ſole receſſit ⁊ circumit ſuum circulū: cum ad primuꝫ pūctum redierit: nō inue nit ſolem vbi reliquerat. Sol em̄ illis. xxvii. diebus iā fere vnum ſignum tranſierat. vnde cuꝫ nō poſſit eſſe no uiluniuꝫ niſi poſt ſolis ⁊ lune coītum. luna ad hec ſequi tur ſolem et cōſequitur eum duobus diebꝰ et quattuor horis: ita vt iterum ſit in coitu: tunc ſtatim p̄cedens in cipit illuminari in parte inferiori: et fit nouiluniuꝫ. Ad quod intelligendum ſcienduꝫ: ꝙ ſemper medietas lune illuminatur a ſole: niſi ſit eclipſis lune que medietas qn̄ qꝫ ſuperior eſt. quādoqꝫ inferior. quādoqꝫ partim ſic ꝑ tim aliter. Nouituniū igitur eſt quādo poſt coītum ſoliſ et lune in quo tota ſuperior medietas illuminatur a ſole luna p̄cedens ſolem incipit illuminari ab eo in inferiori parte: et poſt apparere in occidente poſt occaſum ſolis et ita magis ac magis recedens a ſole: ſuſcipit magis ac magis lumen in inferiori parte decreſcente ſecundū eandem ꝓportioneꝫ lune partis ſuperioris. Et cum lūa magis non poſſit elongari a ſole: quod eſt in directa op poſitōne: et tunc tota medietas inferior illuminatur: et eſt plenilunium. Statimqꝫ incipit iterum aꝓpinquare ſoli: et ꝙͣto magis aꝓpiauerit: tanto magiſ illuminatur ſuperius decreſcente inferiori lumine: donec iterum cū ſole coeat. Ex his patet ꝙ quelibet lunatio habet. xxix dies et dimidium. Sed compotiſte volentes lunatōneſ per dimidios dies diſtinguere: dederūt alij triginta di es. Alii. xxix. et ſic ſemꝑ alternatim. Omnes ergo mē ſes impares: vt ſunt primꝰ et tercius ſumpto initio a ia nuario habent in lunatōne. xxx. dies. Pares vero vt ſe cūdꝰ et quartus. ⁊ alij habēt in lūatōne. xxix. dies. Un̄ verſus. Impar luna pare: par fit impare menſe Et nō ta ꝙ lunatio ſemꝑ eſt illius menſis in quo finitur Und̓ verſus In quo completur menſi lunatio detur Hūc ta men verſum qn̄qꝫ falſificant emboliſſimi. Ad ſciendum iſta nouilunia ſingulis mēſibuſ per. xix. annos cicli decē nouēnalis inuentus eſt quidam numerꝰ a iulio. vt dicit̉ qui ꝓpter ſui valorem dicitur aureus. vel quia aureis li LXC. teris olim ſcribebatur ¶ De aureo numero et anno lunari cōmuni St autem hic numerus ab vnitate ad decēno uem aſcendēs. ciclo decēnouēnali deſeruiens: qͥ oſtendit lunam primā ſupra illam litteram cui ſcribitur in kalendario totto anno cicli decēnouēnalis quot vnitates cōtinet ipſe aureus numerus verbi gra tia primo anno cicli decemnoue nnal̓: vbicunqꝫ in kalen dario reperitur vnit aſ in aureo numero ibi eſt luna pri ma ſcd̓m eccleſiam. In ſecūdo anno vbi inuenitur bina rius: et ſic vſqꝫ ad. xix. a quo numero reditur ad vnita tem Formatur autem hoc modo habito vno aureo nu mero: ſuperadde. viii. et cōiunctum erit ſequens aureꝰ numerus: niſi ſumma excedat decemuoueꝫ: Tunc enim xix. relictis reſiduum erit aureus numerus Aliter vide ſi aureus numerꝰ ſit minor. xii. Si ſic adde. viii. et cōiū ctum eſt aureus numerus ſequens. Si vero fuerit duo decim: vel maior aufer vndecim et reſiduum erit ſeq̄ns Liber Sextuſdecimus qureus numerꝰ. Ponendꝰ eſt autem duplex aureꝰ nu merꝰ ī februario: alioquin accideret duplex incōueniēs quia in anno biſextili lunatio februarii tantuꝫ habebit xxix. dies: cum in illo anno ſemper debeat habere. xxx. Et etiaꝫ ꝙ lunatio martii habebit. xxxi. ꝙͣtum nulla lu natio debeat habere. Queritur ergo quare nouilunia eccleſie diſcordent a veris nouiluntis. dicit em̄ eccleſia ſepe lunam eſſe primaꝫ: cum ſit tercia. Ad rudeſ fit hec ſolutio: ꝙ adam tercio die poſt lunaꝫ factus: duꝫ primo vidit eam: dixit eam eſſe primaꝫ: cuius et nos eius filii ſequimur autoritatē. Ad p̄dicta vtile eſt ſcire inuenire ſingulis annis quottus ſit annꝰ in ciclo decemnouēnali quia hoc ſcito ſcitur aureꝰ numerus Vt ergo hoc ſciaſ adde annis dn̄i vnitatē: et tottaꝫ ſūmam diuide ꝑ. xix. et qd̓ reſiduum fuerit mōſtrabit quottꝰ ſit annꝰ. Si ve. ro nichil ſit reſiduū vltimꝰ eſt. Quod quia ſine algoriſ mo difficile eſt inueniri. fiat aliter: ita ꝙ relinquantur d̓ annis domini mille. ccxvi. Iſti em̄ ſunt diuiſibiles in. x ix. lx. quater et reſiduo adde vnū. quia ſecūdo āno huiꝰ cicli natus eſt dominꝰ: et ꝙͣtum excreuerit mōſtrabit qͦt tꝰ ſit annꝰ: donec tranſcendat. xix. tunc em̄ illis abiectiſ reſiduum oſtendet annū. Unde verſꝰ. Deſere xp̄i. M. cc. octo bis annos. Adde monos reliquis tunc denos atqꝫ nouenos. Abſtrahere ſi poteris: reliquuꝫ tibi nun ciat annū. Si nichil eſt reliquuꝫ: tunc vltimꝰ annꝰ habe tur. Tercio modo dicitur annꝰ lunaris ꝯmunis. Et eſt nus lunaris ꝯmunis ſpaciū cōtinens. xii. lunationes Unde dicitur cōmunis: quia ꝯmunicat duodenarium cum anno ſolari Sicut em̄ ille conſtat ex duodecim mē ſibꝰ: ſic et iſte ex duod̓ciꝫ lunationibꝰ: et continet dies. c ccliiii. vnde minor eſt anno ſolari vndecim diebuſ: l̓ duo decim ſi ſit annꝰ epactalis: ſiue lunaris. Ultimus enim. annꝰ lunaris ꝓpter ſaltum lune tantū habet cccliti. dieſ niſi ſit biſſextus. Et ꝓpter exceſſum anni ſolaris ſuper annum lunarem contingit variari etatem lune ſingulis annis. Ita ꝙ vbi hoc anno eſt prima: futuro anno vt ſe pius erit ibidem. xii. Qn̄qꝫ vero vndecima vel tredeci ma: ſed quia pluries duodecima datur iſte verſus. Quī qꝫ dies et ſex adiungit luna futura. Et eſt huiꝰ verſus talis regula. Quotta eſt hodie luna addas vndecim: et totta erit anno ſequēti: niſi ſumma tranſeat. xxx. Quot ſi acciderit illis relictis reſiduum erit etas Habet aūt iſte verſꝰ. v. vel ſex inſtantias ꝑ duodecim menſes āni. Alicubi em̄ nō addūtur vndecim ad lunam futurā. ſed tantū decem: et quādoqꝫ duodecim. XCI ¶ De regulari ꝯmuniꝰ Retera etiam inuenti ſunt duo numeri per qͦſ etas lune in kalendis et ꝑ cōſequēs in alijs die bꝰ īnoteſcat: quoꝝ vnus eſt inuariabilis: et dici tur regularis Alter variabilis: et dicit̉ epacta. Regu laris lunaris eſt numerꝰ oſtendens quotta ſit luna ī ka lendis mēſium: in primo anno cicli epactalis Et incho atur regularis a ſeptembre qui habet quinqꝫ ꝓ regula ri lunari. quia luna inuenitur quinta in kalendis eius in primo anno cidli epactal̓. Ad quod ꝓbanduꝫ: ſcie nd̓ ē: ꝙ ciclꝰ epactal̓ ⁊ ciclꝰ decēnouēnal̓ eod ānoꝝ nūero plentur. vterqꝫ em̄. xix. annos continet: ſed epactalis p̄ cedit decemnouēnaleꝫ quattuor menſibꝰ Incipit enim in ſepte mbre: et decemnouēnalis in ianuario. Dū ergo in ſeptembre eſt primꝰ ānus cicli epactalis: adhuc vſqꝫ ad ianuariuꝫ durabit vltimꝰ cicli decemnouēnalis Un̄ adhuc. xix. currit ꝓ aureo numero vſqꝫ ad ianuariū Su matur ergo ille aureꝰ nūerꝰ: qui eſt. xix. ante ſeptēbreꝫ vbi primo reꝑtus fuerit. et inuenitur ſuꝑ quartā literā a fine auguſti: et ita patebit lunaꝫ eſſe quintā illo āno ī kalēdis ſeptēbris. Et ideo ſeptember. v. habet ꝓ regu lari Ex hoc formātur alij hoc modo Uide ſi menſis ille cuiꝰ regularem habes hēat plures dies ꝙͣ ſua lunatio: vel pauciores: vel tot Si plures: adde hoc qd̓ plꝰ eſt re gulari: et ꝯiunctum erit regularis ſeq̄ntis menſis. Si pauciores: deme hoc quo lunatio menſē excedit a regu lari: et reſiduū erit regularis mēſis ſeq̄ntis. Illud autē ſcꝫ ꝙ dematur: ſolum accidit in februario: quia ille ſolꝰ pauciores habet dies ꝙͣ ſua lunatō Si vero tot habeat menſis quot lunatio: nichil mutabis ſed idem regulariſ erit ſequentis menſis. verbi gratia. Quinariꝰ eſt regu laris ſeptembris September vero habet tot dies ī mē ſe: quot in lunatione: vtrobiqꝫ. xxx. Un̄ idem quinariꝰ eſt regularis octobris qui ſequitur October autem ha bet duos dies ſuper ſuam lunatōneꝫ. adde ergo binari um: ad regularem ſuū qui eſt quinariꝰ et ſeptēnariꝰ: ex creſcens erit regularis nouembris: et ſic de alijs menſi bꝰ: niſi ꝙ in februario vnitas quā lunatio excedit menſē ſubtrahitur a ſuo regulari: et reſiduū eſt regularis mar tii. Quem vero numeruꝫ ꝓ regulari lunari quiuis men ſis habeat: ſcitur his verſibꝰ Eſtuat exurit gramē gra uat igne kalendas Igne kalendaꝝ lucet michi nominiſ ordo. harum duodecim dictionum prima deẜuit ſeptem bri et ſic per ordinē Quotta ergo fuerit primā liter adi ctionis in alphabeto tottum numerū habet ꝓ regulari lunari menſis cui deẜuit dictio. Idem ſcitur hoc verſu. Poſt. e. bis. g. bis et. i. k. bis. Poſt manet ordo alpha beti. ſcꝫ. l. m. n. o. XCIII. ¶ De epacta et emboliſmo Pacta eſt quidam numerus collectꝰ ex illis. xi diebus quibꝰ ſolaris lunarem excedit Sic dic a ab ep̄i quod eſt ſupra: et acta quaſi epacta .i. ex illo ſuꝑfluo anni ſolaris acta. Formantur aūt ſic Pri mo anno cicli epactalis nulla eſt epacta: quia nullus eū in ciclo p̄ceſſit. Epacta em̄ cuiuſlibet anni colligitur ex anno vel annis p̄cedentibꝰ In fine ergo primi anni ſu ꝑſunt. xi. dies in anno ſolari ſuꝑ lunareꝫ: et illi ſunt ep̄a cta ſecūdi anni. Iterum in fine ſecundi āni ſuꝑſunt. xi. quibꝰ iūctis ad eiuſdem anni epactā fiunt. xxii. qui ſunt epacta tercii anni In cuius fine iterum ſuꝑſunt. xi. qui bꝰ iunctis ad epactam fiunt. xxxiii. Triginta ergo fa ciūt vnum emboliſmū ſiue lunationeꝫ emboliſmalem: que tercio anno colligitur Ideoqꝫ annꝰ ille dicitur em boliſmalis: et habet. xiii. lunatōnes ſcꝫ ſuas. xii. ſicut et alii: et iſtam ſuꝑadditam. Ternarius autem qui rema net eſt epactaˢ quarti anni: in cuiꝰ fine iteꝝ addūtur. xi. et fiunt. xiiii. qui ſunt epacta quinti anni. in quo iteruꝫ adde. xi. et fiunt. xxv. que ſunt epacta ſexti anni In quo iterum. xi. et fiunt. xxxvi. Xxx. ergo faciūt emboliſmuꝫ qui datur ſexto anno Sex autem que remanent ſūt ep̄a cta ſeptimi anni. in quo iterum addūtur. xi. et fiūt. xvii que ſunt epacta octaui anni In quo iterum. xi. et fiunt xxviii. que ſunt epacta noni ani Tunc quia parum deē emboliſmo. ſcꝫ binariꝰ qui mutatur ab. xi: noni anni. et fit emboliſmꝰ qui datur. viii. anno Nouenariꝰ auteꝫ re manens in fine noni āni eſt epactā decimi āni: ⁊ ſic ſem per addendo. xi. inuenies emboliſmū in āno vndecimo ⁊ in. xiiii. et in. xvii. et in. xviii. eſſe epactā vltimi āni ſcꝫ de cemnoueꝫ In cuius fine addūtur. xii. ppter ſaltum lūe: tunc em̄ ānus ſolaris excedit lunarem. xii. diebꝰ. Addi tis ergo. xii. ad. xviii. fiunt p̄ciſe. xxx. que remanentes āno. xix. faciunt emboliſmalem Unde cum nichil rema neat nulla eſt epacta primi auni ſequentis Poteſt aūt de facili inueniri epacta ſingulis annis ſic Uide quot ta ſit luna. xi. kl̓. aprilis et tottus numerus erit epacta. Unde verſus Que tenet vndena apriliſ luna kalendaſ Epacte numeruꝫ mōſtrat ꝑ quemlibet annum Dicitur autem emboliſmꝰ ab embolon grece quod eſt tranſcen dens latine: quia ex p̄fato tranſcenſu colligitur ¶ Iſido rꝰ libro. vi. Emboliſmi aūt ⁊ ꝯmunes anni ſic inueniūt̉ Liber Sextuſdecimus Si em̄ a .xiiii. luna paſche p̄cedētis vſqꝫ ad. xiiii: ſeq̄n tis tricenti. lxxxiiii: dies fuerīt eſt emboliſmalis annꝰ: ſi ¶ XCIIII ccc. liiii. cōmunis. ¶ De ſaltu lune ¶ Ex compoto Altus lune eſt quidam dies collectus in. xix: ā nis: ex eo quod d̓ ſuꝑfluo datur lunatōnibꝰ: ſub tractus a lunatione iulii vltimi anno cicli Tūc vnuꝫ diem ſuper quē alijs anniſ lunatio iulii dicit̉. xx: x. ſubtrahimꝰ: nō cōputantes eam niſi vigeſimā nonaꝫ Unde ſaltus lune facit duas lunatiōes ſimul eſſe. xxix. dierum Ideo autem ſubtrahitur dies iſte a lunatione iulii: quia iuliꝰ vltimus eſt in anno epactali īter menſeſ hn̄tes. xxx. dies in lunatione. et annus quidem epactal̓ ſecūdum menſes ſemꝑ incipit ante ſeptembrē iiii. die bꝰ Oportet em̄ omnes alios ibi inciꝑe vbi incipit pͥmꝰ ſcd̓m menſes. et ſi non ſecūdum lunationes. dicitur ta mē incipere a ſeptembre licet incipiat. iiii. diebꝰ an̄. Si cut annꝰ ſolaris dicitur inciꝑe in martio: et tn̄ incipit. v. diebus ante a feſto ſcꝫ ſancti mathie. Uide autē que ſit epacta anni: et iunge regulari lunari menſis in cuiꝰ kalendis etatem lune queris et quantum inde creuerit: totta in kaleudis erit luna: niſi ſumma tranſeat trigīta Quod ſi acciderit: illis relictis reſiduum idem oſtendit Uerūtamē in ciclo epactali in. v. locis fallit hec cōiun ctio in tribus annis Unde verſus. Octauo. xi. poſtre mo fallit epacta. ¶ XIIIII. ¶ De feſtis mobilibus. Equitur de feſtis mobilibus que quinqꝫ ſunt ſcꝫ. Septuageſima. Quadrageſima. Paſcha. Rogationes. Penthecoſte. Quodlibꝫ iſtoꝝ. xx xv. dies habet in quibꝰ ſemꝑ celebratur. Quo autem il loꝝ celebranduꝫ ſit indicant claues terminoꝝ Eſt eniꝫ clauis terminoꝝ quidaꝫ numerus qui debite inchoatꝰ et finitus indicat feſtum eſſe in ꝓxima dominica ſequē te. Et dicitur clauis ꝑ ſimilitudineꝫ. quia aꝑit introitū ad feſtum. Formātur autem claues hoc modo. Prima clauis eſt. xxvi. a qua formātur alie ſic Adde. xix. et cō iunctum erit clauis ſequens niſi excreſcant. xl. Quod ſi acciderit. xxx. reſiduū erit clauis. et ſic formes alias vſ qꝫ ad vltimū annuꝫ ſcꝫ. xix. Sunt enim. xix. claues. xix. annis cicli deſeruientes Cum em̄ veneris ad vltimum annum: inuenies clauem eius. xxxviii. quibus adde: xv iii. et abiectis. xxx. remanent. xxvi. que ſunt clauis pri ma Sicut enim ad epactam ſingulis annis adduntur. xi. vltimo autem. xii. ſic ad clauem ſingulis ānis addū tur xix. vltimo autem. xviii. De formatione aliaꝝ claui um a prima habentur verſꝰ hi. Tu. xxvi. ꝑ prima colli ge claue. Vt reliquas formes ter quinqꝫ et quatuor ad des. Si. xl. ſuꝑant. xxx. reſcides Qui ſequitur numeruꝫ pones ꝓ claue ſequenti Poſſunt etiam formari in ſum mitatibꝰ quinqꝫ digitoꝝ hoc modo vide quottꝰ ſit ānꝰ decēnouennal̓: et cōſume numeruꝫ in ſummitatibꝰ quī qꝫ digitoꝝ incipiens a pollice: et ſi terminatur in polli ce adde. xxv. Si in indice. xiii. Si in medio. xxxi. Si in medico. xix. ſi in articulari. vii. et ſi ſumma trāſierit ad xl. reiectis. xxx. reſiduum eſt clauis Unde verſus. Xxv xiii. xxx. monoſqꝫ Unde vigin: epta digitis ꝓ clauibus apta Ubi autem incipiant claues ſcitur his verſibꝰ In iano prima poſtremaqꝫ marte ſecūda Apriliſ prima. gͦ format: ternaqꝫ clauem Omniū enim feſtoꝝ claues ſu per. g. incipiunt. Nam clauis ſeptuageſime ſedꝫ ſuper primā. g. ianuarii. quadrageſime ſuper vltimaꝫ. Paſ che ſuper ſecundā. g. martii Rogationū ſuper primaꝫ aprilis Penthecoſtes ſuꝑ terciam aprilis Una autem clauis anni ẜuit omnibus feſtis Incipe ergo claueꝫ lo co ſuo et cōputa tot dies quot vnitates habet clauis: ⁊ vbi terminatur ſuper illum dieꝫ d̓r eſſe terminꝰ feſti: et ꝓxima die dominica ſequēti erit feſtum. Fallunt autem claues ſeptuageſime ſi ſit biſextus: et claueſ terminētur in ſabbatho: tunc em̄ vnitas addetur claui: et dominica ꝓxima ſequens erit ſeptuageſima Idem accidit de qua drageſima ſi clauis terminetur ante biſextum vel ipſa die biſexti ſcꝫ ſuper primū .f. quod eſt vigilia mathie ha bens circa ſe. vii. kl̓. Ad paſcha autem et ſequentia fe ¶XdV ſta inuenienda nūꝙͣ fallunt claues: ¶ De quibuſdā verſibus ad p̄dictorum ſciē ciam vtilibus. ¶ Tem ſeptuageſima poteſt his verſibus inueni ri A feſto ſtelle numerando ꝑfice lune. Xl. di es poſt ſeptuageſima fiet. ſcꝫ dominica ꝓxima Si cadit in lucem ſeptenam ſitqꝫ biſextus Linque diem primū domini retinendo ſecundū Quotacūqꝫ em̄ luna fuerit in die epiphaīe: illi etati adde tot dies nūe rando quoad ꝯpleas. xl. et ꝓxima dominica ſequēs erit ſeptua geſima niſi quadragenariꝰ terminetur in ſabbatho: et ſit biſſextus: tunc enim obmiſſa ꝓxima dominica ſequēs erit et eſt ſeptuageſima Iteꝫ de paſcha habētur hi ver ſus. Poſt martis nonas vbi ſit noua lūa requiras Que poſtꝙͣ fuerit bis. vii. paſcha patebit Erit eniꝫ ꝓxima ſe quente dominica. Item nota alios verſus ad multa vt les Eſſe grauem nobis bello carnem caueamꝰ Bellum ſepe gerens etenim puto deiicit hoſteꝫ Mox anime lu crum inuenies cum religioſis. Hiſ verſibus primo pn̄t ſciri anni emboliſmales et cōmunes Si enim dictio de ſinit in. m. ſequens dictō eſt anni emboliſmalis Item per eoſdem poſſunt ſciri epacte Si em̄ dictio deſinatī m. adde. iiii. ad numeruꝫ illum quem prima litera habꝫ in alphabeto et cōiunctum erit epacta Si autem nō de ſinat in. m. cōputa a prima litera dictōnis per alphabe tū vſqꝫ ad ii. et illi numero adde. xiiii. et cōiunctū erit epacta: niſi excreſcant. xxx. illa enim ſemper abicienda ſunt Iteꝫ per eos poſſunt ſciri claues ſic Si dictio deſi nit. in. m. cōputa a prima litera dictionis ꝑ alphabetuꝫ vſqꝫ ad. x. ⁊ ille nūerꝰ erit clauis. Si em̄ d̓ſinit in. m. ad de xxi. ad numerū quem habet prima litera dctōniſ ī al phabeto: et cōiunctuꝫ erit clauis Item termini paſcha les poſſunt haberi per eoſdem ſic Si dictō deſinit in. m terminꝰ paſche erit in martio totto die a fine martii qͦt ta eſt prima litera dictōnis in alphabeto Si vero nō d̓ ſinit in. m. terminꝰ paſchalis eſt in aprili totto die a pͥn cipio aprilis: quotta eſt prima litera dictionis in alpha beto Aduentus domī ante. v. kl̓. decembris eſſe nō pōt nec poſt ternas nonas decembris Sed quecūqꝫ illaruꝫ vii. literarum que ibi includūtur pn̄tabit dominicā ibi erit aduentus Unde verſus Aduentuꝫ dn̄i non eſt cele brare decembris Poſt ternas nonas nec quinas aū ka lendas Item aliter de eodem Andree feſto vicinior or dine quouis Aduentū domini prima colit feria hoc eſt dominica vicinior feſto beati andree ſiue an̄ ſiue retro ſiue ipſa die feſti erit aduentus domini. .XGVI ¶ Cur ī celebratōne paſche obſęruamus nu merum lunarem. ¶ Auguſtinus ad ioui. ij. Oteſt autem queri cur āniuerſarius dies paſſi onis domini celebrande non ad eandem diem re deat: ſicut et dies natiuitatis Quia nimiruꝫ dies natalis nō in ſacramēto: ſed tantū in memoriaꝫ ro uocare ꝙ natus ſit celebratur. ideo tantuꝫ diem auni re uolutum quo ip̄a res acta fuit: feſta deuotione ſignifi cari oportet Sic aūt agimus paſcha vt non ſoluꝫ quod geſtum eſt. videlicet ꝙ mortuꝰ eſt xp̄ꝰ et reſurrexit ī me moriā reuocemꝰ: ſed etiam cetera que circa ea teſtātur ad ſacramēti ſignificatōneꝫ cōuertere non obmittamꝰ Tranſitus quidem de morte ad vitam in domini paſſio ne et reſurrectione ſignificatus eſt Nam etiam paſcha nō a patin quod grece pati dicitur ſumptū eſt: ſed he braicuꝫ eſt et interp̄tatur tranſitus: hic trauſitus nunc Liber Sextuſdecimus a nobis agitur in fide et ſpe Un̄ ſi ꝯreſurrexiſtis cū xp̄o ⁊c. tandem ꝑagetur in noſtra reſurrectione. ¶ Unde ſeqͥ Mortui enim eſtis ⁊ vita veſtra abſcōdita eſt cuꝫ xp̄o in deo Et iterum Cum xp̄ꝰ apparuerit tunc et vos ap parebitis cuꝫ illo in gloria Propter hoc ergo initiū nō ue vite: quod in fide agimꝰ induentes nouum homineꝫ quem iubemur induere: et exuere veterem. Cum dicit̉. expurgantes vetus fermentū: vt ſitis noua conſperſio quonia paſcha noſtrum immolatꝰ eſt xp̄ꝰ Primus mē ſis celebrationi paſche attribuitur: qui etiā dicitur mē ſis nouoꝝ: ⁊ quia vero nūc in toto temꝑe ſeculi tempuſ tercium apparuerat Primū enim fuit ante legeꝫ Secū dum ſub lege Tercium ſub gratia In quo iam manife ſtatio ſacramēti prius occulti apparuit Septenarius etiam numerus qui ſolet in ſcripturis ad ꝑfectōneꝫ mi ſticꝰ apparere Tercia ebdomada lune paſcha celebrat̉ id eſt. die qui occurrit a quartadecima vſqꝫ ad viceſiā primam Eſt et iam ibi aliud ſacramentū Nā talium re rū ſtudioſi ex ip̄iſ cornibꝰ lūe q̄ a ſole auerſa ſūt ſiue cre ſcētiſ ſiue decreſcētiſ ꝯiecerūt eaꝫ a ſole illuſtrari: ⁊ quā to magis ab eo recedit: tantomagiſ ab ea parte que ter ris apparet: radios ē ius exciꝑe Et ꝙͣtomagis ad eum poſt dimidiū menſem ex alio ſemicirculo ꝓpinquat: tāto magis a parte ſuꝑiori quam terris auertit non poſſe ra dios excipere: et ideo videri decreſcere Uel ſi habet lu men ſuum: illud habet ex vna parte in emiſperio: quam ꝑtem recedens a ſole paulatim terris oſtēdit: donec to tam on̄dens quaſi augmenta mōſtret: dum non addat̉ quod deerat: ſed ꝑdatur quod inerat: Ac rurſus paula tim abſcondere quod patebat: ⁊ ideo videri decreſcere Sꝫ qd̓libꝫ hoꝝ duoꝝ ſit. illud manifeſtū eſt: quia luna n̄ augetur ad oculos noſtros niſi a ſole recedendo: neqꝫ minuitur niſi ad ſolem ex alia parte ꝓpinqͣndo Attēde ergo quod in ꝓuerbiis legitur. ſapiens vt ſol ꝑmanet. ſtultus autem vt luna mutatur Et quis eſt ſapiens ni ſi ille ſol iuſticie: de quo dicitur. Ortꝰ eſt michi ſol iuſti cie Et quis ſtultus niſi adaꝫ in quo omnes peccauerūt Anima itaqꝫ hū ana recedens a ſole iuſticie ſcꝫ interna ꝯtemplatōne incōmutabilis veritatis omnes vires ſu as in terrena conuertit: et eo magiſ ⁊ magiſ obſcuratur in interioribus ⁊ ſuꝑioribus ſuis. Sed cum redire ceꝑ it ad illum incōmutabileꝫ ſapientiaꝫ ꝙͣtomagis ei apꝑ pinquat affectu pietatis: tantomagis renouatur de die i diem O mīſqꝫ illa lux īgenii que ad inferiora vrgebat ad ſuperiora cōuertitur: ⁊ terrenis quodāmodo aufer vt magis magiſqꝫ huic ſeculo moriatur: ⁊ vita eius ab ſcōdatur cū chriſto in deo Mutatur ergo in deteriꝰ ad exteriora ꝓgrediens in vita ſua ꝓiitiēs intima ſua. Et hoc certe in eis qui terrena ſapiunt melius videtur: cuꝫ laudatur peccator ī deſideriis anime ſue. Mutatur au tem in melius cum intentioneꝫ et gloriā ſuā a terrenis que in hoc ſeculo apparent paulatim auertit: ⁊ ad ſupe riora et interiora cōuertit. et hoc certe in eis qui terre na ſapiunt deterius videtur Und̓ dicturi ſunt: hi ſunt quos aliquādo habuimꝰ in deriſum ⁊c̄. Nō ſolū ergo ꝓ pter tempꝰ tercium quod ſupra ꝯmemoraui: quia inde incipit ebdomāda tercia. ſed etiam ꝓpter ipſam terciaꝫ ꝯuerſionem ab exterioribꝰ ad interiora a. xiiii. lūa trāſi tū hunc de luna ſimilitudo aſſumitur ab alia vita in ali am: qui paſcha nominatur voluit ſpirituſ ſanctꝰ obẜua ri vſqꝫ ad. xxi. verū ꝓpt̓ nūeꝝ ſepternariū: quo ꝑfectio vniuerſitatis ſepe figuratur. qui etiaꝫ ip̄i eccleſie attri buitur: ꝓpter īſtar vniuerſitatis Unde Iohānes ī apo calipſi ſcribit. vii. eccleiiis Eccleſia vero dum adhuc in iſta mortalitate cōſtituta eſt: ꝓpter ip̄am mutabilitateꝫ luna in ſcripturis appellatur Unde Parauerūt ſagit tas ſuas in pharetra: vt ſagittēt in obſcura luna rectoſ corde Et orietur in diebus eius iuſticia et abundantia pacis ⁊c. Sed et iudei in paſche celebratione hec eadē obẜuant ſcꝫ menſem nouoꝝ et lunā a. xiiii. vſqꝫ ad. xxi. ¶MI ¶ De ſabbathi circa idem obſeruatione Ur ergo ꝓpter iudeos hoc etiam obẜuamꝰ vi ſabbathuꝫ oc curratur. Quia illud eoꝝ paſcha quo paſſus eſt dominꝰ occurrit: vt inter mortē eius et reſurrectioneꝫ medius eſſet dies ſabbathi Id̓o eundem diem addendū patres noſtri cenſuerūt: vt et no ſtra feſtiuitas diſtingueretur: ⁊ ꝙ non fruſtra factū eſt ab illo: qui oportunā ſacram̄to. qd̓ cōmēdare inſtituerat horam exſpectabat: cum diceret: Nondum venit hora mea: ſed vt in anniuerſaria paſſionis eius celebratione a poſteris ẜuaretur Attende ergo ſacratiſſimuꝫ triduū crucifixi ſepulti ſuſcitati Hoꝝ trium quod ſignat crux in p̄ſenti agimꝰ vita Quod autem ſepultura et reſurre ctio: fide et ſpe gerimꝰ Nunc ergo dicitur homini Tol le crucem tuam et ſequere me Cruciatur autē caro: qn̄ mortificātur menbra noſtra que ſūt ſuꝑ terrā. fornicatō īmundicia luxuria auaricia ⁊c̄. Un̄ ⁊ alio loco Uerus homo noſter ſimul crucifixus eſt cruci ⁊cͣ. Nūc ergo eſt tempus crucis cum facimꝰ oꝑa bona: ſed adhuc labori oſa: quoꝝ merces eſt requies Crucis latitudo eſt hylari tas vel tolerantia. de qua dicitur Spe gaudentes in qͣ figuntur manus .i. oꝑa Congitudo quā totum corpus extenditur: longanimitas Altitudo: ſpes retributioniſ Profunditas ſecretum ſacramētū Unde apoſtolꝰ. Ut poſſitis cōprehendere cum omnibꝰ ſanctis que ſit lōgi tudo latitudo ⁊cͣ. Ea vero que nondum videmꝰ et tene mꝰ: ſed fide et ſpe gerimus in alio biduo figurata ſunt Hec em̄ que nunc agimꝰ ſunt tanꝙͣ clauis p̄ceptoꝝ ī d̓i timore crucifixis. Sunt em̄ claui p̄cepta quibus in dei timore configimur: Unde Confige inquit timore tuo carnes meas Poſt hanc vitam erit requies que ſignifi catur per ſepultur aꝫ domni in ſabbatho. nec interrūpe tur reſurrectione: ſed clarificabitur Quadrageſima ſa ne ieiunioꝝ habet autoritatē: et in veteribuſ ex ieiunio moyſi et heliie: et in euangelio ex ieiunio domini Unde in ꝑſona moyſi lex apparuit. in ꝑſona helue ꝓphetie ac cipiūtur: inter quos ī monte dominꝰ etiaꝫ glorioſus ap paruit vt euidentiꝰ appareret: quod de illo dicit apoſto lꝰ Teſtimoniū habens a lege et ꝓphetis In qua ergo ꝑte ꝯgruentius obẜuatio quadrageſime cōſtituetur: ni ſi cum finis atqꝫ cōtigua dominice paſſioni ſit: quia in eo ſignificatur hec vita laborioſa: cui opus eſt cōtinen tia ſiue ieiuniuꝫ a mundi amicicia que vtiqꝫ fallaciter blandiri et illecebraꝝ ſuccos circūſꝑgere atqꝫ iactare non ceſſat. Numero autem quadragenario: vitam iſtā ꝓpterea figurari arbitror. quia denarius in quo eſt per fectio beatitudinis noſtre: ſicut in octonario quia redit ad primū: ita in hoc: quia creatura que ſeptenario figu ratur adheret creatori: in quo declaratur vnitas trini tatis ꝑ vniuerſum mundū temꝑaliter annuncianda: qui mundꝰ quatuor ventis delimatur et quatuor elementiſ erigitur: ⁊ quatuor anni temꝑibus variatur. decem aūt quater in quadraginta conſumitur Quadragenariꝰ au tem partibꝰ ſuis cōputatis: addit ipſum denariū et fiūt qͥnquaginta tanꝙͣ merces laboris et continentie. Nec fruſtra dominꝰ poſt reſurrectioneꝫ. xl. dies cum diſcipi lis in hac terra et in hac vita conuerſatus eſt ⁊ poſtꝙͣ aſcendit ī celum. x. diebus interpoſitis ꝓmiſſuꝫ miſit ſpi ritūſanctū. Completo die penthecoſtes qui dies qͥnqua genariꝰ habꝫ alteꝝ ſacramentū. qꝛ ſepties. vii. qͣdragin nouem fiunt: et cum reditur ad initium qd̓ eſt octauꝰ qͦ et primus dies qͥnquaginta cōplentur: qui celebrātur poſt domni reſurrectioneꝫ. tamē in ſignū vel figuraꝫ nō laboris: ſed quietis et leticie. ꝓpter hoc ieiunia relaxan tur: et ſtātes adoramꝰ: qd̓ ē ſignū reſurrectionis. Unde Liber Sextuſdecimus in omnibꝰ diebus dominicis id ad altare obſeruatur: ⁊ all̓a canitur: quod ſignat actionem noſtram futuram nō eſſe niſi laudare dn̄m. Sicut ſcriptuꝫ eſt Beati qui habitāt in domo tua domine: in ſecula ſeculoruꝫ lauda būt te. Qui etiā dies qͥnquageſimꝰ nō tantū euangelio cōmendatur: quia tunc temꝑis ſpūſſanctꝰ aduenit. ſed. etiam in exodo Nam ab īmolatione agni. l. dies nume rātur vſqꝫ ad diem quo lex data eſt ſcripta digito dei: qͥ ſignat ſpiritūſāctum Unde vbi vnus euāgeliſta dicit. Si in digito dei eiicio demonia. Alius dicit in ſpiritu dei Et magi in tercio ſigno deficiētes: ⁊ facientes ſibi aduerſum eſſe ſpiritūſanctū: dicunt digitus dei eſt hic Sicut em̄ cōciliatus ⁊ placatus ſpūſſanctꝰ requiem p̄ ſtat mitibus ⁊ humilibꝰ: ita cōtrariꝰ et aduerſus immi tes ⁊ ſuꝑbos inqͥetudine exagitat: quā inquietudinem muſce ille breuiſſime ſignauer̄t ſub quibꝰ magi phara onis defecerunt dicentes. digitus dei ⁊c. Contrariꝰ eſt autem ſpirituſſanctꝰ omnibus ſua querētibꝰ. et per hoc iugum aſperum et ſarcinaꝫ grauem portantibꝰ: nec in uenientibꝰ requiem animabꝰ ſuis: quia caritas nō que rit que ſunt ſua. Uocantur autem omnes ad illam reqͥ em̄ alteriuſ vite: quo ab iſta tranſitur: quod paſcha ſig nat: in no. pa. et fi. et ſpirituſſancti. Ideo quinqͣgenariꝰ us numerꝰ ter multiplicatus addito ad eminentiam ſa cramenti ipſo ternario: in illis magnis piſcibus inueni tur: quos dominꝰ iam poſt reſurrectioneꝫ: nouam vitā demoſtrāſ a dextera parte leuare imperauit ¶X ¶ VIII ¶ De cliclis annalibus. ¶ Ex compoto. Equitur de ciclis. Ciclus eſt ſpacium aliquod annoꝝ in ſe rediens ſecundū aliquos numeros Et dicitur ciclus per duplicem ſincopaꝫ quaſi circulus Sunt autem cicli ſex. Unus ſolaris continēs xxviii. annos incipiens a martio id eſt. vii. kl̓. martii in feſto mathie continens ꝯcurrenteſ ⁊ regulares ſolares et literas dominicales et annos biſextiles et cōmunes Secūdus eſt ciclus decemnouēnal̓ cōſtans ex. xix. ānis qui inchoatur a ianuario continens in ſe aureuꝫ nume rū: et claues terminoꝝ Tercius eſt ciclus lunaris ſimi liter incipiens a ianuario: et habens annoſ. xix. Incipit autem tercio anno cicli decemnouēnal̓: Hunc romani ī uenerunt: vt ſcirent quā hora luna a ſole accenderetur Sed quia hec inuentio ꝓceſſu temꝑis falſificata eſt: ni chil oꝑamur ſcd̓m iſtum ciclum. Quartus eſt ciclꝰ ep̄a ctalis incipiens a ſeptembre id eſt. v. kl̓. ſeptembris: ha bens ſimiliter. xix. annos: continens in ſe regulares lu nares: et epactas: et annos cōmunes et emboliſmales. Quintꝰ eſt ciclus magnus cōſtans ex qͥngentis. xxxii. annis. ſecunduꝫ quem formatur tabula dioniſii. Sextꝰ eſt ciclus indictionalis cōſtans ex. xv. annis: et cōtinēs indictiones Unde vidēdū eſt quid ſit indictio ¶AX ¶ De indictionibus et luſtris et olimpiadi bus et iubileis Lim romani toti fere mundo imꝑātes: inſtitue P rūt tributa ſibi dari ab vniuerſis ꝓuinciis Sꝫ quia difficile erat ſingulis annis romaꝫ veni re a remotis partibꝰ: ſtatuerūt ꝙ ſaltem ſingulis quin quēniis venirent: indicentes vt in primo qͥnquēnio affe rent ferrum ꝓ tributo ad arma fabricanda ¶ Secundo qͥnquēnio argentum ad militum ſtipendia Tercio vero aurum ad honorem romanoꝝ exprimendū. et ita ſemꝑ poſt aurum quod qͥndecimo anno ferebatur circulꝰ fie bat ad primum illoꝝ annoꝝ quinqꝫ: quibꝰ cōpletis fer rū ferebatur et quia romani ſic indixerāt: illi anni indi ctio appellātur: et eſt indictio equiuocū ad illos. xv. an uos: et ad quemlibet illoꝝ. Poteſt autem ſciri quottus ſit annus in ciclo indictionis additis. iii. ad annos dn̄i et ſic diuiſa ſumma ꝑ. xvi. quottꝰ remanet tottus eſt an uꝰ Si nichil: vltimus eſt Idem ſcitur his verſibus. De ſere xp̄i. m. cc. v. ter annos. Tres reliquis iungas: quin denos inde reſcindas. Quot poſſis vicibuſ: indictio ſēꝑ habetur Per remanēs ſi nichil remanet vltimꝰ annus habetur Luſtrū dicebatur qͥnquēnale ſpacium: quia cē ſu in republica pacto venientibꝰ nūciis ꝓuinciaꝝ cum tributo cum cereis et alijs pompoſis expēſis luſtrabāt ciuitatem ¶ Iſidorus libro. v. O ſimpias apud grecos conſtituta eſt apud heolidem grecie ciuitatem heoliis a gētibus qͥnquēnale certamen quatuor mediis annis va cantibꝰ Ob hoc heolidum certamīs tempuſ olimpiadē vocauerūt quadriennio in vna olimpiade ſupputato ¶ Iubileus hebraice dicitur remiſſionis annus: qui ſcꝫ ſeptenis annoꝝ ebdomadibꝰ. id eſt. xlix. ānis texitur: in quo tube clangebantur: et ad om̄es reuertebatur antiqͣ poſſeſſio. abſoluebāt̉ d̓bita ꝯfirmabāt̉ libertates. Hūc nūeꝝ etiā in diebꝰ penthecoſtes et ip̄i celebramꝰ pꝰ re ſurrectioneꝫ domini remiſſa culpa: et totiꝰ debiti euacu ato cyrographo: ab omni nexu liberi: ſuſcipientes ad uenientem in nos gratiam ſpirituſſancti. ¶ A. ¶ De ſeculis et etatibus. Ecula vero nationibꝰ ſiue generatōnibꝰ cōſtāt et inde ſecl̓a dicūtur: quia ſeſe ſequūtur Abeū tibus em̄ alijs: alia ſuccedunt. hoc quidaꝫ iubi leum dicunt: eo ꝙ hebreus ille qui ꝓpter vxorē ⁊ liberoſ ſuos amās dominuꝫ ſuum: aure ꝑtuſa ſeruitio ſubiuga tus ſeruire iubeatur in ſeculū: hoc eſt vſqꝫ ad. l. ānum. Etas d̓r plerumqꝫ ⁊ ꝓ vno āno: vt ī annalibꝰ Et ꝓ. vii. vt in hominibꝰ Et etiam ꝓ centum. et pro quouis tem pore. Unde et etas dicitur tempꝰ quod de multis ſecū lis inſtruitur: Dicta eſt autem etas quaſi euitas .i. eui ſimilitudo. Nam euum eſt etas ꝑpetua: cuiꝰ nec initiuꝫ nec extremū ſcitur. qd̓ greci vocat eonās. Et aliqn̄ qͥdē apud noſ ꝓ ſeculo Aliqn̄ āt ponit̉ ꝓ eterno. vnd̓ ⁊ apud latinos eſt deriuatū Etas autem proprie duobꝰ modis dicitur Aut em̄ dicitur etas homīs: ſicut infātia: iuuē tus: ſenectuſ. Aut mūdi ſicut ille. vi. quaꝝ diſcurſꝰ ꝑ ge nerationes et regna inſpicitur ¶ Actor. De his ſex mū di etatibus in fine huius oꝑis deo iuuante breuiter to tiꝰ mundi temꝑalem curſum ꝑſtringendo: dicere intēdi mꝰ. Hoc gͦ d̓ tēꝑibꝰ ad pn̄s dictū ſufficiat. ꝓpter celi lu minaria que in ſigna et tempora et dies et menſes ⁊ an nos creata fuiſſe legūtur die quarto Nunc ad ſequētiū dieꝝ oꝑa tranſeamus. ¶ Continētia libri decimiſeptimi. Ecimuſſeptimus liber agit de opere quinte diei. id eſt. de vo lucribus celi ¶ Et habet liber iſte clxxi. capitula. vt ſequi vid̓ ris per ordinem. E operatione quinte diei. id eſt de formatō ne volatilium et natantium. .ii. E natura auium in generali De differentia auium multiplici. .iii De e odem .iiii. De mutatione in colore. et plumis. et voce. et temꝑe. v. De auibus rapacibus De roſtris auium .vii. De alis et plurnis eaꝝ. .viii. De pedibus auium et cruribus. .ix. De vnguibus. .x. De carnibus eaꝝ. .xi. De inceſſu et volatu auium. .xii. De ꝑegrinatione et manſione eaꝝ .xiij De cibo potu auium. .xiiii. De vocibus auium. .xv. De quarūdam auium ſagacitate. .xvi. De quarūdam pugnacitate. .xvii. De nominibus et naturis auium ſecūdum alphabetū Liber Decimuſſeptimus et primo de accipitre .xviii. ¶ De eodem xix. De diuerſis ſpeciebus accipitris. .xx. De medicinis ex accipitre. .xxi .xxii. De achante et acredula. De aeriophilone .xxiii De agochile et alauda .xxiiii De alieto .xxv. .xxvi. De alcione. .xxvii. De anate. De cibo et medicina ex anate. xxviii. xxix. De anſere. De generatione anſerum ⁊ īpinguatione .xxx. De cibo et medicina ex anſere. xxxi De aquila. .xxxii .xxxiii. De eodem. De ſpeciebus aquile xxxiiii De nidis aquilaꝝ et pullificatione. .xxxv De aquile ſeneſcentis renouatione .xxxvi. De medicinis ex aquila. xxxvii. De ardea et ardeola et aſalon et aſida xxxviii. De achaco et auibus ꝑadiſi et aurifrigio. .xxxix. De barliathe ſiue berneka. .x De biſtarda et bonoſa. .xli. .xlii. De bubone. De buteo et botauro. .xliii. De caladrio et calandre. .xliiii. De capone̓ ⁊ caprimulgo. xli De carabdrione et carduelo et cariſta .xlvi. .xlvii. De ciconia. De pietate ciconiaꝝ et caſtimonia. xlviii .xlix. De cigno. De eodem. De cinomulgo et cipſedo et citramo. .li. .lii. De cōcyce. .liii De columba .liiii. De eodem. .lv. De columbario. De columbaꝝ pudicicia. .lvi. De generatione columbina. .lvii. De carnibus columbinis. .lviii De oꝑatione columbe in medicinis. .lix. De coredulo et cornice. .lx. lxi. De eodem De coruo. .lxii. De ſagacitate corui. .lxiii lxiiii. De cōturnice. De crochilo. .lxv. De cubeth. lxvi. De cuculo. .lxvii. De dyomediis auibus. .lxviii De egitho et emeria ercinia. .lxix .lxx. De falcone. Ge diuerſis generibus falconum. lxxi. De faſiano. .lxxii. .lxxiii. De fatatore .lxxiiii. De fenice. De ficedula et philomena. lxxv. De fulica. .lxxvi .lxxvii De gallo .lxxviii De eodem De gallinacio. .lxxix. .lxxx. De cibo et medicina ex gallo. De medicinis ex gallinacio. .lxxxi. De gallina et eius educatione .lxxxii. De impregnatione galline. .lxxxiii. lxxxiiii. De ipſius incubatione. .lxxxv. De generatione pulloꝝ et educatione. De cibo et medicina ex gallina. .lxxxvi. De girofalcone et goſturdo lxxxvii. De glute. .lxxxviii De graculo ſiue gragulo. .lxxxix. De grippe. .xc. .xci. De grue. De gruum volatu et ꝑegrinatione .xcii. De eodem. .xciii De harpia. .xciiii. De herodio .xcv. De ibite .xcvi. De irundine .xcvii. De irundinum pullificatione .xcviii. De medicinis ex irundine .xcix. De kiche. et kokri. ci. De lago et laro et lucidio. .cii. De linacho .ciii. De luſcinia. De meantha et mennonide. .ciiii. De mergo cſ. De merillone ⁊ merope cvi .cvii. De miluo .cviii De merula. De monedula et muſcicapa. .cix. De nicedula. .cx De nycticorace vel noctua. .cx .cxii. De onocrotalo .cxiii. De niſo. De opimacho. .cxiiii. De oriolo et ortigamētra cxv. De oſina et oſſifrago. .cxvi. De ocho. cxvii. .cxviii. De palumbo cxix. De medicinis ex palumbis De paſſere .cxx De cibo et medicina ex paſſere .cxxi De pauone .cxxii. De pauonum generatione .cxxiii. cxxiiii. De ipſoꝝ educatione De virtute carnis pauonine .cxxv. .cxxvi. De pagaſo et pelargo cxxvii. De pellicano De perdice. cxxviii. De perdicum incubatione. cxxix. De cibo et medicina ex perdice. cxxx. De pica. cxxxi. .cxxxii. De pico et pigargo. De plathea et pluuiali cxxxiii. cxxxiiii. De porphirione. De pſitaco. cxxxv. De regulo. cxxxvi. De ſeleutide et ſtrige et ſtrophilo cxxxvii. De ſtrucione. cxxxviii. De eodem. cxxxix De ſtrucicamelo et ſturno .cxl. De tarda ⁊ tragopa cxli. De turdela et t̓do cxlii. De turture. cxliii. De eodem. cxliiii. De vanello. cxlv. De veſꝑtilione .cxlvi. De vlula cxlvii. De vpupa cxlviii. De vulture cxlix. De eodem .cl. .clii. De multiplici vulturum genere. .clii. De generatione vulturum et educatione De medicinis ex vulture .cliii. De yboꝫ et ydro. et yſida et xione ac zeleutide. cliiii. De generatione auium clv. De fecunditate earum clvi. De nidificatione auium. .clvii. De generatione ouorum. .clviii. De complemento eoꝝ. .clix. De natura ouoꝝ. .clx. De varietate ouorum. clxi. De operatione eorum in cibo. .clxii. Iterum de operatione ipſorum in medicina. clxiii. De eodem. .clxiiii. De ouis venti .clxv. De incubatione ouorum .clxvi. De corruptione ouorum. clxvii. Liber Decimuſſeptimus De complemento pullorum in ouis. clxviii. .clxix. De nutrimennto pllorum. De excluſione pullorum. .clxx. clxxi. ¶ I. De educatione pullorum. ¶ De oꝑe quinte diei. id eſt de formatione volatilium et natatilium uinta die ornauit deus aerē volatilibꝰ: et aqͣꝫ natatilibꝰ Horuꝫ vtraqꝫ ex aquiſor ta ſunt: facilis em̄ eſt trāſitus aque in aera tenuando et aeris in aquaꝫ ſpiſſando Piſces vocat moyſes rep tilia: quia impetu quodā totos ſe ra ꝑiunt: vt ſerpentes Non feruntur pedibuſ: vt fere. his bn̄dixit deus ſic Creſcite et multiplicamī. ⁊c. Patet rō cur ſub eadem die factus eſt ornatꝰ aeris et aque: quia ſcꝫ hec duo elementa tenent naturaꝫ mediam luminoſi corꝑis .i. celi vel ignis: et opaci ſcꝫ terre Und̓ et in hoc cōueniūt: ꝙ vtrumqꝫ eſt receptibile lumīs et obſcurita tis: vtrumqꝫ rare factibile et denſabile. vtrumqꝫ etiam de facili in alterum ꝯuertitur: vt dictum eſt Ideo autē vtriuſqꝫ ornatꝰ ex vno ꝓductꝰ eſt: ſcꝫ ex aqua volatilia ſil̓ et̓ natatilia: et non ex aere volatilia: cum ſint orna tꝰ aeris: qꝛ in ſuꝑiori ꝑte iuxta regionē igneaꝫ eſt aer li quidꝰ ac purus ac tam tenuis ſiue ſubtilis: ꝙ nichil vi uenſ poſſit ibi ſpirare nec reſpirare: ac ꝑ hoc neqꝫ viue re: ſicut patet in monte olimpo. idcirco aer quantū ad il lam ſui ꝑtem non eſt ornatꝰ animalibꝰ: quia non poſſent ibi viuere: nec poſſet etiam auium corꝑa ſuſtinere: ſicut aer iſte inferior craſſus et humidꝰ: qui ſuſcipiens exala tōnes humidas: ⁊ ventis ꝯcitatus ꝯdenſatur in nubes et effundit imbres. Hic ergo ornatus ē ſuis animalibꝰ i. volatilibus: que poſſunt ex eo reſpirare ꝓpter craſſitu dinem humoris: et quoꝝ corpora poteſt ſuſtinere: ſicut aqua piſcium. duꝫ ei pennis ſuis īnituntur volando: ſic piſces pinnulis ſuis aque natando. Et quia aer iſte ra tione humoris tenuis: quo contextus eſt: nature humi de d̓putatur .i. aque: et ideo dicitur aquā ꝯmūe ꝓducti uum vtroꝝqꝫ: cum dicitur. Producāt aque reptile ⁊cͣ. Ceterum ad fieri vtroꝝqꝫ ꝯueuiūt aer et aqua: ceteris elementis adiunctis: que ſunt extrema ſcꝫ ignis ⁊ terra Et qm̄ aqua cedit in materialem naturā: aer in actiuā In volatilibꝰ aūt dominatur actiua ſuꝑ materiale: ⁊ in piſcibus ecōuerſo Ideo congrue volatilia locum habi tationis ſue tenent aerem: piſces vero aquam Und̓ et piſcium carnes ſunt aggeneratiue humoriſ frigidi: vo latilium aūt calidi ſecundū genus ſuum. Recte ergo a qua cōmune ꝓductiuū vtroꝝqꝫ dicitur: quia ex aquis eleuatis in vapores nubium exiſtit materiā volatilium ex aquis vero pingueſcētibꝰ inferiuſ materia piſciū. II De natura auium in generali. Iſidorus libro ethimologiarū. xij. Ues dicte ſunt eo ꝙ certas vias non habeant ſed per auia queqꝫ diſcurrant. Alites auteꝫ: eo ꝙ alis alta intendant: et ad ſublimia remigio alarum conſcendat. Uolucres autem dicātur a volādo Nam vnde volare inde dicimꝰ ⁊ ambulare Dicitur au tem vola pedis vel manꝰ pars media. In auibus itaqꝫ media pars alarum vola dicitur: quarū motu pēne agi tantur: inde ⁊ volucres appellantur. ¶ Areſtotiles in li bro de animalibꝰ. Aues autem diuerſificātur ſecundū magis et minꝰ in ſuis mēbris Omnes habent plumaſ vel ſquamas vel cortices et alas et roſtrum. et in maio ri parte collum ſequitur crura: ſcꝫ longum longa: et cur tum curta Preterꝙͣ in auibus habentibꝰ corium inter digitos Et collum earum ſicut harundo piſcatoꝝ: ro ſtrum vero ſicut hamuſ ad capiendū cibum Habēt au tem vias naſi non diuiſas manifeſte prope os: propter anhelitū. Et quoniaꝫ incuruate ſunt ⁊ alate: pondꝰ ca pitis habent paucum: et corpus anguſtuꝫ Habent du os tantū pedes: quia in loco pedū anterioꝝ habēt alaſ Habent auteꝫ omnes aues pectus acutum: ⁊ carnoſuꝫ Acutum quidē: quia ſi eſſet latum: multuꝫ aeris moue ret: et eſſet grauis volatus. quanto ergo acutiꝰ eſt: tan to melius volant Carnoſum autē: qm̄ acutuꝫ eſt debile niſi habeat oꝑimentū ex multa carne et impulſione ae ris leditur in volando Aues non habentes dentes: ſed loco dentiū roſtra Palpebras habent menbranaleſ: nō carneas: ſcꝫ vt quadrupedia Habent acutum viſuꝫ ne ceſſario: quia vident a remotis Claudunt oculum non niſi ꝑ palpebram inferiorem: cum ambulātia claudant ꝑ ſuperiorē Lacertaꝝ vero genus oīno non claudit A ues habent pulmonē cōcauū: ſpume ſimilem et modicū Habent ⁊ vmbilicuꝫ temꝑe ꝑtus: ſicut et cetera anīa lia: ſed creſcentibus illis latet Non autē mingūt aues: quia parum bibūt. et quod ſuꝑeſt humidi: tranſit in plu maꝫ Auium generibꝰ appriatur carentia labiorum ⁊ dentium Nec habent aureſ uel naͣſum. ſed habent alia mēbra ſenſuū. Uia naͣſi eſt ī roſtro. via auditus eſt ī ca pite Et nullum illoꝝ habet pilos vel ſquamās: ſed tātū modo plumas In anteriori quarūdam auium eſt papa vt in gallo ac ꝑdice et columba. Nam quia non habet auis opus conueniens ad molendū cibum dentibꝰ: ha bet huiuſmodi menbrū: vt faciat hoc opus. huiꝰ creatō eſt ex corio magno ꝓfundo: ⁊ eſt in eo cibus indigeſtus ⁊ ī quibꝰ inuenitur yſofagus ¶ Ex libro de natura rerū Aues indigent multo viſu: ꝓpter regimē vite ſue. Et que claudūt oculos ſuos: non claudunt eos niſi ꝑ palpe brā inferiorem ꝓpter duriciam corii caput cōtinentis. In locis ſpinoſis nidificant: nidoſqꝫ rotundos ⁊ exteri us aſperos: interius molles faciunt. Amiſſis pullis do lent: ⁊ tn̄ eiſdem locis reedificant. percuſſe in altum ſe eleuant Et qn̄ de terra ſurgunt verſus ventū ſe erigūt et caudis ſuis ſe regunt: aeremqꝫ pennis volando per ¶ III. rumpunt. De differentia auiū multiplici. ¶ Ambroſius ī hexameron. Num autem eſt nomē auium: ſed genera diuer ſa Sunt em̄ que carnes veſcuntur: ſunt que pa ſcuntur in ſemine reꝑto Alie diuerſo et fortui to cibo Eſt etiaꝫ diuerſitaſ copulaꝝ quaꝝ gratia carēt que rapinis intendunt: vt accipitres ⁊ aquile Econtra vero grues et columbe gaudent plurimoꝝ connexione: Alie quoqꝫ ſunt incurie Alie aduenticie Alie ad ma nuꝫ ſe ſubiciunt: et herili menſe aſſueſcunt: tactuqꝫ mul centur Alie reformidant Alie quoqꝫ ciſdeꝫ domiciliis quibꝰ homines delectantur Alie deſerta frequentant: et q̄rendi ſibi victus difficultatem: libertatis amore cō penſant Alie ſtrepunt Alie canūt Columbe ſimplices Aſtute p̨̄dices Galluſ iactantior Pauo ſpecioſior Ite ruꝫ alie diligunt in cōmune conſulere: collatiſqꝫ viribꝰ quandā rempublica curare: et tanꝙͣ ſub rege viuere A lie ſibi amant ꝓſpicere: imperium recuſare et ſi capian tur indigno ſeruicio volunt exire Aues vncoſ vngues hn̄tes oīno nō cōgregant̉: et ſibi q̄qꝫ predātur Quedā āt aggregatim volant: quaſdam etiā quibuſdaꝫ locis ne gat natura: tanꝙͣ frugum fruticuꝫ ve genera ¶ Iſidorꝰ vbi ſupra Aues ſicut differunt ſpecie: ſic et naturē di uerſitate Nam alie ſimplices: vt columbe. alie vt p̄dix Liber Decimuſſeptimus aſtute. alie ad manuꝫ ſe ſubiciunt vt accipitres Alie re formidant: vt garamantes. alie conuerſatōne homiuū. vt hęrundo. delectātur. alie vitam in deſertis ſecretam piligūt: vt turtur. alie ſolo ſemine reꝑto. vt anſer. veſcū tur. alie carnes edunt et rapinis viuūt: vt miluus. alie ſunt incurie: que manēt in locis ſuis ſemꝑ: vt ſtrutōes alie aduenticie que ꝓpriis temꝑibus reuertūtur: vt ci conie et hirundines. alie agregatim volantes vt ſturni et cornices vel cōturnices. alie ſoliuage ꝓpter inſidias dep̄dandi: vt aquile et accipitres. alie vocibus ſtrepunt vt hirundo. alie dulciſſimos cantuſ edunt: vt cignus et merula. alie verba et voces hominū imitātur: ut pſita cꝰ et pica. ¶ Areſtotiles. Animaliuꝫ quedā habent re ges: eiſqꝫ obediunt: vt grues et apes. Auiū quoqꝫ mo dus ſecundū operationes eaꝝ et regimē vite ſue diuer ſificatur Quedā carnibꝰ veſcūtur. quedā grano. quedā vtroqꝫ Quedā ſe cōfricant ſuꝑ terraꝫ in cinere Quedā frequentāt natare. Quedam vero neutrum faciunt Et quedam in cinere confricātur: ac ſe abluūt ¶ Ex libro d̓ uatura rerum. In auibus ergo multiplex eſt differēt ia Nam quedam eaꝝ ſilueſtres ſunt: quedam domeſtice. Quedā ſemetip̄as regunt Quedaꝫ ſub moderamīe de gūt: vt grues. Magna quoqꝫ differentia vocum: ⁊ eti am moꝝ Laſciuus eſt gallus. diligens pauo. libidinoſa columba. doloſa perdix atqꝫ zelotipa. gallīa domeſtica IIII ¶ De eodem ¶ Plinius libro. xiiii. ¶ Olucrum d̓iſtinctio prima pedibus maxime ꝯ ſtat Aut em̄ habent vngues aduncos aut di gitos: aut ſunt palmipedes: vt anſeres et aqua tice fere omnes Et eaꝝ que ſunt aduncoꝝ vnguium: q̄ dam ſunt diurne: vt accipitres et aquile. quedam noc turne: vt noctua bubo ⁊ vlule Eaꝝ quoqꝫ quedā carue tantū modo veſcūtur: vt accipiter ac niſus Quedā non tantū carne ſed alio: vt cornix et coruuſ De his autē vi de licet vncoꝝ vnguium auibꝰ: plenius dicetur inferiuſ Secundū genus ſcꝫ digitoſ hn̄tiuꝫ: diuidit̉ in duas ſpe cies: videlicet in oſcines .i. cātantes: et alites. Illaꝝ ge neri cantus oris: his magnitudo differentiā dedit. In his ſcꝫ oſcinibus eſt pauonū genꝰ Cantant em̄ pauo: et gallus: anſeres: et grues: ciconie: et olores: cōturnices: et hirundiues: glutis: et citramꝰ: merula: et ochus: tur tur: ac turdus: ac ſturnꝰ et huiōi. Harum quedaꝫ phen nes ſunt: vt columbe: quedā ſemeſtres ſunt vt hirundi nes Quedam trimeſtres: vt turdi et turtures. Quedā in locis manētes ſunt. Quedā vt merule et turdi et ſtur ni. in vicina abeunt: vbi pabulum hibernum petūt. alie quoqꝫ vt turtures et palumbe abeunt: et in his quo: in certum eſt. Magna quoqꝫ admiratio eſt circa alites: q̄ dam mutant colorem vocemqꝫ in anni temꝑe: ac re per te fiunt alie quod in grandiore alituꝫ genere grues tm̄ modo faciunt: nam in ſenectute nigreſcunt Merula ⁊ lucinia colorem mutant et vocem Turdus colorē. Me anthe ſtatutos habet dies latebre exoriente ſyrio ꝓdit ab occaſu eius: quod miremur in ip̄is diebus Clariō qͦ qꝫ qui totus eſt lucens: circa ſolſticia ꝓcedit: hieme non viſus Porro de palmipedibꝰ quod eſt terciuꝫ volucrū genuſ: dicetur inferiꝰ. vbi ſcꝫ agetur de auiū pedibꝰ ¶ De mutatione in colore et plumis et vo ce et loco et tēpore ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Uarudam etiam auiuꝫ colores ⁊ voces diuer ſificātur hieme ⁊ eſtate. Baharon dulci ſono ſibilat in eſtate: ⁊ vox eius mala eſt in hieme. In gruibus color plume in iuuētute cineriꝰ eſt: in ſenec tute nigreſcit. kike vero auis ē: que diuerſis vocibꝰ cla mat: et fere quolibet die vocem mutat. Turtures non apparent niſi in eſtate: qm̄ in nido latēt in hieme Simi liter miluus et yrundo: vel latent in cauernisʳ arborum vl̓ tranſferunt ſe ad loca calida Lehe auis in eſtate ma net in loco oppoſitionis auſtro ⁊ in vmbra: in hieme ve ro manet vbi ſol abundat Preterea quod venant̉ aues in eſtate: diuerſum eſt ab eo qd̓ venantur in hieme Ex libro de natura rerum Aues multe ad volatum multuꝫ debiles: horrentes hiemeꝫ: ad cōualles in locis calidis fugiunt: ſed ante receſſum ſuum ſe p̄muniūt: vt multuꝫ ꝯmedant et impinguētur: ac ꝑ hoc hieme meliꝰ pati fa mis inopiā poſſint. Iacēt enim plereqꝫ ꝑ totam hiemē in ſpeluncis: et cauernis vallium calidis: quaſi ſemine ces inuiceꝫ conglobate: viuūtqꝫ ſiue cibo multo temꝑe cōferente ad calorem multitudine. Poſt hie men auteꝫ veniunt ſucceſſiue: ſecūdum debilitatem ſuam. ¶ Plini us libro. x. Hec quoqꝫ mira nature differentia: alia vo latilia alijs locis negat. tanꝙͣ frugum fruticū ve genera Nam in ſeceſſu quidem auium et noctue paucis diebuſ latere traduntur: quaꝝ genus in creta inſula non eſt: ⁊ etiam ſi qua inuecta ſit emoritur Bodos aquilam non habet. Perdices non tranſuolant boecie fines in atti ca In fidennate agro iuxta vrbē ciconie nec pullos nec nidum faciunt Oſcines vere mutant colorem vocemqꝫ Merula quoqꝫ ex nigra rubeſcit Lucinia eſtate ſuaui modulamine canit. mox eſtu aucto in totuꝫ alia vox fit nec modulata aut varia. mutat̉ et color. Poſtremo hie me ipſa non cernitur Ficedule quoqꝫ et vpupe formaꝫ ſimul et colorem mutant ¶ Philoſophus Auis habens plumā albam non mutatur ad nigredinem. licet ecōuer ſo contingat Aues generoſe vt notū eſt in caſis ex vir gis factis mutantur Quedam vero vix oꝑoſa diligen tia veteres plumas deponūt Quibꝰ ſic ſubuenit̉. Ser pens in frumento diu coquatur. quo videlicet frumēto gallīa nutrita. auis illa reficiatur: ſicqꝫ decenter mutat̉ vI. De auibus rapacibꝰ ¶ Ambroſius vbi ſupra Ues que rapinis intendunt: copule gratiā ca rent. Nam ꝓpter auiditatem p̄dandi vel ꝓpter inſidias explorandi: nec ip̄is inter ſe cōuenit: et ideo cōpulam ſuam declināt Refugit em̄ auaricia? ſortia plurimoꝝ His ergo nichil eſt cōpulatoriuꝫ p̄ter iugale conſortium. et columbe gaudēt plurimoꝝ ꝯnexi on. Areſtotiles vbi ſupra Auis rapax eſt acuti viſꝰ qm̄ indiget vt cibum ſuum videat a remotis Auis aūt in terra manens vt gallina. non indiget acuto viiu. D uibus autem rapacibꝰ maxime fluūt penne et redeunt ad vigorem. Aquila cetereqꝫ rapaces aues nō niſi du os pullos: vel ſemel in anno faciunt: et ſi plures pullifi cant eos ꝓiiciunt Item quod venantur aueſ in eſtate di uerſum eſt vt iam dictū eſt ſuperlꝰ. ab eo quod venāt̉ in hieme Non eſt autem auiū vniꝰ ſpeciei: vt ſe cōmedāt Paſſer et auicule multe ſimileſ paſcūt̉ vermibꝰ Aues carnem ꝯmedentes et vucorum vnguiuꝫ boni volatus ſunt. habent ſiquidem plumas multas: et alas magnas ac fortes. Ex libro de natura rerum O mnes aues pre datrices venantur p̄dam alteriuſ generis: ꝙͣ de ſua ſpe cie. et in hoc a piſcibus differunt. Solus niſus expers eſt pietatis huius Huiōi aues videlicet carnibꝰ veſcē tes ac p̄datrices: quādo fugam ineunt cum loris reuo cantur. .VII. ¶ De roſtris auiū ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Ues naſum non habent: quia roſtra earum du os terminos non habent. et ideo qm̄ indigent cibo et vigore: habent roſtra quaſi de nat̉a oſſi um Nec vias olofactus: niſi in roſtris habent Loco er go naͣſi et labioꝝ et dentium habent roſtra. et ꝓpter ci bum et ꝓpter vigorem Diuerſantur auteꝫ ſcd̓m modū indigentie et iuuamēti Auium enim ꝯmedētiū carnes roſtra ſunt incuruata: vt poſſent retinere quod tenent: Liber Decimuſſeptimus Roſtra vero paruarū auiuꝫ ſubtilia ſunt: conuenientia ad accipiendū grana. eaꝝ quoqꝫ que ꝯmedūt vermes et que corium habent inter digitos etiam multuꝫ in aqͣ morantur. Quedaꝫ etiam habent roſtra lata ad cauan dū apta: ſicut porci inter animalia additamētuꝫ habēt ad cauādum terram. Comedūt enim radices: et habēt vitam porcoꝝ ſimilem Figura ergo roſtri eſt ſecūdum ꝙ competit acquiſitioni cibi vt crurium in rapacibus ad diſcerpendū Longum in paludoſis ad extrahenduꝫ de ꝓfundo. Breue et rectum: ad accipienduꝫ granā La tum ad accipiendū herbas ⁊ radices: et ſimilia In aui bꝰ nō habentibꝰ corium inter digitos: menſura roſtri ꝓportionalis eſt menſure crurium. Nam ſi crura lōga logum eſt roſtrum. ſi curta: curtum. In auibꝰ aūt piſcā tibꝰ collum eſt ſicut harundo .i. linea piſcatoriſ. Roſtrū vero ſicut hamꝰ. Uultur quādo ſeneſcit elōgatur eꝰ ro De alis et plumis. ¶ Iſidorus libro. xij. ſtrum ſuperiꝰ et arcuatur VIII. Enna dicta eſt a pendēdo id eſt volando. Voluū cres enim pēnarum auxilio mouentur: quando aeri ſe mādāt. Pluma quaſi piluma: eo ꝙ ſicut pili in quadrupedibꝰ: ita plumia in auibꝰ. alie ſunt in qͦ bꝰ pēne per ordinem fixe velandi exhibent vſuꝫ. Sic di cte: eo ꝙ his aues cōplexos alant ac foueant. ¶ Areſto tiles vbi ſupra. Aues ideo nō mingūt: quia parum bi bunt. Et quod ſuꝑeſt humidi tranſit in plumā. Om̄es auteꝫ plume radices habent cōcauas: vt canne. Color autem plume quarūdā auium mutatur ſecūdum muta tionē temꝑum. vt in gruibꝰ color plume cinereus eſt in iuuentute. nigreſcit in ſenectute. Auibus aūt maxime rapacibus fluut penne: et redeunt ad vigorem. Bubo nem vero cetere aues deplumant. Aues p̄terea carneꝫ cōmedentes et vncoꝝ vnguiū plumas habent multas et alas magnas ac fortes: Quedaꝫ etiam aues aquāti ce plumā habent corꝑa ſua tegentem: et peruenit vſqꝫ ad pedes. Eſtqꝫ conueniens ad natandum: quoniam eſt ſicut remi: et ale piſcium. Strutio quoqꝫ multaꝫ ha bet plumā in inferiori parte corporis. ſicut auis Auiſ non volans ꝓpter grauitatem corꝑis: tranſit in ea plu ma in groſſitudinē corii: et ob hoc claudit oculos pͦ pal ꝑ̄ebram inferiorē. Hirundo ⁊ ei ſimiles aueſ ſunt bona rū alarum. et minoꝝ vel debilium pedum. Eſt auteꝫ et genus auium habens quoddā p̄minēs in medio capitiſ ex pluma: et eſt ſicut galea: Aues nidificantes eiiciunt plumā. Et huius eſt cauſa diminutio humoris calidi ⁊ pinguis. Ob hoc etiam ecōuerſo non fluūt arboꝝ folia in quibꝰ eſt humor pinguis. In ſenectute quoqꝫ plumā auium dureſcit: ſicut et cortices vel cutes animaliū: ꝑ pter diminutionē caloris: et tranſitum humoris cuꝫ ca lore. frigus em̄ indurat et inſpiſſat corpus: calor auteꝫ rarificat. Ale due ſunt in auibus loco duarum manuū in homine: et duoꝝ pedum anterioꝝ in quadrupedibꝰ Aues boni volatus habēt corpora parua: et alas mag nas Aues autem mali volatus: ecōtrario. Uel ſi mag nas habent alas: debiles ſunt. Egritudines auiuꝫ cog uoſcūtur ex alis: quādo turbatur ſitus eaꝝ. Perdix ad modum galline ſuꝑ pullos incubat: et colligit eos ſub a lis. Grus dormiens caput ſub alis reclinat: et alie que dā aues ſimiliter. vultur ca que venat̉: vl̓ cū quibꝰ pug uat: ſtupefacit alis ꝑcutiendo. Strucio non habet alaſ ſed figuras alaꝝ: et ſunt tenueſ ſicut pili ¶ Pſimiꝰ libro x. Aquilarum penne mixtas reliquaꝝ alitum pēnas de uorant ¶ Auicēna. In eſca vero alarum meliores ſunt ale gallinarum. De pedibus auium et cruribus. ¶ Iſido ¶ IX. rus vbi ſupra Nuenimꝰ aut pedes auium que carne paſcun tur quaſi incuruos ac ſinuatos: veluti in p̄daꝫ paratos. Ea vero que natandi conſuetudinē habent et vſum: latos pedes habent: et membrana quādā illoſ di gitos pedū ſibi copulatos atqꝫ ꝯiunctos In quo admi rabilis patet ratio nature: vt et ille ad volanduꝫ vel ad rapiendum cibum vſu accōmoda fulciātur: et iſte ad naͣ tandū habeant adiumenta cōpetentia quo meliꝰ aquis ſuꝑnatare valeant: ⁊ quaſi remis quibuſdā ita pedibuſ ſuis membrane illius extenſione latioribꝰ aquaꝝ fluen ta ꝓpulſent. ¶ Pliniꝰ libro. xi. Auium quoqꝫ alie ſunt digitate alie palmipedes. alie inter vtrumqꝫ diuiſis ab iecta latitudine. Sed omnibus quaterni digiti: tres in ſuperiori parte: et vnuſ in calce. hic deeſt qͥbuſdā longa crura habentibus ¶ Areſtotiles vt ſupra Recte autē vt dictum eſt auis non habet niſi duoſ pedes. quoniam habet duaſ alas loco pedum anteriorū Pauca vero aut um genera duos habēt tm̄ modo digitos in anteriore ꝑ te pedum: et duos in poſteriori vt bubo. Quedam ve ro habent calcar in inferiori parte pedum: et tales ſunt grauis volatus. nec aliqua curuoꝝ vnguium cum hoc cōmunicat Quedaꝫ autem vt hirudo et eis ſimiles bo nas habent alas et malos pedes. Quedā aues habent lōga crura: et huiōi cauſa eſt debilitas vite ſue. Natu ra nanqꝫ dat inſtrumentū ſecundū operationē ſuā qua indigetur: et non oꝑationem p̄parat: ſed inſtrumentuꝫ Itaqꝫ auiuꝫ generi que nec ſtant nec natāt in aqua: nō poſuit natura corium inter digitos pedum earū. Et qꝛ manſio eaꝝ in terra eſt: lōgoruꝫ digitoꝝ ſunt Quoniā ergo mali volatuſ ſunt: cibꝰ qui tranſibat in poſteriꝰ po ctoris: tranſit in crura: et ob id crementū eſt. et fiūt ma gna. Itaqꝫ quādo volat huiōi genus vtitur pedibꝰ loco poſterioris pectoris et caude: volatqꝫ pedibꝰ ad poſte riꝰ extenſis. et ſecundū hunc modum fuit creatio crurū cōueniens ſibi. Quedam aūt aues habent pedes et cru ra curta: et qn̄ volant ad ventreꝫ ea ſtringunt: ne ꝑ eos ꝓhibeantur a volatu Pedes aūt auium vncoꝝ vnguiū cōuenientes ſunt venationi et p̄dationi Et omnes aueſ lōgoꝝ pedum habent collum ſpiſſum et groſſum: et vo lant extenſo collo: Si vero collum habent lōgum ac de bile: declinant ip̄m in volando Omnes aues habēt ano has: licet quidam aliter opinētur. Et ſunt anche in par te ani: vt poſſint eleuare corpus. In cruribꝰ auium non eſt caro ꝓpter eandem cauſam: qua nec in quadrupēdū pedibꝰ Etiam in quolibet pede auiū quatuor digiti ſūt p̄terꝙͣ in ſtrucione: quem opinantur non eſſe de genere quium: ꝓpter diuerſitatem ſue creationis. Et auis iſta tres habet digitos in vtroqꝫ pede ꝓpter alas: et ꝓpter pondꝰ: et ꝓpter hoc quod accidit auibus longoꝝ cruri um. Habet quidem ſtrucio duos pedes vt auis: ſed vn gulam fiſſaꝫ vt quadrupes ¶ Ex libro de natura rerum Omnia volatilia digitos quidem habent: quedam con tinuos vt anſer: quedam diſiunctos: vt bubo vel pica. Omnes aues in aquis natantes pellē in digitis peduꝫ habentes: gregatim ambulant. Omnis auis habens crura longa: longum etiam habet collum. Que autem crura breuia: breue collum: exceptis his que coriuꝫ ha bent inter digitos: vt auca. ¶ X. De vnguibus ¶ Plinius libro. x. Ues vncos vngues habentes oīno non cōgre gantur: et ſibi queqꝫ p̄dantur. Sunt autem fe re omnes altiuole: preter nocturnas et magis maiores. Omnibus quibꝰ ale grandes: corpus exiguū ambulant difficulter. In petris raro conſiſtunr: curua tura vnguiū ꝓhibente ex parte magna veſcūtur carne tm̄modo. Cornix et coruus non ſolū carne: ſed alio Sūt et vncoꝝ vnguium aues quedam nocturne: vt noctua bubo ⁊ vlule. Omnium harum hebetes ſunt interdiu oculi. picus et martius eſt vncoꝝ vnguium Eedem quo qꝫ aues infecunde ſunt. Tribuit hoc auiuꝫ generaliter Liber Decimuſſeptimus natura: vt fecundiores eſſent fugaces earum: ꝙͣ fortes. ¶ Ex libro de na. reꝝ. Aueſ vncoꝝ vnguiū boni volatꝰ ſunt. q̄ habent autē vngulam in crure: ſicut gallus: pra ui debiliſqꝫ volatus. Item aues vncoꝝ vnguiū breuio ris colli ſunt: et curtioris lingue. Beniqꝫ aueſ huiuſmo di vt ī plurimū paucoꝝ ſunt ouoꝝ. ¶ Areſtotiles vbi sͣ Auis vncoꝝ vnguiū eſt acuti viſus: quia videt cibum ſuum a loco remoto. Auium aūt huiōi pedes venatōni ac p̄dationi ꝯuenientes ſunt. Aues ponderoſi corpori non habent vngueſ curuos: quia nocerent eiſ Inuolue rētur em̄ ſuꝑ omnia ſuꝑ que abularēt. Propter hoc ſiqͥ dem non incedit auis vncoꝝ vnguium: vel male incedit nec ſedꝫ ſuper lapides: quia natura vnguiuꝫ eiꝰ eſt con tra duras res. Deniqꝫ auium vncoꝝ vnguiuꝫ corpora parua ſunt et ſubtilia ꝓpter alaſ: qꝛ cibus tranſit in alaſ que ſunt vigor et arma eaꝝ: Aues autem que mali ſūt volatꝰ ꝓpter pondus corꝑis ⁊ manent in terra: habent vnguem rectum. Nam curuꝰ vncus impedit inceſſum. Quedam loco alaꝝ habēt alaꝝ iuuamē vngues in cru ribꝰ ꝯuenientes ad pugnandū: in eundo fixe ſuꝑ terraꝫ Nulla vero auis habet vngues in pedibꝰ et cruribus. quia natura nichil facit ſuꝑflue Strucio ſciſſam habet vngulam ſicut quadrupes. Item aues vncoꝝ vnguiuꝫ ſociales eſſe non poſſunt: nec multum coeunt: nec potāt aquam oīno: p̄ter paucas: et parum bibunt. Suꝑ lapi des quoqꝫ non diu manent: quia duricies lapidum no cet vnguiū incuruationi. Item aquila et omnes vnco rum vnguiū: ſtatim vt pullos ſuos poſſe volare vident ꝑcutiunt eos alis: et a nido eiiciunt. p̄ter hauꝫ .i. corni cem que cogitat de pullis etiam poſtꝙͣ volāt. Aues vn coꝝ vnguiū: breuioris colli ſūt ⁊ groſſe līgue: Aues au tem quedam rapacis vnguis tranſferūtur modicis die bꝰ: vt miluꝰ et glutis. Aues vncoꝝ vnguium habēt pe des fixos et fortes: et crura groſſa: et acutum viſum: ꝓ pter regimen vite ſue. .XI. ¶ De carnibus earum Ues plus habent carnis anterius: ꝙͣ poſteriuſ ſit acutum: rōne ſup̄dicta debile eſſet et impulſi Omnes em̄ habent pectus carnoſum: quia cū oue aeris in volando lederetur: niſi ex multa carne ope rimētum haberet ¶ Auicenna. Caro auis oīno ſiccior ē carne quadrupedis. Carnes pulloꝝ exiccāt p̄focatio ne: niſi acetoſe. Carnes magnaꝝ auium et anſeꝝ ⁊ mil uoꝝ groſſa eſt: anatiſ ⁊ aquaticaꝝ caro vehem̄tiſ eſt hu miditatiſ: ī hoc ꝓpinqua carni ouine. Omnes volucreſ magne aquātice habentes colla longa vt pauo: ⁊ miluꝰ et quoꝝ generatio eſt plurima: hoꝝ caro melancolica ē Ale vero groſſarum exercitātium ſunt boni chimi. Itē caro auium magnaꝝ facit euenire febres. Auiū carnes aſſate vel non aſſate conſtringunt ventrem ¶ Auicēna Pellis q̄ intrinſecā eſt in ſtomachiſ auiū: et in gutture eaꝝ: p̄cipue gallorum: ſiccata et trita et bibita confert dolori ſtomachi Iſaac in dietis libro. i. Uolatilia ſub tiliora et leuiora ſunt omnibꝰ carnem habētibꝰ vniuer ſaliter: et digeſtibiliora omnibꝰ ambulātibꝰ: minꝰ tamē nutribilia. Sed ſilueſtria minꝰ domeſticis ſunt humida et teneriorem carnem hn̄t. ſunt etiam faciliora digeſti oni. Cauſa raritas eſt carnium ꝓ laboris ſui nimietate ⁊ aeris ſiccitate. Domeſtica tamē plus nutriunt: ac tē ꝑantiora ſunt ꝓpter ſui humiditate: laboriſqꝫ temperiē et laudabilem ſanguiuē generant. Porro domeſtica cā pos inhabitantia ſunt meliora comedentibꝰ in caſula: ꝓ ſui motu. et qꝛ eſcas recipiunt: que ſuis naturis ſuffi ciunt. Rurſus volantibꝰ ceteris ſturna ſubtilior eſt: et pulli perdicum: et pulli gallinacei. Poſt hos perdix: fa ſianus et gallinā. Reliquis vero auibus duriores ſunt et groſſiores grues: pauoues. Uerum non oportet eaſ manducare: niſi mortui prius manſerint vno die in eſta te vel tribus diebus in hieme: vt caro earū tenera fiat. Humidior autem ceteris anſer. anas: et ſturnus: et pul li colūbini p̄cipue ſi ſint in caſula nutriti: Idcirco groſ ſi ſunt et ad digerendū duri: maxime ſi paludes et lacꝰ inhabitauerint. Pulli aūt columbini meliores ſūt. An ſer ergo ſturnꝰ et ſimilia ſtomacho nociuiora ſunt: gra uant em̄ et putrefaciunt eum ꝓpter humorem nimium Nichilqꝫ ex eis cōmoduꝫ eſt p̄ter alas et collum. ¶ Ae nanqꝫ diſſimiles ſunt eis. quia faciles ad digerendū: et a corruptione longe remote: ꝓ ſui laboris motuſqꝫ nimi etate. Collum nichilominꝰ eſt in labore. Quin etiaꝫ vo latilia non habent mēbra adeo depurata: vt collū ⁊ alai Aues terreſtres meliores ſunt aquaticis: et inter aqua ticas anates omnibꝰ deteriores Omnibꝰ autem auibuſ ſicciores ſunt turtures. ⁊ omnibꝰ calidiores ſunt paſſe res alieqꝫ parue aues Stiptici ergo ſunt et ſanguinis incenſiui. Teſtatur galienꝰ: extremitates volatilium hͦ eſſe ad cōparationem totiꝰ corporiſ quod ſunt viſcera animalium ad eoꝝ corꝑis operationem. Uēter omniū volatilium lacertoſus eſt durus ad digerendū. ſed ſi vi geratur multum dat nutrimentū Omnibꝰ ventribꝰ: an ſeris venter laudabilior eſt: ꝓpter copiā humiditatis ſui animalis. poſt hunc gallinaceus Similiter iecur ⁊ ep̄aꝫ anſeris ceteris nutribiliores ſūt et ꝯueniētiores. De a lis ⁊ collo ſupra dictum eſt. Colla anſeris et galline me liora ſūt om̄iū auiū. Similiter volatilia caſtrata omni bꝰ ambulantibꝰ meliora ſunt: vt galli caſtrati. Nam et laudabilius nutrimentū: et ſanguinem generāt ꝑfectuꝫ .XII. ¶ De inceſſu et volatu auiū. Pli. vbi. sͣ. Mnibus animalibꝰ certus et vnius modi ſuo cuiqꝫ in genere eſt inceſſus. Aues autem ſole vario meatu ferūtur in terra et ī aere. Alique ambulant vt cornices. alique ſaliunt: vt merule: paſſe res: alie currunt vt ruſticule ac perdices: alie pedes an ſe iaciunt: vt ciconie: et grues: alie alas expaudūt pen dēteſqꝫ raro interualla quatiūt. alie crebrius: ſed et pri mas dūtaxat pennas. alie ⁊ tota latera pādunt Quedā vero maiori ex parte comp̄ſſis alis volant: ſemelqꝫ per cuſſo. Alie quoqꝫ gemino ictu aere feruntur: vel inclu ſum aerem iaculantur ſeſe p̄mentes in ſublime: in rec tum: in ꝓnum: impingi aliquas putes aut ruſuſ ab alto cadere has: illas ſalire. Quedam in ſublime ꝓtinꝰ ſe ſe tollunt: et ē veſtigio celum appetunt: vt anates et q̄ hu ius generis ſunt. Grauiores autem nō niſi ex procurſu vel altiori tumulo immiſſe nō euolāt: vt vultur. alie cau da regūtur. alie circumſpectāt. alie colla flectunt Non nulle veſcūtur ea que rapuere pedibus. Sine voce non volant multe. alie in volatu ſilent. Quedam ſubrecte: ꝓne: in latera oblique. Quedā et in ora feruntur reſupi ne. ¶ Ambroſius. Omnibꝰ autem auibus et piſcibꝰ eſt quedaꝫ cognatio: eo ꝙ vſus volandi ſpēs ſit natantis: aqͣm natando ⁊ aereꝫ celeri volatu ſecādo: et vtriqꝫ ge neri caude alarumqꝫ ſuppetit remigiuꝫ procedendo: et iter ſuum dirigendo. Cauda ſiquidem aues ſe vel ad ſu periora adducunt: vel ad ima demergūt ¶ Areſtotiles vbi ſupra. Auis habens vncos vngues nō incedit: ſed ſedet ſuper arbores. Auium aūt quedam in volādo pe des ad ventrem conſtringūt: quedam exꝑādunt. Aues quedam ſunt boni volatus: vt que ꝯmedunt carnes. et que ſunt vncoꝝ vnguium: et ob hoc habent plumas ⁊ alas magnas: et etiam fortes. Alijs etiam dedit natu ra bonitatem volatus propter ſaltum. Et quia tranife rūtur de vna regione in aliam Quedam vero mali vo latus ſunt propter pondus corporis Et quia vita earū eſt ex terra. Uolatile quoqꝫ qd̓ habꝫ calcar īpede gͣuis Liber Decimuſſeptimus volatus eſt. Aues. vt dictuꝫ eſt ſupra. boni volatus ha bent corpora parua. ⁊ alas magnas Aues aūt mali vo latus ecōtrario: vel ſi magnas habent: tamen debiles ſunt. .XIII. De peregrinatione ac manſione illarum. Ambroſius. Unt autem genera quedam auium emporia: q̄ ſemper in locis ſuis manent. Alia vero aduen ticia que in alias regiones abeunt: ac ꝑacta hi eme reuertuntur. Sunt autem ⁊ alia que ꝑegrinantur a nobis eſtate ac redeunt hieme: ſiue quia hiemīs tēpo re ad calidiora loca ſe conferūt. Siue quia pleraqꝫ rur ſꝰ eſtatem in his locis exigunt que ameniora nouerunt Cōſideremꝰ quoqꝫ diuerſas maris volucres: quemad moduꝫ īminente motu ventoꝝ ad tutiora et tunc tēpo ris dulciora ſe cōferunt ſtagna: ⁊ in abſcōdito terrarū ſinu incognita ſibi rimantur alimenta Areſtotiles. Aues inter digitos habentes corium in aqua manent. Habentes autem digitos diuerſos: manēt prope aqua ⁊ cibuꝫ ex terra capiūt. aues debiles ī hieme frigida fu giunt ad valles querendo calorem. Et in eſtate redeunt ad capita montium ꝓpter calorem. Omnes que ſunt pi gues ante mutationeꝫ a locis frigidis ad calida. ⁊ ī ve re quidem magis feſtinant coitum: et inde cōmouētur a locis calidis ad frigida. Itē aues agreſtres mutāt lo ca manſionuꝫ ſcd̓m cōuenientiā vite et euaſionis pullo rū. et quedam manent in lacubꝰ. quedam in lapidibꝰ et ſciſſuris. Et quedam in montanis: quedam apparent d̓ nocte: et fugiunt de die. quedam etiam manent in vm bra et in locis oppoſitis vento. hieme vero in lociſ in qͦ bus abundat ſol. Dedit natura quibuſdā. vt dictuꝫ eſt bonitatem volatus ꝓpter ſalutem: quia tranſferūtur d̓ vna regione ad aliam. Quedam vero ſunt mali volatꝰ ꝓpter corporum pondꝰ: quia manſio eaꝝ eſt ſuper ter ra. Eaꝝ cibus eſt grana: et quod eſt in terra. Gloſa ſuper hieremiā Aues itaqꝫ ſua temꝑa norunt: vt ſciāt quādo ad calida loca feſtinantes debeant rigorem hie miſ declinare: ac principio veris ad regiones ſolitaſ re dire. Unde ſcriptuꝫ eſt. Miluꝰ in celo cognouit tempꝰ ſuum: turtur et hirundo et ciconia cōgnouerunt tēpꝰ aduentus ſui ⁊cͣ. Actor. De ſingulis autem huiōi ge neribus dicetur ſigillatim inferiꝰ. .XIIII De cibo et potu auiū Ambroſiꝰ vbi. sͣ. Uedam autem volucres. vt dictū eſt. carne ve ſcūtur: Quedam ſemine reperto. alie diuerſo et fortuito cibo. Areſtotiles Auiū quedā cō medunt carnem. quedam grana. quedā vtrumqꝫ. Que dam vero ꝓprium guſtabile: ſicut apes cibātur melle. Quedam in nocte. vt bubo. ſibi querūt victum: quedaꝫ in die. Omneſ hn̄tes vncos vngues cibantur carne. q̄ dam etiam carnes ꝯmedunt et tamē vncoꝝ vnguiū no ſunt. Quedam vero ꝯmedunt vermes: vt paſſer. Que dam animatis non veſcuntur: ſed cadunt ſuper ſpinas ⁊ ex eis cibantur Uiuūt et ex fructu q̄dā aues: vt palū bi: et turtures: Quedaꝫ viuūt ī ripis aquaꝝ lacuuꝫ vel maris et cibantur ex eis. quaꝝ autem digiti inter ſe qͣſi corium habēt in aquis manāt et inde viuūt. Aues cur uoꝝ vnguium animalia omnia ꝯmedūt: que venari poſ ſunt: et ſanguine viuūt. At vero ſe inuicem non come dunt: ſicut piſces faciunt. Aues vncoꝝ vnguium om nino non potat: p̄ter paucas: tempora pluuioſa nocent quibus: quia non vtūtur multo potū. Plinius libro. x Bibunt quidem aues ſuctu cetere. Sed ex his quibus longa colla ſunt intus intermittētes et capite reſupina to veluti ſibi infūdentes. porphirio ſolus morſu bibit: omnemqꝫ cibū aqua ſubinde tangens; deinde pede ad roſtrum velut manu afferens Grauiores omnes veſ cūtur fruge. altiuole tantū carne Inter aquaticas mer gi ſoliti ſunt deuorare: ea que reddūt cetere. Ambro ſiꝰ. Auibus autem que carne veſcūtur vngues aſperi curuatum os ⁊ acutum: velociſqꝫ volatus ſunt: quoniā rapto viuūt: vt facile poſſint predam qua ſequentur cor ripere: ꝓpeqꝫ vel ore vel vnguibꝰ euiſcerare. Iorath in libro de animalibꝰ. Nulli vero auiuꝫ magis accidit caducus morbꝰ ꝙͣ paſſeri et cōturnici: et his qui iuſqui amuꝫ ꝯmedūt. Ex libro de natura reruꝫ. Quedā aues guſtabile cōmedunt ꝓprium: vt apes comedunt mel et pauca de numero dulcium. Aues que ꝯmedunt carnet n̄ ouant niſi ſemel in anno: p̄ter hirundines que ouāt bi Aues carnibus veſcentes maſculi comparibꝰ pullos ī nido refouentibꝰ: certis horis cibos miniſtrāt Sꝫ qm̄ ille cōꝑares ſuos vtpoteᵉ maioris virtutiſ reformidant ad illas pipiando quaſi aduentum ſuum ꝓteſtantes cū carnibus veniunt: ciboqꝫ a matre ſuſcepto fugiunt A ues. vt dictum eſt. vrinam non faciunt: quia multuꝫ ſic ce ſunt: multumqꝫ de humoroſitate tranſit in plumas ⁊ conſumitur per volatum: vnde nec veſicam habent. Philoſophꝰ. Omnes aues collum habentes longum bibunt: et eleuant capunt quouſqꝫ in ventrem aqua d̓ ſcendat. Omnes autem aues lōgum tractum faciunt ī bibendo: p̄ter gallum et hirundineꝫ: et aues que ī aqua manant. Aues vncos habentes vngues: td̓o nō bibūt aquam: quia carnes cōmedunt que ſunt humide magiſ ꝙͣ aliarum auium cibi. Aues aquas claras et currētes diligunt: ſuper cadauer fetidum non cadunt niſi ſaporē habeat bonum: tunc em̄ fetoreꝫ nō euitant. aues vncos habentes vngues carne viuunt. Cetere vero cibāt̉ fru .XV. ctibꝰ et vermibus atqꝫ reꝑtilibus. De vocibꝰ auiū. Ambroſius vbi ſupra Olucrum autem alie vocibus tantum ſtrepunt alie canore ſunt: ſuauiqꝫ modulamīe delectātur Quedam ex natura. Quedam ex inſtructione diuerſaꝝ obloquuntur diſcrimina vocum: vt cum auis locuta ſit: homineꝫ putes eſt loquutum. ꝙͣ expreſſa vox pſitaci: ꝙͣ dulcis merulaꝝ. magnū nobis eſt excitande deuotionis incentiuum cantus ipſe volatilium. Quis em̄ ſenſum hominis gerens nō crubeſcat ſine pſalmoꝝ celebritate diem claudere. cum etiam aues imminutiſſie dieꝝ ac noctium ortus ꝓſequantur ſolenui deuotione et dulci carmīe. Repetunt aues diuerſe auiaria ſua in veſpere et in latibulis ſuis adducūt ſecum occaſuꝫ diei canoro ꝓſequentes carmine ne immuneſ habeātur gra tiaꝝ: quibus omnis creatura collaudat creatorem ſuū Habet etiam nox carmina ſua quibus hominum vigi lias mulcere cōſueuit decurſo deniqꝫ vl̓ adorto tempo re nocturno atqꝫ diurno laudes referunt creatori ſuo. Plinius libro. x. Minime auium cardueles imꝑata faciunt: nec voce tantum: ſed pedibus et ore ꝓ manibu Eſt que boum mugitus imitetur: vt auis taurus appel lata in arelatenſi agro: alioquin parua. Eſt quē equoꝝ hinnitus: vt authus nomine: herbe ꝑabulo aduentu co rum pulſa imitatur ad hunc modum vlciſcens. Super omnia autem humanas voces reddit pſitacus. Imꝑa tores ſalutat: et que accipit verba ꝓnunciat in vino p̄ci pue laſciua. Humanas quoqꝫ voces reddit ſturnꝰ luſci nia coruus Quedam auteꝫ vt hirundines nichil addiſ cunt ſed indociles ſunt. quedam ſine voce non volant. alie in volatū ſemꝑ ſilent. Idem in libro. xi. Auium loquaciores ſunt que minores: et maxime circa coitus. alijs in pugna vox eſt vt cōturnicibꝰ. alijs ante pugnaꝫ vt p̄dicibus. alijs cum deuicerunt: vt gallinaceis hurd ſuā .i. ꝓpria maribus. alijs eadeꝫ vt feminis: ſicut et lu ſciniaꝝ generi. quedam toto anno canunt. quedam cer tis temporibus Areſtotiles vbi ſupra. Aues parue multe ſunt vociferationis: ita ꝙ inuicem quaſdam ſuas intentiones cognoſcunt. et hoc omnes aues ſecundum Liber Decimuſſeptimus magis ⁊ minꝰ agnoſcunt Quedaꝫ etiā aues ab alijs qͣſ dam voces addiſcunt. Uuium autem vociferatio mag eſt tēpore coitus. Gallꝰ vociferat pꝰ preliuꝫ et victoriā Uultur quoqꝫ clamoſus. kike auis eſt que vociferat di uerſis vocibus: et fere quolibet die mutat voceꝫ. Qua rundā etiam auiuꝫ voces et colores mutātur in eſtate et hieme diuerſantur Iobaꝫ auis eſt que īmitando vo cem equi ſtupefacit eum ac fugere cogit. kolris auis eſt in cuius morte vociferantur aues vociferatione dolo roſa: ſuaui. Strepitus apum et cicadarum non eſt vox: quia non anhelant. ſed fit propter aliquarum partium ꝯfricationem. Femina cubeth audiens vocem maſculi et olofaciens ipſum ouis impletur. Quod ex auibus eſt late līgue: latitudine parua: loqͥtur. Et ſimiliter qd̓ ex eis eſt lingue ſubtilis. Et in quibuſdā generibus mas et femina vociferant vno modo. quedam diuerſo. Quo rūdam maſculi dant voces: femine non: vt galluſ ⁊ maſ cōturnicum: Quedam vociferant dulce mas et femina vt hardon et femina quieſcit a voce cum incubat oua. Aues parue plus vociferant et loquūtur: ꝙͣ magne. et maxime. vt dictum eſt. coitus tempore Iſidorus Aui um autem nomina a ſono vocis conſtat eſſe compoſita vt grues: coruꝰ: cignus: pauo: miluus: vlula: cuculus: graculus. XVI De ſagacitate quarūdam auiū. Actor. Atet autem mira quadā naturali ſolertia cal lere volucres in nidis conſtruendis: in pullis educandis: in inſidiis precauēdis: in mutatōni bus aeris ac temporis explorandis et cognoſcendiſ In morboꝝ quoqꝫ remediis adhibendis et huiōi. verbi gͣ tia. quedam. vt ſuperiꝰ dictum eſt. pugnātes ad inuicē origanum ſilueſtre ſuper plagas in remediuꝫ apponūt Hirundo vt legitur in nidis cōſtruēdis ſolertiſſima qͦd dam etiam p̄ſciuꝫ habens: lapſura deſerit culmina: per flexuoſos circūitus volans: nunꝙͣ ceteris auibus efficit̉ preda: pullis ſuiſ cecitate perfuſis quodaꝫ medicamine reformat lumīa. Hieme tranſ mare cōmorata: nouit ad uentu ſuo nūciare veris initium. Plinius libro. vtii. Celidoniam viſui ſaluberrimā hirundines monſtraue re. vexatis pulloꝝ oculis illa medentes. Ciconiā origa no in morbis ſibi medetur. Idem in libro. x. Reddat̉ et coruis ſua gratia indignatōni quoqꝫ populi romani atteſtata non ſolum conſcia Tiberio principe ex fetu ſu pra caſtroꝝ edem genitus pullus in oppoſitaꝫ ſutrinaꝫ deuolauit: etiaꝫ religione ꝯmendatus officine domino Is mature ſermonibꝰ aſſue factus omnibus matutinis euolaus ī caſtra: in forum verſus tiberiū. d̓inde germa nicū et druſum ceſares nominatim: mox trāſeunteꝫ po pulum romanū ſalutabat. Poſtea ad tabernam remeāſ plurium annoꝝ aſſiduo officio meritus. Tradendum putauere memorie quidem viſum per ſitim lapides cō gerenteꝫ in ſitulā monumēti in qua plurima aqua dura bat: ſꝫ que attingi n̄ poſſet: ita deſcendere pauentem ex preſſiſſe tali cōgerie que potaturo ſufficeret. Nō ē aūt obmittendū cum de ingeniis diſſerimꝰ: e volucribuſ hi rundines indociles eſſe ſicut ē terreſtribꝰ mures. Idē in eodeꝫ. Auibus ingenia varia ſunt: maximeqꝫ ad pa ſtum Nam caprimulgꝰ de nocte aduolat vberibus ca praꝝ ꝓpter lactis ſuctum. Quedam aūt vt dictum eſt ī ꝑata faciunt nec tantum voce: ſed pedibus et ore ꝓ ma nibꝰ: vt cardueles auium mīme. Quedaꝫ etiam imitan tur voces hominū. quedam animaliuꝫ: vt equoꝝ et bo um. Alexander: Auis euitat laqueos: ſi ad ſuperiora ſe conferat: et terrena ſuperuolet. In ſuperioribꝰ em̄ ne mo retia tendit: ne mo laqueos abſcōdit. XVII De quarūdam pugnacitate. Areſtotilei vbi ſupra. Ues et iam quedā contra ſe inuicem pugnant: qͣꝝ vigor ⁊ arma ſūt ale ⁊ vngues Itaqꝫ q̄daꝫ ¶ eaꝝ. vt dictū ē. hn̄t vngueſ curuos in pedibꝰ ve nationi ac predationi aptos. quedaꝫ vero in cruribꝰ ap tos ad pugnādum in eundo fixe ſuper terram .ſ. vt gal lus. Non eſt autem auium vniꝰ ſpeciei vt ſe ꝯmedant. Coruꝰ et bubo ſibi inuicem aduerſantur in nidis. Bu bonem quoqꝫ multa pars auium odit: que et ip̄m d̓plu mant. Coruꝰ amicus eſt vulpis: ⁊ iuuat eum contra in micum ſuum ſcꝫ aſcelon. Aſcelon em̄ eſt auis: que cum vulpe pugnat: ipſumqꝫ deplumat et nocet: ac pullos eiꝰ interficit. Item coruꝰ niger pugnat cum aſino et tauro volanſqꝫ ſuper illos pungit eoꝝ oculos roſtro. Palum bi quidem naturaliter diligunt ſe: pugnant tamen inui cem pro nidis. Aues antem cum pugnant inter ſe po nūt ſuꝑ plagas origanū ſilueſtre Pliniꝰ libro. x. Diſſi dent olores et aquile: coruꝰ et cloreꝰ noctu oua inuiceꝫ exquirentes. Simili modo coruꝰ ⁊ miluꝰ illo p̄ripiente huic cibos. cornices et noctue. aquile et trochiluſ. ſi cre dimꝰ. qm̄ rex auium appellatur. Noctue et cetere mino res aues. Rurſus cum terreſtribꝰ muſtela et cornix: et turt̉ et piralis. ychneumones ⁊ veſpe. ſphalāges ⁊ ara nei: Aquatice anates et gauie: harpe et triorches acci piter Sorices et ardeole inuicem fetibus inſidiantes. Egythꝰ auis minima cuꝫ aſino pugnat. ſpinetis em̄ fe ſcabendi cauſa atterens: nidos eiꝰ diſſipat: qd̓ illa adeo pauet: vt voce oīno rudētis audita: oua eiiciat. pulli ip̄i metu cadunt̉. Ergo aduolans vlcera eiꝰ roſtro excauat vulpes et milui. Eſcelon auis parua eſt oua corui fran gens cuius pulli infeſtantur a vulpibus Inuiceꝫ hec ca tuloſ eius ip̄amqꝫ vellit: quod vbi viderint corui: cōtra auxiliantur: velut aduerſus cōmunem hoſteꝫ. Et achā tis in ſpinis viuit: idcirco aſinos et ipſa odit: flores ſpi ne deuorantes. Idem in libro. xi. Auibus autem. vt dictum eſt. alijs in pugna vox eſt: vt corturnicibꝰ. alijs ante pugnam: vt perdicibꝰ. alijs cum vicerint vt galliſ .XVIII. De nomībꝰ et naturis auiū ſecūdū alpha betū et primo de accipitre. Iſidorꝰ vbi. sͣ. Ccipiter eſt auis animo plus armata ꝙͣ vng uibus. Uirtutem maiorem in minori corpore geſtans Hec ab accipiendo dicta: quia rapien dis alijs auibus auida. Ambroſiꝰ vbi ſupra. Accipi tribꝰ nichil eſt copulatoriuꝫ p̄ter coniugale cōſortium: pter auiditatem p̄dandi: et ꝓpter inſidias explorandi Refugit em̄ auaricia plurimoꝝ cōſortia. Accipitres duram aduerſus filios ꝓprios ferunt inclementiaꝫ ha bere in hoc: ꝙ vbi eos tēptare principia volatus aduer tunt: a nidis ſuis eoſ eliciūt: contiuuoqꝫ elimināt. At ſi morantur pennis eos ꝓpulſant atqꝫ p̄cipitant: alis ver berant. coguntqꝫ audere qd̓ trepidāt. nec vlluꝫ poſtera munꝰ eiſ alimonie deferūt. Sed in hoc magis a tenero pullos ſuos inſtituere videntur ad p̄dam: ꝙ partus ab dicare cōpendiis. Lauent em̄ ne in tenera etate pigreſ cant: ne ſoluantur deliciis. ne ocio marceſcāt: ne diſcāt cibum magis expectare ꝙͣ querere. Ex libro de natu ris rerum. Accipiter ſilueſtris multum ieiunare ꝑmitti tur: et ſic manſueſcit. Qui vult accipitrem habere pin guē: det ei de carne bouis l̓ porci et hoc maſculi. qui ma cillentū: det ei gallinas iuuenes aqua madefactas Qui temꝑatum: gallinas veteres. Qui expeditum in aucu pando: faciat ei bonam veſicam gutturis: et īcludat eū in tenebris: cū lumine tamen modico: et aucupet diebꝰ alternis. De ſanguine quoqꝫ volucruꝫ teneraꝝ multas vires et audaciam ſumit auis in aucupando affectum. Suꝑ lignum ſalicis aut abietis ſedeat: eiqꝫ balneū aq̄ frigide detur. Nec multū alas eiꝰ ꝯtingas: niſi pēdeāt Liber Decimuſſeptimus e diuerſo. Si vis vt accipiter leporem vel cuniculuꝫ ca piat: hoc eū in iuuentute doce: ⁊ liga gizos in cruribuſ ꝓpe pedes interiecto ſpacio vnius palme: ſicqꝫ capiet ſine leſione. .XIX. Areſtotiles. De eodem Accipiter in altiſſimis mōtanis nidificat: ⁊ ꝯ medit auium corda quas capit. Congrediens cum aue que dicitur kolrie cōuincitur Ipſa tn̄ pugnam non incipit. fel habet in epate et inteſtino tan tum: ſicut et miluus. vterqꝫ cubat. xx. diebus. Pulli ac cipitris pingnes ſunt et bone carnis valde. Uultur ad miſcetur in coitu cum accipitre maſculo. ſplen paruꝰ ē in auibꝰ calidi ventris: ſicut in accipitre ⁊ colūba ⁊ mil uo Plimiꝰ libro. x. Quādo ꝑ mare veniunt cōturniceſ primam terre aꝓpinqͣntem rapit accipiter. Auis autē tinnugulꝰ defendit columbas ab accipitre. terret enim accipitres naturali potentia intantū: vt eius vocem vi ſumqꝫ fugiāt. Accipitris audita eiꝰ voce viciātur oua que cubantur. Alicubi vero accipitrum genꝰ in honore menſarum eſt. Idem libro. xi. In accipitre fel iungit̉ inteſtino ſicut in columbis et murenis Idem in libro xx. Accipitres lactucam ſcalpendo: ſuccōqꝫ oculos tin gendo: cum ſenſerint. obſcuritatem: diſcutiūt. Idem ī libro. xxv. Centaureā herbam triorchis nomine theo fraſtꝰ tradit a triorche accipitꝝ genere defendi: eāqꝫ colligentes ab ipſo impugnari. Idem in libro. xxviii. Cameleon accipitrum genꝰ detrahere ſuꝑuolanteꝫ ad ſe traditur: ac voluntariū p̄bere lacerandū ceteris ani malibꝰ. Gloſa ſuꝑ leuiticum. accipitri aſſimilantur qui manſueti videntur: ſed cum potentibꝰ ⁊ rapacibus rapere nituntur. ob hoc accipiter in lege comedi prohi betur Gloſa ſuꝑ iob Strucioni quidē eſt immane cor pus et rare penne: econtrario autem herodio et accipi tri: qui et aues reliquas tranſcendūt velocitate. Acci piter ſingulis annis auſtro flante pennaꝫ veterem d̓po nit: noua naſcente. Unde ſcriptum eſt Nunquid ad ſa pientiā tuam plumeſcit accipiter. et cetera. Philoſo phꝰ Accipiter aueꝫ quā eī ſors ꝯtra noctem offert: to ta nocte ſub pedibus tenet. Sed illam veniēte ſole ⁊ fa melicꝰ auolare ꝑmittit. Et etiam ſi eādem alias obuiā venans habuerit: non ꝑſequitur. accipiter colorem ocu loꝝ mutat et roſtrum. panis eum necat ſcd̓m auguſti. .XX. De diuerſis ſpēbꝰ accipitris. Pli. lib. x Ccipitrum genera ex auiditate diſtinguūtur. Alii non niſi ē terra rapiunt auem. Alij nō ni ſi circa arbores. Alij in ſublimi ſedentem alit in aperto volantem. Deniqꝫ accipitrum genera ſedecī inuenimꝰ. Ex his circon altero pede claudum. Trior che quoqꝫ dictuꝫ a numero teſtium hunc romani bute onem appellant. Eſaloa alias epyleon greci vocāt: qui ſolus omni temꝑe apparet. Cetere ſiquidem hieme ab eunt. Nocturnus accipiter cymindis vocatur: rarꝰ eti am in ſuis ſiluis interdiu minꝰ cernens. Bellum inter necium cum aquila gerit: coherenteſqꝫ ſepe prēduntur Cocyx etiā ex accipitre fieri videtur Ex auiario. due ſunt ſpectes accipitris: domeſticꝰ et ſilueſtris. Ideꝫ ta men diuerſis temꝑibus poteſt eſſe ſilueſtris et domeſti cus. Silueſtris accipere conſueuit domeſticas aues. et domeſticus ſilueſtres. Silueſtris quas rapit: ꝯtinuo deuorat. Domeſticus captas domino ſuo reſeruat: qui eaꝝ ventres apperit: cordaqꝫ accipitri in cibuꝫ tribuit et interiora ventris cum fimo eiicit: qui intus remanēſ putredinem carnium cum fetore gignit. Accipiter cor rigia ligatur in ꝑtica: quā quaſi compedeſ in pedibꝰ ha bere conſueuit: ne cum voluerit euolare poſſit. In ſini ſtra manu geſtari ſolet: vt in dextram ad aliquid capiē dum volet. Ut autem dicit beatꝰ gregoriꝰ. Agreſtibꝰ accipitribus moris eſt vt auſtro flante alas exꝑandant. quatinꝰ eoꝝ membra ad laxandum penna veterem ven ti tēpore concaleſcant Cū vero ventus deeſt: alis cōtra radium ſolis expanſis atqꝫ ꝑcuſſis tepentem ſibi aurā faciunt. Sicqꝫ pͥoris apertiſ vel veteres exiliunt: vel nō ue ſuccreſcunt. Gomeſticis autem quo melius plumēſ cere debeant: munita ac te pentia loca requirunt. Ex auiario. Agreſtis moris accipiter aues domeſticas ra pere conſuenit: et captaſ occidit: cordaqꝫ illaꝝ extrahit et comedit. Areſtotiles vbi ſupra. Accipitrum modi ſunt tres. Quidam qui columbas non ꝑcutiunt: niſi ſu per terram. Quidam non niſi ſuꝑ arbores. Quidaꝫ ve ro non niſi volantes in aere: que omnia columbe agno ſcentes: cum hoꝝ aliquem viderint: ad locum ſe tranſ ferunt in quo genus illud non ꝑcutit. Ex libro de naͣ turis rerum. Acciptruꝫ quatuor ſunt genera. Primū eſt corpore magnū: domabile multum: oculis variis ꝑ lucidis: hilari vultū: groſſo pede: longis vnguibꝰ: deli cioſe comedens: omnes aues inuadit: nullam timꝫ. Se cundū genus eſt priore minꝰ: quod alietuꝫ dicere poſſu mꝰ: alas habens groſſas. ſcd̓m ꝙͣtitatem ſui corporis breues et vngues groſſos: et oculos magnos et obſcu ros: non cito manſueſcit. et ideo pluribus odioſuꝫ. An no primo domationis parum valet: ſecūdo plus tercio imitatione aucupat ſatis bn̄ Terciū genus eſt niſuſ par uꝰ quidem alioꝝ reſpectu. ſed tamē velox: cito manſueſ cit: et delicate nutriri vult: et leuiter aucupat. Quartuꝫ genus eſt frōgellus: quem muſcetum dicimꝰ: multo qd̓ minor: ſed colore ſimilis: ſicut niſus accipitri cōſimilis ē in diſpoſitione habitꝰ et colore. Hec auis cito māſueſ cit: et delicate nutriri vult ac leuiter aucupat. velox ad volatum. .XXI. De medicinis ex accipitre. Plin. li. xxix Ccipiter in roſaceo decoctus ad omniuꝫ vicio rum in oculis accidentiū inunctiones putatur efficaciſſimꝰ. ſimiliter et fimi eius cinis cū at tico melle. Idem in eodem Fimus cenchridis accipi truꝫ generiſ: ex melle oculoꝝ albugines extenuat: et ocu lis claritatem facit: hanc greci argema faciunt. Ex libro empirices eſculapii magiſtri ępocratis. Adep̄s accipitris ſi teratur in oleo. vnctio quoqꝫ inde facta ca liginem oculoꝝ tollit. .XXII. De achāte et acredula. Ex li. de na. re. Thantis eſt auis parua: ſed fecunda: nam duo denos ſimul facit pullos. herbaꝝ pabulo refici tur: et ob hoc odioſos habet equos quos vbi paſcēti ſibi ſuꝑuenire viderit: et herbas diripere. fugi et vindicat ſe vltione qua poteſt. Eoruꝫ hīnitus ꝓpriiſ vocibus imitans ac deridens Plinius libro. x. Acha tis intantum odit auem egithum: vt non coire credant ſanguinem eoꝝ. Actor. Achantis iuxta yſidoꝝ ipſe eſt qui apud nos vocatur carduelus: de quo etiam dice tur inferius Iſidorus acredula ip̄a eſt luſcinia de qua ſcꝫ dicetur infra. .XXIII. De aeriophilone Ex libro de natura re. Eriophilon quaſi amatrix aeris dicta. vulgari ter aelyon appellata eſt. auis nobiliſſima: pau lo maior aquila: volatu potens: et alis velociſſi ma: pennas habet ſubruffas caudamqꝫ longā: vngues ac roſtrum et crura maxima. aeris ſerena inhabitat īta tum: vt vix vnꝙͣ vel parū in terra reſideat aut quieſcat Suꝑ nubes quoqꝫ frequentiꝰ eleuatur: ita ꝙ videri nō poteſt ab homine: cibumqꝫ capit in aere et hoc quoqꝫ p̄ dantium auium more. Cui ſi ſe auis obuiam in aere tu lerit mox ab eo corripitur. et de ſumno aere in terram deiicitur. Nec ab homine videri poteſt. quis eam ab ae re occiſam deiecerit: hec auis dum adhuc in pullo eſt: ⁊ necdum cognoſcit ſe: ab hominibꝰ capit̉ et domeſticat Liber Decimuſſeptimus ad capturam inſtruitur Sicqꝫ natura eius ab alienati one ſiluatica mutatur: vt aliam cōditionem non putet. niſi cum hominibꝰ et in domibꝰ habitare vbi nutrita ē. vnde fit vt contra cōſuetudineꝫ aliaꝝ auium nobilium abſqꝫ ligamentis in ꝑticis et in domibus maneat. Hec auiſ capriolos ⁊ hinnulos capit. vnguiū laniatione ocu lis in beſtia primū excuſſis. ſicqꝫ terebrato cerebro vſ qꝫ ad vite extinctionem. Socialiter aūt duo et duo vo lant: captamqꝫ predam diuidūt .XXIIII De agochile et alauda. Bochiles arabice dicitur latine caprimulgus. Eſt em̄ auis orientis magna: que duo vel tria facit oua. Capras lacte irriguas petit: earum māmillis ſe ſupponens roſtro lato. qd̓ ad hoc creatum habet. lac ex eis velut capreolꝰ ſugit: ſed ex tunc in eis lac anichilatur: eaꝝqꝫ mamille deſiccantur. Dicit etiā plinius ꝙ eadem ſuctione capre viſum ꝑdunt Actor alauda eſt auis parua oībꝰ nota ſuo modulamīe cātus In eſtate incipit in aurora quaſi nuncians ortum diei. In hieme vero capitur precipueqꝫ tempore niuis. Ex libro de natura rerum. alauda eſt auis a laude di cta: quia mira iocūditate pennis exertis in aere vocis modulamīe letioris temꝑis aure cōgaudet. Naꝫ obnu bilato vel pluuioſo celo vix aut nunꝙͣ canit. diem in au rora venientem vocis iubilo p̄dit. Sedens in terta vix aut nunꝙͣ cantat. Sed in aſcendēdo canit: paulatim qui dem aſcendit: ſed inſtar lapidis ſubito deſcendit. In aſ cendēdo autem alas corpori coniūgit: et leui motu cum cauda ſe regit: accipitrem adeo timet: vt cuꝫ ab illo īpe titur: in terra depreſſa ſinus hominū inuolet. vel eiꝰ ma nu capiendā ſe p̄bet. conſcia ſatis miſereri ſibi potius homineꝫ ꝙͣ accipitrem. Nunꝙͣ impuris veſcitur. Nū ꝙͣ aurore ortus etiam accelerantis eam fallit Alauda galeata que et cyrrita dicitur: ceteris alaudis. vt ait a lexander. p̄ferenda eſt in argutis ſiſtematum diſtinctio nibꝰ. Eſt etiā ſcd̓m muſicoſ ſiſtema vocis ꝑticula Ra zi in almaſore. Caro alaude que pileata dicitur. ventrē cōſtringit: eiuſqꝫ ius ventrem fluere facit. .XXV. De alieto. Actor. Lietus iuxta pliniū eſt ſextum genus aquile: ſicut pleniꝰ dicetur inferius Secūduꝫ alios ve ro ſcd̓m accipitris genus: ſicut dictuꝫ eſt pau lo ſuperius. Et eſt auis immūda ſecūdum legem: vt in leuitico legitur. Pliniuſ libro. x. Ex generibus aqui laꝝ alietus tm̄ implumes etiam ꝑcutiens pullos ſuos. ſubīde cogit auerſos intueri ſolis radios: et ſi qͣnꝙͣ ex eis cōniuentem: humectātemqꝫ .i. lacrimāteꝫ anīaduer terit ip̄m ē nido velut adulterinū atqꝫ degenerē p̄cipi tat. Illum vero cuiꝰ acies firma contraſteterit educat: Eſt autem alietus volucris oculoꝝ acie clariſſima ſeſe ex alto librans: viſoqꝫ in mari piſce: p̄ceps in eum ru ens: ac diſcuſſis pectore aquis rapiens Alieti ſuum nō habent genus: ſed ex diuerſo aquilaꝝ coitu naſcūtur. Id quidem quod ex his eſt natum in oſſifragis genus habet: e quibus minores ꝓgenerātur vultureſ: et ex hiſ magni qͥ oīno non generant. Radulphꝰ ſuꝑ leuiticū Alietus rapina paſcitur: ſed quia viribus deſtituitur: minoribus tm̄ auibus quibꝰ p̄ualet infeſtꝰ eſt. XXVI. De alcione. Ambroſius. Lcion eſt auis maritima: que in litoribus fetus ſuos edere ſolet. Nā ī harenis oua ſua depōit medio fere hiemis quādo maxime mare inſur git. et littoribꝰ vehemētior fluctꝰ illiditur: quā excubā te: mare ſubito miteſcit: et omnes ventoꝝ ꝓcelle cadunt Fouet autem oua ſepteꝫ diebꝰ: tunc pullos educit quos alijs ſeptem diebus enutrit. Unde hos. xiiii. dies nau te p̄ſumpte ſerenitatis obẜnant qͦs alcionides vocant: eo ꝙ alcione fouente vel enutriente fetus nullos ꝓcelle motus horreſcant. Areſtotiles. Nidus alcion aſſimi latur pinee: niſi tantum in colore: quoniā eius color de clinat ad ruborem Figura eius aſſimilatur ventoſe ha benti collum longum. In medio loci dura eſt cōcauitaſ ita ꝙ etiam cum ferro acuto de facili non poteſt ſcindi. Introitus eius valde paruus Ideoqꝫ non intrat ipſuꝫ aqua maris. Profunditas eius aſſimilatur profundo ſpongie: et dubium eſt ex quo componatur nidus ille. Eſt autꝫ opinio ꝙ compoſitus ſit ex ſpinis belonit acu leatis Hec auis poſt quatuor menſes cōire incipit ⁊ to ta vita coit Pliniꝰ libro. x. Alcion eſt auis paulo am plior paſſere: colore cyaneo ex parte maiore tamen pur pureis et candidis admixta pennis. collo gracili et ꝓce ro. Hanc videre rariſſimū eſt: nec niſi vergiliarū occa ſu et circa ſolſticia ſeptem diebus ante brumā nidos fa ciunt: et totidem ſequentibꝰ pariunt. Dieſ fetificatōniſ eaꝝ alicionides dicūtur. placito mari ꝑ eos et nauiga bili: maxime ſiculo. In reliquis ſiquidem partibus eſt mitius. Alterum genus earū magnitudine diſtinguit̉ et cantu: minores in harūdinetis canunt. piſcibꝰ viuūt oua quina pariunt Nidi eaꝝ admirationeꝫ habent pile figura paulo eminēte aure ꝑꝙͣ anguſta: grandium ſpō giaꝝ ſimilitudine: ferroqꝫ intercidi non queunt. frāgū tur autem ictu valido: vt ſpūmā arida maris nec vnde ꝯfingantur inuenitur Ex libro de naturis rerum. Al cion eſt auis minutiſſima in mari habitans et fetus fa ciens. Aues quedam domeſtice. vt gallina et columba indiſcretis temꝑibus fetus faciūt: qm̄ ab hiemis intē perie tute ſunt. Hec autem ſola inter aues ſilueſtres hi emali tempore fetificat Huius nidus ferro nequit inci di: ſed ictu valido frangi: nec vnde confingatur poteſt ī ueniri. Diciturqꝫ alcion quaſi ales occeani: eo ꝙ in hie me in ſtagnis occani nidos facit: et pullos educat .XXVII. De anate. Iſidorus. Naſ ab aſſiduitate natandi aptum nomē acce pit. Ex quo genere quedam germane dicūtur ꝙ p̄ ceteris nutriāt. Pliniꝰ vbi ſupra. Aues volando iaculantur ſeſe in ſublime: in rectum: in ꝓnum Impingi putes aliquas: aut rurſuſ ab alto cadere has: illas ſalire. Anates ſole queqꝫ ſunt eiuſdeꝫ generis in ſublime ſeſe ꝓtinus tollunt: et ē veſtigio celum petunt. Itaqꝫ in foueas quibꝰ feras venātur de lapſe ſole eua dunt Idem in libro. xviii. Anates ac mergi cetereqꝫ aquatice aues: pennas roſtro purgātes: ventum p̄ſag unt Ex libro de natura rerum. Anas eſt auis aliqͣn tulū maior gallo: Mas caput et collum viridis coloriſ habet: roſtrum vero latum: ⁊ alas albo viridi nigroqꝫ diſtinctas. Torquem habet album: circa collum. pedes ruffos et latos: quibus in aquis ſubremigat Naꝫ aqͥs fluminū gaudet: difficileqꝫ ſine his viuere valet. maxīe cum eam cibi ſicci citius ingurgitant. Mares aliquan do cum plures fuerint ſimul: tāta libidinis inſania ferū tur: vt feminā ſolam coeundo viciſſim ac certatim occi dant. Hoꝝ pulli mox vt ouum exeunt: tanta agilitate vigent. vt etiam ſi matrem mori vel alienari contige rit: ſine nutrice viuant. XXVIII De cibo ac medicina ex anate. Nas cocta pectore melior eſt ꝙͣ ceruice: de qua martialis ita dicit. tota quidē ponatur anas ¶ ſed pectore tantuꝫ ac ceruice placet: cetera rec de coquo Razi vbi ſupra. Caro anatis plures habꝫ ſuꝑfluitates. et plus faſtidire facit. ⁊ maioris eſt calid tatis. non tamen plus nutrit ꝙͣ caro gallinacea. Pli niꝰ libro. xxix. Sanguis anatum ſpiſſatur ac ſeruatur vinoqꝫ contra mala medicamēta. Auicēna. Anas ca lidior eſt omnibꝰ domeſticis auibus. ⁊ dicunt quidaꝫ ꝙ infrigidatuꝫ calefacit. Calefactū vero febricitare facu Liber Decimuſſeptimus Clarificat autem vocem. Augmentuꝫ facit in coitu: et ſperma multiplicat. Eius pinguedo maxima eſt in ſedā do dolorem: pariterqꝫ mordicationē in ꝓfundo corꝑis. Et eſt melior ceteris auium pinguedinibꝰ. Colorem qͦ qꝫ clarificat. Caro eius impinguat. ventoſitates fran git. Tardatur auteꝫ in ſtomacho: et eſt grauis: ꝓprieqꝫ anſeris: ſed quod in ipſa leuius eſt et meliꝰ ſunt ale. Cū autem digeritur caro ānatis et anſeris: nutribilior eſt omnibꝰ carnibus auium ¶ Idem. Caro anatis eſt ve hementis humiditatis: ⁊ plurimi nutrimēti: ſed nō ad̓o boni: vt galline et ſimiles. Uentres eaꝝ ſuaues ſunt et epata bona ac ſuauia in cibo boniqꝫ humoris. ¶ Ideꝫ ale letati .i. caro ānatuꝫ emplaſtri more ſuꝑpoſita bona eſt neruis inflatis. Adeps anatis impinguate: panno linita cōfert. ¶ Idem Epar anatis pinguis ſicut ⁊ gal line ſanius eſt ceteris. cerebrū eius eſt ex medicinis apo ſtematuꝫ ani. ¶ Plinius libro. xxix. Sanguis ānatum ponticaꝝ aduerſus om̄ia mala medicamēta pollet. ſpi ſatuſqꝫ ſeruatur: ac vino diluitur. Quidam vero femīā anatis er̄ficaciorem putant. Item ſanguis infuſus ce rebro ꝑfluenti valet ſimiliter et adeps eius cū roſaceo coctus. Idem in libro. xxx. Anatum quoqꝫ maſculoꝝ ſanguis aluum ſiſtit. Mirum vero traditur in tormini bꝰ anate appoſita morbuꝫ tranſire ventriſ: ip̄amqꝫ ana tem emori. ¶ XXIX. ¶ De anſere Iſidorus UNſeri nomen anas dedit per deriuationeꝫ: vel a ſimilitudine: vel ꝙ ipſa natandi frequentiaꝫ habeat. hec vigilias noctis aſſiduitate clango ris teſtatur. nullum auteꝫ animal eſt qd̓ ita odorem ho minis ſentit ſicut anſer Unde et eius clangore galloꝝ aſcenſus in capitolio dep̄henſus eſt ¶ Ambroſiꝰ. Me rito anſeribus debes roma ꝙ regnas: dii tui dormie bāt: et anſeres vigilabant: illis potius deberes ſacrifi care ꝙͣ ioui. Cedunt em̄ dii veſtri anſeribꝰ: a qͥbꝰ ſe ſen tiunt eſſe defenſos: ne et ip̄i ab hoſte caperentur. Pli niꝰ libro. x. Anſeres in aqua coeunt vere pariūt. Aut ſi bruma cōire poſt ſolſticium quadraginta ꝓpe. Bis anno ſi priorem fetum galline excludant. Alias pluri ma oua. xvi. pauciſſima. vii. Incubant femine tantū tri cenis diebuſ Si vero tepidiores ſint viceſimoqͥnto. pul lis eoꝝ vrtica contactu mortifera. nec minuſ auiditas: nunc quidem ſacietate nimia. nunc vero ſuamet vi quā do app̄henſa radice morſu: ſepe conantes auellere: ante colla ſua abrumpunt. Contra vrticaꝫ auteꝫ eſt remedi um ſtramento ab incubitu ſubdita radix eaꝝ Anſeres aliena oua non excludunt. Incubāda ſubiici vtiliſſimū ix. vel. xi. In germania anſeres candidi ſed minoreſ gā ze vocantur. precium plume in libras denarii quini. eo qꝫ delicie ꝓceſſere vt ſine hoc inſtramēto durare iā ne viroꝝ quidem ceruices poſſint. Anſerū femine mutua inter ſe libidinis ymaginationi cōcipiunt aut puluere. mirum in hac alite amor. noſtriqꝫ ſapientiores eos ie coris bonitate nouerunt: qd̓ fertilibuſ in magnā ampli tudineꝫ creſcit ¶ Idem in libro. xxviii. Anſereſ ꝯtinuo clangore intempeſtatiui. diras tempeſtates p̄ſagiunt ¶ Areſtotiles. Anſeres ſūt animalia verecūda ſeqꝫ ob ẜuantia. magni ⁊ parui anſeres qui ambulāt more gre gis ſunt ꝓpe flumina et lacus. Anſeres auteꝫ parui vo lant cōgregatim. in anſeribus quoqꝫ ſunt oua venti. ¶ Ex libro de natura rerum. anſer vel auca eſt auis ad le magnitudinis. huiꝰ generis ille que indomite ſunt ⁊ ꝓprie libertatis: glauci coloris ſunt et aeris alta petunt Uolant vt grues ordine litterato: et ſcd̓m flatus vento rum: volatus ſuos dirigūt. aquilone flante petūt auſtꝝ ſatis conſcie frigidiora tempora imminere vix a volatu ceſſant: niſi cōmāducantes interim depaſcant. adeo nā qꝫ delectabilis eſt ei volatus: vt raro dormiāt. ac ꝯtraꝫ domeſticis aucis volatuſ eſt grauis: paſcere officioſiſſi mū: quieſcere ac dormire p̄cipuum. horas noctis et fu res clangore ꝓdunt. Eſt in alpium mōtibꝰ anſeruꝫ ge nꝰ inter aues maximuꝫ p̄ter ſtrucionem: ſed adeo pōdo roſum: vt manu capiatur immobile ſuꝑ terrā. Anates et anſeres cetereqꝫ aues herba ſe purgant ſyderite. I. XXX. ¶ De generatōe anſerum et impinguatōne Nſeres vero coeūt vere: aut ſi bruma poſt ſol ſticium. Si quis ſubripiat eis oua: pariunt do nec rumpātur. aliena vero non excludunt Incu bando vtiliſſimū eſt. ix. aut. xi. ſubiicere. aliquādo etiaꝫ ſine coitu ouant: ſed oua ſine pullis ſunt: ꝓ pull̓ defendē dis ſibilant Cōtra pluuiam freq̄ntius ſe balueant Car nes ad digerenduꝫ duras habent. Qn̄ impinguatōnis cauſa recluſe ſunt. Si vna ſola fruſtrata ſocietate relī quatur: pre triſticia ſolitudinis vix vlteriꝰ impinguat̉. Auca vt etiam impinguetur incluſa infra nouem dieſ terminuꝫ impinguationis cōſequetur: vltra quem non rogreditur: etiam ſi pluribus diebus includatur ¶ Areſtotiles. Anſeres ouant et ſine coitu. In aqua natant: vt in eis fiant oua venti ¶ Palladiꝰ de agricuſ tura libro. i. Anſer ſane nec ſiue aqͣ nec ſine herba fa cile ſuſtinetur. lociſ conſitiſ inimicuſ eſt: quia ſata ⁊ mor ſu ledit et ſtercore. pullos p̄ſtat et plumas: quaſ et autū no vellere licet et vere. Uni maſculo ſufficiunt tres fe mine. albi fecundiores ſunt: varii vel fuſci minꝰ quia d̓ agreſti genere ad domeſticū tranſierūt Incubant a ka lendis martii vſqꝫ ad eſtiuum ſolſticiuꝫ. Plus parient ſi gallinis oua ſupponas: extremuꝫ partum iam vaca ture matres educare ꝑmittūtur. Gallinis ſicut pauo nīa ſic et anſeris oua ſupponēda ſūt: ſed auſerina ne no ceantur: ſuppoſitis vrtica ſubiiciatur. Pulli decem pri mis diebus intꝰ paſcendi ſunt. poſtea ſereno educi po terunt: vbi nō fuerit vrtica cuiꝰ aculeos formidāt Qua tuor menſium bene ſaginātur. naꝫ melius in tenera eta te pingueſcūt: Ter in die eis polenta datur: et large na tandi licentia ꝓhibetur. Loco claudi debent obſcuro ⁊ calido. Sic maiores ſecundo etiam menſe pingueſcunt. Nam ꝑuuli ſepe. xxx. die ſaginātur: ſi ad ſatietateꝫ mi liuꝫ infuſuꝫ p̄beatur Inter anſeruꝫ cibaria legumē om ne porrigi poteſt: excepto h̓uo. Cauenduꝫ eſt autem ne pulli eoꝝ ſetas glutiant. ¶ XXXI ¶ De cibo et medicina ex auſere ¶ Auicenna. Nſerum caro groſſa eſt: adeps eoꝝ alopicie cō fert: et ad fiſſuras faciei atqꝫ labioꝝ valet. Se dat quoqꝫ dolorem auris: et confert matrici. Ale eaꝝ bone digeſtionis ac nutrimenti ſunt Nec ſūt niſi leues ꝓpter multitudinē motus et exercitii ſui. nec eaꝝ nutrimentū multiplicatur. niſi ꝓpter multitudineꝫ carnium que in eis eſt ¶ Pliniꝰ libro. xxix. Adep̄s anſe ris cum melle impoſitus: valet contra morſū rabidi ca nis. Sanguis eius contra leporis marini venenū. con traqꝫ omnia mala medicamēta eſt vtilis. Adep̄s anſe rum in vaſe eneo cum cinamomo: et caſia: et pipere al bo: et herba que cōmagene vocat̉: et calamo: niue mul ta obrutis: ac gelido rigore maceratis. ad vſum p̄clari medicaminiſ ſumitur: qd̓ cōmagenū dicitur Eſt et odo re iocundum: medela vtiliſſimū. ⁊ ad cōfricationes con uulſiones: ceteros ve ſubitos dolores. vnguētū pariter eſt ac medicamentū Idem adep̄s cum butiro ſiſtit ſan guinem. Igni quoqꝫ ſacro medetur anſeris adeps: eo qꝫ carbunculꝰ curatur. Item adeps vlcera līgue labio rūqꝫ ſanat: ⁊ cutem in facie ſerenat: dolorem et grauita tem auriū ſedāt. Cerebro ꝓfluenti valet anſeris adep̄s cum roſaceo coctuſ: et ſimiliter ſanguis infuſuſ. Fel an ſeris confert oculiſ cōtuſis: vt poſtmodū iſopo ac melle Decimuſſeptimus Liber inungantur. Celiacis vero ꝓdeſt. Anſerum trium lin guas in cibo ſumere. ¶ Eſculapius vbi ſupra. Adep̄s anſeris omnes duricias ſoluit. Idem cum ſucco ce pe inſtillatus auri aquam illapſā eiicit ¶ Dyaſcorides. Anſerinꝰ adep̄s ſumme mitificus eſt ob dulcedineꝫ pī guedinis. Rimas labioꝝ curat: totiuſqꝫ vultus factaſ ex frigore rimas: optīe ſanat ⁊ auriū doloreſ. XXXII ¶ De aquila. ¶ Iſidorus. Quila ab acumine oculoꝝ vocata eſt: tanti em̄ contuitꝰ eſſe dicitur: vt cuꝫ ſuꝑ maria immobi li penna feratur: nec humanis pateat obtuti bus: de tanta ſublimitate piſciculos natare videat: et ī ſtar tormenti deſcendens: raptam p̄dam pennis ad lit tus ꝑtrahat. Nam et contra radium ſolis fertur obtu tū non flectere. Unde et pullos ſuos vngue ſuſpenſos radiis ſolis obiicit: ⁊ quos immobilem aciem tenere vi derit: vt dignos genere conẜuat: ſi quos vero obtutuꝫ inflectere viderit quaſi degeneres abiicit ¶ Ambroſiꝰ Aquile autem pullum abiectū fulica ſuſcipit: que gre ce fene dicitur: et eum cuꝫ prole ſua connectit. eodēqꝫ quo fetus ꝓprios materne ſedulitatis officio paſcit et nutrit. ¶ Ideꝫ Aquila cum ſit acuti viſus valde: cogit pullos ſuos anteꝙͣ alas cōpletas habeant ſolem aſpice re. Et ſiquideꝫ oculi alicuiꝰ lacrimātur: aliquādo inter ficit ip̄m. Aquila quoqꝫ non redit ad ſuꝑfluitatem ſi ue reliquias venatōnis ſue: vt aliqui pulloꝝ comedant ex illa ¶ Iorath. aquila eſt auis magna regaliſ. de qua dicitur: ꝙ vbicunqꝫ viderit ex alto ſerpentem: magno ſtridore oppreſſum vnguibus laniat. et poſtꝙͣ extracta de viſceribus venena mortifera decerpſerit: adhuc ſau cium deuorat: et virus qd̓ inerat extinguit: veneno ca lore decocto. hoc quoqꝫ exꝑimēto aut contriſtatur aut loriatur. vnam ſedem et vnum nidum ſemꝑ habent ¶Areſtotiles. Aquilaꝝ femīe maioris corporis ſunt ꝙ mares ¶ Pliniꝰ. li. x. Aquile rapta nō ꝓtinus ferūt: ſed primo deponunt experteqꝫ pondus. tunc demum abeunt. oppetunt autem non ſenio nec egritudine: ſed fame: intantum ſuꝑiore roſtro accreſcēte vt aduncitas apperiri non queat. A meridiano tēꝑe oꝑātur et volāt prioribus horis diei donec impleantur hominū conuē tu fora: ignaue ſedent. Aquilaꝝ penne mixtas reliqua rum alitum pennas deuorant Negant vnꝙͣ ſolaꝫ hanc alitem fulmine exanimatam. et ideo iouis armigeram cōſuetudo iudicauit. ¶ .XXXIII. ¶ De eadem. ¶ Ex libro de natura rerum. Quila habet alas rectas et extentas. ſed in ſū mitate recuruas: dextꝝ pedem ſiniſtro maiorē libenter ad ſolem conuerſa ſedet Sedens ſuo vngues ſemꝑ reſpicit: ne recurui facti ſint Super lapi deꝫ quoqꝫ n̄ diu ſedet: ne acies eoꝝ retundatur. hec aut um ſola non fulminatur. Omnes aues nobiles ea viſa ꝑtimeſcunt. Illaqꝫ die audaciam perdunt: nec ad p̄daꝫ de facili volare poſſunt. De ſolo gyrfalco dicitur ꝙ aqͥ lam capit: et in hoc eiꝰ audacia culpatur: tanꝙͣ maieſta tis rea. ꝙ reginam auium ledt Aquila rapinam captā non ꝓtinus fert. Sꝫ primo deponit: exꝑtaqꝫ pondus ſe cundum vires ſuas abit. Predam quidem ceteris aui bus partitur: eaſqꝫ ſecum comedere patitur. Sed ſi ci bus in medio poſitus ei non ſufficit: vnam ex cōueſcen tibꝰ auibꝰ rapit et ꝯmedit Cornix aquilā inſequitur: ſꝫ cum aquila diu diſſimulauerit eā tandē vnguibꝰ app̄hē dit. Aquila etiā ſuo quaſi imꝑioſo clamore dicitur alia rum auium motum retardare Ieiunium diuturnū mul ta cibi quantitate ſumpta recompēſat. Quod aquilaꝝ penne aliaꝝ auium pennis adiuncte corrodant illas: ſepe exꝑtum eſt in ſagittis pennatis: his et aliaꝝ pēnis in pharetra cōiunctis ¶ Actor. aquila ergo arduos vo latus habet: et in petris manet. Roſtꝝ. vt dicūt. ad pe tram terit. Eſt rex auium: ſicut leo fera rum: et bos ium̄ toꝝ Uenatur columbas: et ceteras aues minores l̓ me diocres. Ieiunat vſqꝫ ad meridiem: ⁊ tunc ad p̄daꝫ vo lat In nido gēmam ponit: vt pullos a ſerpentibꝰ defen dat. Sola auium ſolem intuetur in rota. Pullos quoqꝫ ad ſolis radium ꝓbat: ſanguinem lambit: alas innouat piſcatur piſces: et quando ſtat reſpicit vnguēs. eſt autē fulua exterius: ſicut miluꝰ. Clamoſa ē: ⁊ de raptu viuit. Unde verſus. Alta volat: manet in petris: roſtrum te rit: eſt rex. Uenatur ieiunat: habet gēmam: rota ſolis. Sole ꝓbat pullos: lambit: fons innouat alas. Fulua: vi dens vnguēs piſces p̄dat: roboat vox. ¶ XXXIIII ¶ De ſpeciebus aquile. ¶ Plinius. Quile. ex his quas nouimus aues. maximus honos: maxima ⁊ vis eſt. Haruꝫ vi. ſunt gene ra. Melenetos alias melenotes a grecis dicta Ęademqꝫ in valeria mīma magnitudine: viribus preci pua: colore nigricans. Sola aquilaꝝ fetꝰ ſuos alit Nā cetera. vt dicemꝰ fugant. Sola ſine clangore: ſine mur muratione. Conuerſatur autem in mōtibꝰ Secūdi ge neris eſt pigargus in opidis ⁊ in campiſ albicante cau da Tercii morphos qua homerꝰ et parcnō vocat. aliqui ⁊ plancum et anataria: cui vita circa lacus ſecūda ma gnitudine ⁊ vi: phemone apollinis dicta filia dentes ei eſſe ꝓdidit. mute alias carentiqꝫ līgua. eedemqꝫ aquila rum nigerrima: ꝓminētiore cauda. Conſentit et bohēti us Ingenium eſt ei teſtudines raptas frangere ē ſubli mi iaciendo. que ſors interemit poetam Eſchilum p̄di ctam ſatis. vt ferunt. eius diei ruinam ſecura celi fide cauentem Item quarti generis eſt ꝑcepterꝰ. eadem mo ratur per lacus vulturnia ſpecie alis minimis: reliqua magnitudine antecellens: ſed imbellis ⁊ degener: vtpo te quā verberat coruꝰ. Eadem ieiune ſemꝑ auiditatis ⁊ q̄rule murmuratiōis: ſola aquilaꝝ exanima ferit. cor pora. Nam vt cetere cū occidere conſidunt: Nec facit vt quītuꝫ genꝰ qd̓ geneſion vocatur: verum ſolumqꝫ in corrupte originis: media magnitudine: colore ſubrutilo rarum conſpectu. Supereſt alietus clariſſima oculoruꝫ acie ſeſe ex altolibrans: viſoqꝫ in mari piſce: p̄ceps in eum ruens: ⁊ diffuſis pectore aquis: rapiēs. Illa. qͣm terciam fecimus. aquaticas aues circa ſtagna appetit: mergentes ſe ſubinde: donec ſopitas laſſataſqꝫ rapiat. Spectāda dimicatio aue ad ꝑfugia littoꝝ tēdēte: maxi me ſi cōdenſa harundo ſit Et aquila in deiectu aliā ab igente: ⁊ cum appetat in lacus cadente: vmbramqꝫ ſuā nanti ſub aqua a littore oſtēdēte rurſus aue in diuerſa: ⁊ vbi mīme expectari ſe credat: emergēte. Hec cauſa ē gregatim auibus natādi: quia plures ſimul non infeſtā tur reſꝑſo pēnaꝝ hoſtē occecantes. Sepe ⁊ aquile ip̄e n̄ tolerantes pōdus app̄henſum vna merguntur. Alietꝰ tantū implumes etiam pullos ſuos ꝑcutiens ſubinde cogit aduerſus ſolis radios intueri. Et ſi cōniuentem flentemqꝫ anīaduerterit: velut adulterinuꝫ ⁊ degenerē ēnido p̄cipitat. Illum vero cuius acies firma ꝯtraſte terit: educat. Alieti ſuum genꝰ nō habent: ſed ex diuer ſo aquilaꝝ coitu naſcūtur. Id quidem qd̓ ex his natuꝫ eſt: in oſſifragis genꝰ habet: e quibus vultures ꝓgene rantur minores. Et ex his magni qui omnino nō gene rant. Quidam adiiciunt genus aquile: quā barbatā vo cant: thuſci vero oſſifragam. Tribus primis: ⁊ quinto aquilaꝝ generi inedificatur nido lapis ethites: quē ali qui dixere gagiten ad multa remedia vtiliſ: nichil igne diſperdens. Eſt autem lapis ille p̄gnans: intus cum qͣ tias alio in vtero ſonante Sed vis illa medica: non niſi ido direptis. Primo ac ſecundo generi non minoꝝ tā tum quadrupedū eſt rapina: ſed etiam cum ceruis p̄lia. Multumqꝫ puluerem volūtatu collectum inſidens cer ui cornibus excutit in oculos: eius pennis ora verberāſ Liber Decimuſſeptimus donec in tupes p̄cipitet. Acrior eſt cum dracone pug na: multoqꝫ magis anceps etiam ſi in aere: hic em̄ aqͥ le cōiectatur oua auiditate malefica. At illa ob hoc ra pit vbicūqꝫ viſuꝫ. Illeqꝫ multiplici nexu alas ligat: ita ſe implicans vt ſimul decidant. ¶ XXXV. ¶ De nidis aquile et pullificatione Idem in eodem Quile nidificant in petris et arboribꝰ. pariūt oua terna. Excludunt pullos binos Uiſi ſunt aliqn̄ et tres. alterum expellunt tedio nutriēdi Quippe eo tempore ipſis cibum negauit naturā ꝓſpici ens ne omniū feraꝝ fetus raperentur. Ungues quoqꝫ eaꝝ inuertūtur diebus his. Albeſcunt inedia penne vt merito partꝰ ſuos oderint. Sꝫ eiectos ab his cognatū genus oſſifragi excipiunt et educant cum ſuis Ueruꝫ adultos quoqꝫ ꝑſequitur parens: et longe fugat: emu los ſcꝫ rapine. Alioqͥn et vnuꝫ par aquilaꝝ magno ad populanduꝫ tractu. ut ſatietur. indiget Bet̄minat ergo ſpacia: nec in ꝓximo predantur. ¶ Areſtotiles. Aqui la ſuper oua ſua cubat. xxx. diebus: multumqꝫ grauat̉ in nido: ſic vt venari nō poſſit. Ideoqꝫ plꝰ ꝙͣ duos pul los paſcere non ſufficit. Unde tercium ouum vel terci um pullū ꝓiicit. ſtatim autem vt pullos ſuos poſſe vo lare videt: alis ſuis eos ꝑcutit: ⁊ a nido eiicit. ¶ Iorath Aquila de pulloꝝ ſuoꝝ cibo ſolicita ponit amat iſtin in uido ſuo: et ab eis venenum fugat: Ex libro de natu ris rerum. Aquila altiſſimis arboribus nidificat: vbi mala beſtia non accedat. pulloſqꝫ caute cuſtodiens non relinquit donec ſeipſos ꝓtegere ſciant ac valeant. Ita qꝫ contra draconem: vel hominem: vel aliud animal: ſi eos turbare vel rapere voluerit: mira anīoſitate pug nat: ſeqꝫ mortis periculo ꝓ eis exponit: quos etiam in humeris ſubtollit. vt eos ꝓuocet ad volatū. Fertur eti am quidam habere p̄ſcium: vt quātumcūqꝫ longe ſit a pull̓: aduenire ſētiat aduerſarios eoꝝ. Docet etiā eos lambere ſanguinem: Lapidem ethitem habet in nido: qui velut pregnans fetum habet intꝰ lapideꝫ minutum ſonantem: et hunc contra calorem nimiuꝫ. quem habet aquila naturaliter in nido habet ne depereant oua deꝰ cocta calore nimio. huic em̄ lapidi calor igniſ nocere ne quit. Dicunt et alij ph̓i ꝙ duos lapides p̄cioſos nomīe indes in ſuo nido collocat: ſine quibus parere non pōt. Aquila multis diebus ieiunat: adultos pullos ꝑſequi tur: longe fugans emulos .ſ. rapine. Eſt etiā aquile peſ ſimū genuſ: quod pullos ſuoſ ante tempꝰ expellit tedio nutriendi. Ratio autem hec eſt ẜm areſtotilem: quia pꝰ incubationeꝫ adeo debilitatur. vt venari non poſſit: eti am vngues eius incuruātur: vt predam tenere non va leat. albeſcunt ale et aggrauātur: vt vix poſſit volare. Aquile pulli ſine clangore ſunt et ſine murmuratione. Eſt aquila grandis in ſeptentrione habitans duo faci ens oua ſemꝑ: vt dicit plinius: in cacuminibꝰ ramoruꝫ ſuſpenſa captoqꝫ lepore vel vulpe minutatim ei coriuꝫ detrahit. et oua ſua in illo aliaſ villo inuoluit. ac ſub ca lore ſolis ponit. itaqꝫ relinquēs ea non cubat Sed quo uſqꝫ naturali maturitate frangātur expectat In egreſ ſu vero pulloꝝ redit: et tunc eos vſqꝫ ad robur ꝑfectū nutrit ¶ Areſtotiles: Aquila ꝓpter ſui calorē ouis ſuiſ lapides interponit frigidiſſimos: ne oua ſuo calore diſ ſipentur. Pullos ſuos radiis ſolaribus in alto oblato qui eos ferre nequeūt tanꝙͣ degenereſ eiicit: natura ta mē illis neceſſaria miniſtrat. diligenter pullos ſuos aſ portat tergo inſidientes: et corpus ꝓpriū inter eos ⁊ ſa gittariuꝫ quaſi ſcutum interponit. vt ſi neceſſe eſt: ictū ſuſcipiat. ¶ XXXVI. De aquile ſeneſcentis renouatione. Auguſtinus ſuper pſalmuꝫ. cij. ¶ y Quila fertur dum ſenio grauatur: roſtri īmo dice creſcentis vnco: non poſſe os aperire: et cibum ca ꝑe: et inde langueſcit. ſed quodaꝫ naturali modo roſtrū ad petram collidit. et roſtri onus excutit. ſicqꝫ ad cibū redit: et omnia reparantur ei: vt iuuenis fiat. vn̄. reno uabitur vt aquile iuuentus tua. ¶ Gloſa ſuper micheā Aquila ſiquidem auiū regina: certo tempe amiſſis plu mis remanet implumis. Unde ꝓpheta. Bilata inquit caluicium tuum ſicut aquila ¶ Gloſa ſuper ezechielem Cum em̄ ſenio afficitur aquila: plūas et pennas quibꝰ ad p̄dam ſolebat ire amittit. ¶ Ex papia. Phiſiologus dicit aquilam hanc habere naturā: cum ſenuerit grauā tur ale eius. et obducūtur caligine oculi eius. tunc que rit fontem aque viue. ⁊ contra eum euolat in altuꝫ vſqꝫ ad etherā ſolis Ibiqꝫ alas ſuas incendit. ſimul et cali ginem oculoꝝ exurit de radiis eius. Tunc demū deſcē dens in fontem ſe mergit. ⁊ ſtatim tota renouatur: ita vt alaꝝ vigore. et oculoꝝ ſplendore. renouetur in meliꝰ ¶ Iorath vbi ſupra. Aquila ſeneſcētibuſ pennis: ⁊ he betato viſu ter ſurſum aſcendēs: viſum ſuum ⁊ alas cō tra ſolem acuit: totienſqꝫ deſcendēs in fonte ſemoth ſe mergit: ac roſtrum ſuum ad petram acuit. Sicqꝫ tribꝰ vicibus redit viſus eius et plume ac roſtrum. Cum ad hūc quarto attemptauerit: tunc moritur ¶ Ex libro de natura rerum. Aquila eſt auis magna et nobiliſſima: vtpote auium regina: que cum ſenecta grauatur. ſuper omnes nubes in ſublime volat ⁊ ex calore ſolis oculoꝝ eꝰ caligo conſumitur: ⁊ mox impetu cū ipſo caloris eſtu deſcēdens aquis frigidiſſimis tercio īmergitur Ind̓qꝫ re ſurgens ſtatim nidum petit. ⁊ inter pullos iam robū ſtos ad predam in qualitate frigoris et caloris quaſi qͣ dam febre correpta: quodam ſudore plumas exuit. foue turqꝫ a pullis ſuis et paſcitur: donec peunas plumaſqꝫ ¶ XXXVII. recupans innouetur. ¶ De medicinis ex aquila. ¶ Eſculapius Quile fel cū melle ſuffuſos ſanat oculos ¶ Pli libro. xxix. Oculis inunctis aquile cerebro aut felle cum attico melle: claritatem viſus dicunt reſtitui ¶ Idem in eodem. Aquile felle. quā diximꝰ pul los ad contuēdum ſoleꝫ experiri. mixto cū attico melle inūgūtur nubecule ⁊ caligationes atqꝫ ſuffuſione ſocu loꝝ ¶ Idem in libro. xxx. Lumboꝝ quoqꝫ dolori pedes aquile in auerſum a ſuffragine euulſi alligantur. dex ter quidem doloribuſ partis dextre: ſiniſter quoqꝫ leue p̄terea morbo regio reſiſtit cerebrum aquile in cyathis vini tribus. ¶ Actor. Ceterū. vt dictum eſt ſuperiuſ iux ta pliniuꝫ quibuſdam aquilaꝝ generibus inedificatur nido lapis ethites: ad multa remedia medicinalia vtil̓. nichil igne deperdēs Uerūtamen illa medica vis non ī eſt: niſi nido direptis. De hoc autem lapide lector reqͥ rat ſuperiꝰ in tractatu de lapidibus inſignioribꝰ. Nūc de ceteris auibus iuxta ordinem alphabeti. vt cepimuſ ſeriatim ꝓſequamur. ¶ XXXVIII. ¶ De ardea et ardeola. et aſalon et aſida. Iſidorus. Rdea dicitur quaſi ardua propter arduos vo latus Unde lucanꝰ. Quodqꝫ auſa volare ard̓a Cum altius volauerit tempeſtateꝫ ſignificat. hanc multi tantaluꝫ vocant ¶ Ambroſiꝰ Ardea que paludibus inherere ꝯſueuit: notas ſedeſdeſerit: imbreſ qꝫ formidans ſupra nubes volat: vt ꝓcellas imbriuꝫ nō ſentiat. ¶ Plinius libro. xviii. Ardea dum in mediis harenis triſtis extat: diras tempeſtates p̄nunciat Ex libro de natura rerum. Ardea licet in aquis cibum ſuū querat. in ſiluis tamen et altis arboribus nidum ſuum collocat Fertur autem ꝙ pullos ſuos miro rigore nitit̉ defendere. Accipiter eis infeſtus eſt. Sed ardea huic ānum opponit: et ſtercus eiicit. Ad cuiꝰ tactum accipi tris penne cōputreſcūt. Unicum habent ſicut ciconia Liber Decimuſſeptimus inteſtinum. plurimeqꝫ eaꝝ colorē habent cinereuꝫ: que dam vero album. Eſt quoddā eaꝝ genus quarum ma res angūtur in coitu cum magna vociferatione. fūdūt qꝫ ſanguinem ex oculis pre dolore. nec minꝰ egre pari unt grauide. Eſt et quoddā ardee genus diſtans a cete ris tantum roſtri magnitudine. quod quidē ſemiſſeꝫ cu bitum habet in anteriori parte. ⁊ plus ꝙͣ tres digitos in latitudine: et ad hoc ſolum creatum videtur: vt ex eo ſibi victū cōmodiꝰ querat. hec auis piſcibꝰ viuit: quoſ oīm fruſtrato conamine roſtro corripit: ac d̓glutit. Eſt et eaꝝ genus vt dicit plinius: quod non niſi vnū oculū habet vnde videre poſſit. Inde fit vt ab aucupe citius capi poſſit. ¶ Pliniꝰ libro. x. Ardeolaꝝ tria ſunt gene ra ſcꝫ leucon: aſterias. pellos. hi angētur in coitu. Ma res ſiquidem coeundo cum vociferatū ſanguineꝫ etiaꝫ ex oculis ꝓfundūt. nec minꝰ egre grauide pariunt. So rices et ardeole diſſident inuicem fetibus inſidiantes. ¶ Idē in libro. xvi. Inter ardeolaꝝ autem genera quaſ leucos vocant: altero oculo tradunt carere ¶ Ex libro de natura rerum. Aſalon eſt auis parua que corui fran git oua. huius pulli a vulpibꝰ infeſtantur. Ipſa vero vulpis catulos vellit: ip̄amqꝫ vulpem: quod vbi coruuſ viderit auxialiatur vulpi: quaſi contra cōmuneꝫ hoſtē. Hec auis in ſpinis viuit: ⁊ ob hoc aſinoſ odit: flores ac folia ſpinaꝝ deuorātes. Reperitur in diuerſis codiciꝰ bꝰ variatum hoc nomē. Nam aliquādo aſolon: vt hic. aliquādo aſſalon. aliquādo aſchelon. aliqn̄ eſolon. ⁊ for taſſe errore et vicio ſcriptoꝝ varietas talis exorta eſt ¶ Actor. aſida iuxta phiſiologū ip̄a eſt ſtrucio de qua dicetur infra. ¶ XXXIX. ¶ De achaco et auibꝰ paradiſi et aurifrigio Chacus de quo legitur in leuitico eſt auis ig nota etiam peritis iudeoꝝ. ¶ Ex libro de natu ris rerum: aues paradiſi vulgariter ſic appel lantur: nō qͥa de paradiſo ſint: ſed ob inſignem pulcritu dinē: tanti nanqꝫ ſunt decoris et glorie: vt nullus eiſ co lor credat̉ deeſſe. Magnitudo eaꝝ eſt vt anſerū. Uox ita dulcis et pia: vt excitare poſſit in homine deuotōnē et gaudium. Siqn̄ vero capta fuerit ⁊ illaqueata gemit nec ceſſat plangere donec reddita fuerit libertati. Suꝑ fluīa nili libenter habitat et raro alias reperitur Sunt et alie aues in eiſdem ꝑtibus eodē modo appellate: fuſ ci coloris ⁊ ſubrutili: minores ꝙͣ monedule. Aues autē paradiſi vocantur. quia neſcitur vnd̓ veniant: aut quo vadant. Non em̄ coitus eaꝝ videtur: ſed certis tempo ribus aggregate: terras quas inhabitabāt trāſiture re linquāt: et ſic recedunt. Aurifrigiꝰ eſt auis ſic dicta: quaſi auram frigiam ſequens Habet vnū pedem cum vncis vnguibus ad p̄danduꝫ. altrum vero latuꝫ ad na tādum. Giro multiplici vtitur in aere. nunc more ludē tis: nunc more inſidiantis vſqꝫ dum p̄dam in aquis cer nens impetuoſe deſcendit: altero pede p̄dam rapiens: altero natante rapienteꝫ adiuuans. ¶ XL. ¶ De barliathe ſiue bernela. Arliates ſunt aues de ligno creſcentes: quas vulgus berneſtas ſiue bernekaſ appellat. Fert̉ em̄ ꝙ līgnum de abiete marinis aquis incidēſ qn̄ ſucceſſu temporis putreſcere ceperit: humoreꝫ ex ſe craſſū emittit: ex quo denſato formatur parue ſpēs aui um ad magnitudinē alaudaꝝ Primūqꝫ ſunt nude De inde maturātes plumeſcūt ac roſtris ad lignū pendēteſ per mare fluitant vſqꝫ ad maturitatē donec ſe cōmouē tes abrumpāt. ſicqꝫ creſcant et roborētur vſqꝫ ad debi tam formā Haꝝ multas et ipſi vidimꝰ. viroſqꝫ fide di gnos: qͥ eas adhuc pendētes ſe vidiſſe teſtati ſunt. An ſcribꝰ minores ſunt: colorem habent cinereum ac nigrū Pedes vt anates: ſed nigros. De his autem iacobꝰ a chonēſis epūs in orientali hiſtoria loquens dicit: ꝙ ar bores ſunt ſuper ripas maris: de quibꝰ hec ꝓcreantur roſtris infixis arboribus dependētes. Temꝑe vero ma turitatis ex arboribus decidūt: ac per incremēta ꝓficiē tes: ſicut aues cetere volare incipiunt Uerūtamen niſi decidentes cito aquas inuenerint: viuere non pn̄t: qm̄ in aquis eſt nutrimētum eaꝝ et vita. Notandum auteꝫ ꝙ non in ramoꝝ ſummitatibꝰ ſed in arboꝝ corticibus ac ſtipitibus pendent. Creſcunt autem arboris humo re ⁊ roris infuſione. donec habentes plumas ac robur vite: corticibus abrumpātur. De his itaqꝫ certum eſt ꝙ in orbe noſtro circa germaniā: nec ꝑ coitum generāt nec generātur. Sed nec eaꝝ coitum apud nos vllus ho minū vidit. Unde et carnibꝰ eaꝝ in. xl. nōnulli etiā xp̄ ani in noſtra etate in locis vbi auiuꝫ huiōi copia eſt: vti ſolebant. Sed innocentiꝰ papa tercius in lateranenſi ꝯ cilio generali hoc vltra fieri vetuit. hee volucres her bis et gramībus. vt anſeres. viuūt. Potuꝫ vero differ re ſicca comedētes: nullatenꝰ poſſunt. Philoſophus Bernelra que ex arbore naſcitur: in quibuſdam quoqꝫ flandrie ꝑtibus inuenitur. Hec auis non habet ſuꝑflui tatem: ſicut nec arbores ¶ XLI. ¶ De biſtarda et bonoſa. Ex libro de naturis rerum. Iſtarda eſt auis aquiline magnitudiniſ: que vo latu tarda. bis aut ter ſaltum in terra facit: an ¶ Vteꝙͣ ad ethera ſubleuetur. Unde ⁊ nomē habe re dicitur. Ungues habet vt aquila: et roſtrum adu̓cuꝫ carnibus veſcitur: nō tamen in volādo p̄dam diripit: ẜ ſicubi ouem aut aliud animal in offenſuꝫ inuenerit: plu res eaꝝ aggregate inuentuꝫ deiiciunt et occidūt: ſicqꝫ carnibus eius ſatiantur. cadaueribꝰ etiam libentiſſime veſcitur. Sola vero pene inter aues que carne veſcunt̉ herbam depaſcit. In alis ⁊ cauda albedineꝫ habent: re liquo colore aquilam imitatur Qua ſua nō in arboribꝰ ponit: quoniā alte volare non poteſt: ſed in terra depo nit: et illic ea fouet dum ſeges in fructu eſt. Bonoſa eſt auis in germanie ꝑtibꝰ: habens carnem exterius ni gram: interius albam: delicatam ꝓpe ad ꝑdicis ſaporeꝫ Habet auteꝫ faſiani magnitudinē. Cunqꝫ tempꝰ vene rem excitauerit: maſculꝰ hiati ore currit: donec ore ſpu met: tunc femine veniens ore ſpumam recipit: indeqꝫ: ⁊ concipit et oua parit. ¶ XLII. Iſidorus. ¶ De bubone. Ubo a ſono vocis compoſitū nomē habꝫ: auis feralis: onuſta quidem plumis. Sed graui ſem per detenta pigricie: in ſepulcris nocte dieqꝫ verſatur: ſemꝑ cōmorans in cauernis. De qua ouidiuſ Fedaqꝫ ſit volucris venturi nuncia luctus. Ignauꝰ bu bo dirum mortalibꝰ omē. Deniqꝫ apud augures malū portendere fertur. Naꝫ cuꝫ ī vrbe viſa fuerit ſolitudīeꝫ ſignificari dicunt ¶ Plinius libro. x. Bubo funebris ⁊ abhominatus publicis p̄cipue auſpiciis deſerta incolit nec tātū deſolata: ſed dira quoqꝫ ⁊ inacceſſa. noctis mō ſtrum: nec cantu aliquo vocali. ſed gemitu Itaqꝫ in vr bibus: aut oīno in luce viſus dirum oſtentum eſt: priua toꝝ domibꝰ inſidenteꝫ plurimū ſcio non fuiſſe feralem Uolat nunꝙͣ quo libet: ſed tranſuerſꝰ aufertur Habet autem et bubo vngues vncos: vt noctua ⁊ vlula. Oīm qͥ zoculi eoꝝ interdiu hebetes ſunt Illaphus tradit bu bonem ⁊ noctuam ⁊ picum arbores cauare. Idem in libro. xi. Pennatoꝝ animaliū buboni tantū ⁊ otto plu me velut aures. ceteris vero cauerne ad auditū. Ra dulphūſ ſuꝑ leuiticū. Bubo die deliteſcit: ⁊ noctu egre ditur eo ꝙ aues reliquas vereatur. Naꝫ omnibuſ odio ſus eſt: vt viſus mox ab omnibꝰ cōclametur vel etiam diſcerpatur ¶ Ex libro d̓ naturis reꝝ. Bubo nom̄ hꝫ a vocis ſono: fugit lucem: in eccleſiis habitat: ⁊ oleum de lampadibꝰ bibit: ſtercoribꝰ tamen eas defedat: oua Liber Decimuſſeptimus quoqꝫ columbe bibit: mures venatur. hac quoqꝫ volu cres cetere capiūtur. Quādo vero ab ill̓ auibꝰ q̄ in luce habitant impugnatur: re ſupina peduꝫ vnguibꝰ ſe defē dit Dicit em̄ pliniꝰ: ꝙ a canda de ouo exit: quia pōdere capitis poſteriorem partem corporis fouendam matri applicat ¶ Areſtotiles. Bubo ſicut ⁊ veſpertilio victū ſibi nocte acquirit: ⁊ cum paucis auiuꝫ generibꝰ habꝫ duos tautuꝫ digitos in parte pedum anteriori: ⁊ duos ī poſter iori. Giratqꝫ digitum vnum ad poſt: et habet li guam magnā: vngueſqꝫ magnos aquile ſimiles: et vo ciferatur fortiter. Monedula pugnat cum bubone: qꝛ bubo debilis eſt viſus apud meridiem. Ideoqꝫ coruus ille rapit oua bubonis et ꝯmedit. coruꝰ qͥppe fortior eſt de die: et bubo de nocte Itaqꝫ bubo et coruꝰ inuiceꝫ ſi bi aduerſantur in nidis. Coruus meridie comedit oua bubonis: et bubo nocte comedit oua corui. Cetereqꝫ a ues circa bubonē volant: ip̄mqꝫ deplumāt. Multa nā qꝫ pars auium eum odit. ¶ Auicenna. Sanguis bubo nis valde ꝯfert aſmati. ſimiliter etiā ius et caro ipſius Phiſiologus. Cor bubonis ſi appoſitum fuerit mu lieri dormienti in parte ſiniſtra: omnia que geſſit. vt di citur. narrabit. ¶ Plinius libro. xxix. Bubonis pedes vſti cum herba pulinagine contra ẜpentes auxiliantur Oculoꝝ cinis eius collirio mixtus claritateꝫ oculis fa cere ꝓmittitur. ¶ Idem in libro. xxx. Freneticis quoqꝫ bubonis oculoꝝ cinerem imponunt. ¶ XLII. ¶ De buteo et butorio. ¶ Ex li. de na. reruꝫ Uteꝰ eſt de genere accipitrū: ſed paulo nigri or et tarda nimiū pigraqꝫ ad volandum. preda tamen viuit quam cum dolo vel languore aliqͦ aut pigricia detentam aſſequi poſſit. Hec auis ſapore dulciſſima eſt ¶ Butorius eſt auis ſic dicta a ſigno vo cis: habet crura longa: collum extenſū: roſtrumqꝫ lōgū et acutum: ſicut ardea: colore tamen diſtans ab illa: eſt em̄ terre ſimillima. habitat circa ſtagna piſciuꝫ: cibo cu pida: ranas etiam comedit et venenata. hec ſola veris temꝑe ꝓ cantu vocem horrificaꝫ edit. Nec hoc poſſe di citur niſi caput ſuum aquiſ immergat: vt intra ſe denſi tas elementi conceptam vocem inſtar cuiuſdam toni truationis ſonoram reddat. In littore ſub ardore ſolis in loco vbi piſces frequentare nouit: adeo quieta ſtat: vt quaſi mortua appareat. vnd̓ fit vt cautis piſcibꝰ mi nus ſuſpecta ſit. Sed cum collum lōgum habeat: breue recuruitate facit. vt cum piſces incautiꝰ ei quaſi nichil p̄meditanti ꝓximauerīt: illos ad ſe colli extenſione tra hat. Cumqꝫ laqueo ſe nouerit irreticam: quietem ſimu lat: quā cum adueniens auceps manu ſe capere putat: il la inopinanter correptuꝫ roſtri iaculo quo potenter va le at lanceando vulnerat. Idem quoqꝫ dormiendo et vi gilando roſtrum longū acutiſſimū ad defendēdū ſe ſem per erigit. et cum accipiter eum app̄hendere vult: in ei us roſtrum ad mortem ruit. Carnes eius cum ad ignē torrentur mirum odorem reddūt ⁊ ob hoc in ciboſ diui tum ſepius cedunt. Huius ergo ſagina medicaminibꝰ vtilis eſſe dicitur. ¶ Phiſiologus. Botaurꝰ quaſi boo taurꝰ dicitur: eo ꝙ tauri boatum .i. mugituꝫ imitari vt detur. Roſtrum em̄ in terra paludoſa defigit: ⁊ ad mo dum tauri clamores edit. Excluſoſ pulloſ ſtatim mater ſub aſcellis collocat Unum ſcꝫ ſub vna: et alterum ſub altera. Pulli vero materno corpori adherentes: iuxta extremitates alaꝝ roſtra ꝓducunt ꝓminētia Inceditqꝫ mater pullos ſubalis fouens natorumqꝫ roſtriſ ꝓminē tibus cibos dulciter cōmēdans ¶ Actor. Hec auis mi chi eſſe videtur onoerotalꝰ: de quo dicetur inferius. ¶.XI. III. De caladrio et kalendre. Aladrius. vt dicitur. eſt immundus ſecunduꝫ ¶egem. dicit phiſiologus: ꝙ auis eſt tota alba: nullam partem habens nigram. cuius interior fimus curat caliginem oculoꝝ. In atriis regum inuenitur: ꝑ hanc cognoſcitur de homine infirmo vtrum viuat an moriatur. Si em̄ egrotat ad mortem. mox hec vt vide rit eum: auertit ab eo faciem ſuam. Si auteꝫ nō ad mor tē: intendit illa faciem ſuam: ⁊ aſſumit omnes infirmi tates eius: ⁊ diſꝑgit eas: et ſanatur infirmꝰ ¶ Areſto tiles. Caladrius infirmū ſi mori debeat: non reſpicit: ſꝫ ſi cōualeſcere poſſit. et ipſum videre velit: ab illo omneꝫ infirmitatem ad ſe trahit Itaqꝫ ille ſanꝰ efficit̉: et auiſ egra: ita ꝙ ſepius ꝓ eo moritur. hec auis habet vnū oſ groſſum in crure: cuius medulla oculos caliginantes ſi quis linierit: eos clarificatos boni viſus efficit ¶ Ex li bro de naturis rerum Caladriꝰ eſt auis alba que ſi ac iufirmū ſanādum ducitur: omnes infirmitates eius in tra ſe colligit: et in aere volans ibi eas cōburit atqꝫ diſ pergit Pars interior femoris caligineꝫ aufert ab ocuſ has ques alexander inueniſſe fertur in perſide. ¶ Ca lendris eſt auis parua: ꝓpe cōſimilis alaude: colore fu ſca: plumis deſpecta: ſed mira modulatione vocis audi entes letificat. Omniūqꝫ voces auiū exp̄ſſiſſime imitat̉ Itaqꝫ quādo capta ergaſtulo includit̉: ibi quoqꝫ cap tiuitatis et calamitatis ſue oblita: vix vnā diei horam ſine cantu p̄terit: adeoqꝫ ſpaciari diuerſis auium canti bus gaudet. vt nec cibi ſolicita ſit. ¶ XLV. ¶ De capone et caprimulgo. ¶ Actor. Apo dicitur gallus caſtratus: ſiue gallinaceꝰ de quo ſcꝫ plenius dicetur inferius. hi ideo ca ſtrantur: vt faciliuſ impīguentur: ac tenerioreſ ꝯmedantur. ¶ Dy aſcorides Capones viui aperti ⁊ im poſiti morſibꝰ venenatis occurrūt: ſi mutentur aſſidue Cerebrum caponis melius eſt ceteris Acceptū in vino fluxum ſanguinis abſtinet. Pellis ventriculi eiuſ ſicca tuſa et bibita euſtomacha eſt cum vino Iuſcelluꝫ maxi me minoris eſtuationes ſtomachi miteſcit ſimpliciter cōpoſitum Iuſcellum vero maioris artificialiter com poſitum. Uentrem mollit crudos humores .i. coleram nigram deponit. Utile ē tēporalibꝰ febribus: ⁊ typiciſ egritudinibꝰ: tremoribus: et inflationibꝰ ſtomathicis: et artheticis: ſingulare p̄ſidiuꝫ eſt Fel caponis albi ma gne virtutis eſt: facit ad effuſionē oculoꝝ: et ad caligi neꝫ et aſperedinē palpebraꝝ ¶ Plinius libro. x. Capri mulgi appellantur merule grandioris aſpectu: noctur ni fures ſunt. interdiu em̄ viſu carent. paſtoruꝫ ſtabula intrant. capraꝝ vberibꝰ ꝓpter ſuctum lactis aduolant qua videlicꝫ iniuria vber emoritur. capriſqꝫ cecitas qͣs ita mulſere: oritur ¶ Actor. caprimulgꝰ ipſe eſt quē are ſtotiles agochilem vocat: de quo ſuꝑius dictum eſt ¶ Areſtotiles. Eſt auis mōtana modicū maior me rula aſtuti moris. raro videtur de die. nec bene tunc videt: ẜ acuitur viſus eius de nocte. lac ex māmillis capraꝝ ſu git. Ideoqꝫ dicitur agochiles ſcꝫ caprarum lac ſugenſ Uiuit autem nocte manet in lapidibꝰ de die. ¶ XLVI. De carabdrione et carduelo et cariſta ¶ Radulphus ſuper leuiticum. Arabdrion eſt auis garrula: de qua legitur in leuitico ꝙ ſecundū legem ſit immūda ¶ Actor hec auis ipſa eſt q̄ ſuperiuſ dicta calendris eſt fallūtur autem qui hunc eſſe caladriū putant: vt ſuper deutero. dicit gloſa īterlinearis. ¶ Iſidorus. Carduelꝰ dicitur. eo ꝙ ſpinis et carduis paſcitur. Unde et apud grecos achantis dicitur ab achantis .i. ſpinis quibꝰ ali tur. Augures autem dicūt et in geſtū et in motu et in volatu auium eſſe ſigna conſtituta. ¶ Plinius libro. x. Cardueli mīme auium imꝑata faciunt̉. nec voce tan tum. ſed pedibus et ore ꝓ manibꝰ. Eſt que boum mugi tꝰ imitetur in arelatenſi agro taurus appellata. Eſt q̄ equoꝝqꝫ hinnitus anthꝰ nomīe: herbe pabulo aduētu Decimuſſeptimus Liber eoꝝ pulſa imitatur ad hunc modū vlciſcens ¶ Ex libro de natura rerum. Carduelꝰ eſt auis parua: nigro cro ceoqꝫ ī corpore: rubro vero in capite colore venuſtata Mirū autem videtur ꝙ hec auicula carduoruꝫ acutis aculeis paſcitur. In hac ergo nature miraculū apparꝫ que talem aſtutiam ei dedit: quā nec boui nec aſino ma gnis aīalibꝰ imꝑtiri voluit. vt videlicꝫ ergaſtulo clau ſa ſuppoſitam aquā ab imo ꝑ filium vauiſcd̓ ſuſpēſo ad ſe cum roſtro trahat: pediqꝫ filo interduꝫ ſuppoſito cū attigerit vaſculū: ſit ī potu ſedat. ¶ Cariſte vt dicit ſoli nꝰ: aues ſūt que impune flamas inuolant: ita vt nec plu me nec carnes eaꝝ flāis igniū aliqͣtenꝰ cedāt ¶ XLVII ¶ De ciconia. ¶ Iſidorus. Iconie quaſi cicanie a ſono quo crepitant dicte ſunt: quem ſonū oris potiꝰ eſſe cōſtat ꝙͣ vocis: quia eum roſtro quatiēte faciunt. he veris nū cie: ſocietatis comites. ẜpentium hoſtes. maria trāſuo lant. in aſiam collecto agmine ꝑgunt: Cornices eas du ces p̄cedūt: et ipſe quaſi exercitꝰ ꝓſequūtur. ¶ Ambro ſius: Ciconias volantes exercitum credas cum ſignis ſuis ꝑgere: ſic omnes viandi comitandiqꝫ ordineꝫ ſer uant. Cornices autem deducunt eaſ ⁊ dirigūt ac ſtipā adeo vt aduerſꝰ inimicas aueſ bellātibꝰ auxiliari credā tur. et ꝓprio ꝑiculo alienā bella ſuſcipere. Nam et cum vulneribus reuertētes manifeſta quadā ſanguinis ſui voce. ceteriſqꝫ loquūtur īdiciis. grauiuꝫ ſe certaminuꝫ ſubiſſe cōflictum ¶ Solinꝰ. Ciconias ferunt liguas nō habere: et ſonū quo crepitant oris potiꝰ ꝙͣ vocis eſſe ꝯ ſtat nocere eis. omnibꝰ quidē locis nephas ducūt Sed in theſſalia vel maxime vbi ẜpentium īmanis eſt copia quos dum eſcandi gratiā inſectantur regionibꝰ theſſa licis plurimum mali detrahunt ¶ Ex libro de naturis rerum. Ciconie ſerpentium exitio tantus eſt honor in theſſalia: vt capitale fuerat occidiſſe ciconiā: ſicut et ho minē Multipharie nāqꝫ ſerpentibꝰ inſidiatur: eoſqꝫ ꝯ medit. et alia venenata: nec tamen moritur: Bufonem autem non niſi in magna fame comedit: in quo natura le bufonis malum notatur. Uidetur autem ciconia ca put habere valde reumaticū: quia roſtro eius aqua fe re continue diſtillat: et hoc hieme magis. Uentricu lꝰ eius contra venenata remedium eſt. hee nidos ſuos annuo repetūt et vnuꝫ ſe ē fetibus ſuis domino loci ſub quo fetificant: plumatuꝫ quaſi tributum. vt fertur. deit ciunt. Sed forte cauſa magis eſt tedium nutriēdi. Abi ture autem. vt dicit ſolinꝰ. in certo loco cōgregātur: ita vt nulla ſui generiſ niſi captiua relinquatur In aſia cā pus eſt vbi cōgregate cōmurmurant: et eam que nouiſ ſime venit: dilacerāt: ſicqꝫ recedunt. Ciconia horas di ei crepitatione ſua diuidit: roſtro aluuꝫ purgare nouit. vnde ad eius imitationeꝫ cliſtere galienꝰ adinuenit In hieme latet in aquis: vere in ſiccum aſcendit. ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Ciconie quonam e loco veniāt: aut quō ſe re ferant adhuc incōpertū eſt. E longinquo venire nō du bium eodem modo quo grues. ille hiemis: hee eſtatis aduene Nemo diſcedētium aut venientiū agmen vidit vtrumqꝫ nocturnis temporibꝰ fit. Cicome nidos eoſdē repetunt: et genitoꝝ ſenectam in vicem educāt ¶ Idem in libro. viii. Ciconia quoqꝫ origano ſibi medetur. Id̓ in libro. xxix. Ciconie pullum qui ederit negatur annis cōtinuis lippire oculis. Ciconie quoqꝫ ventriculuſ va let contra omnia venena ¶ Idem in libro. xxx. furūculiſ etiaꝫ dicitur mederi ciconie ventriculꝰ ex vino decoctꝰ Byaſeorides. Fimus ciconie cum aqua potui datus epylenticos curat: ¶ XI. VIII. ¶ De pietate ciconiarum et caſtimonia. ¶ Ambroſius. Iconiaꝝ quoqꝫ pietas: et clemētia cōſiderāda ¶ Naꝫdepoſiti patris artus ꝑ longeuū ſene ctutis plumis nudatos circumſtans ſoboles pennis ꝓ prus fouet. Et quid dicam collatitō cibo paſcit: quādo etiam ipſa nature reparat diſpendia: vt hincinde ſeneꝫ ſubleuantes: fulcro alaꝝ ſuaꝝ ad volandum exerce aut vt in priſtinos vſus diſſueta mēbra reducant. Quis no ſtrum patrem egrum non leuare faſtidiat Quis fratrē ſenem humeris ſuis imponat At vero auibus graue n̄ eſt: qd̓ pietate plenum eſt Unde et auis hec romanoruꝫ vſu auis pia vocatur. ¶ Iſidorus. Eximia etiam illis ē circa filios pietas. Nam adeo nidos impenſiꝰ fouēt. vt aſſiduo incubitu plumas exuant. quātuꝫ aūt tempꝰ im penderūt in fetibus educandis: tantū ⁊ ipſe in vicē alū tur a pullis ¶ Ex libro de natura rerum. Ciconia dici tur auis pia. cum em̄ antiquiores ciconie penniſ amiſſiſ ꝓprium ſibi victum acquirere nequeant: iuniores frigi da genitoꝝ membra refouentes: eos in paſtu ꝓcurant donec ala fortis redierit. Nec dubiū eas caſtitatis ſec tatrices eſſe: feduſqꝫ coniugii ad inuicem ſeruare Un̄ fertur ꝙ in eminētiori loco domꝰ cuiuſdam par vnuꝫ ci coniaꝝ habitabat. vnde mare ad paſtū recedēte: freq̄n ter alius mas adueniēs feminā adulterino coitu pollue bat At illa ſtatim eminꝰ in fonte ſe mergebat. ſicqꝫ ſce lus adulterii per aque lauamētum delens: marem ꝓpri um deludebat. huiōi factum dn̄s habitationis frequē ter aduertit: ⁊ quadaꝫ die poſt adulterium eam a fonte ne laueretur ꝓhibuit: nec mora maſculꝰ a paſtu rediēs in femina ſua ſcelus adulterii dep̄hendit: et ad horā diſ ſimulās abiit. Reuerſuſqꝫ ſecūda die maximā ciconia rū multitudīeꝫ ſecum adduxit: que ſingule adulterā ag greſſe: miſeram crudeli laniauerunt morte ¶ XLVIIII ¶ De cigno. ¶ Yſidorus Ignus grece latine olor dicitur: eo ꝙ totꝰ al bus ſit plumis. olon em̄ grece totum dicitur. ignus autem dicitur a canēdo: eo ꝙ carmiſtiſ dulcedinem modulatis vocibus fundit. Ideoqꝫ autem ſuauiter eum canere dicunt: ꝙ collum longū et inflexū habet: et neceſſe eſt eluctātem vocem per logū et flexuo ſum iter: varias reddere modulationes Ferunt in hiper boreis partibꝰ p̄cinentibꝰ citharedis olores plurimos aduolare: aꝑteqꝫ admodum cōcinere Naute vero ſibi hanc auem bona prognoſim facere dicunt ſicut emiliuſ ait. Cignus in auſpiciis ſemper letiſſimꝰ ales. Hūc op tant nautē: quia non ſe mergit in vndis. ¶ Areſtotiles Cignus eſt de genere auium corium inter digitos hn̄ti um Manetqꝫ in ripis lacuum ⁊ in locis multarū arbo rum. Bone vite eſt atꝫ nature: et ſenectutis bone. huiꝰ mōi aues cōtra accipitreꝫ pugnare nō incipiūt. Sed ſi cum eis ille pugnare ceperit: pugnant cum ip̄o: eumqꝫ vincunt ¶ Plinius libro. x. Oloꝝ morte narratur cā tus flebilis falſis. vt arbitror. exꝑimentis. idē mutua carne veſcūtur īter ſe ¶ Iorath. Auiſ olor ī dulci modu latione mīme delectatur: ſed cuꝫ ſuauiſſime modulatur tanc ſignat ꝙ morti ſue magis vicinatur. ¶ Ambroſius Cignea carmina ſub graui terrore mortis imminentis delectant. Naturales edunt modulos cantilene quibuſ paludes reſonant dulciſſima ſuauitate. Cignus ꝓcerio re collo vtitur vt quia paulo corpore pigrior eſt: nec fa cile aquarum interiora penetrare poteſt. ceruicem ad p̄ dam extendat eamqꝫ de profūdo rapiat. XXX. ¶ Idem de eodem. ¶ Ex libro de naturis re Ignus habet plumas albas: ſed carnes nigͣs fortitudinem ſuam in alis. colerice cōplexionis ¶ſt: ⁊ ob hoc iracūdus Dentes habꝫ in roſtro minutiſſimos: vnde cibos inuadit: alias incidit Oneriſ impatiens eſt nec libenter volat: ſed in ſtagnis requieſ cere delectatur. cum vno pede natat: ⁊ cum alio ſe regit veli modo. cum piſcibus nutritus: eis eſt innoxiꝰ Suꝑ aquas nidificat. in pulliſ educādis ſolicituſ. temꝑe coitꝰ Liber Decimuſſeptimus blandiuntur ſibi inuicem mas ⁊ femina: ⁊ alternatī ca pita cum ſuis ſcꝫ collis inflectunt: velut āplexandi gͣtia Nec mora vbi coierint. mas ꝯſcius leſionis in femina: fugit ab ea. At illa impatiens fugientem inſequitur: nequaꝙͣ tamē rācor ille ꝑſeuerat in longuꝫ: immo leſio ne ceſſante pacificatur in animo: ac a maſculi ꝑſecutio ne ceſſans poſt coitum frequēti caude motu et roſtri ſe aquis immergens purificat Olores ſiue cigni quando ad alia loca pabuli gratia migraturi ſunt: ꝯgregati co meant tali ordine natandi: vt impetu roſtrato ferantur quo faciliꝰ aera findant: ꝙͣ ſi fronte implerēt. A tergo quidem ſe nſim ſe dilatāt: et cuneo porrigitur agmen. colla p̄cedentibꝰ imponūt: feſſoqꝫ duce tergo illum re cipiunt. cignus in capite ꝑcuſſus facile moritur: qui tā mē alias multas ſuſtinere poteſt leſiones. Inſtāte mor te pennam in cerebro figit: et ſic dulciter canit. natura liter em̄ mortem ſuam in cantu leticie iubilatiōiſqꝫ p̄it ¶ Fulgentiꝰ in libro mitologiaꝝ ſecundo. ¶ Phiſiologi ferunt huiōi auem ita conuiciis eſſe plenā: vt ea clamā te taceant cetere aues que preſto fuerint. Unde et olor dictus quaſi ab oligoria qd̓ latine dicitur iniuria ¶ LI. ¶ De cinomulgo et ciſpedo et citramo. Iſidorus. Inomulgꝰ eſt auis arabie. ſic dicta: eo ꝙ in ex celſis nemoribꝰ texit nidos ex fruticibus cīna ni. Et quia non poſſunt ibi homines conſcen dere ꝓpter ramoꝝ altitudineꝫ et fragilitatem. eoſdē ni dos plumbatis iaculis appetūt: ac cinama illa deponūt et preciis amplioribꝰ vendūt: eo ꝙ illud cīnamū magiſ ꝙͣ aliud mercatores ꝓbent ¶ Pliniꝰ libro. x. In arabia cinomulgus auis appellatur: cinami ſurculis nidificat. plūbatis igitur eos ſagittis decutiunt indigne mercis gͣtia ¶ Areſtotiles Cynomulgꝰ paſſere modicū maior ē eiuſqꝫ color celeſtis eſt cū citrinitate: et colores iſti ſūt in eo diſtincti. Roſtrum eius eſt longū ad citrinitatem. declinans: ſuper arbores magnas ex cynamomis vt di citur ſperice cōpouit nidum ſuum: habenſ introitū par uum ¶ Plimꝰ. Cypſedi ſiue cypſeli plurimuꝫ volāt qui et apodes dicūtur: eo ꝙ vſu pedum carcant: hirundinū ſpecie: nidificant in ſcopuliſ: hee ſunt que toto mari cer nūtur Nec vnꝙͣ tam longo naues tamqꝫ continuo cur ſu recedunt. a terra: vt non circumuolitent eas apodes. Cetera genera reſident et ſiſtunt: his quieſ niſi in nido nulla: aut ꝑendent aut iacēt: et ingeniā eqꝫ varia ad pa ſtum ¶ Areſtotiles Auium genus quod pedes non ha bet: omūī tempore apparet. hec auis longa gracilis et pauce latitudiniſ: hirundini aſſimilatur. Nec inter illaſ leuiter diſtinguitur: iſta nidificat in eſtate: et hoc pꝰ la pides: vt animalia fugiat et homines ¶ Pliniꝰ libro. x Citramus alias cenchramꝰ habetur. aues remeantes comitata ſolicitat: ac ꝑſeueranter ad expectatas ſibi ter ras ꝑuenire feſtiuat: eaſqꝫ noctu etiam itiueris admo nens excitat ¶ Areſtotiles. Eokeramamor auis d̓ no cte ceteras aues clamat: eaqꝫ audita ſciunt venatores ꝙ in locis ſuis non remanebūt aueſ ¶ Ex libro de natu ris rerum. Citramus auis aſie recedentibus hirun dinibꝰ ac ciconiis inſtante hieme comitans eas feſtinā tior ꝑſeuerat: et p̄cedens ſolicitat. ¶ .III. ¶ De cocice. ¶ Plinius vbi ſupra Ocyx videtur ex accipitre fieri: tempore anni figuram mutans. Tunc em̄ non apparent reli qui accipitres: niſi diebus paucis. Ipſe quoqꝫ modico eſtatis tempore viſus: poſtea non cernitur. Eſt autem neqꝫ aduncis vnguibꝰ accipitruꝫ ſolus: nec capi te ſimilis illis neqꝫ alio ꝙͣ colore. At rictu columbe po tiꝰ Alii habent ac rictu columbe potius ſimilis eſt ca pite et vnguibꝰ Quin abſumitur ab accipitre: ſiquādo ſimul apparuerūt. ſola omnium auis a ſuo genere inter empta Mutat autem et vocē: ꝓcedit vere. Occultatur ortu canicule. Semꝑqꝫ ponit in alienis nidis maxime palumboꝝ: maiori ex parte ſingula ouā qd̓ nulla quid̓ auis alia. Raro autem bina. Cauſa vero pulloſ ſubiici endi putatur: ꝙ inuiſam ſe ſciat cunctis auibus. Nam minute quoqꝫ illam infeſtant: itaqꝫ nō fore tutaꝫ gene ri ſuo ſtirpem opinatur: niſi fefellerit. Quare nulluꝫ fa cit nidum: alioquintrepidum animal educat ergo ſub ditū adulterando feta nixu. Ille vero auidus ex natura reliquis pullis cibos p̄ripit. Itaqꝫ pīgueſcit et nitidus in ſe nutricem conuertit Illa vero gaudet̉ eius ſpecie. miraturqꝫ ſe ipſam ꝙ talem peperit: ac ſuos eius com paratōne dānat: vt alienos. Abſumi quoqꝫ ſuos etiaꝫ in ſe ſpectante patitur: donec corripiat ipſam quoqꝫ iaꝫ volandi potens Nulla tamen auium carnis ſuauit ate cōparatur illi. ¶ Areſtotiles. Auis cōcyx paucoꝝ ouo rum eſt: vniꝰ ſcꝫ: aut duoꝝ: quia naturā eius valde fri gida eſt. ¶ IIII. ¶ Iſidorus. ¶ De columba. Olumbe dicte ſunt: eo ꝙ eoꝝ colla ad ſingulas conuerſiones mutent colores. Aues manſuete Et hominuꝫ multitudine cōuerſātes: ac ſine fel le: quas antiqui venerias nūcupabant: eo ꝙ nidos ſuoſ frequētent: ⁊ oſculo amorem ꝯcipiant. ¶ Gloſa ſuꝑ cau tica primo capitulo. Columba felle caret: roſtro non le dit. in cauernis petraꝝ nidificat: alienos pullos nutrit iuxta fluenta manet Meliora grana eligit. ꝓ cantu ge mitū reddit. gregatim volat. alis ſe defendit. viſum re cuꝑat. ¶ Actor. Columba. vt legitur ſuper aquas ſedꝫ vt accipitrē p̄uiſa in aqͥs ūbra d̓clinet. Phiſiologꝰ dicit eas eē diuerſoꝝ coloꝝ: albi: nigri: ſturnini: rubei: aerei: cinericii: auroſi: ruffi: Eſt aūt arbor mnindia noīe pere dixion grece: latine circa dextram: cuius fructuſ dulcis nimis et ſuauis Qua ſcꝫ arbore columbe delectātur: qꝛ ⁊ eius fructu reficiūtur ⁊ eiꝰ vmbra quieſcūt: ac ramis ꝓteguntur. Eſt autem dracō crudelis columbaꝝ inimi cꝰ. Sed adeo illam arborem euitat et timet: vt nec vm bre appro inquare audeat. Sed ſi vmbra eius ſit in par te dextra: ille ſtat in ſiniſtra: ⁊ econuerſo. vt ſiquā vide rit ex columbia modicum vel leuiter ex arbore ſegrega tam: rapiat eam ⁊ deuoret. Sed columbe ſcientes odiū eius in arborem ſe ibi concitant ¶ Pliniꝰ Proprium eſt generi columbaꝝ et turturum cum bibūt colla nō re ſupinare: largeqꝫ iumentoꝝ modo bibere. Uiuūt autē columbe ⁊ turtures octonis annis. viſoqꝫ accipitre cō ſidunt: vel ſubuolāt ꝯͣ naturā eꝰ auxiliātes ſibi. Quida em̄ accipitres rapiunt ē terra tantum auem. Alij tātū circa arbores volitanteꝫ. Alii autem in ſublimi ſeden tem. Alij vero in aperto volantem. ¶ Areſtotiles. In auibus calidi ventris eſt ſplen ꝑuiſſimus latens viſum vt in columbā et accipitre. Item aues quedam cōfricā tur in cinere: ⁊ abluunt ſe. vt paſſer ⁊ columbe. Colum ba. ſicut cōturnix ⁊ hirundo. fel habet adiacens inteſti no. Columbe ſicut turtures quando potant. caput non erigunt. donec ſufficiat. Ante cortum oſculantur. Di uerſitatem accipitrum cognoſcunt: et ab ciſ diuerſimo ¶ LIIII de cauent: vt ſupra dictum eſt ¶ De eadem ¶ Ex libro de naturis re. Olumbaº. vt dicit beda. felle caret. Dicit tam̄ F areſtotiles qd̓ fel habet. Non eo loco quo ce tera animalia: ſed in inteſtino. Morticino non viuit: ſed puro grano. viſum recuꝑat noueꝫ vicibus In alta nidificat: vbi mala beſtia attingere non valeat. ſu per aquas libenter requieſcit: vt ſitim ſedet: et vmbra accipitris venientis in aquis ꝓſpiciat. Aliquādo vero ſola ſedet: colores ſuos varios circa collum admirans. alaꝝ plauſu roſtroqꝫ plumeculas fulcit et in regimen velatus comptioriſqꝫ cultus pēnas diſponit Tunc niſ Liber Decimuſſeptimus ſpeculator ocultus cōgaudētem in huiuſmōi gloria. ra pit: Columbe calidiſſime ſunt. et lapillos ꝓpter ſtoma chi temꝑātiam ꝯmedunt. fimum etiam ardenteꝫ nimiſ habent. quem et ipſe nido eiiciunt: et pullos eiicere do cent. Pennis eleuatis pugnāt: et columbā erranteꝫ cū viderint: ſibi aggregant. Gicit iacobus: ꝙ trans mare verſus orientem columbe ſunt: que nūcioꝝ fungentes officio literas dominoꝝ ſuoꝝ ſub alis breui ſpacio ꝑlō ge deportāt Ideoqꝫ valde neceſſe ſunt: maxime qn̄ per terras inimicoꝝ alij nuncti tranſire non audent. Colū be proprium eſt inter aues non eleuare caput: quando potat donec ei ſufficiat. .LV. ¶ De columbario. ¶ Palladius vbi ſupra Olumbarium accipere poteſt ſublimis vna turricula in pretorio conſtituta: leuigatis ⁊ de glbatis parietibꝰ: in qua columbe recipiātur ac nutriantur. cuiꝰ celle duo ſubiecta cubicula fiant: vnuꝫ breue ac ꝓpe obſcurum quo turtures claudi pn̄t: quos nutrire facilimū eſt. Aliud vero turdos nutri. De qͥ bus ſcilicꝫ duobꝰ plenius locis ꝯgruis dicetur infertꝰ In columbariis a quattuor partibꝰ feneſtrelle breuiſſie fieri debent: vt columbas ſolas ad introitū exitumqꝫ ꝑ mittant Nidi quoqꝫ interius figurētur. A muſtelis tu te fiant: ſi inter eas vetus ſparcia ꝓiiciatur. Inducunt aliaſ ſi cimino aſſiduo paſcantur. vel hirti alaꝝ balſami liquore tangantur Rute ramulos plurimis locis opor tet contra animalia inimica ſuſpendere ¶ Pitagoras ī li. romanoꝝ. zab. i. craneum hominis antīquū: ſi ponat̉ in turre columbaꝝ habitant in ea columbe atqꝫ quieſ cunt. Sed et ſi ponatur lac mulieris lactantis virginē ſuaꝫ a bimatu in cararatu ac ſuſpēdatur in turri apud introitum et exitum columbaꝝ: habitāt ibi et multipli cantur ¶ Pliniꝰ libro. x. Columbis ineſt quidam glorie intellectus vt noſſe credas colores ſuos: varietatemqꝫ diſpoſitam: qua etiam ex volatu credūtur in celo plau dere varieqꝫ ſulcare. Qua in oſtentatione: vt victe p̄bē tur accipitri implicatis ſtrepitu pennis. qui non niſi ip ſis alaꝝ cliditur humeris. Alioquin ſolito volatu mul to velociorem ſpeculatur occultꝰ fronde latro: et gaudē tem in ipſa gloria rapit. Ob id cum eis habenda eſt a uis tinnūgulꝰ dicta: que illas defendet terrendo accipi tres naturali potentia: ita vt viſum eius vocemqꝫ fugi ant. Hac de cauſa p̄cipuus eſt columbis amor eoruꝫ: fe rūtqꝫ ſi in quattuor angulis defodiantur in ollis nouiſ oblitis: non mutare ſedeꝫ columbaſ: multiuaga alioqͥn aue. Eſt em̄ ars illis inter ſe blandiri. ⁊ corrūpere alias furtoqꝫ comitatōres reuerti. Quin et internūcie in re bus magnis fuere. epiſtolas anexas eaꝝ pedibus obſi dione mutinenſi in caſtra cōſulum mittente decio bru to Quid vallum et vigillū obſidia atqꝫ etiam retia am ne p̄tenta ꝓfuere āthonio ꝑ celum eunte nuncio. LVI. ¶ De columbarum pudicicia ¶ Idem. Olumbis pudicicia prima eſt: vt coniugii fidē non violent. ꝯmunem quoqꝫ domū ſeruāt: Ni ſi celebs aut vidua domū nō relinquit. Amor vtriqꝫ ſobolis equalis. Sepe et ex hac cauſa caſtigatō pigrius intrante femina ad pullos. Paturienti ſolacia et miniſteria ex mare. pullis primo ſalſiorem terraꝫ col lectam gutture in ora inſpuūt: p̄parantes tempeſtiuita tē cibo. Columbe ꝓprio rictu oſculantur ante coituꝫ: pa riunt fere bina oua natura moderāte: vt alijs fetus ſit crebrior: alijs numeroſior ¶ Ex libro de naturis rerum. Columba vt fertur amiſſo corporali cōſortio ſolitaria ī cedit: nec carnalem copulam vltra requirit. Certuꝫ eſt autem ꝙ alique ſunt columbe: que mares non nouerūt alie vero que poſt habitos atqꝫ perditos remanſerunt vidue. Palumbꝰ eſt ſpēs columbe: que amiſſa corꝑali ꝯ ſorte ſolitaria incedit. nec coniugalem copulā vltra reqͥ rit. ſed nec viride quicꝙͣ ad requieſcenduꝫ petit. Et ille quidem que celibes aut vidue manent ceteraꝝ cōſortiū vel domū vitant: ne vexentur a maſculis eaꝝ inquieta tōibꝰ fugiuntqꝫ: et in parietinis habitant ¶ Pliniꝰ vbi ſupra. Et etiā ex naturis rerum. Imꝑioſos femine ma res etiam iniquos ferunt. Qui ppe ſuſpitio ē adulterii ꝙͣuis natura nō ſit: tunc plenum querela guttur: ſeuiqꝫ roſtro ictus: mox in ſatiſfactione exoſcl̓atio ⁊ circa vene ris p̄ces crebris pedum orbibus adulatio. ¶ .LVII. ¶ De generatiōe colūbina ¶ Ex li. de na. re. ¶ rem et poſt triduuꝫ feminā pariunt. Incubant Olumbe pullos binoſ educant. ſemꝑqꝫ priꝰ ma mas et femina viciſſim quoniaꝫ amor ſobolis vtriqꝫ frequenter equales Incubat femina poſt meridi em vſqꝫ ad matut inū ac cetero tempore mas. Et. xviii. die excludunt. Inter pullos pleruꝫqꝫ inueniūtur ⁊ oua Dumqꝫ alij euolant. alij erumpūt. Ip̄i demuꝫ pulli tre meſtres fetificant. Columba valde grauatur in ouorū partu: ꝙ ſi parere tardauerit a mare percutitur. Mas adultos pullos a nido deiicit. ſed primo cum eis coit. Palladiꝰ vbi ſupra. Columbe fetus frequētant ſi or deum torre factuꝫ vel fabam aut h̓uū ſepe cōſumant. ¶ Areſtotiles. Columbe toto an nō ouant et pullificāt ſi fuerit locus manſionis calidꝰ: ⁊ cibus paratus Alio qͥn non niſi in eſtate. Earumqꝫ pulli ſūt meliores in ve re ⁊ in autumno: peiores auteꝫ in hieme ⁊ eſtate. Ma ſculꝰ cum femina coit poſt vnum annum Qua columbe ſunt albi coloris: ſicut et perdicis. Quāqꝫ venti ſunt in columbis: ſicut et in gallinis ac perdicibus et pauo nibꝰ ⁊ auſeribus. Aues deniqꝫ pōderoſe boni volatus ſunt generationis multe: ſicut columbe Palumbes qui dem ⁊ turtures ouaut bis in anno. columbe vero deci es. Columba ſenex coire nō poteſt: ſed tantū oſculatur Columba quoqꝫ femina ſaltat ſuꝑ feminā: ſi nō fuerit mas: ⁊ inuicem oſculātur. ⁊ ex illo quidē coitu oua faci unt: ſed nō pullificāt. Colūba cetere qͦqꝫ aues multi co itus plꝰ ceteris oua faciunt in quibꝰ ſunt duo citrina ꝓ pter cōgregationeꝫ duoꝝ ſpermatū ex duobꝰ cōitibus Columbe mas ꝑ diem: femina ꝑ noctem oua cubant. circa pullos tamen femina magis ſolicita eſt. Item co lumba quādo vult pullos ſuos a nido eiicere coit cum ipſis. Deniqꝫ columba ⁊ ꝑdix viuūt ⁊ cubāt annis. xv LVIII ¶ De carnibus columbinis ¶ Diaſcorides O lumbe volātes quidem leuioris ſunt digeſti onis ac melioris ſaporis quam pulli columbini. In pullis aūt qͥ volare nō poſſunt ē caliditas et etiam groſſitudo ꝓpter hūiditatē ſuꝑfluam. Qua vero columbe: mali ſaporis ſunt: et calida valde. ¶ Ex lib. de naturiſ re. Pulli columbaꝝ in autūno et vere ſaniores ſunt: quoniam his temporibus grano maxime viuunt. ¶ Razi. vbi ſupra. Columbe ſicut paſſeres vehemētis caliditatis ſunt. ſanguinē inflamatū faciunt et febrem ¶ Auicenna. In pullis columbe que volare non poſſūt eſt caliditas ⁊ humiditas ſuꝑflua. ⁊ ille que volare poſ ſunt: leuiores ſunt. ¶ Iſaac vbi ſupra. Pulli columbini calidi ſunt ⁊ humidi copioſe Quāobrem groſſum nutri mentū dāt. Qd̓ eoꝝ grauitas ad volādum teſtatur. ſed volare inchoantes illam amittūt grauitatē. Sicqꝫ caro eoꝝ leuior: ⁊ ad digerendū acceptabilior Eſt autem cō ueniens flegmaticis: incōueniēs colericis et calidis na tura. Iuuenes autem columbe ⁊ ſeniores dure ſunt di geſtionis. Illaudabile faciunt nutrimētuꝫ in ꝑte nocu mēti generatiuū LIX ¶ De oꝑatione columbe in medicina. ¶ Eſculapius. Olumba occiſa et calida ſuꝑpoſita. omni mor ¶ Pi ſubuenit. Sanguis eiꝰ valet oculis ꝯfertis infuſus: p̄cipueqꝫ de ſubaſcellis tractꝰ Stercꝰ eius om nes dolores ſoluit ⁊ humores deſiccat ¶ Dyaſcorides. Columbe ſanguis abſcindit fluxū ſanguinis nariuꝫ: qͥ eſt ex velamine cerebri. Ideꝫ calidꝰ diſtillatur ſuper ex coriationē cōtritam et doloroſam. ¶ Plinius libro. xxix Caro recens columbe contra ſerpentes auxiliatur. Co lumbe ſilueſtris fimꝰ valet contra potum argentiuiur Maſcule ſanguis a vena ſub ala inciſa: eximie ꝓdeſt oculis cruore ſuffuſis ¶ Idem in libro. xxx. Fimꝰ colū binus liuentia ſanat et ſuggillata. Eodemqꝫ fimo ex a ceto delentur ſtigmata. Celiacorumqꝫ dolores mul cet toſtus ⁊ potꝰ. ⁊ aluū ſiſtit cum melle illitus. Idem iterum cū melle verrūcas tollit. Uim habet diſcuſſoriā per ſe vel cuꝫ farina ordeacea ſiue aue nacea illitꝰ. Hoc fimo carbūculus aboletur ꝑ ſe illito. vel cuꝫ ſemine lini ex aceto mulſo. Sanguinē quoqꝫ fluentem ē naribus ſi ſtit ſanguis colūbinus. ob id ẜuatur cōcretus fronti illi tus ¶ Auicēna. Sanguis columbe confert podagre. ſtercus columbaꝝ calidiſſimū ſtercoruꝫ eſt. que admini ſtrātur in medicina. ⁊ eaꝝ que nutriuntur in domibus Minoratur ab illaꝝ ſtercore que paſcūt̉. Eſt aūt rube faciens: ⁊ cū farina ordei reſolutiuū eſt. Conueniēs eſt ſuꝑ dolores iūcturaꝝ. ⁊ valet impetigini. Cum melle vero ⁊ ſemine lini vtile eſcare ignis perfici: ⁊ ignis ad uſtioni Item cum ſemine eruce valꝫ ad ſoda que galea nominatur: et eſt ex medicinis bonum colorem efficien tibus. Confert etiam dolori colice cum adminiſtratur in cliſteri. ¶ Halę in ſecūda ꝑte regalis diſpoſitionis ẜ mone ſecundo. Sanguiſ columbe ꝓdeſt oculoꝝ macule fluxuiqꝫ ſanguinis ē naribus ſi īſtiletur fimuſ eius om ni frigide medetur ydropiſi: ſi cum aceto cathaplaſme t̉ ¶ Ex libro de naturis rerum. Carnes columbe recēteſ et̉ hirundinū ſimul cōtrite vel cōcerpte contra ẜpenteſ valent. Sanguis eius ala dextra acceptus oculo mede tur impoſitus. eſt em̄ acutus: ⁊ habet potentiā diſſoluē di: (.LX. De coredulo et cornice ¶ Ex libro de naͣ. re. Oredulꝰ dicitur quaſi cor edens. carne nanqꝫ ⁊ preda viuens. corde maxime inhiat ſaturari. Iſidorꝰ. Cornix auis ānoſa apud latinos gre co nomine appellatur. Quā aiunt augures hominū cu ras ſignificatōnibꝰ agere. inſidiaꝝ vias monſtrare: fu tura p̄dicere: magnū nephas hoc credere: vt deꝰ cōſilia ſua cornicibꝰ mandet. his inter multa auſpicia tribuūt ⁊ pluuias vocibꝰ portēdere. Unde eſt illud. tunc cornix plena pluuiam vocat imꝓba voce ¶ Ambroſiꝰ. Gaudēt cornices plurimoꝝ ꝯnexione. Ciconias ꝑ loca ſua trāſ eūtes deducunt ac dirigunt: ⁊ cōtra inimicas aues ad iuuant. Cuius rei indicium eſt: ꝙ nulle ꝑ aliquātulum temporis in locis illis reſidere reꝑiuntur Et quia cum vulneribus reuertentes quādā aperta ſāguinis ſui vo ce graues ſe cōflictus ſubiiſſe teſtantur. Biſcant homi nes amare filios ex vſu et pietate cornicū: que etiaꝫ vo lantes filios comitatu ſe duplo ꝓſequūtur et ſolicite ne teneri forte deficiant: cibum ſuggerūt: ac plurimo tem pore nutriendi officia non relinquūt. diſcant etiam ho mines ex auibꝰ hoſpitalia iura ſeruare: cuꝫ ciconiis cor nices etiam pericula ſua negare non ſoleant ¶ Pliniuſ libro. x. Corniceſ carne ⁊ alio pabulo veſcūtur: atqꝫ du riciam nūcis roſtro repugnāteꝫ volantes in altū ī ſaxa te gulas ve iaciunt iterum ac ſepius donec caſſatam ꝑ fringere queant. Ip̄e ales eſt inauſpicate garrulitatis Sola hec volantes etiam pullos aliꝙͣdiu paſcit. Ce te re omnes ex eodem genere pellunt nidis pullos: ac vo lare cogunt ſicut et corui. Cornicem incubantem mas paſcit Hoc quoqꝫ auis genꝰ a cauda de ouo exire tra dunt. quia pondere capitū ꝑuerſa oua poſteriorem par tem corporū fouendā matri applicant. Fuit in vrbe roma cornix colore miro admodū nigro plura ꝯtextu ver ba exprimens: aliaqꝫ et alia crebro addiſcens. ¶ Idem in libro. ix. Cum autem terreſtres volucres et maxime cornix contra aquā clangorem dant: ſeſeqꝫ ꝑfundunt: ī brem p̄ſagiūt. ¶ Ex libro de naturis rerum. Cornix in ſolſticio morbo corripitur: hec nūcibꝰ libēter veſcitur. he nobiles aues qͣſi hoſtes ſuos impugnāt: ſed ille fre quēter cum impugnātibus multū detulerint: tandē im paciētia victe lacerāt importunas. Cornix pluuiā mul to clamore p̄nūciat. Quis columbe inſidiatur: vt ea diſ ſipet et exugat. ¶ Plinius libro. xxix. Cerebrum corni cis coctum in cibo ſumptū capitis doloribꝰ eſt remedi um. ¶ Idem in libro. xxx. Cornicis. carnes eſſe ac nidū illinire morbis longis putant vtiliſſimum. LXI ¶ De coruo ¶ Iſidorus. Oruꝰ ſiue corax a ſon̄o gutturis nomē habet: o ꝙ voce coracinet. Fertur hec auis ꝙ editis pullis eſcam plene non p̄beat: priuſꝙͣ in eis ꝑ pennaꝝ nigrēdineꝫ ſimilitudinē ꝓprii coloris agnoſcat Poſtꝙͣ auteꝫ eos atros plumis aſpexerit: in toto agni tos abūdantius paſcit. hic prior in cadaueribꝰ oculum petit ¶ Pliniꝰ libro. x. Corui pullos e nido pellunt ⁊ vo lare cogunt. pariunt cū plurimos: quinos. Ore parere aut cōire vulgꝰ arbitratur. Areſtotiles negat. ante ſol ſticiū generant. Egreſcunt auteꝫ ſexagenis diebus ſiti maxime ¶ Iorath vbi ſupra Coruus ꝑ os concipit. Et quia pullī eius ante nigredinē cōpletam non agnoſcun tur a parētibꝰ ſuis clamant cōtinue poſt parenteſ ꝙ in ore ip̄orum generatur humiditas et ſpūmā. Cui cū ſu ꝑſederint muſce atqꝫ cinifes vt ſe reficiant capiūt illas et cibantur ab eis. Corui venātes cuꝫ comederint ocu los animalium: poſtea cum pullis extrahunt cerebrum: ⁊ comedunt ipſum ¶ Gloſa ſuꝑ pͣs. cxlvi. Pulli coruoꝝ dicūtur rore celi veſci ⁊ beneficio etatis ignorāt pater nas eſcas .i. fetores cadauerum ¶Gregoriꝰ in morali bꝰ. Pulli coruoꝝ. vt fertur. anteꝙͣ nigreſcant a paren tibꝰ vtcumqꝫ neglecti: inedia affecti: huc illucqꝫ vaga tur in nido: ac ciboꝝ expetunt aꝑto ore ſubſidium. Un̄ ſcriptum eſt. Quis p̄parat coruo eſcam ⁊c. Sed cum ni greſcere illi ceperint: tanto eis alimenta p̄benda coruꝰ ardētiꝰ requirit. quāto illoſ alere diutiꝰ diſtulit. LXII ¶ De eodem ¶ Areſtotiles Orui ſemꝑ apparēt: et loca ſua nō mutāt. Cor uꝰ. ſicut et aquila. ouū vel pulluꝫ ſi plus ꝙͣ duo vuenerint: eiicit. Et eſt ſimiliter auis que pullū eiꝰ ꝓiectum nutrit̉. Coruoꝝ genꝰ ē pauci coitus: ⁊ pau ce generationis Mutant aut plume illius colores ꝓp ter mutationeꝫ tēꝑis in frigiditateꝫ. ſicut accidit ⁊ paſ ſeribꝰ ⁊ hirundinibꝰ: qui mutant̉ a nigredine tendētes aliquātulū ad albedinem. Iam em̄ apparuit niſꝰ et paſ ſer et coruus albꝰ: qd̓ non accidit a tempore generatio niſ ¶ Ambroſiꝰ. Corui quoqꝫ gaudent plurimoꝝ ꝯnexi on ¶ Ex libro de naturis rerum. Coruꝰ auis clamo ſa nichil aliud ſonare nouit ꝙͣ cras cras. diuerſas tamē voces format .ſ. lxiiii. vt dicit fulgenciꝰ: volādo coit ali quādo. plures ſemper ꝙͣ duos pullificat. Grauidꝰ fieri dicitur: ſi eum ouū coruinum edere contigerit. Ore pa rere dicūtur ⁊ cōcipere. Femine coruoꝝ oua ſole cubāt et mares eis eſcas dant Pulli coruoꝝ ſeptem diebus abſqꝫ vlla cibi alimonia manere feruntur. Septima ve ro die nigreſcunt: quoꝝ nōnullos eiiciūt tedio nutrien di. Fortior ē coruꝰ de die: bubo de nocte: et viciſſiꝫ oua ſua comedunt. Corui parum coeūt: ſed multum oſculā tur ad inuicem: et putant quidā ꝙ alio modo nō coeant ſed hoc falſum eſt. Cadauere coruꝰ veſcitur. et vt dicit̉ a potu ſe abſtinet: ꝙͣdiu ficus ſui fructꝰ dulcedine glo riatur. Unde ouidius. Ac cibi dum lacteus pendebit in arbore ficus. A nullo gelido fonte bibentur aque Liber Decimuſſeptimus ¶ Pliniꝰ libro. xxix. Anſer et coruꝰ ab eſtate in autūnū morbo conflictari dicūtur. Quū corui in ereo vaſe per mixtum et illitum deraſo capite nigriciaꝫ affert capil li. ſed donec marceſcat oleū in ore habendū eſt: ne ⁊ dē tes ſimul nigreſcant. Atqꝫ id in vmbra faciendū eſt ne qꝫ ante triduum abluendū. Alii quoqꝫ ſanguine illius ac cerebro cum vino nigro contra alopicias vtuntur. Idem in libro. xxx. Fimus quoqꝫ corui lanāa adalliga tꝰ infantiuꝫ tuſſi medetur. traduntqꝫ porcos illum ſeqͥ: a quo acceperunt cerebꝝ corui. Quum corui grauidis cauendū conſtat: qm̄ tranſgreſſus abortus facere dici tur. ¶ Eſculapius. Corui cerebꝝ concauo denti infuſuꝫ rumpit: ac tollit mirabiliter dolorem. ¶ LXIII. ¶ De ſagacitate corui. ¶ Pliniꝰ li. octauo Oruꝰ occiſo cameleone: qui etiam victori no cet: lauro infeſtum virus extinguit ¶ Idem in libro. xii ¶ Tradendū autem memorie quidaꝫ putauere viſum coruū ꝑ ſitim lapides cōgerentem in ſi tulam monumēti in qua pluuie aqua durabat: ſed que attingi non poſſet ita deſcendere pauenteꝫ exp̄ſſiſſe tali congerie quo poturo ſufficeret ¶ Idem in libro. xviii. Corui ſingultū quodā latrantes: ſeqꝫ concutientes tē peſtatem pſagiunt: ſi tamen cōtinuabūt. Si vero carp tim vocem reſorbeant: ventoſū imbreꝫ ſignāt Actor Reuera mira ſagacitate coruꝰ callere videtur. Nam etiam pecuniā ſicubi reperit: eam roſtro latenter et qͣſi furtiue acciꝑe: ⁊ diligenter abſcondere fertur: ⁊ cui vo luerit dare ¶ Areſtotiles. corui cum aſino et tauro pu gnāt: ac ſuper eōs volantes eoꝝ oculos roſtro pūgunt Coruꝰ niger amicus eſt vulpis. ⁊ circa inimicum ſuum aſchelon eum defendit. Aduerſatur auteꝫ buboni. Un̄ quedā ſpecies corui meridie comedit oua bubonis Et bubo nocte ꝯmedit oua corui ¶ Ex libro de naturis re rum. Eſt coruoꝝ genꝰ in oriente qd̓ cum aſino et tau ro pugnat: eiſqꝫ fugientibꝰ ſuper eos volat: ac ſic cum impetu eoꝝ oculos impūgit: et cum potuerit eos exce cās roſtro domīs ſuis inutiles reddit. Itaqꝫ ꝑ ꝯſequēſ occiſi decoriātur: et eoꝝ cadauera volatilibꝰ efferūtur ſicqꝫ ab aue imꝓba animalia fortia ſuꝑantur. Coruus turres inhabitat: ⁊ ibidē nidificat. citiſſimꝰ eſt mutatō nis aetis nunciꝰ: et alia crocitatōnis voce ꝓphetat au ram tranquillā: aliā tempeſtateꝫ. Coruꝰ longenꝰ citiſſi me fit domeſticꝰ: coruoſqꝫ ſilueſtres inuitos retinet ac educit. ¶ LXIIII. ¶ Iſidorus. ¶ De coturnice. Oturnices a ſono vocis dicte ſūt: quas grecior tigeas vocant: eo ꝙ viſe primuꝫ fuerūt in orti gia iuſula: hec ad veniendū temꝑa habent. Na eſtate depulſa maria tranſmeant. ¶ Ortigometra aūt auis dicitur que gregeꝫ ducit: eaꝫqꝫ terre ꝓpinquantē accipiter videns rapit. ⁊ ꝓpterea cura eſt vniuerſis du cem ſolicitare generis externi ꝑ quem prima diſcrimīa caueant: cibos gratiſſimos habent ſemina venenorum Quā ob cauſā veteres eis veſci interdixerūt. ſoluꝫ em̄ hoc animal ſicut et homo: caducū morbum patitur ¶ Ambroſius libro. iii. Elleboꝝ periti loquūtur eſcam eſſe corturnicū: eo ꝙ naturali quodā temꝑamento ſui co poris vim pabuli nocentis euitent ¶ Solinus. cōturni ces eſtate depulſa cum maria tranſmeant impetꝰ diffe rūt: ⁊ metu ſpacii longiori vires ſuas tarditate nutriūt Ubi autem terram pſentiſcūt. cateruatim coeunt: deī de ꝯglobate vehemētiuſ ꝓperant. Que feſtinatō plerū qꝫ exitiuꝫ portat nauigatibus. Accidit em̄ noctibꝰ: vt vela īcidāt: ⁊ p̄ponderatis funibꝰ alueos mergant. au ſtro nunꝙͣ exeunt Nam vim flatꝰ tumidioris metuunt pleruꝫqꝫ ſe aquilonibꝰ credūt: vt corpora pinguiuſcula et ideo tarda faciliꝰ ꝓuehat ſiccior ac vehemētior ſpūs ¶ Pliniꝰ libro. x. Coturuix eſt auis parua: ⁊ cum ad noſ venit terreſtris potiꝰ ꝙͣ ſublimis. Semper aūt etiaꝫ an teꝙͣ grueſ adueniūt: nec ſine periculo nauigantiū: cū ter ris aꝓpinquauerīt. Quippe noctu ſepe vela incidūt ali as velis inſident. ⁊ nauigia mergunt Iter eſt his ꝑ ho ſpicia certa. Lōturnices auſtro non volant humido ſcꝫ et grauiore vento. Aura tamen vehi volunt ꝓpter pō dus corpoꝝ: vireſqꝫ paruas. Aquilone ergo maxime volant orthigomētra duce. Mares inter ſe dimicāt de ſiderio feminaꝝ ¶ Comeſtor. Cōturnix in ſinu arabie ꝯcipue nutritur: et eſt auis regia quaꝫ nos vulgo cure lium dicimꝰ a currendo ¶ Ex libro de naturis rerum. Coturnix eſt auis quā vulgariter quiſtulā dicimꝰ. hec ducem habent ortigometra: quā in maris tranſitu iam terre. id eſt portui maris appinquātes accipitres ſpecu lati rapiunt. ⁊ idcirco cura eſt vniuerſis: vt externi ge neris ducem ſolicitent .ſ. corniceꝫ ꝑ quam prima diſcri mina caueant: rariſſimas habēt feminas in genere aui um: ſicut et pectines in genere piſcium. In hominū ve ro genere pauciores naſcuntur maſculi ꝙ femine. ¶ Philoſophꝰ. Coturnices habēt fel adiacēs inteſtino ſicut hirundines ⁊ colūbe: his in pugna vox eſt. ¶ Aut cenna. Ex comeſtōne carnis cōturnicū timetur ſꝑaſmꝰ ¶ LXv. et tetanus. ¶ De crochilo. ¶ Ex libro de naturis re. Rochiloſ in italia rex auium appellatur: omni um quideꝫ eſt minima: ſed quāto minor tanto ¶ velocior: ad̓o animoſa: vt etiā cōtra aquilaꝫ au deat conatus acceptare Homines quoqꝫ deludit: quia cum ſe ꝓpinquā quaſi manu capiendam obtulerit: caſ ſo hominis conatu et labore īpigra ꝓfugit. Araneis ve ſcitur. pullis fecunda eſt. Nam plurimos vno fetu ꝓdu cit. vno ſpecū vel antro in hieme multi condūtur: vt ad calorem turba conferente: calor qui paruꝰ eſt in tam mi LXVI. nimis corꝑibus augmētetur. ¶ Areſtotiles. ¶ De cubeth. Ubeth eſt auis luxurioſa: cuiꝰ mās ſi inuene rit oua femīe ſue frāgit ea: ne femīa ſit ſolicita circa ea: femīa vero abſcōdit ea Que: ſiue cōe at ſiue nō: olofaciēdo vel audiendo ſubito ouat Item ſi p̄ſenſerit maſculū venienteꝫ: occurrit ei et coeūt Mas quideꝫ ped̓tētim ad feminā accedit ſine ſtrepitu: ne alij maſculi ſentiant ⁊ pugnent cum eo: nec cōire ꝑmittant. Item maſculi pugnant inuicem ⁊ victor cum victo co it: ac verſa vice ſi victor victꝰ fuerit Solitarie tamen ⁊ occulte coeunt eligente victore locum ad hoc: ⁊ victo ſe quente. Mas autē ⁊ femina in voluptate ſua freq̄nter dep̄henduntur ⁊ cadunt in manꝰ venatoꝝ. Cumqꝫ lux urioſa ſit auis iſta: ſinguli tamen mares ſingulas femi nas accipiūt. Cubeth ex ouis duas acies facit: ⁊ femi na cubat vnam: ⁊ mas aliam. Sed ⁊ quando teſte fiſſe fuerint: vterqꝫ circa pullos ſuos ſolicitus erit. Cumqꝫ maioris ſit coitus ſicut et gallina: maiores habet teſti culos: nec habet nidū ſicut cetere aues: ſed in locis pla nis vbi non nidificant aues manſionem facit ex ſpinis aliaqꝫ materia ꝓpter accipitrem: ⁊ vultureꝫ: ⁊ ꝓpter ca lorem. Excluſos autem pullos eiicit ſubito: quia nō be ne volare poteſt ad adducendū eis cibuꝫ. Nec ouat mi nꝰ. x. et forte. xii. Eſt auteꝫ mali moris ⁊ auſtuti. Aues que nō poſſunt bene volare: ſed manent ſuꝑ terram vt gallina ⁊ cubeth: confricantur in cinere Item aues pō deroſi corporis que nō ſunt boni volatus: multam hn̄t ſuꝑfluitateꝫ. multumqꝫ coeunt ⁊ multoꝝ ouoruꝫ huiōi ſunt: vt cubeth ⁊ ſtrucio ⁊ gallina ¶ Actor. Cubeth idē videtur eſſe qd̓ perdix: que em̄ hic de illa dicūtur: eadē pene ⁊ d̓ perdice dicentur inferius Quod forte latuit tranſlatorem ¶ Iſidorus. .LXVII ¶ De cuculo. Iculi a voce ꝓpria nominati: tempꝰ habe Liber Decimuſſeptimus ipſi veniendi miluoꝝ ſcapulis ſuſcepti: ꝓpter breues et paruos volatus: ne per lōga aeris ſpacia fatigati defi ciant hoꝝ ſaliue cicadas gignunt. Qua paſſeris nido reꝑta cōmedūt: ⁊ ſua obficiūt. Poſt hec illa ſuſcepta ⁊ fouent ⁊ nutriunt. hi alio nomine tuci dicuntur ¶ Ex li bro de natura rerum. Cuculus eſt auis imꝓba que vo cem ſuam in cantando nō mutat: ſed ſemꝑ eandeꝫ repli cat. Auis pigerrima eſt ⁊ loco non ſtabilis. Turturis fere colorē habet: hieme plumis ſpoliari dicitur: intrat qꝫ terre latibulum vel cōcauitates arboꝝ: illic eſtate ꝯ gerit: quo hieme viuit. Quā ſua in nido minoris auicu le ponit: ⁊ de ouis illius totidem demit: ne dum illa nu mero ſuꝑflua inuenerit: quaſi: aliena repudiet Itaqꝫ cu culus ab aliena matre cum pullis eius fotus ⁊ eductꝰ: dum adhuc in nido inualidus ſedet: quadaꝫ tamen aui ditate naturali ceteris pullis cibos rapit: ⁊ hac ſagaci tate p̄ ceteris pingueſcit: atqꝫ nitidior fit. In cuiꝰ ele gantiā nutrix conuerſa: gaudet eius forma: miraturqꝫ ſeipſam: ꝙ talem peperit adeo deſipienſ: vt magnitudi ne fetum a pullis minoribꝰ nō diſcernat: ſed om̄es pul los ſuos in eius ꝯparatione damnat. At vbi eum edux erit et ad robur volandi nutrierit. ipſe viceuerſa ⁊ ī nu tricem inſurgit: ⁊ inſequenteꝫ ꝑimit ¶ Plinius libro. x viii. Mutatur et cantꝰ alitis temꝑarie quā cuculū vo cant ¶ Idem libro. xiii. Mirabile quoddā eſt de cucu lo quo quis loco primū audiat alitem illam: ſi pes dex ter circūſcribatur: ac veſtigiū id effodiatur n̄ gigni pu lices vbicūqꝫ aſꝑgat̉ ¶ Idē in li. xxviii. Tuculi fimꝰ in vino decoctus et potꝰ morſui canis rabioſi confert ¶ Areſtotiles. Cuculus ouis ꝓpriis incubat: ſed vnuꝫ ouū in nido fulice ponens eiuſdem oua ſugit. Illa vero futuri euentus ignora: ouuꝫ ſedula nutrix fouet. Sed cuculo excluſo et poſtmodū adulto nutrix a nōnullis qn̄ qꝫ necari ꝑhibetur. In eſtate volat et laſciuit. Idē ſem per in cantu repetens. In hieme iacet languens ⁊ d̓plu matꝰ ac buboni ſimilis. De diomedijs auibus. ¶ Iſidorus. LXVIII. yomedie aues a ſociis dyomedis appellate ſūt quos fabule ferunt in eaſdeꝫ volucres fuiſſe ꝯ uerſos: forma fulice ſimiles: magnitudine cig noꝝ: colore candido: duris et grandibꝰ roſtris. Sūt au tem circa apuliaꝫ in inſula dyomedia inter ſcopuloſ lit toꝝ et ſaxa volitantes. Iudicant auteꝫ inter ſuos ⁊ ad uenas. Nam ſi grecus eſt ꝓpius accedūt et blandiun tur. Si alienigena morſu impugnāt et vulnerant lacri moſis quaſi vocibꝰ dolentes: vel ſuam mutationeꝫ: vel regis interitum. Nam dyomedes ab illiricis interēp tꝰ eſt. hee autem aues latine dyomedie vocantur. Gre ci vero eos herodios vocāt ¶ Pliniꝰ libro. x. Nec dyo medias p̄teribo aues. Iuba cataractas vocat et eis eē dentes oculoſqꝫ igneo colore. Letero candidas tradēs Duos ſemꝑ his duces. Alterum ducere agmen: alterū cogere. Scrobes excauare roſtro: inde crate conſterne re ⁊ oꝑire terra que āte fuerit egeſta. In his fetifica re. fores binas omniū ſcrobibꝰ. Orientem ſpectare qui bus exeat in paſcua: occaſuꝫ quibꝰ redeant. Aluum ex oneraturas ſubuolare ſemꝑ ⁊ contrario flatu. He in ſo lo loco totius orbis viſuntur in inſula quā diximus no bilem. Dy omedis tumulo atqꝫ delubro cōtra apulie o ram fulicaꝝ ſimiles. Aduenas barbaros clangore infe ſtant. Grecis tantum adulātur: miro diſcrimine: velut generi dyomedis hoc tribuentes. Edemqꝫ eius quoti die pleno gutture madentibꝰ pennis ꝑluūt atqꝫ purifi cant. Unde origo fabule Byomedis ſocios in eaꝝ effi gies mutatos ¶ Solīꝰ. Dyomēdas aues inſula qͣ orā apulie videt: et tumulo ac delubro dyomedis inſignis eſt: ſola gignit cui eſt color candidꝰ: ignei: oculi: ora dē tata: congregate volitant: dueqꝫ duces ſunt. Quaruꝫ altera agmen p̄it: vt ductu certum iter dirigat. altera inſequitur vt inſtantia tarditateꝫ vrgeat. Cuꝫ fetificū tempꝰ adeſt: roſtro ſcrobes excauāt: ⁊ ſurculis inuerſū poſitis ſubtercauata ꝯtegūt: ⁊ ne oꝑimēta deſint. ſi for te lignoꝝ caſſa alias caſſia venti auferant. hanc ſtruem p̄munt terra quaꝫ egeſſerant: ſic uidos moliūtur: bifo ri acceſſu. aditusᵇ qui mittit ad paſtus in ortuꝫ deſtina tur. qui excipit reuertētes verſꝰ occaſū eſt: vt lux ⁊ mo rantes excitet et receptui non denegetur. Edem ſacraꝫ huiōi ſtudio omni die celebrant: aquis plumas imbuūt et alis impendio madefactis rorulente confluunt: et ſic edem humore excuſſo purificant. Tūc pennis ſupplar dunt: et inde quaſi ꝑacta religionē diſcēdūt. Ob hoc a ues factos dyomedis ſocios ferunt. Aluum aūt exone rature aduerſis flatibꝰ ſubuolāt: quibꝰ ꝓluuies longiꝰ auferat̉. LXIX. De egitho et emeria et ercinia. Plinius libro decimo. Bithus auis minima cum aſiuo pugnat. Aſi nꝰ qͥppe ſpinetis ſe cauſa ſcalpendi atterēs: ni ¶ dos eius diſſipat. Quem adeo pauet auicula: vt omnino voce rudentis audita ouā eiiciat. pulliqꝫ ip ſi metu cadant Itaqꝫ aduolās vlcera eꝰ roſtro excauat Porro achantis egithum odit intm̄: vt eoꝝ ſanguinē credant non cōire. ¶ Iorath. Emerie ſunt aues que de nocte volantes illuminat aerem ꝓpter pennaꝝ ſuaruꝫ naturam. que magis in tenebris ꝙ in lumine lucent: ſic qꝫ ꝓduntur ⁊ capiūtur. ¶ Iſidorꝰ. Ercinie aues dicte ſunt ab hercinio ſaltū germanie vbi naſcūtur: quarum penne adeo ꝑ obſcurū emicāt: vt ꝙͣuis nox denſis tene bris obtenta ſit ad p̄ſidium ītineris dirigendi iacte in terluceant: curſuſqꝫ vie pateat indicio plumaꝝ fulgen tium. ¶ IXXX. ¶ Idem. ¶ De falcone. Alco dicitur: eo ꝙ incuruis digitiſ ſit. hic itali ca līgua capus dicitur a capiendo ¶ Radul phus vbi ſupra. ¶ Herodius eſt quem vulgo falconem dicimꝰ velox rapiduſqꝫ ad p̄dam ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Falco eſt auis nobiliſſima: volatu im petuoſiſſima: ⁊ in cuſtodia ſui minꝰ cauta. Ideoqꝫ cum ad p̄dam dirigendus eſt: a domino ſuo retardatur nec auis ei capienda oſtenditur niſi priꝰ aliꝙͣtulum elonge tur vt p̄dam cuꝫ impetu moderato ſubſeqͣtur. In ardee capt̉ a duo falcōeſ ꝑiter relaxant̉: quoꝝ vnꝰ ſūma petit alius iuxta terram inuolat: vt videlicet ille volanteꝫ ar deam impulſu p̄cipitet. iſte vero p̄cipitatam accipiat Areſtotiles. Falco renes habꝫ debiles: pectuſqꝫ ro buſtum: delicioẜ vtitur cibis: Unica verſatione colluꝫ girat circulariter: pectore exn̄te immoto adeo vt oculi eius duo: centum argi luminibꝰ ratione huius viſꝰ cui uſdaꝫ naturalis diſcretionis videantur ex equo reſpon dere. Prede quoqꝫ que poſt tergum eſt ꝓuidꝰ inuigilat .LXXI. ¶ De diuerſis generibus falconum Ex libro de naturis re. Alconū genera duo ſunt. Unum nobile: quod auem vſu paruo naturaliter capit aliud igno bile ac vile: quod niſi multo labore et macerati A one aſſuefactum hoc facit. Hoc vltimū genus cum ar deā ad terrā īpulerit. iamqꝫ in ꝓmptu eſt vt eaꝫ capiat Ardea anguillaꝫ l̓ aliū piſcē quē recētiꝰ vorauerat: euo mit: ⁊ tunc falco libere eaꝫ volare ꝑmittens ac munus fetidum ſibi oblatum p̄ferens et gaudens ocius appre hendit Non ſic autem falco nobilis: ſed eiectum munꝰ vilipendens. auem doloſam ſeuerius punit. Habet au tem falco os acutum ac durum in pectore: quod ei natu ra ꝓuidens indidit ad impulſioneꝫ prede. Scripſerunt aquila ſimachꝰ et theodocion epiſtolā ptholomeo regi Decimuſſeptimus Liber egipti: in qua tractauerūt de auibꝰ nobilibꝰ et eaꝝ me dicinis: de qua tantū hic pauca cōmemorare ſufficiat. Falconū genera ſunt octo Primū eſt qd̓ lanariuꝫ dici tur: ⁊ in duo genera ſubdiuiditur: quoꝝ vnuꝫ habet ca put et roſtrum groſſa: pedes vt aquila: quod cum gra ui labore habilitatur ad aucupandū. habilitatū tamen in ſecundo et tercio anno egregium eſt in volatu. Alte rum vero ſtature minoris eſt et vile reputatur: Secūd̓ genꝰ falconū ꝑegrinū dicitur: et hoc duabus de cauſis Quaꝝ vna eſt: quia ſemper de terra in terrā ꝑegrinat̉ Secūda ſecūduꝫ opinioneꝫ falconioꝝ ꝙ videlicꝫ neſci tur nidus eius quia in altiſſimis p̄ruptis montiū nidoſ cōſtruūt. nec aditus ad nidū patet niſi deſuꝑ a cacumi ne mōtium: homine ꝑ funem ſubmiſſo. Terciuꝫ genus mōtanum dicitur breue et ſpiſſuꝫ valde in corpore: et p̄ cipue eſt breuis caude et ſpiſſe. pectoris valde rotūdi et magni: et fortium crurum et breuiuꝫ reſpectu ꝙͣtitatis corporis ſui: nodoſoꝝ pedum et fortium vnguiū. ⁊ hoc in conſuetudine habet ꝙ frequenter reſpicit pedes: Et eſt in dorſo et exteriꝰ in alis coloris cinerei. Hoc genuſ ferum eſt. maloꝝ moꝝ et iracūduꝫ incōſtātis ire. Quar tum genꝰ pedibꝰ et cruribꝰ ceruleum: vnde et nomē ac cepit. hoc primo et ſecūdo anno nobile. quinto anno vi liſſimū eſt. Quintū genꝰ gracile et longū eſt in diſpoſiti on: exertiſſimū in volatū. Sextum genꝰ ſuꝑanicuꝫ di citur: qd̓ fere habꝫ ſimilitudinē aquile: excepto eo quod in pedibus et alis et oculis gutteo aſſimilatur falconi. Septimū genus britannicū eſt: qd̓ omniū auium aucu pautiū obtinet principatū: vt nec vlla auiſ coram eo au cupari l̓ etiam volitare audeat ipſa deſuper volitante. hoc genꝰ crura nodoſa: pedes groſſos: vngues crudeleſ aſpectum terribilē. flameos oculos. caput et pedeſ gro ſa. iuga .i. cōplicationes alaꝝ: magna facillime habilita tur ad volatum. multūqꝫ ac diu volare poteſt. delicatiſ ſime paſci vult. et tantum fere ꝙͣtum aquila comedit hoc genus eſſe credimus: quod ſuꝑius ariophilō dixiꝰ Octauū genꝰ eſt quod herodius aut vulgariter girfal cuſ appellatur: de quo inferius dicetur. hoc genꝰ p̄cedē ti communius eſt et carius habetur ꝓpter temꝑatiam cibi ac vite. Porro triciolꝰ aucupātium volucrum mini ma: ſed ꝓ ſexu ⁊ natura ſuā ad aucuꝑādū p̄mptiſſīa: fal conum generibus adiungitur. ¶ Albertus in libro de animalibus. Genus falconum qͣtuor habꝫ ꝓpria. Pri muꝫ figura corꝑis. Secūdum color. Tercium ꝓpriꝰ ac tus. Quartus ſonus vocis. Figura omnibꝰ cōueniens eſt groſſius habere caput et rotudum: collum breuius: breuius roſtrum: pectus maius cuꝫ oſſe pectoris acuto Alas longiores: caudam cōtractōreꝫ: Crura breuiora et fortiora reſpectu ſui corꝑis. Color cōueniens eſt in facie habere maculas: nigras in maxillis: albas circa foueas oculorum vtrimqꝫ et ex vtraqꝫ parte roſtri: et cilia habere nigra. et cinereuꝫ ſiue ſubnigruꝫ in craneo in dorſo: in ſuperiori parte colli: et exteriori alaꝝ. ſimili ter in exteriori caude ut in alis plenum eſſe varietate: qͣſi virgulatim deſcendentibus interruptis qn̄ꝫ virgu lis. Et iſta variteas ſemper quidem babet nigredineꝫ ꝓ colore vno. Secundus color eſt ruffus remiſſe rube dinis. et ſecundum quod ſepius mutatur magis ac ma gis albeſcit Color autem oculoꝝ eſt croceitas: ita ꝙ ru fedini appinquet: et acies ſiue pupille nigre. Et color pedum optimus croceus multum vergens ad albedīeꝫ et quo minus albeſcunt pedes eo ignobilior eſt falco. et ſi vergit in colorē iacinctinum ſiue ſaphiriuꝫ: ē color ignobilis. Proprius actꝰ eius eſt: impetu ferri ī predaꝫ Et ideo cauendum eſt falconario: ne ſtatim p̄dam falco ni oſtendat: ſed pocius aue aliꝙͣtum remota dimittat falconem. Sonꝰ aūt vocis generaliter groſſior et ꝓlixi or eſt ab acuto in grauius procedens. Genera ſecūduꝫ eum decem quo ad nobiliores diſtinguūtur: Primū ſa crum quod ſi monachus britannicū vocat: alias aeliuꝫ vel aeriophilum. Secundū girfalco. Tercium monta num ſiue montanariū Quartū ꝑegrinuꝫ. Quintū gyb boſum paruū corporis qͣntitate: ſed audacia et virtute mirabile. Gibboſum dictum: eo ꝙ propter breuitatem colli ante iuga alaꝝ ſuaꝝ caput vix apparet. Sextum gradum nobilitatis poſſidet falco niger: aliquāto bre uior falcone ꝑegrino: ſed in figura ſimilis per omnia. Septimū locuꝫ ſibi vendicat falco albꝰ qui venit a ſep tentrione: et mari oceauo: a regionibus noruegie et ſue cie et oſtomanie et finitimis ſiluis et montibꝰ. Octauū gradum falco rubeus obtinet: non ꝙ in toto rubeus ſit ſed quia gutte que in alijs albe ſunt in hoc genere ſunt rubee et nigre. Nonū genꝰ eſt illud quod eſt iacinctini pedis et azurini. Decimuꝫ qd̓ minimuꝫ eſt quantitate vulgariter ſmirlin vocatū. Regimen aūt falconum in tria diuiditur. Primū eſt regimeꝫ domeſticatōis: quod duos in fines ordinatur: quoꝝ vnuſ eſt vt aſſueſcat ma nū hominis Alter auteꝫ vt audax et p̄ceps in captura auium efficiatur. Secundū eſt regime ſanitatiſ: ⁊ maxi me ī hoc conſiſtit vt cibetur cibo hora et quātitate quo qua et quādo ſilueſtris cibari conſueuit: ⁊ p̄cipue carne leui auium: et adhuc calore vite ſpirante: ⁊ vt teneatur inter maciem et pinguedineꝫ mediocris. Tercium aūt eſt regimen infirmitatis de quo ex p̄dicta epiſtola. A qͥ le ſimachi et theodocionis. Albertus ⁊ liber d̓ naturis hec q̄ ſequuntur tranſtulerūt. Si infirmitas auibꝰ creſ cit ī oculis. vnge illiſ oculoſ oleo oliue. ſi albugo ī oculo creſcit: puluerem ſeminis feniculi et lac calidum mulie ris immitte. Si p̄ ſenectute obſcuratꝰ fuerit: accipe ha bile ferrū et coque et pone ſuper nares vbi vertex cōiū git̉ oculo ad nares ſi clauſas nares habuerit: accipe pul uerē piperis ⁊ ſtaphiſagrie ⁊ īſuffla eis ī nareſꝑ ꝙͣ par uā fiſtulā pēne et fricabis poſtea ſolo puluere ſtaphiſa grie palatuꝫ eius. ſi reuma in capite habuerit: pone ru tam iuxta nares eius: ⁊ carnem qua comedit intingue in ſucco rute. Item alleum tuſum cum vino per nares eius immitte: ⁊ in loco obſcuro reſideat tota die: ⁊ eum ꝑ vnam diem ieiunare ꝑmitte. ſi papulam habuerit: ac cipe liguā eius ⁊ cuꝫ puluere ſtaphiſagrie condito mel le frica eam. dabis ei butirum ꝯmedere: ſi dicta nō va lent. puluis caulis deſiccati ad idem valet. Si vltra mo dum clamoſꝰ fuerit: accipe veſꝑtilioneꝫ: ⁊ piper tritum intꝰ pone ⁊ da ei ꝯmedere. ſi etiam aliam auem accepe ris ad idem oberit. Qui nimium clamat oneratꝰ inter us eſt ſepe. ſi faſtidiū habuerit ſorices viuas ei dari fa cias. ſimiliter ⁊ catellum in ꝓximo natum anteꝙͣ vid̓at ſi cibum euomit freq̄nter accipe ſcamoniam in pōdere quarte partis oboli: tantumqꝫ cimini et tritis iſtis aſ perge eoꝝ puluere carnes porcinas pingues ⁊ da aui ī cibum. ſi vero ꝯmedere non poteſt: accipe albumen oui ⁊ in eo pone dictum puluerem: ⁊ ori eius iniice. Itē ad idem ſi cibum eiicit: accipe oua cruda ⁊ frāge in lac ca prinū: poſtea facias hoc totum decoqui: et dater ad co medēdum accipitri et ſaluabitur. ſi pennas mutare ince perit: exime eum ab omni labore ⁊ cibum ei in abūdan tiā tribue. Quotiens em̄ eſurierit: tot fracturas in pen nis habebit ⁊ in ſecreto nature notatur Ualent ille gle be virides ſubſtrate ſub pͥedibꝰ et ſolis calor niſi īgru erit magnus eſtus ſi febres habuerit da ei ſuccum arte meſie ter vel quater: ⁊ carnes galline in cibuꝫ Ul̓ iſtud liga ei tibiā dexͣā fortiter: et in medio cruris apparebit vena: ⁊ illam diligētiſſime minue. In eiꝰ crure quatuor vene ſunt: vna in anteriori. altera inferius. altera exte rius. altera poſterius ſuꝑ vnguem maiorem Poteris aūt ſcire ſi auis febricitat: ſi ale dependēt: ⁊ caput demiſ ſum teneat ⁊ tremit: et quaſi frigus oſtendit in plumis Liber Decimuſſeptimus aut cibum cum faſtidio ſumit: aut auide ſumit ⁊ male tamē iuducit. ſi valde ſitit accipe puluerem caulis leui ſtici et canne de aneto et feniculi et coque cum vino et ꝯmiſceas coclear mellis: ⁊ colaturam da ei bibere. Uel iniice ori eius. Uel vna die da ei carnem linitam oleo roſaꝝ frigidam. ſi felle laborat: puluereꝫ floꝝ ſalicis ſi ge ſuper cibum eius. ſi ale pepēderint: accipe de ſang uine ⁊ adipe anſeris. De ſanguine frica eius alas a ſolem: de carne anſeris pingui da ei comedere. Itē me lius: fel porci accipe: ⁊ inde ei alas ꝑūge Uel ſucco ver bene cibum eius intingue. Ad idē ſuccus ſaluie: ſi alaſ guttoſas habuerit: hederaꝫ terreſtrē ī aqua coque ⁊ fo lia eius cocta et bene contuſa alis eius circumliga iux ta latera: et cibum eius in eadem aqua tingue. Idem ſi pedes guttoſos habet. Si tinee comedant pennas eiꝰ carnes hircinas comedat in aceto tinctas: et alas eius aceto calido et oleo laurino ſepius ꝑfrica. Si pennam fractam extrahere volueris ſine dolore. Accipe ſāgui nem parui animalis galy .ſ. Uel ſanguineꝫ muris rati et vnge locuꝫ penne et cadet. Et poſtea ex melle ad ſpiſ ſitudineꝫ decocto fac virgulaꝫ ad modū foraminis vbi penna ſtetit et iniice foramini et exibit noua penna Itē ſucco papaueris calido ꝑunge pennas eius: ⁊ intingue cibum etꝰ eidem ſucco. Si os fractum habuerit in cru re vel in ala. Aloe calidum ſuꝑliga et dimitte vna die et vna nocte. Item fimū galli in aceto coctum ſuꝑliga Si inquieta ſit auis et in ꝑtica vel in manu geſtantis mirram in aqua coque ⁊ ex ipſa aqua aſꝑge corpꝰ eius et intingue cibum eius vſqꝫ nonies. Si infirmitate q̄ ranna dicitur infirmatur ſucco arthemeſie cibus eiuſd auis intinguatur. Item ſanguine agni calido pedes ei us ꝑfrica Uel vino tepido in quo decocte ſint vrtice in ipſo vino cibum eius intingue. Si nō poteſt fimare: fe galli da ei comedere̓ vel teſtudines albas decoctas. Si nimiuꝫ laxatur ſuccum iuſquiami modicū da ei bibere ⁊ intingue eodem cibo eius. Si pediculos habet: acci pe ſuccum abſinthii vel aquam decoctam cū abſinthio Et ad ſoleꝫ eo ſedente infunde plūas eius et corpus per totum. Si lapidē in vētre nutrierit: da ei vnguētuꝫ co medere et butirū Ad idem aloen herbam cum puluere apii et inuolue cordibꝰ paruaꝝ auium: et da ei comede re Sic poteris de omni medicina que datur auibus cō modiꝰ facere. Sed multo ampliora de hac materia re peries: per albertum tradita in libro ſuo de animalibuſ Hec ī epiſtola p̄dicta de nobilibꝰ auibꝰ et alia multa d̓ nedeiuis earum legultll̓. ¶Iſidorus. ¶ .LXXII. ¶ De faſiano. Aſianus a faſide inſula dictus eſt: vnde pͥmū aſportatus ē. ¶ Palladiꝰ vbi ſupͣ. Faſiani no uelli ad creandos fetus parandi ſunt qui anno fuꝑiori editi ſunt: Ueteres tamē fecundi eſſe nō poſſūt feminas ineunt martio vel aprili: vel ſemel in anno fe tus creant Uiginti fere ouis pariendi ordo concludit̉ galline his melius incubant. Ab aque ꝓhibēdi ſunt ac ceſſu: ne pituita concludāt. Farina triticea ſaginantur l̓ ordeacea. huius farina in breuiſſimas offulas redacta: oleo aſꝑſa leuigetur: et ita offule faucibꝰ inſerantur: ne ſub infima līgue parte mergātur: quod ſi euenerit: ſtatim peribunt: duabus feminis vnꝰ maſculꝰ ſufficit: quia ceteras aues ſolacitate non equat ¶ Ex libro de natura reruꝫ. Faſianꝰ eſt gallus ſiluaticꝰ: auis pulcra valde pēnis choruſcis: inſtar ignis: ceruleꝰ interduꝫ ac viridis rubeiſqꝫ pennis interſcribitur nitor Aures ge minas videtur habere in capite plumis extantibus: qͣſ ſubrigit quando vult atqꝫ ſubmittit. Criſtis aūt in ca pite caret. et ſpiculis in cruribus: his tamen armis fru ſtratus: animoſus et audax eſt. Qd̓ ſciens auceps ſcu tū ex panno lineo facit: in cuius medio pāniculuꝫ rubeū ponit: quem ſcilicet ruboreꝫ in albo gallus attentiꝰ con templat̉: inſolitumqꝫ miratur. Tunc auceps herenteꝫ viſu cernens: in dorſuꝫ retrocedere cogit ſcuti conami ne: donec in rechia eminus parata captiuum deiiciat. Hec auis in aura pluuioſa triſtatur. et tunc in rubetis ac ſiluis latet. Circa veſꝑam vel auroram de ſilua egre ditur: et tunc de facile venatur. Roſtrum in terra figēt abſcondit: ⁊ ſic abſconditū ſe totum credit. pennas pre pinguedine mutat. Iterumqꝫ ſeſe renouat. Carnes ha bet ſubtiliores ac leuiores ceteris auibus ſiluaticis: ex ceptis ꝑdicum pullis ¶ Plinius libro. x. Faſioni in col chis geminas aures ex plumā ſubmittūt atꝫ ſubrigūt ¶ Idem in libro. xi. Renibus aūt ex parte tantū altera inteſtino iungitur fel faſianis ¶ Areſtotiles. faſiaui tā tuꝫ coitus temꝑe ſimul habitant̉: ceteris vero tempibꝰ ſeꝑatim. nec cito rubricatas habēt barbas: vel in pedi bus calcaria: ſicut galli domeſtici ſed tractu tempis. fa ſianꝰ ſic capitur. aliquādo auceps pāno ī quo hec auis depingitur cooꝑtꝰ: faſiano ſe oſtendit: qui ſequens co optum: nec fugientem nec retrocedēteꝫ: tandem a ſocio aucupis in inſidiis latitāte rethi inuoluitur ¶ LXXIII ¶ De fatatore. ¶ Ex libro de na. re. Atator eſt auis in oriente: que fetuuꝫ ꝓcrean doꝝ naturaliter cupida: tempus veris antici ¶ pat. quo .ſ. aues ceteras ſolent initiare cōceptꝰ Unde fit vt oua que tūc facit frigore corrumpātur: ne fetuū habeant effectum. ſed iterum ſequenti temꝑe ca lido ponūt. ⁊ tunc pullos faciunt: qd̓ eſt contra omnes fere agreſtes aues: que ſemel in anno ouant atqꝫ pulli ficant ¶ LXXIIII ¶ Iſidorus ¶ De fenice. Enix eſt auis arabie ſic dicta: eo ꝙ colorem fe niceum habeat. vel ꝙ ſit in toto orbe ſingulariſ ⁊ vnica. Nam arabes ſingulareꝫ ⁊ vnicā feni cem vocant. hec quingentis ⁊ vltra viuens annis: dum ſenuiſſe ſe viderit: collectis aromatum virgultis: roguꝫ ſibi inſtruit: et conuerſa ad radiuꝫ ſolis alaꝝ plauſu vo luntariū ſibi iucendium nutrit. ſicqꝫ iterum de cineribꝰ reſurgit. ¶ Ambroſius libro. v. Fenix cum finem vite ſibi adeſſe aīaduertit: facit ſibi thecam de thure ⁊ mir ra et ceteris odoribus: in quā impleto vite ſue temꝑe in trat ⁊ moritur: de cuiꝰ humore carnis vermis exurgit: paulatimqꝫ adoleſcit: ac ꝓceſſu ſtatuti temporis alarū remigia induit: ſicqꝫ in ſuꝑioris auis ſpeciem ⁊ formā reꝑatur. Doceat ergo nos hec auis exemplo reſurectō nem credere que ſine exemplo ⁊ ſine rationis p̄ceptōne ſibi inſignia reſurectionis inſtaurat. ¶ Solinus. Apuo arabes fenix naſcitur: auis aquile magnitudine: capite onerato in comam plumis extantibꝰ: criſtatis faucibꝰ circa colla fulgore aureo. poſtera parte purpureꝰ: extra caudam in qua roſeis pennis interſcribitur nitor ceru leus. Quinto plaucio. Sexio papinio ꝯſulibus. egiptū fenix inuolauit captuſqꝫ anno. dccc̄. vrbis cōdite iuſſu claudii principis in comicio publicatus. quod geſtum actis etiā vrbis continetur ¶ Pliniꝰ libro. x. Senator maniliꝰ maximiſ nobilis doctrini ſdoctore nullo autor ē nemineꝫ extitiſſe qui viderit veſcenteꝫ. ſacꝝ in arabia ſoli eſſe fenicem auem annis. d̓clx. viuere ſeneſcentem caſſia thuriſqꝫ ſurculis nidum conſtruere: odoribus re plere: ac ſuꝑemori Ex oſſibus deinde ac medullis eius naſci primo ſicut vermiculun: inde fieri pullum princi pioqꝫ iuſta funeri priora redde et in totuꝫ deferre nidū ꝓpe pacaiam in ſolis vrbem ⁊ in ara ibi deponere. Cui us .ſ. alitis vita magni conuerſionem anni ꝓdit idē ma niliꝰ fieri iterumqꝫ ſignificationes tempeſtatuꝫ ac ſide rum eodem reuerti hoc autem circa meridieꝫ incipere quo die ſignum arietis ſol intrauerit. Et fuiſſe eius cō uerſionis annum prodente ſe Publio lucinio. Marco Liber Decimuſſeptimus cornelio cōſulibꝰ ducente ſimum qͥntūdecimū. Corneliꝰ valerianꝰ feniceꝫ deuolauiſſe in egiptū tradit. Q. plau cio. Sex. papinio conſ. Allatumqꝫ eſſe in vrbem. Clau dii principis cenſura anno. dccc̄. Et in comicio ꝓpoſitū quod actis teſtatum eſt. ſed que falſa eſſe nemo dubita rit ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Fenix eſt auis in orbe ſine pare per annos. cccxl̓. ſola degens: caput habens oueratum vt pauo. caudamqꝫ cerulei coloris in qua ro ſee penne interſcribūtur varietate mirifica. Cuꝫqꝫ eta tiſ ꝑuida graueſcere ceꝑit: in altiſſimis orientis ꝑtibus in arbore pulcerrima ſuꝑ ameniſſimuꝫ fontem poſita: al tare quaſi nidum inſtruit: ex thure mirra et cinamomo ac ceteris aromatibꝰ. Tunc feruidos ſolis orbes alaꝝ agitatione in ſe cōcitans ſuꝑ ſtrueꝫ ruit: ip̄aqꝫ pariter accenſa vermis ex eius cinere ꝓcreatur: qui in auē priſ tinam reformatur. Hanc aūt auem dicit yſidorus hely opolim vrbem egipti menſe aprilis ingreſſaꝫ fuiſſe one ratis alis diuerſis aromatibꝰ: ⁊ ſtruem ſarmentoꝝ ac cēdiſſe: qui coniectus fuerat in ſacrificium a ſacerdote: ibiqꝫ ſeipſam inter illa aromata combuſſiſſe primā die ſequenti veniens ſacerdos: ligna que poſuerat ſuꝑ arā cōbuſta reperit ⁊ ſcrutans cinerem: vermiculum odore ſuauiſſimo fragrātem inuenit: qui ſecūda die in auem formatus apparuit: que tercia in ſtatu ſuo ꝑfectiſſima: ſacerdoti valefaciens euolauit. ¶ De ficedula et filomena ¶ Iſidorus. LXXV Icedule dicte ſunt: eo ꝙ ficos magis edāt. Pā ditur illo verſiculo veteri. Cum me ficus alat: cum paſcat dulcibus vuis. Cur potius nomen non dedit vua michi ¶ Pliniꝰ. li. x. ficedule formā ſimul coloremqꝫ mutant. hoc tamē nomen habent autumno. poſtea vero melancoriphi vocantur. ¶ Actor. Filome na eſt auis parua canora omnibꝰ nota: que luſcinia dici tur: de qua pleniꝰ inferius dicetur ¶ Ex libro de natu ra rerum. filomena dicitur a filos qd̓ eſt amor: et mene quod eſt dulciſ. hec em̄ auiſ mira modulatione letificat audientem: gaudet̉ ad ortum ſolis. Preitqꝫ leticia ve nienteꝫ. verno tamē tempore cantat: hiberno nunꝙͣ In initio quoqꝫ veriſ adeo ſue vocis amenitate delectatur vt rariſſime comedat: et hoc cum ſumma feſtinatione. Itaqꝫ certāt inter ſe tam pertinaciter: vt victa ſepe vi tam finiat prius deficiente ſpiritū: ꝙͣ cantū Unde ⁊ di citur a filos quod eſt amor: ⁊ mene quod eſt defectus: qͣ ſi amore deficiens. Miramur igitur in tam paruo cor puſculo tam ꝑtinacem ſpm̄: miramur in illo ꝑfectaꝫ mu ſice ſcientiam. Modulatꝰ em̄ editur ſonꝰ: et nunc conti nuo ſpiritu trahitur in longum: nunc variatur in flexo nunc diſtinguitur ⁊ conciſo: copulatur in torto: grauis acutus: creber: extenſus: vibrans: ⁊ aliquando quidem medius: ſūmus: imus. Meditantur interim alie mino res: verſuſqꝫ quos miremur addiſcūt. audit attenta diſ cipula: redditqꝫ vicibus cantum Intelligitur: emendat tur: ⁊ a docente quodāmō rep̄henditrū. Statim auteꝫ vt cōīre ceperit: vocis amenitatē perdit. Et vt dicit pli niꝰ. Alia vox fit. mutatur ⁊ color Ab exitu nanqꝫ ver ni temꝑis aucto eſtu: in totum alia vox fit: mutatur et color. liguis eaꝝ tenuitas illa nō eſt: que ceteris auibꝰ .LXVI. ¶ De fulica. ¶ Iſidorus. Ulica dicta eſt: eo ꝙ caro eius leporinā ſapiat lago em̄ lepus dicitur Eſt auis ſtagnenſis: ha bens nidos in medio aque vel in petris: quas circumdat: maximeqꝫ ꝓfundo ſemꝑ delectatur: que dū tempeſtateꝫ p̄ſenſerit fugiens in vado ludit. ¶ Actor fulica vt legitur eſt auis magnitudine et colore cigno ſi milis: et grandi roſtro. In ſcopulis littoruꝫ cōmoratur has latini dyomedias: greci herodios voeant. ¶ Phi ſiologꝰ. fulica auis ſuꝑ omnes prudentiſſima: cadaueri buſ non veſcitur: nec oberrat de loco ad locū: ſed in vno loco ꝑmanet: vſqꝫ in finem: ibiqꝫ eſcam ſuam circa ſe colligit: et quieſcit ¶ Plinius libro. xi. fulicaꝝ generi d̓ dit naturā placabilem criſtam: per medium caput a ro ſtro reſidentem ¶ Idem in libro. xviii. fulice matuti no clangore tempeſtatem p̄ſagiunt. ¶ Gloſa ſuꝑ pſalmuꝫ cente ſimumterciū. fulice domꝰ eſt fortis: ſed non in ex celſis. Unde fulice inquit vel herodii domus ⁊c. fulica em̄ eſt auis marina vel ſtagnēſis: cuius domꝰ .i. nidꝰ ē petra in aqua: que tuſa fluctibꝰ frangit eos: ſed nō frā gitur ¶ Ex libro de naturis rerū: fulica vt dicit Am broſiꝰ: pullos aquile nido deiectos reuerenda clemētia cum pullis ſuis paſcit ac nutrit. hominibꝰ rōnalibꝰ exē plum p̄bens: ꝙͣta debeāt erga ꝑegrinos ⁊ pauperes ac tribulatos pietate moueri ¶Philoſophus. fulica eſt auis boni moriſ: nigra: anati fimilis: niſi quia minor eſt ānate. In ſtagnis delectabiliter cōmoratur: eſca et pa ce contenta. Unde patet ſi locum inueniat vbi pacem et eſcam habeat nō inde recedit. ¶ .LXXVIII. ¶ De gallo. ¶ Ex libro de naturis rerum. Allus eſt auis faucibꝰ ⁊ capite criſtata ſpicu lis aduerſis in cruribus armata. habet ⁊ quā ¶ doqꝫ ſpicula galline. Sed hoc errore potius ꝙͣ opere nature. gallus nocte ꝓfunda cātat validiuſ: ⁊ ma tutino leuiꝰ. Cantus em̄ cum vēto fertur: et anteꝙͣ eſti mari poſſit longius auditur. Itaqꝫ cantu ſuo equos mi tigat: camelos inſtigat: fant aſtica quoqꝫ ꝓpellere dicit̉ Caudam ſuſtollit: ⁊ ad modum ſemicirculi reflectit Cū pēnas circa collum erigit excutiens ſe audaciorem red dit dormiturꝰ in altum ſcandit ac ſuper vnū pedem reqͥ eſcit. forma eius eccleſiaꝝ turribus inſidet: ⁊ roſtrum cōtra ventum cōuertit. herbe que gallum reficiunt ani malia cetera occidūt. ſi in vno p̄cinctu atrii plures gal li fuerint vnꝰ deuictus ceteris dominat̉ ⁊ ſuꝑbus gra ditur: finiſqꝫ duello ſepe ꝯmorientibꝰ eſt. Gallus idcir co leonibus eſt terrori: quia baſiliſco aſſimilatur vt qui dā volunt Uel potius. vt credimꝰ naturaliter ei inſitꝰ timor galli Gallīs mortuis gallꝰ merore ꝯfectꝰ: abſtinꝫ de cantu p̄ dolore. Gallus in etate decrepita facit ouuꝫ ex ſe vnde baſiliſcus ꝓcreatur Sed in generatione hac oportet vt multa cōcurrat. In fimo nāqꝫ calido et mul to ponit ouum: ibiqꝫ fouetur vice patris. ⁊ poſt multo temporis exit pullus ⁊ inualeſcit: ſicut ſolēt anatū pul li. Habet autem caudam vt coluber. reſiduuꝫ vero cor poris vt gallus. Bicunt autem hi qui creationem eiuſ ſe vidiſſe teſtātur: ꝙ nulla eſt oui teſta: ſed validiſſima pellis in tantū: vt reſiſtere poſſit ictibus validiſſimis. Opinio quoqꝫ quoꝝdaꝫ eſt ꝙ ouum illud galli coluber aut buſo fouet. ſed hoc incertum eſt. hoc tamen in anti quoꝝ ſcriptis habemꝰ: ꝙ baſiliſci quoddā genꝰ ex ouo galli decrepiti generatur. Gallus cantu ſuo diem p̄nū ciat: et ſomnolentos excitat. Et dicitur ꝙ ita cantu ſuo horas diſtinguit: quia ex multo calore certis horis hu mores in ipſo recipiunt ebullitionem. indeqꝫ ſalſedineꝫ ⁊ ſic pruritum: ex qua naſcitur delectatio ꝑ quā excita tur ad cantum. In maiori nocte maiores ac fortiores cantus edit et ſui ip̄ius imagnineꝫ in ſpeculo intuens: vires ꝯſumit. leui ſuſurrio gallinas ſuas vocat ad eſuꝫ grani. Beniqꝫ inter aues mas et non femina dant vo ces vt gallus et cōturnix Gallꝰ gallinam aduocataꝫ pa ſcit: et tunc eam ad labores imp̄gnationis ⁊ partus co LXXIX. git. ¶ De eodem. ¶ Gregorius in moralibus Allus die ī nunciꝰ: horas noctis diſcutit et de mū vocem exhortationis emittit. Cunqꝫ cātꝰ edere parat: prius alas excutit: ac ſeip̄m feriēſ vigilantiorem reddit. ¶ Ambroſiꝰ. Eſt gallicantus ſuauis in uoctibus et vtiis: quaſi bonus cohabitator Liber Decimuſſeptimus dormientem excitat: ⁊ ſolicitum admonet. Uiantem ſo latur: ꝓceſſum noctis ſignans. hoc canēte latro ſuas in ſidias relīquit. hoc ip̄e lucifer excicatuſ oritur: celumqꝫ illuminat. hoc canente meſticiam trepidus nauta depo nit: omniſqꝫ crebro veſꝑtinis flatibꝰ excitata tempeſtas ⁊ procella miteſcit. hoc deuotus affectꝰ exilit ad p̄can dum legendiqꝫ munꝰ inſtaurat. hoc poſtremo ip̄e eccle ſie paſtor petrus diluit culpam ante cantū galli tractā Iſtius cantu ſpes omnibus redit. Egris leuatur incō modum: minuitur dolor vuluerum: febrium flagrantia mitigatur: reuertitur fides lapſis: hieſus titubātes re ſpicit: errantes corrigit ¶ Idem Leo timet gallū: maxi meqꝫ album. ¶ Areſtotiles. Uiſi ſunt autem galli qui feminas ſuas interficiebant. Deinde ſoliciti circa pul los ſuos regebant illos: ⁊ aſſimilabātur feminis in nu triendo illos: ita ꝙ etiam in voce. Et nolebant cōire: ſꝫ etiam patiebātur. ¶ Plinius libro. x. Galli vigiles no cturni quos excitandis in oꝑa mortalibꝰ: rumpendoqꝫ ſomno natura genuit. Sidera norunt et ternas horas interdiu cantu diſtinguūt. Cum ſole eūt cubitū. Quar taqꝫ caſtrenſi vigilia ad curas laborēqꝫ reuocāt. NNec ſolis ortum incautis patiūtur obrepere diemqꝫ venien tem cantu nūciant. Ip̄m vero cantum plauſu laterum mortuis gallinis eaꝝ mariti viſi ſunt in uicem ſuccedē tes: ac reliqua femine more facientes: ſeqꝫ cantu abſti uētes: ꝓxime gloriam ſentiunt galli poſt faſianos. Im perit ant ſuo generi: et regnum in quaqꝫ ſunt domo ex ercent. dimicatione pariter hoc inter illoſ velut ergo te la agnata cruribꝰ ſuis intelligāt Nec finis ſepe ꝯmo rientibꝰ. Ꝙ ſi palma cōtigerit: ſtatim in victoria ca nūt: ſeqꝫ ipſi principes teſtatur. Uictus vero ſilens oc cultatur: egreqꝫ ẜuitium patitur. Et plebs tamen eqꝫ ſuꝑbe graditur: ardua ceruice: criſtis celſa. celumqꝫ ſo la volucrum aſpicit crebro. in ſublime quoqꝫ cauda fal catam erigens. Itaqꝫ terrori ſunt etiaꝫ leonibꝰ ferarū generoſiſſimis: deſinūt autē caſtrati canere ¶ XXIX. ¶ De gallinacio. ¶ Iſidorus. Allus autem a caſtratione vocatꝰ eſt. Naꝫ in ¶ Ueteres aūt abſciſos vocabant gallos. In vē ter ques ceteras huic ſoli teſticuli adimuntur. triculis gallinaciis gemma que dicitur electoriꝰ reperi tur: criſtallinā ſpecie magnitudīe fabe. ¶ Pliniꝰ vbi ſu pra. galli. vt dictum eſt. deſinūt cauere caſtrati: qd̓ duo bus modis fit: lumbis aduſtis cādente ferro aut imis cruribus mox vlcere oblito figulina creta. facilius ita qꝫ pingueſcunt. Mares auium inter ſe dimicant deſi derio feminaꝝ. victum autem venerem pati. Id quidē et gallinaciꝰ aliquādo ¶ Idem in libro. xi. gallinaciis qͣ qꝫ natura dedit plicabilem criſtam per mediū a roſtro reſidentem. ſed ſpectatiſſimū corpore cōſertum nec car nem ita eſſe nec cartilaginē. ¶ Idem in libro. xxii. Uue florem ſi edant gallinacii: vuas nō attingunt Pituita generis gallinacii: herba ſabine traditur ſanari. ¶ Idē in libro. xxviii. gallinaceos tradunt a vulpibꝰ non attī gi: ſi vulpis iecur ariduꝫ ederint vel ſi pelliculas ex eo collo induta galli intererit. ¶ Idem in libro. xxix. galli naꝝ membra venenū auri ſunt: ip̄iqꝫ gallinacio circu lo eramenti in collum addito nō canit. ¶ Idem in libro. xxx. Muſtele cinis ſi detur gallinaciis tuti ſunt a mu ſtelis. ¶ Ex libro de natura rerum. gallinaciꝰ gallus te ſticulis viduatus dicitur: qui capo vulgariter appellat̉ Fertur aūt citius impinguari: qui a libidine arcetur. Cum gallinis quidē impinguatur. Sed neqͣꝙͣ eas im pinguādo fecundat cum eis paſcitur: ſed nō eas defen dit. Non cantat nec horas diei vel. noctis diſcernit ¶ I gitur ad nichil vtilius eſt niſi ad coquinā. Un̄ ſatis cle ganter quidam nuper ad cleruꝫ in ſinodo loquens ait. Tranſferetur inquit ſolina ſcriba ſicut galluſ gallinaci us: ſed nuſꝙͣ vtiqꝫ niſi ad coquinā dyaboli. Et quare: quia nō generat neqꝫ cantat: Aliquādo gallꝰ poſt triē nium caſtratur. poſtea quinqꝫ vel ſeptem annis viuere ſinitur. et ſic in eius iecore lapis inuenitur electorius quem vt ibi cōceperit: nō poſtea bibit. vnd̓ et ſi qͥs hūc lapidē in ore ſuo habuerit: ſitim extinguit. huic aui qn̄ qꝫ plume in pectore ſuo extrahūtur et vrticis ad nudū vritur: vt pullos vice matris foueat. et ob calorem quē et eis nudato corpori preſtat Itaqꝫ poſtꝙͣ frigoris pre ſidium ⁊ vſtionis medelaꝫ in pulloꝝ ſuppoſitione ſe ad eptum eſſe cognouerit: maternū affectuꝫ cōcipiens: eos fouet et paſcit. formatqꝫ ſecūdum morem gallinarū vo ces: vt cōfracta voce aduocet elōgantes ¶ Alexander. gallinaciꝰ ſi bene vrticetur ducet pulloſ ſuos ad modū galline: qd̓. vt dicitur. nō facit ꝓpter cōmodum pullorū ſed ꝓpter cōmodum ꝓprium: vt ex pulloꝝ calore faciat venenum vrtice euaporare. ¶ LXXX. De cibo et medicina ex gallo. ¶ Ex libro de naturis rerum. Alli carnes groſſiores ſunt ad digerendū ⁊ mi noris humiditatis ꝙͣ galline vel gallinacii: de crepiti tamen galli carnes teneriores ſunt: qͣm iunioris. gallinaciꝰ autem habet carnes validiores om nibꝰ volatilibꝰ. bonū ſanguinē generant: et optimū nu trimentū. Habꝫ quidem eius caro quiddā viſcoſitatis ſed in coquēdo diſſoluitur. ¶ Plinius libro. xxix. Ius ex veteri gallo aluum diſſoluit. validius ꝓdeſt et circa lon gas febres et torpētibus mēbris ac tremulis et articu lariis morbis: capitiſqꝫ doloribꝰ: ⁊ epyforis: inflamatō ni veſice: et circa cruditates: atꝫ ſuſpiria. preterea cere brum galli potum valet cōtra rabidi canis morſū. Un̄ etiam criſta eius trita ⁊ impoſita ⁊ ſimus eius ruffus cum aceto. Ius eius valet circa veneficia muſtele: ⁊ cir ca omnia aconita modico addito ſale ¶ Auicenna. gal loꝝ. vt ait ruffus. melior eſt ille qui nodum cantat An tiqui vero mali ſunt Teſticuli autem galloꝝ multū lau dabiles ſunt. velocis digeſtiōis: ius galloꝝ confert do lori ſtomachi ex ventoſitate. ius galli veteris cum poli podio et aneto confert colice valde. Docet autem gali enꝰ in decoctione galloꝝ veterum vt poſtꝙͣ nutriti ſūt. fat igentur faciendo eos currere vt cadant et decollent̉ Deinde ventres eoꝝ euacuati ac ſale impleti ſuantur: et coquantur cum. xx. hiſt aque donec veniant ad tres tot illas et bibatur. hoc ius confert aſmati. Cōfert etiā tremori ac dolori iuncturaꝝ. ſed oportet vt coqͣtur cuꝫ polipodio et aneto et ſale. Item ius p̄dictum cum poli podio ſoluit melancoliaꝫ: ⁊ cum cardamomo ſoluit fleg ma. Quādoqꝫ vero coquitur cum medicinis ſtipticis ad diſenteriam. ⁊ cū lacte ad vlcera veſice. Adep̄s gal li ſicut et cerui vehemētioris eſt calefactionis. galline vero minus Galline fiſſe ſuper cor ſuum: aut gallus po nūtur ſuꝑ locum leſum a vermibus venenoſis: et quā qꝫ hora ꝑmutātur ꝓhibent nocumētū venenoꝝ. In ve nenis etiam bibitis ſorbetur eoruꝫ decōctio cum aneto et ſale: et euomitur: Pellis intrinſeca que eſt in ſtoma cho ⁊ in gutture galli. ficcata: trita et bibita: cōfert do lori ſtomachi ¶ Eſculapius. Cerebrum galli cum vino bibitum: omnes morſus deſtruit. et alia multa mirabi lia facit. Sanguis eius leucomatā oculoꝝ ⁊ cicatriceſ cum aqua mixtus ſanat. Eius teſticuli cum aquā bibi ti caducos liberant. ſi tamen a vino per decem dies ab ſtineant ¶ Pellis interioris eius vētriculi cum vino tri ta: ꝓdeſt auribus. Et bibita ventrem ſtringit. ſputum mouet: calculos fragit. ac per vrinam eiicit. ſtercus eiꝰ cum aceto mixtum furūculos et canis morſus curat ¶ XXXI. De medicinis ex gallinacio Liber. Decimuſſeptimus Allinacii carnes tepide appoſite: venena ſer Ppentiū domāt. Cerebꝝ quoqꝫ ip̄iꝰ in vino po tū. Parthi malūt gallie cerebꝝ plagꝭ īponere Iuſ quoqꝫ ex his potū medetur preclare: et in multis alijs vſibus eſt mirabile. Nam et panthere etiaꝫ leo nes punctos eo: n̄ attingūt: p̄cipue ſi ⁊ allium fuerit in coctum. Aluū ſoluit Ualidiꝰ ē veteri gallinacio. Pro deſt et contra longinquas febres et torpentibꝰ mēbriſ tremuliſqꝫ et articulariis morbis et capitis doloribus Epiforis inflamationihꝰ faſtidiis: incipienti tenaſmo iocinori: renibꝰ: veſice. Contra cruditates: ſuſpiria. I taqꝫ etiam faciendi eius extant p̄cepta. Efficaciꝰ eniꝫ cocti cum olere marino aut cibo aut cappari: aut apio aut herba mercuriali: aut polipodio: aut aneto. Utiliſ ſime aūt in congiis tribus aque ad tres heminas cum ſupradictis herbis: et refrigeratum ſub diuo dari tem peſtiuis antecedēte vomitione. Gallinacioꝝ fimus re cens illitus alopicias replet. Fel candidi gallinacii ad ſuffuſiones oculoꝝ valet. Fimꝰ quoqꝫ gallinacioꝝ ru beus luſcioſis illinitur. laudatur et gallinacii fel: ſed p̄ cipue adep̄s cōtra puſtulas in pupillis. fimus etiā cādi dus in oleo veteri corneis pixidibꝰ ſeruatur ad pupilla rū albugines. Uentris gallinacioꝝ mēbrana que abii ci ſolet inueterata: et in vino trita purulentis auribus valet. ¶ Idem in libro. xxx. Ius ex gallināciis diſente rie medetur ac tenaſmis Sed veteris gallinacii iuſ ve hementiꝰ ſalſum mouet aluum. Porro iecur gallinacii aſſum aluū ſiſtit. Omniū verrūcas geneꝝ ſanat fimu gallinaciꝰ cuꝫ oleo et nitro. Sanguinē autem e naribꝰ fluentem ſiſtit cerebellum gallinacium fronti illitum. ¶ De gallina et eius educatione ¶ Iſidorus ¶XXXXII. Allina dicit̉ a gallo: ſicut a leone leena. Huiꝰ membra ferunt quidā ſi auro liqueſcenti miſce antur cōſumi ¶ Pliniꝰ libro. x. Gallinaꝝ ge neroſitas ſpectatur criſta erecta interdū et gemina pē nis nigris: ore rubicūdo: digitis imparibus. aliqn̄ ⁊ ſu per quattuor digitos tranſuerſo vno. Ad rem diuinā luteo roſtro pedibuſqꝫ pure nō videntur. Ad oꝑtanea ſacra nigre. Eſt et pumilionū genus in his non ſterile quod nō in alio genere alitum: ſed quibꝰ certa fecundi tas rara et incubatio ouis noxia. ¶ Idem in libro. xxix Si auro liqueſcenti gallīaꝝ membra miſceantur cōſu mūt illud in ſe. ita vt dici poſſit auri venenuꝫ gallinaſ eſſe ¶ Ex libro de natura rerum. gallinā domeſticis ꝑti bus ſuis corꝑis .i. a medio dorſi ſuperius verſꝰ imum et a pectore ſubtus verſus imum ſimiliter dupliceꝫ ha het pennā ex vna canna naſcenteꝫ. Inimiciſſima galli nis eſt pituita: que maxime eſt inter meſſis et vīdemie tempus. Medicina vero eſt penna ꝑ tranſuerſas na res inſerta: ⁊ per omnēs dies cōmota. vel cibus alliuꝫ ¶ Areſtotiles. Aues in terra manētes et non volātes vt gallina: eiqꝫ ſimileſ: nō vident acuto viſu: ⁊ cōfrica tur in cinere. Item que ſunt maioris coitus habēt mat ores teſticulos: vt gallinā et cubeth: Item gallinē quā doqꝫ pugnāt cum gallis et vincunt eos: tūc eleuāt col la et pectora ad ſuperiuſ: et vociferant: ac ſuper mares ſaltant: et quādoqꝫ criſtas habent paruas ¶ Palladiꝰ vbi ſupra. In gallinarum educatione fimo et puluere vtendum eſt ac cinere. precipue que nigri ac flaui colo ris ſunt: albe vitand̓ ſunt. ordeo ſemicocto et parere ſe pe cogūtur: et ouā reddūt maiora. pituita his naſci ſo let: que alba pellicula linguaꝫ veſtit extremā Hec leni ter vnguibꝰ vellitur: et locus cinere tangitur. Allioqꝫ trito plaga mūdata conſpergitur Si amarum lupinū cōmedant: ſub oculis grana ꝓcedunt: que niſi acu leni ter apertis pelliculis auferantur: extinguūt. Tunc er go oculos eaꝝ portulace ſucco forinſecus: et mulieris lacte curari oportꝫ: vel hāmoniaco ſale: cui mel et cimi nū equale miſceantur. Pediculos eaꝝ perimūt ſtaphi ſagria et torre factum ciminū: paria et pariter tuſa cū vino et amari lupini aqua: ſi penetret ſecreta pennarū ¶ Pͣli. vbi ſupͣ. Inimiciſſima om̄i generi pituita: maxi meqꝫ inter meſſis et vindemie tempꝰ. Medicina in fa me: et cubatus in fumo. ſi vtiqꝫ ex lauro aut herba ſa nina fiat. Penna per tranſuerſas inſerta nares: ⁊ per omnes dies moto. Cibus allium cum farre aut aqua ꝑ fuſus in qua lauerit noctua auis cum ſemine vitis al be coctus. LXXXIII. ¶ De īpregnatione. ¶ Areſtotiles Allina cum appetit coitum ſedet ante gallum menſibꝰ tropicoꝝ. Poſt cōituꝫ habet horripi Coit autem ſicut columba toto anno: p̄terꝙͣ ī lationes. hec et cetere aues multi coitus. plus omnibꝰ faciunt oua hn̄t iā duo citrinā ꝓpter ꝯgregationē duo rum ſpermatū. Haꝝ quedaꝫ ouant oua multa: et forte duo in die et ille cito moriūtur. Quā quādoqꝫ venti .i. nōdum coeuntiū non ſunt niſi in auibꝰ ouantibus oua multa: ſicut in gallinis. Quum galline completur poſt coitum. xi. die ꝓ maiori parte Galline veteres ouāt in principio veris: et oua iuuenis galline ſūt minoris cor pis Cum autem coeūt cum horripilatōne ſe excutiunt Multotiens quoqꝫ paleam cū ſpica roſtro ſcꝫ deferūt et aliquādo etiam cum ouant hoc faciunt. Item aues ponderoſi corꝑis et nondū boni volatus: vt galline: ml̓ tam habēt ſuperfluitateꝫ Ideoqꝫ mares eaꝝ multum coeūt: et femine multā habent materiā ¶ Pliniꝰ libro x. Uillares galline ouo edito inhorreſcūt: ſeſe excutiūt et circumacte purificant: aut aliqua feſtuca ſe ſe ⁊ oua luſtrant ¶ Ex libro de naturis rerum. Quotidie rapi unt̉ oua gallinis: nec ꝓpter hoc oua ꝓferre deſiſtūt. qͥn etiam poſtꝙͣ in abſcondito poſuerunt: clamādo raptori bus ꝓdunt Mod̓ autem in ouando excedentes moriū tur cito Qua de quibuſ exituri ſunt maſculi gallina ge rit in parte ventris dextra. Ex quibꝰ autem femine in ſiniſtra. Feminā ꝓferunt illa que in acumīs loco rotun diora ſunt Oblonga vero et in fine acuta mares pari unt. et hec ipſa gratioris ſaporis ſunt Gallus gallinā aduocans paſcit: et tunc eam ad laborem impregnatio nis ⁊ partus cogit. In ouando nanqꝫ multum laborat ⁊ tamen poſt partum cantat querēdo cibum: puluereꝫ cum pedibus vertit: ⁊ ſic victum acquirit. Multe gal line ⁊ pauones ⁊ anſeres oua venti faciunt .i. oua ſine coītu: que parua ſunt ⁊ inſipida: ac ceteris humidiora Et ſi quis aliquod eoꝝ poſuerit ad fouendū: nō muta bitur modus eius: ſed manebit album atqꝫ citrinū. D parte latiori primo exit ouū: ⁊ poſt ab acuto. Plinius autor eſt. ꝙ eo die quo gallina ouuꝫ ederit: aſpidis ictu non moritur. immo ꝑcuſſis eſt medicina: quedā galline gemina oua pariunt: ⁊ geminos interdum excludunt. ¶ Philoſophꝰ. Gallina ouat in omni temꝑe: p̄terꝙͣ in duobus menſibꝰ tropicoꝝ. Dum auteꝫ galline pulue ris fomento ⁊ crebra reſperſione fūgentes vice balnei ſine coitu delectātur. Quāᵇ apala ponūt: ſic dicta qua ſi ſine pelle: ſed prol̓ gratiā nō cōſequūt̉. LXXXIIII ¶ De ipſius incubatione ¶ Pſinius vbi. sͣ. et ex libro de naturis rerum Allinis ſupponenda ſunt oua ſemꝑ impari nu mero luna creſcente a decem vſqꝫ ad. xv. Qua incubari intra decemdies edita vtiliſſimuꝫ eſt Nam vetera aut recētiora infecunda ſunt. ſubiici autē debēt impari numero. Quarto vero die poſtꝙͣ ceperīt incubari. ſi eoꝝ cacunībus contra lumē in manibꝰ ap p̄henſis: purus ⁊ vniuſmodi color ꝑluceat: eſtimantur ſterilia: ⁊ ꝓ illis ſupponenda ſunt alia. In aqua quoqꝫ exꝑim̄tum eſt. Nam ouū inane fluctuat iniectum aqua Liber Decimuſſeptimus ſubſidens vero plenū eſt. ſubiicienda concuti exꝑimen to vetant. quia non gignunt cōfuſis vitalibus venis. Incubationi poſt. xi. lunam datur initium: quia priꝰ in choata ſepe fallunt et n̄ ꝓueniūt. Optima fotura ante vernum eqͥnoctium. Poſt ſolſticium vero nata non im plent iuſtam magnitudinē: tantoqꝫ minꝰ: quāto ꝓuene rint ſeriꝰ. Uniuerſaliter ſi galline oua ſua non incuba uerint: infirmātur. Et quedaꝫ galline ſemꝑ faciunt ge mellos: ſemꝑqꝫ eſt vnuſ maior: alius minor gallina qn̄ cubat in eſtate: citius excludit pullos ꝙͣ in hieme Naꝫ in eſtate findūtur oua in duodecim diebꝰ: hieme in. xxx Uniuerſaliter autem ſi galline nō cubauerint ſuꝑ oua ſua: infirmātur ⁊ corrumpūtur. Poſtꝙͣ cubauerīt oua ſua: ꝑ tres dies apparent ſigna pulloꝝ. Porro gallina pullos ſuos ſequitur ſicut ⁊ ꝑdix ¶ Palladiꝰ vbi ſupra gallinis. vt dictū eſt ſupra. ⁊ pauonis ſic ⁊ anſeris oua cōuenienter ſupponūt. ſed anſerina ne noceantur: ſuꝑ poſitis vrtica ſubiicitur: Electe pauonū nutrices ſunt: que a primo lune incremēto. ix. diebꝰ habeant. ix. oua ſuppoſita. v. ſcꝫ pauonīa: ⁊ cetera ſui generis. decima die oua gallinacea ſubtrahenda ſunt: ⁊ iterum alia to tidem gallinacia recētia ſupponēda: quot ablata ſunt. vt. xxx. luna hoc eſt expletis diebus. xxx. poſſunt cum ouis pauonis aperiri. Qua vero pauonū q̄ galline ſub iecta ſunt: ſepe manu cōuertēda ſunt. quia vix hec ip̄a facere valebit. Maiores tamē gallinas oportet elige re Nam minoribus pauciora ſunt ſupponenda. Faſia nis quoqꝫ galline melius incubabūt ita vt .xv. oua faſi anina nutrix vna cōꝑiat. Cetera vero ſui generis ſup ponenda ſunt. .1.XXXV. ¶ De generatione pullorum et educatione. ¶ Actor Allina ẜm auguſtinū ac cetere volucruꝫ femi ne ouis ſuis incubando fouent ea: ibiqꝫ calor ipſe materni corporis in ſuo genere naturali ter cooꝑatur: ad formanda pulloꝝ corpora. ¶ Plinius vbi ſupra. et ex libro de natura rerum Omnibꝰ quidē ouis ineſt in medio vitelli parua velut ſanguinea gut ta: qd̓ eſſe autuꝫ cor exiſtimant: primū in omni corpore id gigni ſemper opinantes: hec gutta in ouis ſalit: ip ſumqꝫ palpitat animal. et ex omni alio liquore oui: nō incorporatur aliquid pullo. Cibus autem eiuſ eſt in vi tello vel luteo. Omnibꝰ intus caput: totoqꝫ corꝑe mai us eſt. Oculi compreſſi capite maiores Increſcente ve ro pullo: candor in medium vertitur. luteum circumfū ditur. xx. die Si moueatur ouum iam viuētis intra pu tamē vox auditur. Ab eodem itaqꝫ temꝑe plumeſcit ita poſitus: vt caput ſupra dextrum pedē habeat: et a lam dextram ſuper caput. vitellus interim paulatim d̓ ficit. Oui pars acuta caput ꝯtinet. pars aūt rotūdior poſteriores pulli ꝑtes. In egipto hoīes oua ſtercore in uoluūt: et ſabulo cooperiunt. Sicqꝫ debito temꝑe ſine fotura galline conplent̉: et eis extractis teſte findūtur et pulli ꝓdeunt. Item gallina qn̄ cubat in calida eſtate findūtur ouoꝝ teſte per ſe: vt exeant pulli: citius ꝙͣ in frigido tempore. quedā ſemꝑ gemellos faciūt. Sꝫ vnꝰ eoꝝ paruꝰ eſt: et alter magnꝰ: quādoqꝫ vero paruus a maiore compreſſꝰ efficitur monſtruoſus. In gallia vi ſus eſt pullus galline: cum duobuſ capitibus et vno corꝑe ambo cibum capiebant: ⁊ in vnum corpꝰ traiici ebant. quattuor pedes habebāt: ſed duo pendebant in utiles: ceteris currebat. Pulli celeriꝰ calidis diebuſ ex cludūtur: ⁊ contra animalia cetera ſicut aues omnēs ī pedes naſcūtur Si ſubito tonat: ſepe fallunt. et accipi tris audita voce vlciantur: remedium eſt contra toni trus. clauus ferreus ſubſtramine ouoꝝ poſitꝰ: aut ter ra ex aratro. gallina circa pulloſ eſt ſolertiſſima. frāgit eis paīs aut farris minutias: eoſqꝫ cōfracta voce aduo cat qui qn̄qꝫ ſuperbi blandas eius alaſ refugiunt: ⁊ ſic alitibus p̄da fiunt. ¶ Auguſtinꝰ de queſtōnibus euāge lioꝝ. Recte ergo mater noſtra dei ſapientia gallinē ſe comꝑat: que magnū affectum habet in filios ſuos: ita vt eoꝝ īfirmitate affecta ⁊ ip̄a infirmet̉: et qd̓ difficiliꝰ in ceteris animātibus inuenies: alis ſuis filios ꝓtegēs contra miluum pugnat. ¶ Actor. Notande ſunt ergo ꝓprietates galline que xp̄o cōueniunt: et his verſibus ꝯp̄henduntur Simplex eſt volucris gallina domeſtica mitis. Hiſpida rauceſcit: affectu plena marceſcit Pro tegit: egrotat: dux. paſcit: pugnat: adunat: Pullis intē ( LXXXVI dit poſt omnia libere ſcandit. ¶ De cibo et medicina ex gallina. Allinaꝝ in cibo melior eſt illa que nōdum pa rit oua. antiqua vero praua. Adeps pulloruꝫ calidior eſt: ꝙͣ gallinaꝝ magnaꝝ. Caro etiam gallīaꝝ clarificat vocem et iſfidebeg pulloꝝ ſtomachi ſedat inflamationē Cerebrum gallinaꝝ ꝓhibet fluxuꝫ ſanguinis narium ex cerebri velaminibꝰ accidentē Ca ro gallinaꝝ pullaꝝ ⁊ in intellectu efficit augmentum. Alarum quoqꝫ auiū meliores ſunt in cibo ale gallina rum. ¶ Idem. Epar gallinaꝝ pinguiū ſicut et anatum ſaniꝰ eſt ceteris galline ſaginis. vt dicitur. ſuꝑ excoria tionem contritam ac doloroſam calidus diſtillatur: ⁊ ꝓ hibet apoſtema generari ¶ Idem. Adeps quidem gal li ſicut et cerui vehemētioris eſt calefactionis. Adep̄s autem galline minꝰ calidus eſt: et aſperitati lingue cō fert. Omnes autem adipes leues: vt galline ⁊ ſimiliuꝫ conferunt doloribus matricis. Antiqui vero mali ſūt eis. Fimus gallinarū cōfert colice. Ip̄m tiriacam eſſe fungis ſtrāgulantibꝰ exꝑtum eſt: ⁊ ſpūere facit humo rem groſſum. Qua galline recentia ceteris ouis melio ra ſunt: ⁊ quod in eis melius eſt: ē vitellus: qui etiam ꝯ fert apoſtematibꝰ calidis ī aure. ¶ Pliniꝰ li. xxix. Cere bruꝫ galline parthi plagis imponūt̉. Ius eius multis vſibus eſt mirabile. Fimus recens illitus alopicias re plet. Adep̄s illius purulentis infūditur auribuſ. Cete rū quo aliqui gallinas ederint die: nō interficiūtur ab aſpide. Carnes quoqꝫ ꝑcuſſis ab aſpide cum ſanguine teſtudinis illinire ꝓdeſt valde ¶ Idem in libro. xxx. Mē bra gallinaꝝ cocta ⁊ in oleo et ſale data celiacoꝝ dolo res mulcent. Abſtinere aūt frugibus ante oportet: et gallinam ⁊ hominē. Adep̄s galline cuſtodit cutem in facie. Sanat etiam vlcera labioꝝ ⁊ lingue. Omnia qͦ qꝫ vlcera pedum ſanat fimus gallinaꝝ Dyaſcorides Adeps gallinaceꝰ ſicut ⁊ anſerinꝰ ſumme mirificus ē ob dulcedinem pinguedinis. Mulierū cauſis vtiliter adhibetur. Rimas labioꝝ curat ⁊ totius vultuſ frigo re factas rimas optime ſanat: auriumqꝫ dolores. ¶ Eſculapius. ouū galline vꝫ ad om̄eꝫ doloreꝫ oculorū etiam albumen infuſum oculis ſedat pūctiones. Totū ouū combuſtū et cuꝫ vino vel aceto bibitū: omnes flux us ſtringit. Quoꝝ qͥnqꝫ vitella bibita cum tribus vini cyatbis emoptoicis valent. Adeps gallinaꝝ puſtulaſ oculoꝝ reprimit Tibie quoqꝫ cum pedibus cocte ⁊ cū ſale et oleo ⁊ aceto colli dolorem ſedant. Stercus eius flegmones qui naſcūtur in naribus impoſitum ſanat. ¶ LXXXVII ¶ De girfalcone et gōſturdo. ¶ Alexāder. Irfalco venit a partibꝰ tranſmarinis in cohor te multaꝝ aucaꝝ ſilue ſtrium: quaruꝫ vnam de nocte ꝓpter frigus pellens ſub pedibꝰ ſuis: ali am de die capit in cibis Actor. girfalco idem dicitur eſſe quod herodius. de quo pleniꝰ dicetur inferiꝰ ¶ Ex libro de natura rerum. goſturdi ſunt aues admodum parue: coloris terrei: criſtam paruam ex plumis hn̄tes in capite nec aliaruꝫ auium more volantes. Sed vndo ſos fluctus imitantes: qui vento cogente: nūc alta: nūc Liber Decimuſſeptimus ima petunt. De his fertur vulgo: ꝙ earū oua in terra poſita a bufone foueāt̉. e qͥbꝰ cū exierīt pulli tūc primū eos parentes curant: eiſqꝫ cibos ferunt quoaduſqꝫ vo latus temptare poſſint. .LXXXVIII. ¶ De glute. ¶ Iſidorus. Lutis eſt auis grece ſic nominata: quia longā exerit linguam: hec inſtante hieme recedētibꝰ hirundībꝰ atqꝫ ciconiis blandiēte ſibi ſocieta te auide cum eis iter aggreditur Sed poſtmodū in vo latū labore comꝑto pnīa ducitur. et qm̄ incomitatā re uerti piget: ſequitur aues aliquas tanto tamē tedio tā paruiſqꝫ dietis vt eam incompleto itinere hiems anti cipet. Econtra vero citramꝰ auis aſie feſtinātior ꝑſeue tat: et alias aues ſocias preit: redditqꝫ ſolicitas: et exci tat de nocte ſomnolentas. ¶ Areſtotiles. Aues gala tor .i. magne lingue: lingua habet ꝓminētem valde: et hec adiungitur in redeundo cum gruibꝰ et alijs auibꝰ ¶ Plinius libro. x. glottis quidem et cenchramꝰ alias citramꝰ ſemper hinc remeantes. comitatum ſolicitant abeuntqꝫ ſimul per ſua ſigna. glottis vero perlonga exerit linguam: vnde ei nomē: hanc initio auide blandi ta ꝑegrinatione pnīa ſubit in volatu cum labore Inco mitataꝫ reuerti piget et ſequi. Nec vnꝙͣ plus vno die ꝑagit. Sed hoſpicium in ꝓximo deſerit. Uerum inue nitur et alia p̄cedente relicta anno ac ꝑ ſingulos dies ſimili modo. Cenchramꝰ ꝑſeuerantior feſtinat etiaꝫ ꝑ uenire ad expetitas ſibi terras. Itaqꝫ noctibus is eas excitat admonetqꝫ intineris. ¶ LXXXIX ¶ De graculo ¶ Iſidorus Raculi a garrulitate dicti ſunt: non vt quidā volunt: ꝓ eo ꝙ gregatim volant: cum ſit mani feſtū eos ex voce nuncupari Eſt em̄ loquaciſſi mū genus et vocibus importunū. ¶ Pliniꝰ libro. viii. gracula quoqꝫ ſicut et alie quedam aues lauri folio an nuum faſtidium purgant̉. ¶ Idem in libro. decimo viii. graculi ſero a pabulo recedentes hiemem p̄ſagiūt ¶ Ex libro de naturis rerum. Graculꝰ eſt auis nigra ꝑ totum corpꝰ. Eſt em̄ de genere cornicis: licꝫ corpore minor libenter in altiſſimis nidificat: ⁊ hͦ in tanta mul titudine: vt in vna ſepius arbore. viii. paria graculoꝝ nidos cōſtruant. Optime nanqꝫ aues iſte ſibi inuicem cōpatiuntur. Eſt autem auis clamoſa nimiū maxime a coitus tempore: quem ſcꝫ coitum tempꝰ excitat vernū Amoris gratia maſculꝰ feminā cibat. Carnes pulloꝝ eius edibiles ſunt: et maxime ſi excoriētur. hāc auem n̄ nulli falſo opinātur eandem eſſe qͣm garruluꝫ ſed mul ta inter eas ē differētia. Nam graculus vt dictum eſt. vnius eſt coloris. garrulus autem colore diſtinctus ex diuerſis plumis Dictus autem eſt a garriēdo. de vna nanqꝫ arbore in aliam garriēdo tranſit: nec eam quiſꝙͣ tranſire poteſt: cōtra quem non garriat. Ceteraꝝ etiā auium voces vel modulos non ad delectamēta leticie ſed tantum ad garriēdū dicitur imitari. Tanta pluma rū varietate diſtinguitur: vt nullus ei ceteraꝝ auiū co lor d̓eſſe dicatur: Captus in iuuentute clauditur vt ar ticulata verba loqui doceatur que etiam vbi euaſerit magis garrire geſtit. Et qn̄qꝫ dum garrulitate inten dens ſibi non ꝓſpicit niſus eam inopinate rapit. freq̄n ter inſanire dicitur ita ꝙ plerūqꝫ inter furcatos arbor rimn ranos ſe ſulpeidi. ¶ Iſidorus. .XU. ¶ De grippę. Rippes vocatur: eo ꝙ ſit animal pennatum ⁊ quadrupes. hoc genuſ feraꝝ in yꝑboreis naſci tur montibꝰ Omni corporis parte leones ſūt alis et facie aquilis ſimiles equis vehemēter infeſti: nā ⁊ homines viſos decerpunt ¶ Solinꝰ. In aſiatica ſcy thia terre ſunt locupletes inhabitabiles tamen. Nam cum auro et gēmis affluant: grippes vniuerſa tenent alites ferociſſimi: ⁊ vltra omnem rabiem deſeuientes quoꝝ immanitate obſiſtente: aduenis acceſſus rarus ē Uiſos quippe decerpunt velut gēiti ad plectendā aua ricie temeritateꝫ. Arimaſpi cū his pugnāt vt lapides qui ibi ſunt intercipiant Ex quibus ſunt ſmaragdꝰ: ſi aniacꝰ: ⁊ criſtallus ¶ Ex libro de naturis rerum. Grip pes eſt auis quadrupes: capite ⁊ alis aquile ſimilis: ſꝫ multo maior: tamē in nido ſuo lapidem agatem ponit: nec dubium quin ad aliquod remediū. hi equis et hoī bus maxime infeſti ſunt. et homines armatos p̄liando ſuperant ⁊ occidūt. Grippes dicūtur auꝝ effodere: ⁊ ī effoſſi inſpectōne gaudere. ¶ Iſidorus. .XIII. ¶ De grue. Ruēs nomē de ꝓpria voce ſumpſerūt tali em̄ ſono ſuſurrant He dum pergūt: vna ſequitur ¶ aliam ordine litterato: De quibuſ lucanus. Et turba parit diſꝑſis littora pēnis. Etatem in illis color ꝓdit: etenim ſenectute nigreſcunt ¶ Areſtotiles Grui bꝰ qͦqꝫ natura dedit placabilem criſſam per mediuꝫ ca put a roſtro reſidenteꝫ. Regem habent grues: eiqꝫ ſūt obedientes. Grus dormiēs caput ſub alis d̓clinat: ⁊ ſu per vnū pedem ſtat. Habent autē rectorem grues: qui ceteris dormiētibꝰ et capita ſub alis reclinātibus excu bat eleuato capite. Grues ad inuiceꝫ pugnāt: ita ꝙ in hora pugne accipi poſſent. In gruibus color plume in iuuentute cinereus eſt: ⁊ nigreſcit in ſenectute Pliniꝰ libro. viii. Grues ac ſimiles aues: iunco paluſtri medē tur ſibi ¶ Idem in libro. xviii. Grues in mediterranea feſtinantes tempeſtateꝫ p̄ſagiunt. grues autem ſilentō per ſublime volantes ſerenitateꝫ. ¶ Idem in libro. xxx Gruuꝫ adep̄s incipientibꝰ carbūculis tubera ⁊ quecū qꝫ opus eſt emolliri efficaciter curat. ¶ Actor Alibi qͦ qꝫ legitur ꝙ grus cum veſꝑtilionē viderit fugit. ¶ Ex libro de natu. reꝝ. Per grues domeſticas alie capiun tur grues. habēt carnes reliquis auibꝰ gauiores. Un̄ occiſa grus vna die in eſtate: duobꝰ in hieme ẜuari de bet: anteꝙͣ comedatur: vt caro digeſtibilior fiat atqꝫ te nerior ¶ Razi. Caro gruis groſſa eſt: que ⁊ tarde di geritur: ⁊ ſanguineꝫ melancolicū generat ¶ Hali. Fel gruis calidū ſubtile ſi cum aqua ſanſuci naribꝰ inſtille tur: paraliſi ꝓdeſt: et facit titillationem XUII De gruū volatū et ꝑegrinatiōe ¶ Iſidorꝰ Rues excelſa petunt: quo facilius videant: qͣſ petant terras Caſtigat autem voce que cogit ¶ agmē: at vbi rauceſcit ſuccedit alia. Nocte au tem excubias diuidunt: ⁊ ordinem vigiliaꝝ per vices faciūt: tenentes lapillos ſuſpenſis digitis: quibus ſom nos arguant: quod cauēdum eſt clamor indicat. ¶ Are ſtotiles. Grues p̄cipue loca ſua poſt equinoctiuꝫ autū nale fugiendo hiemem dimittūt: ⁊ poſt vernale redeūt vna eſt que clamat inter illas de nocte: cuius voceꝫ cū andiunt venatores ſciunt: ꝙ non remanebūt in locis ſu is aues iſte. Grues autem in mediterranea fugientes tempeſtatem p̄ſagiunt. Cū āt ad alia loca ſe trāſferūt prius aſcenſione multa volando aſcendunt: vt conſide rent equalitatē aeris ad quē trāſferre ſe volunt Am broſiꝰ libro. v. Amant grues ꝑegrinari frequēter. In his etiam reſidentibꝰ diſpoſitos vigiles cernas: alijs em̄ quieſcētibꝰ alie circūeunt ⁊ explorant ne ex aliqua parte temptētur inſidie. Impleto aūt temꝑe. vigiliarū illa que hoc officium compleuit: in ſomnū ſe premiſſo clamore componit. vt excitet dormientem: cui viceꝫ of ficii traditura eſt. at illa nō inuite et ſponte ⁊ impigre ſomno excuſſo: vicem conſequitur. Et ſi quid cauendū fuerit vel viderit clamore hoc alijs indicat Hunc etiā ordineꝫ volantes ſeruant ⁊ hac moderatione omneꝫ la borem alleuiant vt per vices ductus ſui mūere fungāt̉ p̄cedit em̄ vna preſtituto ſibi tēpore d̓inde cōuertitur Liber Decimuſſeptimus ſequentiqꝫ ſortem ducendi agminis relinquit. ¶ Soli nꝰ. Manifeſtum eſt in ſeptētrionalē plagaꝫ hieme gru es frequētiſſimas ꝯuolare: euntqꝫ ſub quodā ſigno mili tie. Ne auteꝫ ꝑgentibꝰ ad deſtinata vis flatuū renitat harenas deuorant. ſublatiſqꝫ lapillulis ad moderatam grauitateꝫ ſubarrātur: pōtum tranſiture āguſtias cap tant. Cumqꝫ contra medium alueū aduentaſſe ſe ſciūt ſcrupuloꝝ ſarcina pedes liberāt: ⁊ ita naute ꝓdiderūt cōpluti ſepe ex illo caſu imbre ſaxatili: harenas nō priuſ reuomūt. ꝙͣ ſecure ſue ſedis fuerint Concors omniū cu ra p̄fatigatis: adeo: vt ſi qua defecerit cōgruāt vniuer ſe laſſataſqꝫ ſuſtollūt: vſqꝫ dum vires ocio reꝑarentur. Nec in terris cura ſegnior excubias nocte diuidunt: vt ſit exſomnis decima. queqꝫ vigiles ponduſcula digitis amplectūtur: que ſi forte excederint ſomnū coarguant. XIIII. ¶ De eodem ¶ Ex libro de naturis rerum ¶ Rues volando ſe opponūt. fidenſqꝫ flatu preit cateruas: que nunc volatu eſt prima. alias ſine ¶ liuore fit poſtrema. Siml̓qꝫ volant omnes ſub quodā militie ſigno. Et quia circa medium ponti alue um cum aduentaſſe ſe ſentiunt ſcrupuloꝝ ſarcina pedeſ liberāt. Inde eſt ꝙ aliquādo crediderūt naute ſaxatiles imbres deſcendere. Grues aliquando vſqꝫ ad extrema terre volant: vt terram ꝯplexionibꝰ ſuis aptam inueni ant. ſemꝑqꝫ volando ſe vento opponunt. Dicit areſtoti les ꝙ ad plagā ſeptentrionalem vltra egiptū in hieme veniunt: quibꝰ pigmei homines ſcꝫ cubitales occurrūt ⁊ cū eiſ pugnāt. Pugna gruū adeo fortis ē ⁊ ꝑtinax: vt manu capi poſſint. Quādo nubes pluuioſas ꝓſpiciunt clamant et vociferant: dum ducem ſuū celerioreſ capta re volatus ſolicitant. Cum aūt ſuper terram deſcende rint vt cōmedant. dux eaꝝ caput in altum erigit in cu ſtodiam omniū cetere vero ſecure depaſcunt. Cum ve ro grues ille dormiunt alternis pedibꝰ inſiſtunt. Fertur āt ꝙ pꝰ hiemē volātes a mōtibꝰ orientis harenas aure as et auricalcū lapidem trāſglutiunt: et poſt ī partibuſ tranſmarinis reuomūt. Unde dixerunt qui experti ſūt ꝙ lapis quem grues euomunt: igne mediāte tranſit in aurum XUIIII. De harpia. Actor. Arpie dicuntur quedā aues maxime: que nūqͣ ſaciatur māducando. ¶ Plautus in aulularia. ¶ Harpie digitos ad p̄daꝫ exacuunt: curuis tim̄ dos vnguibus ſuper menſas aduolant. ⁊ qd̓ ꝯtingūt au ferunt: qd̓ relīquūt polluunt. ¶ Ex libro de natura reꝝ Harpia eſt auis in ſolitudine iuxta mare yonicū: fame rabida: fere ſemper inſatiabilis. Ungues habet adun coſ: et ad rapiendū ac diſcerpendū ſemper paratos: faci em̄ tamē hꝫ hoīs: ſed in ſe nichil humane virtutis. Nā ſupra modū humanū ferocitate graſſatur. Primuꝫ ho minē quem in deſerto viderit: occidere fertur: etiam in de cum fortuitu aquas inuenerit faciemqꝫ ſuam in eis cōtemplata fuerit: mox ſui ſimilem hoīem occidiſſe ſe ꝑ ſpiciens: immodice triſtatur: et hoc aliquando vſqꝫ ad mortem: plangitqꝫ occiſum omni temꝑe vite ſue. hec a uis licet careat rōne. Aliquādo tamen domeſtica et do cta loquitur humana voce. ¶ XAV. ¶ Iſidorus. ¶ De herodio. Trodios greci vocant quos latini dyomedes: de quibꝰ videlicꝫ ſupra dictū eſt. ¶ Gloſa ſuper ¶ O pſalmū. ciii. Herodius eſt auis rapaciſſima: om niū volatilium maior et aquilā vincit ¶ Gloſa. ſuꝑ deu tero. HHerodius vulgo girfalco dicitur: et rapit aquilam ¶ Actor. Quod ergo ſuprapoſitū eſt de falcōne: ꝙ ip̄e ſit herodius iuxta radulphuꝫ videtur fuiſſe vitiuꝫ ſcrip toris: vt vbi debuit poni gyrfalco ſubtracta prima ſilla ba poneretur falco ¶ Ex libro de naturis rerum. Hero dius qui et gyrfale vt gloſa ſuper leuiticum dicit in lo co vbi aues immūde ꝓhibētur: ſiue girfalcus vt dicit li ber rerum appellatur: eſt auis inter omnesᶻ nobiliſſima colore cerulo. in maxima tamē parte corporis ad albedi nem declinans: p̄terꝙͣ in pectore et alis vbi celeſtem co lorem euidentiꝰ imitatur. adeo fortis eſt: vt aquilam ca piat. adeo quoqꝫ animoſus vt cum poſt quinqꝫ grues l̓ alias quaſqꝫ aues in aere volantes fuerit dimiſſus: ab earum perſecutione non de ſiſtit: donec omnes ad ter ram ſucceſſiue deiiciat. Eſt autem canis ad hec educa tus et doctus qui herodio deſuper volante ipſas aues deiectas capiat et occidat. Herodius cum videt̉ pre dam: excutiens ſe animat. ⁊ diſcernit an ad capiendum apta ſit In altū quidē aſcendit: ⁊ cū impetu deſcendēdo p̄dam deiicit. ad predam etiaꝫ volando pedes pectori ꝯ iūgit: et ſic predam ferit: quā ſi primo impetu nō capit: in altum ꝯſcendit et pre indignatione vix ad reclamato rē redit. Carnes crudas et ſeruatas nō cōmedit: ſed re centes. Eſt genus girfalconū quod cognominat̉ ſacruꝫ ⁊ hoc validiꝰ eſt: et habet colorem fuſcum. herodiꝰ par ui corporis eſt reſpectu alaꝝ ſuaꝝ ¶ XAVI. ¶ De ibite. ¶ Iſidorꝰ Bis eſt auis nili fluminiſ: que ſemetip̄aꝫ roſtro purgat: in anum aquā fundens hec ẜpentiuꝫ ouis veſcitur: gratiſſimam ex eis eſcam nidis ſuis deportans. ¶ Solinꝰ. Cum arabice paludes pin natoꝝ anguiū mittunt examina: quoꝝ tam citum virꝰ eſt: vt morſum ante mors ꝙͣ dolor inſequatur: ſagacita tequa ad hec valent aues ibites exercitate. in procin ctum eunt vniuerſe. ⁊ priuſꝙͣ patrios terminos exter num maluꝫ vaſtet: in aere occurſant cateruis peſtilen tibus: ibiqꝫ agmen deuorat vniuerſuꝫ Quo merito ſa cre ſunt: et illeſe pariunt. Sicqꝫ non tantuꝫ intra fineſ egiptios ꝓſunt: dum oua ẜpentium comedūjt: vnde fe tus noxioꝝ rareſcunt. Sed etiam externuꝫ malum ad ueniens. vt dictum eſt. deſtruūt. nigras ſolum peluſiuꝫ mittit: relique partes candidas ¶ Phiſiologꝰ. Ibis ſꝑ de nocte et die iuxta littora ambulat: querens cadauer aliquod qd̓ ab aqua iam putriduꝫ eiectum ſit: refugiēs altiores et puriores vndas: vbi mundi piſces habitāt quia natare neſcit: nec dat operam vt addiſcat: duꝫ ca daueribꝰ delectatur ¶ Plinius libro. x. Inuocāt ibites ſuas egiptii contra ẜpentiū aduentū ¶ Gloſa ſuꝑ iſai. xxxiiii. Ibis em̄ eſt auis aquatica ẜpentibus inimica. huiōi aues ioſephus a moyſe dilatas in bellum contra ethiopes narrat: quia ẜpentes abundāt in terra illa ꝑ quaꝫ aditus erat. ¶ Ex libro de naturis rerum. Ibis eſt quis ſuper niluꝫ requieſcens: aquam tamē nunꝙͣ in grediens: ſed eiecta cadauera comedens Que cū cibis nimis conſtipata fuerit: roſtro de nature ſecretis indi geſtibiles cibos detrahit. Mentiūtur plane qui dicūt ibites eſſe ciconias: niſi forte dicāt genus eſſe ciconia rum in orbe noſtro ignotum. Nam ibites dicit plinius habere roſtrum aduncum: qd̓ vtiqꝫ de ciconiis noſtris falſum eſt: que roſtrum habent longū: directuꝫ: in ſum mitate acutum. hec auis ore parit. et eius oua ſi quis comederit. moritur ¶ XIVII. ¶ Iſidorus De irundine Rundo eſt auis garrula ꝑ tortuoſos orbes ac flexuoſos circumitus ꝑuolans: ⁊ in nidis con ſtruendis educandiſqꝫ pullis ſolertiſſima. ha bens etiam quoddā p̄ſcium: quod lapſura deſerat cul mina: nec appetat. Dicitur autem irundo: eo ꝙ cibos non ſumat reſidens: ſed in aere edat. Alijs aūt auibus non impetitur: nec vnꝙͣ preda eſt. Maria tranſuolat: ibiqꝫ hieme cōmoratur. Nouit autem piā auis annun ciare aduentus ſui teſtimonio veris initium. ¶ Plimꝰ libro. x. Abeunt irundines hibernis menſibus: ſola eſt Liber Decimuſſeptimus auis carne veſcens ex his que aduncos vngueſ nō hn̄t Thebarum tecta ſubire negātur: qm̄ vrbſ illa ſepiꝰ ca pta ſit. Nec bizecis in thracia ꝓpter ſcelera: volucruꝫ ſoli hirūdini flexuoſi volatus et velox celeritas Ideoqꝫ nec a ceteris alitibus rapitur: nec niſi in volatu paſci tur. E uolucribꝰ auteꝫ yrundines ſunt indociles: ſicut e terreſtribus mures ¶ Idem in libro. xviii. yrundo iux ta aquam volitans: vt penna ſepe percutiat: tempeſta tem ſignat. ¶ Areſtotiles. Irundo ſicut et turtur et miluꝰ non niſi in eſtate apparet. hieme em̄ ſe tranſfert ad loca calidiora: vel latet in nido vel in cauernis. No cet autem apibus ſola inter animalia carnem habētia et carnem comedentia. Pullificat bis in anno et binoſ Cetere nanqꝫ aues carnem ꝯmedentes non niſi ſemel ī anno ouant et pullificant Irundo ſicut cōturnix et co lumba fel habet adiacens inteſtino. Habet etiam pe des debiles. Quedā em̄ aues ſunt pedum debiliuꝫ vel maloꝝ peduꝫ. Ideoqꝫ dicūtur habere nō pedes vt irū do. Item aues parue nō habent os ſtomachi latuꝫ ne qꝫ papum. ſed habent ventrem longuꝫ vt irūdo et paſ ſer. Accidit autem coruis et paſſeribus et irundinibuſ ꝙ mutantur a nigredine tendentes aliquautulum ad albedinem. facit autem irundo nidum ex luto. ¶ Ex libro de naturis rerum. Irundo eſt auis leuiſſīa: ro ſtro paruo: cauda furcaca: forma grata: nigredīe decē tiſſima. in ventre candida: ſub gutture ruffa: modicaꝫ habet carnem et nigram: plumas multas: et alas ma gnas. ideoqꝫ citum habet volatum: diem p̄nunciādo nūciat dormiēteſ excitat: ⁊ ad laudē creatoriſ īuitat A pricos montiū receſſꝰ hieme petit: ibiqꝫ nuda et impli mis reperitur. aduentus ſui tempora cuſtodit: et aduē tu ſuo veris initium ꝓdit. Quedam in iecore lapidem celidoniuꝫ portant: haꝝ pulli in hoc cognoſcūtur: ſi ꝓ ſigno pacis ore ad os in nido conuerſi ſedent. Nam ce teri qui nō habent auerſis poſterioribus ſedent. Irun do volādo paſcitur culicibꝰ ac muſcis ⁊ apiculis. Irū dinis autem fimꝰ ſi oculis inciderit vim habꝫ efficaciſ ſimā ad obcecandum .XAVIII ¶ De irundinū pullificatōne ¶ Ambroſiuſ Rundineꝫ accipiamꝰ materne ſedulitatiſ in fi lios grand̓ documentū Irundo minuſcula cor pore: ſed egregio p̄ſublimis affectu. In nido conſtituendo taꝫ ſapiens eſt vt hominū domiciliis par uulos ſuoſ cōmendet: vbi nullus eoſ incurſet. ore feſtu cas legit: et luto illinit: vt cōglutīari poſſint: ſed que lu tum pedibus deferre nequit: aqua pennas infundit: vt eis puluis hereat et limꝰ fiat: quo feſtucas ſibi colligat ⁊ herere faciat. Siqua vero eius pulli fuerīt cecitate perfuſi: oculos vel cōpuncti: habet quoddā genus me dēdi: qͦ eoꝝ lumina intercepto viſui alias vſui reformat ¶ Pliniꝰ libro. x. Irundines nidos luto cōſtruunt: ſtra mento roborāt. Si quādo luti eſt inopia: madefactum multa aqua pennis puluerē ſpargūt. ip̄m quoqꝫ nidū plumis mollibꝰ flociiſqꝫ cōſternūt tepefaciendis ouis: ſimulqꝫ ne durꝰ ſit tenerioribꝰ pullis. In fetu ſumma equitate cibos alternant. Notabili mūdicia pullorum egerunt excremēta. Adultos etiam circumagi docent et fores ſaturitateꝫ .i. ſtercus emittere. Alteruꝫ eſt irū dinū genus agreſtiū: que raro in domibus diuerſum fi gura: ſed eadem materia ꝯfingūt nidos totos ſupinos faucibꝰ in anguſtū porrectis. vtero capaci. mirum qua peritia ocultandis pullis habiles ⁊ ſubſternendis mol les. Tercium eſt eaꝝ genꝰ que ripas excauant: ſiſqꝫ in terra nidificant: haꝝ pulli ad cinerem combuſti morti fero faucium malo multiſqꝫ alijs morbis humani cor poris medentur. Non faciunt he nidos: migrantqꝫ ml̓ tis diebus ante ſi futurum eſt: vt auctus amnis attin gat. hirundini primo cecipulli ſunt et omnibꝰ quibꝰ ē numeroſior fetꝰ. In vētre pulloꝝ eiꝰ reperiūtur celido nii colore candido atqꝫ rubenti. ¶ Philoſophꝰ. Irūdi nes. vt dictum eſt. ouāt bis in anno: ſed oua prima qn̄ qꝫ ꝓpter hiemeꝫ corrumpūtur. poſterioria vero cōplen tur et faciunt pullos. Irundines et paſſeres pullos in cōpletos faciunt: et pullificāt pulloſ multoſ. ꝓpter hoc ſi extrahatur oculus irundinis pulli dum paruus eſt: iteꝝ creſcit ¶ Ex libro de naturis rerum. Irundinis fe mina libidinis imagine cōcipit: aut puluere Celidoniā vt dicit pliniꝰ. herbam .ſ. viſui ſaluberrimā monſtraue rūt irundines: vexatis oculoꝝ pulliſ illa medētes. Irū dinū quedam nidificāt in domibꝰ: quedam in feneſtris vitreis: quedam in abruptis mōtium. Et he qualitate et ꝙͣtitate dr̄nt. Pullus irundinis auide clamat: ⁊ ieiu nꝰ: et de nocte. Sipullo irundinis extrahātur oculi. ali os natura reſtaurante recuperat. In eius ventre lapiſ inuenitur multis deſeruiens vtilitatibꝰ: vnꝰ .ſ. ruffus: et alius albus. C. XIIX. ¶ De medicinis ex irundīe ¶ Diaſcorides. ¶ Irundīs pullum primo defectu prime lune ape ¶ P riens inuenies in eo lapides duos Unum be neficum: et alterum maleficum. Sed cū ape ris eum caue ne terrā tangat. hic in pelle vituli vl̓ cer ui poſitꝰ ⁊ in collo vel brachio ſiniſtro patientis ligatꝰ epylenſiaꝫ curat: ſi hoc aſſidue fiat. hi cōmeſte quaſi fi cedule guſtum habent Maiores autem irundines ſi ꝯ buſte fuerint: pulluis eaꝝ melle mixtus et inūctus: ca ligines oculoꝝ detergit. hec etiam ſynanticis ꝓdeſt: et vue faciumqꝫ tumoreꝫ compeſcit ¶ Eſculapius. Irun dinis combuſtio vel puluis pulloꝝ eius combuſtorum morbos faucium curat. Uulneraqꝫ lingue et labiorum ſanat. Irundo in mulſo cocta pectus optime purgat. Cor eius ſi bibatur idem oꝑatur ¶ Auicenna. irundi nis cinis et maxime aduſti acuit viſum. ⁊ dicitur ꝙ eiꝰ cerebrum cum melle confert principio aque. Palatuꝫ ex eius cinere tangitur ad ſynāciam: ⁊ confert. Simili ter quādo ſallitur et exiccata bibitur. Uit autem dya ſcorides ꝙ quādo venter pullis irundinis finditur: in ip̄o duo lapides inueniūtur: quoꝝ vnꝰ habet colorem vnum: alter vero plurimos: qui poſiti in pelle vituli n̄ dum ad coitum incitati: et epylentici collo ſuſpenſi cō ferunt. ¶ Auicenna. Irundinū ſtercus valet albugini ⁊ hoc ip̄m eſſe mirabile ſum exꝑtus ¶ Hali vbi ſupra Irundo ſi ſupponatur locis in quibus eſt ſanguis cor ruptꝰ aut ſerpedo: ſanguineꝫ illum malum fugit. hiſqꝫ manifeſte ꝓficit. Irundinuꝫ quoqꝫ combuſtaꝝ cinis ſi cum melle miſceatur ⁊ cathaplaſmet̉ inde collum ſqui nāciā patientis: ceteraqꝫ apoſtemata gutturis: ꝓderit. Preterea ſi cum melle collirizentur: viſum acuunt: Si vero fiſſe deſiccentur: triteque bibantur: ſuffocatio nem curant ¶ Plinius libro. vice ſimooctauo. Fimus irundinis decoctus ⁊ potus confert morſui canis rabi oſi ¶ Idem in libro. xxix. Irundinū caro recens cōcerp ta contra ẜpentes auxiliatur. Pulli earuꝫ combuſti cō ferūt morſui canis rabioſi. Similiter et glebula ex irū dinis nido illita ex aceto Palpebras quoqꝫ dicitur gig nere pulloꝝ cinis cū lacte titimalli Pulli irundinū ple na luna: excecantur. Reſtitutaqꝫ acie illorū capita cō burūtur: ⁊ cineribus cum melle ad oculoꝝ claritatem ac dolores: ac lippitudines: ⁊ ictus vtuntur ¶ Idem in libro. xxx. Ulcera lingue labioruꝫqꝫ ſanant irundines in mulſo decocte. Uua ⁊ fauciuꝫ dolor mitigatur irū dinum cinere cum melle. Irundines in ſole ſeruate ad anginam bibuntur: cui malo etiam nidi eaꝝ poti mede ri dicūtur. Comiciali morbo medetur cum thure ſang uis irundinuꝫ vel cor recens deuoratum Quintiā ē ni do eaꝝ lapillus impoſitus: ſtatim retrahere dicitur. et alligatus in ꝑpetuum tueri. Item irundinis ſanguine Liber Decimuſſeptimus vel felle pili euelluntur. ¶ C ¶De kike et koki. ¶ Ex libro de natu. re. Iches eſt auis que vocibꝰ diuerſis vociferat: et quolibet fere die vocem ſuam mutat: ſuper ¶ arbores nidificat. et glandibꝰ qn̄ mature ſunt: cibum congregat ſufficienteꝫ ſibi. Educati vero pulli eius ⁊ ad volatum roborati cibant parentes ſuos in ſe nectute: faciuntqꝫ eos manere in nidis abſqꝫ vllo labo re ¶ Rolris eſt auis in cuiꝰ morte. vt ſuꝑius dictū eſt. vociferantur aues: vociferatione doloroſa et ſuaui. Omnes quoqꝫ aues vncorum vnguium cum viderint pullos ſuos volare poſſe. Illos ꝑcutiunt ⁊ a uidis eiici unt. nec poſtꝙͣ completi fuerint de illis ſoliciti ſunt: p̄ ter kolris que longo temꝑe de pullis ſuis cogitat: et cum eis volantibus volat: eiſqꝫ ad comedēdum dat. ¶ Actor. Idem alibi de cornice dicitur: vnde hanc auē eſtimo cornicem eſſe .UI ¶ De lago et laro et lucidio ¶ Iorath vbi. sͣ Agus eſt auis aquatica: mergo vtcunqꝫ mo ribꝰ contraria. Nam ſicut mergus tempeſtatē L maris fugit: ſic lagus in tempeſtate letatur ⁊ ludit ¶ Eficius ſupra leuiticū. Larus eſt animal in ter ra ꝙͣ in aqua habitās volat em̄ et natat ¶ Actor: Hec eſt auis vt fertur que vulgo vocatur raſle ¶ Ex libro d̓ naturis rerum. Lucidii dicti ſunt: quaſi lucem dantes: Haꝝ em̄ auium pēne per obſcurum in nocte lucēt: Un̄ qui eas habent qn̄ volunt preiactis luciferis pēnis: ha rum gratia vias dirigunt: In hercinio germanie ſaltu hec auis habitat. .AII. ¶ Actor. ¶ De luſcinia Uſcinia ipſa eſt filomena vt in papia legitur. Iſidorus. Luſcinia dicitur quaſi lucinia: q̄ can I tu ſuo ſolet ſignare diei ſurgentis exortū: eadē et acredula a cicerone vocatur. Ambroſius. Luſcinia peruigil cuſtos cum oua quodam ſinu corporis et gre mio fouet inſomnē longe noctis laborem cantilene ſua uiate ſolatur: quo poſſit non minꝰ dulcibuſ modulis. vt michi videtur. ꝙͣ fotū corporis oua animare que fouet ¶ Plinius libro. x. Luſciniis diebus ac noctibꝰ ꝯtinu is. xv. garrulis ſine intermiſſu cantꝰ eſt: denſāte ſe fron dium germine digna miratu auis. Primū tanta vox ī tam ꝑuo corpuſculo: tāqꝫ ꝑtinax ſpūs. Deinde in vna muſice ꝑfecta ſcientia modulatꝰ editur ſonus: et nūc ꝯ tinuo ſpiritu trahitur in longū: nunc variatur inflexo nūc diſtinguitur conſciſo copulatur in torto: p̄mittitur reuocatur: ex inopinato infuſcatur. interdum ⁊ ſecū ip ſa murmurat: plenꝰ: grauis: acutus: creber: extentꝰ U bi viſum eſt vibrans: ſummꝰ: medius: imus: breuiterqꝫ omnia tam paruulis in faucibus: que tot exquiſitis ti biaꝝ tormentis: ars hominū excogitauit. Nec idē om nibꝰ: ſed ſuus cūiqꝫ cantus. Certant inter ſe palamqꝫ animoſa cōtentio eſt: victa morte ſepe finit vitam: ſpi ritu prius deficiente: ꝙͣ cantu. Meditātur alie mino res: verſuſqꝫ quos imitentur accipiūt. Audit diſcipu la intentōne magna ac reddit: vicibuſqꝫ reticēt. Intel ligit̉ em̄ date correptio: et in docente quedā rep̄henſio. Itaqꝫ ceſaris iuuenes habebāt luſcinias greco et lati no ſermone dociles. Preterea meditātes in diem aſſi dueqꝫ noua loquentes. Uiſum eſt ſepe iuſſaſ canere ce piſſe: et cum ſimphonia alternaſſe: Sed hec tante tam qꝫ artifices argutie a. xv. diebus paulatim de ſinunt: vt nec fatigatas dicere poſſis: aut ſaciatas. Mox eſtu aucto in totuꝫ alia vox fit: nec modulata aut varia mu tatur et color. Poſtremo hieme ipſa non cernitur līg uis eaꝝ tenuitas illa prima non eſt: que ceteris auibus pariunt vere primo plurimū ſena oua. ¶. AIII. Inachos eſt auig acuti viſus valde. que et pul ¶ De linacho. ¶ Ex libro de naturis re. los ſuos antequaꝫ habeant alas completas percutit: et ad ſolē aſpicere cogit: et ſi cuius oculus lacrimetur ipſum interficit: alios vero nutrit. hec etiā mariniſ aui bus cibatur: eaſqꝫ qn̄qꝫ deſuper in aere leuata natāteſ cōtemplatur: quā ille videntes ſe ſubmergūt At illa ꝓ pe aquas deſcendit: eas vſqꝫ ad ſuffocatōneꝫ ī ſubmer ſione manere cogit: et tunc plumis ad ſuperficiē aque deductas rapit. ¶ TIIII. ¶ De meāta et mennonide. Ęanta eſt auis marina maior anate: cinerei co loris habēs collū et crura breuia: glaucos ocu ¶ ¶ Nos: roſtrum ex parte croceuꝫ: et ex parte rubeū a ſono vocis dicta eſt: ſemꝑ em̄ clamat Cadaueꝝ cupi diſſima eſt: et hoc humanoꝝ. Itaqꝫ eminēte tempeſta te maxime clamat: quaſi iam exultans p̄da caduerū in uenta: oculum autem primo petit in cadauere ¶ Iſido rꝰ. Mennonides ſunt aueſ egiptie a loco vbi meno pe riit appellate. Nam cateruatim aduolare dicuntur ex egipto ad ilium iuxta mennonis ſepulcruꝫ. Quīto em̄ anno illuc veniūt: et cuꝫ biduo cirumuolauerint: tercio die pugnam ineūtes: viciſſim ſe vnguibꝰ roſtriſqꝫ dila cerant ¶ Plinius libro. x. Autores ſunt annis omnibꝰ ex ethiopiā mennonides aues ilium aduolare: et ad mē nonis tumulū confligere. Hoc idem anno quoqꝫ quin to facere illas in ethiopia circa regiam mennonis ex ploratum ſibi Cremucius tradit. ¶ AV. ¶ Iſidorꝰ. ¶ De mergo. Ergus ab aſſiduitate natādi nominatur. Hi ſepe demiſſo ī ꝓfundū capite: auraꝝ ſigna ſub fluctibꝰ colligunt. ⁊ p̄uidentes equoris tempe ſtatē ad littora cum clamore tendunt. Unde in pelago iam grauiſſimā eſſe tempeſtateꝫ aiunt cū ad littora mer gi cōfugiunt. ¶ Plinius libro. x. mergi in arboribus plurimū terna pariunt: et vere nidificare incipiunt. ¶Idem ī libro. xi. Inſatiabilia vero animalia ſunt: qui bus ventre ꝓtinuſ recto inteſtino. cibi tranſeūt vt mer gis. ¶ Idem in libro. xviii. Mergi ſicut cetere aues a quātice pennas roſtro purgantes: aut maria et ſtagna fugientes preſagiunt ventū. ¶ Ex libro de naturis re rum. Mergus flumina ſtagnaqꝫ innatat: et piſces per ſequitur: ſic dictus: eo ꝙ in aquis ſe mergat: diutiꝰ ta men ſub aquis morari non valet: quoniaꝫ in aere ſpiri tum recuperat: qn̄ percuti debꝫ in aqua mergitur. Se renꝰ ſulpicius tradit: ꝙ quedam eaꝝ ſpecies eſt: quā a re cornutam vocant. eo ꝙ rubeas plumas in capite in ſtar cornuum habet Contra omne genus auiuꝫ pedes habent in cauda: ita vt cū in terra ſtant ſicut homo ge ſtu pectoris eriguntur. Has aues beatus martinꝰ di uina virtute coegit aquam contra naturaꝫ ſuam deſe rere: et arida loca deſertaqꝫ petere Harum pulli ſtatiꝫ vt oua exeunt tanto vigore pollent: vt ſi matrem eos ꝑdere cōtigerit: virtute ꝓpriā viuant. Et vt dicit exꝑi mentator in hieme pinguiores ſunt ꝓpter paucitaten motus. om̄e em̄ animal ſereno aere gaudet: ⁊ in eo plꝰ ¶ AVI. vagatur ¶ De merillone ac merope. Er illo auis eſt non multo maior merula colo re quoqꝫ ꝓpe ſimilis: ſed roſtro: pedibus: vng Quibuſqꝫ diſſimilis: prede cupidus eſt. Sed qͥa paruꝰ ⁊ parui roboris: paruaꝝ auium eſt ꝑſecutor. hi ſicut accipitres ⁊ herodii ſocialiter volant: imbuiqꝫ qͣ tuor ex illis poſſunt: vt cignum hoc modo capiant. pri mꝰ ex eis cigui caput īuadit: ſcd̓ꝰ ⁊ terciuſ ex vtroqꝫ la tere binas alas. quartus vero collum et pectus. Et ſic auis grauida cignus anguſtiis circūſeptaⁱ mouere ſe non valens. ab aucupe p̄uenta capitur ⁊ occiditur. ¶ Merops eſt auis habens in dorſo colorem cianeuꝫ pectore ſubrutilū. in vētre pallidū: hec naturali calore Liber Decimuſſeptimus abundans antra ſeptem pedibus altitudiniſ in terra fodit: ibique nidificat: ac fetus facit: ⁊ eos vſque ad robur debitum illic abſconditos paſcit et nutrit ¶ Iſi dorꝰ. Meropes ſiue gaulos dicimꝰ qui parentes ſuoſ recondere atqꝫ alere dicūtur ¶ Iorath vbi ſupra. Me ropes ſoliciti ſunt d̓ pullis ſuis: et quādo iam ſeneſcūt et volare nequeunt: pulli fouent eos et alunt quouſqꝫ vinunt ¶ AVII. ¶ Iſidorus ¶ De merula Erula antiquitꝰ medula vocabatur: eo ꝙ mo duletur. Alii autem merulā aiunt vocitatam: quia ſola volat: quaſi mera volans. Hec cum in omnibꝰ locis nigra ſit: in achaia tamen candida eſt ¶ Plinius libro. viii. Merula folio lauri faſtidium an nuū purgat. ¶ Idem in libro. x. Abeunt et merule in vi cinia: ſed plumaꝫ non amittunt: nec occultātur niſi ſpe cibi quo hibernū pabuluꝫ petūt. Merula ex nigra ruf feſcit. Eſtate canit: hieme balbutit: circa ſolſticium mu tat. roſtrum anniculis in ebur tranſfiguratur: dumtax at maribꝰ. Merule circa cillenē archadie nec vſqͣꝫ aliu bi candide naſcuntur Item incedētes ſaliūt alique vt merule ¶ Ex libro de naturis rerū Merula dicebatur olim medula: qͥa mirabileſ vocis moduloſ reddit: maxi me cum vernū tempꝰ imminere ꝓſpexerit. Naꝫ hieme tacet: aut tantū balbutit. Olim merula fuit ſpectādū in clero miraculū: que arte humana edocta nouem no tulas in ordine ſecūduꝫ muficā cantabat: ita ꝑfecte vt nullus muſicoꝝ eam aliquatinus imitari poſſet: parili tate ꝯcordātie Hec auis croceū qͣntulūcūqꝫ coloreꝫ hꝫ in pectore. reliquum vero corporis occupat nigredo. Me rula domeſticata ꝯtra naturam carnes comedit ⁊ hec dulcius canit: libenter ſe balneat: et plumās roſtro purgat. Cumqꝫ nigra ſit et turpis: in delectationē mo uet ſeip̄am ꝓpter amenitatem vocis. Merula plumas non exuit: ſicut aues cetere ſed roſtrum ſuum ſingulis annis mutat in candorem: ⁊ in hieme vix poteſt vola re ꝓpter pinguedinem. Eſt quoddam merularum ge nꝰ ceteris multo maius que agochile .i. caprimulgi vo cātur vt dictum eſt ſuperiꝰ ¶ Pliniꝰ libro. x. Caprimul gi appellantur grandiores merule aſpectu: fures noc turni: interdiu em̄ viſu carent. intrant paſtorum ſtabu la: capraꝝqꝫ vberibus aduolāt ſuctū ꝓpter lactis: qua iniuria vber emoritur: capriſqꝫ cecitas quas ita mulſe re oboritur. ¶ Hali vbi ſupra. Merulaꝝ fimꝰ qui rhi ſum comedunt: ſi tritus ſit et cum aceto diſtemꝑatus: morpheeqꝫ nigre ſupponatur: eam extirpat: ſic quoqꝫ lentiginem elimat ¶ AVIII. ¶ Iſidorus. ¶ De miluo Iuꝰ dicitur quaſi mollis auis .ſ. viribus ⁊ vo latu: rapaciſſimꝰ tamen eſt: et ſemꝑ domeſtici auibus inſidiatur ¶ Pliniꝰ libro. x. Miluus rapaciſſima et famelica ſemper ales. Nichil eſculenti rapit vnꝙͣ ex funeꝝ ferculis. nec olimpie ex ara Ac ne ferentium quideꝫ manibꝰ niſi lugubri municipioꝝ im molantiū. oſtento videtur artem gubernandi docuiſſe caude flexibus in celo monſtrante natura: qd̓ opus eſſꝫ in ꝓfundo. Milui ex genere accipitrum ſunt ſed mag nitudine differunt. Milui et ip̄i hibernis menſibꝰ la tent non tamen ante irundineꝫ abeuntes. Traduntur autem a ſolſticiis affici pōdagra ¶ Ex libro d̓ naturis rerum Miluꝰ vnguēs pedum et roſtrum aduncum ha bet inſtar accipitris. ſed alas curuas et non rectas. in quo eſt ei diſſimilis. audax eſt in paruis. timiduſ in ma gnis. fugatur a niſo ꝙͣuis in triplo ſit maior illo. circa macellas excubat et circa cadauera. iecur eius medici nale plinius laudat ¶ Gloſa ſuper hieremiam viii ¶ D ues ſua tempora norunt: quando .ſ. ad calida loca feſti nantes rigorem hiemis debeāt delinare. ⁊ a principio veris ad regiones ſolitas redire. Unde ſcriptum eſt Miluus in celo cognouit tempus ſuum. ⁊cͣ. Miluus nō apparet niſi in eſtate: ſicut nec turtur ⁊ irundo: in hie me namqꝫ manent in nido: vel latent in cauernis arborum: vel ad loca calidiora ſe tranſferūt ¶ Iorath Miluꝰ cubicus cuꝫ a nido egreditur: in cōplemēto ala rum ſuarum aues magnaſ venatur. Cumqꝫ fortior fit magis debiles capit. In cōplemēto autem viriuꝫ ſua rum mulcas et culices ac lumbricos terreſtreſ venatur et tunc fame moritur ¶ Ex auiario. Miluꝰ inſidiatur auibꝰ domeſticis: maximeqꝫ pullis: et quos incautos viderit: ſtatīm rapit: Circa coquinaſ etiā ⁊ macella vo litat: vt ſi quid carnis crude ꝓiiciatur foras velociꝰ ra piat ¶ Plinius libro. xxix Milui iecur ad inunctōnes oculoꝝ vicioꝝ laudatur ¶ Idem in libro. xxx. E nido qͦ qꝫ milui ſurculus vitis alligatꝰ ceruicibꝰ: neruis ⁊ epi ſtotano auxiliari dicitur. Comicialibꝰ etiam iecur mli ui deuoratum medetur. ¶ De monedula et muſcicapa ¶ Iſidorus ¶IX. Onedula dicitur quaſi monetula que cum au rum inuenit aufert et occultat. Unde Cicero ¶ valeriano flacco. Non plus aurū tibi ꝙͣ mo nedule cōmittendū eſt. ¶ Areſtotiles. Monedula pu gnat cum bubone quia bubo debilis eſt viſus de die. ꝓpter hoc rapit coruꝰ ille bubonis oua ⁊ comedit ea ſi cut dictum eſt ſupra. ¶ Pliniꝰ. In arbuſto agro mo nedule non ſunt nec octauū citra lapidem viuūt: ſed ex animātur. Tranſpadana italia iuxta alpes larium la cum appellat amenū arbuſto agrum: ad quem ciconie non tranſmeant. Sicuti nec octauum citra lapidem ab eo: Immēſa alioqͥn finitimo inſubrum tractu examina mouedulaꝝ. Cui ſoli .ſ. aui mira eſt furacitas: p̄cipue argenti et auri ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Monedu la quaſi monetam tollēs: aut diligens dicitur. auis eſt nigra ſed formoſa: et grata: hominum voces in pullo edocta imitatur. In matutino cuꝫ ortu ſolis ſolicitius alias ſola citius diſcretiꝰ et tenaciꝰ retinere dicit̉ Hui us carnes prurituꝫ capitis excitant. Nam ⁊ ipſa appe tit ī capite fricari Muſcicapa eſt auis maior coluba plumas habēs vt lanarius: pedes et roſtrum vt irūdo: que licet oris rictum habeat ampliſſimum ꝓpter muſ cas et ciniphes quibꝰ ſolūmdo veſcitur. Roſtrum ta mē inter aues cōꝑatione ſui corporis habꝫ paruiſſimū et pedes ſimiliter: ¶ AX ¶ De nicedula. Icedula eſt genus corui: que pugnat cum bu bone Coruꝰ em̄ oua bubonis rapit: quia paꝝ I videt in meridie: et ea comedit: ſed bubo come dit oua corui ſimiliter de nocte ¶ Actor. Item dictum eſt antea de monedula: vnde vidētur idem eſſe. Sꝫ for te diuerſitas illa nominis prouenit ex vicio ſcriptoris ¶ CXI. De nicticorace vel noctua. ¶ Iſidorus Icticorax ip̄a eſt noctua: quia noctem amat. Eſt em̄ auis lucifuga. id eſt lucem fugiens. et I ſolem videre nō patitur. Noctua dicitur eo ꝙ nocte circumuolet. hanc inſula cretenſis nō habet. et ſi veniat aliunde: ſtatim moritur ¶ Ambroſius. Noctua que et nicticorax magnis et glauciſ oculoꝝ pupillis nō cturnaꝝ tenebraꝝ non ſentit horroreꝫ et quo fuerit ob ſcurior nox: eo crebrior volatus exercet inoffēſos Die autem videre non poteſt: quia exorto ſplendore viſꝰ ei us hebetatur. Habet autem ⁊ noctua cantus ſuos ¶Gloſa ſuper pſalteriū. Nocticorax eſt auiſ vigil: teter coruus noctis: habitās in parietinis: que vulgo ruine dicūtur: vbi parietes ſtant ſine fundamēto. Und̓ ſcrip tum eſt: factꝰ ſum ſicut nocticorax ī domicilio ¶ Gloſa ſuꝑ leuiticum. Noctua eſt auis rapax de nocte ¶ Pliuiꝰ Liber Decimuſſeptimus libro decimo Uncos vngues hꝫ noctua: ſicut et cetere nocturne aues: vt bubo et vlula. Tradit autē illaphas ꝙ noctua ſicut et picꝰ et bubo arbores cauat. Noctua rum contra aues ſolers eſt dimicatio. Maiore circum date multitudine reſupine pedibꝰ repugnāt collecteqꝫ in arcum roſtro et vnguibꝰ totē tegūtur. auxiliatur ac cipiter collegio quodam nature bellūqꝫ partitur. Noc tuas ſexagenis diebus hyemis cūbare: ⁊ nouem voces habere: tradit nigidiꝰ. ¶ Idem in libro. xviii. Noctua quoqꝫ in imbre garrula vel ſereno tempeſtatem ſignat ¶ Ex libro de naturis rerum. Nicticorax dicitur noctiſ coruꝰ: lucifuga em̄ eſt: et nocte cibos ſuos querit Naꝫ ſi de die volarꝫ. a ceteris auibꝰ impeteretur. Nocte. vt vulgus opinatur mortem hominuꝫ p̄nunciare videtur vocibꝰ importunis. caput habet ingens. Nec vt aues cetere formatū. Roſtrum habet aduncuꝫ: vt niſus. Un guēs hamatos et aſperos. In domiciliis vt parietibuſ p̄cipueqꝫ ruinoſis. que ſine tecto ſunt libenter habitat: et pullos ſuos fouet: humanis vocibꝰ delectatur. Mu res et omne genꝰ eaꝝ perſeqͥtur. huius carnes paraliti cos curant. ¶ Pliniꝰ libro. xxix. Noctua eſt contraria apibus atqꝫ veſpis crahronibꝰ et ſanguiſugis Huius cerebꝝ coctum in viuo vel cibo ſumptuꝫ: re medium eſt capitis doloribus ¶ Idem in libro. xxx. Qua quoqꝫ noc tue per triduū in vino data: tediuꝫ eiꝰ adducūt ebrioſis CXII ¶ De niſo. ¶ Ex libro de natu. rerū. Iſus eſt auis nobilis forma ⁊ robore: minor ꝙͣ herodiꝰ: ſed vnus eſt color plumaꝝ ambobus: ⁊ tamē ſocialiter volare recuſāt. Naꝫ inuidia fer tur et faſtu: et̄ cūm impe tit auem: ſolꝰ ambit honore vi ctorie potiri. hoc quideꝫ eſtimari poteſt: et forte merito ſed reuera magis credibile eſt: euꝫ ſolū p̄de inhyare: ne dum in volatu ſocium habuerit: paſtū quoqꝫ ſodalem accipiat Non tm̄ dubia fides eſt: niſum parem ſui gene ris dedignari: ⁊ velut alieni generis aueꝫ ꝑſequi: ⁊ hoc contra omniuꝫ auium genꝰ. Nam. vt dicit Areſtotileſ Omnis auis in volatu predā capiens: parcit ſui gene ris auibus. Solus ergo niſus expers eſt generoſitatis huius et hoc cuꝫ ipſo homine: qui inter animalia terre ſtria animali ſui generis inſidiari non ceſſat ¶ Alexan der. Niſus ac tricellus ſiue terciolus: locū eligunt in qͦ aues captas deplumat ſingulis diebꝰ multaqꝫ diligen tia mundāt: ꝙͣdiu compares ouis incubant: quibꝰ ⁊ eaſ miniſtrant: ¶ Actor. Eſt autem terciolꝰ aucupantiuꝫ volucrum minima: ſed ꝓ ſexū ⁊ natura ſua ad aucupan dū ꝓmptiſſima. falconū generibus adiūgitur ¶ EXIII ¶ De onocrotalo. ¶ Ex libro de natu. re. Noc rotalus eſt auis que ſimul multas in ven tre recondit eſcas: ⁊ poſtmodū extrahit et man ¶ducat eas ¶ Plinius. Onocrotalꝰ ſimilitudīē oloris habet: nec diſtare exiſtimarētur om̄ino: niſi fauci bus eius ineſſet alterius vteri genꝰ: huc omnia inexple bile animal congerit. mira vt ſit capacitas. mox ꝑfecta rapina ſenſim inde in os teddita: in veram defert aluuꝫ ruminātiſ more. hos gallia ſeptentrionalis ꝓxima ocea no mittit ¶ Iſidorus. Onocrotalon vocant aues roſtro longo: quoꝝ duo ſunt genera. ¶ Actor. Onocrotalꝰ. vt legitur. auis eſt roſtro longo ſimilis cigno: ſed maior. Porro iuxta hieronimuꝫ. niſi fallor. eſt auis illa qͥ fixo in palude roſtro horrende clamat: que etiaꝫ in yſaiā vo catur vlula: quaſi ab vlulatu. Et dicitur in vulgari bu torius: de quo dictum eſt ſupra: que etiam de ꝓfundita te terre vel aque cibum trahere putatur; Alii putāt eē oriolum. Andreas autē dicit ꝙ iudei dicunt eſſe noctuā ¶ Ex libro de naturis rerum. Onocrotalus eſt auis in partibꝰ orientis: que cum vocem edere voluerit: caput ī aqͥs ponit: et illic inſtar rugitus clamorem emittit. In faucibꝰ quoſdam habet folliculos in quo primo cibum concipit: ⁊ poſt horam in ventreꝫ ſuum mittit: ibiqꝫ eū digerit. Huius duo genera ſunt. Unum .ſ. aquātile ⁊ aliud ſolitudinis: Sola hec auium. vt dicit areſtotiles. ſplene caret: Et vt dicit yſidorꝰ multas ſimul eſcas re condit. ¶ CXIIII ¶ De opimacho. ¶ Ex libro de naturis re. Pimachus eſt cōtrarius ſerpentibꝰ et pugnat cum eis. Ophis em̄ ſerpens: machus pugnās Actor. Opimachꝰ vt in leuitico legitur: eſt ex volucribꝰ immundis ſcd̓m legeꝫ. ex his videlꝫ que gra diūtur quidē ſuper quattuor pedes: ſed habēt longior a retro crura: per que ſaliunt ſuper terram. Eſtimo autē hunc inter volatilia minuta debere numerari: ſicut bru chum et locuſtam: que ſunt eiuſdeꝫ generis: ſicut ibidē legitur. De attaco vero qui ibidem in eodem genere re putatur: nichil penitꝰ alibi legiſſe me memini. ¶ CXv. ¶ De oriolo et ortigometra ¶ Ex li. d̓ na. re. Riolus eſt auis ſic dicta vulgariter a ſono voc coloris aurei per totū: excepto ꝙ malas hꝫ pē ¶nas: quadā cerulei varietate diſtīctas Nidū in rais arboꝝ minutiſſimis mira ſubtilitate depēdit: ita vt in aere ſolo pendere videat̉ de terra cernentibꝰ Ip̄m qͦ qꝫ nidum ab imbre camerat: ac denſa fronde ꝓtegit. Iſidorus. Ortigometra dicitur que gregē cōturni cū ducit. Unde de hac dictum eſt ſuperiꝰ in capitulo de coturnice. ¶ Plinius libro. x. Coturnices aquilone vo lant maxime ortigomētra duce: primaꝫ eaꝝ ꝓpinquātē terre rapit accipiter: ac ſepe hinc comitatum ſolicitant abeuntqꝫ. ¶ CXVI. ¶ De oſina et oſſifrago ¶ Ex li. d̓ na. re. Sina eſt auis magna vt cignꝰ: fluuios ac piſci nas inhabitans: roſtrum habet magnū ⁊ a gut ture vſqꝫ ad pectus inſtar ſacelli receptaculū lō gum et amplum: in quo magnā ſimul reponit copiā piſ cium: vt .ſ. in tanta mole diffuſa: natura nō egeat. pau latimqꝫ digeſtis in ventre cibis inueniat paratum qd̓ p̄ beat. Nunꝙͣ aues huiōi niſi in aqua diffuſiori ⁊ piſcibꝰ abundāti habitant: quia citiſſime paruaꝫ aquaꝫ ⁊ ſi piſ cibꝰ copioſaꝫ ingluuie ſua vacuant Uſidorus. Oſſifra gus vulgo appellatur auis: que oſſa ab alto dimittit et frangit: vnde et hoc nomē accepit ¶ Pliniꝰ libro. x. Ali eti quideꝫ ſuum genꝰ non habent: ſed ex diuerſo aquila rum coītu naſcūtur. Id autem quod ex alietis natuꝫ eſt oſſifragi genus habet. E quibꝰ minores vultures ꝓge nerantur. pullos autem ab aquila deiectos oſſifragi ge nꝰ excipiunt: et cum ſuis educant ¶ Idem in libro. xxx. Oſſifragi venter arefactus et potus confert his qui ci bos non digerunt: vel ſi tantū manu teneant capientes cibum confert adalligatꝰ ſed non cōtinue. Unū auteꝫ ē oſſifrago inteſtinū omnia deuorata conficiens. cuius ex trema pars adalligata ꝓdeſt ꝯͣ colum. ¶ CXVII. ¶ De otho. ¶ Plinius libro decimo Thus eſt auis bubone minor: noctuis maior: auribus plumeis eminētibus. vnde et nomē il li Quidam latine aſionem vocāt imitatrix alia rum quium ac paraſita et quodā genere ſaltatrix capit̉ haud difficulter: vt noctue intenta in alio circumeunte alio: ꝙ ſi ventus agmē aduerſo flatu ceperit inhibere. ponduſculis lapidum app̄henſis aut gutture arena re pleto ſtabilitate volant ¶ Idem in libro. xi. Itaqꝫ bu boni et otho plume ſunt velut auris ¶ Areſtotiles De niqꝫ quidā othum vocant buboneꝫ Deprēditur autem quando venator incipit ſe mouere ad oppoſitaꝫ parteꝫ ¶ Ex libro de naturis rerum. O thus eſt auis q̄ vulga riter hūans dicitur a ſono vocis. Nocte namqꝫ hubu horrifice clamat impprie vocē humanā ſimulanſ: ita vt Liber Decimuſſeptimus hominē ꝯtractum frigore clamare credas. Sed terras ſpeciales habet in quibꝰ huiōi voces ꝓfert. In ceteris aūt vt in plurimū muta eſt. Hec auis bubone minor eſt noctua maior. aduncuꝫ habet roſtrum ac pedes: et emi nētibꝰ plumis habere videtur aures. Preda viuit: car nibus veſcitur: mures ꝑ̄ſeqͥtur: ⁊ ab auibꝰ ceteris odio habetur AXVIII ¶ De palumbo. ¶ Areſtotiles Alumbe ſunt aueſ que naturaliter ſeſe diligūt puguant tamen contra ſe ꝓ nidis: eoſqꝫ ſibi in uicem auferunt. Hi ſicut et turtures in anno bis ouat: binoſqꝫ pullificant Hanc quoqꝫ cōtinentiam ſeruant. ꝙ ſi quis parē ſuum amiſerit: vlteriuſ non coit extra nidum ſtercus eiiciunt: ⁊ cum eoꝝ pulli creuerint ad hocipſum eos erudiunt: vt videlicet et ipſi eiiciant. Eſt autē palumbꝰ minor columba: nec domeſticatur vt columba Color eius ad nigredineꝫ declinat Pedes eiꝰ rubei ſunt et aſperi Uiuunt autē ex fructu ſicut et tur tur. Et palumbꝰ ſemper apparet: turtur aūt non Huiꝰ generis femine nō diligūt coitū. ¶ Pliniꝰ libro. x. Co cyx de genere accipitris parit in alienis nidis: maxime qꝫ palumbinis. Uiuere palumbas ad triceſimū: reliqͣs et ad qͣdrageſimū areſtotiles autor eſt: vno tamē incō modo vnguium: eodeꝫ et argumento ſenecte qui circa perniciem recidūtur Cantus om̄ibus ſimilis: idēqꝫ ter no ꝑficitur verſu: p̄terꝙͣ in clauſule gemitu: hie me mu tis: vere vocalibꝰ. Pariūt autem cuꝫ ſolſticio: plurimū qꝫ terna oua: nec plus ꝙͣ bis fere. et ꝙuis tria peꝑerint nunꝙͣ plus duobus educant: tercium irrituꝫ eſt Urinū vocant. palumbes incubat femina poſt meridiana ī ma tutinū: cetero mas ¶ Iſidorꝰ Palumba eſt columba ſil uana videlicet auis caſta ex moribus appellata. eſt em̄ comes caſtitatis: cuꝫ amiſſo corporali conſorcio: ſolita ria incedat: nec carnalem vltra copulam requirat. ¶ Auicenna: Sunt aūt palumbe dure carnis. ¶ Ex li. de naturis rerum. Palumbi femina incipit oua cuba re a medio die vſqꝫ ad mane: mas vero reſiduo tempo re Mas palumbaꝝ ſugit terram ſalſam et humidam: ac ponit in os pulli vt aſſueſcatur cibo. Palūbes amiſ ſo corporali conſortio: nec viride quicꝙͣ in quo requieſ cat petit nec carnalem copulam vltra requirit ¶ Actor Palumbus eſt ipſa ſpecies columbe: que vulgo rama ria dicitur: quia videlicꝫ ramīs arboꝝ inſidere conſue uit: ibiqꝫ nidificare. De medicinis ex palūbo. ¶ Pͣli. li. xxix. .C XIX. Alūbinꝰ ſanguiſ eximie ꝓdeſt oculis cruore ſuf fuſis. ¶ Idem in libro. xxx. Palumbe caro de cocta in aceto dyſentericis ac celiaciſ medetur Palumbi fetus ex poſca decoctuſ aluuꝫ ſiſtit Fimꝰ pa lumbinꝰ in faba ſumitur cōtra calculos: et alias veſice difficultates. Similiter ⁊ cinis plumaꝝ palumbiū fera rum ex accto mulſo. ¶ Diaſcorides. Fimus palumbinꝰ calidꝰ ⁊ cauſticuſ cū aceto tritꝰ ⁊ impoſitꝰ: ſcrophas cū rat. et carbunculos rūpit. Mixto vero melle ac ſemine lini et oleo vt cathaplaſma adhibitus. combuſtionibus medetur. maxime vero fungos venenatoſ bibētibuſ p̄ſi dium eſt. id melius facies ſi cum vino et aceto bibatur. ¶XX. ¶ De paſſere ¶ Iſidorus Aſſeres ſunt minuta volatilia a paruitate vo cata Qua paſſeris in nido reperta cuculi come dunt: et ſua obiiciūt: et poſt illa ſuſcepta fouēt et nutriunt ¶ Plinius libro. x. Paſſeri ineſt mīmum vi te cui ſolacitas par. Mares negantur anno diutiꝰ du rare: argumento quia nullo veris initio appareat nigri tudo in roſtro quē ab eſtate incipit. feminis vero longi uſculū ſpaciuꝫ eſt ¶ Idem in libro. xviii. peſteꝫ a milio et pauico ſturnoꝝ paſſerum ve agmīa ſcio abigi quadā herba cuius nomen eſt ignotuꝫ in quattuor angulis ſe retis defoſſa. mirum dictuꝫ vt auis omīno nulla intret ¶ Ex libro de naturis rerum. Paſſer in tectis habitat. gregatim ad paſtum volat. omnibꝰ auibꝰ calidior eſt: ci to digerit qͥdquid glutit Unde corpus eius nequaꝙͣ ci bo ſumpto impinguat: ſed tantū ſuſtentat. Stercus eti am eius calidiſſimū eſt quādo emittitur. Supra moduꝫ quoqꝫ luxurioſus eſt: et in furorem citius cōcitatus ſed nulla mora diſcordie. Dicit areſtotiles ꝙ mas tantum vno anno viuit: femina vero diutiꝰ: qd̓ de paſſeribꝰ oriē tis credimus. nam ⁊ illa nigredo de qua dicit ꝙ eſt ī col lo maſculi: non eſt in eis qui ſunt apud nos ſcꝫ in euro pa: ſed alba quedaꝫ in genis macula nigredine notata: et hi in vita perſeuerant hieme et eſtate: ſicut et eoꝝ fe mine. Etas paſſeris apparet in roſtro: quia iuuenis ha bet illud tenerum: et circa fauces croceū. Senex vero durum et nigrum. In quibuſdā orbis partibꝰ morbum caducū hec auis patitur. Et hoc vt areſtotiles credit: quia ſemen iuſquiami comedit. Huius pulli cum euola re debent: vicini paſſeres cum eoꝝ parentibꝰ conatus ipſoꝝ euolantiuꝫ comitātur: vt imbecilles ſi neceſſe ſit plurium ꝯſtipatione confortentur ¶ Areſtotiles. Paſ ſer habet vocem ſibi appriatam: ſicut et turtur. Paſci tur autem et vermibꝰ: ſicut et alie multe conſimiles aui cule. Accidit paſſeribus ſicut et coruis et irundinibus ꝙ mutātur a nigredine aliquantulū tendētes ad albedi neꝫ. Uiſus eſt aliqͣndo paſſer albus: et ſimiliter coruus Paſſeres cinere confricātur et albuūt ſe ſicut et colūbe Preterea paſſeres quidā ſicut et irundines pullificant incompletos pullos: faciuntqꝫ pullos multos. ¶ Gloſa ſuper pſalmū. cxxiii. paſſer aliquo ſtrepitum magnū fa ciente volat. ne laqueo venantiū capiatur Und̓ anima inquit noſtra ſicut paſſer ⁊c ¶ Phiſiologꝰ. paſſer eſt auiſ libidinoſa. ideoqꝫ ⁊ a patiēdo nom̄ ſortita: leuis vaga. et aſtuta: fructibus humani laboris nociua laqueos de p̄hendit gnara. fertur autem nidum de facili mutare: ⁊ columbe nidum auferre. ¶ Actor. paſſer eſt auicula val de circumſpecta in tectis habitat: et in altis locis in pe tre foramine nidificat Mas nigredineꝫ habet circa oſ femina vero albedineꝫ. Fertur aūt hec auis muſcas ve nari et morbum caducum pati. CXXI. ¶ De cibo et medicīa ex paſſere. ¶ Auicenna Aſſeres omnes male carnis ſunt: et omnia qͥ dem oua: ſed p̄cipue oua paſſerum in coitu fa duſſima eſt: et luxuriaꝫ cōmouet ¶ Plinius libro. xxx. Ci ciunt augmentū. ¶ Razi. Caro paſſeris cali nis paſſerum ſarmentis crematorum duobus cōcleari bꝰ in aqua mulſa: regio morbo reſiſti ¶ ¶ Ex libro de na turis rerum. paſſer vt dictum eſt. omnibꝰ auibꝰ calidi or. Unde caro eiꝰ ſtiptica eſt et ſanguīs incētiua. Ster cꝰ eius. vt dictum eſt. calidiſſimū eſt quādo emittitur. ſed citiſſime nifrigidatur ¶ Hali. Qua paſſerum augēt venerem. Fimus eius a lentigine purgat faciē. ꝙ ſi cū hominis ſputo diſtemꝑetur: eo qͣꝫ variceſ cathaplaſmē tur extirpantur TXXII. ¶ Iſidorus. ¶ De panone Auo. ſicut et grus et alie quedā volucres. a ſo no vocis nomen habet. ¶ Areſtotiles. Itē pa uo viuit annis .xxv. pullificat poſt trienniuꝫ: ſe mel in anno tantum. xii. oua vel minꝰ. poſt trienuiuꝫ qͦ qꝫ penne eius coloratur: et ꝓducit eas cum prima arbo re folia eiiciente. Deinde naſcitur ei pluma cum primo incipiūt follificare ¶ Pli. pauo laudatꝰ expādit coloreſ aduerſo maxime ſole. quia ſic fulgentiꝰ radiant: om̄es qꝫ in aceruum contrahit pennaꝝ quos ſpectari gaudet oculos. Item cauda annuis vicibus amiſſa cum foliis arboꝝ: donec naſcatur alia. cum flore pudibundꝰ ac me rens querit latebram. Ab autoribꝰ auteꝫ nō glorioſuꝫ Liber Decimuſſeptimus tātum hoc animal traditur: ſed et maliuolū. Uiuit āniſ xxv. Colores incipit fundere in trimatū. ¶ Actor. pa uo ſerpentinū caput habet: infirmū et criſtatum: voceꝫ terribilem: carnes duras: pectus ſaphireum: caudam oculatā et longam: alas ſubrūffas: pedes deformes: in ceſſum ſimplicem. laudatꝰ quidē cauda erigit: ſed viſis pedibꝰ dimittit. qui cum caudaꝫ erigit et poſteriora nu dat ¶ Phiſiologꝰ. pauo ſuſpenſo greſſu nititur: et qua ſi furtiue pennas eiicit cū prima arbore: et poſtea rena ſcitur ei pluma cuꝫ arbores incipiunt fructificare ¶ Ex libro de naturis rerum ¶ Pauo eſt auis pulcerrima: et pulcritudinis amica. Collum habet longuꝫ et extentuꝫ colore ſaphireum: ⁊ pectꝰ ſimiliter In capite vero plu mas deſuper inſtar corone: vel potiꝰ criſte: caudaꝫ quo qꝫ longam ⁊ oculataꝫ: qua cuꝫ laudatur extenta: ſi pedū de formitatē viderit: mox deponit. Sed et ſi a tacito ſpe ctetur. pennas omnes quas ſpectari gaudet cōtractis oculis abſcondit. a trimatu fundere colores gemmātes incipit: ⁊ tunc parit. Item nocte cum euigilauerit: ſeqꝫ in tenebris conſtitutū intueri non poteſt. clamans paui de: ſuā pulcritudineꝫ amiſiſſe ſe credit: Idem clamore ſuo ẜpentes deterret: et omnia animalia venenata de pellit: nec de facili ꝓpe habitare audent vbi vox illiꝰ fre quēter auditur Pauo quādo alte aſcendit pluuie ſignū eſt. Huius oua ſi gallinis ſubiiciātur pulli exeūt. Nō nulli pauones album coloreꝫ per totum hn̄t: et tamē gē mātes oculi qui in ceteris auro vel ſaphiro diuerſis co loribuſ nitent: in his etiam albo ſplendore diſcernūtur ac reſplendēt. Pauones etiam habēt deſerta ſilueſtres ſed neqͣꝙͣ in nitore colore vel cauda domeſticis ſimiles Nec mirū ſi caudaꝝ eius pondꝰ natura creaſſet: potiꝰ videretur oneraſſe volantes: ꝙͣ inexꝑtos honoraſſe glo ria volucres. .CXXIII. ¶ De pauonū generatione. Iſidorus Auo. ſicut iam dictū eſt. pullificat poſt trienni um: ſemel in anno ponens et cubās oua. xii. tā tum vel minꝰ. Mas coit cum femina ſua etiaꝫ ſuper oua cubante: et plerumqꝫ frangūtur. Ideoqꝫ po nūtur aliquādo ſub gallinā ad cubandū. Ponūtur aūt oua duo ibi. quia non poſſunt ab illis plus extrahere. Pauonis femina prima vice qua pullificat: facit oua octo. et quandoqꝫ facit oua ventiꝰ. Et poſtꝙͣ poſuerit vnuꝫ ouū ſtat duobꝰ diebꝰ aut tribꝰ: et deinde ponit ſe cundum. ¶ Palladius vbi ſupra. Pauones ab ydibuſ februariis calere incipiunt: faba leuiter torre facta in li bidineꝫ ꝓuocantur: ſi eis quolibet quinto die tepida p̄ beatur. Cupidinē quoqꝫ coeundi maſculꝰ cōfitetur: qͦ tiens circa ſe amictuꝫ caude gēmātiſ incuruat. et ſingu laꝝ capita occultata pennaꝝ locis ſuis exerit cū ſtrido re ꝓcurrens. ¶ Plinius. pauo a trimatu parit primo anno vnum: aut alteruꝫ ouum: ſequenti quaterna. qͥna ve ceteris duodena nō ampliꝰ. intermittens binos dieſ ternos ve parit: et ter in anno ſi gallinis ſubiiciātur in cubanda: mares ea frāgunt deſiderio incubātiū. Qua ꝓpter noctu ⁊ ī latebris pariūt: aut in excelſo cubantes Et niſi molli ſtrato excepta frangūtur. Mares ſinguli quinis ſufficiunt cōiugibus. Cum ſingule aut bine fue re corrumpitur ſolacitate fecūditas. partus excluditur diebꝰ ternouenis: aut tardius triginta. ¶ Phiſiologus Pauo ſue cōparis oua diffipat et cōſumit: ſi ad illa ac cedere poſſit. Eſt em̄ inuidus teſte areſtotile. plem quo qͣꝫ ꝓpriam non dignatur agnoſcere: anteꝙͣ in criſtam ſibi ſimilem ipſam veniſſe ꝓſpexerit¶ CXXIIII ¶ De ipſius educatione. ¶ Palla. libro. i. ¶ P aut animalia inimica formides: qui pleꝝqꝫ va Auones nutrire facillimum eſt: niſi fures illis gati ꝑ agros ſpōte ſe paſcūt: et pullos educūt: altiſſimaſqꝫ arbores in veſꝑe petunt. Una his cura de betur: vt īcubātes ꝑ agros femīe: que hec paſſim faciūt a vulpe cuſtodiātur. Ideoqꝫ ī breuibꝰ īſulis meliori ſor te nutriūtur. Maſculi oua pulloſqꝫ ſuos velut alieni genas ꝑſequūtur: anteꝙͣ illis criſtaꝝ inſigne naſcatur Sed oua pauonū gallinis ſupponātur excuſate matreſ ab incubatōne tribus vicibꝰ ꝑ annum fetus edunt. pr mꝰ partus quinqꝫ ouoꝝ. ſecundꝰ quattuor. tercius triū vel duoꝝ eſſe conſueuit. Sed electe nutrices galline de bēt eſſe: maioreſqꝫ gallinas oportet eligere: cauſa ſu ꝑius dicta. Quā quoqꝫ pauonum galline ſubiecta ſepe manu oportet cōuertere: quia vix hec ip̄a valebit face re. Natos autem ſi a pluribꝰ ad vnam velis trāſferre: dicit columella: vni nutrici xxv. ſufficere. mihi vero vi dētur. xv. ſatis eſſe: primis diebus far ordei conſperſū pullis datur. poſtea caſeus recens adiicitur: ſed ex preſ ſus. Nam ſerum pullis nocet. locuſte quoqꝫ ablatis pe dibus p̄beātur. ita paſcendi ſunt vſqꝫ ad ſextum mēſeꝫ Deinde ordeum poterit p̄beri. triceſimoquinto tamen die poſtꝙͣ nati ſunt etiam in agruꝫ tuto deiici poſſunt: comitāte nutrice paſcendi cuiꝰ ſingultū reuocātur ad villam. pituite vero cruditates his remediis ſubmouē de ſunt: quibus gallina curatur. maximū illis periculū eſt cum incipit criſta produci. Nam patiuntur languo res infantiuꝫ ſimilitudine cum illis tumentes gīgiuas CXXV. denticuli aperiri nituntur ¶ De virtute carnis eius. ¶ Auguſtinus d̓ ciuitate dei libro. xxi Auonis autem carni quis niſi deꝰ creator om niū dedit: vt nō putreſceret: etiā mortui Hoc vtiqꝫ cum auditum incredibile videretur: eue nit vt apud cartaginem hec auis cocta nobis appone retur. De cuiuſ pectore pulparū ꝙͣtum viſum eſt ẜuari iuſſimus: qd̓ poſt tantum dieꝝ ſpacium ꝙͣtū alia q̄cūqꝫ caro putreſceret prolatū atꝫ oblatuꝫ. nichil noſtrū offē dit olfactum. Itemqꝫ repoſitum poſt dies pluſꝙͣ. xxx. id̓ quod erat inuentum eſt. Idemqꝫ poſt annum. niſi ꝙ ali quātum corpulentie ſiccioris et contractioris fuit ¶ Id̓ in eodem. Cum ergo dicimꝰ corpora damnatoꝝ in ge henua ſic eſſe punienda vt et ſine detrimēto ardeant: et ſine interitu doleant. homines infideles qui rationeꝫ a uobis de talibus flagitant. Ip̄i de multis rebꝰ mirabi libꝰ que nobiſ in ꝓmpto ſunt ratōnē reddant: vt de car ne non putreſcente pauonis cum putruerit et platōnis ¶ Iſidorus. pauonis itaqꝫ caro tam dura vt putredinē vix ſentiat: nec facile cōquatur. de quo qͥdā ſic ait. Mi raris quotiens gemmātes explicat alas. Si potes hūc ſeuo tradere iure coquo ¶ Phiſicꝰ. Caro pauonis diu reluctatur putrefactioni. ⁊ inobediētiſſima eſt digeſti oni ¶ Dyaſcorides. pauonis autem fel magne virtutis eſt: eiuſdem ſcꝫ cuiꝰ et perdicis: vel albi caponis: et ſcor pii marini: ad effufiones oculoꝝ valet et ad caliginem aſpredinemqꝫ palpebraꝝ ¶ Hięronimꝰ contra iouini. Fimus quoqꝫ pauonis feruorem podagre dicitur miti gare ¶ Plinius libro. xxix. Itaqꝫ fimū ſuum reſorbēt pauones vtilitatibus hominū inuidentes ¶ ¶ XXVI ¶ De pegaſo et pelargo. ¶ Idē in libro. viii. Egaſos vocant pennatos equos et cornibꝰ ar matos: quos ethiopiā inter alia multa mōſtra generat ¶ Ex libro de naturis rerum. Pega ſus eſt animal magnū et horrendū in ethiopia formam equi habens: et alas vt aquila Sed multo maiores. ca put cornibus armatum. Adeoqꝫ mōſtruoſū: vt ipſo cū cta fere animatia terreat. Cūqꝫ ſit grauis corpore: ala rum adiutus remedio: fuga mirabili potius currit: ꝙͣ peruolet. et aere colliſo virtute pennaꝝ ad inſtar turbi nis ventos impellit. Eſcas multas deuorat: ⁊ inquiete mouetur Infeſtus ē animalibꝰ: et homini maxime. ¶ Papias. pegaſꝰ ē auis q̄ auriculaſ eqͥ hꝫ. pegaſus qͦqꝫ Liber Decimuſſeptimus dicitur bellorophontis equꝰ cuiꝰ velocitate chimera dicitur interempta. Hinc pegaſeus fons muſis dicatꝰ quem pede fecit pegaſus. Pegaſum etiā fingūt paga ni equū fuiſſe: qui de bellorofonte pēnis volauit. hic d̓ ſanguine gorgonis natꝰ fuiſſe fert̉ ¶ Pͣli. libro. x. Pe gaſos equīo capite volucres ⁊ griphes auritos roſtri aduncitate fabuloſos reor: illoſ in ſcythia: hos in ethio pia. ¶ Ambroſiꝰ. Pelargos ciconiā dicit̉ cꝰ vocabulo gratīaꝝ relatio qua parenti reddit: nominatur. ¶ Ac tor. Ciconie ſiquideꝫ vt ſuperiꝰ dictum eſt ꝙͣtū tempo ris impenderint fetibꝰ educandis: tantum et ipſe in ui cem aluntur a pullis ſuis. TXXVII ¶ Iſidorus. ¶ De pellicano. Ellicanꝰ eſt auis egiptia: habitans in ſolifudi ne nili fluminis: vnde et nomē ſumpſit Nā ca napos egiptꝰ dicitur Fertur eam occidere na tos ſuos: eoſqꝫ ꝑ triduum lugere deinde ſe ipſam vulne rare: et aſꝑſione ſanguinis ſui filios viuificare ¶ Phi ſiologus Pellicanꝰ amator eſt filioꝝ nimis: qui cuꝫ ce perint creſcere ꝑcutiunt parentes in faciem At illi ira ti reꝑcutiunt eos et occidūt: et per triduū lugent. Ter cia die mater eoꝝ ꝑcutiens coſtam ſuaꝫ. et aperiens la tus ſuum: incumbit ſuper pullos et effundēs ſanguinē ſuum ſuꝑ corpora eoꝝ ſuſcitat eos a morte. Huiꝰ duo ſunt genera. Unū in aqua habitans: et eſca eius piſceſ ſunt: Aliud in ſolitudine: et eſca eius animalia venena ta .i. lacerte: ẜpentes: crocodili Et vocantur onocrotali i. roſtra longa habentes. ¶ Actor. De onocrotalo iaꝫ dictum eſt ſuꝑius: de quo tamē varia eſt opinio. ¶ Ex li. de naturis rerū. Pellicanꝰ dicitur quaſi pellem hn̄s canam .i. plumas albas. In egipto circa nilum habitat et lacte crocodili viuit. quod vtiqꝫ beſtia pre nimia ma millaꝝ abundātia ī aliquo paluſtri loco in magna quan titate eiicit. Und̓ ⁊ crocodilū libēter pellicanꝰ ſequitur hec auis macie ſemꝑ afficitur: et qͥdquid glutit cito di gerit: quia venter eius nullum habet diuerticuluꝫ quo teneat cibum. ſolum em̄ viſceris habet ductum: qui ab introitu oris vſqꝫ ad ſecreta nature ꝑtingit. pulloſ ſuoſ ſanguine lateris ſui viuificat. cum eos ꝓpter importu nitatē ſuā occiderit. vel a ẜpente qui eis inſidiatur: īter emptos inuenerit. Poſt ſanguinis aūt effuſionem ad̓o debilitatur vt exire de nido non valeat: ſed eius pulli ꝓ cibatione eius ⁊ ſua exire cōpelluntur Quidā tamē eo rum ſegnes exire nolūt: et pereunt. quidā autē ſeipſos quidem paſcunt: ſed matrem penitꝰ negligūt Quod cū illa poſt cōualeſcentiā viderit: pioſ filioſ nutrit. impios auteꝫ abiicit et cōtemnit ¶ Areſtotiles. Pellicanus eſt auis ſic dicta. eo ꝙ pellis eiꝰ tractata canere videatur. hec dum pullis applaudit: illi oculos ei erure moliūtur ideo ip̄os occidit. At illa non modico dolore affecta: ſe ipſam poſtea veſte plumaꝝ exuit: et roſtro latꝰ aperit: ſeqꝫ ſanguinis ſui prodiga cruentat: quo pulli eius per fuſi reuiuiſcunt. Hec auis macilenta eſt: qm̄. vt dicitur tenſo ꝑ viſcera inteſtino: qͥdquid eſcaꝝ accipit: ſine aliqͣ de coctione tranſmittit. Indeqꝫ fit vt adipe ꝓprio mini me farciatur que ꝑuiſſimo ſucco reficitur: non cōgrega tim ſed ſolitarie volat ¶ CXXVIII ¶ Iſidorus ¶ De perdice. Erdix de voce habet nomen: auis doloſa et im mūda. Nam maſculꝰ in maſculum inſurgit: et L obliuiſcitur ſexum libido p̄ceps. ¶ Solinus. ꝑ dices ſane cuꝫ vbiqꝫ ſint libere vt aues vniuerſe: in bo etia nō ſūt Nō em̄ cuꝫ volant: ſui iuris ſunt: ſed in ipſo aere metas habent: quas tranſire non audeant: nec in atticū ſolum tranſmeāt ¶ Pliniꝰ libro. viii. ꝑdiceſ ſicut et palumbes et graculi ac merule lauri folio annuū fa ſtidiuꝫ purgāt ¶ Idem in libro. xi. In paſlagonia bina ꝑdicibus ſunt corda. perdices non pingueſcūt ſicut nec lepores: his ante pugnā vox eſt ¶ Actor ꝑdix ꝓpe ter ram volat: que cum in multis ſit aſtuta: in hoc dicitur eſſe fatua: ꝙ ſicubi poſſit caput abſcondere: credat ſe to tam latere: et cum ip̄a neminem videat: putat quoqꝫ ne mineꝫ ſe videre. in hoc quoqꝫ ꝙ alienoſ pullos fouet ⁊ nutrit: cum eos citius amiſſura ſit Unde ꝓpheta hiere mias de illa in parabola dicit. Perdix fouit que nō pe perit: fecit diuicias et non in iudicio In dimidio dieꝝ ſuoꝝ derelinquet eas: et in nouiſſimo erit inſipiens. ¶ Phiſiologꝰ. ꝑdix oua perdit: ſed eius mos eſt ouoꝝ perditoꝝ damna reſartire alterius matris oua ſurripi endo ¶ Ex libro de naturis rerum. perdix eſt auis dolo ſa et luxurioſa: maſculis pro feminis dimicātibꝰ: victi calcantur a victoribus coitu De nocte conuerſis poſte rioribus perdices ſedent. et libidinis tempore linguis ad inuicem extenſis pre deſiderio coitus eſtuāt. Cum autem in gurguſtio rhetiali ab aucupe capiuntur: vna aliaꝫ ſequitur: nec diſcernit miſera ſequēs vl̓ retractat ꝑiculum iā captiue: ſociaꝝ deluſa conſortio. CXXIX. ¶ De perdicum incubatione. ¶ Solinus Erdices nidos ꝯtinuant munitōne ſolerti. ſpi neis em̄ fructibꝰ receptus ſuos veſtiūt: vt ani malia que infeſtant: arceantur aſꝑis ſurculorū aculeis. ouis ſtraguluꝫ puluis eſt. atqꝫ clanculo reuer tūtur. ne indicium loci cōuerſatio frequens faciat. ple rūqꝫ femine tranſferunt partus: vt mares fallant: qui eos ſepiſſime affligunt: impatientiꝰ adulantes. dimica tur circa cōnubiū: victoſqꝫ credūt feminaruꝫ vice ſuſti nere venerem. Ip̄as libido ſic agitat: vt ſi ventꝰ a ma ſculis flauerit: fiant pregnātes odore. Tunc ſi quis ho minū vbi incubant ꝓpinquauerit: egreſſe matres veniē tibꝰ ſeſe ſponte offerunt: et ſimulata debilitate pedum vl̓ alaꝝ quaſi ſtatim capi poſſint: greſſus fingūt tardio res. hoc mēdacio ſolicitāt obuios ⁊ eludūt: qͥad ꝓfecti longiꝰ a nidis reuocentur. nec in pullis ſtudiū ſegnius ad cauendū. Cum em̄ viſos ſe p̄ſentiunt reſupinati gle bulas pedibus attollunt: quaꝝ obtentu tam callide ꝓte guntur: vt lateant dep̄hēſi ¶ Pliniꝰ libro. x. Perdiceſ ſpina frutice ſic muniūt receptaculum: vt contra feras abunde vallentur. p̄dices ouis ſtraguluꝫ molli puluere ꝯtumulant: nec in quo loco peperint incubāt. Sed alio tranſferunt: neue cui frequentior conuerſatio ſuſ pecta ſit. Ille quidem ⁊ maritos ſuos fallunt: quia libidinis intemꝑatia frangūt earum oua: ne cubando detinean tur: tunc inter ſe pugnāt mareſ deſiderio feminarū: vic tum aiunt pati venerem. Trogus inquit. Capiūtur qͦ qꝫ pugnacitate eiuſdem libidinis cōtra aucupis indicē exunte in p̄lium duce totius gregis: cepto eo procedit alter: ac ſubinde ſinguli Rurſus circa conceptū femīe capiuntur: cōtra aucupem exeunte femina: vt rixando abigat eum: nec in animali alio par opus libidinis. S contra mares femine ſteterint: aura ab his flante p̄gnā tes fiunt. hiantes auteꝫ exerta lingua ꝑ id tempꝰ eſtuāt concipiūtqꝫ ſuꝑuolantiū afflatu: ſepe voce tantuꝫ audi ta maſculi. Adeoqꝫ vincit libido etiam fetus caritateꝫ vt illa furtim et ī occulto incubās cuꝫ ſit femina: aucu pe accedente ad marem recauat: reuocetqꝫ et vltro pre beat ſe libidini. Perdix in coitu rabie tāta fertur: vt in capite aucuꝑantiū frequenter cece metu ſedeant Si ad nidum is ceperit accedere: procurrit ad pedes eiuſ feta pregrauem aut delumbeꝫ ſeſe ſimulans. ſubitoqꝫ ī pro curſu: aut breui aliquo volatu cadit fracta aut ala aut pedibus: aut procurrit iteꝝ iāiaꝫ prenſurum effugiēs ſpe fruſtrans: donec in diuerſum abducat a nidis. eadē iam pauore libera: maternaqꝫ vacās cura: ī ſulco reſu pina gleba terre ſe operit pedibꝰ apprehenſa. perdicuꝫ Libre Decimuſſeptimus vira durare exiſtimatur ad ānoſ. xvi. Perdices nō trāt uolant boetie fines in attica. ¶ Ambroſius. Perdix eſt auis aſtuta: que alterius perdicis oua diripit: corpore ſuo fouet: ſed fraudis ſue fructum habere non poteſt qꝛ cū pulloſ ſuos eduxerit: eos amittit: vbi em̄ vocē illiꝰ audierint que oua generauit: relicta ea ad illam ſe na turali quodam munere et amore conferunt: quā veraꝫ ſibi matrem cognoſcunt ¶ Areſtotiles. ꝑdix ſi fuerit ꝓ pe marem et flauerit ventus impregnatur In coitu fa cit odorem fetidum. Ad modum vero galline ſuꝑ oua cubat et ſuꝑ pullos: et colligit eoſ ſub alis ¶ Ex libro d̓ naturis rerum. Perdicuꝫ mater volat in circumitu ve natoꝝ quouſqꝫ pulli ſui fugiant et poſt fugam eoꝝ fu git ipſa: tuncqꝫ vocat eos ſecura ⁊cͣ. ¶ ꝘXXX ¶ De cibo ac medicina ex perdice. Erdicum carnes pre ceteris auibus ſilueſtribꝰ ſaniſſime ſunt. Huius auis pectꝰ cum ſuperio Perdix teſtante plinio non pingueſcit. Fel eius cū mel ribꝰ ſunt valde ſapida: inferiore vero non ita. le equo pondere prodeſt ad oculoꝝ claritatem. ¶ Dya ſcorides. Fel perdicis eiuſdem virtutis eſt cuius et pa uonis: vnde valent ad effuſioneꝫ oculoꝝ: et ad caliginē aſpredinemqꝫ palpebraꝝ ¶ Hali. Epar quoqꝫ perdiciſ ſiccatum diligenter tritum ac bibitum epilenſie ꝓdeſt. Plinius libro. xxix. Oculis contuſis valet perdicis tel cum equo pōdere mellis. Per ſe quoqꝫ valet ad ocu loruꝫ claritatem: quod in argentea pixide ſeruari iubēt Quā etiam perdicum in ereo vaſe decocta cum melle vlceribus oculoꝝ et glaucomatibꝰ medētur. Sanguiſ perdicis eximie prodeſt oculis cruore ſuffuſis. ¶ Ideꝫ in libro. xxx. Ius perdicum recreat ſtomachū. Morbo etiam regio reſiſtit cerebruꝫ perdiciſ in tribus vini cya this ¶ QXXXI ¶ De pica. Iſidorus Ica dicitur quaſi poetica: eo ꝙ verba in diſcri mine vocis. vt homo. exprimat. ꝑ ramos eniꝫ arboꝝ pendula importuna garrulitate ſonat: et ſonum humane vocis imitatur. De qua cōgrue qui dā ait. Pica loquax circa dn̄m te voce ſaluto. Si me n̄ videas: eſſe negabis auem. ¶ Phiſiologꝰ. pica garru la breuitateꝫ alaꝝ cauda longiore recōpenſat: niduꝫ ſu um cum duobꝰ foraminibꝰ cōſtruit: per quoꝝ vnum in trat et alterum caudam emittit In hoc auteꝫ cōmenda bilis: ꝙ curie vel orto in quo nidificat: ꝓſpicit indemni tati et inſidias latitantiū ml̓to clamore ꝓdit: ita vt a ꝓ poſito reuocētur infelici ¶ Plinius libro. x. picaruꝫ ge nera que longa cauda inſignes appellantur varie: ꝓpri um eſt his omnibꝰ annis calueſcere: cum ſeruntur rape expreſſior aūt eſt loquacitas certo generi picaꝝ. Ada mant verba que loquūtur. Nec diſcunt tātum ſed dili gunt: meditanteſqꝫ intra ſemet cura atqꝫ cogitatōne ī tentōneꝫ non occultant. Conſtat emori victas difficul tate verbi. Ac niſi ſubinde eadem audiāt memoria fal li: querenteſqꝫ mirum in modū hilarari: ſi interim audi erint id verbum. Nec vulgaris his forma. ꝙͣuis non ſpectanda. Satis illis decoris in ſpecie ẜmonis huma ui eſt Uerum addiſcere alias negant poſſe ꝙͣ que ex ge nere eaꝝ ſunt que veſcuntur glande. Et inter eas faci liꝰ quibus quiui digiti ſunt in pedibꝰ. latiores his ſunt lingue omnibꝰ que in ſuo genere ẜmoneꝫ humanū imi tantur: qͣnꝙͣ id in omnibꝰ pene contīgat auibꝰ loquēti bꝰ. pica noue nos parit. Cūqꝫ diligentiꝰ nidum ab hoīe viſum ſenſerit: alibi oua tranſgerit. ¶ Ex libro de natu ris rerum. pica eſt auis calidiſſima alba et nigra: varie tate diſtincta. linguam habēs latōrem: qua ẜmoneꝫ imi tatur humanū. Nidum ſuū inter loca ſpinoſa conſtitu it. eumqꝫ terra interriꝰ et ſpinis exterius in circumitu ſubtus ac deſuꝑ diligentiſſime ſepit et munit. Artiſſimū vero tantuꝫ foramē per quod ingredietur in latere relinquit. et hoc eo loco quo nidꝰ inacceſſibilior eſt: q̄m cum ab homine viſuꝫ ſenſerit: oua tranſfert alias ꝯmo ditate digitoꝝ iuuante. Cumqꝫ laqueo ſe nouerit dep̄ henſam: toto corpore quieta eſt: ſolo roſtri niſu laqueū aꝑire laborans. nec vſqꝫ ad extremā deſꝑationeꝫ reliqͣ parte corporis mouetur. Carnes pulloꝝ eiꝰ ad acumē oculoꝝ mandi dicuntur: qui tamen niſi prius excoriati fuerint: facile coctōni non cedunt. ¶ CXXXII. ¶ De pico et pigargo. ¶ Iſidorus. Icus a pico ſaturni filio nomē ſumpſit: qui eo ī auſpiciis vtebatur. ferunt em̄ hāc auem qͥddā habere diuinū. illo indicio: ꝙ in quacūqꝫ arbo re nidificauerit clauū vel quidqͥd aliud fixum eſt here re diu non poteſt: qm̄ ſtatim excidat. vbi illa inſederit. ¶ Plinius vbi ſupra. Picus marciꝰ eſt auis parua vn coꝝ vnguiū in auſpiciis magna. pullos educat in cauiſ auium ſola. Adactus cauernis eoꝝ a paſtore cuneꝰ ad mota quadā ab his herba elabi creditur vulgo veſcun tur in hoc genere glande pomisqꝫ multi. Hec auis in agro tarentio negatur eſſe. picoꝝ aliquis ſuſpenditur ī ſurculo primis in ramis cyathi modo: vt nulla quadru pes poſſit accedere. ¶ Idem in libro. xi. Dedit et pico natura criſtam plicabilem per medium caput a roſtro reſidentem ¶ Ex libro de natutis rerum. picus martiꝰ eſt auis parua: aduncos vngues habens: ⁊ arbores ro ſtro penetrans. Cumqꝫ ſuꝑinꝰ corticeꝫ arboris ꝑcutit ſubeſſe pabulū intelligit. pullos in arboribꝰ cauis edut cat. In quas cum ſagittam vel aliud tale quis miſerit: picus admota quādā herba ſtatim eiicit quantalibꝫ vi ingeſtum ſit Ex eoꝝ genere plures nigri ſunt: vt meru la: croceſ: vt orioli. Sed illi ſpecioſiores ac maiores que ſunt in vertice ruffi: in pectore crocei circa collum viri des: in alis cerulei: in cauda choruſci. Picꝰ in agro ta rentino negatur viuere. Huic ꝓprium eſt ſemel in āno calueſcere eo ſcꝫ tempore quo tapa ſeminatur. De hac aue quidam videtur verſum dixiſſe. Parua loquax vo lucris: dn̄m te voco ſaluto. Si me nō videas: eſſe nega bis auem. Pigargus eſt ſecūdum genꝰ aquile ẜm pli niuꝫ: de quo dictum eſt ſuperius. ¶ CXXXIII. ¶ De platea et pluuiali. ¶ Plinius libro. x. Imergētes aduolat: eorūqꝫ capita morſu corri Latea eſt auis que ad aues in mari ꝓ preda ſe pit: donec capturaꝫ extorq̄at: eadē cū deuoratiſ ſe conchis impleuit: calore ventris coctas euomit: atꝫ ita ex his eſculenta excreās teſtas legit. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Pluuialis eſt auis ꝓpe ad magnitudineꝫ p̄dicis: variis pennis ornata: croceo et albo nigroqꝫ di ſtincta: aere ſolo viuere dicitur: huius argumentuꝫ eſt ꝙ licet pingueſcat nichil tamē vnꝙͣ in eiꝰ viſceribus in ueniri pōt. Baculos blūbatos habent aucupes: quos altiꝰ in aere iactātes deterrēt aues: eaſqꝫ in imo volare cōgentes: retia ſuꝑ terrā tendunt: ac fugitantes capiūt I. AXXXIIII. ¶ De porphirione. Or firio eſt auis contra modum aliaꝝ vnū pe dem habens latum ad natandū: alium vero fiſ ſum ad ambulandū. In quo notatur ꝙ vtroqꝫ elemento gaudet: et in aqua natans vt anates: ⁊ in ter ra ambulans vt p̄dicēs. Hic ſolus p̄ter pſitachum ped̓ ſuo inſtar manꝰ aquam ſuſcipiens ad roſtrum defert et potat: ſeqꝫ humano modo cibat: quia euꝫ omni cibo et cum ſolo morſu oportet vt bibat. Uirtutem em̄ appeti tus habet debilem naturaliter in attrahendo cibum ⁊ ſibi incorporando. huius generiſ laudatiſſimi ſunt: qui roſtrum habent magnuꝫ: et crura p̄longa ¶ Actor Por firio. vt fertur. idem eſt quod pellicanus. Unde in deu tero. vbi ſcd̓m hieronimi trāſlatōneꝫ īter aues īmūdas Libre Decimuſſeptimus porphirio comedi ꝓhibetur. iuxta ſeptuaginta interp̄ tes pellicanꝰ ponitur. ¶ Plinius. Bibunt aues ſuctu cetere. ſed ex his quibꝰ longa ſunt colla intromittētes capite reſupinato quaſi infūdentes ſibi: ſolꝰ porphirio morſu bibit. Idem ex ꝓprio genere omneꝫ cibuꝫ aqua ſubinde tingens. Deinde pede ad roſtrum veluti manu afferens: laudatiſſimi ſūt in commagene Roſtra his ⁊ p̄longa crura rubent. Baleares etiam inſule nobiliorē ſupradicto porfirionem mittunt. ¶. ꝘXXXv. ¶ De pſitaco. ¶ Iſidorus Sitacꝰ in indie littoribus gignitur colore viri Idi: torque puniceo: grandi linguā: et ceteris quibus latiore. vnde ⁊ articulata verba expri mit: ita vt ſi eam non videris: hominem locutum pu tes. Ex natura autem ſalutat dicens. aue: vel kere ce tera nomina inſtitutione diſcit. hinc eſt illud. Pſitacꝰ a vobis alioruꝫ nomina diſcam. Hoc didici per me di cere ceſar aue. ¶ Solinꝰ. Sola india pſitacuꝫ auē mittit cui roſtri tanta duricia eſt: vt cum e ſublimi p̄cipitatur in ſaxum: niſu ſe oris excipiat Caput vero valens: vt ſi quādo ad diſcendū plagis admonēdꝰ ſit Nā pſitacus ſtudet ꝙ vt homines loquatur. claua ſaltem ferrea ver berandꝰ ſit. Inter nobiles vero et plebeos diſcretioneꝫ digitoꝝ facit numerꝰ: naꝫ qui p̄ſtant quinos in pedibꝰ habent digitos: cereri ternos. Hec auis cum in pullo ē: atqꝫ inter alterum etatis ſue annū: que mōſtrātur ⁊ diſ cit velocius: et retinet tenacius. paulo ſenior et obliuio ſus eſt et indocilis. ¶ Pliniꝰ libro. x. Super omnia hu manas voces reddunt pſitaci. et quidem ẜmocinantes India aūt hanc mittit. Pſitacus eſt toto corpore viri dis: torque tamē miniato in ceruice diſtincta Imꝑato res ſalutat: et que accipit verba ꝓnunciat: in vino p̄ci pue laſciua. Capiti eius duricia eadeꝫ que roſtro Und̓ cum loqui diſcit verberatur ferreo radio: aliter ictꝰ nō ſentit Cum deuolat: roſtro ſe excipit: illi nititur. ac leui orem ſe ita pedum infirmitati facit ¶ Idem in libro. xi. Itaqꝫ capitis oſſa pſitacis ſunt duriſſima ¶ Ex libro d̓ naturis rerum. Pſitacꝰ aquas alias quocūqꝫ modo pa titur: ſed pluuia moritur. Idcirco in montibꝰ gelbōe ni dificare fertur: quia raro vel nunꝙͣ ibi pluit. Caudam ſuam ſummo ſtudio cuſtodit: pennaſque roſtro ſuo fre quentiꝰ extergit. Auis eſt luxurioſa nimiuꝫ: bibitqꝫ vi nū. ſemetip̄am pede cibat et illo ori ſuo defert eſcas: ſi cut homo manu. ¶ Phiſiologꝰ. pſitacꝰ qͥ vulgo papa gabio .i. principalis feu nobiliſ gabio dicitur eoas ſiue indicas habitat orās. Monteꝫ quoqꝫ gelboe libenter ī habitat ꝓpter eius ſiccitatem: quia multa humiditate ſuꝑabundante in cute moritur: aliquantulū ſimilis eſt obelo et falconi. Uirides habens plumas: pectus rotū dum: roſtrum aduncum: tante fortitudiniſ: vt caueā ſuā niſi ex virgis ferreis frangat: hominis veceꝫ imitatur Mire quoqꝫ calliditatis eſt in excitando riſum. Homi nes etiaꝫ oſculari domeſticos conſueuit: admoto ſpecu lo ꝓpria forma deluditur: et nunc gaudenti: nunc dolēti ſimilis efficitur. In aſpectu quoqꝫ virgineo multuꝫ de lectatur: et cum vino iuebriatur. ¶ IXXXVI. ¶ De regulo. ¶ Ex libro de natu. rerū. Egulus qui et parra quaſi auis parua dicitur: multa eſt in prole et garritū. Condixerāt aliqn̄ aueſ inter ſe ſicut fabula refert. vt illa pro rege haberetur: que ſublimi volatu om̄es alias vīceret. Cū qꝫ parra ſub aquile aſcella latitante: aquila om̄es aueſ ceteras tranſcenderet: exiliens parra. inſedit aquile ca piti. ⁊ inde ſe eſſe victricem aſſeruit. Fertur autem ꝙ et us corpus verū infixum: et ſeip̄m in veru girat: etiam poſt fata: quaſi regie non immemor nobilitatis. ¶ CXXXVII ¶ De ſelentide ac ſtrige et ſtrophilo ¶ Plinius libro decimo Eleutides aues vocantur quaꝝ aduentū pre cibꝰ impetrant incole caſini mōtis: fruges eo rum locuſtis vaſtantibꝰ nec vnde veniāt: quo ve abeant. comꝑtum eſt. illis nunꝙͣ conſpectis: niſi cuꝫ eaꝝ p̄ſidio indigetur. ¶ Actor. Idem inferius de zeleu tide iuxta librum de natura rerum dicetur: ex quo vitiū ſcriptoris ex altera parte eſſe videtur ¶ Iſidorꝰ. Stri x eſt nocturna auis: habēs nomen de ſono vocis: quādo em̄ clamat ſtridet. De qua lucanꝰ. Quid trepidꝰ bubo: qͥd ſtrix nocturna querūt̉ Hec auis vulgo dicitur ama vel amatrix: ab amādo paruulos. vn̄ ⁊ lac fertur p̄bere naſcentibꝰ ¶ Actor. Nota hoc nomē ſtrix eqͥuocuꝫ eſt ad auem illam: de qua dictum eſt ⁊ ad beſtiam herīacio ſimilē: de qua dicetur inferiꝰ loco ſuo. ¶ Solinꝰ. Stro philos eſt auis paruula: que dum eſcas affectat os cro cōdili paulatim ſcalpit. ac ſenſum ſcalpurigine blandiē te: aditum ſibi vſqꝫ in fauces eius facit. Quod conſpi catus ychneomon: beluaꝫ penetrat populatiſqꝫ viſceri bus eroſa ex aluo exit. ¶ QXXXVIII. ¶ De ſtrucione ¶ Iſidorus. Trucio greco nomine dicitur: eo ꝙ animal in ſimilitudinem auis pennas habere videatur. De terra tamen altius non eleuatur Quā ſua fouere negligit: ſꝫ proiecta tm̄ modo fotū pulueris ani mātur Unde dominꝰ ad iob. Tu forſitan in puluere ca le facies ea: hec a quibuſdā aſida vocatur Phiſiologꝰ Strucio ſiue aſida pēnas habꝫ: ſed nō volat: ſicut aues cetere: pedes habet ſimiles camelo: et ideo grece came leon dicitur. hec non ponit oua: donec oriatur ſtella ver gilia nomine: que oritur circa mēſeꝫ iuniū: quādo eſtaſ eſt: tunc eleuans oculos in celum et videns eam aſcen diſſe: fodit in terram: et ponit oua ſua. et operit ea ſabu lo: ſtatimqꝫ aſcendens obliuiſcitur ea. Eſt em̄ animal obliuioſum: nec vltra redit ad ea. ſed quod eis fotura erat: calore corporis ſedēs ſuper ea. hoc eis aeris tem peries p̄ſtare videtur. Naꝫ eſtate calefacta arena exco quit oua: vt educat pullos. ¶ Actor. Strucio aliquan do quideꝫ alas erigit: ſed volare nequit: eſt em̄ ingens corpore: rara in plumis. Habet autē alas ſimiles hero dii: et accipitris: ferrum vero comedit. ¶ Areſtotiles. De ſtrucione eſt opinio: ꝙ non eſt de genere auium ꝓp ter diuerſitateꝫ ſue creationis. ꝑtim em̄ quadrupedibꝰ aſſimilatur: partim auibus. Nō habet alas ſed figuraſ alaꝝ. que volatui non conueniūt: qꝛ nō ſūt tenues vt pi li: ſed ſicut quadrupedes habet palpebras ſuꝑiores: et in eis pilos: habet iteꝝ plumam multā in inferiori par te corporis: et duos pedes vt auis: ſed vngulam fiſſaꝫ vt quadrupes. Eſt em̄ magni corporis cum auium cor pora neceſſe ſit eſſe parua: alioquin volare non poſſunt Tres habet digitos in vtroqꝫ pede ꝓpter alas et prop ter pondꝰ. Cunqꝫ ſit ponderoſi corꝑis: et non boni vo latus: multam habet ſuꝑfluitateꝫ: multumqꝫ coit: ſicut et gallina ⁊ perdix ¶ CLXXXIX ¶ De eodem ¶ Ex libro de naturis rerum Trijcio eſt auis pene beſtialis generis Habꝫ I enim pennas: ſed nunꝙͣ eis vtitur in volatu: a las habet tenues et plumas velut pilos. In eū do alas erigit: adeoqꝫ in terra currit: vt eqͥs celeritate p̄cedat. Habet autem vngulas biſulcas ad cōprehēden dos lapides: quos emirtit in fuga contra inſeq̄ntes. fer rū comedit et digerit: qͥa calidiſſime nature eſt: et equū naturaliter odit: et miro modo ꝑſequitur. Equus etiā illam intantū odit ac timet: ꝙ eam videre non audet. Oſſiculum paruū ſub alis habet: quo ſe in latere pūgit et agitat: quando prouocatur ad iraꝫ In pectore vero magnū os ⁊ latum: ad ꝓtectioneꝫ magni corporis ſibi creatuꝫ Porro ſtoliditas ei tanta eſt vt cū frutice collū Liber Decimuſſeptimus occultauerit. reliqui corporis latitudineꝫ latere credat Naturaliter aūt calueſcit: ⁊ ita plūas exuit: vt et nudꝰ fere remaneat. Sed coriū habꝫ fortiſſimū: quo īplumis ꝓtegitur ab importunitate frigoris. Corpꝰ habet fere ad magnitudinē aſini: ſtatura mediocris. Quā qͦqꝫ eiꝰ adeo magna ſunt: vt ex trāſuerſo ſecta vaſa fiant ad bi bendū ꝓ aplitudine ſua ¶ Phiſiologꝰ. ſtrucio ſolo viſu ita fouet oua ſua ī arena recondita: vt ex eis pulli egre diantur ī lucē. Hec īter aues ceteras duos tm̄ digitos ꝯtinet: ad modū vngulaꝝ arietis: ita ꝙ de concauitate pedis ſui ſubtꝰ quaſi de funda ꝓiicit lapides ſuper ho mīem. Ferūt etiā oculo vno ītueri celum: ⁊ altero terrā ¶ Razi. Caro ſtrucionis oībus groſſior iudicatur. ¶ CXL. ¶ De ſtrucio camelo et ſturno. ¶ Plinius Truciocameli affrici vl̓ ethiopici aues ſūt gͣn diſſime: ⁊ pene beſtiaꝝ generis: altitudinē equi tis inſident es equo excedunt: celeritate vīcūt: ad hͦ demū datis pēniſ: vt currentem adiuuēt: cetero n̄ ſunt volucreſ nec a terra tollūtur Ungule his ceruinis ſimiles qͥbus dimicāt: biſulce ⁊ ꝯp̄hendendis lapidibꝰ vtiles. Quos in fuga ꝯtra inſeq̄ntes ingerūt pedibus. Coquendi ſine delectu deuorata mira natura. Sed nō minꝰ ſtoliditas: in tāta reliqͥ corporis altitudīe cū colla frutice occultauerīt latere ſeſe exiſtimantiū: premīa ex his oua ꝓpter amplitudinem ꝓ qͥbuſdam habita vaſis cōmoſqꝫ bellicos et galleas ornantes penne. ¶ Actor Uidetur eē ſtruciocamelꝰ ſpēs ſtrucionis: vel ip̄m etiā genꝰ ſic appellari. qꝛ ſicut dictū eſt. sͣ: pedes hꝫ ſimiles pedibꝰ cameli. Caluēt aūt vt dicit plinius lib. decimo. ſtruciocameli ¶ Ex lib. de naͣ. re. Sturni ſunt aueſ ꝑue ad volādum extente fuſco nitentes colore Cateruatim volant: ⁊ quodaꝫ orbe circumaguntur oībus in mediū tendentibꝰ: ⁊ hͦ ꝓpter accipitres qͥ eis īſidiātur. Ueſpe qͥdem aggregātur: etiā immēſis turbis ꝯmurmurāt: nō cte ſilent: aurora rubente murmur excitat. Demū vero diuiſe ꝑ turmas ad cibū volāt ¶ Plinius Eſt auteꝫ et ſturnꝰ ex auibus loq̄ntibꝰ. vn̄ et ceſares iuuenes habe bāt ſturnū loquētem. ¶ Razi. Sturne vel ſturni caro groſſior eſt ꝙͣ pulli vel cornicis. Uentrem ſtrīgit et ml̓ tum nutrit. I. CXII. ¶ Iſidorus ¶ De tarda et tragopa Arda apud nos d̓r: eo ꝙ tardo ⁊ graui volatu detēta: neqͣꝙͣ. vt cetere volucres. velocitate pēnaꝝ attollit: grece āt gradipeſ vocatur ¶ Aui cenna. Qua auis tarde. ſcd̓m quod dr̄. ſunt tīctura bōa. Exꝑitur hora qua p̄parata ſunt ad illud. cum filo lane ī eis penetrāte. Idē. ſtercꝰ auis tarde ꝯfert impetigini ¶ Ex li. de naͣ. re. Tragopales eſt auis in ethiopia fer ruginci coloris: maior qͣꝫ aqͥla. Caput habꝫ vt fenix. ex cepto ꝙ in eo cornua hꝫ vt aries. Unde illud armatum ꝓfert aduerſus om̄es aues ſibi ꝯtrariātes. ¶ Solinus Tragopa eſt auis maior aqͥlis: cornibus arietinis: pre ferens caput armatum. I. CXLII. De turdela et turdo. Iſidorus. Urdela qͣſi minor turdus d̓r: cuius ſtercore vi ſcum generari putat̉ Turdi aūt a tarditate vo cati ſunt. hiemis em̄ cōfinio ſe referunt ¶ Ex li. de na. re. Turdi ſunt aues ꝑue qͥdem corpore: ſꝫ pro uidentiā magne. In cacūinibꝰ arboꝝ luto nidos edifi cant: et pene cōtextim .i. cōtinue pꝰ cōitū generāt. ⁊ mi rum qꝛ. x. diebꝰ oua in vtero matureſcūt. ⁊ pꝰ ea pariūt ¶ Pli. li. x. At abeunt et turdi in vicina. Sed hi plūaꝫ nō amittūt. nec occultātur niſi ſpe cibi qͦ hibernum pa buluꝫ petunt. Itaqꝫ in germania hieme turdi maximo cernuntur. Et ſūt aues trimeſtres ſicut et turtureſ. his color eſtate circa collū varius: hieme cōcolor. In cacūi nibus arboꝝ luto nidificantes pene cōtextim in ſeceſſu generāt. Agripina ꝯiunx claudii ceſaris turdū habuit quod nūqͣ āte. ẜmonem hominū imitātem ¶ Palladiꝰ Turdi nutriendi ſunt in cubiculo: ita ꝙ īcludatur illeſi ac recenter capti: mixtis aliqͥbus ante nutritis: quoruꝫ ſocietate ad ciboſ ip̄os capiendos pauidā noue captiui tatis meſtitudinē cōſolētur. Sit aut locꝰ mūduſ ac luci dus ⁊ vudiqꝫ leuigatus: in quo trāuerſe figātur ꝑtice: qͥbus pn̄t pꝰ incluſum volatū ſedere. Rami qͦqꝫ virid̓s ſepe mutētur. Carice tūſe mixtis pollinibꝰ p̄beantur. mirti etiā. ſi facultaſ eſt. lentiſci oleaſtri edere ſemina ī terdum ad excludēda faſtidia: maximeqꝫ aqua tribuat̉ mūda. Turdi nanqꝫ ſi alendo ſaginētur: ⁊ voluptatem cibi ⁊ reddituꝫ maximū p̄ſtāt: parcitate beneficiū mini ſtrāte luxuria. ¶ Auicēna. Turdoꝝ ſtercus comedētiū rizi cōfert pāno ēt̓ morphee ⁊ etiā īpetigini QXLIxI. ¶ De turture. ¶ Iſidorus. Urtur a voce nomīatur: auis pudica: ſemꝑqꝫ in mōtium iugis et in deẜtis cōmorās Tecta Aem̄ hoīm et cōuerſatōnem fugit: ⁊ cōmoratur in ſiluis. Que etiā hieme deplumata in trūcis arboꝝ cōcauis habitare ꝑhibet̉. cuiꝰ ecōtrario columba: hūa na hoſpicia diligit: domorum ſemꝑ blanda habitatrix: Ambroſius Turtur eſt auis pudica que vbi cōiuga lis ꝓprii fuerit amiſſione viduata: cōiunctōneꝫ iterare recuſat: ne iura pudoris: aut cōplaciti viri fedra reſol uat. et primꝰ amor eaꝫ decipiēs plꝰ doloris ex mortē ꝙͣ ſuauitatiſ ex caritate dilecti generat Diſcite gͦ ml̓iereſ ꝙͣta ſit viduitatis gr̄a q̄ etiaꝫ in auibꝰ p̄dicat̉. Turtui em̄ neſcit primam fideꝫ irritā facere: qꝛ prima cōnubii ſorte amiſſa nouit caſtimoniā ẜuare. Hec auis in nido ſuo folia ſquille ſuꝑiacit: ne pulloſ ſuoſ lupꝰ īcurſet No uit em̄ ꝙ huiōi folia lupi fugere ꝯſueuer̄t ¶ Ex li. d̓ na. reruꝫ. Turtur ſociū diligit: eo qͣꝫ mortuo vi capto: ince dens ſolitarie: ſiccis arboꝝ ramis inſidens: gemēs ac triſtis: nulli auiū eſt infeſta. ſed ad om̄ium infeſtatōneſ paciētiſſima. In locis tutiſſimis ⁊ dolectabiliſſimis ha bitat: ꝑ totum hiemem in cōcauis arboribꝰ implumis iacet. Uere aūt ꝓducitur: ml̓te qͥdeꝫ eaꝝ terraſ calidas hieme petūt: et ml̓te remanēt: ſi locuꝫ habeāt ſoli oppo ſitū ad qͥe ſcendum aptū. Aliqn̄ ita debiles ſūt natural̓r vt manu capi poſſint. Quā ſepe terna pariūt: ſed nunꝙͣ plꝰ ꝙͣ duos educāt: ſimilit̓ ⁊ palūbi: Turt̉ ouat in vere bis et ſepe ter. Sꝫ hoc qn̄ vnū par ouoꝝ corruptum fu erit: aut caſu perierit. Solaqꝫ auiū pullos ſuos d̓ nocte paſcit. huiꝰ ale dextre ſanguis medicinalis ē immiſſus oculis. . CXIIIII. ¶ De eodem. ¶ Phiſiologus Urtur ſola eſtate pīgueſcit auſtro flāte n̄ bene volare pōt ꝓpter pōderoſitateꝫ corporis: quia ventus ille humidus eſt ⁊ pōderoſus. Ideoqꝫ volādo fatigant̉ ab illo vento: et ꝓpter fatigationem n̄ vociferāt: atqꝫ tūc a venatoribꝰ de facili capiūtur: Cū qꝫ mouentur ab auſtro ad aqͥlonem nō habēt rectorem: cum ecōuerſo habeāt. Turtur et colūba ẜm areſtotileꝫ ⁊ pliniū hoc habent ꝓpriū ꝙ nō erigūt caput qn̄ potāt quouſqꝫ illis ſufficiat. ¶ Areſtotiles. Turtur ex fructu viuit ſicut ⁊ palūbꝰ. palumbꝰ aūt ſemꝑ apparet: turtur aūt no. Maſculi qͥdem auium vniuerſaliter viuūt plus ꝙͣ femine Maſculi tn̄ turtuꝝ. vt dicitur. priuſ ꝙͣ femīe moriuntur: quod ex illis cognitum eſt: qui in domibus creantur. Teſticuli auiū tempore coitus magnificātur ⁊ hͦ p̄cipue apparꝫ ī ꝑdicibꝰ ⁊ t̓turibꝰ. Turt̉ hꝫ vocem ſibi aꝓpriatam: non apparꝫ niſi in eſtate. hieme nanqꝫ manet in nido: vel latet in cauernis arboꝝ vel ad loca calida ſe trāſfert. Eſtate vero ad loca frigida. Sepe qͦ qꝫ remanent hieme in locis ſuis: cum habuerint loca ī qͥbus opponātur ſoli. vnico mari ī tota vita ſua aſſocia tur. eo qͣꝫ mortuo: nullo mō ſecūdum admittit. Turtur Liber Decimuſſeptimus ſicut palumbus et irundo bis in anno pullificant: et bi na mas et femina cubant oua. Coit qͥdem turtur poſt tres mēſes: pregnās ē diebꝰ qͣtuordeciꝫ: et totidē cubat Uiuit aūt et cubat ſicut et columba quīdecim annis. Palladius. Turtures vt alātur breui et ꝓpe obſcuro cubiculo claudēdi ſunt: quos nutrite facillimū eſt: quia nichil expetūt: niſi vt eſtate qͣ ſola maxime pīgueſcunt triticum aut miliū mulſa maceratum ſemꝑ accipiant. aqua ſane freq̄nter eis mūdior debꝫ offerri ¶ Auicēna Sanguis turturis calidꝰ diſtillatur ſuꝑ aurem ꝯtritaꝫ et doloroſam ¶ Pli. lib. xxix. Turtuꝝ ſanguis eximie prodeſt oculis cruore ſuffuſis. fimꝰ eaꝝ albugīes exte nuat oculoꝝ ¶ QIV. ¶ De vanello. ¶ Ex libro de naturis rerum Anelli ſūt aueſ qͣs pli. ſimphalides vocat: ſatis pulchre: colūbina magnitudine: criſtato capite vt pauo. collo qͥdeꝫ colore viridi ac lucenti. reliqͣ vero ꝑte corꝑis varietate diſtīcta. Hec auiſ cū hominē etiam alonge nido ſuo appinqͣre ſenſerit egreſſa: ſtatiꝫ cum clamore occurrit Sicqꝫ ſtulta dum homīem a nido ſuo amouere ſe credit: ip̄o clamoris indicio nidum pro dit: quem ꝓgreſſus homo ſpoliare cōtendit. ¶ CXLVI ¶ De veſpertilione. ¶ Areſtotiles Eꝑtiliones habent pedes ſicut aues: et carent cauda: qm̄ ſunt agreſtes. Ip̄oꝝqꝫ ale ſunt mē branaleſ. id eſt corio īdiſtīcte ⁊ ſi caudā habuit ſent: motū alaꝝ ꝓhiberet qꝛ nō ſunt diuiſe. Inſtar mu rium hn̄t in vtrāqꝫ ꝑte mandibule dentes: et victū ſibi de nocte acquirūt vt bubones ¶ Ambroſiuſ. Ueſꝑtilio eſt animal volatile ſimul et quadrupes. dentibus etiaꝫ vtitur qui in alijs auibus reꝑiri nō ſolent. Parit autē vt quadrupedia: nō oua ſed pullos viuētes: crepuſculo volare cōſueuit. volatqꝫ in aere nō aliquo pennarū: ſed membrane ſue fulta remigio ¶ Iſidorus. Ueſꝑtilio d̓r eo ꝙ lucem fugiens veſꝑtino crepuſculo circumuolet: p̄cipiti motu acta. animal muriū ſimile non taꝫ voce re ſonans ꝙͣ ſtridore ¶ Pͣli. Volucꝝ animal ꝑit veſꝑtilio tantum: cui membrana ceu penne. Eadem ſola volucꝝ lacte nutrit. vbera admouens geminos volitat āplexa infantes: ſecumqꝫ portat Eideꝫ coxendix vna traditur huic in cibatu culices gratiſſimi ¶ Idem in libro. xi. Uolucꝝ dentes nulli niſi veſꝑtilioni. ſimiliter lac ⁊ mā me. Huiꝰ ale articulos habent ¶ Idē in libro. xxix. Sā guis veptilionis cum carduo contra ẜpentum ictus in ter p̄cipua laudatur. Fel eius cum accto contra muriſa ranei morſum eſt remedio Cor eꝰ ꝯtra ſalpingas vale quod eſt genꝰ formicaꝝ venenataꝝ ¶ Idem in libro. xx x. Ueſptilionis caput aridum adalligatum arcet ſom nū. Huius quoqꝫ ſanguis illitus facit pilos non naſci. Beniqꝫ iumentoꝝ vrine tormina veſꝑtiliōe adalligato finiuntur ¶ Ex libro de naͣ. rerū. Ueſꝑtilio quadrupe dia cetera volatū excellit In ꝑtibꝰ indie ſunt veſꝑtilio nes columbis maiores: habentes quaſi hominū dentes he in faciem ꝑcutiunt homines: nares eis et aures alia qꝫ mēbra amputantes. Fertur ꝙ hec auis ſtrepitum q̄ rit: et ſanguis eius depilat ¶ Gloſa ſuꝑ deutero Ueſꝑ tilio circa terram volat: et pennis ambulat. immunda eſt ſecundū legem ¶ Auicenna. Ueſꝑtilionis lac. vt di citur. eſt vrina ipſiꝰ. In ip̄o autem eſt abſterſio ⁊ vehe mens calefactō. Ungentum veſꝑtilionis ꝓhibet mā millas puellaꝝ a magnitudine. Cerebruꝫ eius cum mel le confert principio aq̄ deſcendētis in oculum. Eius ci nis acuit viſum. Et ſcizari ait confert vngule et albugi ¶ De olula. ¶ Iſidorꝰ. ¶ QXLVII Lula eſt auis a planctu et luctu nominata Cū em̄ clamat aut fletum imitatur aut gemitum Unde apud augures ſi lamentetur triſticiaꝫ: tacēſ on̄dere fert̉ ꝓſperitatē. ¶ Actor. Ulule. vt dicit glo ſa ſuꝑ iſaiam. ſunt aues magnitudinis coruine. maculiſ reſꝑſe: que roſtro in palude fixo horrende ſtridunt: habē tes vocē ſimileꝫ vlulatui lupoꝝ. vn̄ et nom̄ acceperunt: et vocantur gallice buhort. De hac iam ſuperiꝰ dictuꝫ eſt: vbi de butorio ⁊ de onocrotalo que nomina ſūt eiuſ dem ¶ De vpupa. ¶ Iſidorus ¶. CXLVIII. Pupa eſt auis ſpurciſſima: criſtis extantibus galeata. ſemꝑ in ſepulcris ⁊ humano ſtercore ꝯmorās Upupa grece dicta: eo ꝙ ſtercora hu mana conſideret: ⁊ fetenti paſcatur fimo. Cuius ſang uine qui ſe inunxerit dormitū ꝑ ergens demones ſuffo cantes ſe videbit ¶ Pliniꝰ libro. x. Upupa vt tradit eſ culus poeta formaꝫ ſimulqꝫ coloreꝫ mutat. alias obſce na paſtu auis: criſta viſenda plicatili: cōtranhens illaꝫ ſubrigenſqꝫ: ꝑ lōgitudineꝫ capitis ¶ Gloſa ſuꝑ leuiticū Upupa lugubris eſt: et luctum a mans. Unde ⁊ in lege ꝯmedi ꝓhibet̉: qꝛ ſeculi triſticia mortē oꝑat̉. ¶ Phiſiolo gꝰ Upupe pulli cū parentes ſuos ſenuiſſe viderīt ita vt neqꝫ volare: neqꝫ videre poſſint: vetutiſſimas parentū plumas euellunt: et oculos eoꝝ liniūt: fouentqꝫ eos ſub alis ſuis: donec creſcant eoꝝ penne: et re illuminēt̉ ocu li eoꝝ. ſicqꝫ mutuam vicem parentibꝰ reddūt ¶ Iorath in libro de animalibꝰ. Upupe pulli parentes ſuos fouē tes hanelāt ſuper oculos ip̄oꝝ: vt viſuꝫ recuperēt ¶ Pr tagoras in libro romanoꝝ Sanguis vpupe illitꝰ homi ui dormienti: demoniaca gignit fantaſmata. Pēne ve ro ypupe poſite ſuper caput homīs ſedant ſoda .i. dolo rem capitis. Huiꝰ etiam lingua ſuꝑ illum ſuſpenſa qui multam obliuioneꝫ patitur: ei confert ¶ Ex libro de na turis rerum. Upupa eſt auis admodum pulcra ſed im munda. vna tamen voce ſicut et cuculus importuna eſt hieme latet: et nuda eſt. vere ꝓducitur. huiꝰ parētes ſe neſcentes inter pullos iam adultos in nido plumas ex uūt: ⁊ interim a pullis paſcūtur: donec vires plumaſqꝫ recuꝑent. Alia quoqꝫ videtur eis ineſſe pietaſ erga pa rentes ſuos Cum em̄ ſenio viſum ꝑdiderint: pulli notā naturaliter herbam colligūt: et eoꝝ cecatos oculos ind̓ liniunt vt viſū recuperent. Huius auis cor malefactori bꝰ et incantatoribꝰ valere dicitur ¶ Plinius libro. xxx. Upupe cor lateris doloribus prodeſt. ¶ CXLII. ¶ De vulture ¶ Iſidorꝰ Ultur a volatu tardo noīatus putat̉: magnitu dine qiuppe corporis p̄petes volatus non ha bet. fertur pene vſqꝫ ad centum annos ꝓcedere Uultures autem ſicut et aquile etiā vltra maria cada uera ſentiunt. Altius qͥppe volantes: que multa mōti um obſcuritate celantur: ex alto illi cōſpiciunt ¶ Pliniꝰ Uulturuꝫ p̄ualent nigri. nidos nemo attingit. ideo eti am fuere: qui putarent illos ex aduerſo orbe volare fal ſo. Nidificāt em̄ ī excelſiſſimis rupibꝰ. Uultur ac fere omnes grauiores: niſi ex ꝓcurſu vel altiori tumulo emiſ ſe non euolant: Aquile quidem clariꝰ cernunt: ſed vul tures ſagaciꝰ odorant. ¶ Ambroſius. Uultures dicū tur ſine concubitu generare et concipere Solent etiam mortem hominis quibuſdā ſignis ānunciare. Cum em̄ lacrimabile bellum acies inter ſe inſtrunt: multo vultu res ſequūt̉ agmine: et eo ſignificant: ꝙ multa hominuꝫ multitudo bello caſura ſit futura preda vulturibꝰ ¶ A reſtotiles. Sicati cum vulture pugnat: et eius oſſa frā git Auis vero que dicitur obrix non apparens de die: quia nō ē acuti viſus venatur de nocte ſicut vultur: ⁊ pugnat cum eo fortiter: ita ꝙ paſtores multotiens ip̄oſ de p̄hendunt ¶ Gloſa ſuper leuiticū Lex vulturem come di prohibet: qui bellis et mortibus gaudet ¶ Ec libro de naturis rerū. Uultur eſt auis ponderoſa: ſed ad vo landū admodum exerta: ꝙͣuis anteꝙͣ in aerem eleuetur Liber Decimuſſeptimus tres ſaltus faciat. Unde quandoqꝫ agilitate canis in tercipitur priuſꝙͣ ad volandū ſaltibus conſuetis ī alta aeris erigatur. Itaqꝫ ſi hominem viderit: libenter in terra graditur ob pondꝰ corporis. vnd̓ ⁊ gradipes ap pellatur: volādo cadauer olens recipit: et ad eſuꝫ illius ſe deponit: in quo prius oculuꝫ petit. Et quoniā indiffe renter ad omne cadauer ſe inclinat. pericula et laqueoſ venatoꝝ non euitat. ideo facilius capitur. Exercitꝰ au tem ſequitur: vt mortuoꝝ cadaueribꝰ ſatietur. Uultur cum herodio pugnat: et in ipſum ruit Sed cum herodi us agilis ſit: cum impetu ruenti cedit. auiſqꝫ grauida ſe retinere non valens ſemetipſaꝫ occidit ¶ Phiſiologꝰ Sedet autem vultur in altiſſimo loco. quia retardatur ī aſcenſu a terra aſcenditqꝫ intantum altiſſimū: vt vid̓at loca remota. Iōqꝫ dicitur: ꝙ ſolus vultur eſt auis dei. hic etiam maiores aues rapaces vt accipitreꝫ inſequi tur: tanꝙͣ predationi ſue debitas: minoribus parcens alitibus. ¶ A ¶ De eodem ¶ Areſtotiles Ultur grauis eſt et mali moris: famelicus: et clamoſus. venatur in locis a nido remotis val de. et vt videat loca remota valde: aſcendit ad locum altiſſimum: ibiqꝫ ſedet: quia difficiliſ eſt ei eleua tio a terrā. Ideoqꝫ dicitur ꝙ ſolus vultur eſt auis dei. Beprehendit aūt lepores: et paruos ceruos: et capraa ac vulpes et animalia cetera que retinere pōt. Ea ve ro que venatur: vel cum quibꝰ pugnat: alis percutit at qꝫ ſtupe facit: et vnguibus vulnerat. Eſt autēm quedā auis que cum videt eum timens deſcendit in aquam ſe qꝫ ſubmergens expectat: vt vultur a loco tranſeat. Sꝫ vultur quoniā acuti viſus eſt: videns eam in ꝓfundo. nec recedit a loco ſuperuolans: donec illa fatigata vel ſuffocata ſuper aquam redeat: et tunc accipit eam vi uam ſeu mortuaꝫ. Uerūtamen quādo venatur aliquid et apprehendit: non ſubito fert ad nidum: donec pōdus eius temptauerit. Uenatur autem vultur a meridie vſ qꝫ ad noctem: et ab ortu ſolis vſqꝫ ad tempꝰ illud quieſ cit Eſt autem fortis famis. Cumqꝫ fameſcit multū de prehendit .ILI. ¶ De multiplici vulturū genere. ¶ Idem Ulturum genera ſunt plura: quoꝝ vnus har gor: a quibuſdā dicitur abialron: et eſt in locis ultarum arboꝝ: et quādoqꝫ etiam circa ciui tates. Uolatqꝫ etiam circa montana: et in locis multe materie cibi ꝓpter confidentiaꝫ in ea. Aliud eſt genus quod planoior dicitur grece: et eſt minꝰ primo genere. Eiuſqꝫ manſio eſt in montanis et in deſertis. Borro ſe cundū homerum aliud eſt genus quod dicitur grece ia nakor: nigri coloris quantitate minꝰ alijs: ſed maioris eſt vigoris. Et eſt vultur niger qui ꝓpe interficit lepo res Iſte ſolus bono nutrimento pullos ſuos nutrit: deī de illos extrahit. ipſe quoqꝫ cito venatur. Itē aliud ge nꝰ vulturum quod eſt malarum alaꝝ inuenitur: quod a quibuſdā pigardus dicitur. habet caudā albā: et caput album. Ęiuſqꝫ quantitas quaſi vulturū alioruꝫ medie tas Alas habet valde paruas: mediumqꝫ ſui corporis eſt longum: et manet in locis multaꝝ arborum. hic per cipitirus dicitur Habꝫqꝫ ex malicia ſicut cetere aueſ ra pere cadauera mortua: ſed nullum habet iuuamentum coruiqꝫ nigri et alie ſimiliter aues dep̄hendunt et eiici unt ipſum. Eſt autem grauis et mali moris: ſemperqꝫ famelicatur et vociferat. Aliud quoqꝫ genus quod al baton dicitur: et eſt groſſi colli: ampli pectoris ac retor tuoſum alis. Manetqꝫ in maris littoribꝰ. ⁊ cum aliqͥ rapit ſecum fert ad pelagus. Eſt iterum et aliud genuſ vulturū: quod grece picitur groſſion .i. verum. hoc ęniꝫ genus tantum eſt verum genꝰ vulturum: Alia vero ge uera ſunt admixta: vel a coitu vulturū et accipitrū: aut umqꝫ maioris corporis generata: et iſte vultur eſt val de magnꝰ ſeſquarto maior omnibus vulturibꝰ Habet fortem vocem: et citrinum colorem: non auteꝫ videtur ¶ ILII. niſi raro. ¶ De generatiōe vulturū et educatiōe ¶ Pli. Ultures. vt ſupra dictum eſt: nidificant in ex celſiſſimis rupibus. fetus quidē ſepe cernūtur fere bini. Ombriciꝰ tamen auruſpicꝰ in noſtro euo peritiſſimus parere tradit oua. xiii. vno ex hiſ reli qͣ oua nidūqꝫ luſtrare: mox abiicere. Ex genere oſſifra gi vultures minores ꝓgenerantur. ex hiis vero magni qui omnino non generant. ¶ Phiſiologꝰ. Uultures qͦſ dam dicunt concubitu non miſceri: ac ſine copula conci pere et generare. natoſqꝫ illorum pene vſqꝫ ad centum annos vitam ꝓducere. Ambroſiꝰ autē hoc videtur ad omnes extendere ¶ Areſtotiles. Uultur autem. vt di ctum eſt. nidificat in locis altiſſimis ⁊ multotiens ſuꝑ arbores. Inuidet pullis ſuis cum impinguātur. nec pa ſcit eos niſi de cibi ſui reliqͥiſ. ⁊ illos ateꝙͣ volare poſſit eiicit. Eſt autem auis alia que ꝓiectos illos cuꝫ pullis ſuis nutrit. Unum par vulturū occupat vnum magnū locum. ⁊ ideo ſecū alios nidificare nō permittit. eſt au tem longe vite: qd̓ ex eo cognoſcitur: ꝙ nidus eiuſ ſem per idem manet. Cum vero ſeneſcit elongatur roſtruꝫ eiꝰ ſuperiꝰ ⁊ arcuatur: ⁊ in fine fame moritur. ¶ Iorath Uulturis pulli dum impinguātur: pater eoꝝ pingue dinem remouet ab eis percuſſione alaꝝ atqꝫ puncturis ſicqꝫ macerantur: ne volatu deficiant ¶ Ex libro de na tu. re. Ul̓tur pullos ſuos quouſqꝫ poſſint volare nutrit ſeqꝫ pro eis periculo exponit. dum etiam fortiorē ſe vo lentem eos diripere ſuis vnguibꝰ vulnerat: ⁊ alis per cutit Poſt hoc eiiciens eos a nido: locis in quibꝰ nati ſūt apꝓximare vetat: cibi ſcilicꝫ emula quoniā vnū par vulturū magnū locum occupat. Nec venatur nido ꝓxi mis locis: ſed remotiſſimis docente natura pacis amī ca: ne vicinaꝝ gentiū odiū contra ſe excitet Qd̓ ei de ci bo ſuperfluit: in nido reponit: vt inde ſe cibet ⁊ pullos: quia cibū de facili non acquirit. Qd̓ ſi pullos ſuos oci us impinguari viderit: dolet. Ideoqꝫ roſtro eos in pe dibꝰ vulnerat: vt macilentos efficiat Uultur cum adul tꝰ fuerit: matremqꝫ ſenem et ad volatum debilem vide rit eam occidit. CLIII ¶ De medicinis ex vulture ¶ Eſculapiꝰ ¶ Ulturis penue combuſte fugant ſerpētes a do mo. Iecur eius tritū cum ſanguine per dece m dies bibitum: caducos liberat. Sanguis eiuſ cum ſucco marrubii caliginem oculoruꝫ ſanat. Adep̄s eiꝰ dolorem oculoꝝ ſanat. ⁊ dolores neruoꝝ euacuat. ¶ Dyaſcorides. Fimꝰ vulturis medicinalis eſt. naꝫ fu migiū eiꝰ ſecūdinas expellit ¶ Plinius libro. xx. Pēna vulturis ſi ſcalpantur dentes: acidum faciunt halitum Sanguis eius cuꝫ herbe chameleonis albe radice ac cedria tritus. herbaqꝫ brafica contextus: lepras ſanat vulturis quoqꝫ pulmo combuſtꝰ confert ſanguineꝫ reij ciētibꝰ Iecur vulturis tritū cū ſanguīe ſuo ter potū ſep tenis dicbus medetur comicialibus. Similiter ⁊ cor pulli vulturini adalligatuꝫ. Adep̄s quoqꝫ vulturinus cum ventre arefactus ⁊ cum adipe ſuillo inueterato tri tꝰ: neruoꝝ dolores mitigat. ¶ Idem in libro. xxix. Uul turis etiam fel ex aqua dilutum: albugines ſanat ocu lorum. ¶ UIIIII ¶ De iboꝫ. et idro. et iſida. et xione. et zeleū tide. ¶ Ex libro de naturis rerum Bos eſt auis viſu debilis: que imitatur voceꝫ equi: et quandoqꝫ ſuper eum volans: eundem ſtupefacit. ipſumqꝫ fugere cogit Areſtotiles Iboꝫ ideo cum equo pugnat: quoniaꝫ ipſum a paſcuis eiicit ⁊ herbas comedit. Ideoqꝫ ſtupefaciēs eū fugere Liber Decimuſſeptimus cogit: et forte interficit. Eſt autem auis pulcri coloris et vita eius bona: manetqꝫ apud fluuios et margines eoꝝ. Idros eſt animal volatile ī nilo flumine. ſatis ini micum crocōdilo. Nam de natura et conſuetudine cuꝫ viderit crocodilū in littore fluminis ore aꝑto dormiētē. inuoluit ſe limo quo faciliꝰ poſſit eius faucibus illabi. Sicqꝫ faucibꝰ ſuis irrepens exoſis crocodili viſceribꝰ tandem inde viuus exilit. ¶ Ex libro de naturis re rum. yſida a ſono vocis dicta eſt. Auis quidem par ua: ſed pennaꝝ venuſtate clariſſima: in dorſo colorē ha bet inter virideꝫ et ceruleū. In pectore vero p̄fert ima gineꝫ carbonum ardentium. Duos tātum habet in pe de digitos: vngues aduncos: ſed roſtrum paruuꝫ ac di rectum. Circa aquas aſſidua eſt: piſciculis viuit: terrā roſtro cauat: ibiqꝫ nidū congerit: ac fetus facit De hac opinat̉ vulgꝰ. quia ſi pelleꝫ cū plumis aui mortue d̓tra has ⁊ parieti infigas omni anno plumas ac ſi eſſꝫ ī cor pore cōmutabit ¶ Actor yſon eſt auis immūda ſecun dū legem: cuius natura nō fatis eſt nobis nota. Eſt au tem. vt legitur. de genere vulturū: ſed minor ꝙͣ vultur ¶ Ex libro de natura rerum. zeleutides ſunt aues. vt dicit plinius. quaꝝ ſuffragium a ioue deo petunt inco le montis caſini cum a locuſtis fruges illius vaſtantur Itaqꝫ a deo miſſe locuſtas depopulātur: et vnd̓ veniāt quo ve abeant ignoratur. ¶ Q De generatione auium. ¶ Ex ſacra hiſtoria. Reatis autem ex aqua volatilibꝰ: dixit eis de us. Creſcite et multiplicamini ſuper terram. Quod vtiqꝫ dicere nichil aliud fuit: ꝙͣ virtutē generatiuam ad ſui generis multiplicationē inſerere. Plinius libro. x. Generatio quidem auium ſimplex eſſe videtur: cum et ipſa ſua habeat miracula. Penna torū infecunda ſunt generi que aduncos vngueſ habēt Nulla ex his ſuꝑ quaterna parit oua Tribuit hoc au um generi natura: vt fecundiores eſſent fugaces earū ꝙͣ fortes. Plurima pariunt ſtruciocameli: galline: ꝑdi ces ſoli. Quedā omni tempore coeunt: vt galline et pa riunt: preterꝙͣ duobus menſibꝰ hiemis brumalibꝰ Ex his iuueneē plura ꝙͣ veteres: ſed minora. Eſt autem tā ta fecunditas vt alique et ſexagena pariant. alique qͦti die alique bis in die: alique intātuꝫ vt effete moriātur. Uolucrum animal parit veſptilio tantū: et lacte nutrit vbera admouēs. Coluibe pariunt oua bina palumbꝰ et turtur plurimum terna. Pauo a trimatū parit aunc primo vnum vel alterum ouum: ſequenti quaterna vel quina: ceteris duodena. Accipiter parit fere ſingulos nunꝙͣ plus ternos Is qui vocatur egolios quaternos. Coruus aliquādo parit et quinos Melancor iphus ſu pra. xx. parit: ſemper impari numero inequalia. nec ali as in pluribus tanta fecunditas: maior tamen paruis eſt ¶ Areſtotiles. Auiuum coitus eſt modis duobus: aut femina humi conſidente: vt in gallinis: aut ſtante vt in gruibus. Auium genera coeunt in fine veris ac principio eſtatis: et tunc ponūt oua: et pullos extrahūt Sed alciō ſua ponit in principio hiemis: et cubat. xiiii diebus anteꝙͣ cōpleantur vt dictum eſt ſuperius. Sūt autem quedaꝫ aues caſte: ſicut illa que non coit: niſi ſe mel in tempore. Oſcines preter exceptas faciunt fetuſ ante vernum eqͥnoctium aut poſt autumnale. Ante ſol ſticium quidem dubios: poſtea vitales. Generatio ml̓ ta non eſt in auibus boni volatus: neqꝫ curuoꝝ vngui um: quoniā aues multorum ouoꝝ. multe ſuperfluitatiſ ſunt. In auibus autem vncoꝝ vnguium tranſit ſuper fluttas in alas et plumas ⁊ vngues. corpuſqꝫ earuꝫ eſt paruū: ſiccum: acutum: ſed aues ponderoſi et non boni volatꝰ: vt gallina et cubeth .i. perdix. et alia ſimilia ge nera: multam habent ſuꝑfluitatē: et ob hoc mares multum coeunt: femineqꝫ multam habent materiam Colū be vero quaſi medie ſunt inter vtrumqꝫ genꝰ Sunt em̄ boni volatus ſicut vncoꝝ vnguium: ⁊ habent corpora ſicut ponderoſe Quouiā etgo boni volatꝰ ſunt: de ne ceſſitate tranſit earum ſuperfluitas in plumas et alas. Quaqꝫ eaꝝ pauca ſunt. id eſt bina. ꝓpter corpulentia vero ſuam et calorem ventris ouaut multotiens ſcꝫ de cies ī anno: maxime quia cibus eaꝝ de facili inuenitur Aues autem vncorum vnguiū non niſi difficile cibum ¶ AVI. acquirunt. I terum de fecunditate earum. Terum aues modice qͣnto magiſ paueſcunt tā to pluriū ouorum ſunt: quia corpora ſua maio ris ſunt humiditatis: et eoruꝫ crementū trāſit in ſperma. Alia vero genera magis ſicca ſunt: ideo ma gis iracunda: quoniaꝫ ira fortis non eſt niſi in corꝑibuſ multe ſiccitatis Gracilitas quoqꝫ cruriuꝫ in paruis aui bus et debilitas conuenit huiuſmodi coitui et ouorum multitudini: ſicut accidit hominibus: quia cibꝰ ad cru ra trāſiens tranſit eis ī ſuꝑfluitatē ſpermatum. Aues autem vncorum vnguiū habent pedes fortes: et crura groſſa ꝓpter vite ſue regimen: ⁊ non potant Itaqꝫ cuꝫ humor naturalis ⁊ accidentalis conueniens ſit genera tioni ſpermatis. Aues huiuſmodi non ouant ad plus: niſi ad quattuor oua. Deniqꝫ ſicut accidit arboribꝰ: ꝙ que multum fructificant cito deficcantur: qꝛ cibus traſ it in ſemen: ſic et galline quedam que multū ouantes: ⁊ forte duo in die: cito moriuntur: quia cibꝰ tranſit in ſꝑ ma. Item auium femine non deſiderāt cōitū: ſicut maſ culi. quia matrices earum ſunt ſub pariete ꝓpe renes: maſculi vero contracti ſunt interius: ⁊ indigent multo coitu ꝓpter ſpermatis multitudniē. Iteꝫ aues parue q̄ faciunt pullos multos: pullificant incōpletos: non eniꝫ generant cibū eorum generationi ſufficientem. Ideo ſi oculus pulli irundinis dū paruus eſt extrahatur: iterū creſcet. Gallina ⁊ columba coeunt ⁊ pullificāt toto an no: preterꝙͣ in tropicoruꝫ menſibus. Turtur poſt tres. menſes coit. pregnans eſt diebus. xiiii. ⁊ totideꝫ cubat Pauo pullificat poſt trienniuꝫ. Sola irundo inter vo latilia carnes comedētia bis in anno pullificat. Itaqꝫ turtur et palūbus ⁊ irundo bis in anno pullificant et bi nos. Columba ſepe. pauo vero ſemel: gallina ⁊ anſer: et anas: et perdix: et faſianus ſimul multos. Aquila vero cetereqꝫ rapaces aues: non niſi duos vel in anno ſemel aūt ſi plures eos ꝓiiciunt. Eſt autem auiū vociferatio magis in tempore coitus. Perdix in coitu facit odoreꝫ fetidum. Gallina poſt coitum horripilationes habet ¶ Actor. De luxuria quoqꝫ ⁊ coitu columbe et cubeth. i. perdicis multa ſuperius dicta ſunt. CVII. De nidificatione auiū. ¶ Areſtotiles. Rūdo quando vult p̄parare nidum. miſcet cū ¶ O ꝑalea lutū. Qd̓ ſi lutū nō inuenerit intrat aquā et poſtea cinerē ſucqꝫ domui parietes vt hō facit Partes duras in fundamēto ponit: ⁊ domū adeo mag nā. vt ſibi ſufficere poſſit. extruit. Aues autem graueſ nō habent nidum: vt alie: ſed vadunt ad loca plana: ibi qꝫ manſionem faciūt ex ſpinis et alia materia ⁊ hoc ꝓ pter accipitrem et vulturem: ⁊ ꝓpter calorē. Quedam autem ex auibus nidificant in cauernis et lapidibus. liche auis nidificat ſuper arbores ex lana ⁊ pilis. Ci nomolgus nidum ſuum facit ex cinomomo ſperice ſuꝑ arbores altas: ad quas nemo poteſt aſcendere. Hakra kōꝫ .i. vpupa ſuū nidū facit ex homīs ſtercore Pliniꝰ vbi ſupra. Alcionuꝫ nidi figura: reliquarū quoqꝫ ſoler tie nos admonet. Neqꝫ em̄ auuim ingenia magis aliqͣ parte ſunt admiranda Irundines. vt ſupra dictum eſt luto conſtruūt: ſtramento roborant. Si quando inopia eſt luti madefactum multa aqua pennis puluerē ſꝑgūt Liber Decimuſſeptimus Ipſum quoqꝫ nidum mollibꝰ plumis flocciſqꝫ cōſtruūt tepefaciendis ouis: ſimul ne durus ſit infantibus pul lis. Alcionum quoqꝫ nidi admirationeꝫ habent. Pile figura paululū eminentiore perꝙͣ anguſto grandium ſpongiarum ſimilitudine. In genere vite ripaꝝ eſt: cui nidus ex arido muſco ſic abſoluta pila perficitur: vt in ue niri non poſſit aditus. Picoꝝ ars ſurculo primis in ramis ſuſpenditur cyati modo: vt nulla quadrupes poſ ſit accedere. Balgulos quidē ipſos pedibus dependen tes ſomnum cape confirmant quia tutiores ita ſe eſſe ſꝑant Iam publicum quidē omniuꝫ eſt: tabulatā ramo rum ſuſtinendo nido proīde eligere cameraqꝫ ab imbri aut fronde ꝓtegere denſa. In arabia cynnamolgꝰ cyn namī ſurculis nidificat. Plumbatis igitur eos ⁊ ſagit tis decutiunt īdigene mercis gratia. In ſchitis auis q̄ dam magnitudine otidis: binos parit in pelle leporina ſemper in ramoꝝ cacuminibus ſuſpenſa. Pice cum ni dum ſuū ab homine videri ſentiūt: alibi oua trāſgerūt In auibus autem quaꝝ digiti non ſunt accōmodati ꝯ plectendis ac trāſferēdis ouis hec traditur ſolertia mi rabilis. Surculo quippe ſuper oua ſua bina impoſito: ac ferruminato alui glutino: ſubdita ceruice medio eqͣ vtrinqꝫ libra deportant alio. Nec his minor ſolertia q̄ cunabula in terris faciunt: ꝓhibente corporis grauit a te ſublimia petere. Merops nidificat in ſpecū defoſſa ſex pedum altitudīe Perdices ſic muniunt receptaculū ſpina et frutice: vt contra feras vallantur abunde. O uis quoqꝫ ſtragulum molli puluere cōtumulant: nec in quo loco peꝑerint: incubant. ULVIII ¶ De generatione ouorū. ¶ Iſidorus. Mnium aut volucrum generabis naſcuntur. Primū em̄ oua gignūtur: inde calore mater ni corporis formatur et animantur ¶ Pliniꝰ li. decimo. Uolucrum animal parit veſpertilio tantū: ſo la que pullos lacte nutrit admouēs vbera. In terreſtri bus autem oua pariūt ſerpentes. ¶ Areſtotiles. Que dā animalia generant animalia non diſtincta neqꝫ for mata: et quod ex his habet ſanguinē facit oua Cumqꝫ generatur animal ex aliqua parte oui: reſiduum erit ci bus nati. Qua duos colores habētia: non ſunt penitus rotunda: ſed ex vna parte acuta ꝓpter diuerſitatem q̄ ſemper in cis eſt: ex albo in quo eſt principium. Eſtqꝫ pars oui acuta inferiori pare durior: quia debet cuſto dire principium: quod eſt in ouo et exit vltimo pars a cuta qꝛ cū matrice eſt cōtinuata Ex animalibus ouanti bus auium genera faciūt oua completa: dure teſte: niſi accidat occaſio ꝓpter infirmitatem Et oua qͥdē ex ſper mate fiunt: et habēt duos colores album et citrinū. Et gnimalibꝰ quideꝫ quorum natura calidior eſt diſtincta ſunt iſta duo: et citrinum maius eſt albo ⁊ terreſtre. In animalibus auteꝫ humidioribꝰ et minoris caloris. Al bum maius eſt et humidius: ſicut accidit habitantibuſ in locis aquoſis: et que abundant arboribus. Tale eſt et genus piſcium. vnde nō eſt in eis album ſeparatum ꝓpter paruitatem caloris: et multitudiuem partiſ frigi de terreſtris ſꝫ eſt quaſi mixtio ex albo et citrino. ⁊ ideo colorem vnū habet. Qua quoqꝫ venti duos habent co lores Non eſt cauſa diuerſitatis colorum mas et feni na: tanꝙͣ album ſit ex mare: citrinum ex femina Sꝫ am bo ſūt ex ſuperfluitate femine: et ē pars calida: pars ve ro frigida. Cunqꝫ fuerit in eis calor multuſ ſeꝑabūtur ibi duo colores Cum autem modicꝰ non poterit ibi di uidere. Sperma vero maris ſuſtentat tantum. Ideoqꝫ prius apparent oua parua alba. poſtea fiunt citrina: ꝓ pter multitudinem nrixtionis ſanguinis. ¶ CIX ¶ De complemento eorū. Pud ꝯplementum aūt exit color: ⁊ fit albuꝫ in circumitu citrini. ſicut humor ebulliens circū quaqꝫ: quoniā album naturaliter caliduꝫ eſt: ⁊ in eo ca lor anīe: Citrinum autem intra: quia terreſtre Beniqꝫ ſi quis oua multa miſcuerit: et in veſica ponens decoxe rit: inueniet citrinum in medio: et album cōtinens ipſū Ereſcit autem ouū: ſicut creſcit embrio per receptionē cibi: qui vadit in matricem per vmbilicū. Teſta vero q̄ eſt in circumitu oui: quidem mollis eſt: ⁊ poſtea dureſcit nō tamen multum quia ponenti dolorem induceret Cū vero exit coagulatur: et efficitur dura ſubito: quoniam infrigidatur. Exit autem acuta pars vltimo: quia cōti nuata eſt cum matrice. Et ſecūdum hunc modum acci dit etiam ſeminibus arboꝝ: ⁊ granis que cōmeduntur vbi em̄ eſt aggregatio duaꝝ partium vt fabe et ſimiliū ibi eſt principium in cōplemento: et ibi principiū ſemi nis. Igitur exitus ouoꝝ cōtrarius eſt exitui animalis. quoniam exitus aīalis eſt ſuper caput ⁊ principiū. ouū autem exit quaſi ſuper pedes Et cauſa eſt huius conti nuatio cum principio .i. matrice. Galline quidem et cō lumba cetereqꝫ multi coitus aues plus omnibꝰ faciūt oua: in quibus ſunt duo citrina ꝓpter cōgregationem duoꝝ ſpermatum ex duplici coitu: ⁊ in talibus ouis īue niuntur gemelli. Qua quoqꝫ quadrupedū ſunt dure te ſte: ⁊ habent duos colores: et calida ſunt ⁊ complentur ex calore terre et tēporis. .ALX. ¶ De natura ouorum. ¶ Iſidorus. Ua dicta ſunt ab eo ꝙ ſint vuida. vnde ⁊ vua dicitur eo ꝙ intrinſecꝰ humore ſit plena. Naꝫ humidum eſt quod exterius humorem habet. vuidum quod interiuſ. Duā autem quedā inani vento cōcipiuntur: ſed nō ſunt generabilia: niſi que fuerint maſculino concubitu concepta: ⁊ ſeminali ſpiritu pene trata. Quoꝝ vim tātam eſſe dicunt: vt lignuꝫ eo perfu ſum non ardeat: ac nec veſtis quidem contacta adura tur. Admixta quoqꝫ calce glutinare fertur vitri frag menta ¶ Plinius vbi ſupra. oua quideꝫ accto macera ta intantum emolliūtur: vt per annulos tranſeāt. Ser uari ea in lomento: aut hieme in paleis: eſtate in fur furibꝰ vtiliſſimuꝫ eſt. Sale autem exinaniri creduntur. ¶ Idem in libro. xxix. Firmitas putaminis tanta eſt vt recta nec vi nec pondere frāgatur Nec niſi parū īflexa rotunditate tota Et ne qͥd ouoꝝ gratie deſit candiduꝫ ex his admixtū viue calci glutinat vitri fragmēta: tan taqꝫ eſt vis vt lignum ouo perfuſum non ardeat ⁊ ne veſtis quidem aduratur. ¶ Areſtotiles in libro de ve getabilibꝰ. Quū in aqͣ dl̓ci mergit̉: in ſalſa vero natat. ¶ Ideꝫ in libro de animalibꝰ Diſpoſitio citrini in ouo eſt: ſicut diſpoſitio matricis a quā exit cibuſ embrioniſ que eſt in matrice. Tela extrinſeca eſt ſanguinea. Te ſta vero dura nō eſt niſi ouorum cuſtodia: ꝓpter occaſi ones que poſſent eis accidere cū exeunt extra. Citrinū tempore frigoris congelatur ⁊ poſtꝙͣ calefactū fuerit humidū efficietur. Album vero nō cōgelatur ex frigo re: ſed fit magis humidum: et cum aſſatur fit durum. Porro apud generationeꝫ pulli inſpiſſabitur: quia ſuſ ſtētatio pulli eſt ex ipſo. Citrinū autem eſt cibus pulli. Ideoqꝫ citrinum et album diſtincta ſunt telis ꝓpter di uerſitatem nature. Pulli autem in ouis exeunt ex par te acuta: per quaꝫ ſunt oua cum matrice cōtinuata. At aūt dictum eſt oua auiuꝫ completa ſunt dure teſte. om niaqꝫ habent duos colores album ſcꝫ ⁊ citrinum. Qua vero piſcium vnius coloris ſunt: ⁊ non ſunt completa ¶ De varietate ouorum. ¶ Idem. Tor ei qꝛ recipiunt crementū extra Ua volucrum quedam ſunt dura: quedaꝫ mol lia ſicut gallinaꝝ. Qua quoqꝫ diuerſificantur in colore ſecūdum diuerſitatem auium: quia q̄ dam ſunt albi coloris: vt columbarum ac perdicū Que dam citriui: vt ꝓpe paludes manentiū. Quedam vero Liber Decimuſſeptimus ſunt quaſi picta et quedā rubea. Auium etiam exn̄tiū circa fluuios oua diuerſantur ab ouis in ſicco manenti um: quia citrinum in iſtis eſt magis ꝙͣ duplum ad citri uū auiū ꝓpe ripas cōuerſantiū Item oua diuerſantur in figura: quia quedam ſunt acuta: quedā latā. et prius quidem exit latum: poſt acutum. Giuerſantur quoqꝫ ſe cūdum animaliū genera. quia quedā faciunt oua cōple ta ſicut aues et quadrupedia: pluraqꝫ ſerpentium gene ra. quedā vero n̄ ꝯͣpleta: ſicut piſces ⁊ mollis teſte: ⁊ ma lakye. Omnia em̄ oua iſtorum generū poſtꝙͣ ouantur creſcunt. Si quidem et quadrupedia quedam ouant vt lacertulꝰ et chencra .i. crocodilus et tortuca. ¶ Pliniuſ vbi ſupra. Itaqꝫ non ſolum aues gignūt oua ſed etiam quadrupes: vt cameleon et lacerta. vipera terreſtrium ſola intra ſe parit oua. vt piſces. vniuſ coloris ⁊ mollia Quoꝝ autem alia ſunt candida: vt colūbis et perdici bus. Alia pallida vt aquaticis. alia punctis diſtincta: vt meliagridū. alia rubri coloris. vt faſianis cenchridiſ Intꝰ aūt omue ouum volucruꝫ bicolor. Piſcium vero vniꝰ coloris: in quo nichil candidi. Auium oua ex calo re fragilia ſunt. Serpentuꝫ ex frigore leuia: piſcium ex liquore mollia. Que oblonga ſunt oua gratioris ſapo ris eſſe putat oratius flaccꝰ: feminaꝫ edunt: que rotun diora gignūtur: cetera vero marem. Iteꝫ oua aceto ma cerata intātum emolliūtur: vt per anulos tranſeant. ¶ CXII ¶ De operatione ouorū in cibo. ¶ Auicēna Alline recētia ceteris ouis meliora ſūt et qd̓ in eis eſt melius: eſt vitellus. Meliuſqꝫ earuꝫ artificium eſt. vt non cum aliquo coagulentur Poſt oua gallinarum ſunt oua auium que curſu eiꝰ ꝓ cedunt. Quā vero anatis et ſimiliū: mali humoris ſūt. ¶ Razi vbi ſupra. Qua elixata et indurata plus nutri unt. Ad digerendū autem durioria ſunt: tardiuſqꝫ de ſtomacho deſcendunt. Mollia vero velocius: que hiſ a quibus ſanguis multꝰ effluxit: ac vires imminute ſunt conferunt ¶ Iſaac in dietis. oua hoc ſunt in animalibꝰ volatilibus: qd̓ ſanguis et ſperma ſunt in animalibꝰ ā bulantibꝰ: ſicut em̄ ſanguis et ſperma ſunt materia om niū ambulantiuꝫ et nutrimenta: ita oua ſunt materia ⁊ nutrimenta volatilium Quā em̄ volatiliū maſculis ſue cūbentiuꝫ: hec duo dicuntur in ſe retinere: ſperma vide licet et nutrimentuꝫ. Proinde velociter et multuꝫ ſunt nutrientia et confortatia. velociter nutriunt ꝓpter ſub ſtancie ſubtilitatē ſuiqꝫ liquoris temꝑamentū. Corpo ris ſunt confortatiua. quia ꝙͣto plus calor naturalis ī cis operatur: tanto magis induratur: ſicut fieri vid̓mꝰ in exterioribꝰ. Quanto em̄ calor ignis in eis oꝑatur: tā to indurari incipiunt. Nutrimentū multum dant: quia tota ſubſtantia eoꝝ mutata: membris omnino non aſſi milatur. ꝓ ſui natura humane nature Maximeqꝫ eoꝝ vitella: quia in calore et humiditate ſunt temꝑata: ma gis videntur eſſe humane ſimilia cōplexioni. Sed tam̄ ſi aſſentur ab igne calorem ſuſcipiunt et ſiccitatem. vn̄ fiūt deſiecatiua: minuſqꝫ calori refrigeratiua. Si vero fuerint cum aqua elixa humiditateꝫ ſumunt. Proinde fiunt minus deſiccatiua: magiſqꝫ caloris mitigatiua. Albumē autem eoꝝ aliꝙͣtulum frigidum et groſſum. vnde eſt durum ad digerendū. Preterea oua inter ſe qͣ tuor modis diſcrepant. Primꝰ ꝓ animalium eſt natu ris et eoꝝ etatibus. Secūdus ꝓpter longinqͥtateꝫ tem poris ouoꝝ in aere manētium. Tercium eſt artificium coctionis eoꝝ. Quartus ſi plus ꝙͣ oportet vel minꝰ cō quantur. ¶.CXIII. ¶ De operatione ipſorum in medicina Auicenna. album ad frigiditateꝫ: et vitellus ad caliditatē Ua quideꝫ ad equalitatem tendūt: ſed ipſoruꝫ et ambo humida ſunt: precipueqꝫ albumen. Ex his au tem fortiora ſunt oua anſeris ⁊ ſtrucii. In ipſis eſt ſtip ticitas: ꝓprieqꝫ in vitello eoꝝ aſſato. Albumē auteꝫ ſe dat dolores mordificatiuos: ꝓpter ſui glutinationē. Co āgulata quidem tardioris ſunt digeſtionis et plurimi nutrimēti. Ex his autem meliora ſunt ſorbilia in aqua cocta. Suntqꝫ velocioris penetrationis Ex albumine oui factum epytima ꝓhibet ac remouet corruptionem coloris a ſole. Uitellꝰ aſſatꝰ ac tritus eſt epythima vti le panno ac nigredini. Qua aūt auis tarde. ſecūduꝫ qd̓ dicitur. bona ſunt tincture nigre: et experitur hora qua p̄parata ſunt ad illud cum filo lane penetrante in eis: ⁊ dimittitur donec cōſideretur an nigreſcat. Item oua ponūtur in emplaſtris apoſtematū et in cliſteribus: ꝓ pter vlcera apoſtemata. Liuiūtur quoqꝫ cuꝫ oleo ſuper eriſipilam. Conferūt etiam aduſtioni ignis et aque. Le niūt neruos. ⁊ conferunt omnibꝰ doloribus iuncturaꝝ et corize. aſperitati quoqꝫ pectoris et gutturis. Qua ſorbilia tuſſi conferunt et pleureſi. et ethice. raucedini vocis ex caliditate. et ſtricture auhelitꝰ. ac ſputo ſang uinis: ꝓprie cum ſorbetur vitellus tepidus Qua cocta in accto ꝓhibent fluxum ventris: ac diſenteriam Aſpe ritateꝫ quoqꝫ meri ac ſtomachi: et effuſioneꝫ materie rū ad ſtomachuꝫ et inteſtina Et eoꝝ vitellꝰ confert vlce ribus renum ac veſice precipueqꝫ ſi ſorbeatur crudus Qua aſſata ſuper cinerem ſine fumo conferunt ſolutio ni ventris ac diſenterie: ſi cōmedantur cum aliquibus ſtipticis et aqua agreſti Conferūt etiam aſperitati inte ſtinoꝝ ac veſice. Albumen oui ſedat dolorē oculi. Ui tellus autem cum croco et oleo roſato valde confert eiꝰ percuſſioni. Et cuꝫ thure linitur ſuper frōtē ꝓpter ocu li fluxus. Albumen iteꝝ ſi ſorbetur crudū confert flux ui ſanguis et mīctui ſanguīs. Qua omnia preſertī paſ ſerum augmentū faciunt in coitu ¶ Hali. ouum album frigidum humiduꝫ prodeſt obtalmīe calide ſi oculo īſtil letur: et etiam tuſſi que eſt ex humoꝝ acumine. aſperita ti quoqꝫ gutturis ſi ſorbeatur totuꝫ ſorbile: et ignis ad uſtioni: ſi ſuper locum frangatur. Cortices ouoꝝ ſi ab luti diligenter terantur: et eis oculus fricetur in qͦ ſunt puſtule vel vlcera: elimat albedinem ex eo. ¶LXIIII. ¶ De eodem ¶ Plinius libro xxix. Ua cum lanis imponūtur fronti contra epyfo rās. Nec opus eſt aliud ꝙͣ ex ouo candiduꝫ in fundi ac pollinem thuris. Qua quoqꝫ per ſe in fuſo cādido oculis epyforaſ cohibent: vrenteſqꝫ refrige rant. Infantibꝰ autem contra lippitudineſ admixto re centi butiro: vix aliud remedium eſt. Eadem cum oleo trita ignes ſacros leniūt foliis bete ſuperligatis. Quo rum candido in oculis etiam pili reclinantur hamonia cō trito et mixto: Et vari in facie cū pineis nucleis ac melle modico admixto. Ipſeqꝫ facies illite nō vruntur. Ambuſta aquis ſi ouo ſtatim occupentur: puſtulas nō ſentiunt. At quidam admiſcent farinam ordeaceaꝫ: et parum ſalis. Ulceribus autem ex ambuſto cum ouorū candido toſtum ordeum ⁊ ſu illo adipe mire prodeſt Ea dem curatione ad ſedis vicia vtuntur. Infantibus etiā ſi quid ibi ꝓcidat. Ad pedum rimas ouoꝝ candido de cocto cū ceruſe duoꝝ dn̄arioꝝ pōdere pari ſpume argē ti: exiguo deinde vino. Ad ignem ſacrum cādido ouoꝝ trito cum amilo. Aiunt et vulnera candido glutinari. Calculoſqꝫ pelli lutea ouoꝝ cocta vt indureſcāt admix to croco modice. Item melle ex lacte mulieris illita do lores oculoꝝ mitigāt. Uel cū roſaceo ⁊ mulſo lana ocu lis impoſita: vel cuꝫ trito apii ſemine ac polēta in mul ſo illita luteum oui deuoratum liquidum: ita vt non at tingatur dentibus: prodeſt tuſſientibꝰ. Toracis diſtilla tionibus: et faucium ſcabricie. Priuatim contra emor roydum morſum illinitur: crudum quoqꝫ ſorbetur oui Liber Decimuſſeptimus luteum. et prodeſt renibus. veſice: roſionibꝰ exulcerati onibus. cruentaqꝫ excreantibꝰ Quinqꝫ ouorū lutea in vini hemina ſorbentur. Diſentericis cuꝫ iure ſui puta minis et ſucco papaueris aut vino dātur. Celiacis ve ro cum vuepaſſe pinguis pari pondere et malicorio ꝑ triduum equis portionibꝰ. Et alio modo lutea ouoruꝫ trium lardi veteris et melle quadrantibꝰ. Umi veteriſ cyathis tribus trita ad craſſitudinem mellis. et cū opꝰ ſit auellane nucis magnitudine ex aqua pota. Item ex oleo fricta terna totis ouis pridie maceratis in aceto: Sic et illita lienicis. Sanguinem autem reiicientibus cum tribus cyathis mixti. Utūtur eiſdem ad liuentia ſi vetuſtiora ſint cum bulbis ac melle. Siſtunt et mēſes mulierum oua cocta et ē vino pota. Inflationes quoqꝫ vulue cruda cum oleo vl̓ vino illita. Utilia ſunt etiam ceruicis doloribus cum anſerino adipe et roſaceo. Se dis etiam vitiis durata igni. vt calore quoqꝫ proſint: Et condilomatis cum roſaceo. Item ambuſtis durata in aqua mox in pruna putamībꝰ exuſtis cuꝫ luteo ex ro ſaceo illiniūtur. Fiunt et tota lutea que vocant ſit iſta cum triduo incubata tolluntur. Stomachum diſſolutū confirmāt pulli ouoꝝ cum galle dimidio: ita vt ne ante duas horas alius cibus ſumatur. Dant et diſentericiſ pullos in ipſo ouo decoctos ammixta vin auſteri he mina: et pari modo olei polenteqꝫ. Mēbrana putami ni detracta ſiue crudo ſiue cocto labioꝝ fiſſuris mede tur. Putaminis quoqꝫ cinis in vino potus: ſanguinis eruptionibꝰ. Ac comburi ſine mēbrana oportet. ſic fit et dentifriciuꝫ. Idem cinis et mulierū menſes ſiſtit cū mirra illitꝰ. Qua quoqꝫ tota adiuuant partum cum ru ta et aneto et cimino pota e vino. Scabiem corporum et pruritum. oleo ac cedria mixtis tollunt. Ulcera quo qꝫ humida in capite cyclamino ammixta. Ad puris et ſanguinis excreationes ouū crudum cum porri ſectiui ſucco pariqꝫ menſura mellis greci calefactum haurit̉ Dantur et tuſſientibꝰ cocta et trita cum melle et cruda cum paſſo oleiqꝫ pari modo. Infundūtur et virilitatis vittis ſingula cum ternis paſſi amiliqꝫ ſemiuncia a bal neis. Aduerſus ictus ſerpentiuꝫ cocta tritaqꝫ adiecto naſturcio illinūtur. faucium tumorem cum tranſmeant cale factu fouent. ſolaqꝫ in cibo alūt: nec onerāt. et ſimi vin vſum ac cibi habent. Maceratoꝝ in aceto molliri putamen diximus. talibus cum farina in panem ſubac tis: celiaci recreantur. Quidam ita reſoluta in patinis torrere vtilius putant. quo genere non aluos tantum: ſed et menſes feminaꝝ ſiſtunt. Aut ſi maior ſit impetꝰ cruda cum farina ex aqua hauriūtur. et per ſe lutea ex his decocta rurſum in aceto donec indureſcant: iteꝝqꝫ contrito pipere torreantur ad cohibēdas aluos. Fit et diſentericis remedium ſingulare ouo effuſo in fictili vaſe nono: eiuſdemqꝫ oui menſura vt paria ſint omnia melle mixto mox aceto. Item oleo confuſis crebroqꝫ ꝑ mixtis quo fuerint ea excellentiora. hoc preſentaneum remediū erit. Alii eadem menſura pro oleo et aceto: re ſinam adiiciunt rubenteꝫ: vinumqꝫ. ⁊ alio modo tēpe rant. olei tantum menſura pari pineīqꝫ corticis duabꝰ ſexageſimis denarioꝝ. Uua eiuſ qd̓ rhum diximꝰ mel lis obolis quinqꝫ ſimul decoctis ita vt cibus aliuſ poſt quattuor horas ſumatur. Torminibus quoqꝫ multi me dentur ouabina cum alis piſcis quattuor ſimul terēdo ⁊ hemina vini calefaciēdo ſicqꝫ potando ¶ ALXV. ¶ De ouis venti. ¶ Areſtotiles vbi ſupra. It autem in auibus quādoqꝫ cōceptio per ſe ⁊ faciunt oua venti Sed hoc nō accidit: niſi ī aui I bus multe generationis: vt in gallinis et per dicibꝰ Non autem in auibꝰ boni volatuſ neqꝫ in auibꝰ curuoꝝ vnguium. Aues que ouant ex vento: recipiūt ventum in vere. Nec ſunt oua venti niſi ꝓpter materiā ſpermentaleꝫ que eſt in feminis ⁊ ſunt imperfecta: qm̄ indigēt ſemine maris. Qua quoqꝫ venti. ſicut ⁊ cetera duos habent colores: ⁊ plura ſunt ouis cōuenientibus generationi: ſed minora. quia nō ſunt completa. Mino ris etiā delectationis ſunt quādo comedūtur ꝓpter ml̓ titudinē ſuam: quia quod digeſtum eſt in omnibus re bꝰ dulcius eſt ⁊ delectabiliꝰ. ſic etiam oua piſcium non cōplenttr ſine maribꝰ. Dicunt autem aues non ouare priuſꝙͣ ſemel coeant Si vero ſemel cōierint: ſemꝑ erūt in eis oua: ſꝫ praua valde. Propter hoc dixerūt quidā ꝙ oua venti ſint ex reſiduo coitus. Sed hoc falſum eſt Uidimꝰ em̄ pullos galline: et aucas paruas: qͥbꝰ erāt oua ſine coitu Femine quoqꝫ cube th id eſt perdicū ſiue cōe ant ſiue nō: olofaciendo mares. vel audiendo voces eoꝝ implentur ouiſ. Columba quoqꝫ femina ſaltat ſuꝑ feminā ⁊ ſi nō fuerit mas: inuicem oſculātur: atqꝫ ex il lo coitu faciūt oua: ſed nō pullificant. Sine ſemine nā qꝫ maris oua cōceptui nō cōueniunt. Qua itaqꝫ venti ſunt in gallinis: columbis: ꝑ̄dicibꝰ: pauonibꝰ: et etiā an ſeribꝰ. Nec alterāt̉ ſub eis: ſꝫ qͣlia ſūt tl̓ia manēt ¶ Pli niꝰ libro. x. Irrita oua que hypenemia diximꝰ: aut quo qꝫ mutua femine inter ſe libidinis imaginatōne cōcipi unt: aut puluere: nō colūbe tātum ſed et galline: ꝑdiceſ pauones: anſeres: chenalope ces. Sunt autem ſterilia: ⁊ minora: et minꝰ iocundi ſaporis: ⁊ magis hūida Qui dā etiam vento putant ea generari. vn̄ etiā zephiri ap pellātur. Hec autem fiūt tm̄ modo vere. Urina fiūt in cubatione derelicta: que alij cinoſura dixere ¶ CLXVI ¶ De īcubatiōe ouorum. ¶ Idem ī eodem Ua incubari intra deceꝫ dies edita vtiliſſimū eſt Uetera aut recentiora infecūda ſunt Subit ci impari numero debent. Quarto die poſtqͣm cepere incubari: ſi ꝯͣ lum̄ cacumīe ouoꝝ app̄henſo vna ſcꝫ manu: purus ⁊ vniuſmodi ꝑluceat color. ſterilia exi ſtimātur eſſe: ꝓqꝫ eiſ alia ſubſtituēda fore. Sed ⁊ in aqͣ exꝑimentū eſt. Inane em̄ fluitat. Itaqꝫ ſidētia .i. plena ſubiici volunt Cōcuti vero exꝑimento vetant qm̄ non gignāt ꝯfuſis vitalibus venis. Incubatōni datur ini tium poſt nouam lunam: qꝛ priuſ inchoata nō ꝓueniāt In palūbis incubat femina pꝰ meridiē in matutinum. reliquo tꝑe maſculꝰ. Anſeres in aqua coeūt: ⁊ incubāt. femine tātum tricenis diebꝰ. vel .xxv. ſi tepidiores ſint. Aliena oua nō excludūt. Coruꝰ incubat aliqn̄ diebꝰ qͥ nis: ⁊ totidem parit. Serpentes etiam excepta vipera oua ꝯtexta in terra cubāt: ⁊ anno ſequēti fetū excludūt Crocodili vicibꝰ incubāt mas ⁊ femina: Cornicē incu bātem mas paſcit ¶ Areſtotiles. Auiuꝫ quedā femine ſole cubāt: ⁊ mas ꝓuidet eis cibū. Alie partiūtur tēpꝰ cubandi. Alie quoqꝫ ip̄a oua. ⁊ alia qͥdem cubat mas. alia vero femina. Turtures vero mas ⁊ femina cubāt oua. Colūbe quoqꝫ cubant ea: mas ꝑ diem: femine per noctē. Pauo cum femina coit: et iā ſuꝑ oua cubāte Cu beth aūt auis luxurioſa ſi inuenerit oua femine ſue frā git ea ne femina ſolicita ſit circa illa. Ip̄a tn̄ cubeth id eſt ꝑ̄dix duas acies aliqn̄ facit ex ouis: ⁊ femina cubat vna mas aliam Cūqꝫ teſte fiſſe fuerīt: vterqꝫ circa pul los ſuos ſolicitꝰ erit Gallīa ſi n̄ īcubauerit ſuꝑ oua ſua infirmātur et corrūpūtur. Qn̄qꝫ vero in ſterqͥlinio: vel in terra calida: vel etiā ſub puluinari: vel in ſinu complē tur ad pullificāduꝫ: qͣſi gallina incubāte. Eſt auis que nō cubat oua ſua: ſꝫ inuoluit ea corio vulpis vel leporis donec frangātur. Qua que gallina cubat in eſtate: fir dūtur ī .xviii. diebꝰ. hieme vero in. xxv. Aqͥla et anſer et cetere aues magne: cubāt. xxx. diebꝰ. Mediocres. x x. vt miluꝰ et accipiter. Qua qͣdrupēdū calida ſūt: ⁊ cō plentur ex calore terre: qꝛ ſuꝑ terram ouant. et ex calore temꝑis ꝓpter fortitudinē ſua. Ideoqꝫ ſedens ſuper ea facit hoc: n̄ ꝓpter cubatōnē vt aues: ſed ꝓpter cuſtodiā Qua autem auium ꝓpter debilitatem ſua indigent ca le factione ¶ AXVII Liber Decimuſſeptimus ¶ De corruptione eorum. Ues vncoꝝ vnguiuꝫ paucorum. vt victum eſt ſunt ouoꝝ. et multotiēs inuenitur vnū corrup tum. qꝛ modꝰ iſte eſt auiū calide nature. Deni qꝫ oua prima qͣrundā auium bis ouantiū corrūpuntur ꝓpter hiemē: et oua poſteriora ꝯplentur Pulloſqꝫ faci unt vt irūdinum. Gallina quoqꝫ ſicut iam dictuꝫ eſt: ſi nō incubauerit ſuꝑ oua infirmantur et corrumpūtur. Tonitrꝰ aūt ī horis cubationis ſuꝑueniēs oua corrum pit. in temꝑe quoqꝫ calido corrūputur: ſicut ⁊ vinū tur batur. Qd̓ accidit in ambobus ꝓpter ꝑtes ſuas terreſ tres. In ouis ſcꝫ ꝓpter citrinū in vino ꝓpter fecem: q̄ cum eo miſcetur. Recte aūt accidit hoc auibꝰ ouātibꝰ oua multa: qꝛ non eſt facile in omnibꝰ calor ſufficiens. Accidit aūt auibus vncoꝝ vnguiuꝫ. qm̄ ouant ouum vnuꝫ aut duo: ⁊ ml̓toriens vnum corruptum Natura nāqꝫ citrini multuꝫ calida eſt in iſtis: ⁊ quaſi contraria nature albumīs: et vadit ad hūiditatē que eſt in ip̄o al bumīe quaſi ebull iret ¶ Pli. libro. x. Si in cūbatū tonue rit oua ꝑeunt: et accipitris audita voce viciantur. Re mediuꝫ vero ꝯtra tonitruuꝫ eſt: clauꝰ ferreꝰ ſub ſtrami ne ouoꝝ poſitꝰ: aut terra ex aratro. Preterea ꝯcuti ea exꝑimento vetāt: qꝛ non gignāt: ꝯfuſis intra vitalibus venis. ¶ CLXVIII. De complemēto pullorum in ouis. ¶ Auguſtinus ſuper gen̄. libro primo. Icut autē ſuꝑiꝰ iam dictuꝫ eſt cum oua fouen tur ab alitibꝰ ſuꝑ ea iucubātibus: calor ille ma terni corporis etiā in formādis pullis admīcu latur: ꝑ quēdā in ſuo genere dilectōnis affectuꝫ ¶ Are ſtotiles. Qua qn̄ ponūtur in terra calefiunt: ⁊ ꝯpletur ꝑ ſe: ſicut in egipto: qꝛ ibi terrā aperiunt: et ea ponunt in ſtercora. Sepe quoqꝫ ponūtur oua in vaſis calidis: et ſic extrahuntur pulli ab eis. Ex ouis qͥdeꝫ generatio pulloꝝ diuerſatur ẜm tempꝰ generaqꝫ auiū. In gallīs em̄ poſtꝙͣ cubauerint: ꝑ tres dies apparēt ſignaᵉ pulli: et in maioribꝰ qͥdem hoc fit pꝰ multos dies: in minori bꝰ poſt pauciores. In hoc temꝑe citrinū aſcendit verſ acutū: ad locū illum a quo īcipit fiſſura. apparetqꝫ in al bo ſimile gutte ſanguīs qd̓ eſt cor: et mouet̉ ẜm motū anīati. Cū aūt trāſierūt. x. dieſ generatōis pulli: ꝯplebi tur pullꝰ: et erunt manifeſte om̄es ꝑtes eiꝰ Habetqꝫ ca put maiꝰ toto corꝑe: oculi tn̄ non vident illo tempe. in die. xx. quaſi fiſtulat pullꝰ: et ſi moueretur ouū: ille mo ueret̉. Cunqꝫ ante deceꝫ dies frāgitur ouuꝫ: inuenitur caput eiꝰ ſupra crus dextruꝫ: ante hoc tempꝰ eſt quaſi dormiēs: et eiꝰ oculi tremulat: nec vociferatur et in eiꝰ oculis et corde īuenitur ampulla: et qͣſi anhelās. Mu taqꝫ gallinaꝝ et colūbaꝝ aliaꝝqꝫ auiū oua etiā cōitus pullos nō faciunt. ¶ Pͣli. li. x. Omnibꝰ ouis medio vi telli ineſt parua velut ſanguinea gutta: qd̓ cor auiuꝫ exi ſtimāt. Primū in omni corꝑe id gigni opinātes Omni bꝰ aūt intꝰ caput eſt maiꝰ toto corꝑe. oculi ꝯpreſſi capi te maiores: in creſcēte pullo: candor in mediū vertitur luteū circumfūditur: viceſimo die ſi moueatur ouū. Iā qꝫ viuētis intra putamen vox auditur. Ab eod̓ tempe plumeſcit ita poſitꝰ vt caput ſupra dextruꝫ pedeꝫ ha beat. Dextrā vero alā ſupra caput. vitellꝰ paulatī defi cit. Aues omnes in pedes naſcūtur ꝯtra ꝙͣ reliquā ani ¶ De nutrimento pullorū ¶ Areſtotiles. malia. .¶LXIX. Ic ergo ex ouis auiuꝫ generatio fit: cum femi na ſuꝑ ea ſederit: eaqꝫ calefecerit: qm̄ ex vna ꝑte oui aīal exit: et reſidua crementuꝫ recipit: qm̄ ſiqͥdem auium creatio nō pōt interiꝰ ꝯpleri: poſuit natura cibū pulli in ouo citrinum .ſ. q̄madmodū in ani mali lac in māmilla. Principiū em̄ generatōnis pulli eſt ex albo oui: qꝛ prīcipium aīe eſt ex calido: cibꝰ autē eſt ex citrino .i. vitello. Albuꝫ em̄ naturaliter eſt hūiduꝫ et in eo eſt calor aīe. Et citrinū qͥdeꝫ ꝯgelatur: albū ve ro nō. Et primuꝫ qͥdem qd̓ generatur ex mēbris eſt cor ⁊ vena magna: ex qua fit ramificatō in duoſ vmbilicoſ qͦꝝ alter ꝓcedit ad telam ꝯtinentē citrinū: alter ad telā ꝯtinentē al̓ et eſt ſub tela teſte. Per vnum ergo accipit pullꝰ cibū ex citrino .ſ. alter aūt extenditur et ꝑuenit vſ qꝫ ad telā cōtinentē pullū: et aſſimilatur ſecūdine: Te la qͥdem extrīſeca ſanguinea: qm̄ eiꝰ diſpoſitio eſt ſicut diſpoſitio matricis: et in circumitu citrini eſt ſcd̓ina te ſta oui: et aſſimilatur tele cōtinenti matricē. qͣſi cooꝑto rium quia cooꝑit embrionem et matricem. ¶ CXX. ¶ De excluſione pullorū. Um aut creuerit pullꝰ diminuetur vmibilicꝰ: qꝛ debet animal illīc exire Reſiduū vero ci trini ⁊ vmbilici qd̓ ꝑuenit ad citrinum. exit vltimo: qꝛ natꝰ ſtatī debet habere cibū. Eritqꝫ citrinum adhuc in tra cum vmbilico: ideo qꝛ nō pōt habere cibū ex matre nec pōt cibum ſtatim acquirere. Cōplentur autem cito pulli in diebꝰ calidis: qꝛ tūc tempꝰ calidū adiuuat digeſ tionē creationis Cum aūt. vt dictū eſt. ante dies deceꝫ frāgit̉ ouū: inuenitur eiꝰ caput ſupra crus dextrū. Qua lōgā acuti capitis ꝓducunt mares. rotūda ⁊ obtuſa fe minas: ⁊ ex ouis qͥdeꝫ duoꝝ citrinoꝝ q̄ ex duobus ſper matibꝰ ꝓueniunt: ſi fuerit tela diuidens inter ſperma pͥ mi coitꝰ ⁊ ſꝑma ſecūdi: pulli gemelli ꝓcreātur. Si vero cōtinua fuerit: erit pullꝰ moſtruoſꝰ ¶ Iſidorꝰ. Pulli di cūtur oēs auiū fetꝰ recēter nati: eo ꝙ polluti ſint. vn̄ eti am veſtis nigra pulla dicitur ¶ Pli. li. x. Aues auteꝫ omnes in pedes naſcūtur: cōtra ꝙ reliqua anīalia. Tra ditur tn̄ noctuaꝫ: bubonē: picum: arbores cauanteꝫ: tro gonē: cornicē a cauda de ouo exire: qꝛ pōdere capitum ꝑuerſa ouā poſterioreꝫ ꝑtem corꝑum fouēda matri ap plicent ¶ Idem. Pulli celeriꝰ excludūtur calidis diebꝰ. Ideoqꝫ eſtate fetus educitur vn̄ viceſimo. hieme vero. xxv. Irūdini ceci primo pulli: et omnibꝰ fere qͥbus nu meroſior eſt fetus. ¶LXXI ¶ De educatione pullorū et carnibus eorū Uod aūt ex aīalibus eſt intelligentiꝰ magꝭ ha bet ſolicitudineꝫ circa filios. Itaqꝫ poſt cōple mentū remanet inter parentes et filios amici cia ſicut accidit in homībꝰ et qͣdrupedidꝰ. Nō eſt ꝯſue tudo vt mares ſoliciti ſint circa filios: ſed femine magꝭ. Colūba tn̄ cum pullificauerit. ſtatim mas regit pullos Et ſi femina tardet ad illos redire: ꝑcutit eam mas: et ad nidū redire cogit. Aqͥla vero ꝓiicit ouum vel pullū ſi plꝰ ꝙͣ duo euenerint. ſimiliter et coruꝰ. ſed eſt auis q̄ pullum aqͥle ꝓiectū nutrit. et eſt que pulluꝫ coruoꝝ. Itē aqͥla et omnes aues vncoꝝ vnguium ſtatim vt vident pullos ſuos poſſe volare percutiunt eos alis. et eiiciunt a nido: preter hauꝫ .i. cornicem que cogitat d̓ pullis: eti am poſtꝙͣ volant. Aues quoqꝫ grauis volatus eiiciūt pullos ſuos. quoniā graue eſt eis adducere cibum. Eſt quis que cogit pullos ſuos ſolem aſpicere: et cuius ocu lus primum lacrimatur interficit ipſum: et inde cibat ceteros. Uultur quoniā auis famelica eſt: inuidet pul lis ſuis cuꝫ impinguātur. nec paſcit eos niſi de cibi ſui reliqͥis. ipſos quoqꝫ eiicit anteꝙͣ volare poſſint Sed eſt auis que proiectos illos nutrit cum pullis ſuis ¶ Iſaac in dietis libro. i. Pulli ſūt leuioris digeſtionis ceteris volatilibꝰ domeſticis. et laudabilem ſa. guinem gene rant. appetitus confortatiui et omnibus naturis cōue niētes ¶ Actor. Columbini pulli cuius nature ſint dic tum eſt ſupra vbi de columba Hec de auibꝰ dicta ſuf ficiant. Liber Decimuſoctauus ¶ Continentia libri decimioctaui. Ecimuſoctauus liber agit de piſcibus et monſtris marinis: ⁊ habet liber iſte centū II quadragintaſex capitula: ſicut ſequi vide ris per ordinem. E creatione piſcium. .ii. Ecorporibꝰ ⁊ menbris eoꝝ .iii. Edentibus ⁊ linguis eoꝝ. De branchis piſcium. .iiii. De pinnulis et caudis eoꝝ. De vita et memoria piſcium. .vi. .vii. De ſenſibꝰ eoꝝ. De anhelitu ⁊ ſomno eoꝝ .viii. De alimento piſcium. .ix. De piſcium impinguatōe De elemento aque qual̓r ſit eis connaturale .xi. De manſione piſcium in aqua .xii. De conuerſatione piſcium per aque loca. .xiii De variatōne piſcium ſcd̓m tempora .xiiii. De vario motu piſcium .xv. De morbis ac ſenectute eoꝝ. xvi. De inimicicia quorundam ad inuicem xvii. De diuerſis generibꝰ piſcium xviii De diuerſis figuris piſcium .xix. De multiformi ſpecie eoꝝ .xx. De diuerſis tegumentis piſcium xxi. De carnibus piſcium ⁊ adipibꝰ eoꝝ .xxii. De multiplici diuerſitate carnium ip̄oꝝ xxiii De electōe piſcium melioꝝ ad comedendum xxiiii De venatōne ſiue piſcatōne eaꝝ. xxv Adhuc de eodem xxvi. De luxuria hoīm ī captura ⁊ eſu piſciuꝫ xxvii De nomībus piſcium .xxviii De naturis piſciū ẜm ordinē alphabeti ⁊ pͥmo de abre mone ⁊ achande ⁊ accipendro: albireꝫ ⁊ alphoraꝫ. xxix. De allece De anguilla xxx. xxxi. De aranea ⁊ ariete ⁊ arimi .xxxii. De aſpidochelone ⁊ aurata xxxiii De balena xxxiiii De borbotha et botha et brenna .xxxv. De cancro xxxvi. De eodem .xxxvii. De operatōne cancroꝝ ī cibo ⁊ medicīa xxxviii. Adhuc de eodem xxxix. De caucio et capitato et carpera. De ceto. xli. Adhuc de eodem xlii. De cibo ac ſpermate ceti xliii. xliiii. De cocleis De conchis xlv. De congro ⁊ coreꝫ et coruo xlvi. De dentrice et die. xlvii. De eceloa xlviii De ethenai vel echino xlix. De eodem .l. De medicinis ex eodem. De effimerone et eſcaro. .lii. liii. De exoceto .liiii. De faſtaleone et faſteꝫ et fice. De gardone et gladio et glauco De gobione ⁊ grauo lvi De hamio et hyrundine lvii. De ycino marino lviii De eodem lix. De kalaōꝫ et carbora et kylock De leone et lepore lxi. De medicīs ex lepore marino lxii De locuſta lxiii. lxiiii. De lupo De lucio lxv. De megare ⁊ milagine et miluo lxvi. De multipede De mugilo lxvii lxviii De mulo lxix. De medicīs ex mulo .lxx De murena. lxxi. De eodem lxxii. De murice lxxiii. De mure et muſculo et muſtela lxxiiii De narco et nautilo et nubo lxxv. De orbe et oſtrea lxxvi. De medicīs ex oſt rea lxxvii De pagro et pauo et pectine ⁊ perca lxxviii. De pinna et plaice. lxxix De porco marino lxxx. De pungitiuo lxxxi De purpura lxxxii. De medicīs ex purpura. lxxxiii De raithe et raha .lxxxiiii. De rana marina lxxxv De rumbo lxxxvi De ſalmone. lxxxvii. De ſcolopendra et ſcorꝑione lxxxviii De ſepia. lxxxix. De medicīs ex ſepia .xc. De ſphungia ſiue ſpongia xci. De medicis ex ea xcii. De ſolari et ſolea xciii De ſpinachia et ſquacina xciiii. De ſtella et ſturione .xcv. De tentha et thitimallo et torpedine xcvi De trebio et tructa xcvi xcviii. De venth et vipera et vmbra De vranoſcopo et vrtica et vulpe. xcix. .c. De monſtris marinis De ahune De barchora cii. De caab et cane marino ciii. cili De celethi et ceruleo De chilone et chricho c De crocodilo cvi De eodem cvii. De medicīs ex eo cviii De delphino cix De eodēm De amore delphinoꝝ ad ꝓleꝫ ip̄am et ad īuicemᵐ. cxi De familiaritate delphī ad homīem cxii. De medicīs ex delphīo cxiii. De dracone marino. .cxiiii. De equo marino et equinilo et equo flumīs. cxv De felcho et foca et galatha cxvi De karabone et kylione cxvii De krolri. cxviii. De leuiathan et ludolacha et loligine cxi De monacho marino ⁊ monoceronte. cxx De nere ide ⁊ orcha cxxi De perna ⁊ piſtro et placaniſta cxxii De polippo cxxiii De polippi ſagacitate. cxxiiii De polippoꝝ generatōne cxxv De captura ip̄oꝝ vel venatōne cxxvi De ſcilla et ſerra cxxvii De ſtinco cxxviii. De ſyrena. cxxix cxxx. De teſtudine De teſteo cxxxi De thinno cxxxii De medicīs ex thinno cxxxiii. De tortuca cxxxiiii De vacca et vitulo marino cxxxv. De yppotamo cxxxvi. De eodem cxxxvii. De zedroſo et ziphio et zidrach cxxxviii De zitirone cxxxix. De ſexu piſcium cxl De multiplici genere piſcium cxli. De coitu piſcium cxlii. .cxliii. De piſcium impregnatōe De ip̄oꝝ ouatōne cxliiii. De pullificatōne .cxlv. De tꝑibꝰ ouādi et pullificādi ip̄oꝝ piſciū cxlvi. ¶ Liber ¶ Decimuſoctauus ¶ De generatione piſcium ¶ Ca. .I. Adem die creati ſunt piſces: quā et volucres: vide licet die quīto et ex eadeꝫ ma teria qm̄ ex aqͣ Ideo eniꝫ ſub eadē die factꝰ eſt ornatus ae ris ⁊ aque qm̄ hec duo elemē ta tenent natu ram mediaꝫ lu minoſi corꝑis id eſt. celi vel ignis: et opaci. ſcꝫ terre. Unde et in hoc ꝯueniunt: ꝙ vtrūqꝫ luīs et obſcuritatis eſt receptibile. Utrumqꝫ rarefactibile ⁊ ꝯdenſibile. vtrūqꝫ in alteruꝫ de facili ꝯuertibile. Sicut ergo aer ornatus eſt ſuis ani malibus. id eſt. volatilibꝰ quē pn̄t ex eo reſpirare ꝓpter craſſitudinē hūoris: ⁊ quoꝝ corꝑa pōt ſuſtinere: ſic ⁊ aqͣ ſuis .i. natatilibꝰ q̄ pinnul̓ ſuis innitūtur aq̄ natādo: ſi cut aues pennis ſuis aeri volādo. Et qm̄ aer iſte inferi or rōne hūoris tenuis quo ꝯtextꝰ eſt: humide nature de putatur .i. aque. Ideo d̓r aqua ꝯmune ꝓductiuum vtro rūqꝫ: vbi legitur. Producāt aque reptile anīe viuētis: ⁊ volatile ſuꝑ terra ⁊cꝭ. ¶ Iſidorꝰ. Ideo aūt que ī aqͥs natant reptilia dicūtur ꝙ reptādi ſpēm hn̄t vel naturā. Quedā vero genera piſciū ideo amphinia dicunt̉: quia ambulandi in terris vſuꝫ: ⁊ natādi in aquis officiū hn̄t Amphion em̄ grece vtrūqꝫ d̓r. Nam ī aqͥs ⁊ in terris viuūt: vtpote crocodili. yppotami .i. equi fluuiales. Ce tera vero piſciū genera viuere ſine aqua nō queunt: qͥa emer gendi ſpūs ⁊ reſpirādi natural̓ eis non ſuꝑpetit: ſi cut hoībꝰ qui huiōi aeris ſpiramīe vtūtur. Qd̓ em̄ nob̓ eſt ſpūs: ill̓ eſt aqua: q̄ viuendi mīſtrat ſubſtantiā ¶ II. De corporibus et menbris eorū ¶ Areſtotiles in libro de animalibus. Iſciū genus imꝑfectū eſt in menbris exteriori bus: qꝛ nō habet alas: nec pedes: nec manus: ⁊ corpꝰ eius ꝯtinuū eſt cuꝫ capite ⁊ cauda. Om̄s quidem mōdi piſciū hn̄t caput anteriꝰ et poſteriꝰ cau daſ nō ſeꝑatas. Nullum vero genus piſcium hꝫ colluꝫ aut virgaꝫ: ſiue teſticulos: aut māmillas: p̄ter delphinū Nec vias coitus hn̄t manifeſtaſ: nec inſtrumentū mani feſtum ſenſus preter oculos. Carent em̄ auribus ⁊ naͣri bus: ſed hn̄t vias tm̄ auditꝰ ⁊ odoratꝰ. Nec hn̄t palpe bras piloſas: qꝛ palpebre ip̄oꝝ duri corii ſunt. Ocl̓i pi ſcium duri ſunt: ꝓpter groſſitudinē aque. Non hn̄t pal pebras: qꝛ nec hn̄t aliud ꝓhibens: ſicut anīalia q̄ habi tant in aere: hn̄t qͣſi ꝓhibētia infinita. Hn̄t aūt linguā: ſed nō diuiſam: q̄ ſenſus hūiditatū eſt in anīali aquoſo paruo tꝑe: Cibuſqꝫ feſtine trāſit in ventrē qꝛ nō pōt in ore diu manere. exͣheret̉ enī hūiditate ꝑ aquaꝫ. Et ſi qͥs nō declinauerit os ad vnā ꝑtem nō apparebit lingua Eadem etiā cauſa dentes omniū piſciū acuti ſunt: p̄ter eſcaꝝ: qꝛ ſcꝫ ꝓpter humiditatē cibū in ore diu tenere n̄ pn̄t. Om̄e quoqꝫ os quo indigetur ad vigorem: eſt mul te fiſſure: ſicut anīaliuꝫ acutoꝝ dentiū ⁊ piſciū. In qui buſdam anīalibꝰ inuenit̉ fel ſuꝑ ep̄ar: ⁊ quibuſdā ab in teſtino pendet: qꝛ natura fellis eſt ex natura ventris in ferioris: ⁊ manifeſtatur ꝓpe in piſcibꝰ: qꝛ piſces oēs ha bent fel: ⁊ om̄e anīal ocl̓os habet: p̄ter marina coriū du rum in modū teſte hn̄tia. Oīaqꝫ anīalia marina pedes hn̄tia: multos hn̄t pedes. Quedā anīalia marina nō ha bent auriculas: vt delphin ⁊ calane: Quedaꝫ hn̄t aures diſcooptas: vt cheleti ⁊ halan. Ea quippe q̄ magni cor pͥoris ſunt hn̄t aures manifeſtas: ⁊ ſunt boni auditus. Item anīalia magna q̄ ſunt in mari: vt delphinꝰ ⁊ bale na: hn̄t māmillas et lac. Animalia vero ouantia: vt pi ſces nō hn̄t illa. Item quidā hn̄t orificiū in oppoſito: qͥ dam in anteriori: qͥdam in dorſo ſicut delphini. Et illi qͥ dem qͥ comedūt carnē: hn̄t orificia bone oꝑatōniſ. Qui vero n̄ comedūt: hn̄t orificiū ꝑuū pauce oꝑatōis. Oīa quidem aquoſa q̄ hn̄t os ⁊ caput inferiꝰ: ⁊ paſtū ex ꝑte inferiori. hn̄t exitū ſuꝑfluitatis ſuꝑiuſ in dorſo: vt yrici us marinꝰ. In piſcibꝰ ouātibꝰ natura creauit ſpinam. Quedā etiā genera hoc ꝓpriū hn̄t: ꝙ ſpine gͣciles ſunt in carnibus oſſium eoꝝ. Iterū genera piſciū carēt voce qꝛ carent pulmone. Preterea quidā hn̄t coriū corticibꝰ plenū: ⁊ quidā aſperū. Nullū aūt iſtoꝝ geneꝝ habet te ſticulos: nec exͣ nec intra: ſicut nec anīal carens pedibꝰ. Delphini quidē ⁊ ſil̓ia q̄ magni corꝑis ſūt: nō habent brāchos ſed cannā: qꝛ pulmonē hn̄t ⁊ cannaleꝫ: vt dice tur infra. ¶ III. ¶ De dentibus et linguis piſcium Entes. vt dictū eſt. oīm piſciū acuti ſunt: vt ſer ra: preter vnū genus .ſ. eſcaꝝ: ⁊ in pluribus qͥ dem linguis ⁊ palatis piſciū dentes ſunt: qꝛ pi ſces aquā cum cibo recipiunt. Quapropter ſubito cibꝰ vadit ad ventrē: nec diu manere pōt in orificiis eorum Ideoqꝫ ne intret aqua vētres eoꝝ ⁊ impleat illos. pro pter hͦ oīm eoꝝ acuti ſunt dētes vt cito cibū abſcindāt ⁊ in locis diuerſis ferant: qꝛ cum multitudine dentium fit abſciſio cibi citiꝰ in ꝑtes ꝑuas: ⁊ hoc erit loco molli ficatōis. Dentes quoqꝫ piſciū incuruati ſunt: qꝛ vigor illoꝝ eſt in eis. Itaqꝫ piſciū genꝰ habet dentes: preter quoſdam ꝑuos: vt quid grece d̓r eſcaraꝫ. Ideoqꝫ d̓r ꝙ iſte ſolus ruminat: hac videlꝫ cā: qm̄ anīal dentes hn̄s ī vtraqꝫ mādibula: nō ruminat. Et om̄s quidē piſciū dē tes acuti: vt poſſint abſcindere cibum ac diuidere: ꝙͣuiſ abſciſio illa ſit mala ⁊ incōpleta: qꝛ nō pōt cibus in ore ſuo manere longo tꝑe. Ideoqꝫ piſces molares nō hn̄t: ⁊ ſi haberēt ocioſi eſſent. Quedā genera duos hn̄tia cui mos aperiūt et claudūt eos: vt pecten ⁊ moōꝫ. Piſces vt dictū eſt. hn̄t linguā: ſed nō diuiſam: ⁊ habent in ꝑte menbꝝ ſil̓e lingue ad vſum ſenſus cibi. At in piſce nō apparet lingua: niſi multa inſpectōne: qꝛ guloſi ſūt val de. In pluribꝰ aūt eſt palatū carnoſum. Et qͥdaꝫ ſtoma cho carent oīno. Quidā vero ſtomachū habent paruuꝫ ꝓpter decoctōnis cibi iuuamentū. Quidā etiā piſces n̄ hn̄t ventres carnoſos: ſicut ventres auiū. Et quidaꝫ in ventribꝰ habent ꝑtes ꝓminētes in qͥbus deponūt cibū Et iſta quidē mēbra in piſcibꝰ inueniūtur ſuꝑiꝰ: in aut bus aūt inferiꝰ: apud inteſtini ꝯplementū. Quidā itaqꝫ dentes habēt acutos ſubtiles. Et qͥdam habent addita menta ſicut muſce: ꝑ q̄ cibū accipiunt: Et hec ita fortia ſunt: vt his qn̄qꝫ teſtaꝫ alioꝝ ānialiū ꝑforent. Marina quedā dure teſte fortem habent linguā. Marinū aīmal quod dr̄ lrobi om̄s dentes habet acutos. Et etiā ponit vnū ſuꝑ alium. ſicut genus ſuū diuerſat̉ a generibus pi ſciū: qꝛ piſces. vt dictū eſt. habēt dentes acutos: Et nō eſt in iſtis anīal habens duas acies dentiū. Piſces nō habent ꝓprie linguas: ſed menbꝝ ſil̓e ſpine non abſolu tum: extentū: in quibuſdā etiā nō apparet oīno lingua ſed inuenitur lingue locus: lenis: continuus: non appa rens: niſi ꝑ magnam oris aꝑtōem. ¶ IIII. ¶ De branchis piſcium Abent piſces quiddā in aīmalibꝰ ꝓpriū: natu ram ſcꝫ branchoꝝ. Et hoꝝ quidā habent bran chos paucos: quidā multos ẜm ꝙ calor cordis eſt paucus vel multus qꝛ ſemꝑ calor ponit motū voloci orem ac fortiorem. Et ob hoc habentes brāchos ml̓tos Liber Decimuſoctauus viuere poſſunt in terra multo tꝑe. Omne animal recipi ens humidū habet branchos: ⁊ ſepe vadit ad terraꝫ. Quidā vero piſcis aqua ſordida ſtrāgulat̉: qꝛ branchi eius ſunt ꝑui: ⁊ ideo piſcatores turbat aquā quādo vo lunt ip̄m venari. Quorundā piſciū branchi ſunt ſpino ſi: quorundā cartilaginoſi: qui ꝯuenientes ſunt motui. Sunt aūt parui. tenues. ⁊ extenti Piſces. vt dictū eſt. Multos habētes brāchos viuere poſſunt in terra lon go tꝑe. Omneſqꝫ modi quoꝝ creatio ſil̓is eſt creatōni ſerpentiū: qꝛ non indigent ml̓ta infrigidatōne. Igitur habent piſces ꝓprium auriculas. ſcilicet in capite. id ē. branchos: ꝑ quos attrahūt aquā ⁊ reiiciūt. Et quidā eoꝝ habent duos: quidā quattuor in vtrāqꝫ ꝑte flexos Delphin. vt dictū eſt. ⁊ ſil̓ia magni corꝑis nō habent branchos ſed cannā: qꝛ pulmonē habent ⁊ cannalem Nullū aūt ex piſcibꝰ pōt hr̄e brāchos ⁊ anhelare ſiml̓. Sub brāchis in lrabari pediculi multi inueniūtur a qͥ bus interficiūtur. ¶ Pliniꝰ li. ix. Piſces brāchos ha bentes nō exiſtimāt quidā anhelitū reddere: ac ꝑ viceſ reciꝑe: vt areſtotiles. ¶ Idem in libro eodem. Piſciū alij branchias habent multiplices. alij vero ſimplices Per has qͥdem emittūt aquā in ore acceptā ¶ Ambro ſius in exameron. Piſces brāchos habēt ſicut nos pul monē quas nūc quidem explicāt ⁊ aperiunt: nunc impli cant ⁊ operiunt: ſicqꝫ aqua ſuſcipit̉ ⁊ trāſmittit̉ ac pe netrat: ⁊ munꝰ reſpiratōnis ꝑ eas implere videt̉ ¶. V ¶ De pinnulis et caudis eorum I Atatilia q̄dam habēt alas ſiue pinnulas: et q̄ daꝫ habent alas qͣttuor. duos ſcꝫ in facie .i. in latere: ⁊ duas in dorſo: vt piſcis cartheca dictus. Que dam vero duas habent alas: vt om̄s piſces longi ac le nes: ſicut anguilla ⁊ murena. Porro quedā nō habent alas: vt chelety. Nullūqꝫ qd̓ ex eo eſt amplū habet cau dam: vt baſchea maris: ⁊ illud genus nō natat niſi per amplitudinem corꝑis eius. Rana vero marina habet alas. Et oīa quoꝝ finis amplitudīs ad ſtricturaꝫ decli nat. Oēs aūt piſces marini habentes pedes natāt cuꝫ eis: ⁊ cum alis: vt totum genus malalrie .i. mollis car nis ⁊ ex carne tantū. Et hoc genꝰ velociter mouetur ī natando: ita ꝙ a ripa ꝓcedit ad pelagus: vt archoſis: ac genꝰ multoꝝ pedum. karabo ex piſcibꝰ dure carnis mouetur cum ſua cauda motu veloci ſicut motu alaruꝫ ſuaꝝ Theuchea vero .i. crocodilꝰ mouetur ⁊ natat cuꝫ ſuo pede ⁊ cauda: ⁊ qͥcqͥd de minori cōfertur ad maius Ale piſcium ad natandū cōuenientes ſunt: qꝛ remis ſi milia ſunt. Ideo aūt alas habent qꝛ nō ambulant cum pedes non habeāt. Nec eſt poſſibile piſcibꝰ hr̄e qͣttuor alas ⁊ duos pedes. Piſces āt quidā habent branchos ⁊ pedes: ⁊ nō habent alas oīno ſed caudā latā nō ſpiſſā Quidā vero piſces lati corꝑis habent quattuor alas: duas in ventre ⁊ duas in dorſo. Porro qͥdā piſces lon gi nō hn̄t alas: in dorſo: neqꝫ pedeſ. Quidā vero piſciſ longi corꝑis n̄ habet alas. nec natat niſi ꝑ flectōeꝫ cor pis: quia mouetur in aqua: ſicut ſerpens repit in terra Piſces qͥdā habēt alas tantuꝫ: qꝛ eoꝝ creatio eſt lōga ſil̓is creatōi ẜpentiuꝫ q̄ vtuntur flexibilitate ſui corꝑiſ loco duaꝝ alaꝝ. Quida habent duas alas tātū in dor ſo qui nō ꝓhibentur a natatōe ꝓpter corꝑis longitudi nem. quidā habent alas ꝓpe caput: qꝛ .ſ. nō habent lō gum corpꝰ. qui vero ſerpentibꝰ aſſimilantur nō habent alas: vt murena. Et eadem eſt cā qͣre ſerpentes nō ha bent pedes. Utūtur enī hmōi flexibilitate corꝑis loco duaꝝ alaꝝ: ⁊ ob hoc in terra repunt: et longo temꝑe vi uunt. Habent āt omnes modi piſcium caudas nō ſeꝑa ratas. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Pinnaꝝ vero piſciū diſcri mina fiunt: q̄ pedum vice piſcibꝰ date ſunt. Nullis qui dem ſupͣ quinas. quibuſda bine. quibuſdā trine. aliqui bus nulle. In fucino tm̄ lacu piſcis eſt qui pinnis octo nis natat. Bine qͥdem oīno longis ſunt: vt lumbricis ⁊ anguillis et congriſ. Nulle vero murenis: qͥbꝰ nec brā che ſunt. Hec oīa flexuoſo corpoꝝ impulſu ita vtuntur mari: vt ſerpentes terra. In ſicco quoqꝫ repunt. Iōqꝫ talia etiaꝫ viuaciora ſunt. et ē planis quoqꝫ aliqͣ vt pa ſtinace: pinnas non habent. Ipſa quippe latitudine natant. Sed et que appellantur mollia: vt polippi: nō habent qꝛ pedes illi pinnarum vicem preſtant. ¶ Am broſiꝰ vbi ſupͣ. Sicut enī auis aereꝫ volatū celeri ſecat ita piſcis aquā natando incedit. et vtriqꝫ generi caude alarumqꝫ remigium ſuꝑpetit. Itaqꝫ piſces ad priora ſe alis ſubrigunt et vlteriꝰ ꝓcedunt. Caude quoqꝫ gub̓ nacl̓o vel quo velint facile ſe ꝯuertunt: vel impetu quo dam ē regione iter ſuum dirigunt l.VI. ¶ De vita et memoria piſciū. ¶ Comeſtor. Otabiles auteꝫ dicunt̉ aīme piſcium et auiuꝫ reſpectu anīe hoīs. ille nāqꝫ mouent̉ de eſſe ad non eſſe: illa vero nō qꝛ ꝑpetua eſt. ¶ Iſidorus Pleriqꝫ putauere ideo anīam nō viuā: ſed anīaꝝ viua rum reptilia piſces appellatos eſſe ꝙ eis nulla mēoria ſit: nec aliqͣ vita velut rōne vicinior: ſꝫ fallit eos exꝑien tia minor. nam piſceſ hr̄e memoriā certiſſimuꝫ eſt quod ip̄e ſum exꝑtꝰ: et exꝑiātur qͥ poſſunt et volunt. Nam qͥ dam fons magnꝰ in bellenſium regione refertꝰ eſt piſci bus vbi ſolent hoīes deſuper intuentes eis aliquid ia cere qd̓ ſibi vel p̄ripiant ꝯfluentes vel inter ſe diripiāt ꝯcertāteſ. Quo paſtu aſſue facti: deambulātibꝰ ſuꝑ orā fontis hoībꝰ. Ipſi quoqꝫ cum eis gregatī natādo eunt et redeunt: expectantes vnde aliquid iactent: quorum p̄ſentiam ſentiunt. ¶ Plinius libro vndecimo. Aqua tilia in ip̄o ſpiritu viuētiā ſenſum habent victus ac ge neratōnis et oꝑatōnis: atqꝫ etiam de futuro curam au ditum. olofactū et guſtum: eximia p̄terea nature dona ſolertia animum: ⁊ artē. ¶ Ambroſiꝰ vbi ſupra. Itaqꝫ vnuſquiſqꝫ piſcis vſu nature impreſſo: tam ꝙ in patrie finibus ſe retinet: et ultra incolas ꝓdire ſuſpectum ha bet. Aliqua tamen piſcium genera nō īgenii facilitate loca mutāt: ſed fouendi partus neceſſitate. Oportuno tempore ex diuerſis locis ad plurimos ſinꝰ maris: qua ſi communi cōſilio cōuenientes: ꝯiuncto agmine aqui lonis flatus captant: et mare ſeptentrionale petunt: et ꝓpontidem ſinum violēto impetu intrant. Quis piſci bus hec annūciauit loca: ꝑcepta tēpora. Quis tribuit diſpoſitionem viandi: ꝯmeandi ordinem: metas ⁊ tem pora reuertendi. Agnoſce quis ille ſit imperator. qui ſenſibꝰ vniuerſoꝝ ſuū effundit imperiū: qui non ſolum magna penetrat ſed ꝑ mīma quoqꝫ ſe diffundit Diuīe legi piſcis obſequitur: ⁊ hoīes ꝯͣdicunt. Piſcis ſolenni ter obaudit mādata celeſtia: ⁊ hoīes irrita faciunt dei p̄cepta. ad ponti fretum in eſtate tranſeunt: eo ꝙ ſinus ſit dulcior: qꝛ ſol nō tandiu in hoc freto immoratur: vt omnē aquā dulcem exhauriat atqꝫ potabilem: qua ma ritima delectātur. Itaqꝫ nouit piſcis tempus pariendi nouit tempꝰ eundi ac redeundi nature inſpiratōe: que vera eſt magiſtra pietatis. ¶ Actor. Habent ergo pi ſces animā ſenſibilem: ſicut ⁊ aues: ceteraqꝫ anīalia: qꝛ non tm̄ modo viuūt ſicut arbores: ſed habent memoria ſenſum. appetitum. ¶ Areſtotiles. Eſt aūt marinum anīal qd̓ cōmune eſt inter naturā arboꝝ ⁊ anīaliū. Nā qꝛ qn̄qꝫ abſolutuꝫ eſt: ac cibatur: ⁊ ſentit ꝯuenientia ſi bi: vtiturqꝫ aſperitate corꝑis ſui ꝓpter ſaluatōnem. cō municat cum anīalibꝰ. Quia vero non dormit: ⁊ eſt ap plicatū lapidibus. cōmunicat cum arboribꝰ: nec habet ſuꝑfluitatem manifeſtam. ¶ Idem in libro de morte et vita. Anīalia quidem aquatica breuioris ſunt vite: ꝙͣ pedibus gradiētia: qꝛ humida ſunt ⁊ aquoſa: et tale ve lociter corrumpitur: qꝛ frigidum eſt ac denſabile. Ani mal etiā qd̓ eſt ſine ſauguine ꝓpter eādem cauſam cito Liber Decimūſoctauus corrumpitur ¶ Idem in libro de anīalibus. Illa tn̄ pi ſciuꝫ genera quoꝝ generatio eſt vt ſenpentū. longo tꝑe viuunt in terra qꝛ nō multuꝫ indigent refrigeratōne. ſcꝫ vt murena ⁊ anguilla. ¶ De ſenſibus eorū. ¶ Idem in eodem. VII Iſus paucus eſt in animalibꝰ palpebra carenti bus quoꝝ ocl̓i nō claudunt̉. vt ſpiritꝰ viſibilis Cadunatus confortetur. ⁊ quieſcens recreetur. vnde paucus eſt eoꝝ viſus qꝛ oculi eoꝝ ſepiſſime aperi untur: ⁊ foras viſus emittitur: hoc in marinis beſtiis ī uenitur. Piſces extremos diſcernūt colores. Unde pi ſcatores non vtuntur colobiis albis neqꝫ nigris neqꝫ rubeis. Eſt autem piſcis cuiꝰ aſpectus in dextra parte acutior eſt. ꝙͣuis non ſit naturaliter acuti aſpectꝰ. Pi ſces etiā audiunt. Unde ⁊ videmꝰ ipſos a ſono fugere Item ⁊ odorant. Ideoqꝫ rem habent quelibet genera piſcium venatiōi ſue appropriatā. qm̄ diſcōuenientem ip̄i olofaciunt ⁊ fugiunt. Et quidaꝫ ꝑ fetida deprehen duntur. Cunqꝫ piſcatores volunt vt exeāt piſces in la pidibꝰ manētes ꝯfricant ora cauernaꝝ lapidū ſalſis q̄ cuꝫ illi olofaciunt cito exeunt ac deprehendūtur. Qui dam etiā piſces diligunt odorem rerum cōbuſtaruꝫ in fumum Ideo cremātur ſepie carnes. cōprehendūturqꝫ per odores eaꝝ. Piſces quoqꝫ guſtabilia ſentiunt. Io qꝫ plures eoꝝ venātur aliquid quod in cibo diligunt Habent ⁊ tactus ſenſum. Ideoqꝫ plures eoꝝ nō tāgūt vas quo venant̉: niſi ſit nouū. In omībus quoqꝫ āniali bus ſenſus viſus eſt ſupͣ ſenſuꝫ auditꝰ: ⁊ ſub viſu olofa ctus. maxīeqꝫ in modis piſciū: qm̄ audiunt ⁊ olofaciūt ⁊ non hn̄t in capite aliud inſtr̄m. Anīalia magni corpo ris in mari hn̄t aures manifeſtas: ⁊ ſunt boni auditus ¶ Ex libro de naturis rerū. Piſces in noctibꝰ eq̄ ſicut in die cernunt. ¶ Plinius li. x. Piſces quidē auditus nec menbra habent nec foramīa: Audire tn̄ eos palam eſt. vt patet. cum eos plauſu cōgregari feros ad cibuꝫ cōſuetudine in qͥbuſdā viuariis ſpectetur: ⁊ in piſcinis ceſaris genera piſcium ad nomen venire quoſdam ſin gulos. Itaqꝫ ꝓduntur etiaꝫ clariſſime audire mugil lu pus ſalpa chromis: ⁊ ideo in vado viuere. Olofactum his eſſe manifeſte patet. Quippe non om̄s eadem eſca capiūtur: ⁊ priuſꝙͣ appetāt odorātur. Quoſdā ⁊ ſpelūq̄ latentes ſalſamento illitis faucibus ſcopuli piſcator ex pellit: velut ſui cadaueris agnitōem fugientes. Senti ne quidā nauium odorem fugiunt ꝓcul: maxīe tn̄ piſciū ſanguinē Conueniūt quoqꝫ ex alto etiā ad quoſdā odo res: vt ad ſepiam vſtam: ⁊ polippū que ob id cogūtur ī vaſis ¶ Idem in li. ix. pregelidā hyemem om̄s ſentiūt ſed maxīe qui lapidem in capite hr̄e exiſtimātur: vt lu pi. coracini. ſciena. pagri. Cum hyemes aſꝑe fuerīt ml̓ ti ceci capiūtur. his itaqꝫ menſibꝰ iacent ſpeluncis cō diti. ¶ Areſtotiles. Piſces licet nō habeāt certa inſtr̄a olofactꝰ olofaciūt tn̄. Quidaꝫ em̄ fugiunt cum olofece rint maxīe ſanguinē piſcium: vel qn̄ vas venantiuꝫ fu erit vetus vel ſordidum. Quidā etiā habent auditum. vnde in quiete oportet eos venari Uenātur aūt piſces ante aſcenſionē ſolis: qꝛ tunc nō vident. Quidam etiā in hyeme vadunt a ꝓfundo maris ad ſuꝑficiem prope terram querendo calorem: ⁊ in vere reuertūtur ad pro fundum. ¶ VIII. De anhelitu et ſomno piſcium. ¶ Plinius libro nono. Iſces branchos hn̄tes nō exiſtimāt quidā an helitum reddere: ac ꝑ vices reciꝑe: vt areſtoti les. Accedūt apud me certe efficacie: vt credā etiā oīa in aquis ſpirare ſue nature ſorte. Sepe anno tata eſt eſtiuo tꝑe piſciū quedā anhelatio: ⁊ alia tranqͥl lo velut oſcitatio. Ip̄oꝝ quoqꝫ qui ſunt in aduerſa opi nione de ſomno piſciū cōfeſſio. Quis enī ſine reſpirati one locus ſomno. Preterea bullantiū aquarū ſufflatō luneqꝫ effectu Conchaꝝ quoqꝫ corꝑa augeſcentia ſuꝑ oīa eſt: qd̓ eſſe piſcibꝰ auditū ⁊ odoratū ex aeris vtrīqꝫ materia dubiū non eſt. Odorem quippe nō aliud ꝙͣ in fectum aerem intelligi poſſe. Quamobrē opinetur qͥſqꝫ de his vt ei libitū fuerit. Miratur archadia ſuū exoce tum appellatū ab eo: ꝙ exit ī ſiccuꝫ cā ſomni. Circa cli toriū vocal̓ hic truditur eſſe ſine branchis ¶ Idem in li. x. Aquatiliū quoqꝫ exiguū quiddā: etiaꝫ qui de cete ris dubitant: dormire tn̄ exiſtimāt: nō ocl̓oꝝ argumen to: qꝛ non hn̄t genas. Uerum ipſa quiete cernuntur pla cida ſeu ſoporata: nec alia ꝙͣ caudas mouentia: ⁊ ad tu multū aliquē pauentia. plani vero piſcium in vado ita dormiūt: vt manu ſepe tollantur ¶ Aręſtotiles vbi sͣ Somnꝰ piſciū plus eſt de nocte ꝙͣ de die: ideoqꝫ inſtr̄o tres dentes hn̄te figūtur ⁊ nō mouentur In ſomno qͥe ſcit piſcis: ⁊ non mouetur ex eo niſi cauda ſolummodo motu modico. Si vero aliqͥd ꝓpe ipſum motum fuerit: cito euigilat ⁊ fugit. Plures aūt piſces ⁊ anīalia mari na dormiūt ſuꝑ terrā. arenā ⁊ lapidem: in maris ꝓfun do. ¶ Ex libro de naturis rerū. Oēs piſces ⁊ anīalia mollis teſte. vt dicit areſto. modici ſōni ſunt Ꝙ tn̄ dor miant ꝑ clauſionē palpebrarū nō ꝑpendit̉: qꝛ palpebraſ nō hn̄t: ſed qꝛ manu capiūtur: ⁊ in ſomno ferro tridēte ꝑcutiūtur. ¶ IX ¶ De alimento piſcium. Iſidorus Iſces dicti ſunt a paſcendo. Nam pleriqꝫ her bis paſcūtur: ac minutis vermibꝰ. Alii ſe inui cem deuorāt: ⁊ minor apud illos eſca maioꝝ ē. Non aūt vt bos ⁊ ouis ex vna tm̄ ꝑte dentes hn̄t: ſed vtreqꝫ ꝑtes armate ſunt dentibꝰ: quos ideo dep̄ſſos et acutoſ hn̄t vt edant cito ⁊ ſine aliqua mora trāſmittāt ne ſi diutiꝰ cibum verſarent: aquarū illuuione dentibꝰ eoꝝ eſca poſſit auferri ac dilui. Deniqꝫ nō rumināt ex cepto eſcaro: qui ſolus in his ruminare ꝑhibetur. Ambroſius. Piſces nō vt anīalia terrena nutriunt̉ nec manus humani tactu ⁊ alimento: vlloue delinimen to delectantur: ⁊ tn̄ in viuariis ſuis ſeruātur. Herbis pleriqꝫ vermibuſqꝫ veſcūtur. ⁊ qͥdam ſeinuicē deuorāt ſuaqꝫ carne paſcūtur. Minor apud illos eſca maioris eſt: ac rurſus ip̄e maior a validiore deuoratur: fitqꝫ ſil̓ in vno ventre prede: vindicteqꝫ cōſortiū ¶ Areſtotileſ vbi sͣ. Piſces ī maiori ꝑte carnem comedut: omēſqꝫ ci bātur pullis ſuis tꝑe pullificatōnis. Piſciū quidaꝫ ha bent orificiū in oppoſito: quidā in dorſo ſicut dephini. et om̄s modi qͥ dicūtur chelety: nec recipiūt cibum niſi qn̄ reuertūtur ſuꝑ dorſum. Qd̓ n̄ fecit natura ꝓpter ſa lutem tm̄: ſed vt retardent ſe in accipiendo cibū: qm̄ hͦ genus anīalia comedit: ⁊ habet additamentuꝫ tenue: ꝓ pter hoc non pōt eſſe bone abſciſionis. Si enim eſſet le uis comeſtionis cito moreretur ꝓpter nimiā repletiōeꝫ Anīalia teſtea immobilia cibant ſe ab aqua dulci. Et anīalia mollis teſte cōmedunt herbas ⁊ quodlibet: vt cācri lapidoſi. Om̄e vero malalrye .i. molle creatum ex carne tm̄: comedit carnem. Et anīalia q̄dam ſcꝫ marīa vt chelety ⁊ onagri. atqꝫ cetera: veſcuntur carne tantū modo. q̄dā herbis. q̄dā ſtercore ac luto. Om̄ſqꝫ piſces ſeſe comedunt: p̄ter faſtaleon. Quidā enī non comedit carnē oīno. Et quidā cibatur a ceno. Ideoqꝫ pondero ſus eſt: ac ſepe natat: vt carnis ſue lutū abluat. Nulluꝫ marinū anīal comedit pullos ſuos: ⁊ ideo multiplicant̉ Cum aūt cōplentur: ab illis comedūtur. Quida piſcis cum habet timorē: abſcondit caput ſuū in corꝑe ſuo: ⁊ occultas caput comedit carnem. Quidā vero ruminat vt quadrupes: ⁊ alios venatur piſces: cum natāt ſuper aquā. Quidā ex aqua ſordida ſtrangulatur: qꝛ brāchi eius ſunt parui: ⁊ ideo turbāt aquā qn̄ volūt eā venari Motꝰ piſciū fit ad koykōꝫ ꝓpter cibū ⁊ paſtū qͥ bonꝰ Liber Decimuſoctauus eſt ibi ⁊ vtilis ꝓpter aque dulcedinem. ¶ Ex libro d̓ na turis reꝝ. Om̄s piſces maris inuicem ſe cōmedunt: ex cepto quodā aīali qd̓ areſtotiles faſtaleon vocat: et hoc ideo: qꝛ carnē nō comedit oīno. Quidā vero applicant̉ ad petrā ⁊ abſoluūtur qn̄ querūt nutrimentū: ⁊ hoc no cte: poſtea redeūt ad petrā. Quidā cauernas in harena parant. quidā in luto ⁊ tm̄ os emittūt. Om̄s piſces ci bātur a pullis ſuis tꝑe pullificatōnis: ꝑui quoqꝫ come duntur a magnis. quidā piſcis ex aqua clara cibatur: ⁊ aqua turbidā ſtrāgulatur ¶ De piſciū impinguatōne. ¶ Areſtotiles Luuie cōferunt piſcibꝰ preterꝙͣ ꝑuis. Tꝑa ve ro ſicca nocent piſcibꝰ: ſicut ⁊ humida volatili bus. Maior itaqꝫ ꝑs generū piſciū impingua tur in annis pluuioſis: qꝛ tunc inueniūt cibum multum ⁊ aqua pluuie valet oībus illis: ſicut cōuenit terre plā tis. Qm̄ ergo maior pars piſciū ad pluuias mutatur. Ob hoc in fluminibꝰ ⁊ lacubꝰ impinguātur. Et ex aqͥs pluuiaꝝ eis maxīe ꝯuenit aqua pluuie eſtiualiſ. p̄cipue vero ſi ver ⁊ eſtas ⁊ autumnꝰ pluuioſa fuerint. Et vni uerſal̓r cū annus hoībus bonꝰ fuerit: tunc impinguan tur piſces: ſed non in locis frigidis. Multa quoqꝫ plu uia quoſdā piſces excecat: nō ex multitudine pluuie ip ſius: ſed ex frigore. Multa pluuia ꝯuenit oībꝰ teſtei cō rii qꝛ inde mare dulciꝰ efficitur Omībꝰ inꝙͣ teſtei corit ꝯuenit aqua pluuial̓ preterꝙͣ vni .ſ. torcholich: qꝛ ſi gu ſtauerit morietur illa die. Conueniūt etiā ad impīgua tōnem ꝓpria loca piſcibꝰ: qm̄ aliqͥ ꝓpe terrā: ⁊ qͥdam in ꝓfundo maris impinguātur: ⁊ qͥdā in ambobꝰ. Quidā aūt impinguantur in locis in quibꝰ eſt viridis aque nu bes: ⁊ cum ibi dep̄hendūtur ſunt meliores Piſces qui carnes comedunt: cibum in aqua viridi multuꝫ inueni unt. Non autem impinguātur piſces in locis frigidis. Omnes piſces lapidoſi pinguēs ſunt. Piſces qui latēt in ꝓfundo maris in hyeme: poſt eiꝰ latentiā impinguāt̉ valde. Quidā impinguātur vento ſeptentrionali: vt pi ſces longi: ⁊ ob hoc dep̄hendūtur in eſtate multi. Qui dam autem impinguātur vento meridionali: vt piſces ampli. .XI. ¶ Qualiter elemētum aque ſit in eis cōnatu rali Iſidorus Uedā genera piſcium. ſicut iam ſupͣ dictū eſt. ideo viuere ſine aqua nō pn̄t: qꝛ emergendi ſpi ritus ⁊ reſpirādi natural̓ nō ſuppetit: ſicut hoī bus qui huiꝰ aeris ſpiramine vtuntur: quod enī nobis eſt ſpūs: illis eſt aqua que viuendi miniſtrat ſubſtantiā Delphini quidē ⁊ ſil̓ia magni corꝑis nō hn̄t branchos ſed cannā: qꝛ pulmonē habent ⁊ cannalem: ꝓpter exitū aque qn̄ accipiūt cibuꝫ in aqua: nulluſqꝫ ex eis pōt hr̄e branchos ⁊ anhelare ſil̓. Locus aūt cannal̓ ē in anteri ori cerebri. Et hoc quidē genus anhelat: qm̄ ex aīalibꝰ magnis eſt: ⁊ indiget multo calore ad iuuamentū motꝰ Ideoqꝫ pulmonē habet ſanguine plenū: ⁊ naturali ca lore. Et ẜm vnum modū eſt illud anīal agreſte caretqꝫ pedibus: ⁊ accipit cibum ex humido ſicut aquoſum Mouētur piſces. vt dictū eſt. ad koykoꝫ ꝓpter paſtū qui eſt ibi bonus ⁊ vtilis: ꝓpter aque dulcedinē ¶ Pli nius li. ix. Piſcium om̄e genus p̄cipua celeritate adolē ſcit. maxīe in ponto. Cauſa eſt: amniū multitudo dulceſ aquas inferentiū. Piſces modicis imbribus gaudent̓ alunturqꝫ Quippe ⁊ harundines ꝙͣuis in palude nafe nō tn̄ ſine imbre adoleſcūt. Et vbicūqꝫ piſces in eadeꝫ aqua fuerint aſſidui ſi nō affluat exanimātur. ¶ Am broſiꝰ. Bona mater eſt aqua piſcibꝰ: ſine qua nō eſt vi uere. Nec a ſue parentis ꝯſortio ſeꝑari: nec a ſue alitri cis munere diſcerni. Qd̓ eniꝫ nobis eſt ſpūs aeris: hoc aque eſt illis. Piſces oua gignunt: ⁊ aquis fouenda cō mittunt. Non nidos vt aues terunt. nō diuturni fotuſ laborem induūt: nec cum ſui moleſtia nutriūt: quin po tius ouuꝫ cadit: quod aqua ſue quodā nature gremio: qͣſi nutrix blāda ſuſcipit: ⁊ aīal celeri fotū reddit XII ¶ De manſione piſcium in aqua vel terra Areſtotiles. Quoſa vero dicuntur anīalia duobꝰ modis Uno modo: qꝛ māſio eoꝝ et nutrimentū eſt in aqua: ⁊ aquā interiꝰ recipiūt ac reuomūt: nec ſine ip̄a viuere queunt: ſicut pluribꝰ accidit piſcibus. Alio modo qꝛ licet manſio eoꝝ ac nutrimentū ſit in aqͣ non tn̄ recipiunt aquā intus ſed aera: ⁊ que interiꝰ reci piunt aquā maris: nō guſtant aliud de agreſti. Quedā aūt viuunt in aqua deinde mutātur in aliam formam: et viuunt extra. Quedam vero in aqua viuūt: quia ad petram applicata ſunt. Et hoꝝ quedaꝫ a petra cui ap plicantur non deſcendunt nec ſeꝑantur: niſi ab aliquo per attractōnem ex inſperato ad motum cogantur. Quedam vero ſic ſūt applicata: ꝙ quādo querūt nutri mentuꝫ ſuū ſūt abſoluta Multa quoqꝫ abſoluta ſūt: at nō mouētur a locis ſuis. Item quedam manent in ripa quedam in luto. quedam in harena Item quedā aīalia vt dictū ē. manēt in aqua nec viuere poſſūt extra. vt tor tuce aquoſe: crocodilus: yppotamꝰ ⁊ ranarum genus Quedam vero manent in aqua ⁊ pariunt vel creant in terra: et quedā in terra manēt et cibātur aqua. Delphi nus ⁊ balena ⁊ oī a cannas hn̄tia quibus hanelant: ma nent in aqua. Media ſunt inter ambulātia et miarina: et in vtroqꝫ ꝯmunicāt: quia recipiunt aquaꝫ ꝑ cānam: et aerem ꝑ pulmonem. Hec aīalia ꝓpter cibum et cum cibo aqua recipiunt: ⁊ habēt inſtrumentū ſcꝫ branchos loco hanelitus: quo aquā elciunt. humiditatem cibi re cipientia cānas habent. Malakrye ac mollis teſte reci piunt cibi humiditatē: et ſunt marina ſcd̓um alium mo dum ſcꝫ ꝓpter complexionē corporis et vitam. Piſces lapidoſi manent pares mas cum femina. Quidaꝫ etiā piſcium manēt in cauernis. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Theo fraſtꝰ tradit circa babilonis rigua fluuiis deſcēdētibꝰ in cauernas aquas habētes quoſdaꝫ remauere piſces. īde ad pabula exire pīnulis gradiētes crebro motu cauꝰ de: contraqꝫ venantes in cauernas ſuas refugere: et in his obuerſos ſtare. Capita eoꝝ eſſe rane marīe ſimilia reliquas partes gobioꝝ: brāchias vt ceteris piſcibus. Tradit etiaꝫ in ponto vnum genus eſſe quod extremaſ ſectetur fluminū aquas: ſibiqꝫ cauernas in terra faciat. et in his viuat etiaꝫ recipcis amnibus ſiccato littore. Effodi ergo motu demū corpoꝝ viuere eos approbāt In pafligonia quoqꝫ piſceſ gratiſſimos cibis: terrenoſ altis ſcrobibꝰ effodi: in his locis in quibus nulle reſtag CXIII nant aque. De conuerſatōe piſcium per aque loca di ¶ Areſtotiles uerſa quatiliū animalium: q̄dam manēt in aqua ma rina: quedaꝫ ſunt fluminea: quedā ſtagnea: ⁊ q̄ dam vt rane paludoſa Marinoꝝ vero quedaꝫ ſunt pelagalia: quedā littoralia: quedā petroſa. Quedā etiā marina in hyeme ꝓpe ripas ſunt: eſtate vero in pe lago: qm̄ aliqn̄ calorem: ⁊ aliqn̄ frigus querunt. Unde quidā in hyeme vadunt a ꝓfundo mariſ ꝓpe terrā que rendo calorem: ⁊ quidā fugiētes a locis que ꝓpe terrā ſunt intrāt ꝓfundum maris fugiendo calorem. Iteruꝫ ꝓpe terram eſt ꝓfundo melius: qꝛ ibi eſt bonus paſtus. Propter aſcenſionē enim ſolis oriunt̉ ibi molles arbo res. loco quoqꝫ ꝓpe terram magis tꝑata ſunt. Et ideo carnes piſcium ibi cōuerſantiuꝫ fortiores ſunt. Ml̓ti vero piſces latitāt in cauernis: nec dep̄henduntur om nino niſi in tꝑibꝰ determinatis. Quidā. vt dictum eſt. in ꝓfundo maris latent in hyeme: ⁊ poſt latentiā impī guatur valde. Et quidā ſibi cauerna parant in harena Liber Decimū ſoctauus Quidā in luto: nec emittunt niſi os tātummodo. Non autem latent in maiori ꝑte niſi in hyeme. Piſces itaqꝫ mollis teſte: ⁊ qui manent in lapidibus latent in cauer nis diebus frigoris fortis. Quidam vero manent eſta te in cauernis: vt glaucꝰ quaſi ꝑ ſexaginta dies: ac dep̄ henditur poſt aſcenſioneꝫ canis. Cōueniunt itaqꝫ loca ꝓpria piſcibus: qm̄ aliqui ꝓpe terram: ⁊ aliqui in ꝓfun dum maris: ⁊ quidā in ambobꝰ impinguantur. Biuer ſitas vero regionuꝫ: diuerſat piſces: nō tm̄ in cibi abū dantia: ſed in multitudine coitus ⁊ imp̄gnationē: ⁊ in ꝑtu: ſicut plantas. ⁊ arbores. ⁊ anīalia. Ideoqꝫ plures frequēter piſces ouant in quibuſdā locis: ⁊ ī quibuſdā non. ¶ Plinius vbi sͣ. Itaqꝫ hibernis menſibꝰ iacent in ſpeluncis conditi maxīe hippurꝰ ⁊ caracinꝰ. hyeme nō capi. p̄terꝙͣ eſtatis diebꝰ paucis et eiſdē ſꝑ. Itē mu rena et orphus conger: perce et ſaxatiles oēs: terra qui dem: hoc eſt vado maris excauato condi ꝑ hyemeſ. tor pedinem piſtam ſoleamqꝫ tradunt. Quidā rurſus eſtꝰ impatiētia mediis feruoribus ſexagenis diebus latēt: vt glaucus: aſelli: aurate. Fluuiatiliū ſylurus canicule exortu ſideratur: et alias fulgore ſopitur. Hoc etiaꝫ ac cidere in mari cyprio putant: et alioquin totū mare ſen tit exortū eius ſideris: qd̓ maxīe in boſphoro apparet Alge enī ⁊ piſces ſuꝑferūtur ab imo verſa oīa. Mul ti quidē in ꝓpontide piſces eſtiuāt: ⁊ pontum nō intrāt rumbi ſolummodo. Uera littera plinii eſt. Iteꝫ ſolōe cū rūbi intrant. nec ſepia eſt cum reperiatur loligio. Sax atiliū de ſunt turdus ⁊ merula: ſicut conchilia cum abū dant oſtree. Omnia vero hibernant in mari egeo. Pō tum intrantiū ſoli nō remeant triche. Sed hi ſoli in hy ſtrum amnem ſubeunt: ⁊ ex eo ſubterraneis eius veniſ in adriaticū mare defluūt. Itaqꝫ ⁊ illic deſcendentes: nec vnꝙͣ ſubeuntes ē mari viſuntur ¶ Iſidoruſ. Illud ſane non ſine quadā dote nature manere piſcibꝰ putāt ꝙ vnūquodqꝫ genus p̄ſcripta ſibi domicilia habet que ſui generis nullus excedat: nec alienus incurrat. Hoc quippe genus piſciū in illo ſinu maris alitur ⁊ gignit̉ illud in alio. Deniqꝫ nō reperies cōfuſa piſciuꝫ genera ſed quod hic abundat: alibi deeſt. Nec tamen aut inter cluſa montibꝰ copia: aut fluuiis interlabentibꝰ tranſi tus impeditur. Sed vſus nature imp̄ſſus eſt tanꝙͣ p̄ trie finibus vnumquēqꝫ ſe retinere: ⁊ vltra incolas ꝓ dire ſuſpectū. Sunt tn̄ aliqua piſciū genera: que nō in genii facilitate loca mutant: ſed fouendi ꝑtus neceſſita te. Pergunt em̄ eſtatis tꝑe ad fretum ponti: eo ꝙ reliqͦ maris ſinu hic ſinus dulcior ſit. Non em̄ tādiu ſol ip̄i freto: ꝙͣdiu ceteris immoratur. eaqꝫ cā fit vt nō omneꝫ aquā exhauriat que dulcis ⁊ potabil̓ ſit. Hec ergo cau ſa pontū illis facit gratiorem in quo ⁊ generare ⁊ par tus emittere poſſint: qꝛ teneri fetus laborem aliene re gionis ferre vix poſſent: quos illic fouet aeris magna clementia. Itaqꝫ ꝑacto munere: om̄es ſimul eo quo ve nerant agmine reuertūtur. Quis piſcibus hec loca an nunciauit: aut ꝑcepta tꝑa vel diſpoſitōnem viandi qͥs tribuit. Nimirū ille qui ſenſibꝰ vniuerſoꝝ imperiuꝫ in fundit: qͥ mutis anīantibus diſcipline naturalis ordi nem tribuit. C .XIIII. ¶ De variatione piſcium ſecundum anni tē pora. ¶ Plinius vbi ſupra. Utant colorem candidū in hyeme mene ſcilicꝫ piſces quidā: ⁊ fiunt eſtate nigriores. Mutāt ¶ ⁊ phicis reliquo tꝑe cādida vere varia. Eadē qꝫ piſcium ſola ex alga nidum facit: ⁊ in nido parit. Om̄s hyemē p̄gelida ſentiūt: ſed maxīe qui lapidē hr̄e in capite exiſtimātur. vt lupi. ſciena ⁊ pagri. Cūqꝫ hye mes aſpere fuerint multi capiūtur ceci. quidam hyeme iacent ſpeluncis conditi. Maximeqꝫ hyppurꝰ ⁊ coraci nus. Hyeme nō capi. vado maris excauato ꝑ hyemes condi torpedinem ⁊ ſoleam tradunt Quidam vero eſtꝰ impatientia mediis latent feruoribꝰ: vt glaucus ⁊ aſel lus. Canicule exortu piſces ſuꝑferūtur: ⁊ cetera: vt sͣ. ¶ Areſtotiles. Garamen piſcis eſt valde moll̓: ſꝫ ven tus ⁊ frigus indurat ip̄m: ſicut ⁊ arborem: ſed et ipſe putreſcit in locis valde calidis Marina quedā in hye me ac vere ꝓpe ripas ſunt: eſtate in pelago: qm̄ aliquā do calorem: aliqn̄ frigus querūt. Genus quoddam ex quo karabo generatur anteꝙͣ oua ponat eſt carnis bo ne: ⁊ male poſt. Hoc quoqꝫ genus ad modum ſerpētis exuit ſpoliuꝫ in vere. Anīalia quedā viuūt in aqua: de inde mutātur in aliam formā. ⁊ viuūt extra. Tꝑa ſicca vt dictum eſt. piſcibꝰ nocent. pluuialia iuuāt eos: ⁊ im pinguant. Piſcibus in capite lapidem hn̄tibus hyemſ uocet: qꝛ lapis infrigidatur in capite ⁊ coagulatur. Piſces cum accidit glacies moriūtur: ⁊ ob hoc in flu uiis et lacubꝰ dep̄hendūtur. Eſtate quoqꝫ dep̄hendun tur: maxīe piſces longi: qꝛ impinguātur vento ſeptētri onali. Piſcis rodeꝫ de die natat: ⁊ de nocte qͥeſcit: niſi nox lunaris fuerit: tunc enī natat ⁊ nō qͥeſcit. ¶ Xv. ¶ De vario motu piſcium. Quatilia q̄dam natat ꝑ capita ſua: vt karabo q̄dam vero cauda. Et q̄dam ſunt inambulan tia: vt genus cancroꝝ cuiꝰ natura eſt aquoſa. Quedā etiā natāt ſocialiter: q̄dam ſolitarie. Om̄s ma rini piſces qui hn̄t pedes natant cum eis ⁊ cum alis: ſi cut totum genus malalye .i. moll̓ carnis qd̓ .ſ. genꝰ ve lociter in natādo mouetur. karabo ex piſcibꝰ dure car nis mouetur cuꝫ ſua cauda motu veloci ſicut motu ala rum ſuaꝝ. Crocodilus autē mouetur cum cauda ſua et pede. Eſt etiā piſcis de genere oſtree .i. teſte dure: qͥ cau da natat ⁊ reꝑit. Quoddā anīal marinū habet dextrū pedem paruū: ⁊ ſiniſtrū magnū. Ideoqꝫ cum ambulat fert totum corpus ſuꝑ ſiniſtrū. Ale piſciuꝫ ꝯuenientes ſunt ad natandū: qꝛ ſunt in modum remoꝝ. Quidā ve ro piſcis longi corꝑis nō habet alas: nec natat niſi per flexionem corꝑis. Mouetur ſiquidem in aqua ſicut re punt ſerpentes in terra. Quedā aūt aquatilia petre ap plicata ſunt: nec ab ea ſeꝑant̉: niſi ab aliqͦ ꝑ attractōeꝫ ad motum cogantur. Quedā vero ſunt ad petrā appli cata: ſed qn̄ querunt nutrimentū ſuū ſunt abſoluta. Multa quoqꝫ ſunt abſoluta ⁊ a locis ſuis nō mouent̉. Eſt quoddā applicatū teſte forti applicatōne. Et cum aer clarus fuerit: hoc anīal erit abſolutum ⁊ ambl̓abit Cunqꝫ venti mouebūtur: applicabitur petris ⁊ qͥeſcꝫ nec mouebitur. Quidam vero piſcis qui non mouetur vt chelety: habet ſil̓e radicibꝰ in terra creſcētibꝰ. Qui dam etiā ſine radicibꝰ oriuntur: ⁊ ſi moueantur a locis ſuis moriūtur. Quidā piſcis a mari aſcendit ad flumē ⁊ paludēs: vt caſtonōꝫ. Alii āt ecōuerſo: vt haloꝫ. Ro deꝫ. vt dictum eſt. natat de die: et quieſcit de nocte: niſi nox fuerit lunaris. Piſces ſicut et aues mouent mādi bulam ſuꝑius et inferius tm̄: qꝛ motus ille ꝯueniēs eſt ad mordendū et ad ſcindendū Motus aūt in latus eſt cōueniēs generi piſciū Eſt piſcis qui ſceno cibat̉. ideo qꝫ ponderoſus exiſteus ſepe natat: vt carnis ſue lutum abluat. Anīalia marina dure teſte ambulant et paſcū tur: et a teſta capita exͣhunt: et qn̄ timuerint ip̄m repo nunt. Piſcium greges hn̄t rectorē: et mouētur ad locū vbi bonus eſt cibus et paſtus ꝓpter aque dulcedinem ¶ Ambroſius. Quedā piſcium genera fouendi partu neceſſitate: mutant loca. Oportuno tꝑe ex diuerẜ lociſ ad plurimos ſinus maris quaſi cōmuni conſilio ꝯueni unt: agmine cōiuncto. Flatus aquilonis captant: mare ſeptentrionale petunt: ⁊ ꝓpontidem ſinum violento im petu intrant: multaqꝫ maria tranſeunt: vt aliquā vtili tatem generi ſuo q̄rant ad ponti fretum. vt ſupͣ dictuꝫ eſt. in eſtate tranſeunt: eo ꝙ ſit dulcior ſinus: qꝛ ſol non Liber Decimuſoctauus tamdiu in hoc freto moratur: vt aquā dulcem exhauri at om̄eꝫ atqꝫ potabilem qua maritima delectātur. Un̄ ⁊ fluīa ſequūtur: ⁊ ad ſuꝑiora aſcendūt: ſicqꝫ piſces ali eni generis freq̄nter in fluuiis capiūtur. Illic pro con gruentia loci temporiſqꝫ fetificāt. ac teneros fetus nu triunt: quo ꝑacto ſimul omnes eo quo venerāt agmine reuertuntur. XVI. ¶ De morbis ac ſenectute illorū. ¶ Pliniꝰ. Grotare ſingl̓os piſces manifeſtū facit aliquo rum macies: cum eodem genere capiatur: alij p̨̄pingues. Senectutis aūt eoꝝ indiciuꝫ eſt du ricia ſquamarū: que non ſunt omībus ſil̓es. Scribit ſe neca piſcem in ceſaris piſcinis ꝯiectū expiraſſe poſt. lx annuꝫ. ¶ Treſtotiles. Siccitas. vt dictū eſt ſuꝑius. no cet piſcibus. qͥbuſdā etiā nocet pluuia: qꝛ cecat eos qn̄ fuerit multa. Non aūt apparet infirmitas peſtilential̓ in piſcibꝰ ſicut in hoībus ac ceteris anīalibꝰ. quibuſdā tn̄ piſcibus accidunt infirmitates ꝓprie. Sunt ⁊ piſceſ qui moriūtur cum a dracone mordentur. Draco qͥppe marinus eſt vene noſus. Sunt etiā piſces qui apud ca nis aſcenſionem moriūtur calore. Sub kabari brāchis vt ſupͣ dictū eſt. multi pediculi inueniūtur a quibꝰ inter ficitur. Iterum piſces cum accidit glacies moriuntur. ⁊ ꝓpter hoc in fluuiis ⁊ lacubꝰ apprehendūtur. Eſt eti am piſcis hn̄s in capite lapidem cui nocet hyems: qm̄ infrigidatur in capite lapis ⁊ coagulatur. ſicqꝫ piſcis ille cadit .i. moritur. Piſcis qui d̓r gladiuſ: ⁊ eſt ſcorpio ni ſil̓is pungendo: magnum dolorem inducit piſcibus alijs. Ideoqꝫ multociēs ſaliunt ſicut delphinꝰ ſalit ſuo aculeo punctꝰ. Preterea quidā piſces. vt dictū eſt ſupͣ. qui ⁊ ſine radicibus oriuntur. ſi moueantur a locis ſuis moriuntur. Garamen aūt piſcis valde mollis putreſcit in locis valde calidis. Anīalia quedā marinaⁱ exuūt ſe nectutē. Nam aſtocōꝫ ⁊ carabo coria ſua exuūt aliquā do in vere: aliqn̄ in autumno. Omnes quoqꝫ concedūt ꝙ ea q̄ ſunt mollis teſte ſenectutē exuunt. Dr̄ etiaꝫ hoc illis qui ſunt teſtei corii accidere: qꝛ cum exuerint: effi citur teſta ſua mollis valde. Piſces ſenes mali ſunt ad ſalliendū: qꝛ maior pars eius qd̓ ꝯtinebatur in ventre? iam eſt diſſolutū. Cognoſcitur aūt ſenectꝰ piſciū ex ma gnitudine: ⁊ ex duricia teſtaꝝ ¶ Ex libro de naturis re rum. Piſces in glacie moriūtur: olei quoqꝫ guſtu extin uuntur. XVII. ¶ De inimicicia quorūdam ad inuicem ¶ Plinius vbi ſupra Unt aūt in piſcibꝰ inimiciciaꝝ atꝫ ꝯcordie mi racula. Mugil ⁊ lupus mutuo flagrant odio. Conger ⁊ murena caudas inter ſe p̄rodunt. Polippum intantuꝫ locuſta pauet: vt ſi iuxta viderit: oīno moriatur. Locuſtam conger. rurſus polippuꝫ con gri lacerant. Nigidius auctor eſt p̄rodere caudaꝫ mu gili lupum. eoſqꝫ ſtatis menſibus eſſe cōcordes. Om̄s aūt viuere quibus ſic caude amputentur Amicicie ve ro exempla ſunt ad inuicem hr̄e ſocietatē. Balene ma ſculus qn̄qꝫ p̄graui ſuꝑcilioꝝ pondere obrutis eiꝰ ocul̓ infeſtātia magnitudine vada p̄natans demōſtrat: ocu lorumqꝫ vice fungitur ¶ Areſtotiles. Multis generi bus piſcium cōuenit ſꝑ cuꝫ multis ſocioꝝ eſſe. Quidā ſeꝑantur ⁊ ſolitātur ꝑ ſe. Multis enī non eſt poſſibile cum aliquibꝰ ſocioꝝ eſſe. Quidā enī diligunt ſe ad īui cem et quidam non. Om̄es aūt piſcium greges habēt rectoreꝫ. Piſcis. vt dictū eſt. qui d̓r gladius ſcorpioni ſil̓is: pungendo magnū dolorem alijs piſcibus inducit̉ ita ꝙ eos ſalire facit. delphinꝰ de hac cā ſalit. ¶ Sene ca de naturalibꝰ qōnibus libro. viii. Babillus autor ē cum ip̄e p̄fectus obtineret egyptum eradicato hoſtio nili qd̓ eſt maximū: ſibi ſpectaculo fuiſſe. Dephinorum a mari cōcurrentiū: ⁊ crocōdiloꝝ a flumine aduerſum agmen: agentium velut ꝓ partibus p̄lium. Fugax ani mal audaci: ⁊ audaciſſimū timido. ac crocodili ab aīali bus placidis morſuqꝫ innoxiis incidūtur. Cū em̄ his ſuꝑior corꝑis ꝑs dura ſit ⁊ impenetrabilis: etiaꝫ maio rum anīalinꝫ dentibus: inferior tn̄ eſt mollis ⁊ tenera. hanc delphini ſpinis: quas dorſo eminētes gerunt: ſub merſi. aut in aduerſum eniſi diuidebāt. Reſciſis ergo hoc modo pluribꝰ: ceteri velut acie verſa refugerunt Ex libro de naturiſ rerū. Frequenter quoqꝫ viſi ſūt karabones ambl̓are ſicut greges: ⁊ ad inuicē bella ꝑti ri. Huiꝰ em̄ generis monſtra fortiſſime pugnant inter ſe ſicut arietes. muniūtqꝫ ſe multitudine ſocioꝝ aduer ſe parteſ. Fiunt aūt in huiōi anīalibꝰ bella ſicut ⁊ in ce teris: quattuor de cauẜ .ſ. ꝓpter naturalē ſuꝑbiā. ꝓpter cibum. ꝓpter coitum. ꝓpter fetum. Et om̄s quidē piſci um greges habēt rectorē. Nullus aūt piſcis ex p̄da vi uens ſocial̓r natat: vt lucius: ⁊ ſui ſil̓es. Oēs aūt piſceſ maris inuicem ſe comedunt: excepto vno. vt ſupra dic tum eſt. XVIII. De diuerſis generibus piſciū ¶ Areſtotiles Alalrie dr̄ genus piſcium quod eſt mollis car nis: creatū ex carne tm̄. Habet ex menbris ex trinſecis pedes: ⁊ caput qd̓ eſt inter ventrē et pedes. omniaqꝫ huiōi quattuor pedes hn̄t diuiſos int̓ duo: p̄ter vnū genus qd̓ dr̄ multoꝝ pedum. Malakye natant per capita ſua: ⁊ omnia teſtem mollem habētia: ſicut karabo. Et anīalia quedā ambulantia ſicut genuſꝰ cancroꝝ: qꝛ natura eius eſt aquoſa. Malakye genꝰ au gmentatur in locis calidis: ⁊ magis eſt in pelago ꝙͣ ꝓ pe ripas: p̄cipueqꝫ in locis vbi ml̓tiplicantur aque inſi pide. In corꝑe malalye non eſt os nec vlla pars terre ſtris diſtīcta ꝑ ſe. Anīalia marina dura teſte ambulāt ⁊ paſcūtur: ⁊ a teſta capita extrahūt: ⁊ quādo timuerīt ip̄m reponunt. Sunt ⁊ in mari q̄dam in quibus dubiū eſt vtrum anīalia ſint vel plante. ſunt enī cōtinua cum locis in quibꝰ inueniūtur: ⁊ corrūpunt̉ ſi ab illis muten tur Om̄e quoqꝫ corri teſtei ſil̓e eſt plante: cum animali tamen confertur ambulanti. Et ex eis eſt qd̓ oīno ſenſu caret: ⁊ eſt qd̓ debilē ſenſum habet. Anīalia teſtea īmo bilia ſe cibant a dulci aqua. Et eſt piſcis. vt dictum eſt. habēs in capite lapidem: eiqꝫ nocet hyems: qꝛ lapis in capite infrigidatur ⁊ coagulatur Sicqꝫ piſcis cadit .i. moritur. Piſciū. vt dictū eſt. quidā ſunt marini. quidā fluuiales. quidā lacualeſ. ⁊ quidā hn̄t os ī oppoſito. qui daꝫ in anteriori. quidā in dorſo. quidā a loco ſuo mouē tur. quidā n̄. Piſcis. vt dictū eſt. qui d̓r garamē eſt moll̓ valde: ſed ventus ⁊ frigus indurat ip̄m: ſicut arboribꝰ accidit. et ip̄e in locis valde calidis putreſcit. In qͥbuſi dā marinis nō eſt ſanguis: vt eſt ſepia ⁊ karabo: ⁊ oīa q̄ plures hn̄t quattuor pedibus ¶ Pliniꝰ vbi sͣ. Tria genera ſunt aquatiliū ſanguīe carentiū Primū .ſ. q̄ ap pellātur mollia. Deinde cruſtis tenuibꝰ cōtecta. poſtre mo teſtis duris cōcluſa. Mollia ſunt lolligo. ſepia. po lippi. ⁊ cetera huiꝰ generis: de quibꝰ .ſ. dicetur infra Silicea teſta incluſis fatendū eſt nullum eſſe ſenſuꝫ: vt oſtreis. Eadem quoqꝫ natura q̄ frutici eſt multis ⁊ olo thyris. pulmonibus: vt ſtellis. Deniqꝫ piſcium ſpecies ſunt. lxxiiii. p̄ter cruſtis intecta: q̄ ſunt. xxx. ¶ Iſidorꝰ Inter hec aūt anfinia ſunt q̄dam genera piſciuꝫ: ſic di cta: vt iam dictum eſt ſupͣ: qꝛ et in terris ambulādi hn̄t vſum: et in aquis natādi hn̄t officium. ¶XIX. ¶ De diuerſis figuris piſcium. ¶ Plinius vbi ſupra Arinoꝝ piſcium alij ſunt vt rumbi. ſolee. paſſe res: qui a rumbis ſitu tm̄ corpoꝝ differunt ¶ ¶ ¶Alii longi vt murena. conger. Ideo pinnarum. quoqꝫ fiunt diſcrimina que pedū vice date ſūt piſcibꝰ Nullis ſupͣ quinas quibuſdam trine. quibuſdam bine. Liber Decimuſoctauus aliquibus nulle. In fucino tm̄ lacu piſcis ē: qui octonis pennis natat. Bine oīno longis. vt lūbricis: ⁊ anguul̓: et congris. Nulle vero vt murenis: quibꝰ nec brachie Hec omnia flexuoſo corpoꝝ impulſu ita mari vtuntur vt ẜpentes terre in ſicco: iō etiā viuaciora talia. Epla nis etiā aliqua nō hn̄t pinnas: vt paſtinace. Ip̄a enī la titudine natāt. Et que mollia appellant̉: vt polippi: qꝛ pedes illis pinnarū vicem preſtat. Planoꝝ piſciū qui dam ꝓ ſpina cartilaginē habent: vt rape. paſtinace. tur pedo. ſquatine: et quos bouis. lamīe. aquile. ⁊ rane: noī bus appellat grecia. Quo in numero ſunt ſquali ꝙͣuis non plani. Oīa talia carnoſiora ſunt: et ſupina veſcunt̉ Cunqꝫ ceteri piſces oua pariant. hoc ſolum genus. vt ea que cēte appellant. anīal parit: excepto quam ranaꝫ appelāt. Certiſſima ſecuritas eſt planos piſces vidiſſe qꝛ nunꝙͣ ſunt vbi malefice beſtie. Qua de cā vrinantes ſacros appellant eos. ¶ Areſtotiles. Piſces longi nō natant ſed ſerpunt in aqua: ſicut ſerpentes in terra: lō goqꝫ tꝑe viuunt. Piſces longi. vt ſupͣ dictum eſt. impi guant̉ vento ſeptentrionali ⁊ ideo in eſtate dep̄hendū tur eoꝝ multi. Piſces aūt ampli impinguantur vento meridionali. De multiformi ſpecie ipſorū ¶ Areſtotiles. XX Nimalia in aqua manentia multiplicioris for me ſunt ꝙͣ in terra: qꝛ natura humidi ꝯuenien tior eſt creatiōi ꝙͣ terra: maxīeqꝫ animalia ma rina. Nam et in mari ſunt anīalia corpulenta: pluſqͣm in aqua dulci: qꝛ natura maris eſt calida: ⁊ habet com municatōem in omībus partibꝰ .ſ. terra. humido: ⁊ vē to. ¶ Ambroſius. Aduerte homo quāto plura in mari ꝙͣ in terra ſunt: numera ſi potes oīm piſcium genera: vel minutoꝝ vel maximoꝝ. Quid attexam etiam merū las ⁊ turdos ⁊ pauos. Quoꝝ colores in auibus vide mus exp̄ſſos: vt nigri meruli Paui diuerſo dorſa ⁊ col la picta ſunt. turdi albo varit: et cetera quoꝝ terre ſibi ſpēs ⁊ noīa vendicauer̄t. Nam prius in mari diuerſiſ qꝫ flumībꝰ iſta ceper̄t. Siquidē aquā prior animaꝝ vi uentium reptilia diuino nutu imꝑata ꝓduxit. Adde ⁊ hanc grām ꝙ ea que timemꝰ in terris: in aqua innoxia ſunt. leo terribil̓ in terris: ſed dulcis in fluctibus. Mu rena quā ferūt aliud hr̄e noxium: eſca p̄cioſior eſt. Ra na horrēs in paludibꝰ: decora in aquis: omībꝰ fere pre ſtat alimentū Muſtele grauis in terris odor: in aquiſ ſuauis. Quid loquor coruoꝝ: quid etiaꝫ lupoꝝ temeri tudines. Neſcit hos lupos agnus timere. Tanta ē aqͣ rum gratia quaꝝ vitulos fugiant et leones. Quid eti am purpuras memorē que regum cōuiuia cenant: ami ctus induunt. Aquaꝝ ergo eſt quod in regibꝰ adorat̉ Adde porcos maris etiā videns gratos: qꝛ nichil ē cō mune quod non aqua abluat. vnde cōes eos ſicut ī ter ra editos: eſtimare non pn̄t ¶ Plinius libro. ix. Ꝙ āt in aquis complura ſunt maiorā etiā terreſtribꝰ anīalia Cauſa euidens eſt humoris luxuria. Alia ſors alitum quibus vita pedentibus. In mari aūt tam late ſupino molliqꝫ ac fertili accremento accipiente cās genitales ſublimi: ſemꝑqꝫ pariente natura. pleraqꝫ etiā mōſtrifi ca reꝑiuntur. ꝑplexis et in ſemet aliter atqꝫ aliter. nūc flatu. nunc fluctu ꝯuolutꝰ ſemībus atqꝫ principiis: vt vera fiat vulgi opinio: quicquid naſcitur in ꝑte nature vlla: et in mari eſſe: p̄terqꝫ multa que nuſꝙͣ alibi. reruꝫ quidem non ſolum animaliū ſimulacra ineſſe: licꝫ ītelli gere intuentibꝰ. vuam. gladium. ſerras. Cucumim ve ro et in colore et in odore ſil̓em: quo minꝰ miremur eqͦ rum capita in tam paruis eminere cōcleis. Piſciū ſpe cies ſunt. lxxiiii. p̄ter cruſtis intecta: que ſunt. xxx. piſci um ſanguine carentiū tria ſunt genera. vt dictū eſt sͣ. hoꝝ mollibus caput eſt inter pedes ⁊ in ventre. pedicl̓i octoni. Sepie aūt et loligini duos pedes ex his lōgiſſi mi et aſperi: quibus ad ora admouent cibos: ⁊ in flucti bus ſe velut anchoris ſtabiliūt. ceteris cirricū quibus venant̉. ¶ Ex libro de naturis rerum. Piſcium alij branchias hn̄t multiplices: alij ſimplices Et alij qͥdem ꝑ capita ſua natant: alij ꝑ caudas. Quidā vero piſces. vt ait Pliniꝰ. natural̓r tante leuitatis ſunt: vt niſi capi ta maxīa portōne corpoꝝ hr̄ent: in aquis mergrn̄ poſ ſent. In ꝓfundo maris multa piſciuꝫ genera ſunt que nunꝙͣ aut vix ad viſus hoīm exeunt. Eſt piſcis armatꝰ ad modū militis: et eſt piſcis monachum repreſentans ¶ XXI ¶ De diuerſis tegumtis piſcium. Plinius libro nono ¶ Quatiliū quoqꝫ tegumenta plura ſunt. Alia corio ⁊ pilis teguntur: vt vituli: ⁊ yppotami. alia corio tm̄: vt delphini. Cortice vt teſtudīes Silicuꝫ duricia: vt conche ⁊ oſtree. Cruſtis: vt locuſte Cruſtis ⁊ ſpinis: vt echini. Squamīs: vt piſces. Aſpe ra cute: vt ſquatina: qua lignum et ebora poliuntur. Molli: vt murene. Alia nulla: vt polipes. Que pilo ve ſtiuntur anīal pariūt: vt priſtis. balena. vitulus. Item pil̓o carentiū duo oīno ſunt que anīal pariunt dephinꝰ ac vipera. Piſciū vt p̄dictuꝫ eſt genera cruſtis intecta ſunt. xxx. ſenectutis indicium eſt ſquamarum duricia ¶ Areſtotiles. Piſciū ac ẜpentiū qͥdam hn̄t coriuꝫ le ne. quidā aſperum. quidā ſquamoſuꝫ. quidā vero ſpine ſum. Quidam etiā piſcium corium habēt corticibꝰ ple num. Hn̄tes aūt corium lene pauci ſunt. Chelety vero corticem hn̄t: ſed aſperum: qꝛ creatio eius eſt cartilagi noſa atqꝫ ſpinoſa. Pars em̄ terreſtris tranſit in eoriū naturaliter. Animaliū quidem ſanguinē non hn̄tium: quoddā eſt malakye .i. molle carens teſta: ⁊ eius caro ē extra. Quod aūt durum eſt exteriꝰ in modum ſepie. qd̓ dam eſt mollis teſte: vt cancer. quoddā vero eſt dure te ſte: vt oſtrea ⁊ anuloſū. Eſt aūt piſcis de genere oſtree id eſt. dure teſte: qui cauda natat et reꝑit. Anīal auteꝫ quod d̓r thico. ml̓te ſuꝑfluitatis eſt: magiſꝙͣ anīalia ce tera: qꝛ totum corpus eius eſt abſconſum in teſta Crea tio vero teſte eius eſt inter creatōnem teſte ⁊ corii. Te ſta eius eſt applicata lapidibꝰ. et in eius corꝑe ſūt due vie parue que difficile videntur: ⁊ ꝑ eas recipit humi ditatem. Cunqꝫ finditur corpꝰ eius inuenit̉ vna tela cu ius creatio numeroſa eſt in circūitū teſte ⁊ in illa tela ē caro. Eius aūt caro nō aſſimilatur carni alicuiꝰ anima lis marini. Tela vero extenſa eſt ex vtraqꝫ ꝑte vſqꝫ ad vias extrinſecas .ſ. viam ꝑ quā recipit humiditatem: ⁊ viam ꝑ quā eiicit: ⁊ ꝑ vna eaꝝ recipit cibum ſuum. Diuerſitas inter anīalia dure teſte: et arbores hec eſt: ꝙ humidum eſt ꝓpinquiꝰ vite ſue: ⁊ aqua ꝓpinquior ē eis .i. conchilibꝰ: ꝙ terra. Et ob hoc natura animalium dure teſte ꝓpinquior eſt vite: ꝙͣ arbores. Et ſicut eſt cō paratio arboꝝ ad terrā: ſic eſt anīaliū dure teſte ad hu midū. Anīalia quoqꝫ dure teſte ac mollis frigide natu re ſunt: ⁊ non hn̄t ſanguinē. Omnia genera dure teſte ꝑtem habent carnoſam intra teſtam: p̄ter iricium ma rinum. Et quedā ſunt aſꝑe teſte. Quedā habent teſtas laneatas: ⁊ diuerſificātur in ſpiſſitudine ⁊ gracilitate. Mariua dure teſte ambulant ⁊ paſcūtur. Quidam pi ſces habētes oua gracilia ⁊ rara ſunt debil̓ corticis Quod āt ex eis eſt longi corꝑis: caret cortice: nec ouat Cortices piſciuꝫ ingroſſant̉: ⁊ dureſcunt ꝓpter eoꝝ ſa lutem. Et qd̓ in eis magis macilentuꝫ ac ſenex fuerit: durioris eſt corticis ¶ Ex libro de naturis rerum. Qui dam piſces in cauernis latentes eiiciunt ſenectutē .i. corium. Qui aūt teſtei coru ſunt nō ex vicio ſenectutis in vere ⁊ autumno. In mari occidentali piſces ſunt: ex quoꝝ pellibꝰ hoīes ampla et pulcra ſibi veſtimēta faci uut. .XXII. Liber Decimūſoctauus ¶ De carnibus piſcium et adipibꝰ eoruꝫ ¶ Auicenna. Onis piſcis natura frigidus eſt ⁊ humidus. Quidam tn̄ calidi ſunt ad ꝯꝑatōnem aliorum ¶ Salliti quidē calidi ſunt ⁊ ſicci: ⁊ quanto plus antiquātur: tanto plus in ambobꝰ augmentantur. Pi ſces recentes generant flegma aquoſum: et mollificāt neruos: nec ꝯueniūt: niſi ſtomacho valde calido. Et ſā guis eoꝝ ad ſubtilitatē declinat. Spēs piſciū ſallitoꝝ extrahunt ea que carni infixa ſunt Aqua piſciū ſallito rum confert vlceribꝰ: ⁊ abluit ea a ſanie. Capita piſciū ſallitoꝝ exiccatoꝝ cōferunt vue apoſtemoſe. Comeſtio turefule cum eſt recens: acquirit cecitatē ocl̓o: immo et om̄s piſces. Gluten vero piſciū apponitur ſorbitōni bus et ꝓhibet ſputum ſanguīs. Omnis piſcis recens comeſtus dum calidus eſt: augmentat in coitu. Qn̄ cli ſterizatur cum ſuccis ſallitoꝝ multociens confert val de dolori anche. Omnia iura piſcium leniūt ventrem. Capita ſumeros ſallitoꝝ aduſta ponūtur ſuꝑ morſum canis rabioſi: ⁊ punctura ſcorpionis ⁊ confert. Sil̓r et omnes piſces ⁊ iura eoꝝ. Ius omnis piſcis confert ve nenis bibitis ⁊ puncturis. ¶ Areſtotiles. Piſces aūt ſenes mali ſunt ad ſalliendū. ¶ Pliniꝰ li. xxxii. Omniū aūt piſcium fluuiatiliū marinorūqꝫ adipes liquēfacti oleo admixto melle ocl̓oꝝ claritati plurimū conferunt. ¶ Auicenna. Adeps piſcis cōfert aque oculi: et acuit viſum cum melle. ¶ Dyaſcorides. Adep̄s piſciuꝫ flu uiatilium melle mixto ſolutꝰ in ſole: caligines ocl̓oꝝ de tergit. ¶ Auicenna. Cola de piſcibꝰ calida eſt ⁊ ſicca glutinatiua ⁊ exiccatiua. Ponitur in ſimplaſmatibus ⁊ in medicīs albaraꝫ. Linitur quoqꝫ ſuꝑ ſahaphat: et confert veſice aduſtioni. Ponitur etiaꝫ in emplaſtris vlcerum capitis: ⁊ ſcabiei vlceroſe. Item in potu cum aceto datur ad ſputū ſanguīs. ¶ Haly. Piſces dormi tantes ſi ponātur ſuꝑ illum qui cephalea patitur: ꝓde rit illi. Adeps quoqꝫ piſcis lique factꝰ ſi melli miſceat̉ ⁊ collirizetur: elimat viſum ⁊ confortat. Prodeſtqꝫ aq̄ incipienti in ocl̓o ¶ Ex libro de naturis rerū. Carnes piſcium in dorſo ⁊ anteriꝰ duriores ſunt ceteris ꝑtibꝰ corꝑis. Omnes piſces lapidoſi pingues ſunt. Et om̄s quidē piſces qui ꝑ amplitudinē natant: vt bothe ⁊ pec tines vento meridionali flante impinguantur. Qui vero in longuꝫ extenduntur: vt lucii flante vento ſeptē trionali. Pulmone marini piſcis ſi fricetur lignum: ar dere videbitur ſicut ⁊ oleuꝫ. Un̄ ⁊ ex quorundā pulmo nibus oleum fieri cōſuetū eſt. ¶XXIII. ¶ De multiplici carnium eorum diuerſitate ¶ Iſaac. Mnis aūt piſcium natura natural̓r ē frigida. ⁊ humida: flegmatis generatiua. ꝯueniens ca lidam ⁊ ſiccam ꝯplexionē hn̄tibus ⁊ macidis. maxīe in eſtiuo tꝑe: ⁊ calidā inhītantibus regionē. In cōueniens eſt frigidis ⁊ humidis ꝯplexionibꝰ ⁊ carnoẜ maxīe ſi molles fuerint. Natural̓r enī corpꝰ eoꝝ infri gidant ⁊ humectāt. variātur aūt piſces ẜm diuerſitatē aquarum in quibus habitant. Et ſecundū diuerſitateꝫ ventoꝝ in quoꝝ plaga ſunt. ¶ Areſtotiles. Loca ꝓpe terram magis tꝑata ſunt. Et ideo carnes piſciū ibi cō uerſantiū fortiores ſunt. Prope quoqꝫ terrā eſt ꝓfun do melius: qꝛ bonus eſt in eo paſtus. ꝓpter aſcenſionē em̄ ſolis oriūtur ibi molles arbores: maxīe in ortis. Carnes vero piſcium qui in ꝓfundo maris ſunt magiſ humide ſunt. Omneſqꝫ lapidoſi piſces ſunt pingues. Siccitas tꝑis nocet piſcibus Maior vero ꝑs eoꝝ im pinguatur pluuioẜ tꝑibꝰ. Tunc em̄ multū inueniunt ci bum. Ip̄a etiā aqua pluuie valet eis omībꝰ: et ob hoc impinguātur in flumībꝰ et lacubus: maxīe autē ꝯuenit eis aqua pluuie eſtiual̓ Quidam aūt impinguantur in locis in quibus eſt nubes aque viridis Piſces em̄ qui carnes cōmedūt: multū in aqua viridi cibum inueniūt Unde ⁊ ibi dep̄henſi meliores ſunt Quidā etiā impin guantur vento ſeptentrionali: vt piſces longi. Quidā vero meridionali: vt piſces ampli. Non aūt impinguā tur in locis frigidis. Piſces teſtei corii ac mollis teſte cum impinguatur boni ſunt. quidā vero piſces ecōtra rio ſunt. Om̄s aūt piſces hn̄tes cortices: cuꝫ pullificāt in maiori ꝑte mali ſunt Piſces quoqꝫ veteres mali ſūt Piſces fluuiales et lacuales boni ſunt poſt pullificati onem ⁊ coitum: maxīeqꝫ ſi multū habuerint cibum In omnibꝰ aūt generibꝰ piſcium mares ſunt meliores fe minis eoꝝ ¶ Iſaac. Diuerſitas quoqꝫ piſciū ꝑ artifi cium coctōnis multifariā diuiditur: Aut em̄ aſſi ꝯme duntur: aut cum oleo frixi: aut cocti in aqua ⁊ oleo ⁊ co dimentis: aut ſola aqua elixi. Aſſi quidem ⁊ frixi mino ris ſunt viſcoſitatis ⁊ humiditatis. Un̄ ſi neutrū ſūt humefactiui ſunt: duriores ad digerendum: vtpote ſto machuꝫ grauātes. Aſſi tn̄ frixis laudabiliores: qꝛ frixi quiddaꝫ habent viſcoſitatis ꝓpter oleum. Piſces aūt cum oleo ⁊ aqua ⁊ ſil̓ibus p̄ꝑati: ſunt ceteris digeſtibi liores: ⁊ ventris ſolutiui. Cū aceto cocti: erunt refrige ratiui: minꝰ tn̄ humefactiui. qui vero cum aquā ſola eli xantur: ſunt omībꝰ laudabiliores: qm̄ eoꝝ viſcoſitateꝫ aqua coctōis in qua cōcti fuerāt abſtulit: p̄cipue ſi mā ducetur cum oleo obſomagaro menta. apio. ruta. carui pipere. zinzibere: ⁊ conſil̓ibus. ¶ XXIIII. ¶ De electione piſcium meliorum ad eſum ¶ Auicenna. Iſces meliores ſunt illi qui n̄ ſunt magni val de: nec hn̄t carnē duram nec ficcam: ⁊ in qͥbus nō eſt pinguēdo ſuꝑflua: nec groſſa: nec acris: nec muſtilago: nec malus ſapor vl̓ odor: ⁊ quibꝰ nō cito fetor aduenit cum ab aqua ſeꝑantur. Ex piſcibꝰ duraꝫ carnem hn̄tibus: eligitur minor. Ex mollibꝰ aūt ille qͥ maior eſt ad terminū aliquē. Et ille quidē qui carnē ha bet duraꝫ ſallitus: recens melior eſt. Item ẜm locū me liores ſūt illi qui morātur in locis petroẜ. Deinde qui in harenoẜ ⁊ aquis dulcibꝰ: in quibus nō ſunt ſordes: nec ſunt limoſe: nec lacuales: nec campeſtres. Item illi qui morātur in aquis diſcooꝑtis flatui ventoꝝ ſuꝑ ſe: meliores ſunt eis qui ſunt ecōtrario: ⁊ qui morantur in locis multarū agitationū ⁊ vndaꝝ: meliores ſunt illis qui habitāt in aquis ſtantibus. Marini piſces optumni ſunt: ⁊ ſubtilis carnis: p̄cipue cum eoꝝ habitatō eſt in littoribus petroẜ: vl̓ etiā harenoẜ: ⁊ illi quidē qͥ de ma ri vadunt ad flumina dulcia: quoꝝ curſui ꝯͣria eſt aqua natura ſubtiles ſunt: ⁊ pl̓imi exercicii. Porro ẜm cibū meliores ſunt illi: qui cibātur herbis bonis ⁊ radicibꝰ: ꝙͣ illi qui comedūt ſordes ꝓiectas ē ciuitatibus: ⁊ radi ces plantaꝝ malaꝝ: ꝙͣuis ſint in vltimo boni ſaporis. Modus aūt melior comedendi piſces eſt aliſfidabeg .i. condimenti: ſicut cum aceto: ⁊ huiōi. Deinde illoꝝ qui aſſati ſunt ſuꝑ teſtam. Frixi vero cōuenientes ſunt ha bentibus fortem ſtomachū. Et aſſati quidem nutribili ores ſunt: ⁊ tardioris deſcenſioniſ: elixati aūt ecōtrario Quoꝝ decoctio illa melior eſt vt coquat̉ aqua: donec ferueat: deinde ꝓiiciantur in eam. Ex ſallitis meliores ſunt recenteſ. Deinde ꝓpinqui termino quo ſalliti ſunt Aqua in qua elixātur piſces ſalliti vehementis eſt mū dificationis: ⁊ ponitur in cliſteribus exiccationis. XXV. ¶ De venatione ſiue piſcatione piſcium ¶ Areſtotiles ¶ Ainquiete venari. Uenātur aūt melius ante ſol̓ Iſces. vt dictū eſt. qm̄ auditū hn̄t: oportꝫ eos Liber Decimuſoctauus aſcenſionē: qꝛ tunc nō bn̄ vident. Quodlibꝫ aūt genus piſcium habet rem venatōni ſue appropriatā. Plures enī aliqͥd diligunt: qd̓ eis in cibo eſt cognitū: ⁊ venant̉ ꝑ ip̄m. Fugiunt aūt ad quorundā olofactuꝫ. Plures il loꝝ non tangunt vas quo venātur: niſi ſit nouuꝫ. Qui dam vero ꝑ fetida dep̄henduntur. Multi vero piſces latēt in cauernis ⁊ nō dep̄hendūt̉ oīo: niſi tꝑibꝰ deter minatis. Qn̄ glacies accidit: piſces moriūtur. ⁊ ꝓpter hoc fluuiis ⁊ lacubꝰ dep̄hendūtur. Cuꝫ aūt venatores volūt vt piſces in lapidibꝰ manentes exeant: ora cauer naꝝ lapidū cum ſalẜ confricant: ⁊ tunc cito piſces egre diūtur. ſicqꝫ dep̄hendūtur. Quidā vero diligunt odorē rerum cōbuſtaꝝ: ⁊ fumū: ⁊ ideo cremātur ſepie carnes ac cōprehēdunt̉ piſces ꝑ odores eaꝝ. Quidā aūt cum ſenſerint voceꝫ ac ſtrepitū fugiunt ad ꝓfundū. Quidā piſcis ex aqua ſordida ſtrāgulatur: qꝛ branchi eiꝰ ſunt parui: ⁊ ideo turbant aquā qn̄ volunt euꝫ venari. Qui dam vero qn̄ timet: abſcondit in corꝑe ſuo caput ſuum Et quidā vt pecten: ſi quid appropinqͣuerit pedibꝰ eiꝰ: ſubito claudit oculum. Piſces longi maxīe dep̄hendū tur in eſtate ml̓ti: qm̄ imꝑgnātur vel impinguātur ven to ſeptentrionali. ¶ Pliniꝰ libro. ix. Om̄es femine pi ſcium ouis grauide facile cōprehēduntur. gregatī fe re vagātur ſqͣmoſi cuiuſcūqꝫ generis. capiunt̉ an̄ ortū ſolis Tunc em̄ fallit̉ piſciū viſus noctibꝰ qͥdē illuſtribꝰ cernūt eque ſicut in die. Aiunt ⁊ ſi gurges iteretur in tereſſe capture. itaqꝫ plures ſcd̓o tractu capi ꝙͣ primo. guſtu olei maxīe vberrima eſt captura piſcium ſole trā ſeunte piſcium ſignū. Cunqꝫ aſꝑe fuerint hyemes: ml̓ ti capiuntur ceci. ¶ .XXVI. ¶ Adhuc de eodē ¶ Ex libro de naturis re. Uidam aut piſces venātur in cauernis: maxīe qꝫ vbi locus calidꝰ fuerit. Sed ⁊ qn̄ deſiderāt cibū: exeūt modicū ad paſcendū: maxīeqꝫ apd̓ lune cōplemētū: ⁊ tūc venātur eos. Quidā vero mane tes ī lapidibꝰ exire cogunt̉ ꝑ hͦ: ꝙ eoꝝ cauerne cuꝫ ſalẜ confricantur. Eſt aūt piſcis quem cum aliquis exͣhere vult a loco ſuo: conſtringit ſe: ac difficile exͣhitur. Qd̓ etiam facit: qn̄ ꝑcutit ip̄m vnda vel vētꝰ fortis: ⁊ ſi ꝑs illius ceciderit: de reſiduo creſcet: quale eſt ip̄m. qn̄ ma re inſpiſſatur: ſepe plures piſces vno rheti dep̄hendun tur. quidā vero piſces non intrant in vas vetus ac ſor didum: ſed in nouū veniunt et a remotis. quidā etiā ca piuntur ꝑ odorem rerum cōbuſtaꝝ ⁊ facientiū fumuꝫ. Piſcatores venātur piſces a mari in hyeme ad flumē fugientes: fouea facta ꝓpe ripā: ita ꝙ riuus a ripa de currat ad foueam. ſuꝑponūt enim ligna ⁊ herbā: ſicqꝫ ꝑ viā riui piſces intrātes dep̄hendūtur. Porro in eſta te venātur eos: ponētes in medio flumīe ligna ml̓ta et lapides: ita ꝙ aqua tranſire pōt. faciuntqꝫ in eo vnum orificiū: in quo ponūt inſtrumentū concauū: ſicqꝫ pren dunt eos ꝑ ip̄m. In rheti vero ſunt q̄dam que natura liter ad ima tendunt: vt plumbū. q̄dam vero leuia que rhete ab imis eleuant: ⁊ natare faciunt. Itē piſces dor mientes manu capiūtur: ⁊ in ſomnis ferro tridente. vt dictum eſt. ꝑcutiūtur: meliuſqꝫ capiūtur ante ſol̓ ortuꝫ qꝛ tunc maxīe fallitur viſus eoꝝ. quidā et iam qn̄ fetifi cant infirmātur: ⁊ ob hoc eo tꝑe faciliꝰ plerūqꝫ capiū tur. quidam non tangunt vas quo venatur: niſi recēs ſit. habent em̄ ſenſum tactus. Alii vero qui nō habēt: citiꝰ capiūtur. Eſt aūt ⁊ modus venatōnis piſciuꝫ: vt fiat foſſa iuxͣ fluuiū: ita ꝙ aqua īgrediatur: ibiqꝫ ligna ponantur: tunc em̄ piſces a fluuio veniūt: ⁊ ibi ꝓpter qͥ etem deliteſcūt: maxīeqꝫ in hyeme. Omnis piſcis. vt dictū eſt. natural̓r hn̄s ī capite lapidem. hyeme magis leditur ꝙͣ qui nō habet: qꝛ lapis ille cerebꝝ infrigidat b hoc ingruente frigore piſces huiōi ꝓfunda petūt. ¶ Actor. In ſumma nota: ꝙ piſces aliqn̄ capiūtur rhe ti vel ſagena: aliqn̄ hamo: aliqn̄ polidente: aliqn̄ lutre: aliqn̄ gurguſtio ſiue naſſa: aliqn̄ calatho: aliqͣndo viua .XXVII. riſ ſiccatōne De luxuria hominū ī captura et eſu piſciū Seneca vbi ſupra libro ſeptimo Ncredibilia ſunt opera luxurie. In cubili na co tant piſces: ⁊ ſub ip̄a mēſa capitur: qui ſtatim in menſam tranſferatur. Parum recens vide tur mulus niſi qui in conuiue manu moritur: obẜuatur morientiū color quē in multas mutatōnes mors ip̄a lu ctante ſpū vertit. Rubor pͥmuꝫ: de inde pallor ſuffundi tur. longa ſomniculoſe: inertiſqꝫ luxurie expectatio. Nolunt attingere: niſi eodem die captum: qui ip̄m. vt aīunt. mare ſapiat. Ideo curſu aduehitur. ideo gerulis cum anhelatū ⁊ clamore ꝓperātibꝰ viā datur: ⁊ ad mor tem muli concurritur. quo ꝑuenere delicie. ad hunc fa ſtum ꝑuenit delicatoꝝ venter: vt guſtare nō poſſint: ni ſi que in ip̄o cōuiuio natantē: palpitantemqꝫ vider̄t: ⁊ oculos anteꝙͣ gulam paſcunt. Quotidie ſubtiliꝰ ⁊ ele gantius aliquid excogitat luxurie furor vſitata contē nens. Audiebamꝰ nichil eſſe mulo ſaxatili meliꝰ: ac nō audimꝰ nichil eſſe mouente formoſiꝰ. Da michi inquit vitreum in manus: in quo exultet ac trepidet mulus. Uide quō rubor oīm minio acrior exardeſcat. Uide quas ꝑ latera venas agat. Hi itaqꝫ nō ſunt ad popinā dentibꝰ. ore. ventre ꝯtenti: ſed oculis quoqꝫ guloſi. ¶ Pliniꝰ vbi ſupͣ. Iam quidem ex tota rerum natura damnoſiſſimū ventri mare eſt. tot modis. tot menẜ. tot ſaporibꝰ piſcium: quoꝝ p̄cia capientiū periculo fiunt. XXVIII ¶ De nominibꝰ piſcium. Iſidorus Ecoribꝰ quid ac beſtiis ⁊ volatilibꝰ antea ho mines impoſuer̄t nomīa ꝙͣ piſcibꝰ: qꝛ prius vi ſa ⁊ cognita ſunt. Piſciuꝫ vero poſtea paulatī cognitis generibꝰ nomīa inſtituta ſunt: aut ex ſil̓itudi ne terreſtriuꝫ anīaliuꝫ: aut ex ſpecie ꝓpria. ſeu moribꝰ ſeu colore. vel figura. aut ſexū. Ex ſil̓itudine terreſtriū anīaliuꝫ. vt rane. vituli. leones. ex moribꝰ terreſtrium. vt canes in mari a terrenis canibꝰ: eo ꝙ mordeāt. et lu pi: eo ꝙ improba voracitate alios ꝑſequant̉. A colore vt vmbre: qꝛ ex colore vmbre ſunt Et aurate: qꝛ in capi te ſuo auri colorem habent. Et varit: a varietate quos vulgo tructas vocant. A figura. vt orbis: qꝛ rotundꝰ eſt: totuſqꝫ in capite conſtat. A ſexu. vt maſculꝰ: eo ꝙ ſit ip̄iꝰ balene maſculus. Eius em̄ coitu cōciꝑe hec be lua ꝑhibetur. Hinc ⁊ maſculi cōcleaꝝ dicuntur: quaꝝ lacte concipiunt oſtree. Itaqꝫ anīaliuꝫ in aqͥs viuenti um nomīa cxliiii. Pliniꝰ ait: diuiſa in generibꝰ beluaꝝ ſerpentiū terre et aque cōmunium cancroꝝ. conchaꝝ locuſtaꝝ. peloridum. polippoꝝ. ſoleaꝝ. atqꝫ locuſtarum vt eſt loligo: et ſibi ſil̓ia. Ex quibꝰ ⁊ multa quodam in tellectu nature tꝑoꝝ ſuoꝝ ordinē agnoſcunt. ¶ Actor Multa quidem genera piſcium: p̄cipueqꝫ fluuialium: atqꝫ ſtagnantiuꝫ apud nos in vſu ſatis hn̄tur: de qͥbꝰ nichil in ph̓oꝝ libris ſcpͥtuꝫ reꝑitur. vel forſitan alijs nomībus nobiſqꝫ ignotis apud eos appellantur: vt ſal mo. lucius. teuchia. ꝑtica. vendeſia. gardo. gobio. et ce tera. ¶ XXIX. ¶ De naturis piſcium in ſpeciali ſecundum ordinem alphabeti: et primo de abremone: et achandē: et accipendro. albiereꝫ. alphoraꝫ. libro de naturis reruꝫ. Bremon. al̓s abareno eſt piſcis. vt dicit are ſtotiles. multum fecundꝰ ouis: nec alioꝝ ea mo re contactu maris parit: ſed naturali quodam inſtinctu ventrē ſuuꝫ ad harenā fricat: q̄ ꝯtactu aſꝑa ē ⁊ guſtu ſalſa. Sicqꝫ oua concepta parit: ⁊ poſt temp Liber Decimūſoctauus debitum fetus educit ¶ Iorath in libro de anīalibus Piſcis abren hora tēpeſtatis maris: natos ſuos in vē tre ſaluat: ⁊ poſt tempeſtatē euomit eos. ¶ Idem. Ach andes piſcis ſolicitꝰ de pullis ſuis nauibꝰ maris adhe ret: ſicqꝫ ꝓpter ip̄m omnino fiunt immobiles naues ¶ Ex libro de naturis rerū ¶ Accipender eſt. vt dicit Pliniꝰ. piſcis apud antiquos nobiliſſimꝰ qui ſolus con tra morem oīm piſciū habet ſquamas toto corꝑe ad os verſas. ¶ Pliniꝰ libro. ix. Apud antiquos piſcis no biliſſimus hītus accipender: vnus oīm ſquamis ad os verẜ: ꝯͣ aquā nando meat. nullo nunc in honore eſt: qd̓ quidē miror cum ſit rarus inuentū. quidā eum elopem vocant. ¶ Albireꝫ eſt piſcis marinꝰ hn̄s cutem adeo ſpiſſam ⁊ durā ac firma: vt ea milites vtātur ꝓ galeis ¶ Alphoraꝫ eſt piſcis qui non gignitur: ſed in loco lu toſo vbi n̄ eſt aqua: ex ip̄iꝰ luti putredine in moduꝫ ver miculi creatur. Poſtea cum aſcenderit aquā: creſcit in piſcē. durat aūt modico tꝑe. citoqꝫ diſſoluit̉ ¶ XXX De allece. ¶ Iſidorus Llec piſcis eſt ad liquorē ſalſamentoꝝ idoneus vnde ⁊ nūcupatꝰ ¶ Actor. Fertur aūt allec̄ ex puro aque elemēto viuere: ſicut ſalamandra ex igne. ¶ Pliniꝰ li. xxxix. Allece ſcabies pectoris ſanat̉ infuſa ꝑ cuteꝫ inciſam: ⁊ ꝯͣ canis morſus: draconis ve marini prodeſt ¶ Ex libro de naturis rerū. Allec eſt pi ſcis marinꝰ admodū paruꝰ in occiduo mari qd̓ mediter raneum eſt inter maiorē britanniā ⁊ germaniā. Cunqꝫ vnūquodqꝫ fere genus piſciū marinoꝝ habeat temꝑ ſuum: in quo ſolo ſit bonū .ſ. ab auguſto vſqꝫ ad decem brem: qui cū recens captꝰ fuerit: delicatiorē cibū p̄bet. Salſus aūt in vſum hoīm vltra ꝙͣ alij piſces ſanus du rare pōt. Omniū quoqꝫ fere piſciuꝫ ſolus aqua viuit tm̄. Nec niſi in aqua viuere pōt. Nam ſtatim vt aeris ſerena cōtigerit: expirat. Nec vlla mora eſt int̓ ꝯtactū aeris: ⁊ exſpiratōneꝫ. Oculi eiꝰ inſtar lumīs de nocte lucent in mari: ſed hoꝝ virtus cum ip̄o piſce moritur. Ubicūqꝫ ſuꝑ aquas in mari lumen vident: gregatim adnatant. Et hoc aſtu dum ad rhetia dictis tꝑibꝰ alli ciūtur: quaſi ꝑati ad capiendū diuino munere in vſus hoīm deducūtur. Hibernis aūt temꝑibꝰ ſecreto maris vſqꝫ ad tempus debitum abſcondūtur: ⁊ hoc circa ger maniam. XXXI. ¶ De anguilla. ¶ Iſidorus. Nguilla d̓r ab āguis ſil̓itudine: huiꝰ origo ex limo eſt. Unde ⁊ qn̄ capitur adeo lenis eſt: vt qͣnto fortius p̄ſſeris: tanto citius labatur. Fe runt aūt orientis fluuiū gangen anguillas tricenis pe dibus gignere Item anguille vino necate: qui ex eo bi berint: tediū vini hn̄t ¶ Pliniꝰ libro. ix. Anguille octo nis viuūt anniſ: Durant ⁊ ſine aquis diebꝰ ſenis aqui lone ſpirante: auſtro paucioribꝰ At hyemem in exigua aqua nō tolerāt: neqꝫ in turbida. Ideo circa vergilias maxīe capiūtur. flumībus tn̄ p̄cipue turbidis. paſcunt̉ noctibꝰ. exanimes piſcium ſole nō fluitāt. Porro vice pedum pinne date ſunt bine piſcibꝰ oīno longis: vt an guillis: ⁊ congris. Item anguille ſcopul̓ ſe atterunt. ea qꝫ ſtrigmēta viueſcunt: nec alia eſt eaꝝ ꝓcreatio. Diu tius aūt ceteris viuūt anguille aqͥs exempte. ¶ Idem in libro. x. In anguill̓ omībꝰ: nec eſt maſculinū: neqꝫ fe mininū genus: q̄ nec anīal nec ouuꝫ ex ſe generāt: ſicut neutrū eſt ⁊ oſtreis genus. ceteriſqꝫ vado vl̓ ſaxo adhe rentibus. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Anguilla ex ali orum piſcium limo naſci d̓r. Difficulter excoriatur: du riſſimā habet mortē: q̄ etiā excoriata viuit: ad voceꝫ to nitrui ꝯmouetur. Aquis claris fluuialibꝰ gaudet: ⁊ in abſconſiōe pliad̓ maxīe capitur qꝛ tunc ex ventis oppo ſitis aqua turbatur. ad piſciculos inferioris ptātis ra pax eſt: maxīe tn̄ cum in ſemine reꝑiunt̉. Exaīs ſola pi ſcium non fluitat: niſi cuꝫ aquis putrefacta diſſoluitur plus alio cibo decoquitur: aliter nociuꝰ eſt cibus eius. ad ignem aſſata plus competit qꝛ malicia eius illic eua poratur: pinguedo eius auribꝰ medetur ¶ XXXII. ¶ De aranea et ariete et arimi ¶ Iſidorus. Rane a genꝰ eſt piſcis: dictū: eo ꝙ aure feriat. Habet em̄ in ea ſtimulos quibꝰ ꝑcutit ꝓximā tes. ¶ Auicenna. Aranea marina: videtur ꝙ diſpoſitōnes eius propinque ſint diſpoſitōnibꝰ ſcorpi onis. Huiꝰ itaqꝫ morſus: cęteroꝝqꝫ reptiliū marinoꝝ venenoſoꝝ: dixerūt curandos eſſe cum tiriacis: quibus curatur venenum frigidum: ⁊ cum medicinis rutelarū ⁊ thyriaca eaꝝ. ¶ Plinius libro. ix. Araneus aculeo ſpine in dorſo obnoxiꝰ eſt ac venenoſus. Aries eſt pi ſcis: qui graſſatur vt latro: nunc grandioꝝ nauiū in ſa lo ſtantium occultatꝰ vmbra: ſi quē nandi voluptas in uitet: expectat: nunc elato extra aquā capite piſcantiuꝫ cymbas ſpeculatur: occultuſqꝫ aduatans mergit. ¶ Eſculapiꝰ in libro de anīalibus. Arimi ſiue harimi piſcis: cuꝫ homo viderit eum inebriat: ⁊ mouet euꝫ ad rixas ⁊ ꝯtentōnes. poſtꝙͣ vero comederit placatur ira eius F. XXXIII. De aſpidochelone et aurata ¶ Phiſiologus Spidochelone grece d̓r belua quedā in mari: q̄ latine d̓r aſpidoteſtudo. Eſt aūt cetꝰ magnus hn̄s ſuꝑ coriū ſuū tanꝙͣ ſabulū: qd̓ eſt iuxta lit tus maris. Unde plerūqꝫ eleuato dorſo ſuo ſuꝑ vnda a nauigantibus nichil aliud creditur eſſe ꝙͣ inſula. Ita qꝫ applicāteſ ⁊ deſcendētes ſuꝑ eam: figunt palos: alli gant naues: accendūt focos ad coquendos ciboſ. Iſte vero vbi ſentit odorem ignis mergit naues in ꝓfundū Alia quoqꝫ huiꝰ belue natura hec eſt: qn̄ eſurit aꝑit o ſuum: ⁊ quaſi quendā odoreꝫ bn̄ olentem exalat de ore ſuo: quem ſentiētes minores piſces: cōfluunt in os eiuſ Quod vt impletū fuerit: claudit: ⁊ eos tranſglutit Aurata d̓r: ex eo ꝙ ī caꝑite ſuo auri colorē habet .XXXIIII. ¶ De balena ¶ Iſidorus Alena eſt immēſe magnitudīs beſtia ab emit tendo ⁊ fundendo aquas vocata. Ceteris eniꝫ beſtiis maris altiuſ iacit vndaſ. Balin autem grece d̓r emittere ¶ Pliniꝰ li. ix. Balenas in gaditano occeano nō āte bruma cōſpici tradūt. Condi autē eſta tis temporibus in quodam ſinu placido ⁊ capaci: mire gaudētes ibi parere. hoc ſcire orcas infeſtā his beluaꝫ ⁊ cuiꝰ imago nulla repn̄tatōne alia poſſit expͥmi: ꝙͣ car nis immenſe dētibꝰ truculēte. Irrūpunt ergo ī ſecreta vituloſqꝫ illaꝝ aut fetꝰ vel etiā nōdum grauidas morꝭ ſu lacerat. incurſuqꝫ ceu liburnicaꝝ roſtris fodiūt. Il le vero ad flexum immobiles: ad repugnādum inertes ac pōdere ſuo onerate. Tūc quideꝫ in vtero graues: pa riēdi ve penis inualide. ſolum auxiliū nouerūt in altum ꝓfugere: ſeqꝫ toto occeano defendere Ecōtra orce labo rant occurrere: ſeqꝫ opponere: ⁊ cauatis anguſtiis tru cidare: in vada vrgere: ſaxis illidere Spectatur huiōi prelia: ceu ip̄o mari ſibi irato: null̓ in ſinu vētis. Flucti buſ vero ad anhelitꝰ: ictuſqꝫ: quātoſ nulli turbines vol uant. Ora balene hn̄t in frōtibꝰ. Ideoqꝫ ſumma aqua annatātes: in ſumma nimbos efflat. Balenis brāchie nō ſunt: ſicut nec delphinis. Hec duo genera fiſtul̓ ſp rant: q̄ ad pulmonē ꝑtinet Balenis a fronte: delphini a dorſo Item que pilo veſtiuntur anīalia pariūt: vt pri ſtis. balena. vitulꝰ ¶ Idem in li. x. Balene ac delphini dormiūt. Nam etiā ſtertentes audiūtur ¶ Solinꝰ. In dica maria balenas vltra ſpacia quattuor iugeruꝫ hn̄t Sed quos faſcituras nūcupant. Qui enormes ſupͣ mo lem ingentium columnaꝝ vltra nauiū antemnas ſe ex tollunt. hauſtoſqꝫ fiſtul̓ fluctꝰ ita eructant: vt nimboſa Liber Decimūſoctauus alluuie: plerūqꝫ nauigantiū alueos depͥmāt ¶ Ex libro de naturis rerum. Balene branchias non habentes. fi ſtula ſpirant: qd̓ raro in marinis anīalibꝰ inuenitur: fe tus ſuos geſtant cū infirmātur: ⁊ inualidi ſunt: ⁊ ſi ꝑui ſunt: eos in ore ſuſcipiūt. Hoc idem imminente tempe ſtate faciunt: ⁊ poſt tempeſtatē illos euomūt Qn̄ ꝓpter defectum aque fetus impediuntur: ne matrē ſequatur. mater aquā in ore receptā inſtar fluuii ad eos eiicit: vt ſic inherētes terre liberet. adultos etiaꝫ diu comitatur. Adoleſcunt aūt celeriter: ⁊ decem annis creſcunt. QLXxv. ¶ De borbotha et botha et brenna. Orbothe ſunt piſces quidā fluuiales: aliqͣtinꝰ anguill̓ ſil̓es. lubrice nāqꝫ ſunt ⁊ excoriātur: ſic̄ anguille. Corium hn̄t nigruꝫ. eſum dulcem: et epar pre omibus piſcibꝰ melius ⁊ efficaciꝰ. Caput ma gnum reſpectu corporis. os amplū ⁊ latum valde. Cuꝫ aūt etate duodecim ānos exceſſerit in corpus magnum creſcit. Et tunc nomē eius mutatur: ⁊ ſolaris vocatur: de quo inferius dicetur. ¶ Bothe ſunt piſces fluuia les: qui n̄ natāt niſi ꝑ amplitudineꝫ corporis. Tenuiſſi mi nāqꝫ ſunt: ⁊ lati valde. Pīnas hn̄t in circumitu lati corꝑis: impinguātur vento meridionali flante. Cunqꝫ venatur hic piſcis a piſcatoribꝰ: fundum aque petens aquā ſupͣ ſe turbat vt videri nequeat. Maxīeqꝫ corꝑe ſtrato cum terre adheret: ſupͣ dorſum terre ſil̓imus eſt Maculas aūt in dorſo rubeas habet. ¶ Alexander. Brenna eſt piſcis fluuial̓: qui cum videt ſibi luciū im minere declinat ad cenoſa: aquarū limpiditatem quas habet a tergo ꝑturbans. ¶ XXxVI ¶ De cancro. ¶ Iſidorus. Ancri vocati ſunt: qꝛ conche ſunt: crura hn̄teſ inimica oſtreis anīalia. Eoꝝ em̄ carnibꝰ viuūt miro ingenio. Tradūt aūt quidā decem cācris cum ocimi manipulo alligatis: om̄s qui ibi ſunt ſcorpi ones ad eum locum cōituros. Duo ſunt tn̄ genera can croꝝ fluuiales ⁊ marini ¶ Ambroſiꝰ. Cācer oſtreis ve ſcitur: ſed qꝛ oſtreum clauſuꝫ nulla vi aꝑire pōt. Peri culoſumqꝫ eſt ſi chelam eius īcludat ad argumēta cō fugit: ⁊ inſidias noua fraude molitur. Explorat eniꝫ ſi qn̄ oſtreum remotis in locis ab omni vento ꝯͣ ſolis radi os dypticū illud ſuuꝫ aꝑiat: vt aere libero viſceꝝ ſuoꝝ voluptatē quandā capiat: ⁊ tunc clanculo calculum im mittens oſtree cōcluſioneꝫ impedit. ſicqꝫ aꝑta clauſtra reꝑiens. tute chelas inſerit. viſceraqꝫ interna de paſcit Pliniꝰ libro. ix. Cancrie mollibꝰ hyeme aprica litto ra fectantur. Eſtate in opaca gurgitū recedunt. hyeme ledūtur. autumno et vere pingueſcunt: ⁊ plenilunio ma gis: qꝛ nocte ſidus tepido fulgore mitificat. Cancris vita longa: pedes octoni. Omnes in obliquum flexi. Femine primꝰ pes duplex: mari ſimplex. Preterea bi na brachia denticulatis forcipibꝰ. Suꝑior ꝑs in pͥmo ribus his mouetur inferiore immobili. dextrum brach ium omnibꝰ maiꝰ: dimicāt inter ſe vt arietes: aduerſis cornibꝰ incurſantes: Contra ẜpentū ictus medentur Cancri ſicut ⁊ locuſte marini: menſibus quinis latent: et occultātur eodem tꝑe. Ambo feris pͥncipio ſenectu tem exuūt: more anguiū: renouatōe tergoꝝ. Locuſte qͥ dem viuūt petroẜ locis: cācri vero mollibꝰ. Aliqn̄ con gregātur vniuerſi: ⁊ euincere non valent os ponti. Quamobrem egreſſi circūeunt: apparetqꝫ tritum iter. Porro in pauore retrorſum pari redeunt velocitate. Sole cancri trāſeunte ſignum: ⁊ ip̄oꝝ cancroꝝ cuꝫ ex animatū ſit corpꝰ: in ſcorpiones tranſfigurari narran tur in ſicco. Cancri et locuſte coeunt ore. ¶ Idem in li bro. xi. Cancroꝝ odore ſi iuxͣ apes coquant: exaniman tur. Cancri in obliquū aſpiciūt: fragili cruſta ocul̓ rigē tes incluẜ. Octōni ſunt pedes polippis ac ſepiis ⁊ loli gini ⁊ cancris qui brachia mouent in ꝯͣrium: pedes in orbem aut in obliquū Idem rotundi ſoli animaliū: cete ra binos pedes duces habent: cancri tam̄ quaternos. ¶ XXXVII. ¶ De eodem ¶ Areſtotiles. Ancer habet octo pedes ꝑ quos mouetur eqͣ li motu: caret ſanguīe: durum habet extra: ⁊ in tus molle. Nec eſt illud durum cōteribile: imo recipit ignem. In ripa maris quod eſt intra iudeā inue uiuntur cancri parui: qui dicūtur milites ꝓpter veloci tatem curſus. tantū em̄ currūt ꝙ dep̄hendi nō poſſunt Et cum aliqͥs finditur nō inuenitur in eius corꝑe caro vel ſuꝑfluitas oīno: qꝛ paſcua nō habēt. Genꝰ cacri qd̓ d̓r cātel: habet decem pedes cum aculeis. Et pedes om nium generū ſiue octo ſiue decem ſiue duodecī flectun tur ad latera: ſicut pedes animal̓ anuloſi. Aculei vero cuiuſlibet hn̄tiſ ip̄os flectūtur ad interiꝰ Benera cācro rum habēt duoſ aculeoſ: ⁊ duos pedes: ⁊ aculeꝰ dexter eſt acutior ſiniſtro ac fortior: vt in pluribꝰ Cācer mīor .i. mas feminā aſcēdit retro: ⁊ tunc ad ip̄m declinat fe mina ſuꝑ latꝰ: tuncqꝫ ꝯpletur coituſ Femīe maioꝝ mē broꝝ ſunt ꝙͣ maſculi: ⁊ diſtātia cooꝑtorii maior ē ꝙͣ in maſcul̓. Et ouāt ꝑ locū ſuꝑfluitatis: nullum illoꝝ habꝫ menbꝝ intras corpus alteriꝰ Cancer paruꝰ generat̉ ex terra ⁊ limo intra loca vacua teſtarū alioꝝ anīalium Cūqꝫ creuerit aliqͣntulū: mutat ſe ab illo loco ad teſtā maiorem. Cancer ⁊ karabo in ſenectute exuūt ſpoliuꝫ Uterqꝫ accipit piſces in ꝓfundo maris cū duobꝰ ſuis labiiſ ⁊ diuidit eos in duas ꝑtes: ⁊ ducit ad os ſuū Cā cri duos habēt dentes ex pͥmis anterioribꝰ inter quos eſt menbrum: quod aſſimilatur lingue: deinde orificiuꝫ de inde ſtomachꝰ paruꝰ reſpectu magnitudinis corꝑiſ: ⁊ poſt ſtomachū venter ⁊ inteſtina. Sunt ⁊ alij denteſ in quibuſdā cancris. Habent cancri duo labia .i. addi tamenta nō ad ambulandū: ſed loco manuū ad accipi endum ac retinendū: ⁊ ori adducendū. Non manent in loco ꝓpe terrā: ſed in fiſſuris ⁊ foramībꝰ lapidū Quod eis eſt pelagoſuꝫ. Habēt pedes multū debiles propter paucitatē ambulatōnis. Cancri tꝑe in quo non bn̄ pn̄t ambulare: non expoliātur ſemel ſed multociens. ¶ Ex libro de naturis rerum. Cācer pedes habet ⁊ brachia forcipeſqꝫ pro manibꝰ: retrogradꝰ eſt: nec vnꝙͣ ante fa ciem ſuam ambulare nouit. Mares duas habent ſpīaſ inter ventrem ⁊ caudam: quibꝰ femīe carēt. Que oua in ventre habent. ictibꝰ ẜpentiū medentur. Coitꝰ tēpo re mas aſcendit in dorſo ſuꝑ feminā. At illa motū eiuſ ſentiens a tergo cōire volentis: inclinata ſuꝑ latꝰ ad ip ſum ſe cōuertit Sicqꝫ coītꝰ cōplet̉. latent in hyeme mē ſibus quinis. Ueris tꝑe ſenectutē exuūt velut anguiſ? Cancer lacte potatꝰ: ſine aquā viuit multis diebꝰ. Cū aūt ſenuerit: duos lapides albi coloris ītermixto rubo re inueniūtur ī eiꝰ capite: quos tāte virtutis eſſe dicūt. vt in potū dati: cordis punctōnes ſanāt Cācri cornicu lis ſuis pugnāt inter ſe: ſole cācri ſignuꝫ trāſeunte. In occidentis mari. vt dicit ſolinꝰ. cācri ſunt: qui hoīes ap p̄henſos ſubmergūt. Hn̄t autē terga dura velut croco dili. Cācer mutat colorem cuꝫ coctꝰ fuerit: qꝛ qͥ viridis aut nigererat: rubeꝰ fit. XXXVIII ¶ De operatōne cancrorum in cibo vel me dicina. ¶ Auicenna libro ſecūdo. Ancer marinꝰ ꝓprie d̓r illa ſpēs cancri maris que habet oīa mēbra dura vt lapis. Qd̓ ex eo qduſtū eſt: ſubtiliꝰ eſt reliquis aduſtis: ⁊ abſter git dentes. et delet pannum ac lentigines. Ulcera quo qꝫ deſiccat. et confert ſcabiei. Item ꝓhibet lacrimas: et reſoluit cum ſale vngulam. Fit quoqꝫ ex eo colliri um ⁊ fricatur cum eo ſcabies palpebraꝝ ¶ Prohibet etiā quartanā Cancer fluuiatil̓ ꝯfert extenuatis valde Liber Decimūſoctauus Teſta cancri marini ſubtilior eſt ꝙͣ teſta clibani. Exic catiua eſt: ⁊ abſtergit pannū: ac lentigines: ⁊ ſcabiem. Cācer fluuial̓ eſt difficil̓ digeſtionis: ac plurimi nutri menti: ⁊ ip̄m qͥdem rectificat. Decoctioqꝫ cum melle. Extrahit ſpinas ⁊ acutas res infixas carni: ſꝫ marinꝰ eſt ſubtilior. Preterea cinis eiꝰ fiſſuris ex frigore bonꝰ eſt. ⁊ qd̓ ex eo aduſtū eſt ponitur in mediciniſ morphee ac pāni: ⁊ ꝯfert. Item cancer fluuial̓ reſoluit apoſtema ta magna: cum ponitur ſuꝑ ea. Caro eiꝰ cōfert ptyſi: ꝓ prie cū lacte azine: ⁊ ius etiā ip̄iꝰ. Cinis eiꝰ ani fiſſuris eſt bonꝰ. Et ꝯfert morſui ſcorꝑionū ac rutele. emplaſtri more ſuppoſitꝰ aut comeſtꝰ ¶ Idem quoqꝫ cinis cū mel le ꝯfert ad morſuꝫ canis rabioſi bibitꝰ. Ex teſta cancri marini fit cerotum ſuꝑ ſcropulas ¶ Emplaſtrū ex ea fa ctum eſt fortis cōſolidatōnis: ⁊ cōfert vlceribꝰ. Ip̄aqꝫ ſcabiem abſtergit. ¶ Idem in li. iiii. Cancer fluuial̓ cu lacte vl̓ eiꝰ decōctio bibitur ſuꝑ morſione venenata. Sanātur etiā ſtrume cācro fluuiali cocto vel combuſto ex melle. Cancri huiōi triti ex aqua poti aluum ſiſtunt Urinā cient in albo vino ademptis brachiiſ. Calculoſ etiaꝫ pellunt cum mirra triti. Porro de azinino maxīe lacte triti rupta ꝯuulſaqꝫ ſanant Iidem in aqua ⁊ oleo triti ꝑunctis āte acceſſiones in febribꝰ ꝓſunt. Marino rum ⁊ fluuialiū cineres: aqua feruēti cōbuſta cuꝫ cera ſanant. Et pilos hec curatio reſtituit. fluuiales triti ex trahunt tela inherentia corꝑi Succus eoꝝ cum ordea cea farina ſanat in auribꝰ: vel in alia ꝑte corꝑis vlcera ¶ XXXIX. ¶ De eodem ¶ Plinius libro. xxxij. Ancroꝝ cinis cum oleo ad lepras valet. Ius eoꝝ ꝯͣ dorycniū habetur efficaciſſimuꝫ. Cinis eoꝝ potꝰ: ꝓdeſt ex morſu canis rabioſi pauore periclitātibꝰ. Cancri fluuiales triti potiqꝫ ex aqua re centeſ: ꝯͣ venena omnia ꝓſunt: pͥuatim ꝯͣ ſcorpionū ictꝰ cū lacte azinino vel etiā caprino. Sed ⁊ cinis eoꝝ ẜua tus: ꝓdeſt ꝯͣ venena: ⁊ ꝯͣ canis rabidi morſus. Minus in his omībꝰ marini ꝓſunt vt traxillꝰ autor eſt Nichil aūt eque aduerſari ẜpentibꝰ ꝙͣ cancros: ſueſqꝫ ꝑcuſſas hoc pabulo ſibi mederi. Cum ſol ſit in cancro: torqueri ẜpentes ictibꝰ ſcorpionum. carnes fluuiatiliū cōchlea rum reſiſtūt crude vel cocte. Quidā ob id ſalſas quoqꝫ aſſeruāt: imponūt in ip̄is plagis. Cancri oculos alliga tos collo mederi lippitudini dicunt. Item cācroꝝ fluui atiliū ſuccꝰ cuꝫ farina ordeacea: vulneribꝰ auriū effica ciſſime ꝓdeſt. Rupta quoqꝫ ⁊ ꝯuulſa fluuiatiles triti ī azinino lacte maxīe ſanāt ¶ Iſaac libro tercio. Cācroſ ⁊ om̄s piſces conchas hn̄tes teſtatur galienꝰ eſſe ſolu biles ꝓpter ſalſitatē eoꝝ ⁊ acumē. Proinde ſtomacho ¶ XL nociua ſunt maxīe neruoſitati ſue. De caucio et capitato: et carpera. ¶ Ex libro de naturis rerum Aucius qui et glanis auerſus mordet hamos ineſcatos: nec eos deuorat ſed ſpoliat ¶ Actor Scd̓m pliniū ꝑ gͦ et l in pͥma ſillaba ſcribitur. vt glauciꝰ ¶ Capitatꝰ eſt piſcis admodū paruꝰ: habēs caput ꝓpe ad reliqui corꝑis magnitudinē. oſ quoqꝫ ro tundum ⁊ amplum. hic in fluuiis habitās libenter ſub lapidibꝰ ⁊ inter ſaxa deliteſcit. ¶ Carpera piſcis eſt quaſi ſquamis aureis in lacis vl̓ fluuiis: ſic dicta: qua ſi que carpens parit. cum em̄ oua ī ventre ad pariendū apta dictate natura p̄ſenſerit: marē ſuū adit: ⁊ ore īnu it pulſu leui: vt adiuuet pariturā: tunc ille loco ſeminis lac emittit: qd̓ illa ſuſcipiēs ore: ſtatī ouā parit in ſobo lem ꝓfutura. Nam oua parere nequit: niſi priꝰ ore ſem̄ receperit. Semē aūt cum receptū fuerit nō ſolum ad ꝑ tuꝫ iuuare videtur: ſed etiā ad oua cōcipienda ⁊ forma da. vnde ſoboles in anno futuro ſperatur. Semī carꝑe nonnunꝙͣ in anno primo natiuitatis niger vermiculuſ quidam poſt aurem ſuam tabificus innaſcitur. et hoc ſepiꝰ poſt auguſtū: eāqꝫ thabe moritur. Remediuꝫ eſt aqua dulcis ⁊ fluuial̓. Huiꝰ ſoboles paucis aquis ꝓue nit: ſi in ſingul̓ foſſis decem cubitoꝝ recenter factiſ po nantur ſingl̓e carꝑe cum paribꝰ ſuis an̄ partū ꝓxime. Opinio vulgi eſt eaꝝ ſic ſobolem ꝓuenire. Sed poſtꝙͣ peperint eximūtur. Soboles quoqꝫ triuꝫ vel quattuor m̄ſiuꝫ tꝑe roborata. foſſis reiecta repoīt̉: vbi hꝫ creſce re cū ꝑfectis. Habet hic piſcis aſtucias multas: vt rhe ti capiendus euadat. cū enī rhete intrauerit: circūiens foramen querit: qd̓ ſi nō inuenerit: ſaltare nititur in au ras liberas ſuꝑ rhete: vt extra cadat. Aliqn̄ ſub rheti re fugium querit. Aliqn̄ herbā ore tenet in fundo aque vt rhete ſuꝑueniens elidatur Aliqn̄ etiā a ſuperis veī ens cum impetu caput in limo fortiꝰ figit: vt ſcꝫ rhete ꝑ caudā tranſiens captōne fruſtretur. Huiꝰ cerebrum ẜm augmentū ⁊ decrementū lune creſcere vel decreſce re d̓r. Et licet hoc ſit in omni piſce: in hoc tn̄ magis: ſi cut inter quadrupedia. in lupo. ⁊ cane. ¶ XIII. ¶ De cēto ¶ Ambroſius. Etus eſt piſcis infinite magnitudinis: vt ſiqn̄ ſuꝑnatent fluctibꝰ: ambulare inſulas putes Un̄ nec in litoribꝰ ſed athlātici maris ꝓfundo videri feruntur: vt in eoꝝ cōſpectu naute in locis illis nauigādi p̄ſumptōe reuocētur. ¶ Idem. Cete grādia videlꝫ equalia mōtibus corꝑa: vltra termīos orbis ter rarum norunt mare: ꝙ nulle interpolant inſule: vbi na uigandi vtilitatis gr̄a mare intercludit audaciā: ꝯtine re ſe ferūtur: ⁊ tanꝙͣ ſolum patriū diligunt. ¶ Idem. Cete quoqꝫ. ſicut delphines ac foce. muſtele ac canicū le. viuos edunt fetus de ſuo corꝑe. Et ſi quēꝙͣ inſidias erga illos moliri p̄ſumpſerint: eos tuētur. Etatis tene re pauoreꝫ affectu materno cōprimūt. Oraqꝫ aperiūt ⁊ innoxio illos dente ſuſpendūt. Interno quoqꝫ corpo re recipe ac genitali aluo ferūtur abſcōdere: donec illoſ ad ſecuritatē deferāt. aut ſi corꝑis obiectu cuſtodiant Actor. cetus. vt fertur. qn̄ ludit in mari: ſignum eſt tēpeſtatis. Idem ⁊ balena dr. Huiꝰ generis eſt aſpido chelone: de quo dictū eſt ſupͣ ¶ Iorath vbi ſupͣ. in ceto magis terreſtris ꝙͣ aquea dn̄atur natura. Qn̄ enī ſene ſcit: radices fruticeſ ⁊ arbuſta ſuꝑ ſe colligit que creſcūt ſuꝑ ipſum ⁊ multiplicātur. ¶ XLII. ¶ De eodem ¶ Ex libro de naturis rerū Etus eſt piſciū maximꝰ: habēs os in frōte ma gnum ⁊ patulum: ⁊ oris meatꝰ ſtrictos. In iu uentute dētes habet nigros: in ſenectute alboſ Hi piſces aliqn̄ fluctꝰ hauſtos ita eructuant: vt alluuie nimboſa. plerūqꝫ claſſem nauigantiū depͥmant. Sed ⁊ cum in mari tempeſtas oritur: ſe ſuꝑ fluctꝰ attollunt: et commotōnibꝰ ac turbinibꝰ naues mergūt. harenaſ ali qn̄ dorſiſ ſuſtollūt: in quibꝰ ingruēte tempeſtate naute terram ſe inueniſſe gaudētes: anchoris iactis falſa fu mitate quieſcūt: ac ignes accēſos beſua ſentiēs: ſubito cōmota ſe mergit: ⁊ hoīes cum nauibꝰ in ꝓfundum tra hit. Cetus poſtꝙͣ etatē ānoꝝ trium excedit: cum balēa coit: ⁊ in ipſo mox coitu virtute virge genital̓ emutila tur: ita ꝙ vltra cōire nequit. Sed intras alti maris pe lagus intm̄ excreſcit: vt nulla hoīm arte capi poſſit. in fra tres igitur annos etatis ſue capi pōt. Capiūtur āt ſic. Piſcatores locū vbi cetꝰ eſt notātes: illic cōgregā tur cum nauibꝰ multis: factoqꝫ circa eum fiſtularuꝫ ac tubaꝝ cōcentu: alliciūt inſequentē: qꝛ gaudet huiōi ſo nis. cūqꝫ iuxta naues herentē ſono modulatōnis atto nitum cernūt. inſtr̄m quoddā ad inſtar raſtri dentibus ferreis acuminatū: in eiꝰ dorſum clam ꝓiiciūt: clamqꝫ diffugiūt. Nec mora ſi certum vulneris locum dederit fundum maris cetus petit. ſeqꝫ ad terrā dorſo fricans vulneribꝰ ferrum violenter impellit: quouſqꝫ perfoſſa Liber Decimūſoctauus pinguedine viuam carnem interius penetrauerit. Sic qꝫ ferrū ſubſecuta ſalſa maris aqua vulnus intrat: ac vulneratū ꝑimit. Mortuū ergo ſuꝑ mare refluitātem piſcatores cum funibꝰ adeūt: ⁊ ad littꝰ eum magno tri ¶ XIIIII. pudio trahūt. ¶ De cibo ac ſpermate ceti. Etus auteꝫ. vt legitur. n̄ comedit vt alij piſceſ maſticādo: cibūqꝫ dētibꝰ ꝯminuēdo: ſed tātum modo glutiēdo: ⁊ ītra corpꝰ retinendo. ¶ Ex libro de naturis rerū. Habet em̄ oris meatꝰ. vt dictū eſt. ſtrictos vn̄ nō niſi paruos piſciculos deglutit: quoſ odorifero hanelitu ſuo attrahens ad ſe: ac deuorās iu ventrem ſuuꝫ mittit. Habet em̄ in gutture quādaꝫ pel lem mēbrane ſimilem: q̄ multis meatibꝰ ꝑforata: n̄ ſinit quicꝙͣ magni ingredi ventrē ¶ Iorath. Cum aūt cētꝰ ſperma ꝓiicit in coitu ſuo cum femīa qd̓ ſuꝑfluit ex ip ſo ſꝑmate: ſuꝑnatat aque: ⁊ colligitur ambra. ¶ Plate rius. Ambra d̓r eſſe ſperma ceti. .i. balene. Et eſt calida ⁊ ſicca in ſecūdo gradu. Eſt autem alba: ⁊ ſi inueīatur coloris gipſei melior eſt. Sophiſticatur aūt cum pulue re ligni aloēs ⁊ ſtorace ⁊ muſco ⁊ quibuſdā alijs. Sed hoc agnoſcitur: qꝛ ſophiſticata pōt malaxari vt cera Ambra vero nō pōt. Habet autem virtutē cōfortādi: ⁊ valet cōtra ſincopin ⁊ epylenſiā. ¶ Auicenna. Am bra. vt eſtimo. eſt manatio fortis in mari: melior ē gri ſea fortis: deinde varia: poſt citrina. Et adulterat̉ cum gypſo ⁊ cera ⁊ ladano. Nigra ſpecie mala eſt Multo ciens aūt aſſumitur ex ventre piſcis: qui eam comedit moritur. Eſt aūt calida et ficca: ⁊ videtur eſſe calida in ſecundo gradu: ſicca in pͥmo. Confert aūt decrepitis: ꝓpter ſubtilitatem ſue calefactōnis: Confert aūt cere bro ⁊ ſenſibꝰ et cordi. ¶ Conſtantinus in libro graduū Ambra d̓ ventre cuiuſdā maxīe beſtie egreditur. Qui dam tamen dicūt: ꝙ in fundo maris naſcitur calida et ſicca: in ſecūdo gradu exiſtens: frigidas naturas ꝯfor tat. ¶ Pliniuſ li. ix .XLIIII. ¶ De conchis Oncharū genera firmioris ſunt teſte in qͥbus magna varietas apparet ludentis nature. ¶ Tot coloꝝ differētie: tot figure: inter quaſ pͥn cipatum tenent margarite ¶ Iſidorꝰ. Cōche ⁊ cōchlee inde vocate ſunt: qꝛ deficiente luna cauātur .i. euacuan tur. Omniū em̄ clauſoꝝ maris anīaliū atqꝫ cōcharuꝫ incremento lune menbra turgeſcunt: defectu euacuant̉ Nam luna cum ī augmento fuerit: auget humorem: et cum in defectū venerit: humores minuūtur Conche āt prime poſitōnis nomen eſt. Cochlee vero ꝑ diminutio nem quaſi cōchult. Conchaꝝ multa genera ſunt: inter quas ⁊ margaritifera que ecelola d̓r: de qua videlꝫ īfe rius dicetur ¶ Fulgentiꝰ in libro mitilogiarū. Cōcha marina toto corꝑe ſimul aꝑto miſcetur in coitum: ſicut iuba refert in phiſiologis. ¶ Haly vbi ſupͣ. Sadephū id eſt. cōcha marina melius eſt album. ¶ Razi in alma ſore. Conche marine aduſte abradendo purgāt dētes Ex nō aduſtis aut attritis emplaſtrum factum: aduſti ¶ XLV. onem ignis ſanat. ¶ Plinius libro nono ¶ De cochleis ſe domicilio: binaqꝫ ceu cornua ꝓtendenteſ cō Ochlee aquatiles terreſtreſqꝫ ſunt exerentes trahenteſqꝫ: ocul̓ carent. Ideoqꝫ cornicul̓ eaꝝ p̄tentāt iter. ¶ Idem in li. xxx. Cōchleaꝝ cibus ſtoma cho eſt vtil̓. Sed in aqua oportet eas intācto eaꝝ cor ꝑe ſubferuefieri: mox in prūa torreri: ⁊ ē vino garoqꝫ ſumi. laudatiſſime ſunt affricane: et ex inſulis capreaꝝ Nuꝑ hoc comꝑtum plurimis ꝓdeſſe. Id quoqꝫ obſer uant: vt numero impari ſumāt. Uirus tn̄ eaꝝ grauita tem halitus facit. Proſunt et ſanguinē excreatibꝰ dem pta teſta trite ī aqua pote. Laudatiſſime aūt ſunt affricane. Sicule modice: qm̄ magnitudo duras facit: ⁊ ſi ne ſucco. Balearice quas cauaticas vocant: qm̄ ſpelū cis naſcūtur. laudate ⁊ ex infulis capreaꝝ. Nulle vero eaꝝ cibis grate: neqꝫ veteres neqꝫ recētes. fluuiatiles ⁊ albe virus habēt nec non ſilueſtres ſtomacho vtiles: aluumqꝫ ſoluūt. Ecōtra vero ſunt ſtomacho vtiliores marine. Efficaciſſime tn̄ in dolore ſtomachi. laudatio res tn̄ tradūtur quecūqꝫ viue cum aceto deuorate Co chlee in cibo his quos animꝰ inquietat: aut quoꝝ alie natur mens: aut quibus vertigines exp̄ſſi ſunt ex cya tis paſſi tribus conferūt. Singule quoqꝫ cochlee cōtri te: ⁊ cum ſua teſta calefacte in potu date. Item cibi ipſ ſaꝝ cōchleaꝝ in typſana decoctaꝝ laudātur doloribuſ laterū. Eedeꝫ quoqꝫ ſiſtūt aluū. Inflamatōem diſcutit cibus eaꝝ. Et eedem in cibo ſumpte accelerāt partum Quartanis dicūtur mederi cochlee fluuialeſ in cibo re centes. Eedem aūt venerem cōcitāt ſale aſſeruate: ⁊ in potu ex vino date. Omniū cōchleaꝝ cinis ſpiſſat et ca lefacit. Item cinis cōcleaꝝ cuꝫ melle que paſſim inue niūtur late et minute viciā tollit e facie. Proſunt ⁊ co chlee ſanguinē excreātibus: dempta teſta trite in potu aque. Efficaciſſime vero ſunt quedā in ſtomachi dolo re cum aceto deuorate. Cochlee crude deuorate vel tri te cum aqua tepida cyatis tribꝰ ſi ſorbeantur tuſſim ſe dent. Lumboꝝ quoqꝫ medentur dolori cum ſuis teſtis cōtrite: ⁊ in vino cum pipere cocte. Cinis eaꝝ cū vino ſumptꝰ dyſentericis eſt vtilis: ⁊ ex vino auſtero potus aluuꝫ ſiſtit. Idem quoqꝫ cinis .ſ. cochleaꝝ que viue cō buſte ſunt: omīa ſanat vlcera pedum. Addito ſemīe li ni ⁊ vrtice cum melle linitum: comiciales ſanat. Coch lee late pote: pedum ⁊ articuloꝝ dolores dicūtur toller̄ Quedam etiā cōtuſe ⁊ impoſite vtiles ſunt ad harundi nes et alia tela quecūqꝫ corꝑi extrahenda ſunt ¶ Idē in libro. xxxii. Ictibꝰ ſcorpionū carnes fluuialiuꝫ cōch learum reſiſtūt crude vel cocte. Quidē ob id ſalſas quo qͣz obẜuāt: ⁊ imponūt ip̄ẜ plagis. Precipiūt ⁊ cochlee crude carnem tritam hibere ex aqua calida in tuſſi cru enta. ¶ XLVI De congro et coreꝫ et coruo. ¶ Ex libro de naturis rerum. Ouger eſt piſcis marinꝰ: vt murena longꝰ: ſed corꝑe multo maior. hic vento flāte vehementi: impinguatur: ⁊ eius carnes dulciſſime ſunt ad edendum. Cuꝫ murena ceteriſqꝫ piſcibꝰ inimicicias hꝫ ⁊ intantū robuſtꝰ eſt: vt polippū fortitudine dentium laceret. ¶ Plimiꝰ libro. ix. Conger eſt piſcis longꝰ vt anguilla vel murena: flexuoſo impulſu corꝑis. ita mari vtens natādo vt ẜpens terra rependo. Cōger ⁊ mure na: mutuo odio flagrat. caudam inter ſe p̄rodentes. Cōgri mēſibꝰ hibernis iacēt in ſpeluncꝭ cōditi: nec capi untur niſi diebꝰ eſtatis. Pinne q̄ vice pedum date ſunt piſcibꝰ. bine ſunt oīno longis: vt anguillis ⁊ congris. Polippum ſua rodere brachia falſa opīo eſt. id enim a cōgris euenit ei. Naꝫ polippū lacerāt cōgri. Polippū vero locuſta pauet. locuſtam conger: in ſiccū repūt etiā cōgri. ¶ Eſculapius vbi ſupͣ. Coreꝫ piſcis eſt qui tꝑe pluuie in cauernis occultat ſe. Nam dum pluuia cadit ſuꝑ eum: ⁊ haurit eam: excecatur: ⁊ poſtea moritur. ¶ Iſidorus. Coruus a cordis voce dictꝰ eſt: qꝛ pectore grumit: ſuaqꝫ voce ꝓditus capitur ¶ Iorath vbi ſupͣ Piſces qui dicūtur corui qn̄ pullificat: voce ſua ꝓdun tur: qꝛ ſemꝑ gemitꝰ vel grunnitꝰ proferūt: ⁊ ſic capiun XLVII tur. De dentrice et die. ¶ Ex libro de naturis rerū Entix. al̓s dentrix. vel pagrus a re nomen hꝫ: qꝛ dētes habet magnos multos ac duros qͥbꝰ graſſat̉ in oſtreas: ⁊ piſces innocuos ¶ Actor Nota ergo ꝙ dentix idem eſt qd̓ pagrus: de quo etiaꝫ Liber Decimūſoctauus loco ſuo dicetur inferius. ¶ Bies eſt piſcis marinus. vt dicit areſtotiles. ſic dictus: qꝛ poſt ꝑfectōem ſuā nō viuit niſi ꝑ vnā diē: habet tn̄ alas duas: ⁊ duos pedes: et ſanguīe caret. ¶ XLVIII. ¶ De eceloa ¶ Iſidorus. Celoa d̓r concha margaritifera: in cuiꝰ carne ſcꝫ p̄cioſus calculus ſolidatur. De his em̄ tra dunt hi qui de animātiū naturis ſcpͥſer̄t: ꝙ nō cturno tꝑe littora appetūt: ⁊ ex celeſti rore margaritā cōcipiunt. vn̄ ⁊ ecelōe noīantur ¶ Solinꝰ. Cōche certo anni tꝑe luxuriāte cōceptu faciūt rorem velut maritū: cuiꝰ deſiderio hiant. ⁊ cum maxīe linquitur imber luna ris: oſcitatōne quādā hauriūt humorē cupituꝫ. Sic er go cōcipiunt grauideqꝫ fiunt: ⁊ de ſagine qualitate: re dit habitꝰ vnionis. Nam ſi clarum fuerit qd̓ acceper̄t candicāt orbicl̓i. Si vero turbidū: aut pallore languēt: aut rufo innubilātur. ita de celo magiſꝙͣ de mari ꝑtus hn̄t: Deniqꝫ quotiēs aeris matutini ſemen excipiunt: fit margarita clarior magis: quotiens veſꝑe: fit obſcu rior. Si repente micauerit choruſcatio: motu corrum pūtur intēpeſtiuo: clauſeqꝫ formidine: ſubito vicia con trahūt abortiua. Aut em̄ paruuli fient ſcrupuli: aut in anes. hic lapis ī aqua moll̓ eſt: duratur exemptꝰ. Nūqͣ vero ſimul inueniūtur duo. vn̄ ⁊ vniones dicūtur. Hu iuſmodi cōchis tal̓ eſt ſenſus: vt ꝑtus ſuos maculari ti meāt. Itaqꝫ cum ſol ferueſcēs emiſerit orbeſ: ne calore nimio fuſcentur lapides: conche in ꝓfundū ſubſidunt. huic tn̄ ꝓuidentie opitulat̉ etas. Candor em̄ ſenecta d̓ perit: ⁊ grandeſcentibꝰ cōchis margarita flaueſcit. Piſcantiū quoqꝫ timēt inſidias: ⁊ ob hoc inter ſcopl̓oi frequentiꝰ deliteſcūt Gregatim natāt: ⁊ q̄ magis inter illas exꝑta eſt: gregem: ducit: que ſi capta fuerit: cetere diffugiunt. XLIX. ¶ De ethenai vel echino Iſidorus Thenais paruꝰ ⁊ ſemipedal̓ piſciculꝰ: nomen ſumpſit: ex eo ꝙ nauem adherendo retineat. ¶ Ruant licet venti: ſeuiāt ꝓcelle. Nauis tn̄ ra dicata in mari ſtare videt̉: nec moueri: nō retinēdo ſed tantūmodo adherēdo. hunc latini moraꝫ appellauerūt eo ꝙ cogat ſtare nauigia ip̄a. ¶ Pliniꝰ li. ix. Ethenay carinis adherente naues tardiꝰ ire credūtur: inde noīe impoſito. Quā ob cauſam amatoriis quoqꝫ veneficiis infamis eſt: ⁊ iudicioꝝ ac litiuꝫ mora: q̄ crimīa vna lau de penſat. fluxꝰ grauidaꝝ vtero ſiſtens: ꝑtuſqꝫ cōtinēſ ad puerperiū: tn̄ in cibos n̄ admittitur. Mucianꝰ dicit hunc eſſe muricem purpurā latiorem: nec aſꝑſo ore: nec rotūdo: nec in angul̓ ꝓdeūte roſtro: ſed cōcha ſimplice in vtroqꝫ latere ſeſe colligente. Trebiꝰ niger dicit eum pedalem eſſe: ⁊ craſſitudine quinqꝫ cubitoꝝ: naues mo rari. Hāc quoqꝫ vim eſſe illiꝰ in ſale ẜuati: vt aurū qd̓ ī altiſſimos puteos deciderit: admotꝰ exͣhat. documentū immenſum ⁊ occultū potentia ſemetip̄am vincente na tura. ¶ Idem in li. xxxii. Heu vanitas hūana cum illa roſtra nauiū ere ferroqꝫ ad ictus armata: ſemipedalis piſciculus inhibere poſſit: ac tenere deuincta. fertur te nuiſſe: p̄toriā nauem anthonii ꝓperātis circūire ſuos ⁊ exhortari: donec trāſiret in aliā Itaqꝫ ceſariana claſſiſ impetu maiore ꝓtinus eum ꝑtrāſit. Tenuit etiā nauē Gaii principis. Quidāqꝫ exilientes de naui inuenerūt gubernaculo adherentē piſciculū: oſtender̄t Gaio indi gnāti hoc fuiſſe qd̓ retineret ip̄m: cum qͣdringentoꝝ in cederet obſequio remigum. Qui tunc eum poſtea vide runt: limaci magne ſil̓em dixerūt ¶ Idem in li. ix. Hūc arbitratur areſtotiles pedes hr̄e ita poſita pinnarum ſil̓itudine Areſtotiles. Piſcis paruꝰ in mari: ꝓhibet nauem recedere potentia naturali. plureſqꝫ hoīes ipſo vtūtur in multos adodiū ⁊ amorē Ale illiꝰ aſſimilātur pedibꝰ: nam reuera pedes nō habet. ¶ L. ¶ De eodem. ¶ Ambroſius. Chinus eſt anīal in mari exiguuꝫ vile ⁊ deſpi cabile. hic tn̄ cum ventoꝝ ꝓcellam preſenſerit: calculum validū arripit: eūqꝫ velut faburram vehit: ⁊ tanꝙͣ anchorā trahit: ne excutiatur a fluctibus ſicqꝫ qui non pōt ſe ſuis viribꝰ liberare: alieno regitur pondere. Quo iudicio etiaꝫ naute velut ſignū future ꝑ turbatōnis capeſcunt: ⁊ ſibi p̄cauent: ne hos imꝑitos turbo inueniat. Maxīas quoqꝫ nauiū plenis currētes velis in mediis fluctibꝰ qͣſi radicatas ſiſtit: nec ſine mu nere creatoris tantū ei pōt ſuppetere virtutis. ¶ Pl nius vbi ſupͣ. Echini ſunt ex genere cancroꝝ in quibꝰ ſpine pro pedibꝰ. Ingredi eſt his in orbeꝫ volui. Itaqꝫ detritis ſepe aculeis inueniūtur. Quā oīm amara: qͥna nūero. Ora in medio corꝑe in terrā verſa. Tradunt ſe uiciaꝫ maris eos p̄ſagire: correptiſqꝫ lapill̓ oꝑiri. Mo bilitatēqꝫ pondere: ſtabilientes nolūt volūtatōe ſpinas atterere Qd̓ vbi vidēt nautici ſtatim nauigīa pluribuſ anchoris infrenāt. ¶ Alexāder. Echinꝰ ergo in medio maris ſtabilim̄tū dat alij qd̓ n̄ pōt dare ſibimetipſi. Si bi em̄ a lapill̓ mendicat: qd̓ nauibꝰ abundāter tribuere pōt. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Echinꝰ eſt piſciculus ſpinas hn̄s ꝓ pedibꝰ: ſicut cācer. alas aūt ſub ventre: q̄ pedibꝰ aſſimilatur. In ore vero dentiuꝫ loco gͣues acu leos. Hoc aūt ſupͣ moduꝫ mirabile eſt: ꝙ cuꝫ ſit ſempe dalis n̄ vlla violentia: ſed adheſiōe tm̄ nauem. cc. pedū cum ſuis intus ponderibꝰ retinet: ita ꝙ nec ad punctū moueri valet. Nec eſt alia ratio in taꝫ ſtupēdo ꝓdigio niſi ꝙ deus in creaturis p̄dicetur mirabil̓. Piſcis iſte comedi nō pōt qꝛ hoīem a ſtatu diſpoſitōnis ſue diſſol ¶ .III. nendo: mortem infert. ¶ De medicinis ex eodē ¶ Biaſcorides. Thini marini ſapor euſtomachꝰ ē: ventrē mol Ilit: ⁊ dyaforeticꝰ eſt. Hmōi coriuꝫ crudū miſce tur vtiliter medicamībꝰ aūt ſcabiiſ. Combuſtū vero: ſordida vulnera purgat: creſcētia quoqꝫ vulnera reſidere facit. ¶ Plinius libro. xxii. Ethenas vel echi nus grauidis adalligatꝰ vſqꝫ ad maturitatē continet lubricos partꝰ: ideoqꝫ aſſeruatur ſale. Idem quoqꝫ pi ſcis venerem inhibet. Preterea cōtra doricniū echini maxīe ꝓſunt: ⁊ his qui carfati ſuccum biber̄t: precipue eius iure ſumpto. Iideꝫ etiā ex aceto epinictidaſ tollūt Echini cum ſpinis ſuis contuſi: ⁊ e vino poti calculos tollunt: ⁊ alias in cibo ad hoc ꝓficiunt. Echinoꝝ teſte cōtuſe ex aqua illite incipiētibꝰ pannis reſiſtunt. Echi ni quoqꝫ viuentes vſti: ⁊ in vino dulci potati: ꝓfluuia ſiſtūt. Echini cinis cum carnibꝰ ſuis cremati cum oleo ¶ .III. alopicias replet. De effemerone et eſcaro ¶ Iorath vbi ſupra Ffimeron piſcis eſt: qui ſine coitu naſcitur: et cum ꝑ tres horas diei vixerit moritur. ¶ Iſi dorus. Eſzarus dictꝰ eſt: eo ꝙ ſolus eſcā rumi nare ꝑhibetur: alij em̄ piſces nō rumināt. Tradūt aūt hunc ingenioſum eſſe: incluſum quippe naſſis: nō frōte erumpe: nec infeſtis vimībus caput inſerere: ſꝫ auerſū caude ictibꝰ crebris laxare fores: ⁊ ita retrorſum redi re. Quem luctatū eiꝰ ſi forte alius eſcarus extrinſecuſ videāt: app̄henſa mordicꝰ cauda: niſus erumpētis ad iuuare d̓r ¶ Pliniꝰ libro. ix. Eſcaro vel ſcaro pͥncipatuſ nunc datur qͥſolꝰ piſciū ruminare d̓r: herbiſqꝫ veſci nō alijs piſcibꝰ Carpathio mari maxīe frequens Promō torium troadis lectū nunꝙͣ ſpōte trāſit. Inde aūt adue ctos a tiberio claudio pͥncipe Optatꝰ eliptius prefectꝰ claſſis inter oſtienſeꝫ ⁊ campanie orā ſparſos diſſemīa uit: quīquennio fere cura eſt adhibita: vt capti redderē tur mari: Poſtea freq̄ntes inueniūtur in littoribꝰ yta lie non ante ibi capti ¶ Idem in li. xi. Omnibꝰ piſcibꝰ ſunt dentes ẜrati p̄ter ſcaruꝫ: cui .ſ. vni aquātiliū: pleī Decimū ſoctauus Liber hic vtitur pͥoribus pedibus vt manibus cibum ori ad ¶ IIII mouentibus. ¶ De exoceto¶ ¶ Idem in libro nono Tocetum ſuum archadia miratur: appellatuꝫ ab eo ꝙ in ſiccū ſomni cauſa exeat ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Ezox eſt piſcis danubii ma ximꝰ: ita vt vix in bigatrahi poſſit ab equis quattuor: aut tribus. vnum habet inteſtinuꝫ: oſſa pauca: ⁊ parua in corꝑe cartilaginoſa potius ꝙͣ ſolida: ſꝫ in capite ml̓ ta fertur hr̄e oſſa. Carnes vero fertur hr̄e dulciſſimas guſtū: vl̓ ſpecie carnibus porci ſimillimas. Per omne corpus lenis eſt. nec aliquid aſꝑitatis in corꝑe vl̓ ī mo ribus habꝫ: ſed eſt mitiſſimꝰ ac timoroſus Quippe qui nec a mīmo piſciculo ſe defendere pōt: ſed ſtatī agitat̉ ad fugam. Huic ſturio libentiſſime iocādi gr̄a ſe affri cat. Quē ezox ſtatī vt ſentit: ad latibula fugit: q̄ ſibi ſo let ad tutamen in littoribꝰ effodere: ſꝫ qn̄qꝫ ſturio īpor tunꝰ eiicit latitantē: ſeqͥturqꝫ fugientē. ⁊ qꝛ magni ſunt ambo: nec etiaꝫ ī validiſſimis aqͥs latere poſſunt: diſcur rendo ⁊ an̄ ſe aquas agitādo: ſepe ſimul a piſcantibus capiūtur. Piſcis iſte captꝰ vino fortiſſimo vel lacte po tatur: qꝛ vino ine briatꝰ viuere pōt plurimis diebꝰ: ⁊ hͦ vt ad remotas terras cibi gr̄a deferatur. Bibit auteꝫ vini ſextaria quattuor anteꝙͣ inebrietur. ¶ .LIIII. ¶ De faſtaleone et faſteꝫ et fice ¶ Areſtoti. Aſtaleon eſt genus piſcis: qd̓ ſolum inter cēte ra genera genus ſuum nō comedit. Naꝫ om̄s piſces ſeſe cōmedunt: p̄ter faſtaleon ¶ Iorath in libro de anīalibꝰ. Faſteꝫ piſcis eſt: qui cū ī ore ſuo cō artat aquā: fit ex eo dulciſ. Unde piſces mīores ſequū tur illam in os ip̄iꝰ: ille vero ſic eos capit atꝫ deglutit. Pliniꝰ libro. ix. Ficis eſt piſcis qui colorē ſuū mu tat: reliquo tꝑe cādida: vere aut varia. Eadē ſola piſci um ex alga nidum facit: atqꝫ in ip̄o nido parit C. LV ¶ De gardonē et gladio et glauco ¶ Actor. Ardo piſcis eſt fluuialiſ: gratiſſimi ſaporis vē deſie ſimil̓: ſed ꝑ ruborē ocl̓oꝝ ab ea diſcernit̉. ¶ Uterqꝫ aūt mediocris qͣntitatis eſt ¶ Iſidorꝰ Gladiꝰ dictus eſt: eo ꝙ roſtro mucronato ſit: ⁊ ob hoc naues ꝑfoſſas mergit. ¶ Areſtotiles. Haſtaleos. al̓s haſtaros .i. gladius marinus eſt ſil̓is ſcorpioni: ⁊ equa lis arance: ⁊ inducit magnum dolorem piſcibꝰ. Ideoqꝫ ſaliunt multociēs. Nam ⁊ delphinꝰ ꝓpter dolorē ſalit qꝛ ſub pinna pungitur eius aculeo: qui gladius vocat̉: ¶ Pliniꝰ libro. ix. Eſt paruū anīal ſcorpionis effigie: aranei magnitudine. hoc ſe ⁊ thynno ⁊ ei qui vocatur gladiꝰ: crebro delphini magnitudinē excedenti ſub pin na aculeo affigit. tantoqꝫ dolore infeſtat: vt naues ſe pe nūero exiliat ¶ Iſidorus. Glaucꝰ a colore dictus ē eo ꝙ ſit albus. Greci enim album glaucon dicunt: hic eſtate raro apparet: niſi tm̄ in nubilo. ¶ Plinius vbi sͣ Quidam em̄ piſces eſtate impatientes: ſexagenis die bus mediis latent feruoribus: vt glaucꝰ ⁊ aſellus. Areſtotileſ. Quidā etenī piſces in cauernis manēt in eſtate: ſicut glaucꝰ ꝑ. lx. dies: ac dep̄hēdit̉ poſt aſcē ſionem canis. ¶ De gobione et grauo ¶ Actor .LVI. Obio ē piſciculꝰ fluuial̓ albuſ: ſꝫ nigris macu lis reſꝑſus: Quē quidā dixerunt veſci cadaue ribus: ſed a piſcatoribus dep̄henditur hoc eſſe fabuloſum: qͥn potiꝰ dicūtur in aqua liquidiſſima ꝯuer ſari ⁊ pabulo nutriri. in cibo tn̄ viles ac deſpicabiles reputatur: qꝛ aquoſi ⁊ mīme ſolidi ¶ Ex libro de natu ris rerum. Gobio piſciculꝰ eſt forma rotūda: ſquamīs paruis argento ſil̓ibus. hic vbi aquas arenoſas lapili lul̓ in nutrimentū habet accōmodatōrem vtiqꝫ cibuꝫ p̄ bet. ¶ Grauus eſt piſcis marinꝰ: qui cōtra naturā oīm anīalium vnum oculum in ſummo capitis habet: quo ſuꝑintendens ſemꝑ inſidias cauet. ¶ LVII. ¶ De hamio et hirundine. ¶ Iſidorus Amio piſcis eſt ſaxatil̓: dextra ſiniſtraqꝫ late ribus: virgis puniceis perpetuis alijſqꝫ diſco loribꝰ deſignat̉. ⁊ dictꝰ eſt hamio: qꝛ nō capit̉: niſi hamo. ¶ Plinius vbi ſupͣ. Amiam ſiue hamiam vocant piſcem: cuiꝰ incrementū diebꝰ ſingul̓ intelligit̉ cum thynnis. hec ⁊ palamides in pōtum intrāt grega tim ad dulciora pabula cū ſuis queqꝫ ducibuſ ¶ Ex li bro de naturis rerum. Hamiꝰ eſt piſcis ſaxatil̓. vt ait yſidorus .i. lapidem gerit interius. hic admodū ſpecio ſus eſt: hn̄s in vtroqꝫ latere qͣi virgulas ꝑpetuo colore puniceas. reliquo vero corꝑe diuerẜ quidē ⁊ gratis co loribꝰ: totus in modum pāni ſerici variatꝰ. ¶ Hirūdo maris ſimil̓ eſt aui huiꝰ nomīs: hec ad modū loliginis in aqua manat: vt piſcis ⁊ alas hn̄s ad amena eleuat̉ etheris. LVIII ¶ De icino marino. ¶ Iſidorus Tinus marinus ab icino terreſtri nomen trax ¶it: quē vulgus ericium vocat: cuiꝰ teſtula dicit̉ ſpinis aculeata in moduꝫ caſtaneoꝝ qn̄ adhuc oꝑte de arboribꝰ cadunt. Caro eiꝰ moll̓ ⁊ minio ſimil̓. ¶ Actor. Icinus ip̄e eſt echinꝰ: de quo dictū eſt ſupra Idem etiā vid̓r eſſe ethenais: licꝫ yſidorꝰ de his agat ſeꝑatim tanꝙͣ de duobus. idem̄ etiā d̓r ericiꝰ ſiue iriciꝰ ¶ Ex libro de naturis rerū. Ericiꝰ eſt piſcis marinus: hn̄s caput et os inferiꝰ. vt ait Areſtotiles. ⁊ exitū ſuꝑ fluitatū ſuperiꝰ: qd̓ eſt cōtra morē animaliū ceterorum Ut itur āt ſpinis loco pedū. Eiꝰ anteriora ſeꝑata ſunt ⁊ inferiora ꝯtinua. horrori eſt ceteris piſcibꝰ: qꝛ ſpinis hiſpidus. vnde nō defacili fit vlli piſcium p̄da. Carnes eius vehemēter rubee ſunt: colore minio ſil̓es. vt dicit plinius. ¶ IIX. ¶ De eodem ſecundum areſtotilē. dem animalia dure teſte partem habent car Ricius marinꝰ nō habet carnē. Nam om̄ia qͥ noſam intra teſtam in ventre: preter iricium marinū. hic enī caret oīno carne: ⁊ hoc eſt ei ꝓprium Habet āt in ventre ꝑtes nigras: Et huiꝰ genera ml̓ta ſunt: ex quibꝰ eſt genꝰ quod comeditur: in qua oua ml̓ ta inueniūtur. Alia aūt ſunt duo genera: que inueniū tur in pelago. ⁊ ſunt pauca. ⁊ ex his eſt aliud genuſ cor poris magni: aliud parui: multarūqꝫ ſpinarū ⁊ duraꝝ Iu quadā regiōe grecie eſt ericii genꝰ albe teſte ac ſpi ne: ⁊ ouoꝝ qd̓ eſt maiꝰ ceteris generibꝰ. Iriciꝰ qͥ come ditur multū mouetur: ⁊ habet ſignum in ſpina manife ſtum. Omniaqꝫ iricii genera hn̄t oua: ſed in qͥbuſdam ſunt parua: ⁊ nō comedūtur. Iriciꝰ debiliter audit: mi nuſqꝫ anīali ex teſta coriū hn̄ti: ac ſuꝑ pedes ambulan ti. Omīa anīalia dure teſte apparent plena ouis ī vere ⁊ ſil̓r in autūno: p̄ter iriciū comeſtibilē. ille ſiquideꝫ ap paret in quolibet tꝑe: maxīeqꝫ in cōplemento lune ⁊ di ebus caloris. ⁊ hoc p̄ter quoſdā loci cuiuſdā: qui nō ge nerāt niſi hyeme: ſuntqꝫ parui corꝑis: plena ouis. Sūt aūt in ventribꝰ iricii oua multa diſtincta: ⁊ quodlibet per ſe ponitur in vna tela. ſuntqꝫ nigri coloris: ⁊ ī om nibus generibꝰ parua: Iricius ꝓprie calidus eſt: qꝛ te ſta circūdat eum. Sed qm̄ eſt anīal ſanguinē hn̄s: ideo ſentit frigus multū: ⁊ indiget calore. In oī genere ſūt oua equalia nūero impari .ſ. quīqꝫ. Sil̓r ⁊ nuerꝰ denti um. ſil̓r ⁊ ventriū. Et oua quorūdaꝫ ſunt maiora: quo rundam mīora. Eſt aūt circūquaqꝫ rotundi corꝑis iri cius ⁊ vtitur ſpinis ſicut anīalia cetera pedibꝰ ⁊ mani bus. Iricii caput et os ſunt inferiꝰ: ⁊ exitꝰ ſuꝑfluitatiſ ſuꝑius .ſ. in dorſo. Habet aūt qͥnqꝫ dentes: ⁊ inter illoſ partes carnoſas loco lingue poſt illā orificiū ſtomachi hꝫ. Deinde ventrē diuiſuꝫ in qͥnqꝫ plenos ſuꝑfluitatꝭ. Iricii genus eſt ex inferiori parte ꝯtinuū. In ꝑte vero Liber Decimūſoctauus ſuꝑiori vbi ſpinetuꝫ eſt: ſeꝑatū: ⁊ vtitur ſpinis loco pe dum: ⁊ magnitudo ſpinarū ex hoc eſt: qꝛ crementuꝫ cor poris trāſit in eas: ꝓpter paucitatē caloris natural̓. Nam qꝛ cibus nō digeritur: generatur in corꝑibꝰ eoꝝ multa ſuꝑfluitas. Pili aūt ⁊ ſil̓ia non niſi ex ſuꝑfluita te generatur. Duricies ſpinaꝝ ⁊ eſſe eaꝝ eſt ſicut lapiſ ꝓpter multitudinē frigiditatis cōgelatā. Ob hanc em̄ accidit: vt creſcētes iricii terreſtreſ fiāt valde duri ſimi les lapidi: maxīe in ꝑte ſeptētrionali: qm̄ ibi ſunt huiōi iricii pluſꝙͣ in meridionali: ⁊ in parte multoꝝ ventorū pluſꝙͣ in plano. qꝛ plus infrigidantur in huiōi locis. et exit ab eis humor qui cum calore diſſoluitur: quia non pōt eſſe iricius ſine calore. frigus aūt nō indurat tm̄: ſed inſpiſſat corpus ( .LX. De kalaōꝫ et kakora et kilok. Alaōꝫ eſt piſcis maris: ſpecie ml̓tiformiſ: plu uia que ceteris piſcibꝰ ad viteⁱ remediū ⁊ impī I guatiōis iuuamen eſſe ſolet: huic pro exitio da tur. Nam ſi multa pluuia fuerit: ocul̓ cecatur. ac ꝑ con ſequens cum cibum q̄rere nō poſſit: fame moritur karlrora vero piſcis eſt: qui poſtꝙͣ dep̄henditur mul to viuit tꝑe: ⁊ cibat ſe ex ſe: qꝛ ſuꝑ eius inteſtina eſt ni dor aque. kilol eſt piſcis marinꝰ in teſta multū aſꝑa latens: cuiꝰ orificiū eſt in medio corꝑis. Sentit autē qͥc quid ei appropinqͣt et applicatur lapidibꝰ cum ſuis pe dibus poſterioribꝰ. Anterioribꝰ aūt quibus ꝓ manibꝰ vtitur: quicquid ꝑ eum tranſit ex piſcibꝰ: dep̄datur. Si quid vero traſit: qd̓ nequaꝙͣ vincere ſe poſſe credit tumeſcit: ſeqꝫ ꝯͣhit: ⁊ adheret fortiꝰ lapidi cui applica .LXI. ux. De leone et lepore ¶ Iſidorus. Eo marinus dictꝰ eſt a ſil̓itudine terreſtris Ambroſiꝰ. Leo terribil̓ eſt in terris: ſed dul cis in fluctibꝰ. Lepꝰ eſt anīal timidum ī terris in mari formidabile. nam citam: ⁊ q̄ nō facile poſſit au ferri: corruptelam inuchit. ¶ Iſidorꝰ. Lepus a ſil̓itudi ne leporini capitis nuncupatꝰ eſt ¶ Plinius. Ue nena dira nō ceſſant in lepore: qui in indico mari etiā tactu peſtilens: vomituꝫ diſſolutōemqꝫ ſtomachi ꝓtinus cre at. ¶ Idem in li. xxxii. Lepus marinꝰ venenū eſt ī cibo vel potu datus. Nullum eſt anīal quin eius tactu inte reat. Homo tactus ab eo: piſcem olet ⁊ moritur. ⁊ lepꝰ ſil̓r ex eo tactus moritur. Sic vterqꝫ alteri venenū eſt. In india nō capi viuentē affirmant Auicenna in qͣr to canoue. Lepus marinꝰ eſt venenoſus: ſi de ip̄o in po tu datur: accidunt cōſtrictio hanclitꝰ: ⁊ rubedo oculoꝝ tuſſis ſicca. ſputū ſanguīs. difficultas vrine. minctꝰ ſā guīs. vrina violacea. ⁊ egeſtio ſil̓r. vel dolor in ſtoma cho. vomitus ſuꝑfluꝰ colere ⁊ ſanguīs. ictericia ⁊ angu ſtia: ac dolor renū. ſudor fetidus. horror cibi. Et cuꝫ vi det eger piſces: terretur ab eis: ⁊ inuenit ſaporē fetidi piſcis in ore ſuo: ⁊ in eructuatōe cum ſalſedine. Plureſ aūt qui ex eo euadūt: in ptyſim cadūt. Cōfert aut eius curatōni lac caprinū: qd̓ eſt iuuamentū vltimū. Cac qͦꝫ azininū: ⁊ lac mulieris ex māmilla: ⁊ ius cācri fluuialiſ ⁊ ericius aſſatus: aut ſanguis eius. fortes aūt medicīe ſunt calamentū fluuiale caliduꝫ: recens ⁊ ſanguis anſe ris: ⁊ vrina hoīs antiqua: ⁊cͣ. Signum vero ſanitatis eſt: qn̄ videns piſces nō terretur ab eis: ⁊ comedit. Cū qꝫ cadit in ptyſim: curetur ptyſis. .LXII. De medicinis ex lepore marino ¶ Auicenna in ſecundo canone Epus marinꝰ eſt anīal oſtreatū. lutoſum. decli nans ad rubedinē aliqͣntulū. Sanguis eis cali dus eſt mundificās pannū Caput eius aduſtū generat pilos in alopicia ꝓprie cum adipe vrſi: ⁊ in ty ria valde. Cuꝫ aūt ex eo fit emplaſtrū ſicut eſt: abradit crines ⁊ pilos Item abſtergit viſum emplaſtri more ſu perpoſitum ⁊ ſicut colliriū Numeratur aūt inter medi cinas venenoſas: ⁊ interficit cum vlceratōe pulmonis ¶ Plimiꝰ li. xxxii. Leporis marini feminaꝫ ſi mulieres grauide aſpexerint: ſtomacho nauſeāte ſtatī abortū fa ciunt. Remedio eſt mas. ob id induratꝰ ſale: vt in bra chialibꝰ habeatur. Lepus marinꝰ venenatꝰ quidem eſt Sed eius cinis in palpebris pilos inutiles euulſos co hibet. Idem lepus ſtrumas ſanat: ita vt celeriter remo ueantur. Elepore quoqꝫ marino recenti: iubent quidā pōdagram fricari. Sāguis eius ⁊ fel: ſi necetur in oleo valet contra carbūculos ⁊ carcinomata. ¶ LXIII. ¶ De locuſta. ¶ Phiſiologus Ocuſta marina iuxta pliniū quattuor habꝫ cu bitos in longitudine: hyeme leditur: autumno ⁊ vere pingueſcit: ⁊ plenilunio magis. ¶ Pli nius li. ix. Locuſte piſces cruſta fragili muniuntur. In eo genere qd̓ caret ſanguīe: latent menſibꝰ quinis. Si militer ⁊ cācri qui eodeꝫ tꝑe occultātur Et ambo veris pͥncipio ſenectutē more anguiū exuunt: renouatōne ter goꝝ. Ceteruꝫ in vndiſ natāt. locuſte reptātiū more flu itant. Si nullus ingruat metus: recto meatu cornibus q̄ ſunt rotunditate p̄pilata ad latera porrectis: ⁊ eiſdē erectis pauore: oblique in latera ꝓcedunt. Cornibꝰ in ter ſe dimicāt Unū hoc anīaliuꝫ niſi viuū aqua feruen ti incoquatur: fluida carne nō habet callū. Uiuūt autē huiōi locuſte in petroẜ locis. In indico mari locuſte qͣ terna cubita implent. Polippū intantū locuſta pauet: vt ſi iuxta viderit: oīno moriatur. Locuſtam quoqꝫ cō ger inimicꝰ lacerat ¶ Ex libro de naturis rerum. Locu ſta fluuial̓ ecōtrario ꝙ locuſta cāpeſtris pedes anterio res habꝫ longioreſ: nec ruminat. in anteriori ꝑte ſicut anīalia cetera: ſꝫ ad poſterius. ſcꝫ in extremo ſtomachi ſui: cū dentibꝰ in ventre ſibi herētibus ¶ LXIIII De lucio ¶ Actor Ucius eſt piſcis fluuialis ore lato: ⁊ dentibus acutiſſimis: minoꝝ piſcium deuorator. Cui tn̄ perca ſquamis ⁊ brāchiis aſprimis armata re ſiſtit: vt nō ei p̄ualeat: nec dentibꝰ eius preda fiat. Ue ſcitur aūt lucius venenoẜ: vt bufonibꝰ: ⁊ huiōi. et tn̄ in firmis d̓r eſſe in cibo ſanꝰ. Si qn̄ naſſa in qua incluſus fuerit: ex aqua leuat a lucem diei viderit: raro vel nūꝙͣ accidit vt poſtea diutiꝰ remaneat: ſed q̄ſita ſibi via eua dit ¶ Ex libro de naturis rerū. Lucius eſt piſcis. vt di cit liber rerū: qui ⁊ lupꝰ aquātil̓ appellatur. hic ſi fluui ales aquas cibumqꝫ pro vitā ſufficientē habuerit: per ſucceſſus tēpoꝝ in longitudinē maximā eualeſcit. Cibꝰ eius ſunt piſceſ: ⁊ quiquid ranaꝝ more reꝑit. Piſcē ad magnitudinē ꝓpe ſui comedit. Nam vbi victu ſubege rit: caput pͥmū ore deuorat: quo digeſto paulatim adit ſequētia: donec totū cōſumat. Pari quoqꝫ generis ſui parcere recuſat: vel ob naturaleꝫ crudelitate: vel qꝛ aui dus eſt cibi: rapineqꝫ impatienſ. Nam ⁊ ꝓpria ſemina ꝑſequitur: vbi piſcis formā ſuſceperint. Eſt aūt piſcis quidam hn̄s acres ſquamas ⁊ pinnulas acutas: quē ſi lupus aquaticus ꝑ caput apprehenderit: cito tranſglu tit. Si vero a parte caude nō pōt: qm̄ in ꝯͣrium aſꝑa ri geſcunt. Lucius in cerebro lapideꝫ criſtallo ſil̓em gerit ſed hoc cū euū in longū duxerit Imp̄gnatur hic piſcis vt dicit areſtotiles. flate vento ſeptentrionali. ſil̓r ⁊ pi ſces qui in longitudinē eualeſcūt. feīa p̄gnans aquas aſcendit qͣnto pōt remotiꝰ a loco ſuo in quo hītare con ſueuit: ibiqꝫ oua parit: vt filii ſui nō ſint ei impedimen tum p̄de. Et hoc ꝓpter crudelitatē naturalē: vel ꝓpter cibi rapīeqꝫ inuidiā. Alii dixerūt ꝙ aſcenderet ꝓpter dulciorē aquā: qm̄ aqͣ tāto ſemꝑ ē dulcior: ꝙͣto fōti pro ximior. Lucius tante auiditatis eſt: vt piſce quem totū ꝙͣtitas eiꝰ deglutire n̄ ſuſtinet: dimidiū īcorꝑet. LI Liber Decimūſoctauus ¶ Iſidorus De lupo. Upus a voracitate appellatur: in quo lupo ter reſtri aſſimilat̉ qꝛ ſcꝫ improba voracitate alioſ ꝑſequitur. Eſt aūt piſcis captura ingenioſus. Nam ⁊ rheti circūdatꝰ fertur harenas arare cauda: ⁊ ita cōditus tranſire rhete. ¶ Pliniꝰ libro. xxxii. Lupꝰ marinus in ꝓuidendo minꝰ hābet ſolertie: ſed magnuꝫ robur in penitendo. Nā vt heſerit in hamo. tumultuo ſo diſcurſu laxat vulnera: donec excidāt inſidie. ¶ Idē li. ix. Pregelidam hyemem om̄s ſentiūt piſces: ſed ma xime qui lapidem ī capite exiſtimātur hre: vt lupi ⁊ pa gri. Cunqꝫ aſꝑe fuerint hyemes: multi capiuntur ceci Cupoꝝ vero ſunt laudatiſſimi qui appellātur lanati. cā dore molliciaqꝫ carnis. Meliores ſunt lupi in amne ti beri inter duos pontes ꝙͣ alibi. Piſciū lupꝰ bis ī anno parit. Nigidiꝰ eſt autor lupum mugili caudaꝫ p̄rodere eoſdemqꝫ menſibꝰ eſtatis cōcordes eſſe ¶ Idem in li. x. Prodūtur: vt dictū eſt: mugil ⁊ lupꝰ clariſſime audire. Et ideo in vado viuere ¶ Idem in li. xxxii. Tradit etiā ouidiꝰ lupum rheti circūdatū: cauda arenas arare atꝫ ita cōditu trāſire rhete ¶ Areſtotiles. Cupi marini cū intrant pelagus: poſtea redeunt et aſcendūt ſuꝑiꝰ magͣ velocitate ſicut delphinꝰ. Om̄es aūt lupi magnoꝝ cor poꝝ hanelant: aerem attrahētes ¶ Ambroſius. Cupi deniqꝫ in mari ſunt teneri quos neſcit agnus timere. Et ẜm yſaiā ſil̓ paſcūtur lupi ⁊ agni. C .LXVI. ¶ De megare et milagine et miluo Ex libro de naturis reum. Egaris eſt piſcis marinꝰ duaꝝ palmaꝝ longi tudīs. Uil̓ hētur in ꝑtibꝰ in qͥbus capitur: ſꝫ cū ad remotiora ſalſus reducitur: raritas eiꝰ pre cium facit. Recenter tn̄ captꝰ: ⁊ ſine ſale delicatiorem cibum edentibꝰ facit. Eſt aūt. vt fertur. nociuꝰ p̄cipue febricitātibus. Un̄ poeta dicit. Et megaris noxiꝰ om nis erit ¶ Iorath vbi ſupͣ. Milago cum eiꝰ pulli vo lant: ſignificatio eſt ſuꝑ tempeſtatē maris. ¶ Iſidorus Milago piſcis eſt ſic noīatꝰ: qꝛ ſuꝑ aquā cuolat. Quo tiens aūt cernitur extra aquam volitās tēpeſtates mu tari deſigͣt. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Milago voli tat ſuꝑ vndas: in ſignū leticie: ꝙ ceſſauit tēpeſtas. hoc ꝯͣ morem alioꝝ piſciū: ⁊ monſtroꝝ marinoꝝ: qui oriēte tempeſtate videntur qͣſi ſuꝑ aquas ludere. ¶ Pliniꝰ li bro. ix. Miluus ſubit ī ſumma maria: piſcis ex argum̄ to appellatꝰ lucerna: līguaqꝫ ignea ꝑ os exerta tranqͥll̓ noctibꝰ relucet. Attollit ē mari ſeſquipedalia fere cor nua: ab hiſqꝫ nomen traxit. ¶ Iorath. Miluus piſcis qn̄ grauidꝰ eſt: viſus hoīs ſtupefacit ⁊ obfuſcat: atqꝫ ī eo qui videt ip̄m luxuriam prouocat ¶ LXVII. ¶ De mugile. ¶ Iſidorus Ugil̓ ex eo nomē habet: ꝙ ſit multū agil̓. Naꝫ ¶ ¶ Efeſtim retrorſum rediens ita rhete tranſilit: vt vbi diſpoſitas ſenſerit piſcatorū inſidias: cō volare piſcem videas. ¶ Pliniꝰ libro. ix. Mugilū na tura ridetur in metu: capite abſcōdito: totos ſe occulta re credentiū Iiſdem tn̄ tāta facilitas: vt ī pheīce ⁊ nar bonenſi ꝓuincia coitꝰ tꝑe ē viuariis mareꝫ linea longī qua ꝑ os ad brāchias religata emiſſuꝫ in mare: eadem qꝫ linea retractū femīe ſequātur ad littꝰ. rurſuſqꝫ femi nam mares ꝑtꝰ tꝑe. In narbonenẜ ꝓuincie: ⁊ in nemu ſienſi agro: ſtagno ſcꝫ laterna appellato: vbi hoīes del phini ſocietate ⁊ mugilū piſcātur. Populꝰ em̄ ē littore quāto pōt clamore ſimonē cōciet ad ſpectaculi euentuꝫ cuiꝰ deſideria delphini celeriter exaudiunt aquilonis flatu vocem ꝓſequēte: auſtro vero tardiꝰ ex aduerſo re ferente. Et tuꝫ quoqꝫ ex improuiſo in auxiliū aduolāt aciēs q̄ ꝓpere apparet: ꝓtinꝰ diſponitur in loco vbi in mugilum cōiecta eſt pugna opponūt ſeſe ab alto trepi doſqꝫ in vada vrgent. Tūc piſcatores rhētia circūdāt furciſqꝫ ſubleuant. Mugilū tn̄ nichilominꝰ velocitas tranſilit. At illos delphini excipiūt: ⁊ occidiſſe ad pn̄s contēti: cibos in victoriā differ̄t. Mugilus ⁊ lupꝰ odio flagrāt mutuo. Iuxͣ nigidium lupus caudam mugil̓ p̄ rodit: eoſdēqꝫ cōcordes eſſe menſibꝰ eſtatis. Mugiles alioꝝ piſciū vim timētes ſuꝑ naues exiliunt: ⁊ tam p̄ci pue velocitatis ſunt: vt tranſuerſa nauigia interim ſu ꝑiactent. ¶ Idem in li. x. Prodūtur autē mugil ⁊ lupꝰ clariſſime audire: ideoqꝫ in vado viuere. ¶ Idem in li. xxxii. Mugil ſcit in eſca hamū eſſe: atqꝫ inſidias nō ig norat. tāta tn̄ eſt ei auiditas: vt cauda verberādo ciboſ excutiat ¶ Iorath. Mugil̓ eſt piſcis velociſſimꝰ in aqͥs fluuialibꝰ: ſꝫ natural̓r incautꝰ. Nam peridetur eiꝰ ſtul ticia: cum in metu capite abſconſo: totum corpꝰ abſcon ſum ac ſecuruꝫ credit: hic cum lucio inimicicias habet hyeme tm̄: ⁊ huiōi cā creditur: qꝛ tunc rarus eſt cibꝰ ꝓ quo dimicant Eſtate vero abundāt: ⁊ ideo tunc ad cō cordiam redigūtur. ¶ Plinius li. xxxii. Cinis ē capite mugilum ⁊ muloꝝ ſchiaticos liberat ¶ LXVIII ¶ De multipede ¶ Ex libro de naturis rerū. Ultipes piſcis marinꝰ eſt: a re nomen hꝫ: huic pedes a latere ꝓcedūt. in hyeme coit: ⁊ inter ce teros piſces ſibi niduꝫ ex ſurcul̓ cōſtruit. ꝑ du os menſes ouat: ⁊ hoc vnū ouū tm̄ ad inſtar nūcis par uum. femīa ꝑ qͣdraginta noctes ſedet: ⁊ ouum a ſe edi tum fouet: ex quo fiunt piſces innūerabiles. Quod ſi n̄ eſſet: multum eoꝝ genus decreſceret: qꝛ ſeip̄os inuiceꝫ cōſumunt: ⁊ multe comeſtioīs ſunt. Multipes aſtucia magiſꝙͣ fortitudīe vīcit karabo monſtrū marinū: quod validum eſt ac robuſtuꝫ: Cuiꝰ victorie ſignum eſt. Nā dum ſimul capti ī rheti reꝑiunt̉: karabo frequēter mor tuus inuenitur: aut lctal̓r vulneratꝰ. Eſt etiā quoddam genus multipedis natural̓r aſtutum quod in aque ſuꝑ ficie natat: ⁊ dorſi teſtam ad ſolem ponit: vt deſiccetur ac durior fiat: ſic vt ſalſas maris aquas ⁊ aduerſa ſco puloꝝ pati valeat ¶ Actor. Multipes ip̄e eſt polippꝰ iuxͣ pliniū: de quo pleniꝰ dicetur inferiꝰ vbi de mōſtris marinis agetur ¶IXIX. ¶ De mulo ¶ Ex libro de naturis rerum. Ulus vl̓ mullus eſt piſcis marinꝰ: vt ait pliniꝰ ¶ tum datus nobilibꝰ. Rariſſimꝰ tn̄ eſt: quem ſe modice qͣntitatis: gr̄a nobilitatis: in eſum tan ꝑtentrional̓ tm̄ gignit occeanuſ: Hoꝝ tn̄ genera plura ſunt. Quidā alga et oſtreis ac limo: ceterorūqꝫ piſciuꝫ carne veſcūtur. Nobiliores aūt in inferiori labio vl̓ la bro gemīa barba inſigniūtur. Uictuſqꝫ eoꝝ eſt: qd̓ iuxͣ ripas aeris ſerenitate cōcreuerit. Mulum nobilē expi rantem nūeroſa coloꝝ varietate ſpectari ꝓceres gule narrāt ¶ Senecā de natural̓. qōnibꝰ libro. vii. Incre dibilia: ſicut iam ſuꝑiꝰ dictū eſt: ſunt oꝑa luxurie. in cu bili piſces natāt: ⁊ ſub ip̄a menſa capitur qui ſtatim in menſam tranſferatur. Parum recens vid̓r mulꝰ: niſi qͥ in ꝯuiue manu moritur. Obẜuatur morientiū color: qͣꝫ in multas mutatōnes mors ip̄a luctāte ſpū vertit Ru bor primū: deinde pallor ſuffunditur: longa ſomniculo ſe inertiſqꝫ luxurie expectatio. Nolūt attingere: niſi eo dem die captum: qui ip̄m. vt aiunt. mare ſapiat: iō cui ſu aduehitur. Ideo gerul̓ cum hanelitū ⁊ clamore ꝓpe rantibus via datur: ⁊ ad mortē muli concurritur. Quo ꝑuenere delicie. Audiebamuſ nichil eſſe mulo ſaxātili melius. Ac nunc audiuimꝰ nichil eſſe moriēte formoſiꝰ Da michi inquit vitreum in manꝰ in quo exultet ac tre pidet muluſ. Uide quō rubor omī minio acrior exarde ſcat: vide quas ꝑ latera venas agat. Hi itaqꝫ nō ſunt ad popinam dentibꝰ: ore: ⁊ ventre cōtenti: ſed ocul̓ gu loſi. Oculos em̄ ante ꝙͣ gulam paſcunt ¶ Pliniꝰ libro. ix. Ex reliqua nobilitate ⁊ gr̄a maxīa eſt et copia mull̓ ſicut magnitudo modica: binaſqꝫ libras ponderis raro Liber Decimūſoctauus admodum exuꝑant: nec in viuariis piſciniſqꝫ creſcūt. Septentrional̓ tm̄ hos: ⁊ ꝓxima occidentis ꝑte gignit occeanus. Cetera eoꝝ genera plura. Nam ⁊ alga ve ſcuntur ⁊ oſtreis ⁊ limo: ⁊ alioꝝ piſciū carne: et barba gemina infigniuntur inferiori labro. Lutariū ex his vi liſſimi generis appellant. hūc ſemꝑ comitatur ſargꝰ no mine aliꝰ piſcis: ⁊ cenuꝫ fodiēte eo excitatū deuorat pa bulum: nec littoralibꝰ gr̄a laudatiſſimi cōchiliuꝫ ſapiūt Nomen his feneſtella a colore molliū calciamētoꝝ da tum putant. Pariunt ter anno. His certe tociēs fetu ra apparet. Mullum expirantem verſicolori quadam ⁊ nūeroſa varietate ſpectari: ꝓceres gule narrant. rubē tium ſquamaꝝ multiplici mutatōne pelleſcentē. vtiqꝫ ſi vitro ſpectetur incluſuſ. Mullum. lxxx. libraꝝ in ma ri rubro captū Luciniꝰ mūcianꝰ ꝓdidit: ꝙͣta mercatura cum luxuria ſuburbanis littoribꝰ inuentū eſt: ⁊ hec na tura vt alibi alij piſces principatū obtineant. ¶ Idem in lib̓. xxxii. Mulus tactu leporis marini tenere ſcit: ⁊ ingratior uiliorqꝫ fit. ¶ Iſidorus. Mulus vocatꝰ eſt eo ꝙ moll̓ ſit atqꝫ tenerrimꝰ cuiꝰ cibo tradunt libidinē inhiberi: ⁊ ocl̓oꝝ acieꝫ hebetari. hoīes vero qui his ſe pe paſti ſunt: piſceꝫ olent. Mulo in vino necato: qui in de biberint: tedium vini hn̄t ¶ Alexander. Mulus bo uis fimo delectatur: adeo ut in ip̄o iaceat: ⁊ tincturā ca ro piſcis ex fimo mutuetur ¶ De medicinis ex mulo. ¶ Pliniꝰ li. xxxii. .LXX. Ulus ꝯͣ paſtinacas ⁊ ſcorpiones terreſtres: ſi ue marinos: ⁊ dracones: atqꝫ ſphalāgia p̄deſt illitus: aut in cibo ſumptꝰ. Eiuſdemqꝫ recētis ē capite cinis ꝯͣ omīa venena valet: ⁊ pͥuatim ꝯͣ fungoſ Iterum cinis e capite muloꝝ attritus yſchiaticos libe rat. Comburūtur aūt in vaſe fictili: ⁊ cum melle dn̄t il lini. Mulos aūt in cibo inutiles neruis inuenio. Eorū quoqꝫ cibo tradūt oculoꝝ aciem hebetari. In menſtru is vero mulierū auxiliatur mulus. Inueterati muli: et in potione triti: vomitatōnes ꝯcitant. Muloꝝ ſalſamē ti cinis carbunculos diſcutit. Mulus aūt in vino neca tus. vt dictū eſt. his qui biberint inde: vini tediū affert ¶ LXXI. ¶ De murena ¶Iſidoruſ Urenam greci mirenam vocant: eo ꝙ plicet ſe in circulos: hanc feminini tm̄ ſexus tradūt: et a ẜpēte ꝯciꝑe. Ob id a piſcatoribꝰ tanꝙͣ a ẜpē te ſibilo euocatur ⁊ capitur Ictu fuſtis difficulter inte rimitur: ferula vero ꝓtinꝰ. animā eam hr̄e in cauda cer tum eſt. Nam capite ꝑcuſſo vix interimitur: cauda ſta tim cxanimat̉ ¶ Plimꝰ li. ix. Murena eſt piſcis lōgꝰ: molli cute intectus: hyeme latet: nec capitur: niſi diebꝰ eſtatis: ſicut conger ⁊ om̄s ſaxatiles. Exit in terram ſi cut et polippus: huic emula eſt muſtela. Quibuſdaꝫ pr ſcibus date ſunt pinne vice pedum: quibuſdā vero nul le ſunt: vt mureniſ: quibꝰ nec brāchie. Hec flexuoſo im pulſu corpoꝝ ita mari vtunt̉: vt ſerpentes terra. In ſic co quoqꝫ repunt. Murena quocūqꝫ menſe parit cū ce teri piſces ſtatuto tꝑe pariant. Qua eius citiſſime cre ſcunt. In ſicco littore elapſas: vulgꝰ coitu ẜpentiuꝫ im pleri putat. Areſtotiles. Zimirum. al̓s hētur minirum vocat marem: qui generat. Giſcrimen aūt eſſe: ꝙ mure na varia ⁊ infirma ſit. zimirꝰ vnicolor ⁊ robuſtus. den teſqꝫ exͣ os habeat. ferunt aceti guſtū p̄cipue eas in ra biem agi. Inuenit in hoc aīmali documēta ſeuicie Ue dius pollio eques romanꝰ ex amicis diui auguſti viua riis eaꝝ immergēs damnata mācipia: nō tanꝙͣ ad hoc feris terraꝝ nō ſufficientibꝰ: ſed qꝛ in alio genere totū hominē diſtrahi ſpectare nō poterat. ¶ Plinius libro xxxii. Pitheas tradit murenā cum hamo capta ſit: ſe ī uertere: ⁊ ſpina quā in dorſo cutellatā habet lineaꝫ p̄ſe care. Liciniꝰ macer tradit murenas ſexu eſſe tm̄ femini ni: ⁊ conciꝑe a ẜpentibus: ⁊ ob id ſibilo a piſcatoribus tanꝙͣ ẜpentibꝰ euocari ⁊ capi: ¶ Idem libro. ix. Uiua rium aut murenaꝝ pͥmꝰ excogitauit chirrus: qui mille murenas in vna triuphali cena appendit. Naꝫ ꝑmuta re quidem p̄cio noluit alia ve merce In gallia ſeptētrio nali murenis omībus in dextera maxilla ſeptene macu le ſunt: ad formā ſeptētrionis aureo fulgentes colore: dūtaxat viuentibꝰ: ꝑiter cū anīa extingutur. Tenuiſſi mum eſt his tergus: eꝯͣ vero āguill̓ craſſiꝰ. Polipporū generis onigena dicta graui capitis odore: ob hoc mu renis eam maxīe cōfectātibꝰ. Item murena melior eſt in ſicilia ꝙͣ alibi. Huius oua in mari creſcūt celeritate ſumma Odio mutuo flagrāt conger ⁊ murena: caudaꝫ inter ſe p̄rodentes. ¶ Idem in libro. xxxii. Murenaꝫ in retitam maculas appet̄i ip̄as cōſciam: teretis ac lubri ci tergi ml̓tiplici flexu rhete laxat donec euadat: vt tra dit ouidius. ¶ LXXII. ¶ De eodem ¶ Ex libro de naturis rerum. vrene. ſicut dicit plimꝰ. libēter ſe tenent in ha rundines ⁊ ligna: vt ſi forte rheti cōcludantur flexū multiplici euadāt: hec morſuꝫ venenoſuꝫ habent̉: ſed capitis corundem cinere morſus ſanatur. Periculoſū eſt eas in cibum ſumere: niſi prius in vino optime ac diutiſſime decoquātur: ⁊ ſpēbus aromaticis maxīeqꝫ piꝑe cōdiant̉: venenoſo nanqꝫ habundāt hūo re: vn̄ nec defacili cedūt coctōni. Item murenaꝫ. iuxͣ ba ſilium. viꝑa ex aquis in ſiccum euocat ad coitum ¶ Io rath vbi ſupͣ. Murena nō a ſuo ſibi ſil̓i: ſed a ẜpente ſi bilo ad ſiccum euocata cōcipit: nec aliquid tn̄ ẜpenti: ſꝫ ſibi ſil̓e gignit ¶ Ambroẜ. Uipera quidē ad littus ma ris ſibilo murena euocat. Uenenūqꝫ ſuum vomit. illa ſtatim venit: ⁊ cum eo coit. Et poſt viꝑa venenū ſuū re ſumit. Ceterū murena quā aliquid hre noxium ferunt eſca p̄cioſior eſt ¶ Plinius vbi ſupͣ. Murene morſus: capitis ip̄iꝰ cinere ſanatur. Lichenas etiā et lepͣs ſoluit murenaꝝ cinis cū ternis obul̓ mell̓. ¶ LXXIII. De murice ¶ Iſidorus Urex eſt cōchlea maris: ab acumīe ⁊ aſꝑitate dicta: q̄ alio noīe conchiliū d̓r: eo ꝙ circumciſa ferro: lacrīas purpurei coloris emittat: ex qͥbꝰ purpura tinguitur: ⁊ inde oſtrum appellatuꝫ eſt: ꝙ hec tinctura ex humore teſte elicitur. Mucianꝰ aūt tradit muricem echineū: de qͦ ſcꝫ dictū eſt sͣ. ¶ Pliniꝰ libro. ix Murices cōche marine ſunt q̄ latent circa canis ortū tricenis diebꝰ. ⁊ ſtatuto tꝑe exeunt. p̄cioſuꝫ liquorē tin gendis veſtibꝰ ī mediis faucibꝰ hn̄t vtileꝫ. Sꝫ is color ī ſola vena cādida reꝑitur. Reliquū vero corpꝰ ſterile eſt. Uiuis quoqꝫ tm̄ hic color expͥmitur: qꝛ morientes cuꝫ vita ſuccū euomūt: non habent ſpericū os neqꝫ ro tundum: nec in angulos ꝓdeunte roſtro: ſed ad conche modū vtroqꝫ latere clauditur ¶ Idem in eod̓. Anīalia marīa q̄ ſunt dure teſte: vt murices: aut purpure ſaliua rio lentiore ꝓueniūt. ſicut aceſcente hūore culices. atꝫ ſpuma maris incaleſcēte cū admiſſus eſt imber: et hee pariunt in vere. ¶ Idem in li. xxxii. Muricū teſte cinis vtiliter cū melle illinitur vlceribꝰ capitiſ. Idem quoqꝫ ciuis bonū eſt: dentifriciū: ⁊ macl̓as purgat ī facie ml̓i erum cū melle illitꝰ: cutēqꝫ erugat: extenditqꝫ ſeptenis diebus illitꝰ: ita vt octauo candido ouoꝝ foueat̉ Idem ex oleo valet ad parotidas ⁊ ſtrumas Pāniſqꝫ reſiſtit vtroqꝫ modo: ſiue opꝰ ſit incipientes diſcutere: ſiue cō coctos emittere. Item muricū cinis cum oleo tumores tollit. Ciniſqꝫ teſtaꝝ eaꝝ cuꝫ melle māmas ml̓ieꝝ effi caciter ſanat ¶ .IXXIIII. ¶ De mure ac muſculo et muſtela. ¶ Plinius libro nono. Us marinꝰ ad terrā exit: ibiqꝫ foſſam faciens Coua ꝑit: ac rurſus terra obruit. Poſt. xxx. vero Liber Decimūſoctauus diem rediens iteruꝫ foſſam aꝑit: ⁊ fetus in aquā ducit̉ Horum fetus inter inicia viſu carent: ſicut fetus om nium fere aquātiliū ¶ Iſidorꝰ. Muſculus dictꝰ ē: eo ꝙ ſit balene maſculus. Eius em̄ coitu hec belua conciꝑe ꝑhibetur. Sunt aūt muſculi cochlee quoꝝ lacte ꝯcipi unt oſtree. ¶ Pliniꝰ li. ix. Amicicie ſunt exempla mu ſculus ⁊ balena. Qn̄qꝫ p̄graui ſuꝑcilioꝝ pōdere: obru tis eius oculis infeſtantia magnitudinē in vada prena tans demonſtrat: oculorūqꝫ vice fungitur. ¶ Idem in li. xi. muſculus marinꝰ qui balenā antecedit: nullōs ha bet dentes: ſed ꝓ his ſetas intus. ob id etiā hirſutā di cunt appellatā. ¶ Idem in li. ix. muſtele piſces menſe deputantur quas inter alpes lacus rhetie bigrantinꝰ emulas murenis generat ¶ Areſtotiles. muſtela ſicut delphinꝰ ⁊ foca viuos fetus de corꝑe ſuo edunt et cum ꝑtus ediderint. ſi erga ſuos catulos inſidias quēqͣ mo liri p̄ſenſerint: ip̄os tuentur: etatis tenere pauorē affe ctu materno comprimunt. oraqꝫ aꝑiunt: ⁊ innoxio den te ꝑtus ſuos ſuſpendunt. Interno quoqꝫ corꝑe reciꝑe: ac genitali aluo feruntur abſcondere: donec illos ad ſe curitatem deferant: aut ſui corporis obiectu defendāt ¶ .LXXV. ¶ De narco et nautilo et nube. Arcos. teſte areſtotile. tāte virtutis eſt piſcis: vt mediāte lino ⁊ calamo ad manuꝫ piſcatoris hamū tenentis accedat ſtupor ⁊ inſenſibilitas. Immo et totū corpꝰ obſtupeſcit: niſi ciciꝰ hamū deiici at. Inde eſt: ꝙ etiā ſtuporifera: vt papauer: ⁊ huiōiꝰ ce tera dicūtur narcotica ¶ Pliniꝰ libro. ix. Nautilos qͥ ab alijs vocatur pompilos: inter p̄cipua miracula ma ris computatur. Naꝫ ſupinus in ſumma equoꝝ perue nit: ita ſe paulatī ſubrigens: vt emiſſa oī per fiſtulaꝫ aqͣ velut exoneratꝰ ſentina facile nauiget. Poſtea prima duo brachia retorq̄ns: mēbranam inter illa mire tenui tatis extendit: qua velificāte in auras ceteris brachiiſ ſubremigās: media cauda vt gubernacl̓o ſe dirigit. Ita vadit alto luburnicarū gaudens imagine: ſi quid pauoris interueniat hauſta ſe mergens aqua. ¶ Ex li bro de naturis rerum. Nubes ẜm areſtotilē. eſt piſcis: in aqua viuens: applicatꝰ ad petrā. Aqua nō deſcēdit nec ſeꝑatur: niſi ꝑ attractōem inſpiratōnis coactus. LXXVI ¶ De orbe et oſtrea Iſidorus Rbis dictꝰ eſt a figura. ſcꝫ qꝛ rotundꝰ eſt: ⁊ to tus in capite cōſtat ¶ Plinius li. xxxii. Duri ſimū eſſe piſciuꝫ ꝯſtat eum: qui orbis vocatur rotūdꝰ eſt ſine ſquamis ¶ Iſidorꝰ. Oſtrea dicta eſt a te ſtis: qͥbus mollicies interior carnis munit̉. Greci eniꝫ teſtam oſtreā vocant: oſtrea vero neutro carnes femini nō dicūt̉. Eſt aūt in oſtrea p̄cioſiſſima margarita natu ral̓r infixa: q̄ maris aqua in ea ſolidatur: Que etiā dif ficile apud reges inuenit̉: ⁊ in littoribꝰ qͣſi vil̓ iacens: a vulgo ſaxis aſꝑis ⁊ cautibꝰ colligitur ¶ Ex libro de na turis rerū. Oſtreum. vt dicūt ambroẜ. ⁊ yſido. qn̄qꝫ te ſtam aperit: vt clementioris aure deliciis glorietur. Sꝫ cancer inſidias ei repentinas p̄tendit: et lapidem inter eius teſtas ꝓiicit: ne illas cōiungere poſſit: ⁊ ſic oſtree carnes corrodit. Oſtreum ſiquid in ſiccum vel in ſicco iacens. iam vt in domo cōchas tꝑe ſucceſſionis maris aperit ¶ Pliniꝰ li. ix. Silicea teſta incluſis fatendum eſt nullum ineſſe ſenſuꝫ: vt oſtreis: putreſcēte limo ꝓue niunt ac ſpūmā: circa nauigīa diutiꝰ ſtantia defixoſqꝫ palos et ligna. Nuper comꝑtum in oſtreariis hūoreꝫ his fetificum effluere in modū lactis. ¶ Idem in libro x. In marinis oſtreis auditū eſſe nō eſt veriſil̓e: ſꝫ ad ſo num dicuntur ſe mergere. Tactꝰ qͥdem ſenſus ineſt om bus etiā quibꝰ aliꝰ nullus. Naꝫ et oſtreis ⁊ terreſtribꝰ vermibus quo exiſtimauerim omnibꝰ ſenſum ineſſe gu ſtus. ¶ Idem in li. xi. Qculi quidem oſtreis nulli: qui buſdam conchaꝝ dubii. ¶ Idem in li. xxxii. Oſtree dul cibus aquis gaudent: ⁊ vbi plurimi amnes influunt. Gignuntur tn̄ et in petroẜ: carentibuſqꝫ dulciuꝫ aqua rum aduentu. Grandeſcunt ſideris ratōne circa eſtatiſ inicium multo lacte p̄gnantia ⁊ latentia: ⁊ vbi ſol pene trat in vada. Hec vidr ratio qͣre minora in alijs locꝭ re ꝑiuntur. opacitas em̄ ꝓhibet incrementum: triſticiaqꝫ minus appetunt cibos: variātur corꝑibꝰ hyſpania ruf fa: in illirico fuſca. nigra ⁊ carne ⁊ teſta circeis p̄cipua in quacūqꝫ gente vbicunqꝫ hn̄tur ſpiſſa. nec ſaliua ſua lubrica: craſſitudīe potiꝰ ꝙͣ latitudine ſpectāda: nec ī lu to: nec in harenoẜ: ſed ſolido vado capta ſpondylo bre ui et nō carnoſo: nec fibris lacinioſo: ac tota in aluo Gaudent et ꝑegrinatōne tranſferriqꝫ in ignotas aqͣs. in indico mari reꝑiuntur pedalia. C.LXXVII. ¶ De mediciniſ ex oſtrea Stree ſpāliter ꝯͣ venena leporis marini aduer ¶ Ptatur. eiſqꝫ menſaꝝ diuitum palma tribuitur:. ſtomachū vnice reficiunt: faſtidiis medentur. Additqꝫ luxuriā frigus obrutis niue: ſumma montiuꝫ ⁊ maris ima miſcens. Aluum leniter emolliunt. cocta qꝫ mulſo tenaſmo: qui ſine exulceratōne ſit liberant. Ueſicarū etiā vlcera repurgant. Cocta vero in cōchis ſuis ſicuti venerint clauſa mire diſtillatōibꝰ ꝓſunt. Ha rum teſte cinis vuam ſedat: ⁊ tonſillas admixto melle Eodem modo parotidas. pannos. māmarūqꝫ duriciaſ vlcera capitū ex aqua. Cutem aūt mulierū extendit Inſꝑgitur ⁊ ambuſtis: ac dentifricio placet Pruritibꝰ ⁊ eruptōibꝰ. pituite ex aceto medetur. Oſtree crude ſ tundātur ſtrumas ſanāt: ⁊ ꝑniones pedū ¶ Areſtotileſ Eſt aūt piſcis de genere oſtree .i. teſte dure? qͥ cauda na tat ⁊ repit. ¶ Dyaſcorides. Oſtree porphire vn̄ pure pura tingitur: cōchlee ſunt: q̄ vſte deſiccatiue virtutis ſunt: quibꝰ ⁊ ceteraꝝ cochleaꝝ virtute ſunt ſil̓es. Naꝫ et ego eis vſus ſum in reumatica ⁊ diuturna: et q̄ diff cile cōcarnātur vuluera: ⁊ caua et nimis ꝓfunda: quaſ vſtas appoſui cum adipe veteri ¶ XXVIII. De pagro pauo pectine et perca ¶ Iſidorus Agrus piſcis eſt quem greci fagrum ideo nun cupant: ꝙ duros dētes habeat: ita vt oſtreis ī mari alatur. ¶ Actor. Pagrus et ip̄e eſt den tix: de quo dictū eſt ſuꝑiꝰ ¶ Pliniꝰ libro. ix. Om̄s qui dem piſces p̄gelidā hyeme ſentiunt: ſed maxīe qui lapi dem hr̄e in capite exiſtimātur: vt lupi ⁊ pagri. Cunqꝫ aſꝑe fueriūt hyemes: multi ex eis ceci capiunt̉: ſicut de lupo iam dictū eſt ſuꝑiꝰ ¶ Ex libro de naturis reruꝫ. Pauus maris dictus eſt a pauone volucre: qm̄ ei ſimi lis ē ī coloribus Borſo em̄ ⁊ collo pictꝰ eſt colore diuer ſo. ¶ Pectines maris armātur vuguibꝰ: lucent in te nebris ignium more. In magnis frigoribus ⁊ magnis eſtibꝰ recondūtur: qꝛ tꝑatuꝫ aerem oportet eos hr̄e: vt viuant: cum exceſſum paſſionū in elemētis vngueſ eoꝝ non pati valeant ¶ Areſtotiles. Animal̓ marini qd̓ di citur pecten pedibꝰ ſi quid appropinqͣuerit: oculum ſu bito claudit ¶ Pliniꝰ vbi sͣ. pectines ſponte nature ha renoẜ ꝓueniūt. ¶ Actor. perca eſt piſcis fluuial̓ varii coloris: curſu velociſſimuſ: ſquamis ⁊ pinnul̓ acutis et aſprrimis armatꝰ: quibꝰ etiā ſe defendit ꝯͣ piſces maio res: ne p̄dantes eā inuadāt. p̄ ceteris piſcibꝰ fluuialibꝰ ⁊ ſtagnenſibꝰ infirmis in cibo p̄cipue conuenit ¶ Alex ander. perca videns ſibi lucium imminere: horret̉ pin nis: ⁊ ſic euadit ¶ De pinna et plaice ¶ Plinius libro. ix. .LXXIX Inna eſt piſcis conchaꝝ generis: naſcitur in li moẜ ſubrecta ſemꝑ: nec vnꝙͣ ſine comite: quē A pīnotherē vocant. Alii pinnophilaceꝫ .i. ſuilla parua: aliubi cancer: dapis aſſectator. Paudit auteꝫ ſe Liber Decimuſoctauus luminibus: orbum corpus: intus minutis piſcibus pre bēs. Aſſultant alij protinus: et vbi licentia audacia creuit: implent eaꝫ. At illa ore cōpreſſo quicquid ꝯclu ſerit exaniat: partēqꝫ ſocio tribuit. Quo magis miror exiſtimaſſe quoſdā: aquātilibꝰ nulluꝫ ineſſe ſenſuꝫ. ¶ Ex libro de naturis rerū. Pinna de genere cōcharū eſt: corpuſqꝫ rotūdum habet: Mas ⁊ femīa ſocial̓r am bulant. apperit pinna conchas ſuas ad lunā. ſeqꝫ ꝑuis piſcibꝰ offert quaſi mortuā. Qui ꝓtinus exultātes. vbi licentia. ſicut dictū eſt. audacia creuit implet eius con chas. Mox vero pinna ſe plenā ſentiens: app̄henſum quicquid incluſerit exanīat ¶ Actor. Plais eſt piſcis notus: et vſitatꝰ apud nos: planꝰ .ſ. et bicolor. Nam ex vna parte albus: ex altera niger: de quo ſicut ⁊ de plu ribus alijs nichil in p̄nominatis autoribuſ reperi: niſi forte alijs noībꝰ vocentur ab eis ꝙͣ a nobis ¶ CXXX ¶ De porco marino. ¶ Iſidorus. Orcus marinꝰ eſt qui vocatur ſuillus: qꝛ duꝫ eſcam querit: more ſuis terraꝫ ſub aquis fodit Circa guttur em̄ habet oris orificiū: et niſi ro ſtrum harenis immergat paſtū nō colligit. ¶ Ex libro de naturis reruꝫ Porcus maris eſt piſcis eſibil̓ porco terreſtri ex magna ꝑte ſil̓is: Nam et caput habet ſimi limum: et mēbra in corꝑe: coſtaſqꝫ ſil̓i modo diſpoſitas Tota fere caro eius in pinguedinē tranſit. Līgua eius abſoluta eſt vt porci: ſed voce differ̄t. Circa guttur ori ficiuꝫ habet: et eſcam in fundo maris fodiens querit. In ęius dorſo quedā ſpine ſunt: venenū efficaciſſimuꝫ hn̄tes: ⁊ punctōnibꝰ ſuis valde cruciātes: Sed fel eo rum puncturis remedio eſt ¶ Pliniꝰ in libro. xxxii. Int̓ venena piſcium: ſunt porci marini: ſpine in dorſo cruci atu magno leſoꝝ. Remedio autē eſt limꝰ ex reliquo cor poris piſciū eoꝝ ¶ LXXXI ¶ De pungitiuo ¶ Ex libro de naturis rerū Ungitiuꝰ vero eſt omniū fere piſciū minimus quibuſdā ſpinis ẜm nomen ſuum pungens. Mas in eis circa fauces rubeus eſt. Femina vero illa rubedine caret. Ambo vero macul̓ nudati ſūt hos vulgus opinatur ſine ſemine in aquis creſcere Et quod mirabiliꝰ eſt: Alios etiā hoꝝ ſemīe ꝓpagari. Un̄ ⁊ hunc piſcem mr̄em piſciū vocāt. Dicūt em̄ ſi ſtagnū nouum fiat: nulluſqꝫ piſcis immittatur: Hos piſcicl̓os āno primo in eo inueniri: ⁊ āno ſecūdo diuerſi generis piſces ex eiſdem ꝓpagari ¶. LXXXII. ¶ De purpura ¶ Plinius libro nono Urpura florem illuꝫ tingēdis veſtibꝰ expetitū in mediis habet faucibꝰ. liquoris hoc minimi eſt in candida vena. Un̄ precioſus ille bibitur nigrantis roſe colore ſublucens. Reliquū corpꝰ ſterile. Uiuūt aūt purpure plurimū annis ſeptenis. Latent ſi cut murices circa canis ortū tricenis diebus. Mutuo qꝫ attritu lentorē cuiuſdā cere ſaliuāt: Sil̓r ⁊ murices Purpuras aut viuas caꝑe cōtendūt: qꝛ cū vita ſua ſuc cum illum euomūt: ⁊ maioribꝰ quidē conchis detracta concha auferunt. Minores vero eum teſtis frangunt. ita demū rorem euꝫ excipiētes tyrii lingua purpure lō gitudine digitali: qͣ paſcitur ꝑforando reliqua cōchilia tanta eſt aculeo duricia. Aqua dulci enecātur. ⁊ ſicubi flumini immergunt̉. alioqͥn capte etiā diebꝰ qͥnquage nis viuunt ſaliua ſua. Conche omēs celerrime creſcūt p̄cipueqꝫ purpure. anno magnitudinē implent. Capiū tur aūt purpure paruul̓ rariſqꝫ cōchis textu veluti naſ ſis in alto iactis. Ineſt aūt his eſca cluſiles mordaces qꝫ concharū: quales videmus has ſemineces: ſed mari redditaſ auido hyatu reuiuiſcentes. appetunt eas pur pure. porrectiſqꝫ linguis infeſtāt: at ille aculeo extimu lato claudunt ſeſe: cōprimūtqꝫ mordentia Ita penden tes quiditate ſua purpure tollūtur: ⁊ vena p̄fata eximi tur. laus ſumma in coloreꝫ ſanguinis concreti aſpectu nigricans: Idemqꝫ ſuſpectu refulgens. Concharuꝫ ad purpuras ⁊ cōchilia eadem eſt materia: ſed tꝑamento diſtant. duo ſunt genera. Buccinū minor cōchad̓r: ad ſil̓itudinē eius buccine quā ſonus editur. alterū purpu ra vocatur. caliculatim ꝓcurrente roſtro. ⁊ caliculi late re introrſus tabulato quo līgua ꝓferatur. ꝓpterea cla uatum eſt ad turbinem vſqꝫ aculeis in orbem ſeptenis fere: qui non ſunt in buccino. Sed vtriſqꝫ ſunt orbes totidem: quot hn̄t annos. Buccinuꝫ non niſi petris ad heret: circaqꝫ ſcopulos legitur. purpure alio nomīe vo cantur pelagie. Plura ſunt earum genera: pabulo ⁊ ſo lo diſcreta. lutenſe putri limo et algenſe. Utriſqꝫ meliꝰ tenienſe in tenei maris ora collectu. Hoc quoqꝫ tamen etiā leuiꝰ atqꝫ dilucius. Calculoſe appellātur a calculo maris mire apta conchiliis ⁊ longe optimo purpuris. Dyalutenſe .i. vario ſoli genere paſtuꝫ. Algā enutritū viliſſimū. Purpuras aūt capi poſt canis ortum eſt vti liſſimū: aut ante vernum tempꝰ: qꝛ cum fetificauere ſu os hn̄t fluxus. Tantoqꝫ vis ſucci maior: qͣnto recētior Que durioriſ teſte ſunt: vt murices: ac purpure lentore p̄ueniūt ſpūmā maris incaleſcente cum admiſſus ē im ber. Item purpure cōuiuia regū adornāt amictus im buūt. Aquaꝝ ergo eſt qd̓ adoratur in regibꝰ: ⁊ aquaꝝ eſt illa ſpecies q̄ fulget in veſtibus ¶ Ex libro de natu ris rerū. Purpure ſunt conche marine: q̄ verno tempo re congregātur: ⁊ attrite liquorē ore ſaliuāt quē in me diis faucibꝰ hn̄t. Hoꝝ piſciū cōche infra annū magui tudinē implent: ꝙ ſi an̄ increſcendo tranſcurrāt vim li bidinis auferūt nec vltra cōire pn̄t: vt in tꝑe p̄cioſuꝫ li quorē pariant. Un̄ ſumma diligentia pͥmo anno detra hūtur eis conche vel cōfringūtur: ne creſcāt. hoc liquo re veſtis purpurea tingi ſolet: qui color nigricātis rōſe more ſublucet. Purpure ẜm pliniū fetidis odoribuſ ca piūtur: ⁊ cū ſemineces fuerint mari reddite reuiuiſcūt. ¶ LXXXIII. ¶ De medicinis ex purpura ¶ Pli. li. xxxiij. Urpure ꝯ venena ꝓſunt. Haꝝ teſte ciniſ vtil̓r cum melle illinitur vlceribꝰ capitis. Idem quo qꝫ cinis cum melle efficaciter ſanat mulieꝝ mā mas. pannis etiā reſiſtit vtroqꝫ modo. idem cinis ſiue opus ſit incipientes diſcutere: ſiue coctos emittere. Purpuraꝝ ſiue muricū minora genera ſunt efficacio ra: ⁊ oris halitū cuſtodientia. ¶ Dyaſcorides. Purpu ra maritima ⁊ blata appellat̉: qꝛ qͣſi blitula ſāguīs ap paret. Huiꝰ virtus ficca eſt: vn̄ vulnera putrida gingi uaꝝ in puluerē redacta ⁊ impoſita: purgat ⁊ cicatriſat Et ſi in eis mala caro ſuꝑcreuerit: pulueriſata adhibi ta depaſcit eam ⁊ extirpat: hoc ⁊ eiꝰ vngule cōbuſte fa ciunt. Eedem vngule ⁊ cooꝑtoriū cōchilii album fumi gata: caſtorei odorem hn̄t: ac fumigatōe ſua: ſtericis ef focatōnibꝰ laborātes liberāt. Epylenticos curant. bibi ta ventrē mouent. Conchiliū ip̄m ꝯbuſtū oīa ſupͣdicta ¶ LXXXIIII facere nouit. ¶ De raithe et raha ¶ Ex li. de naturis rerū Aithe q̄ rais gallice dicitur eſt piſcis maris inter piſces nobiles reputatꝰ: admodum vilis et hoc vbi eſt piſciū copia. ꝓpemodū rotundꝰ eſt: ⁊ in longitudine ⁊ latitudine fere eqͣlis. Oculos hꝫ horribiles. Os quoqꝫ deformitate liuidum: ⁊ hoc non eo loco quo piſces ceteri: ſed loco ventris. vbi vero ca put ⁊ oculi ſunt os nō habet. Caudam habet p̄longaꝫ vt coluber: ⁊ in ea ſpinulas quaſdā acutas valde. Ha bet et qn̄qꝫ in capite lapidem: nec credimus ꝙ natura creauerit eum inutilem. Huius carnes indigeſtibiles ſunt: vt carnes bouine Imꝑinguatur. vt dicit areſtotil̓. vento meridionali flante ¶ Iorath. Eſt aūt piſcis noīe rabas ſtupefaciens: ita ꝙ cum rheti portatur peruenit Liber Decimuſoctauus ſtupͥor eius ad manuꝫ qua portatur. Hic occultatur in arena ⁊ luto. Uenaturqꝫ totū quod ex piſcibꝰ appropī quat ei: ⁊ qꝛ ſtupefacit eos: ita ꝙ non pn̄t moueri. ipſe qꝫ conſequit̉ illos: ⁊ comedit eos. ¶ LXXXV ¶ De rana marina ¶ Ambroſius Ana horrens in paludibꝰ: decora in aquis in quibꝰ omnibꝰ fere preſtat elementis. ¶ Areſto ¶ Vtiles. Rana marina habet alas ſicut ⁊ omnia cetera: quoꝝ finis tendit ad ſtricturā. Habet etiaꝫ brā chos ad vnam partē declinātes: aſꝑos: ſpinis ſil̓es: et cooptoriū habet. In ranis maior eſt femina: ſicut ⁊ in ceteris ouantibꝰ: vt in lacertis ac ẜpentibꝰ. habꝫ rana marina ſupͣ oculos partes pendētes quaſi pilos: hn̄tes capita rotunda: quas ei p̄parat natura cibi cauſa. Cū em̄ ranā mouet aliquid aquoſum cū luto ⁊ harena: tūc ꝑtes illas que ſunt quaſi pili erigit: eaſqꝫ cum piſcibuſ paruis inuoluit: ⁊ ad orificiū ſuuꝫ cum eis adducit: ſic qꝫ comedit. Et ſi ꝑ ꝑtes illas que ſunt ſuꝑ oculos: non venatur: quādo dep̄henditur: debil̓ et egra inuenitur. Ex his etiā que latent eſt rana. cūqꝫ latuerit: vadit ad viride ſuꝑ aquā ⁊ cibatur piſcibꝰ ꝑuis qui ſunt in ea: Ranaº continue generatōnis eſt: ⁊ ouat extra vnum ouum cōpletum tm̄. Et eſt dure teſte: ꝓpter ſalutem qͣ exteriꝰ indiget. huiꝰ cā eſt natura ſui corꝑis: qꝛ caput eius eſt in qͣntitate multiplex ad ſuum corpꝰ: ⁊ eſt ſpino ſum. Ideoqꝫ nō recipit pullos ſuos in vltimo. Omnes aūt piſces nutriūt filios ſuos: p̄ter rana. ¶ Plinius li bro. ix. Rana ſicut ⁊ q̄dam cetera marina: cartilaginē habet ꝓ ſpina. In coitu ſuꝑuenit pͥoribꝰ pedibꝰ alas fe mine mare app̄hendente poſterioribꝰ clunes: ſicut ⁊ te ſtudo. Piſciū vero diuerſa genera nō coeunt inſimul: p̄ter ſquatinā ⁊ ranā: Ex quibꝰ naſcitur piſcis ꝑte pri ori rane ſimil̓. Nec ꝑua eſt ſolercia rane: que in mari pi ſcatrix appellatur. Eminētia quippe ſub ocul̓ cornicl̓a turbato limo exerit: aſſultātes piſciculos ꝑtrahens: do nec tam ꝓpe accedāt: vt in eos aſſiliat ¶ Idē in li. xxxii Ranaꝝ marinaꝝ ex vino ⁊ aceto decoctaꝝ ſuccꝰ: ꝯͣ ve nena bibitur: ⁊ ꝯͣ rane rubete venenuꝫ. Ranaꝝ adeps inſtillatꝰ auribꝰ ſtatī dolores tollit. Rane quoqꝫ ſingu le ī aceto decoquūtur: vt dentes inde colluatuur: ⁊ ſuc cus in ore contineat̉. Quedā etiaꝫ ranaꝝ binaꝝ corꝑa p̄ciſis pedibꝰ in vino macerant: ⁊ inde collui dentes la bentes iubent. Hec aūt om̄ia efficaciora ſunt ex rana marina. Oſſiculꝰ ē cauda rane marine: ad ſtrumas va let: ita vt nō vulneret. Idqꝫ quotidie faciendum eſt: do nec ꝑcurentur ¶ Auicēna in tercio canone. Rana ma rina rubea. ſicut narrauer̄t ſapientes. maligna eſt inua dens anīalia. Nam ex longinquo ad ea ſalit: vt morde at: ⁊ ſi mordere nō pōt: exufflatōem nociuam ad ea ſuf flat. Ex eius morſu accidit apoſtema magnū: et ꝑditio velox. Cura eiꝰ eſt cū tyriaca magna: ⁊ qd̓ eſt eiꝰ gene ris. ¶ Actor. Rana marina rubea: venenoſa eſt: ⁊ eiꝰ potu accidit obfuſcatio coloris: et apoſtematio corꝑis: ⁊ alia multa incōmoda. ¶ Idem. De hac ⁊ alijs ranaꝝ ſpēbus dicet̉ infra pleniꝰ in tractatu de vermibus ¶ De runibo ¶ Plinius libro nono . LXXXVI. lea: hi a paſſeribꝰ tm̄ ſitu corpoꝝ differ̄t. Bext Umbus eſt piſcis planus: ſicut paſſer: et ſo Ohic reſupinatus eſt ill̓: paſſeri leuus ¶ Idem in lib̓. xxxii. Rumbi carnes trite: ⁊ ex aqua mulſa date fe bricitantibꝰ ꝓficiunt. ¶ Ex libro de naturis rerum. Rumbus eſt piſcis magnꝰ: ⁊ fortis: ⁊ aſtutꝰ: ſed tardꝰ Hic quoqꝫ piſcis vt rana marina ſil̓i modo dep̄datur. Nam in limo turbato abſcōditꝰ: pīnas exertas mouet ⁊ vbi piſces approximare viderit: mox eos corripit ⁊ d̓ uorat. Argumentū eſt eiꝰ ſolertie: qꝛ cū ſit tardiſſimus omniū piſciū: mugilum tamen velociſſimū in ventre ſe piſſime reperitur habere. .LXXXVII De ſalmone ¶ Phiſiologus Almo dr̄ a ſaltu: caudam enī ore replicat: ⁊ re flectit: firmiter eaꝫ ore tenēs: donec ſaltus agi litate locum etiā abruptum cōſcendit. Sed nec colore multū valet: aut ſapore: āteꝙͣ guſtauerit mare: Ad qd̓ tendens ꝯͣ flumīs impetuꝫ: a ꝓpoſito nō deſiſtit: quouſ qꝫ reficiatur. Deinde ad nota domicilia reuertitur ¶ Ex libro de naturis rerū. Salmo piſcis eſt in lōgitu dinem ⁊ latitudinem magnā excreſcens. Robore quo qꝫ fortis eſt: ſed ponderoſus ⁊ gͣuis. Omniſqꝫ quā ha bet agilitas a potētia virtutis eiꝰ eſt: potiuſꝙͣ a leuita te corꝑis. hic. ut dicit Pliniꝰ. olim p̄ferebat̉ omnibus piſcibꝰ fluuialibꝰ ⁊ maxīe in aqͥtania. Carnes eiꝰ rubee ſunt: q̄ licet dulces ⁊ grate ſint valde: tn̄ ſacietateꝫ cito māducātibꝰ ingerūt. Piſcis iſte fetus facit: Nec diu viuere pōt in aquis dulcibꝰ ſtagnoꝝ: niſi libeꝝ habeat trauſitū ad dulces vndas fluuioꝝ. Quin etiam vbi in trauſitu ſepem: vel aliquid hmōi obſtaculū inuenerit: caput caude cōiungit. flexoqꝫ corꝑe ꝑuolat ad oꝑtata. Hoc ip̄m etiam facit cū irreticum ſe ſenſerit. ¶ Salpa piſciſ eſt obſcenꝰ ⁊ vil̓. hic miraculū ſui p̄bet: ut nunꝙͣ decoqui poſſit: niſi pͥus fortiter fuſte vel ferula verbere ¶ LXXXVIII tur. De ſcolopendra et ſcorpione ¶ Plinius libro nono Colopendre marine terreſtribꝰ ſil̓es: quas cen tipedes vocāt. hamo deuorato omīa interanea euomunt: donec hamum egerant: de inde reſor bent. ¶ Iſidorꝰ. Scorpio dictꝰ eſt: qꝛ ledit dum manu tollitur. Tradunt aūt decem cancris cum manipulo oci mi alligatis: omnes qui ibi ſunt ſcorpiones: ad eū locū congregari ¶ Areſtotiles. Scorpio marinꝰ ouat in ve re ſel̓: ⁊ iteꝝ autumno ¶ Plinius libro. ix. Cancri mor tui in ſcorpiones figurantur in ficco. ¶ Idem in li. xx Mente ſuccꝰ ꝯͣ ſcorpiones mariuos ſumitur. ¶ Idem in li. xxxu. Mulꝰ etiā illitꝰ vl̓ in cibo ſūptꝰ ꝯͣ ſcorpiōes marios ſumitur: ⁊ auxiliat̉. Scorpioīs autē marini fel alopicias replet. Fel marini ſcorpionis ruffi cū oleo ve teri: aut melle attico incipiētes ſuffuſiones diſcutit. Iterumqꝫ fel ſcorpionis marini cicatrices tollit. Scorpius marinꝰ necatꝰ in vino: ⁊ oboli pondere potꝰ veſice vicia et calcl̓os ſanat. Lapis quoqꝫ qͥ inuenitur in ſcorpionis marini cauda. Cuꝫ ſol eſt in cācro torquē tur ẜpentes ictibꝰ ſcorpionū. Ictibꝰ ſcorpionuꝫ carnes fluuiatiliū cochleaꝝ reſiſtunt crude vl̓ cocte. Quidam ob id ſalſas quoqꝫ adẜuāt: ⁊ ip̄is plagis imponūt. ¶ Dyaſcorides. Scorpiōes maritimi colera deponūt Suffuſiones oculoꝝ detergūt: caligines ⁊ glaucoma ta tollunt ¶ Idem. Marini ſcorpii fel: magnam habꝫ virtutē: ⁊ āte fella qͣdrupēdū primū. Facit aūt effuſio neꝫ oculoꝝ: ⁊ ad caliginē: ⁊ ad aſpredinē palpebrarum ¶ Auicenna in ſecūdo can̄. Ceruſa ſtāni cōfricata ſuꝑ marini ſcorpionis puncturā: cōfert ¶ Idem in quarto Ex morſu ſcorpionis marini accidit inflatio ventris et forma ydropica: ⁊ qn̄qꝫ ventoſitatis exitus abſqꝫ vo luntate. Cura eius eſt cura draconis marini ⁊ rutele .LXXXIX. ¶ De ſepia. Iſidorus Epia dr̄: qꝛ ſepibꝰ ītercluſa: faciliꝰ capitur. ī co eundo obſcenū genꝰ. Nam ore cōcipit: ſicut vi pera. huiꝰ attramēti tāta vis eſt: vt lucerne ad dituꝫ: ethiopes videri: ablato pͥori lumīe quidā tradūt ¶ Pliniꝰ li. ix. Sepia piſcis eſt ex genere molliū ſangui ne carentiū: quibꝰ caput eſt inter pedem ⁊ ventreꝫ: om nibus pediculi octoni. Sepie ⁊ loligini pedes duo ex his longiſſimi ⁊ aſperi: quibꝰ ad ora admouēt cibos: et ī fluctibꝰ ſe velut anchoris ſtabiliūt. Ceteri curti: qͥbꝰ Liber Decimūſoctauus venantur. Sepie coeunt linguis inter ſe brachia cōpo nentes: ⁊ in ꝯͣrium natātes: ⁊ ore pariunt. Sepia omni bus menſibꝰ parit oua. Qua eiꝰ glutino attramenti ad ſpēm vue coherentia Maſculus ea ꝓſequitur afflatu: alias ſterileſcunt. In terreno inter harundines aut ſi cubi enata algaꝑit: et. xv. die excludit. Sepie nec oſſa ſunt nec ſpine. Ad odorem vſte ſepie piſces ꝯueniunt: ⁊ ob hoc in naͣſſis ponitur: vt inde capiantur. Trebius dicit in littore carceie ſepias eſſe duoruꝫ cubitoꝝ. Nec viuūt vltra bimatū Sepiaꝝ generis mares varii ſūt: ⁊ nigriores ꝯſtantieqꝫ maioris: hi ꝑcuſſe tridente femīe auxiliātur. At femina icto mare fugit. Ambo aūt vbi ſe ſenſerint app̄hendi: effuſo attramento qd̓ ꝓ ſanguīe his eſt: in fuſcata aqua abſcondūtur ¶ Ex libro de natu ris reruꝫ. Sepia cōcipit ore: ſicut et vipera. Qua eius dura ſūt. hee nō natāt ī mari niſi par ⁊ par: maſculꝰ ⁊ feīa O ī tꝑe ouāt: ⁊ in. xl. noctibꝰ oua ſua ꝯplent. Femi na cum ouat: mas eam ſequitur: ⁊ ſuꝑ oua ſemen inſuf flat: vt viuificētur ¶ Areſtotiles. Sepia menbꝝ habꝫ ſub ore poſitū: qd̓ d̓r̄ maſtiꝫ: in quo eſt ſꝑma magnum: ⁊ qn̄ accidit timor: eiicit illud in aquā: ⁊ turbat eaꝫ Ha bet etiā in interiori ſuo vaſa duo plena ouis in albedie ſil̓ia grādini. Corꝑa vero mariū magis aſꝑa ſunt ꝙͣ fe minaꝝ. Pullus ſepie cōtinuus eſt cum ouo in anterio ri corꝑis ꝑte. Nec pōt aliter eſſe. Anterior em̄ ꝑs ⁊ po ¶ .XC. terior in eodem loco conueniunt. ¶ De medicinis ex ſepia ¶ Diaſcorideſ Epia cuꝫ attramento ſuo cocta cacoſtomacha eſt: ventrem mollit. Qd̓ molle eſt oſſis eius col liriis cracomaticis neceſſarie miſcet̉. Itē oſſa tuſa ouiguinē dentibꝰ tollunt. maculas carnis integro colori reſtituūt. Glaucomata hoīm vel anīaliuꝫ in ocul̓ ſufflando maxīe cum ſale ad ſanitatē ꝑducunt̉. Iteꝫ os eius trituꝫ: ⁊ cum aqua bibitū: toracis viciis: ⁊ aſmati cis oīno ꝓdeſt. ¶ Pliniꝰ in libro. xxxii. Oculoꝝ tumorē ruborēqꝫ ſepie cortex cum lacte mulieris illitꝰ ſanat: et per ſe ſcabricias emendat. Cinis eiuſdeꝫ corticis cica trices oculoꝝ ſanat: ⁊ albugines iumentoꝝ emendat Sepie in cibo ſoluūt: earūqꝫ teſte ex aqua ſalſam̄torū inherentia corꝑi: tela exͣhunt Medentur ⁊ lentigini ce teriſqꝫ viciis ex oſſibus ſepiaꝝ vſtis. Idem cinis ⁊ car nes excreſcentes tollit: Et humida vlcera ¶ Plateariꝰ Os ſepie qd̓ in eius ventre inuenitur: ad albandos dē tes valet: ſi puluere eius ſubtili in panno lineo poſito fricentur. Ad faciem quoqꝫ dealbandā: Puluis eius cum vnguento citrino conficitur. C XUI. ¶ De ſtungia ſiue ſpongia ¶ Iſidorus Fungia dicta eſt a fingere .i. nitidare vel exter gere. Un̄ cicero. Et fingebatur ſfungiis ſan guis .i. extergebatur. Anīal autē eſſe docetur cruore petris inherente. Unde et dum abſcinditur ſan guinem remittit. Nam alia ſunt viuentiā in aquis que diſcurrūt vt piſces. Alia q̄ ſtant fixa. vt oſtree. icinus. ſfungie. Ex his alie mares dicuntur: eo ꝙ tenues ſint fiſtule: ſpiſſioreſqꝫ Alie femine q̄ maioribꝰ fiſtul̓ ac per petuis ſunt. Alie duriores quas greci appellāt tragoſ ⁊ nos hircōſas dicere poſſumus ob aſperitatem ſui Nouiſſimum genus earum penicilli vocātur: eo ꝙ aꝑte ſunt ad oculoruꝫ tumores: et ad tergendas lippi tudines vtiles. Candide ffungie cura fiunt. Per eſta tem em̄ ad ſolem ſternūtur: ⁊ ſicut cera punica cādorē bibunt. ¶ Pliniꝰ li. ix. Sfungiaꝝ tria ſunt genera vt accepimꝰ ſpiſſum ac p̄durum et aſperum: tragos id vo catur ſpiſſum ⁊ molliꝰ. magis tenue denſumqꝫ ex quo penicilli achilleum: naſcūtur oēs in petriſ. Aluntur cō chis. piſcę. līo. Intelletū his ieſſe apꝑet: qꝛ vbi auulſo rem ſenſerint: ꝯtracte ml̓to difficiliꝰ abſtrahuntur. hoc idē fluctu pulſante faciunt. Eſca eas viuere manifeſte conche minute in his reꝑte on̄dunt Circa turonem ve ſci illis auulſas etiā aiūt: ⁊ ex relictis radicibꝰ recreſce re in petris. Interſunt aūt fiſtule quedā inanes quater ne fere aut quine ꝑ quas paſci exiſtimātur Subeſſe au tem membrana quedā radicibꝰ eaꝝ intelligitur: viuūt longo tꝑe. ¶ Idem in libro. xxxi. In ffungis ſunt mas ⁊ femina. Salis ſpūma tincte: ꝑ eſtatem ad lunā ⁊ pru inas ſternūtur inuerſe .i. qua ꝑte adheſere vt bibāt can dorem. Anīal eſſe docuimꝰ cruore petris inherente: au ditu eas regi narrāt aliqui: ⁊ ad ſonū ꝯͣhi expͥmentes abundantia humoris: nec auelli petris poſſe: ideoqꝫ ab ſcindi ⁊ ſaniem remittere. Aquilonares ceteris p̄ferūt ſfungie ꝯͣ ſolem apte capita ꝓtegūt. ¶ Idem in li. xxxii. In mari campanie vicino panem abiectuꝫ rapiūt: ⁊ ibi dem ad nullum cibum in quo hamus ſit accedunt. ¶ XCLII. ¶ De medicinis ex ea. ¶ Iſidorus. Fungiaꝝ genꝰ molliſſimū penicilli vocātur: eo ꝙ aꝑte ſint ad oculoꝝ tumores ⁊ ad extergen das lippitudines vtiles ¶ Pliniꝰ vbi sͣ. Aqͥlo nares vt dictū eſt ſfungias ceteris preferūt: nec vſꝙͣ di utius durare ſpiritū medici aſſerūt. Harū genus nobi liſſimū penicilli: tumores oculoꝝ ſedant ex mulſo impo ſiti. abſtergende quoqꝫ lippitudini vtiliſſimi. Imponū tur ⁊ ip̄e ffungie epiforis ex poſca. ⁊ ad dolores capitiſ ex aceto calido. Recentes diſcutiūt. molliūt. mitigant Ueteres aūt vulnera glutināt. Ulcera quoqꝫ humida et ſil̓ia impoſite ficcāt. Fracture ⁊ vulnera ffungiiſ vti liſſime fouentur qꝛ ſanguis rapitur in ſecādo: vt ꝑſpici poſſit curatio. Imponūtur vulneribus nūc ſicce. nūc ex aceto aſꝑſe. nūc vino. nūc ex aqua frigida. Ex aqͣ vero celeſti impoſite: vulnera recētia ſiccāt: nec patiūtur ītu meſcere. Imponūtur etiā ad apoſtemata diſcutienda decocto melle puncte: et articulariis iteruꝫ ex aceto ſal ſe madide: vel ex poſca. ſi ferueat impetus ex aqua ead̓ e callo ſalſo madide Imponunt̉ quoqꝫ ꝯͣ ſcorpionū ictꝰ ex aceto. In vulnerū aūt curatōe vicem implēt ſuccide lane. niſi ꝙ lane molliunt: ſfungie vero coartāt ⁊ vicia vulnerū rapiūt. p̄terea ſfungie circūligātur ydropicis ſicce ⁊ ſtomacho ꝓſunt impoſite. Item ex aceto vel aqͣ frigida impoſite: ſanguīs ꝓfluuiū ſiſtunt ⁊ liuorem ab ictu recētem ex aqua ſalſa calida ſepiꝰ immutata tollūt Teſtium quoqꝫ tumorem ac dolorem ex poſca auferūt Ad canum morſus vtiliter imponūtur ex aceto ꝯciſe. aut aqua frigida vel melle humectate. Ciniſ affricane cum porri ſuccō ſanguinē reiiciētibus: hauſtu ſal̓ ex aqͣ frigida ꝓdeſt. Idem quoqꝫ cinis afficaue ex poſca tūo rem diſcutit. Oīm aūt cinis cum pice cremataꝝ ſāgui nem vulnerū ſiſtit. Item ſfungie cinis cum oleo vl̓ ace to illitus: fronti tercianas tollit. ¶ Idem in li. xxxiii. Infantiuꝫ quoqꝫ ſiriaſim .i. capitis vlcera. ſfungia fri ¶ XCIII. gida cerebro hūe facto ſanat ¶ De ſolari et ſolea ¶ Ex li. de nat̉is reruꝫ Olaris dictꝰ eſt: eo ꝙ in ſole libenter in ripis Auminū iacet. caput habet magnū. orificiuꝫ la tum. cutem nigram ac lubricam: qual̓ eſt āgui laꝝ. Epar habet dulciſſimū: ⁊ eſibilitate p̄cipuū. in va ſtitatem ac longitudinē maximā creſcit. ¶ Pliniꝰ libro ix. Solea eſt piſcis planus ſicut ⁊ rumbus. ¶ Iſidorꝰ Solea a figura de nomīata eſt: eo ſcꝫ ꝙ calciamentoꝝ ſoleis aſſimilēt̉. ¶ Actor. Solę a piſcis eſt marinoruꝫ piſciū: iuxͣ medicos infirmis in cibo ſaniſſimꝰ: qꝛ minus ceteris flegmaticꝰ. Eſt etiā ſapore gͣtus. ¶ XAIIII De ſpinachia et ſquatina. ¶ Ex li. d̓ na. reru Pinachia corꝑe quidē eſt puſilla: ſꝫ vtiliſſime vndiqꝫ ſpinis extātibꝰ munita: a morſu cuiuſ libet alterius piſcis eſt tutiſſima ¶ Iſidorus Squatus dictus eo ꝙ ſquamis ſit acutijs. vnde ⁊ eius Liber Decimūſoctauus cute lignum politur ¶ Plinius libro. xi. Squatina eſt ex piſciū genere: qui pro ſpina cartilaginē habent Om niaqꝫ talia carnoſiora ſunt: ⁊ ſupina veſcunt̉. Diuerſa piſcium genera nō coeūt inſimul: p̄ter ſquatinā ⁊ ranā ex quibꝰ naſcitur piſcis: ꝑte pͥori rane ſimil̓. Et nomen ex vtroqꝫ cōpoſitū apud grecos trahit. Piſcium qͥdaꝫ ter in anno pariunt: quidam bis. vere ⁊ autumno. Ex planis ſola ſquatinā bis. autumno. occaſuqꝫ vergiliaꝝ Squatina vero intra ſe parit oua p̄mollia: in aliū locū vteri tranſferens: ibiqꝫ excludens. Simili modo ⁊ om nia q̄ appellauimꝰ cartilaginea: ita fit vt ſola piſciuꝫ ⁊ anī al pariāt ⁊ oua cōcipiāt ¶ Ex libro de naturis rerū Squatina piſcis eſt in mari: quīqꝫ cubitos habēſ lōgi tudinis ⁊ caudam pedalem. hic abſconditꝰ in limo pi ſces corripit ſubito. Cutem tam aſperā habet: vt ex ea lignum ⁊ ebora poliātur. piluſ ip̄iꝰ cutis breuis ⁊ niger eſt. hūc adeo durum natura creauit: vt ferri vel calibis acumīe vix incidi poſſit. .xαυ. ¶ De ſtella et ſturione ¶ Plinius libro nono Tellam in mari ſapīa claros autores video mi rari. Cuiꝰ figura hec eſt: parua admodū caro intus: extra duriore callo: huic tam igneuꝫ fer uorem eſſe tradunt: vt omīa in mari contacta adurat: omnē cibum ſtatim peragat. ¶ Idē in ii. xxxi. Carnes aūt marine ſtelle ꝯͣ marini draconis ictus valent appo ſite ¶ Ex libro de naturis rerū. Stella piſcis eſt in ma ri occidentali: cuiꝰ figura eſt ad modum ſtelle. hec cum aliquod anīal comederit: mox inuenitur in eiꝰ vētre du rum quaſi bis coctus panis Sturio eſt piſcis magnꝰ habitās in aquis fluuialibꝰ q̄ magne ſūt ⁊ diffuſe. Ui uere diutiꝰ nō poteſt in ſtagnis: niſi ad dulces fluuiorū aquas tranſitū habuerit Cibi paꝝ aut nichil admittit in corꝑe. Cui quippe cibus in nutrimentū ſufficiēs eſt ip̄a ſola aeris ſerena tranquillitas: Quapropter ⁊ mo dicum habet ventrem ac ꝓpemodū ſolidus in loco ven tris: ſicut in reliqua corꝑis ꝑte. habet inteſtina licꝫ par ua reſpectu ſue magnitudinis. Epar vero ſatiſ magnū et adeo dulce: ꝙ vix comedi ſine ſtomachi abomīatōne poſſit. Unde eius felle qd̓ ꝯtiguū ē: ep̄ar fricari ſolet: vt exceſſus dulcoris in epate. temperet̉ exceſſu amari tudinis in felle. Ore caret: ⁊ illa pars integra eſt: q̄ in ceteris anīalibꝰ os occupare ſolet: nec niſi modicū ſub gutture foramen habet clauſum: cum voluerit aꝑtū ae ris ſerenitati. Auſtro cicius impingueſcit. Aquilone vero flante ſubſidet in ꝓfundis. Idem in lacte poſitus diu ſicut in aqua viuit. ¶ XAVI ¶ De teucha et titimallo et torpedine Actor. Eucha piſcis eſt fluuial̓ vel ſtagnenẜ omībus notus: in limo ſicut anguilla nutritꝰ. vn̄ ⁊ eius coloris ē .ſ. lutei ſiue nigri. Uterqꝫ piſcis dulcꝭ ſaporis ē: ſꝫ male digeſtioīs ¶ Iſidorꝰ. Titimallus no men ex flore accepit. Timū quippe flos appellatur Nam cum ſit ſpē gratꝰ ⁊ ſapore iocūdꝰ tamē ſicut floſ fragrat: ⁊ corꝑe odores aſpirat Torpedo dicta eſt: eo ꝙ corpꝰ torpeſcere faciat: ſi eum quiſqꝫ viuentē tāgit. Narrat pliniꝰ ꝙ ex indico mari torpēdo etiā ē longinqͦ ſi haſta virgaqꝫ attingatur: quatenꝰ p̄ualidos lacertoſ torpeſcere. quālibet ad curſum veloces pedes alligari. Tāta em̄ vis eſt eius: vt etiam aura corꝑis ſui afficiat menbra ¶ Plinius libro. ix. Torpedo ſic ut ⁊ ſquatina ē ex genere piſciū qui cartilaginem habent pro ſpina. Omnia talia carnoſa ſunt ⁊ ſupina veſcūtur. Tradūt torpedinem excauato maris vado condi ꝑ hyemem. cir ca equinoctiū parit. Octogenos habꝫ fetus. oua intra ſe parit p̄mollia in alium vteri locum trāſferens: ibiqꝫ excludens. Simili modo ⁊ omīa q̄ appellamus cartila ginea: vt rapa paſtinaca. ſquatina. ⁊ ſil̓ia. Ita fit ut ſo la piſcium ⁊ anīal pariant: et oua ꝯcipiant. Nouit tor pedo vim ſuam: ip̄a nō torpens: merſaqꝫ in limo ſe oc cultat. Piſces qui ſecuri natātes obtorpuere corripiēs huiꝰ iecori teneritas nulla p̄fertur. ¶ Idem in li. xxxii. Torpedo emollit aluū in cibo ſumpta: ⁊ lieni medetur impoſita ꝓcidentis quoqꝫ morbum interanei quoqꝫ ꝓ hibet appoſita Deniqꝫ ſi torpedo dū ſol ē ī libra capia tur: triduoqꝫ ſub diuo aſſeruetur: faciles efficit partus Poſtea quotiens infertur: felle viue torpedinis illito genitalia cōcitātur. Huiōi quoqꝫ cerebꝝ cum a luīe lu na. vi. illitū medetur genitali mulierum XCVII. ¶ De trebio et tructa ¶ Ex li. d̓ naturiſ rerū Rebius eſt piſciſniger: pedal̓ tm̄ in lōgitudīe hn̄s tamē quīqꝫ digitos in craſſitudine Hanc ei vim ineſſe pliniꝰ recitat vt pars eius in ſale ſeruata: aurū qd̓ in altiſſimoſ put eos deciderit admota extrahat: ac fluctuare faciat. hic colorem cādiduꝫ ī hye me mutat: ⁊ eſtate nigrior fit. Solus inter om̄s piſces ex alga nidificat: ⁊ oua in nido parit. Trebiꝰ eſt in oc ceano qui duro naues ꝑforat roſtro. ¶ Actor. Tructa exteriꝰ quidē varia eſt: ſicut ⁊ pertica: ſꝫ interiꝰ rubea. Que quidem. vt fertur. ꝙͣdiu mīoris etatis ⁊ corporis exiſtit. in aquis tm̄ dulcibꝰ nutritur. ⁊ tructa vocatur Cum aūt excreuerit: ⁊ deſcendēs vſqꝫ ad ꝯfinia maris de ſalſedine illiꝰ biberit: ſalmo efficitur. qd̓ tamē verū eſſe nequaꝙͣ ab omnibꝰ aſſeritur. Eſt aūt vterqꝫ piſcia delicioſus ⁊ ſapidꝰ. ¶ Ex libro de naturis rerū. Tru cta piſcis eſt habitās in fluuiis dulcibꝰ: qui magno im petu currūt de montibus. Squamas habet ut ſalmo: carneſqꝫ ſimilimas: ſed multo eſibiliores. ⁊ hoc in eſta te tm̄ a menſe iulio vſqꝫ ad nouēbrem. hyeme vero car nes habet albas: ut ceteri piſces: mīoriſqꝫ ſaporis. ma culas habet in dorſo croceas atqꝫ ſanguīeas C XAVIII. ¶ De venth et vipera et vmbra. Enth piſciſ eſt: vulgariter ſic dictꝰ: latine vero ariſtoſus: qꝛ ariſtis innūeris armatur caro eiꝰ ita vt incōmode edi poſſit: ⁊ non ſine faſtidio: vnde pauperū cibꝰ eſt: tanꝙͣ oīm piſcium eſibiliū viliſſi mꝰ. In aquoẜ dulcibꝰ freq̄nter habitat: in his tamen q̄ fluxū ⁊ refluxū maris amaricātur. Capitur āt ſic. Rhe tia tendūtur in longū aq̄ vl̓ in trāſuerſum: ⁊ āte rhetia ſuꝑ aqͣs inſtrumentum inſtar arcꝰ: ita vt fluitet ſuꝑ vn das. In ſuꝑiori aūt eiꝰ parte nola ſuſpenditur: cuiꝰ ſo nū piſcis audiēs gregatī aduentat: tinnitū nole ſtultꝰ ſeq̄nſ. Et hoc indicio patet: qꝛ ſenſuꝫ hn̄t auditꝰ. incidē tes ergo in rhetia: capiūtur ml̓titudine magna Uipe ra marina piſcis eſt paruꝰ paulo plꝰ ꝙͣ cubiti vniꝰ. In capite ſuꝑ ocl̓os vnū cornu fert paruū: acutuꝫ ⁊ morti feꝝ. Eo nāqꝫ q̄cūqꝫ vulnerat: veneno inficit. qd̓ cauen tes piſcatores: capto piſce caput ei amputāt. Reliquū vero corpꝰ in vſus hoīm cedit ¶ Iſidorus. Umbra d̓r a colore: eo ꝙ ſit color vmbre. ¶ .XIIX ¶ De vranoſcopo et vttica et vulpe Slinius libro xxxij Ranoſcopꝰ vocat̉ ab ꝯcl̓o quē habꝫ in capite a quo ſubter ⁊ ſupͣ intēdit. Alio nomīe gallio nūcupatur. Huiꝰ fel cicatrices ſanat ⁊ carnes ocl̓oꝝ ſuꝑuacuas cōſumit: vt dicit menāder ī comediiſ ¶Idem in li. ix. Urtica noctu vagat̉: noctuqꝫ mutat̉. Carnoſe frōtis ē: carne veſcitur. Uis eiꝰ pruritu mor dax: eademqꝫ q̄ terreſtris vrtice. Contrahit ergo ſe ꝙͣ maxīe rigens: ac p̄natante piſcicl̓o frontem ſuam ſpar git cōplectens q̄m deuoret. Alias marcenti ſimil̓. et ia ctari ſe paſſa fluctu alge vice: ꝯͣctos piſceſ ꝯtrituqꝫ pe tre ſcalpentes pruritū īuadit. Eadēqꝫ noctu pectines ⁊ echinos ꝑquirit. Cū aūt admoueri ſibi manum ſentit: coloreꝫ mutat: ⁊ ꝯͣhit̉. Tacta vredinē mittit. paululūqꝫ Liber Decimū ſoctauus ſi fuerit interualli abſconditur. Ora ei radices eſſe tra duntur: ⁊ excrementa ꝑ ſumma tenui fiſtula reddi. Et his ergo ineſſe ſenſum arbitror: qui nec anīalium neqꝫ fruticū: ſed terciaꝫ qͣndam ex vtroqꝫ naturā habent: vr ticis dico ⁊ ſpongiis. ¶ Areſtotiles. Anīalis genꝰ qd̓ grece d̓r akralabia: ⁊ creditur eſſe vrtica maris. eſt iun gens alias murens ꝑ ſe Nec habet teſtam: ſed eiꝰ cura tio eſt ſicut carniſ. Et hoc genꝰ ſentit ⁊ rapit quicquid appropinqͣt manibꝰ: ⁊ applicatur lapidibꝰ cum ſuis pe dibꝰ: ſicut anīal ml̓toꝝ pedū. Et forte tumeſcit corpus eiꝰ qn̄ applicat̉ alicui rei. Habet aūt orificiū in medio corꝑis eiꝰ: ⁊ venatur quicquid trāſit ꝑ ip̄m ex piſcibuſ paruis: ⁊ comedit iriciū ⁊ pecten. id eſt. plais. Nec in eius corꝑe ſuꝑfluitas inuenitur oīno: ⁊ in hoc aſſimila tur arboribꝰ ¶ Pliniꝰ libro. ix. Uulpes marine in peri cl̓o capture glutiūt nō tm̄ hamū: ſed ampliꝰ vſqꝫ ad in firma linee: qͥ facile p̄rodāt ¶ Actor. Hec de piſcibus dicta ſunt: qui pure naturā ac ſpēm piſcis hn̄t ¶ C ¶ De monſtris marinis ¶ Pliniꝰ vbi ſupra Nmari aūt tam late ſupino: molliqꝫ ac fertili accremēto accipiente cās genitales ſublimi ſꝑ qꝫ ꝑiente natura. pleraqꝫ eē mōſtrifica reꝑiun tur. ꝑplexis ⁊ in ſemet aliter atꝫ aliter. nūc flatu. nunc fluctu ꝯuolutis ſemībꝰ atꝫ pͥncipiis: vt vera fiat vulgi opīo: quicqͥd naſcatur in ꝑte nature vlla etiam in mari eſſe: p̄terqꝫ multa q̄ nuſꝙͣ alibi. Rerum qͥdem nō ſoluꝫ qnīaliuꝫ ſimulacra ineſſe licet intelligere intuentibus. vuam. gladium. ſerras. Cucumim vero et in colore et odore ſil̓em: quo minꝰ miremur equoꝝ capita in tā par uis eminere cōchleis. plurīa aūt ⁊ maxīa anīalia ī indi co mari eſſe: ex qͥbꝰ balene qͣternū iugeruꝫ. priſtes duce num cubitoꝝ. Quippe ibi locuſte qͣterna cubita implēt Anguille qͦꝫ in gange amne tricenos pedes. Cedroſii qui amnē arabin accolunt: alexādri magni claſſium p̄fe cto ꝓdider̄t In domibꝰ fores maxill̓ beluaꝝ facere. oſſi bus tecta cōtignare. ex qͥbꝰ ml̓ta qͣdragena cubitoꝝ re ꝑta ſunt longitudīs. Exeūt ⁊ pecori ſil̓es belue ibi ī ter ram. paſteqꝫ radices fruticū remeāt. Maximū autem animal ī indico mari priſtis ⁊ balena eſt. Nereid̓ falſa opinio nō eſt ſquamis modo hiſpido corꝑe etiam: in qͣ humanā effigiem hn̄t. Nam ⁊ hec in littore ſpectata ē Cuiꝰ moriētis etiā gannitū triſtem accole audiuere lō ge. Et diuo auguſto legatꝰ gallie ꝯplures in littore ap parere nereidas exanimes ſcpͥſit Autores habeo in eq̄ ſtri ordine ſplendentes: viſum ab his in gaditano occe ano marinū hoīem toto corꝑe abſoluta ſil̓ itudīe aſcen dere nauigia nocturnis tꝑibꝰ. ſtatīqꝫ degrauari qͣs inſe derit ꝑtes: ⁊ ſi diutiꝰ ꝑmaneat etiā mergi Tyberio pͥn cipe ꝯͣ littꝰ inſulaꝝ lugdunenẜ ꝓuincie trecētas āplius beluas reciprocās occeanꝰ deſtituit mire varietatis et magnitudīs. Nec pauciores in ſātōnū littore. Interqꝫ reliquos elephātes marinos ⁊ arietes cādore tm̄ corni bus aſſimilatis: nereidas vero ml̓tas. Turamꝰ ꝓdidit in gaditana littora beluā expulſaꝫ: cuiꝰ inter duas pen nas vltime caude cubita. xvi. fuiſſe. Dentes eiuſdē. cxx maximi dodrantiū menſura: minimi ſemipedū. Beſtie cui dicebatur expoſita fuiſſe andromeda. oſſa rome aſ portata ex opido iudee ioppe on̄dit inter reliqͣ miracu la in edilitate ſua. M. ſcaurꝰ longitudine pedum. xl. al titudine coſtaꝝ indicos elephātes excedēte: ſpine craſſi tudine ſeſquipedali. ¶ Ex libro de naturis rerū. Om̄e aūt marinū anial: ⁊ omē genꝰ piſciū qd̓ ambulat ꝑ con ſequens anhelat. ¶ CI. ¶ De ahune ¶ Hune moſtrū eſt maris: guloſius cūctis mari nis beluis. p̄da viuit: ⁊ in craſſitudīe corporis ſui vertitur ei quicqͥd ꝯmedit. vn̄ qꝛ ſtomacho caret: venter eiꝰ qn̄ comedit multū extenditur: ⁊ inflat̉ ſupra modum: ⁊ cum ampliꝰ extēdi nequit: piſces ꝑ os eiicit: ⁊ hoc defacili: qꝛ cū collo careat: ſicut ⁊ ceteri pi ſces: os eius ꝯtiguū eſt vētri. Eſt aūt adeo craſſuꝫ ani mal: ꝙ qn̄ ꝑiculuꝫ timet pellem ⁊ carnes ſuas ꝯͣhens re plicat: ⁊ extremitates ſui corꝑis intra ſe ſicut iriciuſ ab ſcōdit: ita vt nō appareāt. Qd̓ tn̄ aliqn̄ ſine ſui detrim̄ to nō facit. Mortem em̄ adeo timet: ꝙ cum ꝑiculū ſen ſerit nō laxari: nec abſcedere beſtiā que in inſidiis latet nequaꝙͣ caput foras exͣhit qd̓ intra corpꝰ ſuū abſcōdit ſed cum affligitur fame: carnes ſuas deuorat: magis eligens in ꝑte abſumi ꝙͣ preda facta beluīs in toto con ſumi. ¶ CII. ¶ De barchora. ¶ Archora eſt aīal marinū hn̄s orificiū p̄ oībus aīalibꝰ fortiſſimū. Naꝫ ⁊ lapidem ſi in ore ſuo acceperit: eum frāgit: hec qn̄qꝫ ad ripas exit: ⁊ herbas depaſcit. ⁊ qn̄ oportet in aquam reuertitur Ibiqꝫ ſubmergitur: ne cutis dorſi eiꝰ a ſole exiccetur. ⁊ ad nutum debitū deflectere ſe nō poſſit. Piſciculos qͦꝫ comedit: ⁊ ꝑ illos dep̄henditur. Piſcatores nāqꝫ piſci culos paruos viuos filo conſutos in mare ꝓiiciūt: qui duꝫ effugere nō valent: ſed inſimul fluitāt. anīalis p̄di cti morſibꝰ patēt. At ip̄m anīal duꝫ vnū poſt aliū trāſ glutire laborat: interim occupatus deprehenditur ¶ CIII. ¶ De caab et cane marino. Aab eſt anīal marinū: hn̄s pedes ꝑuos reſpe pedibꝰ vacce ſil̓es: hoꝝ vnꝰ longꝰ eſt: cartilagi ctu ſui corꝑis: qd̓ vtiqꝫ magnū eſt. Sunt autē noſus: oſſe carens: quo vtitur loco manꝰ in omībꝰ. Per ip̄m em̄ eradicat qd̓ vult. ⁊ cibaria ꝑ eum accipit: eāqꝫ ori ſuo reddit. Et cum natat in aqua ſpirat in ea. Sed ſpirādo hanelitū ſuo aquā in corpꝰ ſuū trahit: qͣ cuꝫ re pletus fuerit: ad aerem recurrēs eam reiicit: ⁊ ſic reſpi rat. ¶ Canis eſt marina belua: terribil̓ ⁊ hoſtil̓ omī ani māti qd̓ eiꝰ verberibꝰ cedit: robuſtiſſimos hꝫ brāchos: clauoꝝ modo formatoſ. Hi venātur ꝑ mare greges pi ſcium: inſtar canum in terra feras venantiū: excepto ꝙ latrare nequeūt: ſed ꝓ latratū afflatū horribilē habēt. Inſeq̄ntes ergo piſciū greges ad loca anguſta coartāt ⁊ ſic in coartatos crudeli morte graſſātur. Piſcatores vero loca notātes in qͥbꝰ abſconditi piſces a fuga late bant: rhetibꝰ capiunt circūcluſos. hee vero belue diffi culter multis tridentibꝰ cōfici pn̄t ¶ Iſidorus. Caniſ marinuſ a ſimilitudine moꝝ canis terreſtris d̓r: eo .ſ. ꝙ mordeat ¶ Auicenna. Fel canis aque dixerunt eſſe ve nenuꝫ de quo ſi quis comederit qͣntitateꝫ lentis vnius interficit poſt ebdomadā Sed cura eius eſt: vt bibatur butirum coctū vaccinū cum gentiana romana: ⁊ cyna momo ⁊ iterū coagulum leporis. ¶ ¶IIII ¶ De celethi ac ceruleo ¶ Ex libro de na. re. Elethi ẜm Areſtotilem eſt anīal marinū: qd̓ p̄ ter morem alioꝝ oua in matrice ſua generat. ¶ Quibꝰ illic debito tꝑe fotiſ: exeunt veries ex illis. Quos cum peꝑerīt incredibili celeritate fiunt ani malia perfecta parentibꝰ ſil̓ia. Cor habꝫ magnuꝫ: ⁊ tn̄ eſt valde timoroſū. Grauiter dormit: ita vt manu capi poſſit. ¶ Areſtotiles. Celethy eſt ex anīalibꝰ carneꝫ co medentibꝰ. Celethy qͥdem habet oua: vnum completū intra: quod ⁊ parit extra Ceteri vero piſces ouāt extra oua incōpleta: excepta rana marina. Qua hec poſt par uitatē cito creſcunt: ſicut vermes qui generātur ex ani mali paruo valde: deinde creſcūt ꝑ ſe. Celethi nō habꝫ alas: ſed habet ſimile radicibꝰ in terra creſcentibꝰ. Ge nerat aūt multociens .ſ. vi. menſibꝰ. Exit a ꝓfundo ma ris: ⁊ pullificat prope terrā: qd̓ facit ꝓpter caloreꝫ: ⁊ vt a pull̓ ſuis auferat timorem ¶ Ex libro de uaturis reꝝ Ceruleum eſt monſtrum in flumine gange inſtar cācri: Liber Decimūſoctauus habens brachia longitudine ſeptem cubitoꝝ quibꝰ ele phantē corripit: ⁊ vndis ſubmergit ¶ Plinius libro. ix In gāge indie ſtacius ſeboſꝰ haud modico miracl̓o af fert. vermes branchiis binis. lx. cubitoꝝ ceruleos: qui nom̄ a facie traxerūt: his tātas eſſe vires: vt elephātos ad potū veniētes mordicꝰ comp̄henſa manu abſtrahāt in profundum. .AV. ¶ De chilone et circho ¶ Ex li. d̓natu. rerū Hilon inter oīm anīaliū genera nō paſcitur: ſꝫ tm̄ humiditate viſcoſa: que exit ab eo: cibat̉ et nutritur: vnde fit vt hoc anīal ſemꝑ ſit ieiunū ⁊ tn̄ corꝑe validū. Nam ⁊ in femīs videmꝰ plus poſſe differi ieiuniū ꝑ multos dies ꝙͣ in viris. ꝓpter ſuꝑflui tātes humidas ⁊ viſcoſas: q̄ magis abundāt in eis. id eſt. fcmīe. ¶ Circhos. al̓s crichos habet cutē teſteā. lenē nigram. ⁊ in aliqͣ ꝑte rubeā. fiſſuras duas in pede: que tres digitos faciūt. pedem dextruꝫ habet paruuꝫ: ſini ſtrū vero magnuꝫ. Et ideo cū ambulat totū corpꝰ fert ſuꝑ ſiniſtrum: aere claro abſolutꝰ incedit. Cōmotis āt ventis applicatur lapidibꝰ: ⁊ immotꝰ qͥeſcit. Cuicūqꝫ vero rei adheret: forti applicatōe adheret. Et hoc miꝝ eſt: qd̓ claro qͥdem tꝑe ſui ptāteꝫ habet. tempeſtuoſo āt debilitatur ⁊ infirmatur. ¶ AVI. ¶ De crocodilo ¶ Iſidorus. Rōcodilus a croceo colore dictus eſt. Gigni tur in nilo: ⁊ eſt anīal quadrupes: in terra ⁊ in aqua valens. longitudine plerumqꝫ. xx. cubito rum. dentiū ⁊ vnguiū immanitate armatū: tantaqꝫ cu tis duricia: vt ꝙͣuis fortium ictibꝰ lapidū tergo reper cuſſus ſit: non ſentiat. Nocte in aquis: die humi qͥeſcit Qua in terra fouet. Maſculus ⁊ femīa vices ſeruant. Hunc quidā piſces ſerratā hn̄tes criſtam: tenera vētri um deſecātes interimūt. Solus ex anīalibꝰ ſuꝑiorē ma xillam mouere d̓r ¶ Auicēna. Morſus autem crocodi li regitur ſicut morſus canis nō rabioſi cum attractōe veneni: a quo morſus ip̄e vacuꝰ nō eſt: ꝙͣuis crocodiluſ ſaluꝰ ſit a veneno vel rabie. ¶ Pliniꝰ in li. xxiii. Cōtra morſum crocōdili valet cum melantio fex aceti. ¶ Ideꝫ in libro. xxvi. Potamogicon herba crocodil̓ aduerſat̉. ideoqꝫ ſecum habēt illam qui eos venātur. ¶ Pliniꝰ li bro. xxxii. Adipem etiā ⁊ fel columbe aquaticē hn̄tes: qui crocodilos venātur: mirabil̓r adiuuari dicūtur Cō tra crocodiloꝝ vero morſus ẜuatis piſcibꝰ ſalſamenta comedere prodeſt. ¶ Solinꝰ. Crocōdilꝰ malum quadru pes lingua nō habꝫ: Maxillam ſuꝑioreꝫ mouet. Mor lus eiꝰ horribili tenacitate cōueniūt ſtipāte ſe pectina tim ſerie dentiū. Qualia anſeres edit oua. Metatur lo cum nido naturali ꝓuidentia. Nec alibi fetus ponit: ꝙͣ quo nili creſcentis aque non poſſint ꝑuenire. In partu fouēdo mas ⁊ femīa vices ẜuāt. his ychneomon ⁊ del phines aduerſantur. Habitāt in inſula nili homīes for ma ꝑexigui: ſed audacia eouſqꝫ ꝑtingūt. vt crocodilis obuios ſe offerāt. Nam hec mōſtra fugiētes ſequūtur formidāt reſiſtentes Capiūtur ergo ⁊ metu ꝑdomiti: victores ſuos in equitātes dorſo vehunt. hanc ergo in ſulā ⁊ hauc gentem vbicūqꝫ odoris iudicio ꝑſenſerint: ꝓcul fugiunt: In aqua obtuſiꝰ vident: in terra acutiſſi me: hyeme cibum nullum capiūt ¶ Phiſiologꝰ. Croco dilus ſi qn̄ inuenerit homineꝫ: ⁊ pōt eum vincere come dit eum: ⁊ poſtea ſuꝑ eum plorat. Solus in animalibuſ oris ſuꝑiora mouet: ⁊ inferiora manēt immota De ſter core eius fit vnguentū vnum quo vetule ⁊ rugoſe muli eres facies ſuas pungūt: fiuntqꝫ pulcre donec ſudor d̓ fluens faciem lauet. CcvII ¶ Item de eodem. ¶ Ex li. d̓ naturis rerū Rocodilus lingua caret: os patulum ⁊ aꝑtuꝫ habet: ⁊ hyatū vſqꝫ ad aures Per diem in ter ra quieſcit: adeo immobil̓r: vt niſi ꝯſuetudineꝫ eius p̄cognoſcas mortuuꝫ illum credas. Oculis clauẜ dormire ſe ſiml̓at: ⁊ aues hiatu ſuo pabuli gr̄a inuitat quas ad eſcam deſcendētes ꝑimit ⁊ trāſglutit Quidaꝫ hoc anīal. ſicut vrſaꝫ. ſemꝑ creſcere credider̄t. Circan li riꝑas habitat in inſula gens hoīm parua quidem: ſꝫ anīoſa: his beluis inimica. Soli em̄ innatare flumē au dent: in quo crocōdili habitāt. ſaliūtqꝫ ſupͣ dorſa eoꝝ: ⁊ illos inquietāt. hiantibꝰ ergo beluis reſupinato capire ſeſſores dextra leuaqꝫ clauaꝫ in ore hiantiū quaſi ꝓ fre no tenent: ⁊ in terrā captiuos agūt: ſolaqꝫ eē voce terri tos euomere recēter abſumpta corꝑa cogūt. Hoc aīal quulſo corde pꝰ ea viuit aliqͣntulū qd̓ ē vtiqꝫ ꝯͣ naturā oīm anīaliuꝫ: que vitaꝫ hn̄t a corde: huiꝰ carnes ſarace ni māducāt ¶ Areſtotiles. Crocodilꝰ in aqua ꝯuerſat̉ nō tn̄ recipit aquā intra ſe: ſed aerem: ⁊ parit exͣ. Habꝫ ſanguinē: duoſqꝫ pedes maioreſ: ⁊ caudā. Oīaqꝫ talia ſunt fiſſi pedis: multorumqꝫ digitoꝝ: ⁊ ꝑticipāt inſtr̄m ſenſus in lingua: p̄ter crocodilum: cuiꝰ lingua ſimil̓ eſt lingue quorūdaꝫ piſcium. Hoc etiā anīal nō hꝫ aures: ſed foramīa tm̄: q̄ ſunt vie auditꝰ. Nec habꝫ māmillas nec teſticl̓os: nec virgam apparentē exͣ: ſed intra. nec hꝫ pilos: ſed per totum corpꝰ eſt corii ſquamoſi. Habetqꝫ dentes magnos ⁊ acutos ⁊ diſtinctos. habet etiā ocl̓oſ ſil̓es porcoꝝ: ⁊ habet culmos. In aqua quidē debil̓r vi det: qꝛ ſpiſſior eſt aere. Sꝫ eius viſus exͣ aquā eſt acutꝰ valde. Maior eſt eius manſio in die ſuꝑ terrā: et nocto in aqua: qm̄ aqua calidior eſt de nocte: ꝙ aer exͣ. Unicū habet ventrē: ſicut ⁊ cetera qͣdrupedia ouantia: vt har don ⁊ lacertulꝰ. Trochilos auis os eius apertū intrat ⁊ eius dentes mundificat: illoꝝqꝫ ſordibꝰ ſe cibat. Crocodilus aūt in hoc ſentiens iuuamentū: non uocet eis: ſꝫ cum vult eas exhere. mouet collum: nec eas ꝯme dit. Solus ex animalibꝰ ſanguinem habentibꝰ lingua caret. Nam qꝛ eſt anīal agreſte: locum quidē lingue hꝫ ⁊ qm̄ aquoſum linguā caret. Huiꝰ ſquamē ſūt ſicut na tura oſſium: ⁊ multis oſſibꝰ fortiores. Ideo aūt mouet ſuperiorē mandibulam tm̄: qꝛ pedes eiꝰ cum ſint parui valde: nō ſunt ꝯueniētes ad accipiendū ⁊ retinendum. Ideoqꝫ natura parauit ei loco pedum: duabꝰ operatō nibꝰ cōueniens orificium. Item ꝓpter indigentiaꝫ pul monis habet collum: recipitqꝫ cum canna ſpiritum. Plinius libro. viii. Crocodilus plerūqꝫ duo de vigī ti cubita excedit magnitudine. Ungul̓ hic quidē arma tus ꝯͣ om̄s ictꝰ cute inuicta. Parit oua q̄ tranſferēs exͣ locum illum incubat ſemper. p̄ diuinatōe quadā ꝙ ad il luꝫ ſummo auctu eo anno nilus egreſſurꝰ eſt. Nec ali ud anīal ex mīore origine in maioreꝫ creſcit magnitudi nem. In ventre quidem eſt ei moll̓ tenuiſqꝫ cutiſ. Iōqꝫ vt territi ſe delphini mergūt: aluūqꝫ illiꝰ pinna cultella ta. quā in dorſo tanꝙͣ ad vſuꝫ huiōi habēt. ſecāt Sicqꝫ illum p̄da tanꝙͣ in ſuo tm̄ amne regnātē abigūt: ⁊ ꝙͣꝙͣ impares viribꝰ aſtu tali perimūt. Crocodilū ſaturū ci bo piſcium: ⁊ ſemꝑ eſculento ore in littore ſomno datuꝫ parua auis q̄ trochilos ibi vocatur. rex auium in yta lia inuitat ad hiandū pabl̓i ſui gr̄a. mox dētes eiꝰ ⁊ ītꝰ fauces: ad hāc ſcabēdi dulcedinē hiant. In qua volup tate ſomno p̄ſſum cōſpicatꝰ ychneomon per eaſdē far ces: vt telum aliud immiſſum erodit aluuꝫ ¶ CVIII De medicinis ex crocōdilo ¶ Idem in libro. xxviij Rocodiloꝝ genꝰ cui vita eſt in aqua ⁊ in terra cōmunis: dentes ē maxilla dextra dextro lacet to ad alligati: coitus ſtimulare dicuntur. Cani ni quoqꝫ dentes arcent febres. Capillos etiā in ventre illius exemptoſ aduerſus horrores febriū veniētes pol lere tradūt ⁊ ob hoc egyptii ſuos egros ip̄iꝰ adipe ꝑun gūt. Alter vero minor illi valde ſimil̓: ī terrā tm̄ modo cōſiſtit: odoratiſſimis floribꝰ viuit. Ob id eiꝰ diligēter Liber Decimūſoctauus exquirunt inteſtina odore iocundo referta. Crocodileā vocant oculoꝝ viciis cū porri ſucco inunctis: ⁊ ꝯͣ ſuffu ſiones vl̓ caligines vtiliſſimā Illita quoqꝫ ex aqua toſ lit a facie lentigines maculaſqꝫ om̄s. Cōtraqꝫ comici ales morbos bibitur ex aceto mulſo binis obol̓. Appo ſita quoqꝫ menſtrua mouet. Optima vero friabil̓ cadi diſſima ⁊ leuis cum teratur inter digitos fermēteſcēs. Ceterū eius felle inungūtur ocl̓i ex melle ꝯͣ ſuffuſiōes. Inteſtinis ac reliquo eiꝰ corꝑe ſuffiri vulua laborātes tradunt ſalutare. velleribuſqꝫ circundari eiuſdem infe ctis vapore. Corii vtriuſqꝫ cinis ex aceto illitꝰ his ꝑti bus quas ſecari opus ſit: aut nidor cremati ſenſuꝫ om nem ſcalpelli aufert. Sanguis vtriuſqꝫ claritatē viſus dat: ⁊ inunctis ocl̓oꝝ cicatrices emēdat. Corpꝰ ip̄m ex empto capite ac pedibꝰ elixū manditur iſchiadicis. Et tuſſim veterem ſanat p̄cipue in pueris. Item lumborū dolores. Adipem hn̄t quo tactꝰ pilus defluit hic ꝑun ctos a crocōdil̓ tuetur Cor eiꝰ valet ad qͣrtanaſ ¶ Dya ſcorides. Fimꝰ crocodili terreni collectꝰ: ⁊ ſuccꝰ adhibi tus gratū vultū ac niueū facit. maxīe ſi albꝰ ac leuis fu erit: ⁊ in aqua miſſus cito ſe ſoluerit. ¶ Auicenna in ſe cundo libro. Stercus crocodili valet albugini oculi ſ. CIX. ¶ De delphino ¶ Iſidorus Elphini certuꝫ habent vocabulū: ꝙ voces ho minuꝫ ſequātur. Uel ꝙ ad ſimphoniā gregatī ꝯueniūt. Nichil in mari velociꝰ iſtis. Naꝫ ple rūqꝫ ſalientes naues trāſuolant. Qn̄ aūt p̄ludūt in flu ctibus: ⁊ vndaꝝ ſe molibꝰ p̄cipiti ferūt: tempeſtates ſi gnificare videntur. hi ꝓpͥe ſimones noīantur. ¶ Plini us libro. ix. Uelociſſimū oīm anīaliuꝫ: nō ſolum marino rum: eſt delphinus. ocior volucre. acrior telo. ac niſi ml̓ tū infra roſtrum os illi medio. pene in ventre foret. nul lus piſcium celeritatē eiꝰ euaderet. Sed affert moraꝫ ꝓuidentia nature: qꝛ niſi reſupini atqꝫ cōuerſi nō rapi unt: que cā p̄cipue velocitatē illoꝝ offendit. Nam cum fame cōcitati ī ima vada fugienteꝫ ꝑſecuti piſcem diu tius ꝯtinuerint ſpm̄. vt arcū emiſſi emicāt ad reſpiran dum. Tātaqꝫ vi exiliunt: vt plerūqꝫ nauiū vela vento trāſuolent. Abdūtur tricenis diebꝰ circa canis ortum occultāturqꝫ incognito modo. Quod eo magis mirum eſt: ſi ſpirare in aqua nequeūt. Solent in terraꝫ erūꝑe incerta de cā. nec ſtatim tellure tacta moriūtur: multo qz ocius fiſtula obturata. lingua eſt his ꝯͣ naturā aqua tilium. mobil̓. breuis. ⁊ lata. haud differens ſuille. Pro voce gemitꝰ hūano ſimil̓. dorſum reꝑandū. roſtꝝ ſimū. Quā de cāſimonis nomen om̄s agnoſcūt. his brāchie nō ſunt: ſicut nec balenis. vt sͣ dictū eſt ¶ Idem in eo dem. Que ꝓ ſpina cartilaginē habēt: carnoſiora ſunt: ac reſupina veſcūtur. vt delphinꝰ. Et hoc genꝰ ſolū vt cete animal parit. excepta rana. nam ceteri oua pariūt Areſtotiles. Delphinꝰ nō habet fel. viuit annis. cxx vel plꝰ. Probat̉ aūt hoc cum captꝰ eſt: ⁊ amputata cau da dimittit̉. Sicqꝫ poſt multa tꝑa inuenit̉. p̄gnās eſt. x menſibꝰ: ⁊ creſcit. x. ānis. Iteꝫ delphinꝰ ſpirat: qd̓ alij piſces nō faciūt. nō aūt in aqua: ſed in ſuꝑficie aque. Item velocior eſt ⁊ leuior omībꝰ anīalibꝰ. Non hꝫ ſpi nas: ſed oſſa. Nec virgam habet ꝓminentē extra: ſicut homo ⁊ equꝰ: ſed intra. Et ꝙͣuis habeat auditū: nō tn̄ inſtr̄m auditꝰ oīno manifeſtū. māmillas habet nō ſupͣ: ſed ꝓpe iūcturaſ. Nec conos manifeſtos: ſed duo ꝓfun da canalibꝰ aſſimilata: qͥbꝰ lactat fetꝰ. Parit eſtate tā tummodo: ⁊ ambl̓at ſub pelago pull̓ ſuis ſeq̄ntibꝰ eum longo tꝑe. Recipit aquaꝫ ꝑ cannaꝫ: ſicut marina: ⁊ ae rem ꝑ pulmonē: ſicut ambulātia. Ideo aūt nō habꝫ ſpi nas ſed oſſa: qꝛ generat aīalia. Quedā aūt orificiū oris hn̄t in oppoſito. q̄dam in anteriori: ⁊ q̄dam in dorſo vl̓ in ventre: ſicut delphinꝰ et omne genꝰ anīalis: qd̓ dr̄ ce lethy. huiōi nō accipiūt cibum: niſi qn̄ reuerſantur ſuꝑ dorſum. Et hoc fecit natura: nō ꝓpter ſalutē: ſed vt re tardetur in accipiendo cibum: qm̄ hoc genꝰ anīalia co medit. Et habet additamentū tenue rotundum: nec eſt bone abſciſionis: qꝛ cito morit̉ ꝑ nimiā repletiōem. Te ſticl̓i eiꝰ ⁊ oīm marinoꝝ magni corporis: ſunt intra cor pus: qꝛ natura corii eoꝝ nō eſt cōueniēſ ꝓpter duriciā ad cooꝑiendum eos ſi eſſent exteriꝰ ¶ EX ¶ Item de eodem ¶ Phiſiologus Elphini ocl̓os hn̄t in dorſo: ⁊ ora in ꝑte oppo ſita. Unde nō bn̄ p̄dam ſuam capiūt ꝓpter di ſtortōem oris a parte ocl̓orum. Hinc eſt ꝙ ora ſua ꝯuertūt ad celum: ⁊ dorſum ocl̓oſqꝫ ad terrā: vt pre dam ſuam ꝯſequātur. Imminēte tempeſtate ludūt ap parētes in vndaꝝ ſuꝑficie. Subſidium vero naufragā tibꝰ exhibuiſſe dicūtur. Ferūtur etiā plorare qn̄ capiū tur ¶ Pliniꝰ li. x. Delphini dormiunt: ita ꝙ etiā ſterten tes audiūtur ¶ Idem in li. xi. Delphinꝰ aures nō habꝫ quem tam̄ audire manifeſtum eſt. Nam ⁊ cātu mulcet̉ Idē in li. xviii. Delphini flatuꝫ ex qua parte veniat p̄ſagiunt. mari laſciuientes ⁊ iterū aquam ſpargētes. Itemqꝫ trāquillitatē turbantes. ¶ Idem in li. viii. Del phini quoꝝ dorſo tāꝙͣ ad hūc vſum cultellata ineſt pē na. crocodilos ꝙͣꝙͣ impares viribꝰ: aſtutia tn̄ interimūt ¶ Ex libro de naturis rerū. Pro voce gemitꝰ eſt ill̓ hu mano ſimil̓. ⁊ hoc qꝛ pulmonē habent ⁊ venā aſperaꝫ ⁊ eoꝝ lingua nō eſt abſoluta: nec eoꝝ labia ꝓueniūt vl̓ ꝓ minent ad diſtinguendā vocem. Aures nō hn̄t: ſed au rium loco foramen. Hoꝝ aūt olofactꝰ nec veſtigia qui dem habet: cum tamē ſagaciſſime olofaciūt. Bormiūt ſuꝑ aquas: vt poſſint audire ſtertere. Uiuunt vſqꝫ ad annos. cxl. Mulcent̉ muſica. vnde artionem cytariſtā in mari nautis interficere parantibꝰ. obtinuit ab ill̓ vt priꝰ cythara caneret. Ad cuiꝰ cātum delphinoꝝ gregi bus cōgregatis: cum in mari ſe ꝓiēciſſet ab vno excep tus eſt: ⁊ ad littus ꝓuectꝰ. Solus delphinꝰ. vt dicit are ſtotiles. inter piſces felle caret. ¶ Solinꝰ. Delphīes ple rumqꝫ ſalientes: vela nauiū trāſuolāt: ⁊ quoquo eāt cō iuges euagātur. Catulos edunt. Decimꝰ menẜ facit ꝑ tum maturū. Cōtra naturā aquatiliū ſoli linguas ſuaſ mouent. Aculeate ſunt pīne dorſuales. Cum ira ſubia cet: inhorreſcūt: cum animo ꝯqͥeuerint qͥbuſdā recepta cul̓ oꝑiūtur. Spirare eos in aquis negat: ⁊ vitales au ras nō niſi in aere ſupero reſpirare. Certum hn̄t voca bulum: quo accepto vocantes ſequūtur. Nam ꝓprie ſi mones nominātur: voces homīs aquilonis flatū celeri us hauriunt. Cōtra ſpirāte auſtro auditꝰ obſtruūtur. Mulcētur a muſica. gaudent cātibꝰ tibiaꝝ: et vbicūqꝫ ſimphonia eſt gregibus aduentāt. Eſt autem delphini genus in nilo: quoꝝ dorſa ſerratas habent criſtas. Hi crocodilos ſtudio eliciunt ad natādum: demerſiqꝫ aſtu fraudulento ventriū ſubternātes ſecāt tenera ⁊ interi munt. I. AXI. ¶ De amore delphinorum ad ꝓſe et ad inuicē ¶ Areſtotiles Elphinꝰ valde diligit filios ſuos. et ideo lōgo tꝑe paſcit eos. Solus inter piſces aīmal cōple tum generat: ⁊ habet mamillas: lactatqꝫ fetꝰ. ¶ Pliniꝰ li. ix. Delphini cōiugia vere agunt: decimo menſe pariunt: eſtiuo tꝑe tm̄. catulos interdum binos vberibus nutriunt. Atqꝫ etiā geſtāt fetus in infantia infirmos. quin et adultos diu comitātur: magna erga partuꝫ charitate. adoleſcunt celeriter. deceꝫ ānis ad ſū mam ꝑuenire magnitudinē credūtur. viuūt ⁊ tricenis: qd̓ ꝯgnitū p̄ſciſſa cauda exꝑimentū. ¶ Solinꝰ. Belphi ni vberibꝰ fetus alunt. teneros in faucibus receptant: inualidos aliqͣntiſper ꝓſequuntur. ¶ Ex libro de natu ris rerum. Delphini ſolo eſtatis tꝑe pariunt. hiberno Liber Decimuſoctauus nunꝙͣ. Mares feminis parientibus catulos deuorant ſed matres cum fetibꝰ ſe occultāt. Diligunt em̄ eos te nerrime: longoqꝫ tꝑe ducūt poſt ſe: ⁊ illi ſub aqua mr̄eſ ſequūtur. At vbi ad robur etatis perueniunt: niſi ſint valide: eas etiā mr̄es ꝑſequūt̉. Fetꝰ eoꝝ vt dicit areſt. cito creſcūt: et ſꝑ creſcut vſqꝫ ad ānos. x. ſꝫ. x. mēſibꝰ cō pletis coeūt ⁊ imp̄gnātur. Delphini ꝑui ſp ſil̓ ſūt tanq greges: ⁊ hn̄t duos magnos delphīos cuſtodeſ ꝙ ſi qͥſ eoꝝ mortuꝰ fuerit: alij ſuper ſcapulas euꝫ efferūt: ip̄m qꝫ cuſtodiūt: ne ab alijs piſcibꝰ comedatur: donec tem peſtate maris ad littꝰ eīiciatur Inuiceꝫ em̄ ſe miro mō diligūt. Un̄ plinio teſtāte narratur: ꝙ delphino capto a rege charie: ꝯuenit ingēs ml̓titudo reliquoꝝ ad por tum vbi delphinꝰ ligatus tenebat̉: qͥbꝰ plāgentibꝰ ⁊ qͣi miſeratōem poſcentibꝰ: rex euꝫ dimitti p̄cepit. Delphi nos ſequitur alioꝝ piſcium multitudo: qd̓ ſcientes pꝫ ſcatores venātur piſces vbi illi tranſier̄t. Si quis car nes delphini ꝯmederit: ⁊ in mari lapſus fuerit: ſi a del phinis inueniat̉: ſtatim ab eis deuoratur Si vero non comederit: ſuper roſtra eum eleuantes ad terram tra hunt: ⁊ ab alijs piſcibꝰ defendūt. ¶ Areſtotiles. Mor tuo deniqꝫ delphino: ceteri delphini ꝯcurrūt: ip̄mqꝫ cir cūdantes in ꝓfunda deferūt: atqꝫ ſepeliūt: ne a piſcibꝰ cōmedatur. ¶. CXII. ¶ De familiaritate delphini ad hoīeꝫ Actor Elphinꝰ frater hoīs d̓r: qꝛ moribꝰ hūanis quo dammodo aſſimilat̉. Hinc em̄ exempla multa in diuerẜ autoribꝰ legūtur ¶ Plinius vbi ſupͣ Delphinꝰ nō tm̄ hoīs amicuꝫ aīmal. Uerum ⁊ muſica arte mulcetur ſimphonie cātū: ⁊ p̄cipue hidrauli ſono. Delphinꝰ hominē nequaꝙͣ vt alienū expaueſcit: ſed ob uiam nauigiis venit. exultās alludit. certat etiam: ⁊ ꝙͣ uis plena p̄terit vela In narbonenẜ ꝓuincie ⁊ in nemu ſienſi agro ſtagnuꝫ eſt laterna appellatū: vbi cuꝫ homi nes delphini ſocietate piſcātur: innumera vis mugiluꝫ ſtatuto tꝑe anguſtis faucibꝰ ſtagni ī mare erumpit ob ẜuata eſtus reciprocatōe: qua d̓ cauſa pretendi nō que unt rhetia: que molem ponderis nullo modo tolerēt: eti am ſi nō ſolertia inſidietur tempori. Sil̓i rōne in altuꝫ ꝓtinꝰ tendūt qd̓ vicino gurgite efficere. locūqꝫ ſolū pā dendis rhetibꝰ habilem effugere feſtināt: qd̓ vbi anim aduertere piſcātes. cōcurrit aūt multitudo tꝑis gnara ⁊ magis etiā voluptatis huiꝰ auida. Populus em̄ ē lit tore ſimonem clamat: cuiꝰ deſideria delphini exaudiūt aqͥlonis flatu vocem ꝓſeq̄nte: auſtro vero tardiꝰ ex ad uerſo referente. Et tunc ex imꝓuiſo in auxiliū aduolāt. Acies ꝓpere apparet: ac ꝓtinus diſponitur in loco vbi cōiecta eſt pugna opponūt ſeſe ab alto: trepidoſqꝫ ī va da vrgent. Tunc piſcatores rhetia circūdant: furciſqꝫ ſubleuāt. At mugilum nichilominꝰ velocitas tranſilit At illos delphini excipiūt: ⁊ occidiſſe ad pn̄s cōtenti: ci bos in victoriam differūt. oꝑe p̄lium feruet. includiqꝫ rhetibꝰ ſe fortiter vrgentes gaudent. ⁊ ne id ip̄m fugā hoſtiū ſtimulet: inter nauigia ⁊ rhetia: hoīes ve natan tes ſenſim elabūtur: vt exitꝰ nō appareat. ¶ Solinꝰ. Di uo auguſto prīcipe in cāpania: Delphinū puer fragmē tis panis pͥmo allexit: ⁊ intm̄ cōſuetudo valuit: vt alen dum etiā ſe manu illiꝰ crederet. Mox cum pueril̓ auda cia ꝑſtitiſſet: euꝫ inter ſpacia lucrini lacꝰ euectauit. Un̄ factum eſt: vt a baiano littore puerū equitāteꝫ vſqꝫ pu teolos veheret. Hoc ꝑ annos plurimos tamdiu geſtuꝫ eſt: donec aſſiduo ſpectacl̓o deſineret eſſe miraculum Sed vbi puer obiit: ſub oculis publicis deſiderii mero re delphinꝰ interiit In affrico quoqꝫ littore delphinuſ ab ypponēſibꝰ paſtus eſt: tractandūqꝫ ſe p̄buit: impoſi tos quoqꝫ freq̄nter geſtitauit. Procōſul etiam affrice flauianꝰ: ip̄e eum cōtigit: ⁊ vngētis delibuit. Qui odo ris nouitate obſopitꝰ: aliquātiſꝑ ꝓ examini iactus eſt: multiſqꝫ mēſibꝰ deſtituit a ſolita ꝯuerſatōne. Apud ia ſum vel ialiſum vrbem babilonie pueꝝ delphinus ada mauit: quē cum poſt aſſueta colludia impatientiꝰ ſeq̄ retur recedentē: harenis inuentꝰ heſit. Alexāder autē magnꝰ illum amoreꝫ numinis fuiſſe interp̄tatꝰ: prefe cit puerū neptuni ſacerdocio. Iuxta eandem vrbeꝫ ali um puerū ꝑ marina ſil̓r inſidentē cum vndoſior fluctuſ necauiſſet delphinꝰ ad terrā reuexit: ⁊ velut reatū ſuuꝫ fateretur penitētiam ſuam morte mulctauit: nec āpliuſ in ꝓfunda reuerti voluit. ¶ CXIII. De medicinis ex delphino. ¶ Plinius li. xxxij. Elphini cinis ex aqua illitus: lichenas ⁊ lep̄s ſanat. Porro exulceratōeꝫ ſequi debet curatō que ꝑducit ad cicatricē. Quidā vero delphinū in fictili donec pinguedo ſimil̓ oleo fluat: ponūt vel co quūt ac pungunt. Circūitꝰ aūt febriū tollit delphini ie cur an̄ acceſſionē guſtatuꝫ. Adeps delphini liquatꝰ: et cum vino potus ydropiciſ medetur. Gingiuis aūt atqꝫ dentitionibꝰ plurimum cōfert dentium delphini cinis cum melle: ⁊ ſi dente ip̄o tangātur gingiue. Idem adal ligatus: pauores tollit repentinos. ¶. CXIIII. De dracone marino ¶ Iſidorus Raco marinꝰ in brāchiis aculeos habꝫ ad cau dam ſpectātes Qui dum ꝑcuſſerit: qͣqͣ ferit: ve nenum fundit: vnde ⁊ vocatꝰ eſt ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Draco marinꝰ eſt monſtrū crudelitate horridum. inſtar draconis terreſtris in longitudīe extēditur: alis caret. caudam habꝫ tortuoſaꝫ: caput ẜm magnitudīeꝫ corꝑis paruū. ſed hiatuꝫ oris horridum. ſquamas ⁊ cu tem duram. Pinnas aūt habꝫ ꝓ alis: quibꝰ vtitur ī naͣ tando: vno impetu magna maris ſpacia tranſcurrit: ⁊ hoc potiꝰ robore virium ꝙͣ remigis pinnaꝝ. Peſtifer eſt omībus ⁊ etiam piſcibus morſus eius. Morteꝫ enī infert. Cinis aūt oſſium eius dolores dentium ſanat ¶ Plinius li. ix. Draco marinus captuſ ⁊ immiſſus in harenam: cauernā ſibi roſtro mira celeritate excauat ¶ Idem in li. xxvii. Abſinthiū aduerſatur draconi ma rino. ¶ Idem in li. xxxii. Carnes etiā ſtelle marine va lent ꝯͣ marini draconis ictꝰ īpoſite. imponūtur quoqꝫ ꝯͣ eum ſalſamenta ex aceto. Item draco marinꝰ ad ſpīe ſue qua ferit venenū: ip̄e ꝓdeſt impoſitꝰ. ¶ Auicenna. in qͣrto canone. Morſus draconis marini ſimiliumqꝫ magni corꝑis ẜpentiū curatur: inquātum eſt vlcus tm̄ nō inquātum eſt venenū: de quo ſit curāduꝫ. Dracontꝰ quidem marini morſus. vt dixerūt. liniatur cuꝫ ſulphu re ⁊ aceto. Cōferunt ei adeps crocodili emplaſtratꝰ: et plumbum fricatum ſuꝑ ip̄m ¶ Idem in libro. ii. Bra co marinus. vt ait galienus. finditur: ⁊ ponitur ſuper morſum ſuū: ⁊ cōfert. Succus etiā abſinthii confert eius morſui. Stanui quoqꝫ ceruſa cōfert ſuꝑ pūcturaꝫ AXV. eius cōfricata ¶ De equo mariuo et equonilo et equo flu minis ¶ Iſidorus. Qui marini vocati ſunt: eo ꝙ pͥma ꝑte eqͥ ſunt poſtrema vero ſoluūtur in piſcem. ¶ Ex libro ¶ de naturis rerū. Equus marinus eſt monſtrū fortiſſimū: nichil extra aquā pōt. vt dicit areſtotiles: ſꝫ ſtatim vt aquaꝝ caruerit natura: carebit ⁊ vitā. Alio rum piſcium carnibus viuit In pugna crudele ē: ſꝫ ho minē timet: ⁊ ꝯͣ eum partiri bella formidat. Equonilꝰ vt dicit michabel: moſtrū eſt ingens ac ferociſſimū in uilo habitans. Crura. pedes: ⁊ vngues habet: vt cro codilus: ſed multo maiora. Hūanaꝝ mortium cupidiſſi mum eſt. Nam cum ei nauis in portu occurrerit: vnū pedem in terra figens: altero naueꝫ in anteriori arripi ens facillime ſcindit: vel inclinatā aliqn̄ mergit. Unde Liber Decimūſoctauus in locis in quibus habitat immanis multitudo hoīm: ꝑdit̉ ꝑ euꝫ: ſed hoc malū rariſſime inuenit̉. Nullus ca pi poſſet inſtr̄is: niſi rhethi ferreo ex cathenis apud da maſcenos in hoc opus fabricato Captū quoqꝫ malleiſ tm̄ ferreis occiditur. Pell̓ eius vniꝰ cubiti ſpiſſitudinē hr̄e d̓r: tanteqꝫ eſſe duricie: vt nullo iaculo ⁊ armatura peuetrari poſſit ¶ Equꝰ flumīs. vt dicit areſto. eſt mō ſtrū in oriente: forma mirabili. ſublimis faciei. Crines habꝫ vt equꝰ. pedes fiſſos ⁊ ſotulares: vt vacca. caudā vt porcꝰ. Corium eius valde groſſuꝫ eſt. interiora eius vt equi. magnitudo aūt vt azini. hinnit vt equꝰ: in ter ra ⁊ in aquis eqͣliter manere d̓r. CXVI. ¶ De felcho et foca et galata. Elchus: qui ⁊ vitulus marinꝰ appellat̉. Cuteꝫ habet piloſam: albis nigriſqꝫ macul̓ diſtinctā In terra pecuduꝫ more parit: ⁊ nunꝙͣ geminiſ plures educat. Fetus etiā lactat manimis: nec ante. xii diem in mare deducit: his in ſono mugitꝰ eſt. Nullum qnīal grauiori ſomno p̄mitur Un̄ dextris pinnis quib vtūtur in mari: vim ſomniferam ineſſe dicūt: ſi cuiuſꝙͣ capiti ſubdātur. Difficulter aūt niſi capite eliſo interfi ciunt̉. De hoc etiā aīali illud mirabile fertur: ꝙ eo mor tuo ⁊ excoriato: pilus in pelle vbicunqꝫ fuerit: naturali quodā inſtinctu ꝓut mare ſe habet: ita ſe gerit. Naꝫ ſi mare turbatū in fluctꝰ ſurrexerit: et pilus ſil̓r erectꝰ ex urgit. Si vero mare pacificatū fuerit: pilus in planum ſternitur: ſicqꝫ maris ſtatꝰ in re inſenſata ⁊ morticina dep̄hendit̉. ¶ Iſidorus. Focas ſiue bocas dicunt eſſe boues marinos: quaſi boacas. ¶ Ex libro de naturis rerū. Foca bos eſt marinꝰ: anīal ſcꝫ in ſuo genere fortiſ ſimū: anīoſuꝫ ⁊ iracundū: nō tm̄ ad alia anīantia: ſꝫ eti am ad ſua domeſtica. Semꝑ em̄ cuꝫ femīa ſua pugnat donec eam interficiat. Interfectā aūt a loco eiicit: ⁊ ſic aliā ſuꝑducit: nec ſic ceſſat eas feīas ſuꝑducere: donec eū cōtingat ꝓpria morte defungi: vel a feīa ſua ſuꝑatū interimi. Nec mutat locum ſuū defacili: ſed illic ſemꝑ manet: vbi euꝫ natura cōdiderit. huiꝰ ꝑnicie emuli filii rapina viuūt. ¶ Dyaſcorides. Coagulus foce marine virtutem habet caſtoreo ſimilem. Epilenticis prodeſt. Mulierū quoqꝫ ſtericis .i. p̄focationibꝰ matricis bibi tū valet Probatur aūt ſic vtrum de foca ſit coagulus ſi coagulus agni ſolutꝰ in aquā vna hora dimittat̉: nec ſe digerat: ⁊ poſt hec aqua ip̄a coagulꝰ foce ꝑfundatur Nam ſi eā accepta ſoluatur verus nō eſt. verus em̄ ac cepta aqua non ſe ſoluit. ¶ Ex libro de naturis rerum. Galata exͣ morē oīm anīaliuꝫ: cum fetus in aluo ſuo vi uere ſenſerit: illos exͣhit. Et ſiquideꝫ eos ad vitā matu ros inuenerit: foris relinquit. Sin aūt eos in matriceꝫ vt foueātur reponit. ¶ CXVII. ¶ De karabone et kilone. Trabo ſtercore viuit ⁊ luto: fedaturqꝫ cibo: ꝓ pter hoc anīal pōderoſuꝫ eſt. caudā habꝫ latā Et ideo qn̄ pugnat leuiter ſe vertit Huiꝰ enim II generis monſtra fortiſſime pugnāt īter ſe: velut arieteſ muniūtqꝫ ſe multitudine ſocioꝝ aduerſe ꝑteſ: vn̄ freq̄n ter viſi ſūt ābulare ſicut greges: ad īuicēqꝫ bella parti ri. Fiunt aūt in anīalibꝰ bella qͣttuor d̓ cauẜ .ſ. propter naturalē ſuꝑbiaꝫ. ꝓpter cibum. ꝓpter coitum. ꝓpter fe tum. ſicut gallina ꝓpter fetum cuꝫ coruo pugnat: ⁊ an ſer cum cornice ¶ Areſtotiles. karabo ſicut ⁊ cācer ſā guineꝫ nō habet. durum habet exͣ: ⁊ molle intra. nec eſt nutribile illud durum: imo recipit ignem. Accipit autē piſces ſicut cancer in ꝓfundo maris cum duobꝰ labiis ſuis: eoſqꝫ in duas partes diuidit: ⁊ ad os ſuū ducit Item karabo ⁊ omīa que teſtem mollem hn̄t: ꝑ capita ſua natant. karabo ex piſcibꝰ dure carnis mouetur cuꝫ cauda ſua motu veloci: ſicut motu alarum ſuarum. Eſt aūt genus quoddā ex quo generatur karabo qd̓ eſt bo ne carnis anteꝙͣ oua ponat: poſtea vero male. Hoc ge nus exuit ſpoliū in vere: ſicut ẜpens. Ita cācer ⁊ kara bo ſenectutē exuūt: ⁊ q̄ moll̓ teſte ſunt. Marinuꝫ anīal moll̓ teſte karaboᵉ coit ⁊ imp̄gnatur: ⁊ malakye ſil̓r ac cidit. karabo ⁊ ſibi ſimile in genere .ſ. anīal moll̓ teſte: ouāt coitu. Sil̓r eſt generatio malalrye: vt ſepia et ſibi ſil̓e. Mareſqꝫ karabo tm̄ cuſtodiūt ouā. Malakrye āt ouat exͣ: ⁊ mas eiicit ſuꝑ feminas ſperma: ſicut mares piſciū ſuꝑ oua. ¶ Ex libro de naturis rerū. karabo ẜm areſtotilem eſt piſcis: qui qn̄ timet retrocedit: qn̄ vero n̄ timet ambulat ad anterius natural̓r. ¶ kylon eſt anīal marinū: qd̓ ꝯͣ nature ꝯmunis ordinem habet ep̄ar in ſi niſtro: ſplen in dextro. Nā in omībꝰ anīantibꝰ terre ma gnis ⁊ paruis ē ecōuerſo ¶ CVIII. ¶ Areſtotiles. ¶ De koki Okeſt marinum anīal hn̄s dentes acutos: ⁊ etiā ponit vnum ſuꝑ alium. ſic em̄ genꝰ ſuuꝫ di Querſatur a generibꝰ piſcium: qꝛ piſces hn̄t qui dem dentes acutos: ⁊ nō eſt in eis aīal duas hn̄s acies dētium. ¶ Actor. koky ip̄e eſt felchꝰ. de quo dictuꝫ eſt. aulo ſuꝑ: idemqꝫ vitulus marinꝰ. de quo dicet̉ infra. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. koky eſt anīal in terra ſicut in mari manens. cartilaginoſuꝫ habet corpus: vt ſepia Oſſaqꝫ minꝰ debito robuſta. vnde fit vt p̄ infirmitate cruriuꝫ aliqn̄ vix ābulare poſſit: ſeqꝫ in pedibꝰ ſuſtētar̄ Ambl̓atio gͦ ip̄iꝰ eſt potiꝰ ex vigore ſpūs ⁊ leuitate cor ꝑis ꝙͣ ex virtute. Bentes hꝫ acutos valde. caudā ꝑuā vt ceruus: renes vt vacca. Uenter eius ſanguīe caret: qꝛ due vene q̄ ramificātur ſuꝑ renes: vſqꝫ ad ventrem ī eis nō ꝑueniūt. Cetera vero corꝑis menbra ſanguineꝫ hn̄t qui nunꝙͣ ingelatur. hoc aīal habꝫ quattuor pedes ⁊ hn̄t inflectōnes digiti qͥnqꝫ in vtroqꝫ pede. figuraqꝫ pedis eſt. vt cauda piſcis. In aquis ſpirare non valet. dormit aūt ꝓpe mare ſuꝑ terrā. ibiqꝫ fetus ſuos parit duos aut tres. Trāſacto vero die. xii. poſt partū ſequi tur fetus matrē ſuam ad mare. ⁊ hoc multotiens ī die vt aquis marinis aſſueſcat. hoc anīal māmillas habet: vnde fetus lactet. Uox eius eſt ſicut tauri: maximeqꝫ cum interficitur: difficulter aūt interimi poteſt niſi cuꝫ malleis. AXIX ¶ De leuiathan et ludolachra et loligine Euin ſiue leuiathan eſt piſcis ẜpentinꝰ de quo ſcꝫ inferiꝰ dicetur in tractatu de ẜpentibꝰ. Ludolachra eſt aīmal natura ⁊ forma mira bile: duas hn̄s alas in facie: duas in dorſo: quibꝰ mira velocitate nititur: quocūqꝫ voluntas eam impulerit. ¶ Loligo eſt monſtrum in quo natura luſiſſe videt̉ Nē cute ſquamoſum: cum gregibꝰ piſcium maris ꝓfunda ſcrutatur. Cum aūt aquas faſtidierit: leuat ſe cuꝫ alis pennigeris quas in hoc illi natura dedit: ⁊ cuꝫ volucri bus ethera ſcandit. Sed qꝛ flatꝰ ventoꝝ ſuſtinere non pōt. poſt modicū vbi ventiſ cōcutitur ad aquas redire cogitur: ⁊ in profundū relabitur. ¶ Plinius libro. ix. Loligo eſt piſcis mollis ſanguīe carēs: ſicut ⁊ ſepia. pe dicul̓ octōnis. Caput habet ſicut ⁊ ſepia inter ventreꝫ ⁊ pedes. Sepie ⁊ loligini pedes duo ex his longiſſimi ſunt: ⁊ aſperi: quibus ad ora cibos admouent. ⁊ in flu ctibꝰ ſe velut anchoris ſtabiliūt. loligo etiaꝫ volitat exͣ aquam ſe efferēs. Sepia quideꝫ in terreno parit inter arundines: ac in alto cōẜuata oua edunt loligines. Itē loligines ſic̄ ⁊ ſepie coeūt linguiſ. brachia īter ſe ꝯponē tes: ⁊ in ꝯͣrium natātes. ore quoqꝫ pariūt Loligines eti am in littore carceie mire magnitudīs ſunt: ſed in mari noſtro. v. cubitoꝝ. nec oſſa. nec ſpinas habēt. ¶ Idē in li. xviii. Loligo volans ſignū eſt tempeſtatis. ¶ Iſido rus. Tradunt in occeano mauritanie tantā multitudi nem loliginū ex aqua euolare: vt etiā naues demerger̄ poſſint ¶ Phiſiologꝰ. Loligo capitur aliqn̄. v. cubitoꝝ Liber Decimuſoctauus Caput habet inter pedes ⁊ ventreꝫ. Ultra duos ānos rara eſt eaꝝ vita. Aliqd̓ eaꝝ genꝰ aſprimuꝫ eſt: que pu gnature turmis ſe munientes ſtabiliunt ¶ CXX. De monacho marino et monocerote. ¶ Ex libro de naturis rerum Qnachi maris dicti ſunt: qꝛ caput hn̄t in mo dum monachi recenter raſi: coronam deſuꝑ ra ſam ⁊ candidā: ⁊ circulū in modum crinium ſu per loca auriuꝫ: faciem tamē nō habet in toto ſil̓eꝫ hoī qꝛ naſum habet piſci ſil̓em: ⁊ os naſo ꝯtinuū. Ceterum in inferioribꝰ habet formā piſcis. Hoc monſtrū hoīes ſuꝑ riꝑas maris ambulantes libenter allicit: ⁊ cora eiſ ſuꝑ aquas ludit. Ꝙ ſi homīem admirantē ꝓpinquare viderit: appropinquat ⁊ ip̄e: ⁊ ſi datur facultas: hoīem rapit ⁊ traiicit in ꝓfundū: ſicqꝫ carnibꝰ eiꝰ ſatiatur. ¶ Monoceros eſt monſtrū marinū hn̄s in frōte cornu maximū: quo naues obuias penetrare poſſit: ac deſtru ere: ⁊ hominū multitudinem ꝑ̄dere. Sed in hoc pietas creatoris hūano generi ꝓuidit: qꝛ cum tardum animal creatū ſit: naues eo viſo pn̄t effugere. ¶ CXXI De nereide et orcha. Ereides ſunt belue marine toto corpore hirſu tus hiſpide. Hn̄tqꝫ ſpēm aliquā formatā cum homīe. Hoꝝ aliqua cum mortalis cōditionis imitatrix emori debet: auditur ꝓcul gemitꝰ eius ac pla ctus. ¶ Actor. De his aūt ſuꝑius dictum eſt plenius in capitulo de monſtris marinis. ⁊ etiā de orchis: in ca pitulo de balenis ¶ Ex libro de naturis rerum. Orcha monſtrū marinū eſt. vt ait pliniꝰ. cuiꝰ imago nulla pōt exprimi repn̄tatione: niſi ꝙ ſit moles carnis immenſe. hec balenas graui odio ꝑſequitur. dentibꝰ truculentis ſecreta feminaꝝ irrumpit. ac morſu lacerat. Ille vero ad flexum immobiles: ad repugnāduꝫ mertes: pondere ſuo onerāte: ac pinnis inualide. Solum nouerūt auxili um in altum mare refugere: ſeqꝫ toto occeano defende re. Ecōtra vero orche in malicia ꝑtinaces laborant fu gientibꝰ occurrere: ⁊ incautas anguſtiis trucidare: in CXXII vada vrgere. ſaxis illidere ⁊cꝭ. ¶ De perna et piſtro et plataniſta Erna mōſtrū ē magnū: qd̓ oſtreaꝝ more naſcit̉ inter conchas: colorem ceruleum habentes: ⁊ inter illas veſtitur nobiliſſimo vellere fuluo ni mis ac rutilo. vnde veſtes p̄cioſe conficiūtur in decorē ⁊ ornatum viroꝝ ac mulieruꝫ. pepla quoqꝫ capitibꝰ fe minarū ¶ Piſter eſt in illa parte occeani: que galliam reſpicit. belua tante altitudīs: vt attollens ſe ſuꝑ fluctꝰ. ingentis columne ſil̓itudinē preferat: altiorqꝫ nauium velis: diluuiū quoddā eructuās: pauefaciat fluctuātes ¶ Plataniſta belua in gange fluuio indie naſcitur: ro ſtrum hn̄s delphini: caudā. xvi. cubitoꝝ longitudinem hn̄tem: Quibꝰ ſocie ſunt belue quas ſtacios vocāt: brā chiis binis. His tātas vires ineſſe dicūt: vt elephātes ad potum venientes morſibꝰ ſuis infeſtent: ⁊ eoꝝ pro muſcides abſtrahāt. ¶ CXXIII. ¶ De polippo ¶ Areſtotiles Olippus ſiue multipes habꝫ iuuamentū ſqua moſitatē peduꝫ. ꝑ illam em̄ inuoluit om̄e quod ſibi appropinquat. Animal tm̄ hn̄s ſāguinem habet cerebrū: niſi habeat aliud menbꝝ cerebro ꝯueni ens: ſicut anīal multipes ac ſibi ſil̓e Menbra vētris in ſepia ⁊ multipede ꝯſil̓ia ſunt in figura ⁊ tactu. Multi pes habet ſperma in ſuꝑiori parte: ⁊ accidit ei ſperma tis exituſ ex timore: ſicut etiā accidit ei ꝓpter timorem quod mutatur in colore. Quicquid comedit aggregat in cauernis: vbi manet. Et poſtqͣꝫ om̄e idoneuꝫ ſibi cō mederit: tunc teſtas reſiduas ⁊ cortices etiā cacrorum eiicit. Mutatur color eiꝰ: ⁊ colore lapidū qui ſunt ꝓpe illum fit coloratus: qd̓ ei accidit cum timuerit. Multi pedes in maiori parte nō viuūt ꝑ duos ānos: qꝛ cuꝫ ex illis aliqua humiditas exierit: moriūtur natural̓r. Et ſi mil̓r accidit femīs poſt partū: ꝙ ſtupefacte fiunt: ⁊ td̓o moriūtur. Marium vero carnes dureſcūt: ⁊ viſcoſant̉ Multipes habet quattuor medios pedes magnos: et in totum habet octo. Paruum quidem habet corpus: ⁊ qd̓ in corꝑe natura diminuit: augmentat in pedibus. habet additam̄ta ꝑ quē āchorat: ⁊ ꝑ ip̄a mouetur ſicut uauis: ac ꝑ eadem app̄hendit: quicquid a ſe remotū fu erit. Menbꝝ quoqꝫ qd̓ habet vt ſuſtentet̉: ſtrictum eſt ꝓpter paruitatem corporis: nec viſui manifeſtatur. Eſt aut frigidū natural̓r ꝓpter corꝑis ſui longitudinem. Multipes vincit ⁊ cōmedit karabonē Ionagros autē mult ipedem ¶ Solinꝰ. Polippi quideꝫ in mari ſunt: ſi cut cemeleontes in terra. cuicūqꝫ rei ꝓximauerint: leni tate cutis aſſil̓antur: licet in natura ſua ſint glabrea. ¶ Plinius li. ix. Polippoꝝ multa ſunt genera: Terre ni maiores ꝙͣ pelagici. Oīa brāchiis vt pedibꝰ ac ma uibus vtūtur. Cauda vero que biſulca eſt ⁊ acuta ī coi tu. Eſt aūt polippis in dorſo fiſtula quā trāſmittūt ma re: eamqꝫ modo in dextrā ꝑtem: modo in ſiniſtram trāſ ferūt. natāt obliqui in caput: qd̓ p̄durum eſt ſufflatōne viuentibꝰ. Ceterum ꝑ brachia velut acceptabul̓ diſꝑẜ eo hauſto quodāmo cui adheſer̄t tenēt ſupini: vt auel li nō queāt. vāda vbi app̄hēdūt. Et grādibꝰ minor ē te uacitas. Soli molliū in ſiccū exeūt dumtaxat aſperum uam lenitatem odere. Ueſcūtur cōchilioꝝ carne: quoꝝ cōchas cōplexū crurium frangūt. Itaqꝫ p̄iacētibus te ſtis eoꝝ cubile dep̄henditur. Polippi binis menſibus cōdūtur. Ultra bimatū nō viuūt: ꝑeunt aūt thabe ſēꝑ femīe celeriꝰ: ⁊ fere a partu. Mutat polippus colorem ad loci ſil̓itudinē: maxīeqꝫ in metu. ip̄m brachia ſua ro dere falſa opīo eſt. Id em̄ a congris euenit ei: ſed rena ſcūtur eis ſicut caude lacertiſ: molli tegūtur cute: ſicut ⁊ murene. Pinnas nō hn̄t ſed pedes earū loco. Polip poꝝ generiſ onigena dicta graui capitis odore ob hoc maxīe murenis eam ꝯſectātibꝰ. Piſcium ſanguīe carē tium. vt dictū eſt ſupͣ. Primū genꝰ eſt eoꝝ que appellā tur mollia: vt polippꝰ ⁊ loligo ac ſepīa. his caput eſt in ter pedes ⁊ in ventre pediculi omībꝰ octoni. ¶ Idem in li. x. Non pōt a petris auelli polippꝰ Idem cunicula admota ꝓtinus ab odore reſilit̓. ¶ CXXIIII. De polippi ſagacitate Uſidorus. genioſus eſt. hamum appetens brachiis com Olippus .i. multipes pluri mos nexus habꝫ iu plectitur: nō morſu: nec pͥus dimittit: ꝙͣ eſcam circūroſerit. ¶ Ambroſiꝰ. Polippus vadoſo in littore petram nactus ei affigitur: atqꝫ eius nebuloſo colore terga obductꝰ: plurimos piſciuꝫ ſine vlla ſuſpitōe frau dis adlapſos: dum natādo nō precauēt: ⁊ ſaxum opina tur: caſſibꝰ furtiue artis includit: ⁊ ſinu quodaꝫ ſue car nis intercipit. Habet em̄ nexus plures quibus irretit. qͥcqͥd in ſcopulos ſue frandis inciderit. ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Polippus eſt piſcis tantā hn̄s virtuteꝫ in brachiis: vt nautā aliqn̄ d̓ naui īcaute ſtantē vi rapiat ⁊ ī mare trahat: eiꝰqꝫ carnibꝰ ſatietur Carnibꝰ em̄ libē ter veſcitur Supinꝰ adheret ſcopul̓: ⁊ auelli nequit cui ſi fetida res admota fuerit ab eiuſ odore protinꝰ reſilit Hi in mari iuxta veneciā frequētiſſimi ſunt. ¶ Treſto tiles. Multipes. vt dictū eſt. karabo vincit: ip̄mqͣꝫ co medit. Unde ⁊ ſi ambo ſimul in vnum rhete capiātur. karabo ꝓpter comitatū eius mortuꝰ inuenitur. Iona groꝫ aūt multipedē comedit: eumqꝫ ꝓpter ip̄iꝰ viſcōſi tatem vincit. at in orikrōꝫ qui locus valde frigidꝰ eſt ne qꝫ karabo neqꝫ multipes eſt ¶ Plimiꝰ li. ix. Polippus cum alias brutū anīal habeat: vt ꝙ ad manu hominis adnatet: in re quodāmodo familiari callet. Oīa ſiqͥdeꝫ Liber Decimūſoctauus in domum ꝯportat. Deinde roſa carne putamina ege rit: adnatāteſqꝫ piſcicl̓os ad ea venatur. Deniqꝫ polip pum locuſta intm̄ pauet: vt ſi iuxta euꝫ viderit moriat. At polippū ꝯgri lacerāt. Magna eſt ſolertia polippiſ anīalibꝰ: videlꝫ hebetiſſimiſ. Trebius niger ꝓdidit po lippos eſſe cōchaꝝ auidiſſimos. Illas ad tactum compͥ mi p̄cidentes brachia eoꝝ. vltroqꝫ eſcam ex p̄dante ca pere: carent ꝯche viſu omniqꝫ ſenſu alio ꝙͣ cibi ⁊ ꝑiculi Inſidiantur ergo polippi aꝑtis: impoſitoqꝫ lapillo exͣ corpus ne palpitatū eiiciatur: ita ſecuri graſſantur: exͣ huntqꝫ carnes. Ille vero ſe ꝯͣhunt: ſed fruſtra diſcune ate: tāta eſt pilippi ſolertia: p̄terea negat vllum atrociꝰ eſſe anīal ad ꝯficiēduꝫ hoīem in aqua. luctatur em̄ ꝯple xū: ⁊ ſorbet acceptabil̓: ac nūeroſo ſuctu detrahit eum. In naufragos vrinatis ve impetū capit: ſed ſi inuerta tur elangueſcit vis: exporrigūt em̄ ſe reſupinati. . CXXV De polipporum generatione Idem in libro nono Olippi crine vno femine naribꝰ annexo coeūt I ⁊ ī terrā verſo capite ⁊ in hyeme. vere autē pa riunt. femine aliqn̄ ſuper oua incubāt. aliqn̄ ca uerna cancellato brachioꝝ implexu claudūt Periūt āt vt dictū eſt. polippi ſemꝑ thabe: ⁊ femīe celeriꝰ a partu fere: ita ꝙ vltra bimatū nō viuūt ¶ Areſtotiles. Muſ tipes caput ſuꝑ terrā ponit: pedeſqꝫ cum femīe pedibꝰ extendit: ita ꝙ cōiungūtur orificia venaꝝ ſuaruꝫ. ſicqꝫ complent coitum ſuum: ⁊ hoc faciūt in hyeme. ouāt au tem ſiue pariūt in vere. Caput maris longiꝰ eſt capite femīe. ꝑ duos menſes nidificat: ⁊ vnum ouulum tantū modo ſil̓e fructui nucis ouat. atqꝫ ex ouo illo multi ori untur piſces ſine nūero. Cūqꝫ ouauerit femīa: ſedet ſu per oua. Ideoqꝫ male carnis eſt in illo tꝑe: qꝛ nō paſcit̉ neqꝫ ſaturatur. Om̄s tn̄ piſces apud pͥncipiuꝫ imp̄gna tionis boni ſunt: etiā multipeſ. Qua vero ponit in aliqͣ re teſte a vl̓ ꝓfunda. illa quoqꝫ oua pendent a nidi capi te: ⁊ ſunt tot quot vas maiꝰ capite femīe ab eis impre gnate pn̄t implere. Findūtur aūt poſt dies. l. et exit ab eis paruū anīal multipes qd̓ ambulat ſicut aranea: nec apparet menbroꝝ eius figura: ſed tota eiꝰ apparet for ma. ꝓpter debilitatē vero ⁊ ꝑuitatem talia cito corrum pūtur. femīs. vt dictum eſt. accidit poſt partuꝫ ꝙ ſtupe facte fiunt: ⁊ vndas nō ſentiūt: nec defacili rem pedibꝰ accipiūt. Earūqꝫ caro viſcoſa efficitur: nec aliqͥ venan tur: ⁊ ideo moriūtur. Marium vero carnes dureſcūt: ⁊ viſcoſant̉: Itaqꝫ nō viuit hoc anīal duobꝰ annis. huiꝰ rei argumentū eſt: ꝙ qn̄ pariūtur parui ml̓tipedes ī ve re ⁊ autumno: nō inuenit̉ fere aliquid de magnis: cum paꝝ āte illud inueniretur multū ex eis. Et d̓r ꝙ cū ouāt natāt ⁊ mares ac femīe debilitātur intm̄: vt a piſcibus paruis comedātur: ⁊ in cauernis facile dep̄henduntur qd̓ tn̄ nō accidit eis ante pullificatōem. Hoc aūt nō ac cidit iuuenibꝰ ⁊ paruis. immo fortiores ſunt magnis. ¶ Ex libro de naturis reꝝ Polippi verſo in terram ca pite coeunt: oua atqꝫ tam multa fecunditate faciūt: ꝙ homīs occiſi teſta capi nō pn̄t. ſuꝑqꝫ ſedētes ⁊ incum bantes quaſi cancellatis brachiis cameram faciunt ¶ LXXVI. ¶ De captura ipſorum vel venatōne Olippus vel ml̓tipes cornu cerui: vel ſtoracis ſicci fumo deluditur et dep̄henditur: qꝛ diligit ip̄m: ⁊ ob hoc intrat vaſa venātiuꝫ. Ex ip̄o eti am aſſato in hamo poſito venatores multoſ capiunt pi ſces. Multipes ⁊ karabo ſi ſimul irretiti fuerint. kara bo mortuus inuenitur ¶ Plinius libro. ix. Mire ſiqui dem omīa marina odorem polippoꝝ expetūt quā de cā ⁊ piſcatores eos naſſis illinūt. Lucullꝰ narrat ꝙ carteie in cetariis polippꝰ quidā aſſuetꝰ erat exire in lacꝰ eorū aꝑtos e mari: ibiqꝫ piſces ⁊ ſalſamēta populari. Cuſto des aūt eſtimātes: ꝙ alij fures caperent piſceſ: fecerūt ibi magnas ſepes. Polippꝰ vero ꝑ vnam magnā arbo borem trāſcendebat. nec niſi canuꝫ ſagacitate ꝑcipi po terat. tandē cuſtodes indignati redeūtem polippuꝫ no ctu circūuaſerūt: ꝯcitatiqꝫ nouitatē exꝑauer̄t. pͥus ete nim inauditū erat qual̓r odore diro: afflatuqꝫ terribili qual̓r etiā extremis crinibꝰ ⁊ brāchiiſ clauaꝝ modo ca nes flagellans cum ip̄is pugnabat. Egre itaqꝫ multis tridentibꝰ ꝯfici potuit. On̄derūt lucullo caput eius do lii magnitudine. capax āphoraꝝ. xv. barbaſqꝫ vix vtro qꝫ brachio poſſe complecti clauarum modo toroſas. lon gaſqꝫ pedum. xxx. Acceptabul̓ ſiue calicul̓ vrnalibus peluium modo. dentes vero magnitudini rn̄dentes Reliquie vero aſẜuate pondo. dcc. pependere. ¶ Ideꝫ in li. xxxii. Polippo tuſo ⁊ illito ſanguinē ſiſti putat TXXVII ¶ De ſcilla et ſerra ¶ Ex li. d̓ naturis reruꝫ Cilla monſtrū eſt habitās in eo mari: qd̓ ytali 3e am vocāt: ⁊ ſiliciā intercludit. Nautis quideꝫ ⁊ omnibꝰ homībꝰ inimicuꝫ eſt: ⁊ eoꝝ ſanguine carnibuſqꝫ delectatur Caput ⁊ pedes habet ad moduꝫ virginis formata: ſicut ſyreneſ: ⁊ rictus ⁊ oris hiatum ac dētes horridos. vterum beſtialem: ⁊ delphini cauda Mire fortitudīs eſt: nec in aqua facile vincitur. in ter ra vero ꝓpe imbell̓ eſt. habet ⁊ vocem aliquantulū mu ſicam. ip̄aqꝫ belua carmīe mirifice delectatur ¶ Iſido rus. Serra dicta eſt: qꝛ ſerratā habet criſtam: ⁊ ſubtus natās nauem ſecat. ¶ Phiſiologus. Serra eſt marina belua pennas hn̄s immanes: q̄ cum viderit in mari na uem velificanteꝫ: eleuat pennas ſuas: ⁊ cōtendit velifi care cum naue. Ubi aūt cucurrerit ſtadiis. xxx. vel. xl. laboreꝫ ſuſtinēs deficit: ⁊ pennas deponēs ad ſe trahit Unde vero maris eam iam laſſam reportāt ad pͥſtinuꝫ ſuum locum in ꝓfundum. ¶ Ex libro de naturis rerū Serra criſtam habet ſerrata: qua nauibꝰ occulte ſuper natās eas in fundo ſecat: vt intrāte aqua homīes aſtu cia doloſa mergat eorūqꝫ carnibꝰ ſatietur Alia quoqꝫ eſt eiuſdem noīs marina belua ingens: pinnaſqꝫ latiſſi mas habēs: quibus cōtra naues velificare contendit. ¶ CXXVIII. ¶ De ſtinco. Tincus eſt belua circa niluꝫ frequētiſſima cro codilo ſimil̓: ſed forma multo minori ⁊ āguſta Tempeſtates p̄uidet. obturatiſqꝫ quā ſpiratu rus eſt ventꝰ cauernis: ex alia ꝑte fores aperit. huic qͣꝫ villoſior cauda ꝓ tegum̄to eſt: ⁊ eius carnibus infecta pocula vini: veneno extinguūt. ¶ Auicenna. Stincus eſt gͣuaril de nilo: qui capitur in egypto: ⁊ eſtimauerūt quidaꝫ ꝙ ſit de partu crocodili. Melius aūt de ip̄o eſt illud qd̓ eſt in ꝑte renum: auget qn̄qꝫ coitum: ita vt non ſedetur: niſi ſorbitōne iuris lactucaꝝ ⁊ lentium ¶ Dya ſcorides. Stincus eſt anīal qd̓ inuenitur in india: qua drupes ⁊ ſil̓e lacerte: ſed longiꝰ atqꝫ ventroſiꝰ. hoc aūt ſallit̉: ⁊ ad veternos vſus facit: ſi caro eius ex vini cya to potetur. Nam ſi plus ſumatur: neruos ledit: .CXXIX. ¶ De ſirena ¶ Phiſiologus yrene ſunt animalia mortifera: vſqꝫ ad vmbili cum figuram homīs hn̄tia. extrema vero ꝑs: vſqꝫ ad pedes volatil̓: ⁊ piſcis habet figuram Muſicum quoddā ac dulciſonū melodie carmen canūt ita vt auditus hominū longe nauigātiū ad ſe trahant. nimiaqꝫ ſuauitate ꝓlixe modulatōnis aures eoꝝ ac ſen ſus delinientes in ſomnū vertāt. Tūc demū cum vidēt eos grauiſſimo ſomno ſopitos: ignaros ac ꝑ inſipiētiā ſuam deceptos inuadunt: ⁊ carnes eorum delaniant ¶ Ex libro de natu. rerū. Sꝫrene ſunt aīalia mortifera Liber Decimuſoctauus que a capite vſqꝫ ad vmbilicum habent figuraꝫ mulie ris in ꝓcere magnitudīs hortenda facie: crinibuſ capi tis lōgiſſimis atqꝫ ſqualentibus. Apparent aūt cū fe tibus quos in brachiis portant: mammiſ etenī fetus la ctant: quas in pectore magnas hn̄t. Has quādo vidēt naute multū timent: eiſqꝫ lagenā vacuaꝫ ꝓiiciūt: ⁊ ip̄a cum lagena ludit: donec nauis ꝑtrāſeat. reliquaꝫ vero partem corꝑis habent vt aquila: ⁊ in pedibus vngͣues ad laniendū habileſ. Porro in fine corꝑis hn̄t ſquamo ſas piſciuꝫ caudas qͥbꝰ vt remigis in gurgitibꝰ natāt Quoddā etiā muſicū ac dulciſſimū melos hn̄t in voce: quo delectati nauigāteſ ⁊ attracti reſoluūtur in ſomnū ſopitiqꝫ ſirenaꝝ vnguibꝰ dilacerātur. Sed nōnulli na uigantiū ſapienti vſi conſilio: fortiter aures ſuas obtu rant: ⁊ ſic immunes trāſeunt: ne mortifero ſyrenaꝝ cā tu illiciātur ad ſomnū. he quidē belue in quibuſdā ꝓfū di gurgitis inſul̓: ⁊ aliqn̄ in fluctibꝰ ꝯmorantur. Et qd̓ de lagena dictū eſt illi teſtati ſunt qui eas ſe vidiſſe dix erūt. Syrenas tamē has nō in veritate beluas: ſed me retrices quaſdā yſidorꝰ fuiſſe deſcripſit: que tranſeun tes ad egeſtatē deducebāt. Sed ⁊ ph̓i ⁊ ſanctoꝝ expoſi toꝝ nōnulli ꝯͣrium ſentiūt: vera monſtra marina eſſe di centes. Sunt et ſyrene ẜpentes in arabie ꝑtibus habi tātes: equi curſu validiores: quaꝝ etiā quedā alas hn̄ tes volare pn̄t. haꝝ tm̄ virus eſt: ⁊ ſic efficaciſſimū ad uocendum vt morſum ante morſ ꝙͣ dolor ſequatur: .CXXX. De teſteo. Eſteū eſt monſtrū marinū: ſic dictum: qꝛ teſteā habet cuteꝫ: In arabico mari naſcitur: ⁊ aliqn̄ infirmat̉: ex eo ꝙ calor interiuſ in corꝑe ꝓpter cutiſ ſpiſſitudinē atqꝫ duriciē reſpiraculū hr̄e nō poteſt Cum aūt infirmatur: aquas dulces petit: ⁊ ex eis ꝑ ali quod tempꝰ bibit: earūqꝫ mutatiōe cutis efficitur ſub tilis: ⁊ reſudat a pͥoris anguſtis ⁊ cōuale ſcit Sanatuꝫ ergo reuertitur ad aquas ſalſas: ⁊ ad primā ſuā diſpo ſitionem redit Ꝙ aqua dulcis in mari ſit: ſic ꝓbari po teſt. Accipiat̉ vas cereum: ⁊ ex omni parte claudatur: vacuūqꝫ ꝓiiciatur in mare: ꝑ ſpaciū diei ⁊ noctiſ: poſt ea plenū aquā dulci reꝑiet̉. Hoc anīal maximum eſt in mari rubro. ¶ AXXXI ¶ De teſtudine marina Eſtudines marine: pecudum more coeunt: ⁊ i terram egreſſe: oua vſqꝫ ad centū: ouis anſer ſil̓ia pariūt: que ⁊ quidā ab ill̓ tm̄ ocul̓ ſpectan do foueri dicūt. ¶ Iſidorus. Teſtudo aūt dicta eſt: eo ꝙ tegmine teſte in modum camere adoperta eſt. Horū quattuor ſunt genera: quoꝝ vnū eſt de quo hic agitur. teſtudo marina. Aliud vero eſt teſtudo lutaria: de quā in tractatu de vermibꝰ agetur infra. Quin etiā ibideꝫ dicetur pleniꝰ de omnibꝰ teſtudinū ſpēbus ¶ Solinus Tracie populi marinas teſtudines capere gaudent: qͣ rum tāta eſt magnitudo: vt ſuꝑficies eaꝝ domū faciat et numeroſaꝫ familiā nō arcte receptat ¶ Plinius li. ix Teſtudines tante magnitudinis indicuꝫ mare emittit vt ſuꝑficie ſingulaꝝ habitabiles caſas integant: ⁊ int̓ inſulas rubri p̄cipue maris his nauigent cymbis. Ca piūtur aūt multis quidem modis: maxīe euecte in ſum ma pelagi eminēte toto dorſo ꝑ trāquilla fluitātes: que voluptas liber̄ ſpirādi intm̄ fallit oblitas ſui: vt ſol̓ va pore ſiccato cortice nō queāt mergi: inuite fluitēt opor tune venantiū prede Teſtudines ſpirāt ⁊ dormiūt. Fe rūt aūt ⁊ paſtu egreſſas noctu. auideqꝫ ſaturatas laſſa ri: ⁊ vt remeauerint matutino tꝑe ſūma in aqua obdor miſcere. Id ꝓdit terrentium ſonitus. leuiterqꝫ ſingule capiūtur a ternis homībus. A duobꝰ ſiquidē in dorſū vertitur. Tercius laqueum iniicit: ſicqꝫ a pluribus ad terram trahitur. In pheniceo mari capiūtur ſine vlla difficultate. vltroqꝫ veniūt ſtatuto anni tꝑe in amnem eleutherū: fuſa ml̓titudine. quidā ocul̓ ſpectādo quoqꝫ oua ab his foueri putāt. femīaſqꝫ coitū fugere: donec mas feſtucaꝫ imponat aduerſe. al̓s ori auerſe. Traglo dite cornigeraſ hn̄t. vt in lira annexiſ cornibꝰ latis mo bilibus: quoꝝ remigio in natādo ſe adiuuāt. Sūt etiā terreſtres in deſertis affrice roſcido viuentes humore Cortice teſtudines integūtur. in coitu ſuꝑueniūt. oua qꝫ illaꝝ in ſicco maturātur. Dentes nō ſunt teſtudini: ſed roſtri margines acuti. ſuꝑiori parte inferioreꝫ clau dente pixidum modo. In mari ꝯchiliis viuūt. tāta oris duricia vt lapides ꝯminuāt. In terram egreſſe in herb̓ pariūt. oua ouis auiū ſil̓ia ad centena numero: eāqꝫ de foſſa extra aquas: ⁊ cooꝑta terra incubāt noctibꝰ: edu cunt aūt fetus annuo ſpacio ¶ Idem in li. xi. Teſtudini marine lingua nulla: nec dentes: ſed roſtri acie commi nuunt omīa. et ꝙͣuis p̄grandem habeant pulmonē ſub tuto tegmīe: hn̄t tn̄ ſine ſanguīe. Qua parientiū renes habet teſtudo ſola: que ⁊ oīa quoqꝫ habet alia viſcera. Item oua pariētibꝰ eſt ſibulus obruptꝰ teſtudini: ẜpen tibus aūt longus ¶.CXXXII. ¶ De thinno ¶ Ex libro de naturis rerum. Hinnus eſt monſtrū marinū caudam hn̄s duo rum latitudīs cubitoꝝ. In mari fetificat tātū ſed in terrā exit ad paſtum. Eſt aūt thinnꝰ ẜm Iſidorū nomē grecuꝫ. hic aut iuxta pliniū naues ob cu rioſitatem videndi vela vento agitari pſequitur: et eo ſtupore intm̄ afficitur: vt etiā tridente in euꝫ iacto: ter rore nō moueatur. hiberno tꝑe latet. gurgitibꝰ pingue ſcit intm̄: vt vitā longiſſima ꝑ trienniū ſit ¶ Plimꝰ li. ix In indico mari magna eſt thinnoꝝ multitudo. Inueni mus in p̄cipua magnitudine thinnū talenta. xv. pepen diſſe: eiuſqꝫ caude longitudinē duo cubita ⁊ palmam. Mares ſub vētre nō hn̄t pinnā. Intrāte magno mari potū verno tꝑe gregatī: nec alibi fetificāt Cordila par tus appellatur: qui fetas redeuntes in mare autumno comitatur. limoſe vero aut ē luto palamides incipiunt vocari. ⁊ cum ānuū tempꝰ exceſſere. thinni oculos hn̄t hebetes. aſpectuqꝫ ſaxi cuiuſdā miri candoris a vado ad ſumma ꝑlucētis repēte territi: aduerſus bizācii pro montoriuꝫ p̄cipiti agmine petūt. Bizācii vero magna eſt captura. Opꝑiūtur aūt aquilonis flatuꝫ: vt ſecūdo fluctu ē pōto egrediātur: nec niſi pōtum bizātiuꝫ intrā tes capiūtur. Bruma nō vagātur: vbicūqꝫ dep̄henſi vſqꝫ ad equinoctiū hibernāt ibi. Pingueſcūt aūt intm̄ vt dehiſcāt. Thinnoꝝ captura eſt a vergiliaꝝ exortu: ad arcturi occaſum. Reliquo tꝑe hiberno latēt in gui gitibus imis: niſi tꝑe aliquo euocati: aut pleniluniis Oextera ripam intrant: leua exeūt. Id accidere exiſti mat̉: qꝛ dextro ocl̓o plus cernat. vtroqꝫ natura hebete vita logiſſima his biennio. ¶ Idem in li. x. Thinni iuxͣ ripas: aut petras dormiūt. ¶ Solinꝰ. Plurimꝰ thin nus eſt in pōto: nec alibi fetificāt̉. Nuſꝙͣ em̄ citiꝰ ado leſcūt .ſ. ob aquas dulciores ingrediūtur veris tꝑe dex tro latere: leuo exeūt. .CXXXIII. De medicinis ex thinno ¶ Diaſcorides. Hinnus ſalſus ſi plurimū fuerit cōmeſtus mi tigat viꝑe morſus. Cathaplaſmatibꝰ adhibitꝰ medetur caninis morſibꝰ. ¶ Pliuiꝰ libro. xxxii Thinni adipe recenti attalus ad oris vlcera eſt vſus. Pſilotruꝫ eſt thinni ſāguis ⁊ fel ac iecur ſiue recētia ſi ue ẜuata. Iecur etiā tritum atqꝫ mixtū cedro plumbea pixide aſſeruatum. Emēdatqꝫ palpebras pſilotruꝫ mu tilibus pilis exemptis in veſtigia euulſorum īſtillatū. CXXXIIII. ¶ De tortuca ¶ Ex libro de naturis reū. Ortuca maris eſt monſtrū ingens: formatū ad Iinſtar tortuce terreſtris: ſed eiuſ magnitudinē Liber Decimūſoctauus in immenſuꝫ excedens. Nam octo cubitoꝝ eſt eius lon gitudo: quattuor latitudo. Clippeū habet quo ꝯͣ iacula tegitur. Ad inſtar vſualis ſcuti triangularē: ſed multo maiore: vtpote. v. cubitoꝝ. Crura etiam habet magna vngues magnos: et digitos in pede maiores ꝙͣ ſint in leonibus. Fortitudine quoqꝫ ⁊ audacia mirabil̓r viget quippe que tres homīes inuadere nō timet. Fortitudi ne quoqꝫ fruſtratur ſi dorſum ad terrrā vertatur. Diffi culter em̄ ſurgit in dorſum conuerſa ꝓpter latitudinem clippei: quo a dorſo tanta belua includitur ¶ Treſtoti les. Tortuca poſtꝙͣ ꝯmederit viperā: comedit̉ origanū CXXXV. agreſte ne moriatur. De vacca et vitulo marino. ¶ Ex li. de naͣ. re. acca marina monſtrū eſt magnuꝫ ac validū: et ad iniurias iracundū. nō habet oua: ſꝫ facit fe tum: vnum quid̓ ſepius: vel duos ad plus. fetū tenere diligit: ⁊ ſecū ducit vbicunqꝫ vadit. Uiuit hoc hoc anīal. xxx. ānis: qd̓ ꝓbatū ē amputatis eoꝝ caudis Iſidorus. Uitulꝰ marinus a ſil̓itudine terreſtris d̓r. ¶ Areſtotiles. Uitulus marinꝰ habet corpus durum ⁊ carnoſuꝫ. ideoqꝫ grauiter interficitur: niſi cum vulne re in maxillis. vox eius eſt vt thauri. Quattuor habet pedes: nō aūt auriculas: qꝛ regimē vite illius et māſio eſt in aqua. Nam ſi eſſent ei auricule ſuꝑ vias poſite: multū humorē recipent: ac motū ⁊ natatōnem in aqua ꝓhiberent. Anīal generat cōpletuꝫ. Eiuſqꝫ partus eſt omui tꝑe ſicut homīs: ⁊ p̄cipue tꝑe partus caprarum. Plinius libro. ix. Uitulus marinꝰ pilo veſtitus eſt: Parit anīal in terra more pecudum. Nunꝙͣ parit plu res geminis. fetum nō ante. xii. diemin mare deducit: ex eo ſubinde aſſuefaciens. Interficiūtur difficulter ni ſi capite eliſo. Ipſis in ſono mugitus: vnde ⁊ nomen vituli accipiunt. Tn̄ diſciplina ⁊ voce populū ſalutant ⁊ noīe vocati rn̄dent. Nullum anīal grauiore ſomno p̄ mitur. pennis quibꝰ in mari vtunt̉: humi quoqꝫ peduꝫ vice ſerpunt. Pelles eoꝝ etiā detractas corꝑi. ſenſum equoꝝ retinere tradunt: ſemꝑqꝫ eſtu maris recedente inhorreſcere. Preterea dextere pinne vim ſoporiferaꝫ ineſſe: ſubditāqꝫ capiti ſomnum allicere. ¶ Idem in li bro. ii. Pauidi fulminū tutiſſima putāt tabernacula de pellibus beluaꝝ: quas vitulos marinos appellāt: eo ꝙ hoc ſolum anīale marinis fulmen nō ꝑcutiat: ſicut nec e volucribus aquilam ¶ Suetōniꝰ in libro ſecundo de xii. ceſaribꝰ. Octauianꝰ auguſtus licet nō minꝰ ſeuerꝰ ꝙͣ facilis ⁊ clemēs patronꝰ ac dn̄s eſſet: tonitrua fulgu raqꝫ paulo infirmꝰ expaueſcebat: ita vt ſemꝑ et vbiqꝫ pellem vituli marini ꝓ remedio circūferret. ¶ Hlinius libro. xxxii. Expaueſcentibꝰ morſum canis rabidi faciē pungunt adipe vituli marini. Idem quoqꝫ adep̄s lich enas ⁊ lepras ſoluit. Coaguluꝫ eiuſdeꝫ vituli comicia les bibunt cū equino lacte vel azinino. Eodeꝫ coagulo in litargiā vergentibꝰ ad olofactū vtunt̉ Theutonicoſ adiuuat. Idem coagulū ex vino ſumptuꝫ. Item adep̄s vituli marini inſtillatur inguinaribꝰ intermortuaꝝ ful ue vicio: ⁊ cum coagulo ē iuſdem in vellere impoſito. Actor. Uitulus marinꝰ. vt ſupͣ dictū eſt. ip̄e eſt fel chus de quo plenius actū eſt. ip̄e eſt quē vocat areſtoti les koy: de quo etiā ſuꝑius dictū eſt ¶ CXXXvI. ¶ De ippotamo ¶ Ex libro d̓ naturis reruꝫ ppotamus eſt belua in terra naſcens: ſed in aqͣ ⁊ terra equal̓r potens. Elephantibꝰ plerumqꝫ maior. Roſtrū habet reſupinum. dentes adun cos. noctibꝰ ſegētes depaſcit: ad aquas quaſi retrogra dus ꝑgit. libentiꝰ autē pre ceteris ꝑtibꝰ corporis in pe dibꝰ vulnera recipit. In nilo habitat ⁊ in ꝑtibꝰ indie p̄ cipue reꝑitur: ex eiꝰ cute tornātur haſte. ¶ Iſidorꝰ. Ip potamꝰ vocatꝰ eſt: eo ꝙ ſit equo ſil̓is. dorſo. iuba: ⁊ hin nitu. roſtro reſupinato a pͥmis dentibꝰ. cauda tortuoſa Die in aquis ꝯmoratur. nocte ſegetes depaſcit. hūc ni lus gignit ¶ Solinꝰ. Ippotamꝰ vngulas habet bifidaſ noctibꝰ ad depaſcēdas ſegetes ꝑgit auerſus aſtu dolo ſo vt fallente veſtigio reuertēti ei nulle inſidie p̄parent̉ Idem cum nimia ſacietate diſtendit̉ harundines recen ter ceſas petit: ꝑ quas tādiu obuerſat̉: quoad ſtipitum pedes acuta vulnerent: vt ꝓfluuio ſanguinis leuiet ſa ginam. plagā deinde ceno oblinit: vſqꝫ dum vulnꝰ con ducatur in cicatricem. .CXXXVII. De eodem Areſtotiles I p̄potamꝰ .i. equus fluuialis habet equinos cri nes. fiſſos pedes. ſotulares vt vacca. ⁊ eſt ſine facie: habens in pedibus kahab. Cauda eiuſ vt porci. hinnitꝰ vt equi. magnitudo vt azini. Corium eius groſſum valde: ideoqꝫ parantur ex eo ſotulares ⁊ corrigie. Interiora eiꝰ aſſimilant̉ interioribꝰ equi ⁊ azi ni. Et licet in terra maneat: ſine aqua tn̄ viuere nō pōt ſicut tortuca ⁊ rana marina ⁊ crocodilus. ¶ Plinius li bro. octauo Ippotamꝰ eſt in nilo belua altior crocōdilo vngul̓ binis in modū bouis. dorſo equi. ⁊ iuba. ⁊ huini tu. roſtro reſupino. cauda torta. ⁊ dentibꝰ aproꝝ adund ſed minꝰ noxiis. tergoris ad ſcuta galeaſqꝫ impenetra bil̓. p̄terꝙͣ ſi hūore madeat. hic in quadaꝫ ꝑte medendi magiſter extitit: aſſidua nāqꝫ ſacietate obeſus exit ī lit tus: recentē harundinū ceſurā ſpeculatur: ⁊ vbi acutiſ ſimū videt ſtipitē impͥmens corpꝰ: venā qͣndaꝫ in crure vulnerat: ſicqꝫ ꝓfluuio ſanguīs alias morbidū corpus exonerat: ⁊ plagam limo rurſus obducit. ¶ Idem in li bro. ix. Non ſolū aūt corio: ſed ⁊ pilis integutur yppo tami: ſicut ⁊ vituli marini ¶ Idem in li. xi. Corii vero craſſitudo talis eſt yppotamis: vt inde tornentur haſte cum ingenio quadā medicā diligentia ¶ Idem in libro xxviii. Cinis corii yppotami cū aqua illitꝰ: pānoſ ſanat adep̄s eius febres frigidas. Pellis eius ē ſiniſtra par te frontis adalligata ventrē inhibet: ⁊ eiuſdē cinis alo picias explet. Teſticuli dragmā ex aqua bibitur ꝯͣ ẜpē tes. fimꝰ ſuffitans dentes ē parte leua: dolorem dentiū ſcarificatis gingiuis ſanat ¶ CXXXVIII De zedroſo et zidrach et zephio ¶ Ex libro de naturis rerum ¶ Edroſi belue marine ſunt arabiam incolentes. Quaꝝ oſſa ad̓o magna ſunt: vt fores in domi bus ⁊ palaciiſ tigna ⁊ alia ſtructure neceſſaria de illis cōmode ſecentur. xl. nāqꝫ cubitoꝝ magnitudīs reꝑiūtur. ¶ Iidrach eſt monſtrū forma mirabile: quod p̄tendit maliciā in ſua figuratōne: ſed innocuū reꝑitur Caput habet vt equus: ſed forma minori. corpꝰ autē ex omni parte draconi ſimillimum eſt: totumqꝫ diuerſi mode coloratū. Caudam habet longam ẜm qͣntitatem corꝑis ſui: gracilē ⁊ tortuoſam: vt auguis. pinnas quo qꝫ habet ſicut piſcis aliquis. zephius eſt marinā be lua valde formidabil̓: ⁊ oīm anīaliuꝫ generi valde diſſi milis: forma ſingulariſ. huiꝰ nāqꝫ caput ſi videris: mō ſtruoſum eſt oīno. Si oris abiſſum: fugies velut imagi nem mortis: ſi oculos horrebis. ſi reliquū corpꝰ nichil in rebus ſil̓e te vidiſſe fateberis. ¶. CXXXIX ¶ De zitirone. ¶ ¶ Itiron monſtrū eſt: qd̓ vulgꝰ militeꝫ vocat: et eſt ingens atqꝫ fortiſſimū In anteriori ꝑte qͣſi forma armati militis p̄fert. ⁊ caput quaſi caſ ſide galeatū: ex cute rugoſa ⁊ dura ac firma nimis. Ab eius collo dependet ſcutū longum: ⁊ latum ac ma gnum: ⁊ interiꝰ cauū vt in eo poſſit ꝯͣ ictus pugnantiū more defendi. Eſt em̄ forma triangulare: firmiter duri ciaqꝫ tam validum: vt vix vnꝙͣ poſſit iaculo penetrari De collo eius ⁊ de ſpondilibꝰ vene q̄dam ac nerui for tiſſimi ꝓtendūtur in humerū: quibꝰ p̄dictū ſcutū pēdet in ſcapula. Brachia quoqꝫ fortiſſima nimis habet: et Liber Decimuſoctauus quaſi manuꝫ biſulcā: cum qua validiſſime ꝑcutit. vnde fit vt difficulter nimis ab homīe capi poſſit: ⁊ ſi captuſ fuerit difficulter etiam necari: niſi cuꝫ malleis poterit. Q1 Actor ¶ De ſexu piſcium Ec de nomībꝰ piſciū ac monſtroꝝ aquatilium ⁊ naturis breuiādo trāſcurrimꝰ. nunc etiaꝫ de ſexū a generatōne illoꝝ pauca ſubiiciamus ¶ Ex libro de naturis reꝝ. Piſciuꝫ femīe maiores ſūt maribꝰ ac longioreſ: ⁊ carnes duriores hn̄t. Ante tem pus partus ⁊ coitꝰ mares ac femīe vagātur: natātqꝫ ꝑ greges ſil̓. Tꝑe vero coitus ⁊ partꝰ ambulat par cum pari. Om̄s aūt ordinē ẜuant nature in ſexu ⁊ ī genere. Nunꝙͣ em̄ videbitur piſcis cum alteriꝰ generis piſce cōire. Nullus piſcis habet colluꝫ. aut virgam. aut teſti culos. aut māmillas. vt dicit areſtotileſ. De his tn̄ exci pimus delphinū: ⁊ cetū: ⁊ cetera monſtra maris. ⁊ hoc eſt: qꝛ ſibi ſil̓e generāt. vnde ⁊ māmillas hn̄t: quibus fetus lactāt. nō tn̄ ſup̄ ſed iuxͣ iuncturaſ. Itaqꝫ non emi nent: ſed hn̄t duo cannalia quibus egreditur lac: ⁊ filii mr̄es ſequūtur. Maſculi piſciū hn̄t vias ſemīe plenas ita ꝙ videt̉ ſepiꝰ exͣ decurrere. licet aūt feīe ſint māſcul̓ longiores: ⁊ carne durioreſ: maſculi tn̄ femīs ſunt meli ores: p̄ter hahabot: ⁊ nō dico femīaſ niſi ẜm nomē: qm̄ in veritate nō ſunt ita: ſed diuerſi ſunt in aſpectu In qͥ buſdam ſiquidem piſcibꝰ nō ſunt mares ac femine: ſed quedā genera ſunt tantūmodo femīe. ¶ Phiſiologus. Femīaꝝ aquātiliū alie ꝯmixtōe maſculi tantūmodo cō cipiunt ⁊ pariūt catulos: alie ponūt oua ſine maſcl̓i ſu ſceptōe cōcepta Nunꝙͣ vero reꝑitur in piſcibꝰ innatu ral̓ coitus. nec vna ſpēs vnꝙͣ accedit ad ſpēm alteriꝰ ge neris: niſi murena. Uerūtn̄ ⁊ murenā nō excipit ph̓us Unde ẜm ip̄m videtur ꝙ murena non ſit piſcis ¶ Are ſtotiles. Piſciū in quibꝰ mares ac feīe ſunt: mares hn̄t vas in quo eſt ſemen: femīa vero matricē. nec ꝯplentur eoꝝ oua: donec exeant exͣ: ⁊ tunc ſequūtur ea mares: et eiiciūt ſꝑma ſuꝑ illa: ut virtutem ſuā recipiāt ⁊ creſcāt Marinū vero aīal dure teſte: nō habet marē aut femi nam. Quedā etiā duri corri ſunt: vt arbores: quoniam ex eis eſt quod generat ſine coitu maris ⁊ femine. ¶ Plinius li. ix Piſciū femine maiores ſunt ꝙͣ mares. In quorūdam vero genere non ſunt mares oīno: ſicut in erythinis ⁊ chromibꝰ. Om̄s em̄ ouis grauide capi untur ¶ Idem in li. x. In anguill̓ etiā omībꝰ nec eſt ma ſculinū nec femininū genꝰ: que nec anīal nec ouuꝫ ex ſe generāt: ſicut neutrū eſt ⁊ oſtreis genꝰ: ceteriſqꝫ vādo vel ſaxo adherentibꝰ ¶. CXLI. ¶ De multiplici generatōe piſciū ¶ Actor nis ſue bn̄dictōem ꝓpagatōnis ſui generis de Iſcibus itaqꝫ ſicut et auibus ab inicio creatio A dit etiā deus dicenſ: Creſcite ⁊ multiplcaminī ⁊ replete aquas maris. ¶ Ambroſiꝰ. Piſciuꝫ alij oua generant: vt varii maiores quos tructas vocāt. alij vi uos fetus de corꝑe ſuo emittūt: vt muſtele. canicule. ce ti. delphines. foce: ⁊ huiōi. Et qui oua generāt: non ni dos texunt: vt aues. Nec ſic cum moleſtia nutriūt: ſed aquis oua fouenda cōmittunt. Ip̄aqꝫ aqua fetus ani mat ⁊ creat: tanꝙͣ blanda quedā mater anīantiū Ut et go ouum cadit aqua quodā nature ſue gremio: qͣſi blā da nutrix illud ſuſcipit: ⁊ anīal celeri fotū reddit. cont nuo em̄ iactu parentis anīatū cecidit: ⁊ piſcis exiuit. Qui aūt viuos fetus emittūt cum partus ediderint ſi quid forte terroris p̄ſenſerint: inſidiarūqꝫ circa catl̓os quēqͣ moliri: quo tueātur eos vel tenere etatis pauore vel materno amore ꝯpͥmant. aꝑire ora: ⁊ fetus ſuos in noxio dente ſuſpendere: interno quoqꝫ corꝑe recipere. ac genitali aluo ferūtur abſcondere: atqꝫ iterum fotu quodam eos ſui caloris anīare: ⁊ ſpū alere: tutoſqꝫ in vno corꝑe viuere: donec aut in ſecuritatem deferant: aut obiecto ſuo corꝑe natos ſuis pericul̓ defendant. Quis hūanus affectus hanc piſcium pietateꝫ imitari poſſit. Ecce natura ſeruat in piſcibus: qd̓ nō ẜuat ī ho minibuſ ¶ Areſtotiles. Anīalia magnā ex marinis ge nerāt amal̓: vt delphinꝰ. et ex his etiā q̄ gignūt anīalia pͥus in matrice ſua generāt oua: Que qn̄ ꝑficiūtur qͥd dam ex eis ſil̓e vermi efficitur. ⁊ qn̄ vermiſ ille paritur recipit formā ꝑfectā: fitqꝫ ex huiōi marinū anīal: quod grece chelete dr̄. Marinū anīal dure teſte nō coit oīno ſed creſcit ex limo ⁊ putredine. Uniuerſal̓r em̄ om̄e qd̓ eſt dure teſte generatur in limo ꝑ ſe Quidam aūt ex pi ſcibus generatur in harena: quidā in lapidibꝰ: quidaꝫ natando ſuꝑ aquā. Et quidā qui nō mouētur: ſicut che leti: hn̄t ſil̓e radicibꝰ in terra creſcentibꝰ. In quodaꝫ lo co ab aquis deſiccato: cū incipit canis apparere: aufer tur inde limus ⁊ putredo. Et cum ibi reuertitur aqua: piſces parui qui nō hn̄t ouum aūt ſperma generantur. ſicqꝫ ꝑ ſe ſine coitu ⁊ ouiſ oriūtur. ⁊ quidā a limo. qͥdaꝫ ab harena. quidā per putrefactiōeꝫ que eſt ſuꝑ aquas: vt affrōꝫ: qui eſt ex aqua: qn̄ moritur alius ab eo gene ratur. quidā etiā piſcis a terra generatur: cuiꝰ ſignum ē qꝛ qn̄ tꝑꝰ frigidū eſt venari n̄ pōt Cuꝫ aūt dies clarꝰ fuerit: aſcendit de terra ⁊ calorē petit: ⁊ tūc venari pōt Quidam vero piſces ſunt ex ſpūmā: que venit ex aqua pluuie: ⁊ dicūtur ſpūmoſi. viſiqꝫ ſūt in illa ſpūma ebul lire: ſicut ebulliunt vermes in ſtercore. Cūqꝫ fuerit an nus pluuioſus ⁊ caliduſ: erit abundātia generis iſtius Pliniꝰ libro. ix. Pectines ac vituli ſponte nature in hare noſis ꝓueniūt. Que aūt durioris ſunt teſte. vt mu rices. purpuree. ſaliuario lentore: ſicut aceſcente hūore culices atqꝫ ſpūmā maris incaleſcēte cū admiſſus ē im ber. Que vero ſiliceo tegmīe oꝑiuntur: vt oſtrea putre ſcente limo: aut ſpūma circa nauigia diutiꝰ ſtante: defi xoſqꝫ palos ⁊ lignū maxīe. Nuꝑ cōꝑtuꝫ in oſtreis hūo rem his fetificuꝫ lactis modo effluere. Anguille ſe ſco pulis atterunt: eaqꝫ ſtrigmēta viueſcunt: nec alia eſt il loꝝ ꝓcreatio. ex ſquatina ⁊ rana ſiml̓ coeuntibꝰ naſcit̉ piſcis parte pͥori rane ſimil̓. Cetera vero genera nō cō miſcētur. Tradit theofraſtꝰ circa eracleā lyco amne re cedente: ouis relictis in limo generati piſces qui ad pa bula petēda palpitent exiguis branchiis. ¶ CXLII. ¶ De coitu piſcium. ¶ Idem in eodem. Iſces attritu ventrū coeunt: tata celeritate: vt viſum fallant. Delphini ⁊ reliqua: cete ſil̓i mō ⁊ paulo diutiꝰ. femia piſcis coitus tꝑe marem ſequitur: ventrem eius roſtro pulſans. Sub partu ve ro mares ſequūtur femīas: ſil̓r eaꝝ oua veſcentes: nec ſatis eſt generatōni ꝑ ſe coitus: niſi editiſ ouis inter ſe verſando mares ⁊ feīe vitale aſꝑſerint virus. Nō om nibus id cōtingit ouis in tanta multitudine. alioqͥn ma ria ⁊ ſtagna replerentur: cum ſinguli vteri innumerabi lia cōcipiant. Plani piſciū quibꝰ cauda nō obeſt. acule atiqꝫ vt teſtudines ⁊ raye in coitu ſuꝑueniunt. polippi crine vno femīe naribꝰ annexo. Sepie ac loligines lin gͣuis inter ſe brachia cōponentes ⁊ in ꝯͣrium natantes ore ⁊ pariunt: ſed polippi verſo in terra capite coeunt. Reliqua molliū tergis: vt canes ⁊ ſquille. locuſte. Can cri ore. rane vero ſuꝑueniūt ſuꝑioribꝰ pedibꝰ alas feīe mare app̄hendente poſterioribꝰ clunes. pariūt mīmas carnes nigras quas gyrinos vocāt: ocul̓ tn̄ ⁊ cauda īſi gnes: mox pedes figurāt̉ cauda findēte ſe ī poſterioreſ Mirumqꝫ ſemeſtri vita reſoluūtur in limū nullo cernē te: et rurſus vernis aquis renaſcūtur que fuere nate. ꝑ inde occulta rōne cuꝫ oībꝰ ānis id eueniat. Diuerſa ve ro piſciū genera nō coeūt inſiml̓: p̄ter ſquatinā et ranā ex quibꝰ naſcitur pͥori parte ſil̓is rane Et nom̄ ex vtro qꝫ ꝯpoſitū apud grecos trahit ¶ Areſtotiles. Omneſ maſculi piſciuꝫ habent ſemen: preter quendam qui dici tur habalōꝫ: nec habet ſperma vel oua. Piſcēs velociſ ſunt coitus: coeunt em̄ cum vnus alterū tangit: ⁊ ſper ma velociter eiiciunt. ⁊ ſicut anīalia cetera retinent an helituꝫ ante ſpermatis emiſſionē: ita ⁊ piſces tūc aquā maris nō recipiunt: et qn̄ faciūt hoc citiꝰ corrumpunt̉. Hn̄t aūt vias ſicut homīes: qꝛ ſperma eſt in vltīa parti um ſemīe Itaqꝫ piſces magni aliqn̄ coeunt: ⁊ appropin quant in locum qui d̓r vmibilicꝰ: ⁊ ex illa via exͣhit maſ ſperma: femīa oua. Malakye ⁊ vacca ⁊ aquila ⁊ lamīe marine coeunt dorſo ad dorſuꝫ. Femīe ſequūtur mares tꝑe luxurie: ⁊ coitus. ſemenqꝫ ꝑ os. vt d̓r. accipiūt: ip̄m qꝫ ſub ventre ponūt. Genꝰ quidem malakye: vt ſepīa ⁊ moll̓ teſte: vt karabo ⁊ ſil̓ia ſunt ex coitu. Eorūqꝫ coitꝰ ſicut anuloſoꝝ tardior eſt: qꝛ ſāguīe carent: ideo natu ram frigidā hn̄t Nec faciūt niſi duo oua in eſtate quia matrix in eis in duo diuiſa eſt Quidā piſcis generat ſi ne coitu. Piſcis aūt dictus renobareꝫ ex coitu duaruꝫ ſpecieꝝ generatur ¶ Ambroſiꝰ. Nullus piſciū cōmiſce tur alteri: ſꝫ qͥlibet ſuo generi. tit imallus titimallo. lupꝰ lupo. ſcorpena quoqꝫ ſuo generi ẜuat immaculati caſti tatem cōnubii. ¶ CXLIII. ¶ De piſcium impregnatōne ¶ Iſidorus Eīaꝝ in piſcibꝰ alie. ſicut p̄dictū eſt. ꝯmixtōne maſculi ꝯcipiunt: ⁊ catulos pariunt. Alie oua ſine maſculi ſuſceptōe cōceptaⁱ ponūt: que iudē maſculi in ſeq̄nti ſemīs ſui iactu ꝑfundūt: ⁊ ſic genera bilia fiunt. Que aūt ſemīe maris ꝑfuſa nō fuerint: ſte rilia ꝑſeuerāt: aut putreſcūt ¶ Treſtotiles. Sicut ergo in quibuſdā femīs auiuꝫ ſunt ouā venti. Sic ⁊ in gene neribꝰ piſcium ſunt oua ꝑ ſe. nec ꝯueniūt generatōni p̄ ter illa ſuꝑ que mas eiicit ſperma. nō oēs aūt piſces fe tum faciūt vno tꝑe. nec eſt tempꝰ imp̄gnatōnis eoꝝ eqͣ le. Quidā em̄ ꝑ. xxx. dieſ imp̄gnātur. ⁊ quidā. xx. diebꝰ om̄eſqꝫ pullificāt ad certū tempꝰ. Quidā vero habent paruos vermes alatos in matricibꝰ que deſtruūt impre gnatōem an̄ pullificatōis tempꝰ. Errāt aūt qui fingūt feīas ꝯciꝑe piſciū: trāſglutiēdo ſperma mariū. Quoꝝ errorē adiuuat velocitas coitus piſciū nec cogitant: qꝛ qd̓ intrat in os trāſit in ſtomachū: non in matricē: ⁊ ne ceſſario digeritur: ac cibꝰ efficitur. Marinū anīal mol lis teſte: vt karabo: coit ⁊ impregnatur. Sil̓r accidit et malakye. Piſces teſtei corii ac moll̓ teſte: cū imp̄gnan tur boni ſunt Cū aūt elongatur imp̄gnationis tempuſ quidā boni ſunt quidā mali Om̄s aūt piſces ouāt p̄ter cheleon: qd̓ generat anīal. ¶ Ex libro de naturis rerū Non aūt inueniūtur oua niſi in illis qui coeūt. Quidā piſces imp̄gnant̉ in vento auſtrali: quidaꝫ aquilonari. Piſceſ paludū imp̄gnantur ex maiori parte poſt qͥnqꝫ menſes. Om̄es aūt piſces general̓r poſt vnum annum fetificant. CXLIIII. ¶ De ipſorum ouatione ¶ Areſtotiles Ua nō inueniūtur in piſcibꝰ: niſi in his qͥ coe unt. et qn̄qꝫ ſine coitu inueniūtur: vt in fluuia libꝰ. Maiorqꝫ pars ouoꝝ. vt dr̄. a feiīa trāſglu titur. Qua multa in humido danantur: nec ſaluātur ex eis niſi que ouātur in locis vbi fetus eiicitur. Sed nec ex ouis fetus fit: niſi ex eis ſuꝑ q̄ mas ſꝑma ſuum eiicit Cum aūt ouauerit femīa: ſequitur eam mas: ⁊ ſuꝑ oua eiicit ſꝑma: quodqꝫ ab ip̄o ſꝑmate tāgitur: piſcis ꝑuus efficitur. Mas piſcis manet in loco: vbi ouat feīa oua multa cuſtodiēs dum vagatur femīa Maſculꝰ leginoꝫ manet. xl. vel. l. diebꝰ ſuꝑ oua ſua: qꝛ nō cito cōplentur nec piſces qui ex eis fiunt. Qua oīa que tāgunt̉ ex ſꝑ mate cito apparēt magis alba poſt diē vnū: ⁊ pꝰ tempꝰ modicū apparēt in eis oculi piſciū. Maior pars ouoꝝ dānatur cum femīa ouat vagādo. Illa qͣꝫ oua q̄ exeunt in curſu aque: damnātur: niſi cadāt in aliquā materiaꝫ Omēs piſces corticales .i. ſquamoſi ouāt. Uulpes ma rine ac tortuce: q̄ dicūtur leueſ: hn̄t oua in medio matri cis: ſicut canes marini. Quā piſciū nō ſūt duoꝝ coloꝝ ſeꝑatoꝝ: albi ſcꝫ ⁊ citrini: ſꝫ vniꝰ coloris quaſi ex vtro qꝫ mixti. Nec ſunt ꝯpleta ſicut auiū: ſed incōpleta: qͥa recipiūt crementū. Itaqꝫ piſces eiiciūt oua incōpleta: p̄ter modū qui d̓r rana. Cōplentur aūt exͣ: ⁊ huiꝰ cā eſt. qꝛ piſces multoꝝ ſunt ouoꝝ. Ideoqꝫ naturā ꝓpter mul titudinē eoꝝ ꝯͣdicit extrinſece corruptōi Et q̄daꝫ gene ra piſciū creſcūt an̄qͣ ouēt: vt genꝰ qd̓ d̓r aculeꝰ. ouaqꝫ huiōi generis magna ſunt: qꝛ natura qͣnto diminuit in multitudine: tāto augm̄tat in magnitudīe. Piſces enī qnīalia generātes: pͥꝰ ouāt interiꝰ. Om̄ſqꝫ piſces ouāt p̄ter cheleon qui generat anīal: qui etiā pͥmo ouat in ſe Errāt vero qui fingūt ꝙ feīe piſciū trāſglutiūt oua ma rium: qꝛ in eodem tꝑe inuenit ſꝑma in maribꝰ: ⁊ oua ī feīs. Crementū quoqꝫ ſꝑmatis maris et feīe eſt in eod̓ tꝑe: nec ouāt feīe ſubito ſꝫ ſucceſſiue: nec mares eiiciūt ſꝑma ſubito ſꝫ ſucceſſiue: Cōſumit̉ aūt ſꝑma mariū cū ouis feīaꝝ. Generatio malalye vt ſepie: ac ſil̓is: ⁊ ani mal̓ teſte moll̓: vt karabo: cuſtodiūt oua tm̄modo. Ma lalrye ouat exͣ: ⁊ mas eiicit ſuꝑ feīas ſperma: ſicut ma res piſciū ſuꝑ oua. Qua piſciū in mari creſcunt: q̄dam ſumma celeritate: vt murenaꝝ. quedā vero paulo tardi us. Femīa. vt dictū eſt. ouate: ſubito mas ſequitur oua ⁊ eiicit ſperma ſuper illa: vt fiāt aīalia. Ex maſculo enī eſt pͥmꝰ motus. Itaqꝫ ꝯplementū ouoꝝ auiū ⁊ piſcium nō erit niſi ex maribꝰ: ſed auium intra. piſciū exͣ. rōne p̄dicta. Malalrye ac moll̓ teſte non faciūt niſi duo oua in eſtate: qꝛ matrix in eis in duo diuiſa eſt. Pullꝰ ſepie ꝯtinuꝰ eſt cum ouo in āterioris corꝑis ꝑte Nec pōt al̓r eſſe. anterior enī pars ⁊ poſterior in eodē loco ꝯueniūt. Cheleti quidē ouat intra ouū vnū ꝯpletum: ⁊ parit exͣ. Alii vero piſces ouāt exͣ oua incōpleta: p̄ter ranā mari nam: q̄ ouat exͣ vnū ouū cōpletum tm̄. ⁊ eſt dure teſte ꝓ pter ſalutē: quā exteriꝰ indiget. Huiꝰ cā eſt natura cor poris. qꝛ caput eiꝰ eſt in qͣntitate multiplex ad ſuuꝫ cor pus ⁊ eſt ſpinoſum. iōqꝫ nō recipit pullos ſuos in vlti mo. Qua hec poſt paruitatē cito creſcūt: ſicut vermes qui generātur ab anīali parui valde: Beinde creſcūt ꝑ ſe. Creſcūt aūt oua ꝓpter calorē ſpermaticū: qꝛ ſuꝑflui tas hec ſil̓is eſt ferm̄to. .CXLV. De pullificatione. ¶ Idem. Emꝑe partꝰ piſciū. vt iaꝫ dictū eſt ſupͣ. mas ſe quitur feminā ⁊ trāſglutit. vt d̓r ꝓ maiori ꝑte oua. Et ex ouiſ remanētibꝰ fit generatio piſci um. Cum aūt efficiunt̉ in piſcibꝰ anīalia intra: ponunt̉ in tela ſubtili: eruntqꝫ in pͥncipio ocl̓i eoꝝ magni Piſci um veroqui generātur ex vermibꝰ: ſunt partes inferio res pͥmo maiores ⁊ in fine generātur ocl̓i et caput. Et qn̄ pͥuatur humiditas: q̄ eſt in ouo. tunc nō cibatur pul lus. Cūqꝫ modicum creuerit: cibatur ab aqua riui. Pi ſces paludum ac fluuioꝝ pullificant in ripis fluuioꝝ ac lacuū: ac p̄cipue vbi materiā inueniūt arboꝝ ⁊ cannaꝝ Quidā vero pullificāt in loco cuiꝰ ꝓfunditas eſt vniuſ ſtādii. Parui pullificāt in locis vbi eſt aqua pauca: et p̄cipue vbi ſunt radices ſalicū: aut aliaꝝ arboꝝ vl̓ can naꝝ. Item quidā piſces marini pullificāt in ripa fluuit qꝛ locus ille calidus eſt: nec eſt ibi ventus: ⁊ recipiūt in ſe dulces aquas. Eſt quidā piſcis cuiꝰ oua qn̄ venit ho ra partus findunt̉ in ſuo interiori: ac deīde exeunt pul li. Piſces ex ouis paruoꝝ piſciū generati: creſcūt ī tri bus diebꝰ: ⁊ oua que tanguntur a multo ſpermate: cre ſcūt ī vna die. Piſcis qͥ grece d̓r hallaꝫ: oēs ſuos ī loco aque multe pullificat: ⁊ trahit eos poſt ſe ſicut gregeꝫ Quidā vero qui d̓r tylon pullificat ꝓpe ripam maris. in locis in quibus ſemꝑ ventus ꝑcutit. ⁊ hoc genus in modū gregis diſcurrit. Quidā aūt partꝰ tꝑe vadūt ad Liber Decimūſoctauus loca pauce aque. Unam feminam aliqn̄ ſequuntur ma res. xii. vl̓. xiii. Diuerſitas aūt regionū diuerſat piſceſ etiā in multitudine coitus ⁊ imp̄gnatōne ⁊ partu: ſicut plantas ⁊ arbores ⁊ alia. Iōqꝫ plures ſepe piſces ouat vel pariūt in quibuſdā locis: ⁊ in quibuſdā nō. Ex ani malibꝰ aquoẜ illud qd̓ eſt magni corꝑis eſt paucoꝝ fili oꝝ: ⁊ qd̓ parui corꝑis ecōtra multoꝝ. Pullificatio qui dem piſciū eſt magis in mari quieto a ventis ⁊ calido: ⁊ vbi multas recipit aquas dulces. om̄ſqꝫ piſces nutri unt pullos ſuos p̄ter ranā. Quidaꝫ vero cibant̉ pullis ſuis tꝑe pullificatōnis. Delphinꝰ ſolus inter piſces ge nerat anīal habēs mammillas: ⁊ lactat catulos ſuos ¶ Plinius vbi sͣ. Piſces ſtagna ⁊ amnes tranſeunt: vt tutos fetuſ edant: vbi nō ſunt qui partꝰ deuorēt: flu ctuſqꝫ minꝰ ſeuiāt. Piſcium ſola phycis ex alga nidifi cat: ⁊ in nido parit. Torpedo fetꝰ octogenos hn̄s inue nitur Ea q̄ intra ſe parit oua p̄mollia in aliū vteri locū tranſferens: ibiqꝫ excludens. Sil̓i modo cetera q̄ ſunt cartilaginea Ita fit vt ſola piſciū ⁊ anīal pariāt: ⁊ oua cōcipiant. Silurus mas ſolus oīm edita oua quinqͣge nis ſepe diebꝰ cuſtodit: ne abſumātur ab alijs. Cetere vero femīe in triduo excludūt: ſi mas attigit. Acus ſi ue belone vnꝰ piſciū dehiſcēte ꝓpter ml̓titudinē vtero parit: ⁊ a partu ſanatur al̓s calleſcit vulnus. Oīm aūt aquat iliū fetus inter inicia viſu carent ¶ Ambroſius. Igitur alij piſces oua generāt ⁊ aquis fouenda cōmit tunt: vt varii ⁊ huiōi. Alii fetꝰ viuos de corꝑe ſuo edūt vt muſtele. canicule. cete. delphines. ac foce: ⁊ huiuſce modi. ſicut iam ſuꝑiꝰ dictū eſt ¶ Ex libro de natu. rerū Maior piſciū pars in ripis fluminū fetificat ſi aſſit eiſ qn̄ in eo loco nō eſt ventꝰ: ⁊ eſt in ſe calidꝰ. Piſces ꝑui fetificāt ubi pauca eſt aqua: ⁊ p̄cipue circa radices ſali cum. vel aliaꝝ arboꝝ. Plurima vero pars ouoꝝ occa ſione multimoda perit: qꝛ ſi om̄ia ꝓuenirēt: multiplica rentur nimis. Itaqꝫ p̄cipue qn̄ femina ouat vagando: maior pars ouoꝝ perit. Quidā aūt piſces vt pullificāt infirmātur. Et quidā hn̄t vermes in mr̄icibꝰ: qͥ deſtru unt pullos. CXLVI. De temporibꝰ ouādi et pulli ficādi ¶ Areſto. On aūt vno tꝑe om̄s piſces ouāt vel fetificāt. Scorpio marinꝰ ouat ſemel in vere: ⁊ iteruꝫ in autumno: quidā ouāt ſemel tm̄modo: ſed qꝛ po nit oua ſucceſſiue: putāt hoīes eum bis ouare. ⁊ primo quidem ouat in vltimo hyemis ⁊ finit in pͥncipio veriſ Marina q̄dam ouāt omni tꝑe: ⁊ oua ꝑua faciūt huiōi femīe. Poſtea findūtur ac creſcūt cito valde. Inde om niū ouoꝝ marinoꝝ piſciū feſtinū ac velox eſt crementū Quidā ouāt ſuꝑ terrā inter graciles herbas ⁊ virideſ que in aqua ſunt. Quidā apud curſus fluuioꝝ. Et qui dam in pelago maris: ⁊ hoc tm̄ in tꝑe veris. In tꝑe ve ro autūnali nō ouāt: niſi paꝝ: ſed quidā ouāt in hyeme quidā in eſtate. ⁊ quorūdam vt faſcarōꝫ: pars quedam ouat in hyeme: quedā in eſtate. Et quidā generāt mul tociens: ſicut cheleti multociēs in .vi. menſibꝰ. Quidā vero piſces bis in anno: vt galeon ſic dictꝰ in greco. Deniqꝫ piſces ouātes nō faciūt fetus niſi ſemel in āno p̄ter faladon paruū: qui pullificat bis in āno: malakrye ouant ſuꝑ terraꝫ: Et quidā alij piſces ſuꝑ lapidē. Qui dam piſces cum pullificāt infirmātur. Quidā an̄ pull ficatōnem multū in motu vagātur: ⁊ poſtꝙͣ pullificaue rint: quieſcūt. Quidā in mr̄icibꝰ hn̄t vermes ꝑuos ala tos: qui deſtruūt imp̄gnatōnem ac pullos. Piſces in ꝓ fundo maris exiſtentes pullificāt in eſtate: qꝛ tunc non dep̄hendūtur ¶ Plinius li. ix. Quedā anni tꝑe gignū tur: ⁊ in hūore ſicut in terra: vere pectines: limaces: hy rundīes eodem tꝑe euane ſcūt. Piſciū lupus ⁊ trichias bis in anno parit: ⁊ ſaxatiles om̄s. Quidā ter pariunt vt mulli chalchys: cyprinus. Quidā bis: vt ſargi .ſ. vere ⁊ autumno. Ex planis ſquatina ſola autumno occa ſu vergiliaꝝ. Plurimi piſciū tribus menſibꝰ aprili. ma io. iunio. Salpe autumno. Spari ⁊ torpedo circa equi noctium: molles vero. ſepiā oībus menſibꝰ Item polip pi hyeme coeūt Locuſte ac reliqua tenuioris cruſte oua ſuꝑ oua ponūt vel pariūt: ⁊ ita incubāt. Sepia in terre nō parit inter arundines: ⁊ in alto ꝯẜuata. alias cōẜta oua edunt loligines. Item purpura ⁊ murices pariunt vere. Echini equidem oua pleniluntis hn̄t in hyeme: ⁊ cochlee naſcūtur hiberno tꝑe. ¶ Ambroſiꝰ. Nouit ita qꝫ piſcis pariēdi tꝑa: nouit tempuſ eundi ac redeundi: nature inſpiratiōe: q̄ vera eſt pietatis magiſtra. Opor tuno tꝑe ex diuerẜ locis ad plurīos ſinus maris agmi ne cōiuncto: quaſi ꝯmuni cōſilio ꝯueniunt: ⁊ mare ſep tentrionale petūt. Ad ponti fretu in eſtate trāſeunt: eo ꝙ dulcior ſiuꝰ exiſtat: qꝛ ſol tādiu in hoc fretu immora tur: vt omnē aquā dulcem atqꝫ potabileꝫ quā maritīa delectātur exhauriat. Illic ꝓ tꝑis ⁊ loci cōgruentia fe tificāt: ⁊ tene ros fetus nutriūt: quo ꝑacto ſiml̓ omneſ eo quo venerant agmine redeunt.