LiberQuartus.

rationis: que eſt ẜm nomē generis. Ratio enim animalis cōuenit ſpeciebꝰ animalibꝰ. ſi ergo inter iſta eſt ꝯuenientia generis qd̓ eſt menſura. ſequitur: ꝙ hec vniuocantur in hoc qd̓ eſt menſura. Sic ergo aliquo creatocōmunia erunt nomine ⁊ ratōe. qd̓ eſt impoſſibile. dicitquoqꝫ ph̓s: ꝙ corruptibilia ⁊ incorruptibilia non ſuntin eodē genere. At vero tp̄s eſt corruptibile. Euū autē⁊ eternū incorruptibile. videtur etiā ꝙ vnū nō ſit ſimile vel exemplar alteri: qꝛ nō diceretur liber exemplatuſab alio: ſi tantū haberet conuenientiā in foliis: ⁊ nō inſcripto. Cū ergo eternitas ſit tota ſimul qd̓ tꝑi nō conuenit: vnū ab altero exemplatū non erit. Tercia quoqꝫcōuenientia ſtare nō videt̉: qꝛ nichil eſt in deo niſi deꝰ:vnde eternitas eſt diuina eſſentia Itaqꝫ relinquitur exeternitate: ⁊ etiā diuina eſſentia .ſ. quādo. Sicqꝫ cū dicitur deꝰ eſt ſemꝑ. hoc aduerbiū ſemꝑ deſignat eſſentiātꝑalis: ſimiliter cū dicit̉ angelꝰ eſt ſemꝑ: recte ſicut cuꝫdicitur motꝰ eſt ſemꝑ. Nos aūt de ꝯuenientia in genere dicimꝰ: ꝙ menſura ꝑ priꝰ ⁊ poſteriꝰ p̄dicatur de illistribꝰ. Nā ꝓprie loquendo menſura dicitur ꝑ priꝰ de tēpore: ꝑ poſteriꝰ aūt de eternitate ⁊ de euo .ſ. inꝙͣtuꝫ ip̄orum duratio accipitur cū ꝓtenſione indeficiēte: que tn̄eſt tota ſimul: ẜm ꝙ tota ſimul ſucceſſiōi opponitur. Etlicet corruptibilia ⁊ incorruptibilia nō ſunt in eodē genere: qd̓ eſt ſubiectū ⁊ potentia. bene tn̄ cōuenire poſſūtẜm ꝓportionē in aliquo cōmuni. porro tempꝰ quidē inꝙͣtum poteſt imitatur eternitatē: et euiternitas eternitatem: ſed neceſſe eſt in aliquo deficere. ideoqꝫ nō eſt exemplū in oībus: ſed in aliquibꝰ. Deniqꝫ teſtate in topicis ph̓o: quecūqꝫ cōuenientia ſufficit ad oſtendendū ſimile. vnde cū in modo p̄dicandi ꝙͣtum ad ratōeꝫ vnumqd̓qꝫ iſtoꝝ ſignificet: vt extrinſecꝰ adiacens: habebuntin hoc conuenientiā vt dicit boeciꝰ: licet eternitas ſit eſſentia diuina ẜm rem.¶ LXXVI.De ratione numeri eorum.Orro cū ſit tempꝰ menſura cū vtroqꝫ termino.ſ. initiali ⁊ finali. Eternitas vero mēſura ſinevtroqꝫ: qꝛ principio caret ⁊ fine. videt̉ ꝙ debeant eſſe due medie. vna videlicet que principiū habeatnō finē: hoc eſt euū Et alia q̄ finē habeat: ⁊ nō principium. At iſtā vltimā nō habemꝰ: ⁊ dicimꝰ reuera: ꝙ nonpotuit eſſe huiꝰ menſura quarta. Nichil enī carēs principio poteſt finē habere: eo ꝙ ipſum nō eſt poſt nō eſſe:oībus aūt creatis ſicut habuerūt eē poſt nō eſſe: ita etiam ineſt eis poſſe deficere niſi ꝑ virtutē contineātur diuinā. porro numerꝰ illoꝝ triū ſic poteſt accipi ẜm rationem. Aliquid eſt cuiꝰ potentia actiua nō habet coniunctam potentiā paſſiuā: eo ꝙ in ip̄o indifferēs eſt: qd̓ eſt⁊ quo eſt: ⁊ illiꝰ menſura eſt eternitas. Sub illo autē eſtens potentiā habens actiuā ⁊ poſſibileꝫ: ſed poſſibiliseiꝰ potentia ſemꝑ eſt actui coniūcta. habens tn̄ diuerſitatem ab ip̄o: ꝓpter differentiā qd̓ eſt: ⁊ quo eſt. ⁊ illiuſmenſura eſt euū. Sub iſto etiā eſt ens potentiā habensactiuā ⁊ paſſiuā. ita ꝙ paſſiua recipit actū ꝑ motū: ⁊ tn̄ſunt ſemꝑ cōiuncta ꝓpter materiā ⁊ formā ex quibꝰ cōponitur. Et illiꝰ menſura ꝓpria eſt tp̄s. At vero ſub illo nō eſt ens quartuꝫ. ideoqꝫ nō eſt quarta menſura: dequā obiectū eſt ſupra. Nō ſolum aūt in p̄dictis differteternitas a ceteris. Sꝫ etiā qꝛ eternitas eſt idē illi cuiꝰeſt menſura. Nō ſic aūt eſt de ceteris. In hoc etiaꝫ differt ab eis: qꝛ eternitas menſura eſt increata: nō tendētin nichilū in natura ſua. Cetera vero ad hoc vt poſſinteſſe ſuū cōtinuare: neceſſe eſt cōtineri manu om̄ipotentis dei: ne in nichilū decidāt. ſicut om̄s creature. porroeternitas ⁊ euū ſimul a tꝑe differūt in hoc: ꝙ vtrunqꝫilloꝝ eſt ſimul totū. Tempꝰ aūt non ſimul totū. In hocetiā ꝙ vtrūqꝫ menſura eſt excellens tꝑalium. Tempusaūt nō eſt menſura euiternoꝝ ⁊ eternoꝝ. Eternitas deniqꝫ differt ab euo in carentia principii. Euum autem

Lxxviij.a tꝑe carentia finis.Quid ſit eſſe in tempore ¶ Areſtotiles inli. phiſicorū. iiij.Otui quideꝫ eſſe in tꝑe eſt menſurari temporeip̄mqꝫ menſurari eſt ip̄ius eſſe. In tꝑe ſiqͥdemeſſe dupliciter eſt acciꝑe: videlicet eſſe quandotp̄s eſt. ⁊ eſſe ſub tꝑe. Sicut quedā in loco vel ī numeroeſſe dicimꝰ: qꝛ ſub loco vel ſub numero continentur.¶ Albertꝰ. Querit̉ ergo de his q̄ nō habent numeꝝ: ſꝫpriꝰ ⁊ poſteriꝰ: qualiter in tꝑe ſint: vt eſt homo vl̓ aſinꝰvel cuiuſlibet rei naturalis eſſentia om̄ino quieta. dicimus eniꝫ hō eſt vel fuit vel erit et ſimiliter de qualibetre naturali ſignificātes ꝙ talia ſint in tꝑe. fortaſſe dicꝫaliquis ꝙ eſſentia reꝝ naturaliū eſt in humoꝝ adequatione: que .ſ. in calore ⁊ frigore ⁊ humiditate ꝓpter continuā actionem ⁊ paſſionem habet priꝰ ⁊ poſterius. Inde ꝑditio ⁊ reſtauratio. vnde dicit philoſophꝰ ꝙ nō ēadem eſt ſanitas in mane ⁊ in veſpere. At vero ſi ita eſſet: nec poſſemꝰ dicere: ꝙ idem ſit homo in mane ⁊ ī veſpere: ſicut nec poſſumꝰ dicere ꝙ eadem ſit ſanitas actuin vtroqꝫ tꝑe Ideo dico actu: qꝛ eadeꝫ eſſet habitu: niſiinteruenirꝫ infirmitas. Fortaſſis aliquis dicet ꝙ ſicutſanitas vel albrdo nō deperit in toto: ſꝫ tn̄ non eſt totaſimul Et ob hoc ibi eſt eſſe in p̄terito ⁊ futuro: ſimiliterin hoīe: qꝛ nō eſt ibi totuꝫ eſſe ſimul. ideo dicitur eſſe inp̄terito et futuro. At ecōtra forme ſubſtantiales formeſunt om̄ino ſimplices. Ideoqꝫ om̄ino ſunt ſimul. vn̄ cihomo ſit a ſimplici forma homo habebit totā eā ſimulItaqꝫ ratōe illiꝰ forme nō erit veꝝ dicere: homo eſt: ethomo erit. Sicqꝫ tali forma videntur non eſſe in tꝑe. p̄terea ſimplex inqͣtum ſimplex non habet menſurā. Atvero celum et corꝑa celeſtia q̄ immortalia ſunt. vt diciboecius. ſimplicia ſunt. et ita nō habent menſuraꝫ ſecūdum priꝰ et poſteriꝰ. Cū ergo tempꝰ ſit menſura: ſecundum hunc modū talia nō ſunt in tꝑe. Deniqꝫ qd̓ dicūtquidā de quieſcentibꝰ naturali quiete: vt ſunt om̄ia mobilia q̄ actu nō mouentur: ꝙ eoꝝ quies nō eſt tota ſiml̓falſum eſſe videt̉. Quidquid enī habet priꝰ ac poſteriꝰhoc primo ac ꝑ ſe eſt in tꝑe. Nulla vero quies pͥmo acꝑ ſe eſt in tꝑe: ſed poſt et de ꝑ accidens. vt dicit philoſophꝰ. nulla igit̉ quies habet priꝰ ⁊ poſteriꝰ. LXXVIII.¶ Quot modis eſſe ꝯtingat in tempore.Icimꝰ itaqꝫ ꝙ quattuor modis eſt ꝓprie aliqͥsin tꝑe. Primo modo eſt aliquid in tꝑe vt in ſubiecto: et ſic paſſiones tꝑis in tꝑe ſunt: vt longūac breue: et multū ac paucū. Secūdo aliquid eſt in tꝑeſicut id qd̓ eſt ſubſtātia ip̄iꝰ: et ſic nunc eſt in tꝑe: qꝛ nūceſt ſubſtātia ip̄iꝰ. Tercio modo aliquid eſt in tꝑe: ſicutterminꝰ in terminato. Et ſic nūc eſt ab anima: ſignatuꝫeſt in tꝑe Quarto modo aliquid eſt in tꝑe ſimpliciter ſicut in numero: et hoc eſt tꝑe vel ꝑte tꝑis menſurari. Ethoc cōtingit duobꝰ modis .ſ. abſolute vel ꝑ comꝑatōeꝫAbſolute adhuc duobꝰ modis .ſ. per priꝰ et poſteriꝰ:priꝰ eſt in tꝑe motꝰ: et mobile ſecundū ꝙ eſt in motu: perpoſteriꝰ quies et quieſcens ẜm ꝙ refertur ad motū. Etper priꝰ eſſe in tempore dicitur adhuc duobꝰ modis: ſcꝫtoto tempore menſurari: ſicut motꝰ celi vniuerſalis: etparte temporis: ſicut alij motꝰ particulares. Per comparationem eſſe in tempore dicitur tribuſ modis. Autem̄ illud qd̓ comparatur eſt immobile ẜm eſſe et poſſe ⁊agere. Sed comparatur ad rem mutabilem ſecundumdurationem excellentem in ante et poſt et cōcomitateꝫet ſic dicitur deꝰ eſt fuit et erit. Senſus eniꝫ eſt. vt dicithieronimꝰ. deus fuit .i. nunꝙͣ defuit. deꝰ erit .i. nunꝙͣ deerit. deꝰ eſt. i. ſemꝑ eſt. Aut id qd̓ comparat̉ ẜm eſſe eſtimmobile: ſed ẜm poſſe quideꝫ coniunctū motui eſt mōbile ẜm viciſſitudinem: et ſic angelꝰ dicitur eſſe in tempore ẜm om̄s differentias temporis. Et potentia ange̓li viciſſitudinatur per actus. ſcꝫ intelligendo diuerſa et